,-,-
I Chemla irI
Haroio {ai-t
r
^a r
b:.Jffi
organlczna I
; ;.
i I i;ł ll
{: i '{
:.ą ł [.€ . T-]]:":
' ,-*'*t .\ą; "l
'."*.'
: *:
tg,ęaęar I
iff ;i#..ffi F#€ł:i{:łł;i;ł'#:Fłł.łi'Łt+g
f Krotkikurs
@)
F
PZWL
?
I I
I
LŁ--
-.. **
ffi.*nictwoLekarskie )
F
HaroldHart LeslieE. Craine DavidJ. Hart
Chemia organrczna Krotkikurs Koordynator tłuma czeniaMarek Gniazdowski
Bib|ioteka Wydziału Chenrii
lllllilllllllt|ilililtlll 1812009904
WydawnictwoLekarskie PZWL
_-_--_l.-.-l!...l-il
Spis treści Przedmowa Wstęp 15
13
1.1. 1.z, I.2.I. I'2'2' I.3. 1.4. 1.5. 1'6. I.7. 1.8. I.9. 1.10. L]1. 1,.I2. 1'.1'3' 7.14. 1.15. I.16. I.I7. 1,.I7,I. I.I7 '2. I,I7.3. 1'18.
Rozmięszczęnie elektronów w atomie 19 Wiązania jonowe i kowalencyjne 21' Związ|
2.1. 2.2.
Struktura alkanów 53 Nazewnictwo z,łtiązkóworganicznych 55 Reguły nazewnictwa alkanów wg IUPAC 56 Podstawniki alkilowe i chlorowcowe (halogenowe) 5g Zastosowanie reguł IUPAC 59 Występowaniealkanów 60 Właściwości fizyczne alkanów i oddziaĘwania międrycząsteczkowe Konformacja alkanów 63 Clkloalkany - nazewnictwo i konformacie 65
2.3.
2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. 2.9.
62
44
SpistreŚci 2.I0. f.11. 2.I2. f .I2.I. f.1f.2. z.I3.
,70 Izomeria cis - trąns cykloalkanów 10 Podsumowaniewiadomościna tęmat izomęrii 71 Reakcje alkanów 12 Utlęnianie i spalanie - alkany jako paliwo ]3 Chlorowcowanie alkanów Wolnorodnikowy mechanizm ch]orowcowania - reakcja łańcuchowa
74
K|LKAsŁÓW 0'..
- mozliv/e ' a-:- ,',: a' lzomery (gazbiotnyr i cls,',..:::' 1',' .'e Metan
3.I. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.,7. 3.7.1. 3.].2. 3.7.3. 3.8. 3.9. 3.10. 3.17. 3.I2. 3.I3. 3.I4. 3.15. 3.15.1. 3.15.2. 3.76. 3.I7. 3.I7.I. 3.1'7.2. 3.L7,3, 3.18. 3.I9. 3.20. 3.21''
76
E1 Definicja i klaryfikacja 8l Nazewnictwo 86 Kilka informadi o łilzaniach podwójnych t.i1zafia:'v/tązanie 86 podnójnego typu pi model orbitalow 89 Izomeria ck -trans u- elkenach 91 Poróqnanie real
K|LKA sŁÓw0''. widzenia 90 Chemia roŚ|inny 110 ihormon Ety|en: surowiec i liczba oKanowa 114 naftowa, benzyna Ropa
4 .1 . A') +--).
4.4.
124 Kilka informacji o benzenie |25 Wzór Kekulego 125 Rezonansowy model benzenu 126 orbitalowy model bęnzęnu
F-
:
\.i
SpistreŚci 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 4.9' 4.9.1. 4.9'2. 4.9.3. 4.9.4. 4.']'0. 4.1'1'. 4.II'I, 4.II.2' 4.II.3. 4.1z. 4.I3.
Wzory benzęnu I27 Nazewnictwo zsti4zkiw aromaĘcznych 1'27 Energia rezonansu bęnzenu 130 Podstawienie elektrofilowe I31. Mechanizm substytucjielektrofilowej związkówaromaĘcznych Chlorowcowanie 733 Nitrowanię 134 Sulfonowanie I34 Alkilowanie i acylowanie 135 Podstawniki akĘwujące i dezakĘwujące pierścień 136 wpływ kierujący podstawników: orto, metą i para 136 Podstawniki kierujące w po4lcje orto i para 137 Podstawniki kierujące w pozycję meta 139 wpływ podstawników na aktywność I40 Znaczenię efektów kierująrych w procesach syntęZy 14I Wielopierścieniowewęglowodoryatomatycznę 142 K|LKAsŁÓW 0...
r32
Wie|opierŚcieniowewęglowodoryaromatyczneanowołWory 143 Cuo, aromatyczna kula: fulereny 144
5.1. 5.f. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.1. 5.8. 5.9. 5.10. 5.11. 5.12.
Chiralnośći enancjomery 151 Cęntra chiralności;chiralność(asymetryczność)atomu węgla 153 Konfiguracja i systemR - S I57 System -E _ Z d|a izomęrów cis _ trans 1'61' Swiatło spolaryzowane i czynnośćoptyczna 762 Właściwości enancjomerów 1'66 Wzory rzutowe Fischęra 167 Związkt o więcej niż jednym centrum chiralności;diastereoizomery ZwiązŁ'tmezo; stereoizomerykwasuwinowego I70 Stereochemia - powtórzenie definicji I7f Stereochemia i reakcje chemiczne 173 Rozdzielaniemieszaninvracemicznęi 175 K|LKAsŁÓW 0... .164 Doświadczenia Pasteura i wyjaŚnienie Van'tHoffai LeBe|a Enancjomery i ich aKywnoŚĆbio|ogiczna 176
6,7, 6,f, 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.8.1. 6'8'2. 6.8.3.
SubsĘtucja nuklęofilowa 1'8f PrzykJady subsĘrtucjinukleofilowej 183 Mechanizmy subs{tucji nukleofilowej 186 Mechanizm Sp2 187 Mechanizm Sp1 190 Porównanie mechanizmów SN1 i SNz I92 Dehydrohalogenacja, reakcja eliminacji; mechanizmy EZ iE1. Współzawodnictwo między reakcjami subsĘrtucjii eliminacji Trzeciorzędowe chlorowcopochodne 195 Pierwszorzędowe chlorowcopochodne t96 Drugorzędowe chlorowcopochodne 196
194 I95
168
SpistreŚci 6.9.
7.r.
7.2. 7.3. 7.4. '7.5. 7.6. 7.7. 7.8. 7.9. 7.10: 7.1.1.. 7.12. 7.13. 7.1.4. 7.15. 7.16.
Wielochlorowcowepochodne a|ttaĘczne KltKAsŁÓW0'.. (CFC)iwarstwa Freony ozonowa 1gB Insektycydy i herbicydy 200
197
Nazewnictwo alkoholi 205 Podział alkoholi 206 Nazewnictwo fenoli f07 Wiązanie wodorowe w alkoholach i fenolach 207 Kwasowośći zasadowość- przeg!ąd 2O8 Kwasowośćalkoholi i fenoli LIL Zasadowośćalkoholi i fenoli 2I3 Dehydratacja alkoholi do alkenów 21,4 Reakcje alkoholi z halogenowodorami 21,5 Inne sposoby otrzymywania halogenków alkilowych z alkoholi 2L7 Alkohole i fenolę - podobieństwa i różnicę 2|7 Utlenianie alkoholi do aldehydów' ketonów i kwasów karboksvlowvch Alkohole zwięcej niż jedną grupą hydroksylową 2t9 Podstawienie aromatyczne w fenolach ZZ0 Utlenianię fenoli 222 Tiole, siarkowe analogi alkoholi i fenoli ZZ4 KILKAsŁÓW 0...
Alkohole przemysfowym221 o znaczeniu Biologicznie wazne alkohole i fenole 2Zz W|osykręcone czyproste 225
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9.
Nazęwnictwoeterów 231. FĘczne właściwości eterów 23f Etery jako rozpuszczalniki 233 Odczynniki Grignarda 233 otr4lmywanie eterów 235 Rozszczepianieeterów , 237 Epoksydy (oksirany) 240 Reakcje epoksydów 241' Etery ryHiczne 242 K|LKA sŁÓWo... Eteri znieczulenie 238 Epoksyd ćmybrudnicy nieparki 239
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. 9.8.
Nazewnictwo aldehydów i ketonów 248 Najważniejsze aldehydy i ketony 25O . Synteza aldehydów i ketonów 25t Aldehydy i ketonywystępującew naturzę 253 Grupa karbonylowa 253 Addycja nukleofilowa do grupy karbonylowej; przegtąd 255 Addycja alkoholi: powstawanie hemiacetali i acetali f56 Addycja wody; hydratacja aldehydów i ketonów 260
21.8
\.
-
SpistreŚci 9.9. 9.10. 9.11' 9.If. 9.1'3. 9'I4. 9.15' 9.1'6. 9.I7. 9.18. 9.I9.
Addycja odczynników Grignarda i acetylidów 260 Addycjacyjanowodoru;cyjanohydryny 263 Addycja nuklęofili azotowych 264 Redukcja mviązków karbonylowych 265 Utlęnianie mviązków karbonylowych 266 Tautomęriaketo-enolowa 267 Kwasowośćo'-wodorów; anion enolanowy 269 Wyniana deuterowa w związkachkarbonylowych 271 Kondensacja aldolowa 272 Mieszana kondensacja aldolowa Zj3 Syntezy przemysłowewykorzystujące kondensację aldolową
KILKA sŁÓWo... Chinony i zuczek strzel 2Sz Tautomeria i lotochromizm269
10.1. I0.2, 10.3' I0.4. 10.5. 10.6. I0.7. 1'0.7,I. 10,7.2. I0.7.3. 10.7.4. 10.8. 10.9. 10.10. 10.11.
9
274
Nazewnictwo kwasów 28I WłaŚciwościfizyczne kwasów karboksylowych f84 Kwasowośći stałekwasowe 285 Co sprawia, że kwasy karboksylowe są kwasami? 286 Wpływ struktury na kwasowoŚć; efekt indukcyjny 288 Przekształcanie kwasóww sole 289 Otrzymywanie kwasów 289 Utlenianie pierwszorzędowych alkoholi i aldehydów 2g0 Utlenianie łańcuchów bocznych miryków aromatycznych 2gO Reakcje odcąmników Grignarda z dwutlęnkiem węgla 2g7 Hydroliza cyjanków (nitryli) 291' Pochodnekwasówkarboksylowych 293 Estry 293 otrzymywanie estrów; estryfikacja Fischera 294 Mechanizm estryfikacjikatalizowanej przezbvas; nukleofilowa subsĘrtucjaw grupie acylowej 294
10.12. 10.13. 10,14. 10.15. 10.16. 10.17, 10.18. 10.19. 10.20. I0,2I. 10.22'
Laktony 296 Zmyd|anieestrów 297 Amonoliza estrów 298 Reakcjaestrów z odczynnikamiGrignarda 298 Redukcjaestrów 299 Czynniki decydująceo aktywności zvtiązklwacylowych 299 Halogenki arylowe 300 Bezwodnikikwasowę 30f Amidy 305 Pochodnekwasówkarboksylowych- podsumowanie 307 Wodór c w estrach;kondensacjaClaisena 308 K|LKA sŁÓW0.'' grupacylowych Tioestry; aktywowanie w przyrodzie 304 Mocznik 307
77.r 11.2.
Podzial i budowa amin 317 Nazewnictwo amin 318
SpistreŚci II.3. 11.4. 11.5. II.6' II.7' 11.8. L1.'9' 11.10. 11.11. 1'1'12. 11.13.
Właściwości fizyczneimiędzyclateczkowewiązaniaamin 3m Otr4lrnywanie amin; alkilowanie ąmoniaku i amin 3f1 Otrzymywanie amin; redukcja ntiryklw nitrowych 3f3 Zasadowośćamin 325 Porównanie zasadowościi kwasowościamin.i amidów 327 Reakcje amin z silnymi kwasami; sole amin 328 Aminy chiralne jako odcąmniki rozdzialu 33I Arylowanie amin pochodnymi kwasów 331' Czwartorzędowe sole amoniowe 333 AromaĘcznezitązb'tdiazoniowe 334 Sprzęganie soli diazoniowych; barwniki azowe 337
KILKA sŁÓWo... Alka|oidy i trująca ko|umbijska żaba 329
12.1. I2.2. 12.2.1. Iz.f.Z. 12'2.3' 12.3. I2.4. I2.5. 12.6.
Podstawyspektroskopii 346 SpektroskopiamagneĘcznego rezonansujądrowego(NMR) PomiarwidmaNMR 348 Przesunięciechemicznei powierzchniapików 349 Sprzężeniespinowo-spinowe 353 Spektroskopia13CNMR 357 Spektroskopiaw podczerwieni 360 Spektroskopiaw świetle widzialnyrrri nadfiolecie 365 Spektrometriamasowa 367 K|LKA sŁÓW0...
J +t
jądrowy Magnetyczny rezonans w bio|ogii i medycynie 358 13.1. 13.2_ 13.3. 13.4. 13.5. 13.6. 13.7.
Pirydyna: :dtązania i zasadowość 377 Substytucja w pĘdynie 379 Innesześcioczłonoweheterocykle 38f Heterorykle pięcioczłonowe; furan, pirol i tiofen 385 Elęttrofilowa subsĘltucjaw furanie, pirolu i tiofenie 387 Innę pięgiqg2łonoweheterocykle: azole 388 Heterocykle pięcioczłonowę w skondensowanych układach z innymi pierścieniami: indole i puryny 39,J'
KLrr sŁÓwo... Porfiryny: co sprawia, Źekrewjestczerwona, a trawazie|ona? 390 Morfina i innezwiązki farmako|ogicznie czynne zawierające azot 392
1,4.1. 14.2. 14.3. 1,4.4. 1.4.5. 14.6. r4.7.
Klasyfikacjapolimerów 399 Wolnorodnikowapolimeryzadałańcuchowa 400 Kationowapolimeryzacjałańcuchowa t6 Anionowapolimeryzadałańcuchowa 4o7 Polimery stereoregularne; polimeryzacjaZieg|era- NatĘ 408 Polińery dienowe: nafuralne i s1mtetyczne kauczuki 4O9 Kopolimery 411
\
It
SpistreŚci 14.8. 1.4.9.
4I2 Polimeryzacja etapowa (stopniowa); dacron i nylon Poliuretany i inne polimery otrzym}.wane ptznzpo|imeryZaqę
etapową
41.6
KILKAsŁÓW 0...
Po|imery degradacji 414 u|egające poliamidy 417 Aramidynainowsze
424 15.1. Tłuszczestałei oleje;triestryglicerolu 15.2. Hydrogenacja(uwodornienie)olejów roślinnych 428 15.3. Zmyd|anie t|aszczów;myd|a 1.5.4. Jak dzia|ająmydła? 4f9 430 15.5. DetergenĘ 15.6. Fosfolipidyi inne tłuszczez|ożone 434 437 1.5.7. Prostaglandyny,leukotrieny i lipoksyny 438 15.8. Woski 438 15.9. Terpenyi steroidy
428
KILKA sŁÓW0.'. Detergenty Wżyciucodziennym 433 i bÓ| 439 Prostag|andyny, aspiryna
1,6.1,. Definicja i klasyfikacja 447 1,6.2. Monosacharydy 448 monosacharydów; wzory rzutoweFischeraoraz cukry szereguo i r 16.3. Chiralność 16.4. Pierścięniowehemiacetaloweformymonosacharydów 452 16.5. Anomerycznęatomywęgla;mutarotacja 454 1'6'6. Piranozowei furanozoweformy monosacharydów 456 457 16.7. Konformacjapiranoz 16.8. Estrowei eterowepochodnemonosacharydów 458 1'6.9. Redukcjamonosacharydów 459 16.10. Utlenianie monosacharydów 459 16.11'. Tvorzenie glikozydówz monosacharydów 460 1,6.12. Disacharydy 46f Maltoza 462 1,6.12.1,. 463 1,6.1f.f. Celobioza 463 16.12.3.Laktoza 465 16.12.4.Sacharoza 1,6.13. Polisacharydy 466 466 L6.13.1,.Skrobia i glikogen 467 16.13.2.Celuloza 1,6.13.3.Inne polisacharydy 470 470 16.14' Estry fosforanowecukrów 16.15. Deoksycukry 471. 47I 16.1,6. Aminocukry 471, 1.6.17. Kwas askorbinowy(witaminaC) KILKA sŁÓW0... i Środkis|odzące 464 SiodkoŚĆ 469 Węg|owodanowesubs$utytiuszczu
449
;::-=-:.
478 t'7.1. Aminokwasy 1ą1ura|ne 1',7.f. Kwasowo-zasadowe właściwościaminokwasów
r7.3.
Właściwościkwasowo.zasadowe aminokwasów zwqcejniż jedną grupą kwasovlą lub zasadową
481 484
486 L7.4. Elektroforeza 487 t'7.5. Reakcje aminokwasów 487 17.6. ReakcjaninhYdrynowa 488 r7;1. Peptydy 489 Wiąźaniedisulfidowe(dwusiarczkowe) t7.8. 49t 1',7.9. Białka 491 L7.t0. Pierwszorzędowastrukturabiałek 49f I7.r0.r. Analizaaminokwasowa 493 1'.7.r0.f.oznaczanię sekwencji 494 peptydowych wipń określonych Rozkład 17.r0.3. 495 L7.L1.. Logika oznaczasiasehrencji 49,| t'7.1f. Syrrteza peptydów 5u bialek struktura D*go'"ędo*a 1',7.13. 5u Geńetriawiązaniapeptydowego L7.T3.L, 503 fi.8.f. Wiązania wodorowe 503 Heiisa o i pofałdowana kartka 1'.7.13.3. i globularne fibrylarne białka r7.'1.4. Trzeciorzę^clowastruktura: 508 L7.L5. Czwartorzędowastrukturabialek KILKAsŁÓW 0...
506
481 AminokwasYidatowanie 490 peptydy natura|ne NieKÓre 498 i ewolucia bialek Sekwencionowanie
515 18.1. ogótna budowakwasównukleinowych (DNA) 18.2. Sńadniki lorasu deoksyrybonukleinowego 51'7 18.3. NukleozydY 18.4. NukleotydY 518 519 18.5. PierwszórzędowastrukturaDNA 52o 18.6. SekwencjonowanielśMasównukleinowych sff nukleinowych kwasów synteza 18.7. Chemiczrra helisa podwójna DNA; struktura 18.8. Drugorzędowa 5f4 18.9. ReplikacjaDNA 5f6 Kwasy 18.10. rybonukleinowe;RNA 5f8 białka i synteza genetyczny Kod 18.11. 18.TZ, rnne-waznóbiologicznienukleoĘdy 530 sŁÓW0'.. KILKA DNAi krYminalistYka 521 i wirusy 532 Kwasynukleinowe Dodatek Skorowidz
539 544
516
5f2
----T
Przedmowa
Cel W tym roku (1998) upłrya cztetdzięsta szósta roczntca publikacji I wydania tej książki. Chociażza,wartośÓiszatazewnętrznaksiążki uległy zmianie, cel pozostaje ten sam: jasno i zajmująeo przedstawione wprowadzęnie do nowoczesnej chemii organicznej. KsĘżka jest napisana dla studentów,którzy w większościnie będą chemikami, lecz ich główny kierunek studiów: rolnictwo, biologia, medycyna, weterynaria, farmacja, pielęgniarstrruo,technika medyczna, ochrona zdrowia i środowiska,nauka o zywności,leśniótwo, studia techniczne, wymaga pewnej znajomościchemii organicznej . By zachęciĆ studentów, staraliśmysię przedstawić zastosowania chemii organicznej w zyciu codziennym i 1ei udzial w procesach biologicznych. Sukces ksipki wyrażasię jej szerokim wykorzystaniem przez setki tysięcy studentóww Stanach Zjednoczonych i liczn1mitIumaczeniami na catym świecie. Podręcznik, przeznaczonydla semestralnegokursuwstępnego, możebyć teżadaptowany do innego ploglamu. W niektórych krajach (np. we Francji i Japonii) słuĄ jako wstęp do chemii organicznej na studiach chemicznych. w qrm celu był równiez wykorzysĘwany w USA. W wielu szkołach stu4'ł na drugim roku po wstępnym kursie chemii ogólnej. Nowościw wydaniu dziesiąfym Calośćtekstu zosta!'astarannie przejtzanaw celu bardziej przystępnego przedstawienia trudniejszych partii materialu. Czyte|nicy poprzedniego wydania znajdązmiany polegające m.in. na: 1) lzyciu barwnych fotografii ilustrujących miy,ek chemii organicznej z codziennym Ęciem*, koloru w rycinach i tabelach; f) poszerzeniu materiału poświęconego widmom w podczerwieni i zastosowaniu spektrometrii masowej w badaniach substancji naturalnych; 3) wprowadzeniu krótkiego opisu lańcuchowej reakcji polimerazowej (PCR) - metody pozwa|ającejsynteĘować ilue ilościokreślonychfragmentów kwasowe grup DNA (rozdzia| I8); 4) lmieszczeniu tabeli przedstawiającej właściwości mereakcii Podsumowaniq po Podsumowaniu funkcyjnych (Dodatek); 5) wprowadzeniu lub reakcji Są nowe którym omawiane w chanizmów reakcji w każdym rozdzia|e, Ępy Zastosotematów. rozdzia|u według na końcu zadafi pogrupowaniu mechanizmów; 6) wano talrżespecjblny zniczek Ę do oznaczęnia zadafl, które wymagają poł,ączeniawia. domościzrózny:chdziałów. E Wprowadziliśmy pięć nowych felietonów z cyklu Kilka stów o...., & pięć poprzednio publikowanych felietonów pominęliśmy. Mamy nadzieję, że studentom i uczącym ipodobają śięaktualne i ciekawe tematy: o enancjomerach i aktywnościbiologicznej, chinonach, alkaloidach, prostaglandynach i aspirynie otaz o węglowodanowych substytutach tlluszcztt. * Nie doĘczy to polskiego wydania (przyp. wyd').
I -.+
,r';i
14
Przedmowa Jesteśmyświadomikoniecznościutrzymania książkiw oĘętościstmownej dta kur.su p€ryne Ę'try Ę aoprc mp;w jednym sómestrze. Gdzie bylo to mozliwe pomijaliśmy tego wydania jest niemal tascó dlą nowego materiału.Czytelnicy zauważą,żeobjętość ka samajak poprzedniego(....)* Podziękowania Pragniemypodziękowaćrecenzentom,którzy mają ogromnyudziat w przejrzeniudziesiątegowydania.Są to: Albert W. Burgstahler,The University of Kansas;Dana Chatelliere,The UniversiĘ of Delaware;Beverly Foote of Charleston,IL; Thomas L. Gilchrist, The UniversĘ of Liverpool; Robert Lewis, Enterprise State Junior College; WilliaT T. Mancini, Paradise Valley Community College; Barbara Oviedo Mejia, California State UniversiĘ, Chico;-DavidJ. Rislove, Winona State UniversiĘ; Mel g55ęlmail,UniversiĘ of WesternOntario. Uwzględniliśmybardzo wiele ich wskazówek, dzięktktórym książkastałasię o wiele lepsza. autorstwajest otrrymywanielistów od studentóv iueących, Jedną z przyjemności kt1tzyt<óraista\izksiąZki.Dziękujemyw Ęm miejscuwszystkim,którzy po ukazaniusię poprżedniegowydania pisali do nas zę wszystkichstron świata.Wiele z ich sugestii uwzględniliśmyprrygotówując to wydanie. Będziemy batdzo wdzięczni za uwagj-ttif.kowńii<ówi przypadkowychczytelników, nauczającychi studentów, uwagi pozwalające na dalszeulepszaniepodręcznika. Hanoro HART Emeritus Professorof Chemistry Michigan State UniversĘ East Lansing,Ml48824 Lpsr-rpE. CnelNp Departmentof Chemistry Central Connecticut State University 1,61.5 StanleyStreet New Britain, CT 06050 D.łvlo J. HART Departmentof Chemistry The Ohio State University 1.00West l"8thAvenue Columbus"OH43fI0
* w tej częściprzedmorły następuje opis układu podręcznika, powtórzony w mierze we wstępie, 7laczne1 o.a, pi'edstańienie inny.ch maióriiłów dydakĘczrrych, które towarzyszą oryginalnej wersji podręcznika. Opuszczamy ten fragment (przyp. tłum.).
Wstęp
We wstępie opowiemy krótko o chemii organicznej i o tym dlaczego jest ona tak wazna dla współczesnego społeczeństwa.Wyjaśnimyrównież,jaki jest układ materiału i podamy kilka wskazówek, które powinny ułatwićstudiowanie chemii organicznej iwzynić, je bardziej efekĘwnym. Co jest przedmiotem
chemii organicznej?
określenie ,,organiczna'' wskazuje na zslliązekz organizmami, z przyrodą ozywioną. Początkowo chemia otganiczna zajmowała się tylko substancjami otrzymyvanymi z materiatu biologicznego. Chemicy spędzali wiele czasu ekstrahując, oczyszczając i analrizltjąc substancje pochodzenia rwierzęcego i roślinnego.MoĘwacją ich pracy bylo zainteresowanie tywąmaterią, ata|
16
Wstęp ws4lstkie atomy i ich grupy są łączonewedług określonegoschemafu w celu otrrymania pożądanegoproduktu. Wiązaniachemiczne są tworzone lub rozrywane w trakcie reakcji chemicznych. Ztego podręcznika dowiesz się o reakcjach tworzenia nowych vaązafi, a więc o reakcjach syntezy. Dlaczego synteza? obecnie |iczba związków organicznych, które zostały zsynteĘzowane w laboratoriach jest o wiele większa ruzhuba izolowanych związków pochodzenia naturalnego. Dlaczego tak ważnajest wiedza na temat wntezy cząsteczk1? Z kilku powodów. Po pierwsze, rwiązeknatura|ny syntetyzowany w laboratorium można otrzymać w większej ilościi niżs4m kosztem, niż.gdyby był on wyodrębniany z materiału biologicznego. Pra'ktady związków, które najpierw izolowane były ze źródet naturalnych, a obecnie otrrym1vane są syntetycznie w celach prakĘcznych, to witaminy, aminokwasy, barwnik indygo i odkojarzy się z czymśsztvustraszaląca mole kamfora. &ociaż określenie 'syntetyczny2, nym i nienafuralnym, te syntetyzowane produkty są na ogół identyczne z substandami ekstrahowanymi z mateńału biologicznego. Kolejnym celem syntery jest otrzymanie nowych substancji, które mogą pigf inne, Wókna synteĘczne, takie jak np. nylon i orlon, są barbardziejużyteczne właściwości. celów niż włókna naturalne, takie jak jedwab, bawelna przyóatne niektórych do dziej i konopie. Większośćleków stosowanych w medyqmie, w Ęm aspiryna, eter, prokaina i ibuprofen, to zvdązki synteĘczne. Lista powszechnie uĄwanych produktów synteĘcznych jest rzecrywiście długa - plastiki' detergenty, insektycydy - to tylko kilka przykładów. Wszystkie te związki są rwiązkami węgla; wszystkie są związkami organicznymi. Wreszcie chemicy organiry synteĘzują nowe nńązki, aby sprawdzić teorie chemiczne, a czasem ...ot tak, dla zabawy. Struktury geometryczne mają swój urok. Stanowią wyrwanie, aby zbudować cząsteczkę,w której atomywęgla są ułozone w pewien regularny sposób. Jednym z przyk|adów jest węglowodór kuban C3H3, zsyntetyzowany w raz pierwszy w 1964 roku. Jego cząsteczka zawieta 8 atomów węgla w narozach sześcianu. Kazdy atomwęgla |ączy się z jednym atomemwodoru itrzemainnymi atomamiwęgla. Kubantowięcej nuzabawkachemiczna. Zewzg|ędunageometrię jego czpteczkikąĘ między wiązaniami są odchylone od nrykłych kątów. Badanie kubanu dostarcza chemikom informacji' w jaki sposób zablrzenie kierunków wiązafi węgiel - węgiel i węgiel chemiczne cząsteczŁj. Początkowo było to Złinteresowawodór wpływa na właściwości kubanu może prowadzić do praktycznie czysto teoreĘczne, ale poznanie właściwości nego zastosowania w medyrynie lub jako materiału wybuchowego. Hr
,H
c-c'
./| ,/| --\ca-+c/-+H
Tł.
l- ć l.
ć
H-./" |,z"'łł H/
,C-C.
lub
.H kuban, CsH3 tt. 130- 131'C
P.E. Eaton (Univ.of Chicago),7964 A oto kilka innych prrykładów fascynacji chemików geometrią cząsteuekiwymtafi, jakie stanowi ich swteza.
nauczania 0rganizacja
pryzman,CuHu clecz T' J. Katz (Columbia Univ.)
r973
CtaH.6 in, out-btcyklo['I,4.4]tetradckan, dodckahedran,C,uH.u tt. 159-161'C tt.430'C J. E. McMurry (Cornell Univ.) L. Paquette (ohio Statę Univ.) 1989 1982
Chemia organiczna w życiu codziennym Chemia organiczna jest obecna w naszym codziennym Ąciu. Jesteśmyzbudowani ze mviązków organicznych i otoczęni nimi. Prawie wszystkie reakcje materii tywej przebiegają z udziatem substancji organicznych i nie można zronlmieĆ Ęcia, przynajmniej z punktu widzenia fizycznego,bez znajomościchemii organicznej. Podstawowe składniki i elemenĘ rywej materii - białka, węglowodany, lipidy (t|uszcze), kwasy nukleino. we (DNA, RNA), błony komórkowe, enTymy,hormony - sąrwiązkami organicznymi. W tej książcezajmiemy się ich dośćz|ożonąbudową chemiczną.By jązrozlmiećna|ezy prostych cząsteczek. najpierw poznaĆwłaściwości wchodzą w skład benzyny, oleju mineralnego i opon substancje organiczne Różne samochodowych, ubrań, drewna naszych mebli i papieru książek,leków, które przyjmujemy, plastikowych opakowań, błon filmowych, perfum, dywanów i tkanin. Jakąkolwiek rzecz wpienimy' istnieje duża szansa, że jest to substancja organiczna lub zawiera organiczne. Codziennie niemal w gazetach lub w telewizji spoĘkamy wzmianki mviązlr
'|.7
18
Wstęp nym z najwazniejszych przemysłowych zastosowań chemii organicznej. ostatnie qtery rozdzia|y poświęcone są chemii organicznej czterech głównych rodzajów substandi o znaczeniu biologicznym: lipidom, węglowodanom, białkom i kwasom nukleinowym. Ponieważ struktury tych cząsteczek są z|ożone,pozostawiamy je na koąiec - z podstawowąwiedzą o prosĘch cząsteczkach,którą nabędziecie do tego momenfu, chemia Ęch zw iązków b ędzie łatwiejsza do zrozumienia. Aby pomóc w uporządkowaniu i powtórzeniu nowego materiału, na końcu kazdego rozdziaIu umieszczonó ,,Podsumowanie reakcji'' i ,,Podsumowanie mechanizm$ql reakcji',, w których przedstawiono nowe reakcje i ich mechanizmy. Ki|ka slów o... W każdym rozdzia|e(poza pierwszym) znajdują się podrozdzia|ypod wspólnym t5rtulem Kilka stów o .... Te krótkie autonomiczne felietony poszerzają tematykę rozdzia|u. Zawierają ciekawostki (pierwszy o niemożliwych strukturach organicznych); informade na temat zastosowań przemysłowych (ropa naftowa' benzynai|iczba oktanowa w rozdz.3, przemysł alkoholowy w rozdz.7); wiadomości o miejscu chemii organicznej w biologii i medycynie (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i rak w rozdz.4, morfina i inne zawierającn azot narkotyki w rozdz.13). Piszemy też czasęm na tematy mniej poi słodziki w rozdz.16). Stanowią one przerywniki w różnych miejscach ważnę (słodkość rozdzia|ów i mamy nadzieję, zebędą się podobały. Znaczenie
r orwiąrywania
zadań
Kluczem do sukcesu w studiowaniu chemii organicznej jest rozwią4nranie zadań. Kazdy rozdzia|w tej książce zawieraznaczną|iczbę faktów, które powinnybyćprzyswojone. Aby zrozumieć nowy temat, trzębamiećlporządkowane poprzednie informacje i móc się do nich odwołać.opanowanie materiału i staranne studiowanie tekstu są niezbędne, ale niewystarczające. Potrzebna jest praktyczna umiejętnośćwykorzystania faktów, a umiejętnośćtaką można osiągnąć tylko poprz ez ronviąrywanie zadań. Podręcznik ten zawieta kilka rodzaj ów zadafi. Jeden z nich, z\rar|y przykładem, zawiera rozw.iązania, tak że mozna sprawdzić umiejętnośćtadzenia sobie z tymi problemami. W środku rozdzia|u, po przykładach, zwykle następują podobne zadania, dzięki którym można naĘchmiast utrwalić wiedzę i sprawdzić zrozumienie przedstawionego wlaśniemateriału. Na końcu kazdego tozdziaIl dodatkowe zadaniapozva|ająwprawiać się w rozwiązywaniu problemów. Zadania te są pogrupowane temaĘcznie -_ Ępierw te, które po prosfu sprawdzają wiedzę, później - bardziej złożone.Zadaruawymagające połączenia nowej wiedzy i wiedry wprowadzonej w poprzednich rozdzia|ach są często zaznaczorre specja|nym znaczkiem, ikoną: ę
E
Spróbuj roz,wiryaćĘ|ezadań, ile możesz. Jeze|imasz problemy, poprośo pomoc natlczycie|a lub skorzystaj z przewodnika, który dołączonyjest do tej ksiązki*. Przewodnik ten zawiera odpowiedzi do zadań i wyjaśnia ich rozsliązania. Rozwiązywanie zadafi1est czasochłonne, ale odpłaca się lepsąm zrozumieniem przedmiotu. Azatem do roboW!
" Chemia organiczna. Repetytońum i roałiq4łwanie zadań w języku polskim w przygotowaniu (p.'yp.ooyd.)
f ..
Wiązaniachemiczne i ziawiskoizomerii Wazne jest, by zrozlmieć, w jaki sposób atomy ffiotzące cząsteczki wiążą się ze sobą. Pomaga to bowiem wyjaśnićbudowę cząsteczek,a takżed|aczego okreśione cząsteczki reagują w charakterystyczny dla siebie sposób. Prawdopod obni€ z niektórymi z Ęch zagadnień zapoznaleśsię czytelniku w początkach swojej chemicznej edukacji. rizejrzyj wszystkie częścitego rozdziału, aby przekonać się, czy są one zrozllmiałe, o'u' .p'btuj odpowiedzieć na pytania. Jeże|iumiesz na nie odpowiedzi eć, możeszominąć daną część materiału. Jeżeli jednak masz kłopoĘ z jakimkolwiek zadaniem wewn4trz lub na tońcu niniejszego rozdziahl, przestudiuj go uwaznie w całości'gdyz pojęcia tam wprowa dzone będą uąnrane w pozostałej częściksiążki.
1.1. Rozmieszczenie e|ektronów w atomie .Ątomy składająsię z małychjąder o dużej gęstości,otoczonych elektronami. Jądro jest naladowanie dodatnio i za,wierawiększą częśćmasy atomu. Jądra zbudowu''" ,ą , "do*1atnionaładowanych protonów i neutronów, które nie posiadają ładunku elektrycznego (jedyn1m wyjątkiem jest atom wodoru, którego jądro zawiera Ęlko jeden proton). \\. nienaładowanym e|ektrycznie atomie dodatni ładunek jego jądra jest idea1nie zrównos'ażony ujemnym ładunkiem otaczających go elektronów. Liczba atomowa danęgo p'ienł'iastkajest równa liczbie protonów w jądrze (jak równie z |iczbie elektronów oń;zająrych jądro obojętnego atomu). Masa atomowa jest w przybliżeniu równa sumie uczb protonów i neutronów jądra; elektrony nie są tu brane pod uwagę, ponieważ są hardzo lekkie. L.kład okresowy umieszczony na wewnętrznej stronie okładki tej książki przedstawia *szrstkie pierwiastki wraz z ich liczbami atomowymi i masami atomowymi.Bedziemy się zajmować głównie elektronami atomów, poniewaz ich |iczba oraz ;ihładstanowiąHucz do wyjaśnienia,w jaki sposób atomy reagują ze sobą, aby ltlllorzyć czasteczkę. Omówione zostaną wy|ącznie układy elektronowe lekkich pierwiastków, e'.lrżx{aśniete pierwiastki są najważniejszew cząsteczkach organicznych. Elektrony skoncentrowane są w pewnych obszarach przestrzeni okołojądrowej ntanch ońitalami. Każdy orbital możę zawierać maksymalnie dwa elektrony. oiultate :.izniące się kształtem są oznaczone literami s, p i d, Ponadto' grupy elektronów tworzą portoki (poziomy) oznaczone numęrami 1.,2,3 itd. Każda powłoka zawieta różne Ępy : litzbe orbitali, która odpowiada numerowi powłoki. Na przyktad, powłoka 1zawiera 4,tho jeden Ęp orbitalu, naznvanyorbitalem 1s. Powłoka f zawięra dwa typy orbitali, 2s : ]p. natomiast powłoka 3 zawięra trzy qrpy: 3s,3p i 3d. Na poszczegl|nyóh poziomach n:zt'a orbitali s,p i d wynosi odpowiednio 1, 3 i 5 (tab. 1.1).
ROZDZIAL 1 1.1. Rozmieszczenie e|eKronÓw w atomie jonowe 1.2.Wiązania i kowalencvine 1.3. Atomwęgl-a i wiąanie kowalencyjne .l.4. Wąaniapojedyncze węgiel - węgiel 1.5. Wiązania kowa|encyjne spolaryzowane 1.6. Wiązania kowalencyjne wielokrotne 1'7. Wartościowość 1.8. Zjawisko izomerii 1'9. Rysowanie wzorÓw strukturalnych 1.10.Skrocone wzory struKuralne 1.11.Ładunek forma|nv 1.12.Rezonans 1 13 Umowydotyczące strza|ek 1.14.0ńita|owa koncepcja wiqzań chemicznycń; wiąanietypusigma 1.15.Zhybrydyzowane orbitale sp3atomu węg|a 1.16.Tetraedryczny atomwęg|a; wiąaniaw metanie 1.17.Klasyfikacia zwiąkÓw organicznych napodstawie budowy szkie|etu cz4steczki 1..l8.Klasyfikacja zwiąkÓw organicznych zgodna grupy z rodzajem funkcyjnei
jqdra A|omskladasięz malego gęstoŚci, o dużej zawierającego dodatnio protony naladowane i obojętne elektrycznie neutrony, otoczonego ujemnie na{adowanymi elektronami Liczbaatomowa danego pierwiastka jestrÓwnaliczbie protonÓw jegomasa w jqdrze; jestw przyblizeniu atomowa sumąliczbprotonÓw i neutronÓw Elektrony znajdujq się w orbitalach. Grupy orbitali pow|oki. tworzq W orbita|u mogą slęznajdowac maksyma|"te dwaelektrony.
20
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiqzania Rozdzia|
r:valency!ne ziiajdują Zasadytepomva7ająnamoblicnć. jakwiele elektronówznajduje się na kazdejzape|Elektrony zewnętrzne1 nionej powłoce (ostatnia kolumna tab. 1.1). w tabeli 1.2 przedstarł.ionokonfigurację slęw najnai.riziej powicce. atomu;est Bdzeniem elektionową pierwszych 18 pienviastków. Pierwsza powłokajest zapelniona w prrv"padpoui|oki iądroi wewnęti.zne ku helu (He) i wszystkichdalsnch pierwiastków, a druga powłokajest zapełniona\\'neoelektronowe. nie (Ne) i wszystkich dals4'ch pierwiastkach. Zape|nione powłoki prawie nie uczestnicząw ffiorzeniu wi1zań chemicznych.To raczej elektrony zewnętrzne(elektron1.walenna nich skupim1.naszą cyjne) są glóu.nie Zaangzuowanew wiązania chemiczne i właśnie uwagę' Ń tabeli 1.3 pokazano elektrony walencyjne pierwszych 18 pierwiastkólł-.Sr-mbol pierrł,iastkaodporr-iadardzeniowi atomowemu (ądro oraz elektrony zapelnion1-chpowłok),podczas gĄ- kropki reprezentująelektrony walencyjne. Na podstawie q'ch informacji o budowie atomu, jesteśmyw stanie okreśiić.rr' jaki sposób pierw.iastki |ączą się. aby utworzyĆwiązanie chemiczne. trzechpoziomach na pierwszych i e|eHtonÓw TabeIa1.1.Liczbaorbitali Liczba orbitali każdego Ępu s
Numerpowłoki
'i:,: :
d
p
Ca|kowita |iczba e|ektronów zapetnionejpowloki
i
pieruszych 18pierwiastkÓw e|ektronów Tabela1.2'Konfiguracja Liczba elektronów w każdym orbitalu
il#-" 1 L
Pierwiastek
ls
H1
Hez
+
LifI Beff
5 ó 7 I
x 1 ',3
3
o
t0 11 I2 1J
t4 15 16 t7 18
h
:iil
il liź
F ii?) ili"21'
n
11zi:
2p
3s
3P
jonowe Wiąania i kowa|encyjne
21
Tabe|a1.3.Elekilony pierwsrych walencyjne 18pierwiastkÓw Grupa głótma
I
II
m
ry
v
vI
vII
VIII
1.2. Wiązania jonowe i kowa|encyjne S-t-óśunkowo dawna' |ecz wciąż lż-yteczna,teoria wiązafl chemicznych zosta|a zaproponowana w 1916 roku przez Gilberta Newtona Lewisa, wówczas profesora Univeisity of California w Berkeley. Lewis zauwazy|,ze gaz szlachetny hel zawiera Ęlko dwa elekirony otaczającejego jądro, oraz ze następny gaz sz|achetny- neon - ma dziesięć takich elektronów (2 + 8; p. tab. 1.2). Wywnioskował on, żeponieważ atomy Ęch pierwiastków nie tqczq się z innymi atomami, muszą posiadać bardzo stabilną konfiguiację elektronów. 7qsugerowałponadto, żeinne atomy reagująw taki sposób, aby uzyskaćtaĘ stabilną konĘurację. Może być ona osiągniętana dwa sposoby: przezcałkowite przeniesienie elóktronów z jednego atomu na drugi |ttb przez uwspólnienie elektronów pomiędzy atomami.
posiada Gazszlachetny trwa|q konfigurację eIeKronow4.
L2.1. Zvtiązki jonowe Vtqzaniajonowe tworzone są w wyniku przeniesienia jednego lub większej liczby elektronów z jednego atomu na drugi. Poniewaz elektrony są naładowane ujómnie, atom' który oddaje elektron(y) staje się naładowanym dodatnio kationem. Atom przyjmujący elektron(y) staje się ujemnie naładowanymanionem. Typową reakcją ,u"noa,ąćĄ,p,,"niesieniem elektronu jest reakcja pomiędzy atomami chloru i sodu prowudzĘci dó posstania chlorku sodu.*
yuzl.-\6i: atom sodu
atom chloru
------)Na* + kation sodowy
anion chlorkowv
Atom sodu zawiera tylko jeden elektron walenryjny (znajdujący się na ttzeciejpowłoce; P. tab. I.2). Po oddaniu tego elektronu sód uąyskuje konfigurację elektrono*ą .,"o,,u. Jednocześniestaje się dodatnio naładowanymkationem sodowym. Atom chloru ma siedem elettronów walenryjnych. Po przyłączenil dodatkowego elektronu uzyskuje konfigBrację elektronową argonu i staje się naładow.anymujemnie anionem chlorkowym. Atomy, które tak jak atom sodu, wykazują tendencję do oddawania elektronów' nazywaq. e|e}itrododatnimi.** Atomy, które tak jak atom chloru, wykazują tendencję do przyĘr, ani a elektro nów, nazlw amy elektrouj emnymi. | 7łtrTnriona strzałka w równaniu 1.1 pokazuje kierunek przekazania elektronu z powłoki wa1endnej atolm sodu do powłoki walencyinej-atomu chloru. Ułwanie zakrzywionych strzałek do pokazania ki"',ootu pmesnięcia elektron( śnionebardziej szczegółowow rozdz. I.I3. *" krmin .,pierwia tnie" jest obecnie rzadziej stosowany. Nalezy raczej mówić ',pierwiastki ,umłiej elektrouje u m. l .
fwiqzkijonowezbudowane sa z dodatnio naladowanych kationów i uiemnie na|adowanvch anionów.
izomerii i zjawisko chemiczne Rozdzial1 Wi4zania .:
..:::..
Napisz równanie
Rozwiązanie
]..:]j.l!iii:]iiii!r:].;lłi.1.!.'Ę.
:i.],]"i:i]]:i!.];t.-ji.:.
i fluoru (F). pomlędzy atomami magnezu (Mg) .-------=--: ń.;: r,.} r.
+ 2 .|. ' Mg'o
walenryjPonieważuzupelniają9swojąpowtokę Magnez ma dwa elektronywalenryjne. pruereagodo tyrto j"den elektron (od magnezu), nąkazdyatomfluoru-^łi p,qĄąćłe potrzebnesą dwa atomyfluoru. wania z jednymatomem*ugo.^ ,:r:.::::::ti.::;r:/l;i!i.+;.:i:r:'iia.:l!;i'liit:::rit':iii!::iil:;i'l;i'rir:'t::lii::::
i::
:
Produktreakcji1.1.chioreksodu,jestz:ltiązir
jonoweniesątar
j;l':'.,:::::::-'i:3T:"ł"' ł"d*'"';":'i''1,.;#:łł;;;il;;;*;14 liĘxJ'T',;#,ffi:''1""ililoffi;"-*::*:.q*:*rriln] t"'ffi jH"i,#;;;!ń;:.*?"I^*:].*":*-"^Ł: T'lfr?ii;;:?":':jł1" jony.oddzielają się od siebiei są suuśtancji, wiedzrec, ze o.any J(nr lebt LwLqLaL,
i"i,,pi",ueniu
"dolrre
swobodnego poruszania się w roztworze.
do stosunkowo
Jaki będzie ładunekjonu berylu?
BozwiązanieJakprzedstawionowtab.]..3,beryl(Be)zawieradwaelektronywalencyjn oba ;;;ł'il""9:.powłoki' helu, musi utracić Aby osiągnąćkonfiguracjęele}tro""*ą ładunkiem, *ię" obdu'"onydwudodatnim elektronywur",,"x.,".*ru,,ilnberylowyń*ń jak to PrzedstawiasYmbolBe2+' jaki będzie ładunekjonów każdego .ffi Korzystając,z tab.1..3,odpowiedz, Al, Li, S' H. tworzącego zvtiązekjo.'owy: z wvmienionychpierwiaśtków ::::.:ii:]:Ę:]ii:.::ii.4!::i]ii]:'n.iii.*in.a]i:ii.1ii;ili:]..+!Ęi:]!:
ogólnazasadajesttaka,żewobrębie.danejpoziomejliniiukładuokresowego'na1 elekórltt'odojatnie' a pierwiastkisilnie bardziejna łewo pierpionowych' """Jilń;ińrwiasiki.ir,,i"tu ;'t-"*"' j:i"mn Y,"otuo],' troujemne,tmi"s"""o"l ii ""iu*CIi:i. elęktrobardziej się na dole, a pierwiastki zna;.ou1ą wiastki bardziej "r"r.t'oJoautnie ujemnenagórze.
:, i
Który z atomówjest bardziej elektrododatnt: a) l\t czy beryl? b) lit czy sód?
jonowe Wi4zania i kowa|encyjne
13
Rozwiązanie a' W porównaniu z jądrem berylu (+4) jądro litu posiada mniejszy ładunek dodatni (+3) przyciągający elektrony. Dlatego oderwanie elektronu od atomu litu wymaga mniejszej energii nrźw przypadku clderwania elektronu od atomu berylu. Ponieważ lit traci elektrony łatwiej niżbery|,lit jest pierwiastkiem bardziej elektródodatnim' b. Elektrony walencyjne atomu sodu są oddzielone od dodatnio .,iłado*un" go jądraprzez dwie wewnętrzne powłoki elektronowe, podczas gdy elektrony walencyjne tiiu ooozieta od jądra Ęlko jedna wewnętrzna powtoka. Dlatego oderwanie elektronu od atomu sodu wymaga mniej energii, a więc sód jest pierwiastkiem bardziej elektrododatnim. Ko-rzystającz tab' l.3 odpowiedz, który pierwiastek jest bardziejelektrododatni: sód czy glin, bor czy węgie|,bor czy glin. fE Korzystając ztab.I.3 odpowiedz, który pierwiastek jest bardziej elektroujemny: tlen czy fluor, tlen czy azot, fluor czy chlor. Na podstawie położeniawęgla w tab. I.3, czy oczekujesz, że pierwiastek .ry'Tf' ten jest elektroujemnyczy elektrododatni?
;;;.i;f;P6i;iiB:]1!.]d;*:;:r.]!!liiłri*i:ł@ii:#|:::lP:4!:ii:iifi-?lą.!ii!]ałj#'lj9.!]iii:]P.]!
Fierwiastki' które nie są silnie elektroujemne ani silnie elektrododatnie' lub mają podobĘ elektroujemność,wykazują tendencję do tworzeniawiązańpoprzez uwspóńianie par ekktronowych zamiast całkowitego przekazywania elektronów. Wiązanie towalencyjne polega na wspólnyrn kor4lstaniu przez atomy z jednej lub większej \iczby par elektr;;o. rrch. Dwa (lub więcej) atomy po|ączone wiązaniami kowalencyjnymi budują cząsteczkę. nezeli dwa atomy są idenĘczne lub mają równą elektroujemność,ich udzial we wipóInym toqstaniu z pary elektronowej jest jednakowy. Prrykładem jest cząsteczkawodoru. H. + H. _--+ H: H ł cieplo atomy cząsteczka wodoru wodoru
(1.2)
ll prrypadku atomów wodoru możnaprzyjąi,żekażdyz nich ma zapełnionąpierwszą pcmtokędzięki procesowi uwspólnienia elektronów. Przyjmuje się iównież,-Łe kazdy z atomów ,,posiadana własność'' wsąlstkieelektronywykorzystywane wspólnie z innymi jak to przedstawionoza pomocąkółekw poniższymprzyk|adiie flEiomami,
@H
H@
lsryilszrównanie podobnejak w przypadkurównania I.2 d|a tworzenia cząsteczki chloru z dq.óchatomów chloru. triryanie
.------.Cl .ćJ:+ ciepło .9J + . 9l.
fufua para elektronów jest wspólna dla dwóch atomów chloru. W ten sposób każdy lffirn chloru ma pelną powłokęwalenryjnąz ośmiomaelektronami (trzy pary własne ,lpdnawspolna).
Wiqzanie kowaIencyjne powstaje gdydwa wÓwczas, jednq atomy dzie|q |ubwięcej pareIeKronowych' Czqsteczka sk|ada sięz dwÓchIubwiększe||iczby atomÓwpo|ączo. nychwiqzaniami kowaIencyjnymr.
24
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiązania Rozdzia| ciepła. w cząsteczkę dochodzi do uwolnienia Podczas |ączeniasię atomów wodoru dostarczona w celu roziozeria cząodwrotnie, ta sama ir"iJ"i"pr" (energii) (masa molowa 1.g' w tym przy. -o.ibyć steczki na atomy. Rozlożenie 1 mola cząsteczekwodoru ilościenergii.
energlq wiązania Energia 1est mo|a dorozerwania ootrzibną ||ośĆ kdwa|ency1nych' wiązań wtq. zalezyodrodza1u energii zań-
wiązanta iestŚreonl4 DlugoŚć pomiędzy gW0|na odIeg|oŚcią kowa|ency1nIe 1ą. zwi4zanymi dramiatomow.
[*9- 9i"pł.1,dośćznacznej padku f g) nau.o-y.ffi_uga 435 tJ 1roł i jest różna d|a wiązafl'międzyróżnymiato. Energia ta nazywanłi"Jt*J.gią wiązania (p. tab. Aw Dodatku)' uwspólniona mocne. plównym powodemjest fakt, że -u-i.WiązanleH-H ń;;a. podczasgdyw pojejądra ato'1ów para elektro,,o*p.,yJągooa jestprze.zoba 'w9doru, jest zsliązanytylko 1jednymjądrem.W cząsteczce drmczvmatomieetett,oi*atóncyjny par4.ele}tropomiędzy irzyciąganie #J:i"1ffi;* j;d"-"ki""" ,iry,rtó.e rownoważą .amo naladowanymijądrami nowąi jądrami.ry-i ,it"*i ,ą ,iły odpychania-ięł"ytat Równowagajest wy. oraz siłyodpychania.;uoo ;*.u-o ,,utuoowanymi-e1ektronami. ponrsza. i odpychania.Atomy wodoru nigdy nie padkowąpomiędzy zviryapozostająpo|ączoneLllb 'i'ńi;'ry"iągani1 ją się oddzie|niei *" a"*ują *ię)-esobą.Złm\asttego nezesob6drgającwpewnejwypadk9wejodległości,ktorą.n9,wamydlugościąwią międzyjądra$Z znaćzyśredniaodlegtość nia. Dla cząstecztiwodorudługośćwipania ** *iązania.kowalencyjnegozaleĘ od mtiąmi atomówwodoru)wynosi0,74A' ot"gosi typowych Długościniektórych zanychatomówo,-iouy*spotnych p.,-3t"tt,onowych. w Dodatku' ;;;"frkowalencyjnych podanow tab' B
13. Atom węgla i wiązanie kowalencyjne
przedstawiaćatomwę. teraz atomowiwęglai jego wipaniom. Będziemy Przy1rzy1mysię . * ttó.y'-ri6 ,u ć o,nuua rdzefiatomu (|ądrowraz z dwo. zapomocą .g. v-uj" $a elektronywalencyjne. ma elełtronami1s),poo&u. gdy kropki symbolizują jest w połowiezapełniona(lub Powłokawalenryjnawęgla z cztęremaelektronami siinej teńdencjido traceniaswych oij w połowiepusta). ly\u'""1ą "u'o*19 czte"."*'*ósru 6ł*1,;ur.io*nież silnej tendencii do zdobywania elektronów ę,po."ioa,;.;*
(i d[iil;'i"*,ćłl. rechelektronów
uó;;;
sĘi"
nie okresowegowęgiel ry1u tworzy wiązanlakowa-
jest ani silnie elektroi,a"*i ąni silnie eiektroujemny,??m,ryc:aj przykład,atomwę. Na 1encyjnez innynri atomamina drodze uwspólńianr.a9te51ro'noy. ttory91 kazdydostarczapo jednymelektrog|a|ączy sięz czteremaatomamiwodoru 1i pu, ó1"1.t'o''o-|1.*** IJtworzonasubstan. n\e)przez*y,*o,"",,is czterechwspólnycir pary elektronoweZ czteremaatocja to metan.Atom *igi" ń"z" tau.zeaLieliwspólne **** mami chloru tulorząctetrachlorometan' Dziękiwspólnymparomelektronóvatomyzapełniająswojepowłokiwalencyjne. ęleńronów walencyjnych.W metaniekazdy W obu przyk'adachuilń *ęgtu ma osiem w tetrachloropowtokęwńncyjną dwom.aelektronami,a atom wodoru zapełniaswoją walencyjnąośmiomaelektronami. metanię kazdyatomchloru zapeLnia'*"jipói"tókę trwałe. *ut"n.yi''" są zapeinione, a rwiązkidość W ten sposób*."yJń" ;;ńti międz1na. jednostkicieptakcal, obecniestosou-aną ;'"l""'-"chęmikówofcT+9y stosujejako jest kJ; 1 kcal = 4,1868kJ. -''*zość .odo*ą 1"d''o.t{ą 0.7{x 10-6cm. Innąjed** 1 A lub jednostkau*..."- wynosi10-8cm, czyli długość'ygl'::.T-*włnosi uĄt.ane Ę4 angstremy. = ioo p.j. W tym podręczniku wiązanjóst pikometr (pm; 1 A nostkądfugości . Elelrrony Ś ę oczywiście oraz **x Do oznaczeniaęlektronówńżrrychatomówczęstostosowanesą symbole jednakowe. ***t Tętrachlorometan
q ''.L^^:^^+ ^-+^.^.},lnrckwęgla je* naŻTq zgyczajow jest nazwą systematyczną, natomiast czterochlorek
sadynazewnictw",'ią,iio* "ig"Ji"ź"ń
uóaą ońó*io.'" w dalszejczęściksią;ki
.ą.Za-
pojedyncze - węgiel węgiel Wiązania
Ę.r iH
HłC x. Hń
*,
Ę lub
H -C-H
mętan CI lub
I I
Cl-C-Cl CI
n tetrachlorometa (czterochlorekwęgla) Wspólna para elektronów nanlwana jest wiązaniem kowalencyjnym, poniewaz wiąze dwa jądra). Pojedyncze wiązaniejest zwykle ona atomy (poptzez jejprzyciąganieprzez
przedstawianeza pomocądwukropkalub pojedynczejkreski,jak to pokazanona powyższychwzorachstrukturalnychmetanui tetrachlorometanu. Narysujwzór strukturalnychlorometanu(zwanegotakżechlorkiem metylu),CH3cl.
HT
Roruiązanie
H '9,CI: HI
lub H-c-cl H
Narysujwzory strukturalnedichlorometanu(chlorekmetylenu),CH2Clz, oraz trichlorometanu(chloroform),CHCI3. w
!.4.Wiązania pojedyncze węgiel - węgie| która sprawia, źrcmogąistnieć atomów węgla - wlaściwością, ufiątkową wlaściwością milionyzw.ipków organicznych - jest ich zdolnośćdo tworzeniawspólnych par elektronourych,nie Ęlko z atomami innych pierwiastków, ale równieil z innymi atomami węgla. il{a przykład, dwa atomy węgla mogą byó zvtiązane ze sobą' akażdy z nich może być równrceśnie mtiązany z innymi atomami. W etanie i w heksachloroetanie kazdy atom węz drugim atomem węgla i trzema atomami wodoru lub trzęma atomada jest z:vdtąrany ni chloru. Jakkolwiek zv;iązktte mają po dwa atomy węgla zamiast jednego, posiadają odpowiednio metanu i chlorometanu. *ł*ciwości chemiczne podobne do właściwości HH H: ć: ć: H HH
CI CI
HH lub
H-C-C-H
tl
CI -C-C-CI
II
CI CI
HH etan
heksachloroętan
Tńązanie węgiel - węgiel w etanie, podobnie jak wiązanie wodór - wodór w cząsteczct wdoru jest wipaniem cąlsto kowalencyjnym, z równym udzialem identycznych atonórrwewspólnej parze elektronowej. Tak jakw przypadku cząsteczkjwodoru, do rozegmia wiqZania węgiel - węgiel etanu i wytworzenia dwóch fragmentów CH3 (zwanych nńdtemi meĘlow1mi) potrzebne jest ciepło. Rodnikiem jest fragmentcząsteczkjz jedu6n lub większą |tczbą niesparowanych elektronów.
Rodnik iestfragmentem jeden posiadai4cym cząsteczki niesparowanych Iubwięcej eIeKronÓw.
26
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiązania Rozdzial H
HH
r r ll
r r -ć .ć -H
II
HH
etan
"i"ptoH, -C
|
H
H + C-H
_t _ H
(1.3)
dwa rodniki metYlowe
węgi9l _ węgiel w etanie.jest Jednak, ilośćciepławymaganado rozęrwaniawiryania wodór w cząsteczcewodoru. mniejszaoa *ymuguoJ3oJ'o""'*aliawiązania wodór węgielw etaniejest dłuż\łń;.; ;"; so,anlsa tcal) na mol etanu.WiąZanieYęg:lsłabsze.Rozrywanie nieco (15ąA; oo wiązania*óoo, _ wodór (0,74'A) i również ",L _ węgielza pomocąogrzewania,jak przedstawiarównanie 1'.3,jestpierw;ią;^iwęgiel procesuw produkcji benzyny (p. Rlka szym etapemlcrakingu.oiy nutto*ei, wa.żnego stA, o ropienaftowej,beruyntei lkzbie oktanowei'str' 1-14)' Jaka jest długośćvitązanla C-H
(jak w przypadku metanu lub etanu)?
w|x7aila n_ olq:^s:'.u;'t".,"11^l^"# pomiędzydlugosclą pomiędzy bv(.zawarta powinna być ta powinna Długośćta RozwiązanieDługość Rozwiązanie 7aw7rta
wiązania9;Cy:.""* 9# ł..Y""3*. woooru(oi[ x1a długóścią w cząsteczce wiązaiH-H i C-C. długości wynosi.t}i" t,oó xi ;eJttmm śiedniej stawartośó
ffiDługośówiązaniaC1-C1wynosi1,98A.Którezwiryafijestdłuższe:wiąetanió czy C_.CIw chlorometanie? ffii"-ćJw
tozdo|noŚĆ Katenacia 1est przez lańcuchÓw formowania między wiązań tworzenie tegosamego atomami oierwiastka.
Niemawłaściwieogranicze(l\iczĘatomówwęgla,któremogąsięzesobą|py9For1ow1nie łańcuniektóre cząsteczki,iii",uią100lub więcej wiązaiw.ęgiel_węgiel. pierwiastkanazywasamego chów w wyniku tworzenia iiv"t,pomiędzy atomamitego ne jest katenacją. ffiKorrystajączewzoruetanunarysujwzórstrukturalnypropanu'QHs.
1.5. Wiązania kowalencyjne spolaryzowane ty1kopomięĘ i{e1tr91nvmt Jak pokazano,wiązaliakowalenryjne mogąpowstaćnie znychpierwiastków(c-H' atom?mi (H-H, C-C), \eczrówniez p",ńóa,v atomqr_19 r1znychatomów prrypadku C-cl) jeżelinie rófuiąsię zabardzoeiektróujómnością.-W ł" :"o równomiernie podzielona pomiędzy fu T5:::; para elelctroooo"awiiiJi ponrewaz jest czasem nazJwane wiązaniem kowalencyjnym spolaryzowanym' zanie kowa|encyine, Wiązanie ujemnyi cząstkowyładunekdodatni. parae|eKro- ;ią,;""atomy po.iuJu;ączqstkowyladunek wiqż4ca w kłÓrym jest wi'zanie w cząsteczce jestWStronę irzy|<|ademspotury,L*anego wtązana kowalencyjnego nÓwprzesunięta nawet atomówwodoru,lecz nazywamy chlorowodo*.,ttomy,cńo* *[bardziej elektroujemneod jednego z atomÓw, jonowe. Jednak, a nie jest ,u",ó1kowalencyjne, spo|aryzowanym. w tym przypadkuwiń*'i",iai"tworzą wiązaniem w stronęchloru,który z tego powo. jest przyci+sllótabardziej *.pot* para elektronów Po|aryzacjawi*ania jest du jest w porównaniu z wbdoiem lekko naładowańyujemnie. biegunowiujemnemu, pokazana"u po-o"| strzałki,kt9rej wść Przedniaodpowiada sposób pokazania łainny a ty1na oznaczona3estznakiernplui Można teżzastosowaó ountucząstkowegojakoó+tuuó_(,,deltaplus''lub,,deltaminus'').
kowa|encyjne spo|aryzowane Wi4zania Ęó +{:
H :Cl:
lub
H : C l:
lub
ó+ 9.
H-91'
Wiąząca para elektronów, podzielona nierównomiemie między atomami, przesunięta jest w kierunku chloru. Zamtyczaj mozna polegać na układzie okresowym pierwiastków, aby określić,która strona wiązaniakowalencyjnego naładowanajest bardziej ujemnie, a która bardziej dodatnio. Gdy przesuwamy się, w obrębie danego okresu, z|ewej strony układu na prawą' pierwiastki stają się bardziej elektroujemnęwtaz ze wzrostem liczby atomowej lub wzrostem ładunku jądra. Rosnący ładunek jądraprzyciąga silniej elektrony walencyjne. Gdy przesuwamy się' w ramach danej grupy, od góry układu w dół, pierwiastki stają się mniej elektroujemne, ponieważ elektrony walencyjne oddzielone są od jądra wzrastającąIicz. bą wewnętrznych powłok elektronowych. opierając się na Ęch ogólnych zasadach, mozeny przewidzieć,ze atomzpravlej strony ka:żdegozponizszychviązańbędzie bardziej ujemny w stosunku do atomu po lewej stronie: ..{-..) -H € -F-------> Br-Cl H-O C-CI C-N Si-C H -S C-Br C-O
pietwiastków pospolitych niektÓrych Ebela 1.4.E|ektrouiemności
Wiązanie węgiel - wodór' które jest tak pospolite w nviązkach organicznych, wymaga pvególnej uwagi. Węgiel i wodór mĄą zb|ioną elektroujemność,tak więc wiązanie C-H jest prawie idealnie apolarne. Elektroujemności pierwiastków podano w tab. 1..4.
w*az kierunek polaryzacji wszystkichwiązańwe wzorze tetrachlorometanu. tnriązanie Clóa-"r-la*6raClóCblor jest bardziej elektroujemny od węgla, dlatego elektrony każdego wiązania C-Cl rą przesunięte w stronę chloru.
27
28
i zjawisko izomerii Rozdziat 1 Wi4zania chemiczne przewidujeszdlawiązaniaP-Cl i latą polarność Hffi.]#'i
orazwiqzaniaS-o?
Narysuj wzór strukturalnystosowanegow chłodziarkachdich]orodifluiiffiill*ł orometanu,CC|1F1(CFC-12) izaznacz polarność wiąz;ań. Narysuj wzór strukturalnymetanolu' CH3-OH ffiffi .ivai,. strzałekpolarność
i zaznacz.za pomocą
1'.6.Wiązania kowalencyj ne wielokrotne Zape|rtlając swoje powloki walencyjne atomy mogą w niektórych przypadkach wspólnie używaćwięcej niż jednej pary elektronów. Przykładem takiej sytuacji jest dwutlenek węgla,Co,.Atomwęglaposiada cztery elektronywalencyjne, akazĘ zatomówtlenusześć elektronówwalenryjnych. Układem, który porwa|a każdemu atomowi zapełnićjego powłokę walencyjną jest ł-
.i
l* oO;l C O**
lub
O:C:O
lub
O:C:O
B
podwÓjnym W wiązaniu dwa dzie|q dwiepary atomy eleKronowe. niewiążące lub E|ektrony pary nieuwspó|nione zlokalizowane sa elektronowe najednym atomie. potróinym dwa W wiązaniu dzie|4 irzypa(y atomy elekronowe.
C
We wzorze A kropki odpowiadająelektronomwęgla,podczas gdy znaczkjx są elektronami atomów tlenu. Wzór B przedstawiawiryania oraz nieuwspólnione (niewiązące) elektronyatomów tlenu.Wzór C pokazujewyłączniewiązaniakowalenryjne.Dwie pary elektronów sąwspólne dla atomów węgla i tlenu, dlategow.tązanietakie narywanejest wipaniem podwójnym.Każ,dyz atamówtlenu ma ponadtodwie pary niewiążących elektronów lub nieuwspólnionychpar elektronowych.W ponizszychwzorachkółka obejmują poszczególneatomy dwutlenku węgla posiadaj4cepowloki walencyjnezapełnione ośmiomaelektronami. ,,.(-\
ł'
.+ z,.-\
*.
Qp9)Cł*o-l;ots,)o-l ]oł;C '+
CĘanowodór, HCN, jest prrykłademprostego z:łiązku z wiązaniem potrójnym, w którym sątrzy wspólne pary elettronów. HiCiiiNI
l ub
H -C=NI cr.janolvodór
lub
H -C:N
ffiZapomocąkółekpokaż,wjakisposóbwsąystkieatomycyjanowodoru zape|niająswoje powłokiwalencyjne. odpowiedz cry istniejebłądw poniżsrymukładzieelektronów dwutlenkuwęgla:
całkowitą|iczbę elektronów walencyjnych (16) RozwlązanieWzór zawiera właściwą jest tlenu otoczony ośmioma elektronamiwalencyjnymi.Blędem jest to, -każdy atom ze atomwęglama 10 elektronówwalencyjnych,czy|io 2 więcejniżjest to mozliwe.
WartościowośĆ
rGtffi
29
Wskaż błądw każdej zponizszych konfiguracji elektronowych dwutlen-
lnwęgla: ef .rO : : : C: : : O :
c) :g: Q:::Q:
b)
Wzoręm sumarycznymmetanalu (aldehydumrówkowego)jest HzCo. rcffi n*rFuj wzór strukturalnyprzedstawiający konfiguracjęelektronów tego związku'. ffi
lJzywająckropek iznaczklw x narysujwzór tlenku węgla,Co.
Atomy węgla mogą być po|ączone ze sobą za pomocą wiązafi podwójnych, potrójryh lub pojedynczych. Tak więc, istnieją trzy węglowodory (nńązŁ't składającesię !vyĘunie z atomów węgla i wodoru), które zawierająw cząsteczcedwa atomy węgla: etan, cb i etyn.
++ tt
'-ę-ę-" Hń etan
H\, / H
,,C:C\
Węglowodory s4zwi4zkami sk|adającymi sięwy|ącznie z atomÓw węg|a i wodoru'
H H -C=C-H H etyn (aceĘlen)
eten (eĘlen)
lfuica między Ęmizllliązkami polega na tym, że posiadają one pojedyncze, podwójne bpotrójne wiązanie węgiel -węgiel. Jak przekonamy się o tympóźniej,rwiązkite 16zĘsię reakĘwnościąchemicztuą,co wynika z odmiennych typów wązań pomiędzy ato. mmi węgla.
lsrFuj wzór strukturalnyC3H6,w którym będziejedno podwójne wiązaniewęgiel-węgEt Najpienr narysuj trzy aiomywęglaz jednymwiązaniempodwójnym. biązanie C:C-C
tr|kępnie dodaj atomywodoru w taki sposób, aby każdy atom węgla mial osiem elekmów (lub czterywiązania).
HTT H-C:C-C-H
I
H
Narysuj trzy różne wzory strukturalne, które odpowiadają nviązkowi D:.mrze sumarycznymC4H3,posiadającymjedno podwójne wiqr'aniewęgiel- węgiel. -fiffiffiffi ?***gmYegi.ą].t!]i-ffi:*si*j1*9&]!@'Wffi{g*x&1@i'slffi;*}*'.$.t!]i6!ił&W:ffi9*F4&E&*#*
L7. Wartościowość tńościowość pierwiastka jest to |iczbawiązafi, które atom danego pierwiastka moiE utwofzyć. Liczba ta jest zwykle równa liczbie elektronów koniecznych do zapetnienia putoki walencyjnej. W tabeli 1.5 podano wartościowościkilku pierwiastków. Nalezy r*rocić uwagę na róznicę pomiędry |iczbą elektronów walencyjnych i wartościowo-
pierwiastka Wartościowościq wi4zań, ktÓremoże |estliczba jegoatom' utworzyĆ
WartościowoŚĆ młffi"|.1Ż. i'- t'ęglą; .
ł]'.C:::o.
29
Wskaż błądw kazdej zponiższych konfiguracji elektronowych dwutlenb).ó'ć.ó.
c):g:C:::o:
młnE 1.1 Wzorem Sumarycznym metanalu (aldehydu mrówkowego) jest H2Co. -;::1suj wzór strukturalny przedstawiający konfigurację elektronów tego nviązku.
m.E t;tiŁ.uływaja;.kronek ,.'o,,:.*..;'""*:'-'*'u:.':.':" *ul'.'ll.:....,....'...,'..'. .Ątomy węgla mogą być po|ączone ze sobą za pomocą wiązań podwójnych, potrój:'.r lub pojedynczych. Tak więc, istniej ą trzy węglowodory (zutiązkl składającesię lvy.;.znie z atomów węgla i wodoru), które zawierają w cząsteczcedwa atomy węgla: etan, :::f i ętvn.
lliil g!, ir;1;r11;,; 1; ::I :..,r'ii.:I;:t I '
:.
.. I
.:
HH
ll
H-C-C-H HH
H -C=C-H
,rc:c.,
: .;i!'ii
(etylen)
(acetylen)
i ":nica między Ęmi nviązkami polega na tym, że posiadają one pojedyncze' podwójne .: potrójne wiązanie węgiel - węgiel. Jak przekonamy się o tym późni ej, mviązki tę 16z:" sie reakĘwnościąchemiczną, co wynika z odmiennych typów wiązafi pomiędzy ato:'mi węgla.
ji*ffiłfłisi*ffii:iiiilłfti**:i; łłłł,.; iiił*iiiiiłiŁi{1]l:ffił1lili:ffi,{iłiiiiiiłiłllii..łjtlłi:ffiiłiii#j:i
'lEr*r*|!!lt 5.1suj wzór strukturalnyC3H6,w którym będziejedno podwójnewiązaniewęgiel- wę!;_-
Ę.ołwiązanie Najpierw narysuj trzy aiomywęglaz jednymwiązaniempodwójnym. C:C-C **..tępniedodaj atomy wodoru w taki sposób, aby kazdy atom węgla miał osiem elek:.nórv (lub cztery wiązania). HHH
u-J:c-c-s H
Narysuj trzy rózne wzory strukturalnę,które odpowiadają mviązkowi zrm}ł|tili.{lilrs .^zorzeSumarycznymC4H6,posiadającymjedno podwójne wiązaniewęgiel_ węgiel.
l.7. Wartościowość [łartościowość pierwiastka jest to liczba wiązań, które atom danego pierwiastka mo:; rtrvorzyć. Liczba ta jest zwykle równa liczbie elektronów koniecznych do zapetnienia .,';,,'tokiwalencyjnej.W tabeli 1.5 podano wartościowości kilku pierwiastków. Nalezy :-*:ócić uwagę na różnicę pomiędzy |iczbą elektronów walencyjnych i wartościowo-
.
:
:':)::...|,..: ;:| l.':;l; lł i i:.i'rr;i.,
, ,
izomerii i ziawisko chemiczne 1 Wiązania Rozdzial ale jego wartościowość ścią.Tlen, na przykład,ma sześćelektronów walencyjnych, iiczbie elektronów zapełnionej wynosi tylko 2. Suma Ęch dwóch liczb jest równa powłoki. podwójnych z tab. 1..5mają Zastosowaniedla wiązańpojedynczych, Wartościowości strutturatnym, wzorze każdym i potrójnych. Thk więc, węgiel posiada cztery wiązaniaw etinie, do iĘ po.y' metanie, tetiachlorometanie,etanie, etenie, który narysowaliśmy ponieważ nalezy zapamiętać, dwutlenkuwęglaitd. Te częstospoĘkanewartościowości strukturalne. pomagająprawidłoworysowaćwzory pierwiastkÓw pospo|itych Tabe|at.5. wartoŚciowości
popraww celu oznaczeniawiązafi,narysuj wzór strukturalny C3Haz Użryvtająckresek ].dla wodo.*.i 4 dla węgla. nymi wartościowościami: RozwiązanieIstniejątrzy możliwości: H
I
H-C-C=C-H I H
H -H H .H ^')c:.:.(--
H'
x.=rcl 'H "r4."
odpowiadająkażdemuzĘch układówatomów. Znane sąz-wig,|
b) cH4o Czy wzór sumarycznyC2H5 odpowiada trwałejcząsteczce?
Fs*i];#tii,#;jiiJ:|#i!*.#B.ffi;*
&eśffi4*ińEgl^s;ffiffiY"*!!Fji:s:!'{^*E9es6il*iĘ#nqł9.;d+.]:ni.Ę.
or az cztery atomy wo. Na przykład zie L.IO możemy zobaczyć, ze trzy atomy węgla z nichjest zgodny. zwaT. oo,., ńogą |'ączyć,się ze sobą na ttzy rózne sposoby i każdy zjawisku bardziej szQzetościowościamiobu rodzajów atomów. Przypatrzmy się temu gółowo.
1.8.Zjawisko izomerii siJDslancll WzorsumarYczny : ::)-.:'-:-1 :-i- : Zl ? atO - : ,,.:: ?: -.. I - ,,, ltiSie CZCOI
,''ia :.:=is:a wzÓrstrukturaIny ;.:..ż?.-1-: :: ::.a:::^:
atomów danego pierWzór sumaryczny(cząsteczkowy)substancjiodpowiada|iczbie określa,w jaki wiastka znajdującychsię w cząste","", pod",u. gay wzór strukturalny jest wzorem sumarycznymwody. sposób są one ze sobąpotą""o'". Na pizyklad,g)o zawieia dwa ń*y wodoru i jeden atom tlenu.NaMówi on, żekażda ",ąłt""ituwody mówi więcej od cząsteczkowego- że atomy wotomiast wzór strukturalny H-o-H doru są po|ączonez atomemtlenu (ale nie ze sobą).
Rysowanie wzorÓwstruktura|nych W niektórych prrypadkachmożliwejest polączenieatomów na różnę sposobyprzy zachowanejich wartościowości. Cząsteczkj,ftoró ma;ąten sam rodzaji fińę utóńo*' |ecz róznią się układematomów, naTlwanesą izomerami (z greckiego l.sos- równy imeros _ część). Strukturalne(lub konstytucyjne)izomerysj ńą"mńi o takim samym wzorzę sumarycznym,Ieczróżnychwzorach strukturalnych.Zapoznajmy się z przy|<|adem pary izomerów. Znane są dwie różne substancjechemiczne o tym samym wzorze sumarycznym C2IJ6o. Jedna z nich jest bezbarwną ciecząwrzącąw temperaturze ,78,5oC, podczas gdy druga w zwykłychtemperaturachjest bezbarwnymgu,ó^ (w. -23,fC). Jedynyrn wyjaśnieniem tego zjawiskajest przyjęcie,że atomy.wcźąsteczkach obydwusubstancji połączonesąw inny sposób,który z jakiegoś powodujest odpowiedzialnyza fakt.,|ż jedna z nichjest ciecz4,a druga gazem. Wzorowi SumarycznemuC2H6o odpowiadajądwa (i tylko dwa) możIiw e wzory strukturalnezgodnez wartościowością 4 dla *ęgiu, 2 dla ilenu i 1 dla wodoru. HH
tl tl
31
Izomely s4czqsteczkami zbudowanymi z jednakowej iIoŚci takich samych atomÓw leczrÓŹniq sięsposobem icn polączenia. |zomety struktu. (konsty|ucyjne) ra|ne majq ten samwzÓrczqsteczkowy, |ecz rozne vvzory strukturalne.
H
H_C-C-O-H
i
tl H -C -O-C -H
HH etanol (alkohol etylowy) tw. 78,5'C
metoksymetan (eter dimeĘlowy) tw.-23,6"C
We wzorzepierwszymdwa atomyw ęg|apoIączonesąze sobąwiązaniem kowalencyjnym pojedyncrym;wewzorz.e drugim Każdyz atomów węglajest połączo ny z atomemii",,u. Gdy uzupełnimywartościowości węglaprzez dodanieatomówwóoo,.,, okażesię,ze oba układywymagająsześciu atomówwodoru.Istniejewiele róznych dowodówekspeqrmentalnych potwierdzającychsłuszność powyżsrycńwzorlw strukturalnych.Wyjaśnienie, d|aczegotakie układyatomów dająsubstancje znacznierlżniącesię międ4,.ouą' uęJ"i" przedstawionew rczdz. 7 i 8. Etanol i eter dimetylowysą izomerami strukturalnymi.Mają ten SamwzÓr cząsteczkowy, lecz różne wzory strukturalne.Konsekwencją różnicw st1gkturach cząsteczóketanolu i eteru dimeĘlowegosą różnice w ich właściwościach tizycznychi ciremicznych. Podsumowując, aomery strukturalnes4 nvi4zkami,które z powodu innej budowyóząsteczekposiadająróżnewIaściwości fĘczne i chemiczne. ffi
Narysujwzory strukturalnettzechmozliwychizomerów caH8o'
1.9.Rysowaniewzorów strukturalnych Zapoznajmy się teraz zi''ny- pr4lkładem izomerii. Załóżmy,że chcemy narysować wszystkie możliwe wzory strukturalne odpowiadające wzorowi cząsteczkowemu C5Hp. Rozpócznijmy od narysowania pięciu atomów węgla w formie nierozga|ęzionego lańcucha.
,",i;nt;,"!"-#*1",, W łańcuchu Ęm uzyte są:po jednej wartościowości krańcowych atomów węgla i po dwie wartościowościatomów węgla znajdujących sig wewnątrz |atlcuctra. KaźJy kaRcowy atom węgla ma trzy wolne wartościowościna wiązania z atomami wodoru.
W lańcuchach prostych atomy Sąpow|qzane zesobąjeden zadrugim; w lańcuchach rozga|ęzionych atomy tworzq odga|ęzienia odnajdluższego |ańcucha'
32
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiqzania Rozdzial do zwiąWszystkie atomy węgla wewnątrz łańcucha mają tylko po dwie wartościowości struk1uralny wzór otrzymujemy zania wodoru. W konsekwencji HHHHH
lllll
H -C-C-C-C-C-H
lllll
HHHHH pentan.tw. 36'C
Aby otrzymai wzory strukturalnepozostalychizomerórv,mysimy narysox-aćlańcuchy lańcucha do cztenajd|uższego roiga|ęzione.Na przyktad'możemyzmniejszyćdługość atomwęglado jednegoz atomówweEnątrzłańcurect atomówwęglai.przy|ączyćpiąty cha' jak to pokazanow poniżsrymwzorzęstrukturaln1tn: C-C-C-C
I
łańcuch rozgałęziony
4, zobaczy. Po dodaniu pozostałychwiązań,tak aby każdy atom węgla miał wartościowość jeden pozostale dwa a my,zetrzy siośród aiomówwęglaprzy|ączająpotrzy atomywodoru, CsH.',. i ówa atomy wodoru. Ciągle jedna.kmamy do czynienia zęwzofem cząsteczkowym H
I
HH
H
tl
I
H -C -C -C-C-H
I
HH
H
H -C-H
I
H tw. 28"C Z-metylobutan. (izoPentan) Mając w dalszym ciągu łańcuch czterowęglowy spróbuj przy|ączyć piąty atom węgla w inne miejsce. Rorwaz następujące łańcuchy: C-C-C-C
I
C-C-C-C
C
I C
C-C-C-C I C
Czy otrzymaliśmycośnowego? Nie!W pierwszych dwóch wzorach mamy pięciowęglowe tańcuchy, dokładnie tak jak we wzorze n-pentanu, awzór trzeci jest identyczny zlafiąt. chem rózgałęzionym, tym' który narysowaliśmydla Z-meĘlobutanu - czterowęglowy odgałęzieniem przyrnocowanym do-drugiego węgla w łańcu. łańcuch "-1"d''o*ęgto*y* chu (licząó Ęmrazem od strony prawej zamiast od lewej). Zal,waż, że w przypadku n-pentanu mozesznarysować linię przechodzącąprzęzwszystkie pięć atomóww.ęg|abez od.rywaniaołówka od papieru. ola każdego rysunku przedstawiającego f-meĘlobutan, prz eprowadziĆ |inię ciąg|ąprzez doktadnie cztery atomy węgl a. ^oźnu Istnieje jednak ttzeci uomęr Ć,tl',. Możemy go zna|eźćptzez zmniejszenie dlugości tańcucha dó ftzechĘlko atomów *ęE]u iprzyłączenie dwóch jednowęglowych rozga|ęziefido węgla środkowego
C
c-l-c I
C
SkrÓcone WZory strUkl'u ralne Po uzupelnieniu atomów wodoru zobaczysz,żedo środkowegoatomu węgla nie sq prn I4czone atomv wodoru' H I H-C-H H
H
I
I
H _ CC_ C _ C _ H
C
I
I
H
H
"-?-" H
(n e o p e nt a n)
\Iozemy więc narysowaćtrzy (i tylko trzy) r6żnewzory strukturałneodpowiadające o:..'.rorvicząsteczkowemuC5H,, irzecrywiścieistnieją trzy różne substancjó chemiózne :' siadaj4ceten wzór.Ich nazwy to: n-pentan (n od norm a|ny,z nierozgaięzionyrnłań:'.;:em węglowyrn),izopentan i neopentan' IffnHE
1.1*
Którym izomerom CsHnodpowiadają poszczegó|newzory strukturalne?
HH
H
I
H-C-H - ^- C- H
til
H-C-H
H
H
I
}1
HHH
I
H-C
tl
HH
I I
H
I
I
H
H
I
H H
I
t{-c-c-H I lt
H
H -C-H
HH
I
H
[.lł}.Skróconewzorystrukturalne l' : ;" s;:-lkturalne,które narysowaliŚmydo tej pory sąuĘteczne,7eczw pewnym stopT::.L L :'.::ise. Zajml1ą duzo miejsca i są pracochlonne. Dlatego często stósuje się pewIu: yi:.:." które zachowują znaczenię wzorów strukturalnych. Na przyk|ad, *oż"-y ;::r strukturalny etanolu (alkoholu etylowego)od "iii.:'ł:'. HH H- C- C - O - H
do
CH:-CHz-OH
lub
CH:CHzOH
HH
{'u'J' ] ;l.]:o\\ rtrraźnie odpowiada raczej etanolowi niż jego izomęrowi metoksyme*ffłrful ;];:t-l\1.i dimetylowemu),którego wzory są następujące: HH H- C - O - C - H
I
I
do
CH3-O-CH3
lub
CH3OCH3
33
34
izomerii iziawisko 1 WiTaniachemiczne Rozdzial pentanów. Podobniemożnaskrócićwzorystrukturalnetrzęch 9H, CH3CH2CH2CH2CH3
CH3-C-CH3
CH3CHCH2CH3
cHr
cHr
neoPentan
izoPentan
/?-pentan
Czasamiwzorysąuproszczonewjeszczewiększymstopniu.Naprzyktad,moB4byćna pisanew jednój linii w następującysposób: CH3(CHtsCHr /?-pentan
(cH3)4c
(CHr)zCHCH2CH3
neopentan
izopentan
dla ka:żdego z podanych
Narysuj wzoty struktur2lnepokazującewszystkie zwiryków: b) (cH3)2C(CHfCHt)z
a) CH3CCI2CH3
H
Rozruiązanie
A)
I
tI-C_H
T : ' -f T -"
b)
HH
HH
ll
"-f-f
H ClH Do tegoatomuwęgla ,ąp,Ęą",,ne po dwie grupy -'./.
tl ,c-c-c-H
Ly\
H-c-c---
ll HH
H-C-H I H
-cH:i-cH2cH3
ffiNarysujwZorystruktura1nepokazującewszystkiewiązaniad1aka:żdego z podanych zuitązków:-
b) Cl2C:CClz
a) (CH)2CHCH2OH
są linie symbolizująceszkielet NajbardzĘ skrótową forma wzorów strukturalnych węglowy:
."^\r"-\
r?-pentan
)-'izopentan
+
n eopentan
k9n.cuodcinkn linii majduje sĘ atom wę. W takich wzorach przyjmuje slę,Żena knżdym ob1iale dla każdegoatomuwęglamożnaszybko gla. Atomywodoru (wartościo".,'fiłp.#"ięte, źńm atomo* *oJoio popi,",odjęcie' od czterech czyć,|iczbępołączonych punktu.Wiązaniawielokrot. |iczĘoacintow linii odchodzącycboddanego wośćwęgla) oo"into* 1inii.Na przykład,węne przedstawiasię offii"o,,io zwielokrotńoną 'iczbą
Ładunek forma|ny
35
glowodór z łańcuchemzawierającym pięć atomów węgla i jednym wiqzaniem podwójnym pomiędzydrugim i trzecim atomem węgla (czyli CH,CH=CHCHzCH3) narysowany jest następująco: /
--\-./t'\ \-od
d tego punktu odchodzą trzy odcinki. czyli do tego atomu w ęg l ap rz y łęc z o n y j e s t jedena t o m wo do r u( 4 _ 3 = 1 ) . tego punktu odchodzq dwa odcinki, czyli do tego atomu węgla przyłączoneSą dwa atomywodoru (4 _2 = 2).
Narysuj bardziej szczegó|owywzór strukturalny dla ./-\,.
Rozwiązanie
HH \// H CH H
CH,
ll cH3-c-cHr-cHs
lub
r illl
H -C-C-C-C-H
lll
H
ffiffiffi
HH
|Jzywającliniilamanejnarysujwzór (CH.)2CHCH2CH(CH,)'. 9'*?:ł..d{1l+!9i!?ffi
$*n-dół*ki!4ffi
;ffi
!ffi &H*.]*!#:]!9!i?*.tr6P.s
1.11..Ładunek forma|ny Do tej pory rozpatrywaliśmy wyIącznietakie cząsteczki,|
ł H+ -->
t l] . tLH-g-H
(1.4)
jon hydroniowy
t srrukturze jonu znajduje się osiem elektronów dookoła atomu tlenu i dwa elektrony e*oh kazdego atomu wodoru, a więc wsrystkie powłoki walencyjne są zapełnione. fuć uwagę' żejest tam|ącznie osiem elektronówwalencyjnych. Aióm tlenu łostarcza mścb elełtronów, akażdy z atomów wodoru po jedny-, duj" w sumie dziewięć elekMfu. Jednak jon ma ladunek jednododatni, czyli jeden"oelekiron musiał zostać,oddaqp- Srcśćspośród ośmiu elektronów zostało uĘĘch na wytworzenie trzech
[email protected]ńYiązań o-H, pozostała niewykorrystana jedna pu'u ól"kt.onów niewiąż"y.h nu ,nde tlenu. tfuo żteca|y jon hydroniowy jest jednododatni możemy zadać pytanie: na którym trdą w sensie formalnym (umownym), znajduje się ten łidunek? Aby obliczyć lańu. *.Lrtny' za|ózmy, żrckażdyatom ,,posiada na wlasność,,ws4lstkie iwoje eiektro.,y ai r*srniczące w tworzeniu wiązań onz potowę liczĘ elektronów wspól nych zinnymi (po jednyrr elektronie w każdym wi%aniu kowalencyjnym)..Gdi *T odejmiómy
Ładunkiem formalnym danego atomu Wcząsteczce kowalencyjnej lubw loniejest Iiczba eIeKronÓw wa|encyjnychobojętnego poatomu, mniejszona 0 sUmę utworzonycnprzez tenatomwi4zań jego kowa|encyjnych i Iiczbę niewiqżących eleKronÓw.
36
izomerii i zjawisko. chemiczne 1 Wiązania Rozdziat to otr4rrnamy ładunek |ączn4|iczbętych elektronów od licńy elektronów walencyjnych równaniem: tó.-ut"y atómu. Definicja tamoze być wyra:żonaponiższym polowa liczĘ (1.5) Ładunek = liczba elektr.walenryjnych- I liczbaelektr. + ' \ wsponycn elektr. niewiążących / atomie w obojętnym formalny \ lub w formie uProszczonej, /1_'.^^1-: ł,adunek : liczba elektr.walenryinych - (kropki + wiązania) wobojętnymuto*i",' formalny
Zastosujmytęraztę definicjędowzoru jonu hydroniowego. arcmuv,odoru: Dla każdego walencyjnych w obojętnym atomie = lęlektronów Liczba -0 Liczb a elektronów niewiążących -1 . Potowa |iczby elektronów wspólnych = L -( 0 + 1 ) = g formalny Ładunek
Dla atomu tlerut: -$ Liczba elektronów walencyjnych w obojętnyrn atomie Liczb a elettronów niewiążących -J Polowa hczby elektronów wspólnych = 6 -( f+ 3 ) = 1 1 Ładunek formalny
Wjoniehydroniowymatomemniosącymtadunekformalnyjestatomtlenu. formalny? Na którym atomiejonu wodorotlenowego,OH-, znajdujesię ładunek RozwiązanieNarysowanyza pomocąkropek wzór jonu wyglądanastępująco:
[.ó."-l_
**u. jeden elektron.Ponadto istnieje dodatkowy Tlen dostarcza szęścitlelektronów, ośmiuelektronów.Ładunek elektron dującyładunekujemny,p,"y..'-urycznej\iczbie _ _,!', a więc atom tlenu jest naladowany formalny na aiomie tlenu wynós16 _ 1o+r) ujemnie.Atom wodoru jest elektrycznieobojętny. ffiobliczformalnyłądul9katomuazotuwamoniaku,NH3;wjonieamo. **u*t*t-***O**:i!!ffiS@
Zapoznajmysięteraz zbardziejskomplikowanymi przyk|adamidotyczącymiwzorów strukturalnych i ładunkuformalnego. tr'
\
"'.,t.Lz.R$zonans .ffiń
międzyylęce1 się,ze paraelektronowa lczestniczy w procesie tworzenia wi*'aft strukturęjonu węglanoweso,.!p9]-. niżdwomaatomami.Jako prrykładrorv,aźmy wynosif4 ( .e1ekSumaryczna1iczbaelektronówwa1enryjnythw jonie węglanowym elektronydodat. otazL tlenu, trony pocho dząodwęgla' 3 X 6 = 1-8odirźech aiomów
Rezonans
37
kowe tworzące ładunek ujemny jonu. Te 2 elektrony pochodzą prawdopodobnie od jakiegośmetalu, przypuśćmy,żepo jednym elektronie od każdegoz dwóch atomów sodu). Wzór ,,kropkowy'' jonu, w którym powłoki walencyjne wokół tlenu i węgla są zapełnione ośmiomaelektronami, wygląda następująco:
[.o. .'l'1. .c ,,o 1
L. . o. ]
[,o,, ..1'-
l u b L c: o
l
|ć
]
jon rvegianowl'CO:'-
W jonie znajÓ,ljąsię dwa pojedynczewiązaniawęgiel- tlen i jedno wiązaniepodwójne węgiel- tlen. Stosującdefinicjęładunkuformalnegomożnaob|iczyć,że atomwęglajest formalnie obojętnyelektrycznie.Kazdy atom tlenu polączonywiązaniempojedyncn,'m posiadaładunękformalny-1, a atom t|enl z,łtiązany wiązaniempodwójnymjest formalnie obojętny. ffiffi-tffij
Wykaz, ze dwaostatnie zdania z poprzedniegoakapitu są sluszne.
Gdy rysowaliśmy ,,kropkowy''wzór strukturalnyjonu węglanowego'naszwybór, któz ry. atomów tlenu ma być z-łtiązanywiązaniem podwójnym, byt całkowiciearbitralny. )l rzecrywistości mozna narysowaćtr4z równoważnewzory strukturalne
[ ,o,,
| .' zC:9.
L-o
*
:.or fC-9
o
i_ <-ł
..ox
-l
-o,,C-9._ l|
trzy równoważnestrukturyjonu węglanowego
Y.kźdymwzorzeznajdujesięjednowiązanieC:O i dwawiązaniaC-o. Wewsąlstkich rzorachwystępujeten samuklad atomów.Wzory rózniąsięjedynieukłademelektronów. Niżejponownienarysowanotrzywzoryjonu węglanowego.Zaktzywionestrzałkipo. fująkierunek przemieszczeniapar elektronowychprzy przeksztaIcaniusąsiadujących re sobąwzorów:
I i":. ^ |
,C:Q:e
L:.93
A
t- O 1 -
,ó5
:o.Q I
< ------)
, C -O:-
-ds
|
]
sc.micy urywają zakrywionych strzałek w cęlu pokazania kierunku zmian lokalizacji *lpłtronów. Szczegółowe wyjaśnieniezasad uĄnrania zab'rzywionych strzałek podano mrudz. 1.13. fumiary fĄczne wykazują, ze żaden z powyższychwzorów nie przedstawia dolctadnie budowy jonu węglanowego. Pokazują one dwa różne Ępy wiązafi pomiędzy rywistej wszystkich wiązań węĘ|em i tlenem, a zgodnie z danymi eksp^erymentalnymidługości ta jest wartościąpośredniąmiędzy ili{ _ tlen są identyczne i wyn^oszą1,31 A. Dłu^gość e6uicią wiązań C:o (1'20 A) i C-o (1'41A). Wyjaśniającten fakt, mówimy zanvyfr,+ b jon węglanowy jest hybrydą rezonansową trzechuczestniczących struktur rezo. Jest to więc struktura w pewnym sensie uśredniona. W rzecrywistr,lmjonie ryvcn. ę|mourym dwaujemne ładunki formalne sąrównomiemie rozmieszczone nawszystkich '|f'rłch atomach tlenu, w wyniku czego, każdy z nich posiada dwie trzecie ładunku -1.
Wzoryrezonansowe cZaStecZki|ubjonutodwa|ubwięcei wzorÓw strukturainych z identycznym ufozeniem atomÓw |eczrÓżnym u|ożeniemeleKronÓw' można Jeze|i narysowac wzory struKur reZonansowych tocz4steczka |ubjoniesthybryd4 ]ez0nans0wą uczeStnicZących (granicznych) struktur rezonansowych.
38
izjawisko izomerii Rozdziat 1 Wi4zania chemiczne Ważnejestzapamiętanie, żehzyczrltejonwęglanowynie jest jedną ztrzech alternatywnych struktur,|eczw rzeczywistościma Ęlko jedną budowę - jest ona hybrydq trzech struktur rezonansowych. Pojęcie rezonansu pojawia się wówczas, gdy możemy narysować d|a cząsteczki dwa wzory strukturalne (lub więcej) z tóżnymi układami elektronów,|ecz idenĘcznym ukladem atomów. Ęg261ans jest zjawiskiem calkowicie różnym od izomerii, w której występl,Ąąróżne układy atomów. Jeżehrezonans jest możliwy, mówimy o substandi, żeposiada strukturę hybrydy rezonansowej róznych struktur lczestniczących (zwanych również strukturami graniczryłmi).V/ celu odróżnienia rezonansu od układów różnychn'tiązków stosujemy strzałki z obustronnym będących w stanie równowagi, któte oznaczamy:, grotem (e) umieszczone pomiędzy strukturami uczestniczącymi. Kazde wiązanie węgrel _ tlen w jonie węglanowym nie jest ani pojedyncze ani podwójne, |ecz ma charakter pośredni.Czasami przedstawiamy hybrydę rezonansową Za pomocą jednego wzonŁ w ltórym linie ciągle oznaczajq pełne wiązania, a linie składa. jące się z kropek onaeająwiązania cząstkowe (w jonie węglanowym linia z kropek odpowiada jednej tzerlcj wigania).
[o* l'| ,9-o I Lo
'r'';:J:.-j:ilX"*" ffi=NarysujtrzyrównowazneuczestniczącestrukturyreZonansol'vedlajonu azotanowego, No;. Jakie są ładunki formalne atomu azottt i wszystkich atomów tlenu w poszczegó|nych strułturach? Jakie ładunki są zlokalŁowane na atomach tlenu i atomie azotu w stnrkturze hybrydy rezonansowej? Za pomocą zak.rzywionych strzałek wskaz, jak posznególne struktury mogą ulegać przekształceniu w inne.
1.13.Umouy doĘczące strualek Strzałki wzorów chemicznych mają określonę znaczenie. Aby wykazaćwzględność trzech struktur rezonansowychjonuwęglanowego' użyliśmywrozdz,1'.If zal
Zakrzywione sirzałkipokazujq przesunięcie eIeKronÓw wewzorach struktur i w reakcjach rezonansowych chemicznvch,
L, Zakłrywione strzalki pokazują kierunek przemieszczania się elektronów w strukturach rezonansowych i w reakcjach chemicznych. Dlatego zak'rzywione strzałki wskaprzyzują miejsca początkowej i końcowej lokalizacji elektronów. W podanym ntźLej kładzi.estrzałka, która rozpocryna się na środku wiązania C:O, a kończy na atomie tlenu, oznacząie ówaelettrony jednego związań kowalencyjnych pomiędry atomami tlenu i węgla przemieściĘsię na atom tlenu:
).Jó.*-')ć-9''_ NaleĄ zsnócić uwagę' żę atomwęgla struktury po stronie prawej ma obecnie dodatni ładunek formalny,.natomiast atom tlenu ujemny ladunek forma|ny. Gdy para elektronów spolaryzowanego wiązania kowalenryjnego zostaje przesunięta do jednego ze rwiązanych ze sobą atomów, jest to atom bardziej elektroujemny' w tym przypadku
Umowy dotyczące strza|ek atom tlenu. W następnymprzyk|adzie,wewzotze po lewej stronie, strzałkabiegnie od pary elektronów atomu tlenu do punktu pomiędzy atomami węgla i tlenu. Wskazuje ona,zetworzącawiązanie kowalencyjne para elektronów moze się znajdowaćna atomie tlenu lub pomiędzy rwiązanymi atomami.
.ć$: ._ ..4 //
Zwróć uwagę' zę we wzorze po stronie prawej zarówno atom węgla, jak i atom tlenu mają ładunek formalny 0. Zakt ryw ione strzałki z p ó|gr otem wskazują pr zemieszczenie p ojedynczego elektro nu. W przedstawiającym tworzenie rodników metylowych równaniu I.6 ttĘto dwóch ta. kich strzałek, aby zaznaczyć przemieszczenie każdego z elektronów wiązania C-C etanu w stronę atomów węgla. HHHH H-ća|ć-[|
-----+ H-C. +' C-H
(1.6)
HHHH ]. Proste strzałki w równaniach reakcji wskazują kierunek reakcji od substratów do pro. . duktów. Przyk|ademjest strzałka w równaniu 1'.6,która biegnie od etanu do dwóch rodników metylowych. Proste strzałki zpółgtotem uzywane są w parach iwskazują, że dana reakcja jest odwracalna. A+B;-C+D Strzalki z obustronnym grotem umieszczone pomiędzy wzorami strukturalnymi oznaczają, ze mamy do czynienia ze strukturami rezonansowymi. Ten typ strzałek nię oznacza przebiegu reakcji. Strzałka z obustronnym grotem pomiędzy wzorami strukruralnymi struktur rezonansowych wiązania c=o była pokazana w r ozdz. I.If .
PnzY'{ł$.i& L 4rr.ającodpowiednichstrzałek,narysujstrukturyttczestniczące hybrydyrezonansowej ;lnu octanowego, CH3Coo-. Wskażwszystkieładunkiformalne' Rozviązanie Istniejądwie równowaznestrukturyrezonansowejonu octanowego. Każda : nich ma ujemnyladunek formalnyna jednym z atomów tlenu. cH3-c'
9,
(.'o:
to ._.__CH,_C5.
--:' 1'ednaz par elektronowych atomu tlenu przemięszcza się w kierunku atomu węgla' Ł:*'.utl\.olzyćwiązanie kowalencyjne,para elektronów wiązania kowalencyjnego między i: ]:Iem węgla i drugim atomem tlenu zostaje przeniesiona na ten wlaśnieatom. Tizeba aby wartościowość .-n..łfać. węgla nie przekroczy|a 4. 1.Ż$: Narysuj struktury uczestniczące hybrydy rezonansowej jonu azydkowem|ffi . n trzema liniowo połączonyni atomami azotu, N3_. Wskaż ładunek formalny d|akaż:a:l atomu.
39
40
Rozdzia| 1 Wiqzania chemiczne i zjawisko izomerii W dalszej częścipodręcznika będziemy ltywai zakrrywionych strzałekjako sposobu zaznaczenia kieruirku przemieszczania elektronów. Aby pomóc w nabraniu wprawy w rysowaniu wzorów ze strzałkami, umieściliśmyna końcu rozdzia|u kilka zadań doĘczących tego zagadnienia.
1.14.orbita|owa koncepcja viązafichemicznych; wiązanie Ępu sigma Mimo zewzory wykorzystującekropki jako symbole elektronów Sąuąvteczne,posiadają pewne ograniczenia. Teoria wiązań chemicznych Lewisa ma ograniczenia sama w sobie, szczegó|nie w zakresie wyjaśnieniaptzestrzennej budowy cząsteczek' Dlatego przedyskutujemy inną teorię wiązafl,,która uwzględnia orbitale i jest pod tym względem bardziej uż-yteczna. orbitale atomowe wymienione w rozdz.1.I mają określoneksztatty..Orbitaletypu s są kuliste. Elektrony zajmujące orbital s poruszają się wewnątrz ograniczonego' kulistego regionu wokól jądra. Trzy orbita|ep mają kształt przestrzennych ósemek i są względem siebie prostopadłe i zorientowanę wzdblz trzęch osi układu wspólrzędnychx, y i z. Na rycinie 1.2 przedstawiono kształĘ tych orbitali. Zgodnie z orbitalową koncepcją wiązań atomy zb|iająsię do siebie w taki sposób, że ich orbitale atomowe nakładajq się na siebie tworzącwiązanie. Ieze|i dwa atomy wodo. ruwytwarzającząsteczkę wodoru, ich dwa kuliste orbitale Łącząsię i formują nowy orbi. tal obejmujący oba atomy (ryc. 1.3). orbital ten zawiera oba elektrony walenryjne (po jednym od każdego z atomów wodoru).
Ryc. 1.2. KształĘorbita|i s ip, w którychrozmieszczone są elektronywa|en. cyjneatomuwęg|a.Jądro atomuznajdujesię na początku uk|adutrzech osi wspÓ|rzędnych.
^
2p,
Ryc' 1.3. Powstawaniewiązaniakowa|encyjnegopomiędzydwoma atomami wodoru wed|ug koncepcjiorbita|i cząsteczkowych.
ffiffi.ffi Ryc. 1.4. Nak|adaniesię orbitaliwtrakciepowstawaniawiazań o.
2p,
fp,
ffi+ffi * @ Orbitale atomowe 1s
ffi
wrązaileł.'
[email protected]*ffi
wqzailep-p
Orbital cząsteczkowys-s
t}?u o
łPu o
41
Zhybrydyzowane orbitale spsatomu węg|a Podobnie jak w prrypadku orbitali atomowych,każdy orbital cząsteczkowy nie moze zawierać więcej niż dwa elektrony. W cząsteczce wodoru elektrony te zajmlją głównie przesttzeń pomiędzy jądrami. orbital w cząsteczcęwodoru posiada symetrię cylindryczną i jest ułozonywzdłlumiędzyjądrowej osi H-H. Takie orbitalę nazywane są orbitalami sigma (o), awiązanie określanejest jako wiązanie sigma. Wiązania sigma mogą takze powstawaćw wyniku natozęnia się orbitalu s na orbital p,|ub nałozenia się dwóch orbitalip (ryc. 1.4).* Zastosujemy teraz orbitalową koncepcjęwiązafi chemicznych do omówieniawiązań w cząsteczkach rvt iązków węgla.
' : .;i t!łiTc;ąstecłł.*ttvym jesi .:i ..:i3ii:.ąii]aji'l^il]\,Veil a przeZ .'j''.]ZąsieeuCB :]ll];:'ii i]il.':, " iirŁ:!!=i siilma{iri ieiy wzdiuŻ C3ii]C!1li.iiZil dW0i.ile związan,vm; aił:i;l.l-i.ri. i:araeiekiro. it0ww aiilii.liij5:*ilj3nazywa' Ziii' i: ilsi, $ ! - ni. lla |Ć5. lLi!3 i
1.15. Zhybrydyzowane orbitale sP3 atomu węgla Konfigurację sześciu elektronów atomu węgla przedstawiono na ryc. 1.5 (porównaj ztab,I.f). orbital 1'sjestzapełniony,acztery elektronywalencyjneznajilĄąsięworbita|u ?.si dwÓch różnych orbitalach fp. Na|ezy w tym miejscu omówić kilka szczegółów doĘczących ryc. 1.5. Skala energii przedstawia energię elektronów znajdujących się w różnych orbitalach. Im dalej oddalony jest elektron od jądra, tym większa jest jego energia potencjalna, Dzieje się tak dlatego, że energia pottzebna jest na utrzymanie osobno natadowanego ujemnie elektronu od dodatnio naladowanego jądra. Energia elektrodów orbitalu 2s jest nieznacznie nisza od energii elektronów trzech orbita|i fp, których energia jest jednakowa. orbita|e 2p różnią się od siebie wy|ącznie ułożeniem przestrzennym,jak to pokazano naryc.1.f,Dwa elektrony o najwyższejenergii zlokaliZowane są w dwóch oddzielnych orbitalach fp, anie w tym Samym orbitalu. Dzięki temu mniejsze jest odpychanie pomiędzy jednoimiennie naładowanymi cząstkami elementarnymi. Jeden orbital fp pozostaje wolny. Z ryciny 1.5 mozna wyciągnąć blędne wnioski doĘczące tworzenia wiązafi przez atom węgla. Można np. pomyśleć,że węgiel moze tworzyć Ęlko dwa wiązania (aby zapełnić elektronami częściowozajęte orbitale 2p), ewentuaInie trzy wiązania (jeżeli jakiś atom przekaże d,waelektrony do pustego orbitalu 2p.Dane doświadczalnemówią nam jednak, że rysunek ten jest błędny. Węgiel tworzy zwykle cztery wiązania pojedyncze i często Są one równowazne, tak jak w CHa lub CCla. W jaki sposób możnawyjaśnićtę pomiędzy teorią i doświadczeniem? niezgodność Jedno zwyjaśnieft.zilustrowane na ryc.1'.6,przyjmuje zmieszanie lubpołqczenie czterech orbitali atomowych powłoki walencyjnej, w wyniku czego powstają cztery idenĘczne zhybrydyzowane orbitale zavtierające po jednym elektronie walencyjnym. W tnodelu tym orbitale narywane są zhybrydyzowanymi orbitalami sp3 poniewaz kazdy z nich ma jedną częŚć cech orbitalu s i ttry częściorbitalup. Jak to przedstarr.iono na ryc. I.6,każdy orbital sp3 ma tę samą energię: niższąod energii orbita|i 2p,
'i{'
* Dv.a wspótosiowo ustawione orbitalep mogą się również nakładaćna siebie tworząc inny Ęp wiązania, zwarv wiązaniem n (pi). Ten Ęp wiązania zostanie omówiony w rozdzia|e 3.
0ff i W
]r Ó - t & _M ,$
Wązan|e xt
łI
'Eo I !l
ol
Er l I
Ryc. 1.5.Rozmieszczenie sześciue|ektronów W atomiewęg|a.E|ektrony przedstawiono kropkami.
Zhybrydyrcwany orbital sp; p:.zypomina ksztaiTem łrbitai e
5'i6'o1l łzwai.tei cechy 1ełnej srbttaiu -ci vrtrzechczwartych p. t;"bitaiir
Rozdzia| i zjawisko 1 Wiqzania chemiczne izomerii tI b ol
i orbita|e Ryc. 1'6. orbita|eatomuwęg|aw stanieniezhybrydyzowanym (Pokazanoty|ko w staniehybrydyzacjisp3' Kropkisymbo|izująe|ektrony. e|ektronyorbita|u1s zostatypominięte e|ektronypow|okiwa|encyjnej; gdyz nie uczestnicząw twoaeniu wiązań).
HI
'
ft@a:
:::::'!li
!l ()l
I
I
'a--
ll
i. q. . *#Ę -. . :.
-
]
Orbitalę atomowe Cztery równocenne węgla zhybryĘzowaneorbitale,qp3
|ecz wyzszą od energii orbitalu 2s. orbitale sp. przypominają kształtem orbitale p, z Ęm żejedna z częściprzestrzennej ósemki jest powiększona. Prawdopodobieństwo znalezienia elektronu jest większe w tej właśnieczęściorbitalu' sięgającejna większą odległośćod jądra (ryc. 1'.7)..Cztery orbitale sp. pojedynczego atomu węgla skierowane są w stronę naroĘ tetraedru regularnego, takze przedstawionego na ryc. 1'.7. Ten szczególny uklad przestrzenny ustawia kaź:dyz orbitali możliwie daleko od pozostałych i w ten sposób zmniejsza odpychanie między orbitalami po ich zapełnieniu przezparę elektronów. Kąt pomiędzykażdymi dwoma spośródczterechwiązań uformowanych przez orbita|e sp, wynosi w przyb|izeniu ]'09,5.. Jest to kąt pomiędzy prosĘmi biegnąqrmi od środkatetraedru regularnego do jego naroĘ. Wiązania sigma mogą powstawać w wyniku nakładania się orbitali zhybrydyzowa. nych na inne, zarówno zhybrydyzowane' jak i niezhybrydyzowane. Kilka przykładów pokazano na rycinie 1.8.
Ryc. 1.7.orbita|sps rozciągasię od jądrag|Ówniew jedną stronęitworzy wiązaniaz innymidomami,ktÓre się tam znajdują.Cztery orbita|esp3 danego atomu węg|askierowanesą jak regu|arnego(tetraedru), W stronę narożyczworościanu przedstawionoto po prawejstronierysunku.W celu uproszczeniatego fragmenturysunkupominiętomniejszeczęŚci przestrzennychÓsemek orbitali,jakko|wiekmogą być one ważnew trakcieprzebiegureakcjichemicznych.
sp3
6}€
-@
sp3
Ryc. 1.8. Przyk|adywięań sigma (o) utworzonych przez zhybrydyzowaneorbitalesp3.
- e"{w-wipanie sp:-s Ępu o
@. @. @w sp3
sp3
wiązanie spj-.'p3typu o
Tetraedryczny atomwęg|a; wiązania w metanie
43
1.16. Tetraedryczny atom węg|a;wiązania w metanie Opiszemy teraz, w jaki sposób atom węgla nviązany jest z cztetema atomami wodoru w metanie. Proces tworzenia wiązań zilustrowano na ryc. 1.9. Atom węgla połączony jest z atomami wodoru za pośrednictwem wiązania sigma, które powstało ptzezna|ożenie się orbitalu sp3 atomu węgla na orbital s atomu wodoru. W ten sposób para elektronowa każdego wiązania ulega najmniejszemu odpychaniu przez elektrony sąsiednich wiązań. Kąty wszystkichwiązań mają tę samą wartość,]'09,5"' Podsumowując, w metanie znajdują się cztery wiązania C-H typu sigma sp3-s,każde skierowane jest od atomu węgla do jednego z cztetech narcĘ tetraedru regularnego. Rontażając odpychanie elektronów istniejące pomiędzy elektronami iffiffi{i'lffi ńżnych wiązań, podaj przyczynę, d|a której płaski układ wiązań w metanie jest mniej trwały od przesttzennego układu tetraedrycznego.
Ryc. 1.9. Cząsteczkametanu,CHo,utworzonaprzez na|ozeniesię czterechorbitali sP3 atomuwęg|ana orbita|e.ts czterech atomÓw wodoru. Powsta|acząsteczka posiada geometrięprzestrzennątetraedru i zawiera cztery więania sigma Ępu sPL-s.
---------->
il H:;i.i{
metan, CĘ
Ryc. 1.10.W metaniedwa atomywodoru i atom węg|atworząp|aszczyznęprostopad|e przecinającąna dwie rÓwne częścidrugą p|aszczyznę,utworzonąprzez atom węg|ai dwa pozostałeatomywodoru' Poniewaz tetraedryczna geometria atomu węgla odgrywa takwazną rolę w chemii organicznej' warto zapoznaÓ się bliżej z właściwościami tetraedru (czworościanu)regularnego. Jedną z nich jest to, ze centrum i dwa dowolne narożatetraedrutworzqptaszczyznę, która prostopadle przecina na potowy innq, podobnq do niej ptaszc4lznę, utworzonq przez centrum i dwa pozostate naroża. W metanie dwa dowolne atomy wodoru i atom węgla tworząp|aszczyznę prostopadle przecinającą na dwie równe częścidrugq p|aszczyznę,utworzoną ptzez atom węgla i dwa pozostałeatomy wodoru (ryc. 1.10).
Rozdzia| 1 Wiqzania chemiczne i zjawisko izomerii
44
Geometria przestrzenna atomu węgla z cztęrema pojedyncrymi wiązaniami, tak jak w metanie, możebyĆprzedstawionajako HT T H
\l ru5
n":|*" HH
7 /
lub
H
,!
"ź.Q#u -
lub
i
H-"g.'.H.
gdzie linie ciągłe|eząw p|aszczyźniekartki z rysunkiem, kliny z linii przerywanych skierowane są pod p|aszcryznę kartki, a klin ciągłyskierowany jest ponad tę płaszcryznę.Są to tak m,Ianewzory strukturalnę trójwymiarowe (3D). Po opisaniu wiązań kowalencyjnych oraz ich geometrii, jesteśmygotorvi do rozpoczęcia następnego rozdzia|l, w którym omówiona będzie struktura i właściwości węglowodorów nasyconych. Przedtem jednak przedstawimy krótki przeg|ąd chemii organicznej, dzięki czemuldowiesz się, w jaki sposób jest ułożonymateriał tego przedmiotu. Ponieważ atomy węgla mogąłączyć się ze sobą lub z atomami innych pierwiastków na tak wiele sposobów, liczba możliwych związków węgla jest prawie nieograniczona. Zostaty juz scharakteryzowanę dosłownie miliony rwiązków i ich liczba rośniez dnia na dzięil Czy można mieć nadzieję na systemaĘczne studiowanie tak olbrzymiego zakresu wiedzy? Na szczęście,zlltiązki organiczne mozna podzielić zgodnie z ich budową na stosunkowo niewielką |iczbę grup. Cząstęczki można klasyfikować zarówno na podstawie budowy szkieletu węglowego (zwanego czasem zrębem), jak tówniez zgodnie z rodzajem grup funkcyjnych, które są do niego przyłączorle.
I.17. Klasyfikacja rwiązków organicznych na podstawie budowy szkieletu cząsteczki Zwiqzki acyk|iezne niezatvie. rająpierŚcient. Zwi4zki karbocyk|iczne zaw!era;q pierŚcienie zbudcwane vly|4czniez atomÓw węgia. Związki heterocykliczne zawieraią pierŚcienie, w ktÓrych co najmniej atcmnreies! iscjen atomem'#ecla.
W zlxliązkachorganicznych występują trzy podstawowe klasy szkieletu cząsteczkowego. I.17 .I. Zvtiązkl acykl iczne Nazwa acykliczny znaczy niecykliczny. Acykliczne cząsteczki organiczne zavierają |ańcuchywęglowe' a nie zawierają pierścieni.Jak mogliśmysię juz przekonać. Iańcuchy mogą byó nier ozga|ęzione lub r ozga|ęzione.
,"\r"\r't\-"
nicl.ozgałęzitllrt'ialieuch lozgatęziołr .:ślniuatlln.lt]rl.v''ęglii ośi'niulti,l-l:li.
Pentan jest przykładem ruliązkll acyklicznego z |ańcuchem nierozgalezionym' podczas gdy równiez acykliczne izopentan i neopentan zawierają szkielet t.ęglot1'rozga|ęziony (rozdz. 1.9). Na rycinie 1.11 przedstawiono wzory strukturatne Lilku *ystępujących w przyr o dzie związków acyklicznych.
K|asyfikacja zwi4zkÓworganicznych na podstawiebudowyszkie|etu cz4steczki
rr5
I.17 .2. Zvtiąz|
ffio"
o
CHdCHz)sCH:
il CHiC(CHz)łCHI
(olejek różany) t\t.229-230"C
(ropa naftowa) tw.98,4'C
(olejek gożdzikowy) tw. 151,5'C
(rozga|ęziony związekuzywany do wyrobu perfum)
(węglowodór uzywanyjako standarddo ustalanialiczby oktanowejbenzyny)
rl-'1.i.1:' '!
(bezbarwnypłyn o owocowymzapachu, odpowiedzialnyczęściowo za ostry zapach serów pleśniowych)
Ryc. 1.11.Przykładynatura|niewystępujących związkowacyk|icznych, ich pochodzenie(w nawiasach) oraz niektÓrecechy charakterystyczne.
46
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiązania Rozdzial
i.,:::r.:: r:
(olejki cytrusowe) tw. 178'C
(15-członowy keton pierścieniowy uĘwany do wyrobu perfum)
(pierścieńz dwoma bocznymi łańcuchami, w Ęm jeden rozgałęzioty)
{I-plne)li
Ryc. 1.12. PrzYkladYnatura|nych związkÓw karbocyklicznychz pierścieniami o różnychwielkościach i ksztattach.Pochodzenie iwooraz szczego|ne w|aśc ścikażdegoz nich podano w podpisach pod ich wzorami.
(ropa naftowa) tt 5,5'C, tw. 80,1'C
(piżmojelenie) tw.327- 330'C
(terpentrTna) tw.I56,2"C (cząsteczka dwupierścieniowa; aby przekształciĆją w zvtiązekacykliczny na|eĘ zerwać dwa wiązania)
testostęI O1j
(ądra) tt. 155'C (męskihormon' w któr',,łrnskondensowanych jest ki|kapierścieni o typowej te majq pierścienie wielkości; wspólne atomywęgla)
1.18. Klasyfika cja rwiązków organicznych zgodna z rodzaiem grupy funkcyjnej Sągl"upami Grupyfunkcyine paSiadajacylTli atomÓW i wlasci$10s0 charakterysti*czne niezalezniB chemiczne cząsieczkowegc odszkieIetu do KoregoSaprzylączone.
chemiczne pewnych grup atomóww niewielkim tylko stopnilzaleząodczęWłaściwości której sąprzy|ączone.Takie grupy atomów nazywamy grupa. ściwęglowej cząstecz\<1,do Grupa hydroksylowi' _OH, jest przykładem grupy funkryjnej' a mviązmi fun-t
K|asyfikacja grupyfunkcyjnej zwiqzkÓworganicznych zgodnaz rodzajem
o il
NHz
*Ar-X
=*^T
CHr
(występująca w t;rtoniu nikotyna posiada dwa heterocykliczne pierścieniezavtierające po jedq'm atomie azotu)
H adenina tt. 360- 365'C (ulega rozkładowi) (ednaz czterechhęteroryklicznych zasad DNĄ adeninazailera dwa skondęnsowane pierścienie, w kazdym z nich są dwa hętęroatomy- azot)
penicylina G (bezpostaciowa,stała)
(nla|ezionaw goździkach i w trawach, kumarynawytwarza ptĄemny zapach świeżo skoszonego siana)
(Ńtązektęn, ztrzema po|ączot1mi, zawierająrymi siarĘ pierścieniami,lvystępuje w niektórych odmianachmargerytki)
tl o
o
l)Ć o-tertienyl t t.9 2 - 9 3 ' C
C-OH
(jedenz najszerzejstosowanych anĘbioty. ków. Penirylina składa się z dwóch pierścieni, zktórych mniejszy odpowiadaza aktywność biologiczną)
o,r,
kumaryna tt.7I"C
Y-r-"\" \
/-NJ o\
ti l )
N
nikoĘna tw.246"C
CHz-C-NH
o
kantarydyna tt.zIg"C (ten zawierającytlen heterocykliczny nłńązek, jest aktywnym składnikiem kantarysu, znanego równieżjako hiszpańskamucha; material ten otrzymywanyjest z wysuszonych chrząszczy Canthańs vesic atoria i niesłusznię uważaty za afrodyzjak)
Ryc. 1.13. Przyk|adynatura|nychzwiękÓw heterocyklicznychwykazującerÓżnorodnośÓ pierścieni wie|kości i rodzajÓw heteroatomÓw.
sy mńązkółv dokładniej w dalszych rozdzia|ach, już teraz warto zapoznać się bliżej z ich nazwami i budową. Jeze|i okaże się, że w trakcie omawiania właściwości chemicznych danej wcześniejwspomnianej grupy, nie pamiętasz jej budowy,będziesz mógł wrócić do tab. 1'.6lub skorzystać z zestawienia grup funkcyjnych (p. Dodatek, tab. D). ffiJakiegrupyfunkryjnemożnaznalęźćwnastępującychproduktachnaturalnych? (Wzory strukturalne Ęchzlłliązków pokazano na ryc. 1'.I1'iI.If). a) geraniol
b) Z-heptanon
c) limonen
d) testosteron
47
izomerii i zjawisko chemiczne 1 Wiązania Rozdzia|
48
grupyfunkcyjne Tabela1.6.Najważnieisze
CHr-
Grupyfunkqjne będqce szkfukruwęgtowego częściq
etan' składnikgazu
CHr
;-,. ;: produkcji polieĘlenu
:_.:'
aceĘlen, użytvany
J" rit"*""il
alkohol etylowy, składnik napojów alkoholowych
::::::..
*
eter dieĘlowy , many anestetyk
nt'o'*
formaldehyd, uzyrvany do konserwowania preparatów biologicznych aceton, r ozpuszszalnlk lakięrów i klejów gumóvych
t:*-" "
kwas octowy, składnik
I :1 '
octan etylu, rozPuszczalnik lakięru do paznokci ' i klejów modelarskich eĘloamina. zapachem przypomina amoniak akrylonitryl, surowieł do produkcji Orlonu
: o * Grupę
Grupa -C-oH obec''ąw kilku grupachfunkcyjnychnazywamygrupąkarbonylową.
!:o nie karbonyli hydroksYl). *x Grupa -NH: nazywana jestaminową.
kwasów nazywana jest karboksylową (połącze-
-.tę"
Zadania dodatkowe
*** Tiole i tioeterj' są siarkowymi analogami alkoholi i eterów.
ZADANIA DODATKOWE wiązaniachemicznei wzory I,ewisa Wartościowość, 1.2E. Podaj liczbę elektronów walencyjnych w kazĄim z wymienionych atomów. Przedstaw rdzenię atomowe zap$mocą symboli pierwiastków, a elektrony walencyjne za pomocą kropek. s) brom c) krzem a) węgiel f) fosfor d) bor e) tlen 1.29. Gdy wodny roztwór chlorku sodu potraktuje się azotanem srebra' naĘchmiast wytrąci się biały osad' osad taki nie powstaje w trakcie wytrząsania wodnego roztworu azotanu srebra z tetrach]orometanem. Wyjaśnijto opierając się o todzajewiązań chemicznych występującychw obydwu związkach. 130. Na podstawie polożenia pierwiastków w ukladzie okresowym (tab. 1.3 lub wewnętrzna stro. na okładki) sklasyfikuj podane substancje na jonowe lub kowalenryjne: a) NaBr b) Fz c) MgCl2 d) P2Os g) CIF h) SiCl4 e) S2Cl2 0 LiCl 131. Podaj liczbę elektronów walencyjnych oraz najczęściejwystępującą wartościowość dla wymienionych pierwiastków: b) wodór c) fluor a) tlen f) siarka d) węgiel ę) azot pojedyncze przedstaw za 132. Narysuj wzór strukturalny kazdego z podanych z:vr..tryków.Wiązania pomocą linii, a niewiążącepary elektronów za pomocą kropek. b) c3H8 c) C)H5CI a) CH3F
0 CH2O r33. Narysuj wzory strukturalnewszystkichpodanych cząsteczekzlłtiązkówkowalencyjnych.Którewiązania są spolaryzowane?Wskaz ich polarnośóumieszczającwe wlaściwychmiejscach sym-
d) CH3OH
e) CH3CH2NH2
bole ó+ i ó_. a)Br2 b) CH3CI e) SF6 D CH4 = Problem zlozotty f
c) CO2 B) SOz
d) HCI h) CH3OH
49
50
i zjawisko izomerii Rozdziat 1 Wiąaniachemiczne 134. Biorąc pod uwagę polarnośćwiqzań,odpowiedz,|$óry z atomówwodoruw cząsteczcekwasu
o tl
najłatwiejulega dysocjacji lorasowej. Napisz rórpnanie reakcji pomiędry octo}vego, CH3C-OH, kwasem octowym i wodorotlenkiem sodu.
Izomery strukturalne 1.35.Narysuj wzory strrrkturalnewszystkich możliwychizomerów strukturalnych posiadająrych następującewzory cząsteczkowe: c\Q}tąFz d) C3H6CI2 a) C3Hg b) cbH/ f)C2H2BI2 g) CbHo h) C4H10O e) CaHeF 1.36.Narysuj wzory strukturalne pięciu izomerów strukturalnychodpowiadającychwzorowi cząsteczkowemuCłH14.W trakcie rysowania postępuj systemaĘcznie rozpoczynającod łańcucha sześciowęglor'ego. Wzory strukuralne l.37. Dla kazdego podanego skróconego wzoru' narysujpełnywzór strukturalny przedstawiający wszystkiewiązania: a) CH3(CH2)3CI{3 b) (CH3)3CCH2CH3 c) (CH3)2CHOH e) CH2CICH2OH f) (CH3CH)2NH d) CH3CH2SCH3 1.38.Narysujwzory strukturalneodpowiadającenastępującym wzoromSkróconymi wskazprawidlową liczbę atomów wodoru przylączonądo.kazdegoatomu węgla.
2'Y /r
b)O
")H "al^O ")X
ą.,,.\o,,\ ,)o DQ '+|
1.39.Dla kazdego podanego skróconego wzoru strukturalnego, narysuj wzór przedstawiony za pomocą linii (tak jak w przypadku wzorów z zadanla 1..38).
o il
a) CH3(CH)aCH3
b) (cH3)2cHcH2cHzccH3
c) CH3CHCĘC(CH3)3
"Ź.-." d) cH3-cH ll
H)-cn
1.40.Na rycinie 1.1.1przedstawionoskróconywzór geraniolu. a) ile atomów węgla znajduje się w cząsteczcęgeraniolu? b) jaki jest wz6r cząsteczkowytego zutiązkl? c) narysuj szczegÓ|owywzór tego z\tł|ązla\ kazdegoz podanychmtiryklw? Skorzystajz ryan L.IZ i 1''13,na 1.41.Jaki jestwz6r cząsteczkowy których znajdująsię ich skrócone wzory strukturalne. a) limonen b) benzen c) testosteron e) kumaryna f) adenina d) nikotyna Ładunek formalny, rezonans' zasady doĘczące stosowania zabzywionych
sttzalek
l.42.UŻywając kropek symbolizująrychelektrony, narysujwzory podanych substancji.Wskażloka|izaĄę ładunkówformalnych fi eżeliwystępują). b) kwas azotowy, HONO2 a) kwas azotary, HONO
Zadania dodatkowe d) jon amonowy, NlI4+ f) tlenekwęgla, Co h) trichlorek boru, BCl3 j) jon węglanowy, HCo'3-
c) aldehyd mrówkowy, HzCo e) jon ryjankowy,CNg) jon siarczanowy,SOa2i) nadtlenekwodoru,H2O2
I.43. Rozważ:każńyz podanych wysokoreaktywnychukładów atomowychzawierającychwęgiel. Jaki jest ladunek formalny atomu węglaw każdymz nich? HH
HH
tl
H-C
ll
ll
H-C: I H
H-C.
HH
H-C
l'.44. Narysuj wzory strukturalne dwÓch struktur uczestniczącychw hybrydzie rezonansowejjonu azotynowego'NO,- (k"żdy z atomów tlenu połączonyjest z atomem azotu). Użyj kropek jako symboli elektronów. Jaki jest ładunekna kazdylrrz atomów tlenu w poszczególnychstrukturach uczestniczącychorazw hybrydzie rezonansowej?UĄ za|łzywlonychstrzałeĘaĘ pokazaćprzejednej struktury w drugą. mieszczeniepary elektronów w trakcie prz,ekszta|cania 1.45.Narysujwzór struktury,którapowstaniez podanejpo przemieszczeniuelektronówzgodnie z kierunkiem wskazanymprzez strzalki. Có. -ll 1l. cH3-c-:-NH2 Czy kaiLdyz atomów otrzymanegowzoru posiada powłokęwalencyjnąuzupełnionąelektronami? WskażlokalŁację wszlstĘ\ładunków formalnychw obu wzorach. pa1.46.Na podanychwzorach dorysuj zalczywione strzałki,aby pokazać,jak należyprzemieścić przekszta|cania lokalizację tawzorów struktur uczestniczących. Wskaż elektronów w trakcię ry dunków formalnych.
[Oo'H*--Gt"]
1.47.Dorysuj zakrrywione strzalki do wzorów w podanym równaniu, tak aĘ pokazywaływ jakim kierunku przemieszczająsię elektrony w trakcie powstawania produktu z substratów reakcji. Wskaz lokalizację ladunkÓw formalnych. .ó
.tl
CH3-NH2 + CH3-C-OCH3
-+
:o: I
CHr-9-OCH3 I H2N-CH3
Elektronowa i przestrzenna struktura cząsteczek 5La8. Kaźldazponuszychsubstancjizawięrawiązaniajonowei kowalenryjne.Narysuj ichwzory fi uzywająckropekjako symbolielektronów. b) NH4CI a) CH3ONa elektronów. 1.49.Jeże|ijestto konieczne,uzupełnijwe wzorachbrakującepary niewiążących
o
a) (CH3)2NH
il
b) CH3C-OH
c) CH3CH2SH
d) CH3OCH1CH1OH
51
52
i zjawisko izomerii Rozdzia| 1 Wiązania chemiczne 1.50.Narysuj konfigurację elektronów w atomie azotn przy założeniu,żęorbitale s ip uległyhybrydyzacjisp3' (Przykład znajdzieszpo prawej stronie ryc. 1.6). Na podstawie tego modelu odpowiedz, jaki kształt przęsttzenny będzie mia|a cząsteczka amoniaku, NH.. 1..5l..Jon amonowy' NHo*, posiada tetraedryczną geometrię układu atomów, analogiczną do metanu. WyjaŚnij jego budowę za pomqcą pojęć orbitali atomowych i cząsteczkowych. 1.52. Kręskami, klinami prosĘmi i klinami przęrywanymi przedstaw budowę przestrzenną CClo i cH3oH. 1.53.Krzemjestpołożonyw 'kładzieokresowymtużpodwęglem.Jakąbudowęprzestrzęnnąprze. widujesz dla tetrachlorku kzemu, SiClo? Klasyf ikacj a związkóv
organicznych
1.54. Naryzuj wzór strukturalny cząstecz|
a) CH3OH d) csH12 g) C3H7OH
e) CH3OCH: h) c6H14
0 CsHrs
D CH3OCH2CH2OCH3
E 1.56. Korzystając ztab.,!'.6, narysuj wzory strukturalne: b) eteru, C3H8O I a) alkoholu, CaH16O d) ketonu, C4H8O c) aldehydu, C3H6O f) estru, CsHl6Oz e) kwasu karboksylowego, CaH3O2 g) alkoholu, który jest izomerem miązku z punktu a h) aminy, C3H9N jedną grupę funkcyjną. Przykladem może t 1.57. Wiele związków organicznych zawięra więcej niż I być gliryna, jeden z prostych składników budująrych bia|ka (rozdz.17).
P
HO-C-CH"NH. glicyna a) Jakie crupy funkcyjnewystępująw glirynie? b) Narysuj ponownie wzór gliryny dodającwszystkiepary niewiążąrychelektronów. c) Jaki jest cząsteczkowywzór gliryny? d) Narysuj wzór Łomeru strukturalnegogliryny. Jakie zawięra on grupy funkcyjne?
Alkany i cykloalkany; na izomeriakonformacyi igeometryczna składającesię wyłącznie zwęg|a i wodoru są głównymi składWęglowodory, rwiązlr
.2.1.Strulrura allsxiry .l.:B;?.": $aze@tff o af *ą'óf '. orqqlicznych 23' R+glJłynzłwrńctwa dkanÓwwgIUPAC 2.4. Psdstawniki alkilowe i ĆHorowcowe : (halo3enowe) r€gut 2.5. zastosowanie IUPAC 2'6. \łłystępowańie a|kanow fizyczne. .2.7.Wtaściwości i oddzia|ylvania a|kanÓw ńiędzycząsteczkowe arańÓw z.n. rgntoimaćp 2.9. Cykloalkani -- nazrwnicwoi konforńacje 2.10.lzomeria cis- trans cyklofranÓw 2.11.ńdsumowanie wiadoizomeiii moŚcinaternat 2.12.Reakcje a|kanóq mech+ Ł 13.\łolnorodnikoŃy nizrnchlorswcowania real
2.1..Struktura alkanów Najprostsrym alkanem jest metan. Jego trójwymiarowa struktura czworościanu(tetraedru) została opisana w poprzednim rozdzia|e (ryc. 1.9). Kolejne alkany są budowane poprzez wydłużaniełańcuchawęglowego i dodawanie odpowiedniej|iczby atomów wodoru dla wypetnieniawiry'ań węgla (przyk|ady ryc. f.I** itab. f.I), Alkany mają ogólny wzór sumaryczrty C,H2,+z, 9dzię n 1est|iczbą atomów węgla. A1kany o nierozgalęzionych łańcuchach węglowych ZNłafiesą alkanami normalnymi (n.alkanami). Każdy cz|on tej serii różni się od sąsiedniego o grupę -C}J.zTwaną poszczegó|ne których cz|ony są rozbudowywane związków, grupą metylenową. Szereg w sposób regularnie powtarzalny tak jak n-alkany, nazywa się szeregiem homologicz. chemicznym. Związki w takim szeregu charakteryzują się podobnymi właściwościami nymi i fizycznym| które zmieniają się stopniowo w miarę wzrostu łańcuchawęglowego.
f
ROz'Dz;IAL
AlkanysqwęgIowodó?ami zawierajqcym nasyeonymi poiedyneze uly|ącznie - węgiei' wiązania węgiei pier. zawierają Cyk|oa|kany nienaŚcienie' Węg|owodory podwÓjne Iub syconezawierai4 - węwiązania węgie! ootrÓjne giei.Węg|owodoły aromatyczne sqzrt,liązkami cyklicznymi strukiuralnie 0okrewnymi benzenowi.
a|kany nazy!'rlierozgalęzicne wamynormalnymi alkanami ;:'.!i;llt!;.1: ;1gi11ils*ii:'#x$i*ryłłt lubn-alkanami.
Jaki jest wzór slmaryczny alkanu o sześciuatomach węgla?
Rozwiązanie jestC6H1a. Jeżelin = 6,to 2łl+ 2 : 1'4.Wzór sumaryczny
* Węglowodory nienasycone i węglowodory aromatyczne zostałyopisane odpowiednio w rozdz.3 t 4' ** Modele mo|ekularne pomagają przedstawić trójwymiarową strukturę związków organicznych. Są one bardzo tliytecznę w opanowaniu materialu zw|aszcza gdy rorwain się róźne Ępy izomerii' Jeżeli nie możesz kupić takich modeli, możesz zrobić sam takie, które nadają się do większościce|ów zwykałaczek (wiązania) i kulek z gumy lub plasteliny (atomy).
Związki WszeregubomologicznymrÓżnią nasiękażdy o takq stępny odpoprzedniego Sanną struKurainą iednostkę regu|arnie i majqpodobne, zmleniające sięwlaŚciwosci'
54
Rozdzial2 Alkanyi cykloalkany Łffi't|*i$
Jaki jest wzór sumarycznyalkanu z'l'4 atomamiwęgla?
iłffiffi! a) C7H1s
Które z ponizszych zltiązków są alkanami? b) C7H16 c) CsH16 d) C)zHso
:,;;;pigrń; .:1i:l; 1;1.;..:
HH
ll
H -C-C-H ll HH
lub
cH3cH3
l,11;ff$Sr:;L;1:
: : , : : : , :r..:l : : : . : : : i : : , I : .: : , : : : . l
cH3cH2cH3
l !: : !: : : : l : : : : .: : : : : : :
Ryc. 2.1. Trojwymiarowe mode|ecząsteczeketanu, propanui butanu.Modele z ku| i prętÓw (po |ewej stronie)przedstawiająsposÓb połączeniaatomÓw i właściwe kąty między wiązaniami.Modele czaszowe (prawastrona)są wykonane tak, by przedstawic ksztattcząsteczki,chociaż niektÓreatomywodoru mogą być ukryte.
l.
: : : : ..: : ' : .: :
: t , : :!t : :: :: :i i : . : , t : :!j r :: :a:: :: :
:,'i::::fit
::::l:
HHHH
tlll
. : , : :r : l i : jl :: i :: r . : a :: , : :: :: :: !!:
H -C-C-C-C-H
tlll
HHHH
lub
CHTCH2CH2CH3
Nazewnictwo zwi4zkÓworganicznych Tabela2.1' Nazwi wzolypieruszych dzieslęciu nierozgałęzionych aIkanów
2.2. Nazermictwo nrłiązków organicznych \:Dawriiej każdy nowy związek otrąlmywa| nanvę pochodzącą zwykle od źródła tego nńązkll albo od zastosowania. PrzyKadami mogą być (ryc. I.I2 i 1.I3) limonen łvyodrębniony z cytryfl (ang. lemon), cr-pinen Z sosny (ang' pine tree), kumar:ynaz tonkobobu wonnego Znanego mieszkańcom Ameryki Południowej jako cumaru i penirylina pochodząca z pleśniPenicillium notatum. TaVźedzisiaj stosuje się ten sposób' aby nadać krótką, prostą naTulę z.llirykowi o z|ożonej strukturze. Na przykład kuban (str.16) zostałnazwany takze względu na kształt cząsteczlct.* Stało się jasne już wiele lat temu, żę nie można polegać wy|ącznie na namtach zvtyczajowych lub potocznych i że istnieje potrzeba systematycznego nźLzewnictwazwiązków. W idealnym przypadku regułytakiego nazewnictwa powinny określićjednąnanłę dla każdego związkl.Znając zasady iwidząc strukturę każdypowinien móc napisać jedną i tylko jedną nazwę systemaĘczną.ZnającflaTł,IęsystemaĘcznąkńdy powinien móc napisać jedyną odpowiednią strukturę. Uznane międąmarodowe systemy nazewnictwa zostały określone przez komisję Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (ang. International Union of Pure and Applied Chemistry, skrót IUPAC), Znane są one jako reguły IUPAC. W tej książce będziemy stosować głównie te reguły.Jednak w niektórych prąlpadkach namvyzvtyczajowe są tak szeroko uĄzwane, ze radzimyby je zapamiętać (np. ,,formaldehyd'' - 11ąz-wanvyczajowa, jest częściejw użyciu niż metanal - nazwa systematyczna a ,,kuban'' jest nazwą znacznie ł'atwiejsządo zapamiętania niz nazal/asystematyczna tego rykloaloktan). kanu - pentacyklo[4.2.0.02'5,03's.6ł'z1 * W językupolskimźródloslowem mogłybyćdawneokreślenia: kub lub kubik (przyp.tlum.).
55
56
Rozdziaf 2 Alkanyi cykloalkany
2.3. Reguly nazevmictwaalkanów wg IUPAC I
jest Rdzeniem nazwy ałkanu najd|uższy nierozga|ęziony |ańcuchatomÓw węgla.
1. Ogólną na^rtąłańcuchowego nasyconego węglowodoru jest allqn. Końówka -an jest wspólna dla wsrystkich węglowodorów nasyconych. Jest bardzo ważneby to pamiętać, ponieważ inne końcówki są stosowane dla innych ,nviązkółv. 2. Alkany nierozgałęzione są naTryane zgodnie z liczbq atomów węgh.Te nazwy do dziesięciu atomów węgla są podane w pierwszej kolumnie tab.2.1. 3. Dla alkanów rozgałęzionych podstawową nan]vą jest najdtuźsrynierozgatęzitlnytańcuch ątomów węgla. Na przyKad w poniższej strukturze najdłuższy ciągty łańcuch prosty (obrysowany) ma pięć atomów węgla.
Mr u b*, W Związek ten jest traktowany zatemjako podstawiot|y pentan, mimo ze w cząsteczce jest siedem atomów węgla.
Podstawniki nasycone togrupyatomÓw przy|ączone do g|Ównego lańcucha cz4steczki ; jeże|i sk|adają sięwy|4cznie z CiHsą zwanegrupa mi alkilowymi.
4. Grupy przy|ączone do głównego łańcucha naTywasię podstawnikami. Nasycone podstawniki, które skladają się Ę|ko zwęgla i wodoru są zwane grupami alkilowymi. NaZwę grupy alkilowej wywodzi się z nanty alkanu o tej samej |iczbie atomów węgla zmieniając końcówkę ,,-an,,Ia końcówkę -yl (lub w jęz. polskim po spótgłoskach,,g',, ,,k,, i ,,|,,końcówkę -il,w prrypadku przedrostka w nazwie tę końcówkę zapisuje się -ylo lub -ilo, pr4lp. tłum.). W powyżs4rm przyk|adziekażdy z podstawników ma Ęlko jeden atom węgla. Pochodzący od metanu przez usunięcie jednego z atomów wodoru jednowęglowy podstawnik naTrya się grupą meĘlową. H I
H -C-H
I
W
H
metan
rub ffi-
rub w-
grupa meĘlowa
Nazwy podstawników z większą|iczbą atomów węgla będą opisanew rozdz. f.5, 5. Główny lańcuch jest numerowany w taki sposób, aby pierwszy podstawnik napotkany wzdtuz łańcucha otrryma| możliwie najtuszy numer. Każdy podstawnik jest zatem określonyprzezflaz\Ię i numer atomuwęgla' do którego jestprry|ączony. Jeślido lańcucha głównego przy|ączone są dwie lub więcej idenĘcznych grup to stosowane są przedrostki takie jak di., tri- i tetra-,Każdypodstawnik powiniłn Ęć nazwany i numerowany, nawetjeśli do tego samego atomu węgla łańcucha głównego sąptzyłączone dwa identyczne podstawniki . Zwiy,ek
,
f;"'f;"' 4
cH3-cH-cH-cHz-cH3
5
nazywa siępoprawnie2,3-dimety|opentanem. Nazwa mówi nam, ze są dwie grupy meĘlowe, jedna przytączona do atomu drugiego a druga ptzyłąeona do atomu trzeciego pięciowęglowego nasyconego łańcucha. 6. Jeze|iw cząstęczce występują dwa różne podstawniki (ub więcej), ułymienione są one w porządku alfabeĘcznym, zĘm że niebierze się pod uwagę przedrostków typu di-, tń-.
{
Reguty nazewnictwa a|kanÓw wgIUPAC 7, W naz-wachsystemu IUPAC waznę są znaki przestankowe. Nazwy węglowodorów piSane są jak jedno słowo.Numery są oddzielone jeden od drugiego przecinkami i oddzielone od liter przez myś|niki.Między nazvvąostatniego podstawnika i nantą macierzystego alkanu nie pozostawia się przerwy. Podsumowując i uzupełniając te regułysadami IUPAC postępujemy następująco:
dla określenianazvvyalkanu zgodnej z za-
1. określa się najdłuższyciągIytańcuch węglowy, Daje to namĘ podstawowego węglo. wodoru. Na przykład:
,C-#c 'wrW##-c
c-c
,anie:'M
2. Numeruje się najdtuzszy |afrc;lch począwszy od końca b|iższegopierwszemu odgałgzieniu. Na przykład: CC
CC
lt
tl , a nie: 9- 9- 9- ę - ę - ę
C-C-C-C-C-C ó54321
Jeżeli są dwa równie długie proste łańcucĘ, wybiera się ten, który ma więcej odgalęzień. Na przyk|ad: t zl
c
C
3456
C-C-C-C-C-C
,a n i e ;
C-C
11456
C-C-C-C-C-C I C-C 21
dwa odgałęzienia
jedno odgałęzienie
Jeżeli są odgatęzienia w równej odległościod kazdego zkofrc.ów najd|uższegołańcucha . naleĘ zacząćnumerację od tego, który jest blovy* stosunku do trzeciego odgałęzienia: CC tl C- C- C - C - C - C - C ,a n i e :
CC
C
llr
C-C-C-C-C-C-C
1 2 3 4 5 677654321
2,3,6-trimetyloheptan
2,5,6-trimetyloheptan
Jeżeli nie ma trzeciego odgalęzienia na|eĘ zacząć numerację od tego podstawnika' który jest pierwszy w porządku alfabeĘcznym: C-C
tl
C
C-C
C- C- C - C - C - C - C
,a n i e :
1 , 2 3 4 567
3-eĘlo-5-metyloheptan
C
C-C-C-C-C-C-C 7654321
5-etylo-3-meĘloheptan
3. Umieszczającpodstawnikiw porządkualfabetycznymi stosującwłaściwe przestanko. wanie napisz nałxłęjakojedno slowo.
Podaj nazwę systemaĘczną dla
Y"'
cH3-c-cHzcH2cH3 CHi
58
Rozdziaf 2 Alkanyicykloalkany Rozwiązanie t21
ĘH'
345
2,2.dimeĘlopentan
CH3-c-cH2cHzCH3 ć",
Podaj namy następujących zu{'ązków:
ffi
CH. b) CII3CĘCHCH3
a) CjI3CłICH2CĘ :r.
I
I
c) CH3-C-CH3 CH.
CHr
CHr
alkilowe i chlorowcowe (halogenowe) grupa a|ki|owa to DwuwęgIowa propygrupa Grupa etylowa. zawiera lowai izopropylowa i lączysię węg|a trzyatomy i druz pierwszorzędowym gorzędowym węg|a atomem glÓwnego |ańcucha.
Tak jak w pr4padku grupy metylowej, podstawniki alkilowe uzyskują namry przez zmianę końcówki -an akanów na końcówkę -yl.Takwięc dwuwęglowagrupa alkilowa jest nazwanaod etanugrupą eĘlową. CH3CH3
lub
ffi-
ffi-
lub
ffi-
grupa eĘlowa
etan
W przypadku propanu możliwesą dwie grupy alkilowe, za|eżnięod tego,który z atomÓw atomu węgla, wodoru zostanie usunięty. Jeze|i oderwanyjest atom wodoru od slcrajnego to taką grupę naTywamygrupą propylową. HHH
ttl ttl
H-C-C-C-H HHH
ffi
rub ffi-
ffi-
tub %-
grupa propylowa
propan
Jeżeli natomiast usunięto atom wodoru pvy środkowymatomie węgla' to otrzymano aomeryczną grupę Zwaną grupą izopropylową (albo 1.-metyloetylową). HHH
lt l *ttl
H-C-C-C-H HHH propan
ffi,ub
* izopropyl lub grup a 1.me r v*loet v*lorł-a
* Nazwa grupy 1-metyloeĘlowejwynika stąd,żetraktujemyją jak podstawirnągrrryęetylm,ą: 2
1=
cH3cH2eĘl
ZI
cH3cHI
cHs 1-metyloeĘl
Zastosowanie regulIUPAC
s9
Są czteryróżnegrupybuĘlowe: t{' cH3cHzcH2CHz-
CH3CHCHzCH3
)cH-cHz-
CHr butyi
sec-butyl (lubl-metylopropyl)
izobutyl (lub2-metylopropyl)
Y". ""._f_
CHr tert-buĘl (lub 1,1-dimetyloetyl)
Nazwy grup alkilowych do czterech atomów węgla na|eĘ zapamiętać,. Są one bowiem często stosowane. Literę R stosuje się jako ogólny symbol grupy alkilowej. Zatemwzór R_H odpowiada jakiemukolwiek alkanowi, R-Cl odpowiada jakiemukolwiek chlorkowi alkilowemu (chlorek metylu, chlorek etylu itd). Nazwę podstawników chlorowcowych (halogenowych) tworzy się dodając literę o po nazwie pierwiastka.
Ffluoro-
Clchloro-
grupy R jesttoogÓ|ny symbo| alkilowej.
BrlI jodobromo- i
Podaj nazwę potoczną i systematycznądla CH3CH2CH2Br.
Rozwiązanie
Nazwa potoczna to bromek propylu (po nazwie pierwiastka odpowiadającej nazwie soli jego hrasu beztlenowego następuje nanl'Ia grupy alkilowej). Nazwa systematyczna to l.bromopropan - chlorowiec jest traktowany jako podstawnikw trójwęglo\Myln łańcuchu. Podaj nazwę systematyczną CH2CIE ffi
Napisz wzór kazdego z następuj ących nvązków:
a) chlorek propylu c) 2-chloropropan e) bromek izobutylu
b) jodek izopropylu d) jodek tert-buĘ|u f) ogólny wzór slmaryczny dla fluorku alkilu
2.5. Zastosowanieregul IUPAC W tabeli 2.2 podane są prrykłady,które ilustrują zastosowaniereguł IUPAC dla poszczegd|nychstruktur. Zastanów się nad kazdym prrykladem, aby zobaczyć w jaki sposób tv'ł orzy się poprawną nam ę i jak uniknąćniektórych pułapek. Bardzo ważnejest, aby nie tylko umieć napisać poprawną nazwę systemaĘczną kazdej struktury,a|e także,odwrotnie- napisaćwzór strukturalnymając danąnazwę systematyczną'w tym przypadku najpierw na|eĘ napisać najd|uzszyłańcuchwęglowy i ponumerowaćgo, następnie dodać podstawniki do odpowiednich atomów węgla i wreszcie uzupełnićwzór odpowiednią|iczbą atomów wodoru przy każdymatomie węgla.Na przykładwzór 2,f,4-trimetylopentanu piszbmyetapaminastępująco:
Ę
I
r- śJ
I
2 AlkanyicykloalkanY Rozdziaf
60
IUPAC zasadnazewnictwa zastosowania Tabefa2.2. Ptzyklady
c-c-c-c-c
' oaplsz Iancucn --''pentanu -. .
ponumeruj
1
2
3
i-Ć-Ć-c-Ć . '------>
4
ato my węgla
5
dodaj trzy
|
cHr |z
:
cHr
-j1 C-C-C-C-C Podstawniki I CHr :tylowe
|ł
5
uzupelnii - ---------.' atomaml wodoru
CH. CH" | | CH3-C-CH2-CH-CH3 I CH. 2,2 ^4 -trimetYlope ntan
$ffi
Napisz nazvvysystematycznenastępujących zlltiązków:
ffi
Napisz wzór strukturalny3,3.dimeĘlopentanu.
a) CH3CHFCH3
b) (cH3)3ccHzcHclcH3
ffiWyjaśnijd|aczego1'3-dichlorobutanjestnazwąsystematycznąpopraw. nie jest. ną natomiast1,3-dimetylobutannał^]ąpoprawną
2.6. Występowanie alkanów Najważniejs4rmi naturalnymi źródłami alkanów są ropa naftowa i gaz ziemny. Ropa jest alka. naitowa;eit ź|ożo,ąciekłąmieszaniną rwiapków organicznych, z którychwiele
Występowanie alkanÓw
nami lub cykloalkanami. Więcej szczegółów o przeróbce ropy naftowej i jej produktach znajdzieszw Kilką słów o ropie naftowej,benzyniei liczbie ol
61
Ropana|towa i gazziemnys4 natudwomana1ważniejszymi ra|nvmi ŹrÓdłami a|kanÓw
62
Rozdzial2 Alkanyicykloalkany wygrać. W Stanach Zjednoczonych jest ponad ..!000m km gazociągów, które rozprowadzająten surowiec po całyrnkraju. Gaz jest tansportowany na śłwiecie przez tankowce. Aby ograniczyó przestrzeń ładunku,gaz jest (-16trC). Jeden m3 skroplonegogazujest bowiem równoważnyok. 600m3 gazupod ciśnieniematmosferycznym. olbrąymi tankowiecmożeprzewozićponad 100000 m3 ciektegogazu W przysz|ościkraje mniej rozwiniętebędąprawdopodobnieu4'skiwa|yznawieteńs"ąenerg\ęprzez wykor4lstaniemiejscowychźr6de|gazunatttralnegoniżprzez import ropy.
2.7. Waściwości ftzy czne a|kanów i oddzialryania między cząsteczkowe
a) "ffi:l
&s ry"w €.b
b)
&ry
Ryc. 2.2. Wiązaniawodorowe: (a) po|arnacząsteczka wody i (b)wią3aniawodorowe między cząsteczkamiwody.
Alkany sq nicrozpuszczalnew wodzie. Dzieje się tak dlatego, ze cząsteczkj wody są polarne, podczas gdy alkany są niepolame (wszystkie wi4zania C-C i C-H są kowalencyjne). Wiązanie o-Hw cząsteczcewody jest silnie spolaryzowane zewzg|ędu nawysoką elektroujemnośćtlenu (rozdz. 1.5). Dzięki po|aryzaĄi atom wodoru uzyskuje częściowy ładunek dodatni, a atom tlenu częściowyładunek ujemny. W zltiązktt z tym atomy wodoru w cząsteczce wody.są bardzo silnie prryciągane przez atomy tlenu innych cząsteczekwody i zewzg)ęd'tt na niewielkie rozmiary atomów wodoru i tlenu cząsteczki te mogą się do siebie bardzo zb|iiłyć.To szczegó|nie mocne przyciąganie zwane jest wiązaniem wodorołrym (ryc. 2.2)*. Aby rozpro szyć cząsteczki alkanu w środowiskuwodnym, należaloby rozerwać wiele wiryafi wodorowych między cząsteczkami wody. Wymagałoby to znacznego naktadu energii. Cząsteczhj alkanów, z ich bardzo slabo spolaryzowanymi wiązaniami C-H, nie mogą twotzyÓ z cząsteczkami wody itązańwodorowych o sile, która byłaĘ porównywa|na z oddziaływaniami występującymi międry cząsteczkami wody. Tak więc mieszanie alkanu i wody nie jest procesem energetycznie uprrywilejowanym**. Nierozpuszcza|nośćwzajemna wody i alkanów jest wykorąystywana przez wie|e roślin.Alkany są bowiem składnikami ochronnej warstwy liścii owoców. Jeślikiedykol. wiek polerowałeśpowierzchnię jabłka, wiesz, ze jego skórka pokryta jest substancjami woskowymi. Są między nimi alkany CnHse iC29H60o prosĘch łańcuchach.Na liściach kapusty i brokuł znajduje się głównie n.C2gH6g, a podstawowym alkanem liściĄrtoniu jest n -C31H64. Podobne węglowodory znajdują się w wosku pszczelim. Główną rolą substancji woskowych roślinjest zapobieganie utracie wody z liścilub owoców. Alkany o danej masie molowej majq niższq temperaturę wrzenin aniżeli więl<szość n,tliqzków organicznych.Dzieje się tak dlatego, że cząsteczki ich są apolame. Ponieważ jednak są one w nieustannym ruchu, elektrony w niepolarnej uąsteczce mogą być w jakimś momęncie w cząsteczce tozmieszczone nierównomiernie i cząsteczka ma obszary dodatnie i obszary ujemne. Chwilowo spolaryzowana czpteczka wywołuje po|aryzaĄę w sąsiedniej cząsteczce i cząsteczŁj te słabo przyciągaj1 się wzajemnie. Te oddziałryania międry cząsteczkami nazywa się oddziaływaniami van der Ylaalsa lub silami van der Waalsa. * Cząsteczkizawierającewiryarua kowalencyjne N-H i F-H tworzą równiezilęania wodorowe z cząsteczkamizaiterającymi atomy N' o lub F. ** Slabe oddzialywania między cząsteczkami alkanów opisane poniżej (sĄ van der Waalsa) aprzede wszystkim ,,wypychanie'' apolarnych cząsteczek alkanórr ze środowiskawodnego określa się jako oddzialywania hy. drofobowe. Pojęcie to ma podstawowe znaczenie dla wyjaśnieniawłaściwości myde| (rozdz' 15.4)' błon lipidowych (rozdz.15.6) i struktury białek (rozdz. 17.4) (przyp. ttum.).
Wtaś ciwoŚci tizycznea|kanÓw i oddziah,lwan ia międzycząsteczkowe
63
Poniewaz są to bardzo słabe przyciągania' proces oddzielania cząsteczek, który następuje wtedy, gdy przeprowadzamy cięcz w gaz, wpaga raczej niewielkiej energii. Temperatury wrzęnia Ęch zlltiązków są zatem względnie niskie. Na rycinie 2.3 przedstawiono temperatury wrzenia niektórych alkanów. Ponieważ siły przyciągania dzia|ają na stosunkowo niewielkich odległoŚciach między cząsteczkami, temperaturywrzeniąalkanów wzrastajq wraz ze wzrostem dtugościtąńcuchą. Sq niższe natomiast, gdy tańcuch jest rozgatęziony,a struktura w więI<s4lmstopniu sferyczna. Na rycinie f.4 zi|lstrowano wpływ kształtu cząsteczki na siłyvan der Waalsa. rr
Ryc. 2.3. Jak wskazuje krzywa,temperatury wrzenian-alkanówWzrastająregularniew miarę wzrostud|ugości |ańcuchawęgIowego. Zwroć uwagę na dane w tabe|i,rozga|ęzienia tańcucha powodują obniżenietemperatury wrzenia. Każdyzvtiązek w tabe|ima ten sam wzÓr sumarycznyCsHlz.
200
E TUU C) N
B'^ .gU
i: -100
{) .6'ł
-
45
67
89
Liczba atomów węgla
2,2-dimeĘlopropan tw.10"C
pentan tw.36"C
Ryc.2.4.2'2-DimeĘ|opropan i pentanmajątę samą masę cząsteczkową. Liniowecząsteczki pentanumająwiększąpowierzchnięzetknięcianiż sferyczne cząsteczki 2,2-dimetylopropanu. D|ategomiędzycząstecz. kami n-pentanuwystępują większesiłyvan der Waa|sa niżmiędzy cząsteczkami2,2-dimetylopropanu.
i si|yvan Wiązania wodorowe Wiązania wodorowe i siłyvan der Waalsa są przykladami nlekowalencyjnych oddzia. der Waalsa sa oddz|alywanialywań międrycząsteczkowych. Te oddziaływania mają istotne znaczenie dla właściwości mi międzycz4steczkowymi. i zachowania się cząsteczek.o innych prrykładach takich oddziaływań mówić będziemy w miarę kontynuacji nauki o różnych klasach zltiapków organicznych.
2.8. Konformacja alkanów
."reżtółty Prosta cząsteczka,na przykładetanu, na ich właściwości. cząsteczekwpływają możewystępowaćw nieskończonejliczbie kształtów w wyniku obrotu jednego atomu
j =
64
Rozdzial2Alkany i cykloalkany
Różnekon|otmacje (przestrzenne u|ożenia atomÓw) tejsamejczqsteczki, ktÓre przechodzić mogąwzajemnie w siebieprzezobrÓtwokÓ|pojedynczego wiązania nazywa siękonformerami |ubtotamerami.Kon{ormery zaliczamy do _ izomerÓw stereoizomerów o taksamopo|ączonych atomach,|eczo rÓznymichutozeniuprzestrzennym.
węgla i przy(ączonych do niego atomów wodoru w stosunku do drugiego atomu węgla. Te uklady przestrzenne nazywane są konformacjami lub konformerami, czy też odmianami konformacyjnymi. Konformery są stereoizomerami - izomerami, w których atomy są po|ączone w takiej samej kolejności,ale ułożone różntęw przestrzeni. Dwa możliwe konformery etanu przedstawione są na ryc2.5.
Ryc.2.5. Dwiemoż|iwe konformacjeetanu: naprzemianlegiai naprzeciwlegla.Wzajemne jest |atweprzez przejście obrót o 60. wokÓl wiązania C-C, jak to wskazują zakrzywionestrzalki. Strukturypo stronielewej, to modele czaszowe. Następnestrukturyto wzory klinowe,wzory perspektywiczne,,konikowe", (ang.sawhorse)i wreszcie wzory projekcyjne Newmana,po prawej stronie.Te ostatnieprzedstawiającząsteczkę og|ą. danąv,tzd|uŻ osi C-C, a kołoodpowiada sy|wetce po|ączonychatomÓw węgla.Wiązaniaatomu węg|az przodu prowadzą do środkako|a,,,ty|nego'' atomuwęg|aĘ|ko do obwodu koła.
,,#-ffi
konformacja, naprzemianlegla
Ę \
F ''
Ęd.
H"n -.7'^
K" HH
HH
ffi*m
H*Ś
HHH-t H. \, / Y
tf
konformacja naprzeciwlegla
łl
H I H\ż-H
HH \/
H"f,'-t"H
tV ' l'/
HH
HH
klinowy
perspektywiezny (,,konikowy")
l\a
1-1 H
ńY
H
Ś 00 HH
A
/ | \
"'1ą" projekcyjny (Newmana)
W konformacji naprzemianleglej etanu kazde wiązanie c-H jednego atomu węgla st.anowi sieczną kąta H-C-H drugiego atomu węgla. W konformacji naprzeciwlegtej wiązania C-H obydwu atomów węgla |eżąw jednej |inii. Przez obrót jednego atomu węgla o 60" w stosunku'do drugiego możemy przejśćod konformacji naprzemianlegtej do naprzeciwległej i odwrotnie. Między Ęmi dwoma położeniami skrajnymi istnieje nieskończon a liczba konformacji pośrednich. Konformacje naprzemianległa i naprzeciwległa mogą być, równiez określanejako rotamery. Kazda z nichjest bowiem przekszta|cana w drugą przez rotację wokół wiązania C-C. Tbka rotacja wokół pojedynczegowiryanianastępuje bardzo łatwo,ponieważ nakładanie się orbitali sp3 dwóch atomów węgla nie ulega zmianie przez rotację wokół wiązania sigma (ryc. 1.8). Energia cząsteczek etanu w temperaturze pokojowej jest dostatecznie duża, aĘ przemiana konformerów następowała bardzo srybko; dlatego konformery nie mogą być od siebie oddzielone. Zwie|urodzajów badań fizycznychirozwazańwiadomo, że obydwie formy nie są równie trwałe.Konformacja naprzemianległa jest bardziej trwała,poniewaz zavńeranajnusząenergię potencjalną ze wszystkich konformacji etanu i w temperaturze pokojowej równowaga mjęfuy tymi dwiema formami jest przesunięta w kierunku konformacj i naprzemianlegtej (99:1). H
tt>r+Y" t --!
"-Y-" H naprzemianległa
HH
A "/{"
naprzeciwległa
(2.1)
i konformacie - nazewnictwo Cykloalkany
propanu. i naprzeciwległej Narysuj wzoryNewmanadla konformacjinaprzemianległej Rozwiązanie H Wzór projekcyjnyjest podobny do odpowied. niego wzoru ętarlu,z Ęm żejeden z wodorów jest zastąpionygrupąmeĘlową.
"Y-[Yt '.ę,(' CH,
naprzemianległa HH
A H1Qę,
Rotacja ,,Ęlnego''atomu w konformacji naprzemianległejo 60. daje konformację naprzeciwległą.
naprzeciwległa
Rysując te struktury p atrzymy wzd|uz wiązania C1,-C2. ffiffiNarysujwzotyNewmanadwóchr6znychkonformacjinaprzemia^nleglych któraz Ęch konformacji 6"t"'ńńgiądając *,dł,żwiązaniamiędzyC2iC3 i określ, jest bardziejtrwala. łi##F4*.Ę9#tri]inP;*st:}:!Et#&E**i#i1@}*.&'!14}#"*!]!i@]9.]Rffiis€it.s]łljg.Ś#sffij!*Ł*ffi6ii.
Najważniejsząrzecządo zapamiętania o konformerachjest to, że są one różnymiformami tej samej czqsteczki, które mogą przechodzićwzĄemnie poprzez obrót wokót pojedync4,ch wiqzań (sigma). Najczęściejw temperaturze pokojowej ich energia termiczna jóst dostatecznie dlza, aby ta przemianaprzebiega|a. Dlatego w temperaturzepokojowej nie jest na ogót możliwe oddzielenie od siebie odminn konfortnacyjnych. TerazptzyjrTy1my się strukturom cykloalkanów i ich konformacjom.
2.9. Cykloalkany .'.'ffiloakany
[ŁZ€W[ictwo i konformacje
sąwęglowodoraminasyconymi,w których atomywęglatwotząconajmniej
jeden pierścień. Przykladem jest cykloheksan. H .H H \^ /H \ zu:
H-ę.
,/ .9-g
lHlub --l H)ctt"-c(' H
//"\
H
i wzór uproszczony lvzór strukturalny cykloheksanu Nanły cykloalkanów tworzy się umieszczając przedrostęk cyklo- przed narwą alkanu odpowiałającego |iczbie atomów węgla w pierścienirl'Struktury i nanty pierwszych sześciuniepodstawionych cykloalkanów są podane poniżej:
65
66
Rozdzial2Alkany i cykloalkany
a)
A ryklopropan tw.-32,7"C
ryklobutan tw.Iz"C
\-, cyklopentan cykloheksan tw. 49,3.C tw. 80,7'C
r^la) \__/
\__-/
rykloheptan tw. 118,5'C
cyklooktan tw.'l49'C
Podstawniki alkilowe lub chlorowce przyIączonedo pierścieniananywasię w zwykły sposób. Jeże|iwystępujetylko jeden podstawnik, do jego umiejscowienianie jest potrzebnynumer. Jeże|ijest wiele podstawnikówwówczas numeracjajest niezbędna. Pierwsrypodstawnikjest zawszeumiejscowionyw pierścieniuprzy atomiewęglanumer 1, a pozostale atomy węg1aw pierścienius4 numerowane kdejno w taki sposób, aby nadaćinnym podstawnikom możLiwienajniższenumery. Z różnychpodstawników ten, który jest pierws4' w porządku alfabeĘcznyrnumiejscawianyjest przy węglu numer 1.. Poniższeprzykładyilustrujątę regułę:
Y",^,,
mętylocyklopentan (nie 1-meĘlocyklopentan)
{>,CĄ Vi/
1'2-dimetylocyklopęntan (nie 1,5-dimetylocyklopentan)
Y".
łYCH2CH3 V-i/ 1-eĘlo.2-metyloryk1opentan (nie2-etylo-1-metyloryklopentan)
ffiWzórsumarycznyalkanutoCnH2o*2.Jakibędzieodpowiedniwzótd|a rykloalkanuz jednympierścieniem? Narysuj wzory strukturalne ffiffi a) 1',3-dimeĘlocykloheksanu b) 1',2,3-trichlorocyklopropanu ffiffi
Podaj nazwy systematyczne
u)Qr'cH'cH'
c )n
t x:l
Br ,/
CHg
Jakie sąkonformacjecyk1oalkan6w?Trzy atomywęgla cząsteczkicyklopropanu|ezą w jednej p|aszczyźnie,bowiem trzy punkty wyznaczająpIaszcryznę.Kąt między wiązaniami C-C-C wynosi 60. (atomy tworzątrójkąt równoboczny)- znaczniemniejs4' od kątaw czworościanie (tetraedtze),109'5..Atomy wodoru |eżąpodi nad tą płaszczy. zną naprzeciwlegleprzy sąsiednichatomachwęgla. H H
60"
Y \1,,
H H
H cyklopropan
Wyjaśnij'd|aczego atomy wodoru w cyklopropanie|eżą povr:źeji poniżej p|aszczyzny tworzonej przez atomy węgla.
Cykloalkany - nazewnictwo i konformacje RozwiązanieAtomy węglaw cyklopropaniemajągeometriępodobnądo tej na ryc.1..'J',J', jest znieksztalcony i mniejs4l niż w czworoz tym że kąt między wiązaniami c-C-C ścianie.W związku z tymĘt między wiązaniamiH-c-H jest rozciągnigĘ,większyniż w czworościanie i w1mosiok. 120.. H'...
|20hźCQ60.I -t\ \ć
PIaszczyznatworzonaprzezwiryania H-C-H prostopadleprzecinap|aszczyznętworuonąprzez atomywęgla,które, jak narysowanotutaj,|eżąwpł,aszczyźnie papieru. Atomy węgla cykloalkanów tworzącewiększe niżtrójcz|onowepierścienienie leząw jednejp|aszcryźnie,|eczprzyjmują konformacje,,pofałdowane''. W cyklobutaniei ryklopentanie te odkształceniapozwa|ają cząsteczkomWZyjąćnajtrwalsząkonformację o możliwie najntż:szej energii nńązanej z napięciem wynikającymz,,ptzygięcia,, witązań od kąta charakterystyczflego dla tetraedru.odchylenie od p|aszczyznywprowadzanapięcie,bowiem kąĘ C-C-C są nieco mniejszeniżgdybyte atomy|eza|yw ptaszczyźnie. Ale sąsiadująceatomy,które są dzięki temu w mniejszymstopniu naprzeciwległe, kompensująnapięciaw pierścieniu. H
cyklobutan 90" 88"
ką t C- C- C cz4steczki plaskiej: : W znaczonydoświadczalnie
cyklopentan 109. 105"
Sześcioczłonowe pierścieniebadano szczegó|niedoktadnie, ponieważwystępująone częstow nłiązkachnaturalnych.Gdyby atomy węgla w rykloheksanieleżaływ jednej płaszczyźnie,kąĘmiędzywiązaniami c-C-C odpowiadałybykątom w równobocznym sześcioboku - wynosiłyby120.i bylybywiększe ntźLkąĘ tetraedru(109,5").Powstające napięcie uniemożliwiapołożeniewszystkich atomów węgla w cząsteczcecykloheksanu w jednej ptaszczyźnie. Najbardziejkorzystnąkonformacjącykloheksanujest konforma. cja krzesłowa,ułożenie,w którym wsrystkie kąĘ międry atomami węgla wynoszą 109,5.i wszystkieatomywodoru przy sąsiadującychatomachwęgla są naprzeciwległe. Na rycinie 2.6 przedstawionomodele krzeslowej konformacji cykloheksanu*.(Jeżeli * Diament jest jedną z naturalnie występujących odmian alotropowych węgla. W kryształach diamentu atomy węgla polączone są w struktury podobne do formy krzeslowej cyHoheksanu, z Ęm że wszystkie atomy wodoru są zastąpione ptzez atomy węgla' W ten sposób istnieje ciągłasieć atomów węgla. Węglowodory adamantan i diamantan stanowią niejako zarodki strukfury diamenfu ptzy |ączenil krzesłowych struktur cykloheksanu. IntereĘący artykuł o diemencie: .Diamqnd 61g.'.'e'' M. E' Ansella zostałopublikowanyw Chemistry in Britain, 1984, I0I7 -1021.
a-/-t( |
hl--J
/-.ż^t-t-/
adamantan (crollro)
tt.f6u269"C
diamantan
(CrłHzo) tt.236-237"C
I
68
Rozdziat2Alkanyi cykloalkany dysponuje się modelami cząsteczkowymidobrze byloby zbudowaćmodel cykloheksanu by lepiej zrozlmięć pojęcia przedstawiane w tym i następnych dwóch podrozdziałach). Jak ułożonesą pIaszcryzny wiązaftH-{-H i C-c-C ffi węglaw cykloheksanie?(Jeślito niezbędne,wróć do przyHadu 2.5).
W konlormacji krzesfowej cyk|oheksanu szeŚĆ aksjal. nychatomÓwwodoruznajduje siępowyżej i poniŹej Średniej plaszczyzny pierŚcienia, podczasgdyszeŚćekwatotia|nychatomÓw wodoru lezy w łejp|aszczyŹnie'
atomów
W konformacjikrzesłowejatomywodoruw rykloheksaniesąw jednymz dwu u|ożefl zwanych aksjalnym i ekrratorialnym. Tizy aksja|neatomy wodoru znajdllją się powyżej a trzy poniżej średniejpł,aszczyzny wyznaczonejprzez atomy węgla. Sześćekwatorialnych atomów wodoru |ezy w przyb|iżeniuw tej ptaszeyźrue.Ptzez ruch, w którym co drugi atom węglaw pierścieniu(powiedzmy1',3 i 5) przesuwasię w jednym kierunku (w dół) i pozostałetrzy atomywęglapierścienia przesuwająsię w przeciwnymkierunku (w górę)' jedna konformacja krzesłowazostaje przekształconaw drugą konformację krzesłową. Po przeksztalceniuwszystkieatomywodoru aksjalnestająsię ekwatorialn1'rni a wszystkieatomywodoru ekwatorialnestająsię aksjalnymi.
12.2) Wiązaruaaksjalne(kolor) w strukturzepo lewej stronie stająsię wiązaniami ekwatorialnymi(kolor) w strukturzępo prawej stronie po ,'przeskoku''.
jest bardzo srybkie. W temperaturachniskich W temperaturzepokojowejto przejście natomiast(np.-90"C), szybkość ptzechodzeniaodmian konformacyjnychzmniejszasię tak, ze te dwa rodzaje atomów wodoru mogą być rzeczywiście wykryte metodą magnejądrowego rezonansu (NMR) (p. rozdz. If). Ęcznego
+ aksjalne
Ryc. 2.6. Konformacjakrzesłowacykloheksanuprzedstawionajest za pomocą mode|uz ku| i prętÓw i modelu czaszowego.Wodory aksja|ne|eząpowyzej i ponizej średniejp|aszczyzny atomÓw węg|a,a sześÓatomÓw wodoru ekwatoria|nych |eżyw przyb|izeniu W tej Średniej plaszczyżnie.Rysunek na prawo ukazuje,skąd się wzięło okreś|enie,,konformacja krzesłowa''.
A
etwatofiame V
aksjalne
mo delz kulipr ętów
model czaszowy
szkielet lrrzesła
Konformacje cykloheksanu mają jeszcze inną ważną cechę. Tfo a|<sjalneatomy wodoru po tej samej stroniepierścieniaprawie się ze sobq styknjq (ryc. f.6). Jeże|itaki aksjalny atom wodoru jest zastąpiony przez większy podstawnik (taki jak np. grupa metylowa), to stłoczenie podstawników aksjalnych staje się jeszcze większe. Wtedy konfor-. maąąbardziej prawdopodobną jest taka, w której więksry podstawnik, w Ęm wypadku grupa meĘlowa, jest w położeniuekwatorialnym.
Cykloalkany - nazewnicturo i konfornrcie
(2.3) grupa metylowa aksjalna 5Vo
ffi C-C-c
H grupa metylowa ekwatorialna 95Vo
Inną konformacją cykloheksanu, w której wszystkie kąĘ wiązań wynosząrównieżl09,5",jestkonformacjatódkowa.
konformacja łódkowacykloheksanu Wyjaśnij'd|aczego ta konformacja jest o wiele mniej trwała,niż konfo1macja krzesłowa. (Wskazówka: Zwróć uwagę na ułożenie atomów wodoru wzd|uz wiązania między C2 i C3 pierścienia;model molekularny pomoże ci odpowiedzieć,na to pytanie). WWpr4'padkuten-blĘ|ocyHoheksanustwierdzonowystępowanieĘlko ig9l"j lo1tormacji, w której grupa tert-buĘ|owa jest w położeniu ekwatoridńym. Wyjaśnij,d|aczego ta konformacja jest znaczniebardziej prawdopodobna niż taka konformacj a dla meĘlocykloheksanu. Sześcioczłonowypierścieńw konformacji krzesłowej jest powszechną wtaściwością strukturalną bardzo wielu związków organicznych, m.h. cukrów (rozdz.16.8), takich jak glukoza. Ty|e, że tam jeden atom węgla w pierścieniujest zastąpiony atomem tlenu.
OH
glukoza (B-o-glukopiranoza)
Zwróó uwagę' że większa grupa przytączona do atomu węgla znajduje się w pozycji ekwatorialnej.Konformacjecukrów zostanąomówione obszerniejw rczdz.16. ' Zankn przejdziemy do reakcji alkanów i cykloalkanów na|eĘ rozvlaĘć rodzaj izomerii, który występujekiedy pr4l dwóch lub więcej atomachwęgla w cykloalkanie występująpodstawniki.
69
70
Rozdziat2Alkanyi cykloalkany
z.l0.Izomeria cis- trans cyk|oalkanów Stóióoizomeria, czy|i izomeria przestrzenna, występuje wtedy, gdy cząsteczki,w których poszczególne atomy są połączone w tym samym porządku, r6żnią się ułożeniem Ęch lzomerycis- transcykloalka- atomów w przestrzeni (rozdz. 2.8).Izomeria ils - trans (ntana takze izomerią geome. nÓwsąinnym rodzajem tryczną)jest rodzajem stereoizomerii i najlepiej jązrontmiećronlażnjąc poszczególne (rozdz' stereoizomerÓw 2.B)' przypadki. Wyobraźmy sobie np. możliwe struktury 1,2-dimetyloryklopentanu. Dla Zwanes4takzestereoizomerapomińmy niewielkie odkształcenieplaszsrymy pierścieniai narysujmy tak, uproszczenia geometrycznymi, mi jakby atomy węgla |eza|y w jednej ptaszczyżnie. Dwie grupy metylowe mogą być po tej podstawniki w ktÓrych sqpo (crs) tejsamej stronie iubpo samej stronie ptaszczyzny pierścieniaalbo mogą być po stronach przeciwnych'
przeciwnych stronach (frans) oierścienia'
HH H
H
H
H
H
H
H
H
HH crs-1,2-dimetylocyklopentan tw.99'C
CH, H trans-I,f - dimeĘlocyklopentan tw.92"C
Grupy metylowe określasię jako cls (łac.po tej samej stronie) |ub trąns (łac'po przeciwnych stronach). Izomery cis _ trans różnią się jeden od drugiego Ęlko w sposobie w jaki atomy lub $upy atomów są położonew pIzestrzeni. Niemniej taróżnicajest dostatecznaby r6żnily się one właściwościamiflzycznymii chemicznymi (porównaj np. temperatury wrzenia podane pod strukturami izomerów l,2-dimetylocyk1opentanu). Izomery cis i trans są różnymizłtiązkami. Wprzeciwieństwie do konformerów nie mogą one przechodzićwzajemnie przez rctację wokół wiązaniawęgiel - węgiel. W tym ptzykładzie cyiliczna struktura uniemoż|iwia rotację wokół wiązań pierścienia. Aby przeprowadzić wzajemnie w siebie dimetylocyklopentany, na|eżałobyotworzyÓpierścień, obrócić i odrworzyć pierścień,albo przeprowadzić inne procesy' w których następowałobyzerwanie wjtązań. Izomery cis itrans mogą być oddzielone jeden od drugiego i przechowywane w temperatlfize pokojowej zazwyczaj bez przechodzenia wzajemnego w siebie. Izomeria cis trans możebyćwazna w określaniubiologicznych właściwości cząsteczek.Na prrykład, cząsteczka, w której dwie grupy reaktywne znajdują się w pozycji cis będzie oddzia|ywa. ła inaczej z enzymem lub miejscem wiązania receptora biologiczne go ntżŁomer z Ęmi samymi dwiema grupami polożonymi w pozycjitrans. Narysuj struktury izomerów cis itrans ffi a) 1"-bromo-2-chlorocyklopropanu b) 1,3-dichlorocyklobutanu
2.1l. Podsumowaniewiadomości na temat izomerii w tym miejscu dobrze byłoby podsumowaćinformacje na temat kilku rodzajów izomerii, o których dotychczasmówiliśmy.Słuzytemu schematna ryc. f.7. Przyg|ądającsię parze odmiennych cząsteczeko tym samym wzorze sumarycznym porównujemynajpierwuk|adywiązań(lub po|ączetiaatomów).Jeze|isą one różnema.
Reakcje alkanÓw my do czy nienia z izomerami strukturalnymi (lub konsĘtucyj nymi). Jeśliukłady w iązafl są takie same, cząsteczki te odpowiadają stereoizomerom. Przykładami izomerów struk. turalnych są etanol i metoksymetan (tozóz. 1.8) lub trzy izomeryczne pentany (rozdz. 1'.9).Przy\iadami stereoizomerów są naprzeciwleg|e i naptzemianlegte formy etanu (rozdz.2.8) lub izomery cis-.i trąns-I,2-dimetylocyklopentanu (rozdz. f.I}). Jeże|i para cząsteczek reprezentuje dwa stereoizomery, na|ezy określićrodza1izomerii. Jeśliprzejściemiędzy odmianami następuje w wyniku obrotu wokól wiązania pojedynczego (jak w przypadku odmian naprzeciwleg|ej i naprzemianleglej etanu), nazywają się one kon. formerami. Jęślinatomiast dwa stereoizomery mogą przechodzić wzajemnie w siebie wy|ącznie popvez pęknięcie i odtworzenie wiązania fiak w przypadku cis- i trans-I,2-dimetylocyklopentanu) nazywają się izomerami konfiguracyjnymi.* 2ryc.2.7.
określić każdą z następujących par izomerów zgodnie ze schematem
a) l-jodopropan i 2-jodopropan b) cl's-i trans-t,2ldimeĘlocykloheksan c) krzesłowąi łódkową formę rykloheksanu różny układwiązń
ulegająwzajemnemu
taki sam
ptzez obrót wokół pojedynczegowiązania
układ wiązań ile ulegaJą wzaJemnemu
Ryc. 2.7. Rodzajeizomerów.
przeksńa|ceniu przez obrót wokół pojedyn. czegowiązania
\
2.|2. R$akcje alkanów Wsąruftiewiązaniaw alkanachsą pojedyncze,kowalenryjnei apolarnelub słabospolaryZowane.Stąd alkany są zsliązkamiwzględniebiernymi chemicznie.Alkany zazstyczaj nie reagująz większością kwasów,zasad i crynników utleniającychi reduĘących. Ze względuna swojąbierność mogąbyó stosowanejako rozpuszcza|nikiwtrakcie ekstrakcji lub krystalizacjialbowprzeprowadzeniureakcjicheruicznychmiędzyinnymi substancjami.Jednak alkany reagĄą z niektórymi substancjami,takimi jak tlen lub chlorowce. Reakcje te omawiamyponiżej.
* Należy pamiętać,irc konformerami sąróżne konformacje tej samej czqsteczki, natomiast izomery konfiguracyjne sq różnymi cząsteczkami.Izomery geometryczne (Łomery cis _ trans) są jednym z rcdzajów izomerów konfiguracyjnych. Jakzobaczymyw rozdz.3, izomeria geometryczna występuje również w alkenach. Zinrlymirodzajami izomerów konfiguracyjnych spotkamy się w rozdz. 5.
71
lzometykonliguracyine (takie jakizomery cis i /rans) sq to stereoizomery, KÓremogqbyĆ przeksztafconewzajemnie przezrozerwanie i odtworzenie Wiązań.
2 Alkanyicykloalkany Rozdziaf 2.12.1. Utlenianie i spalanie -
alkany jako paliwo
Najczęściejalkany stosowanesą jako paliwo. W nadmiarze tlenu spalająsię tworząc dwutlenek węgla i wodę. Uwalniane są znaczne ilościciepła (cn oznacza,że reakcje te egzotermicznychsą egzotermiczne). W reakciach wydziela sięcieplo. CHą + 2 02 -+ Co2 + f IJfo + ciepło(889,5kJ/mo|,f1z,8kcaVmol) {2.4| metan
CłHro + 131202 -+ 4 Coz + 5 Hzo + ciepło(2875,8kJ/mol,688,0kcaVmol) butan
węgIowodorÓw Spa|anie !est w KÓrej reakcją ut|eniania, wiązania C-H są przezwiązania zastępoWane
c-0.
(2.5)
Reakcje spalania pozwaIają na zastosowanie węglowodorów do otrzymyvania ciepła (gaz ziemny i olej opałowy) i energii (benąma). Reakcja wymaga inicjacji, zazvtyczaj zaphonllprzezisk'rę lub płomień. Reakcja zainicjowanaprzebiega następnie samor?utnie i egzotermicznie. W metanie wszystkie cztery wtązanla atomu węgla są wiązaniami C-H. W dwutlenku węgla, produkcie spalania, wszystkie cńery wiązania są wiązaniami C-o. Spalanie jest reakcją utleniania, zastąpieniem więań C-H przezityania C-o. W metanie węgiel jest w najbardziej zredukowanej formie. W dwutlenku węgla węgiel jest w formie najbardziej utlenionej. Pośredniestany utlenienia węgla są również Znane. W stanach Ocrywiście' tych jedno, dwa lub trzy związafi c-H sąprzeksztalcone wwiązaniaC-4. jeżeli ilośćtlenu jest niedostateczna dla całkowitego spalenia węglowodoru, może nastę. powaó częścioweutlenienie, jak to przedstawiono w równaniach2.6 _2.9. (2.6) + 4H2O f CH4+ 3O2 -+ ŻCO tlenek węgla
CHa -r 02 -+ CH4 + 02 -+
c
węgiel
(2.1)
+ zHzo
cH2o
+ Hzo
formaldehyd
f cfH6 + 3 o2-+ 2 cH3cofH + f }J.zo
(2.8)
(2.e)
kwas octowy
Trującytlenek węglaw spalinach(równanie 2.6), sadzaemitowanaobficie przez cięzarówki z silnikami dieslowskimi (równanie 2.7), smogpowstającyczęściowoz aldehydów (równanie 2.8)i lovasypowstającez olejów smarowych(równanie 2.9)są cenąjaką pla. cimy za Ęcie w spoleczeństwiezmotoryZowan1m.*Niecałkowite spalanie węglowodorów jest niekiedy uirlcczno Na przykładsadzę (równanie 2.7) stosuje się przy wyrobie opon samochodowychi jako barwnikw tuszach. W którym ze zsńapków węgiel jest bardziej utleniony: w formaldehydzie (CH2o) czy w kwasiemrówkowym(HCo2Hx RozwiązanieNarysuj struktury: H.. ,o ,rC:O H' formaldehyd
H-C..
OH kwas mrórykow1'
* Można zauwabyÓbia|y obłoczekwydobywający się z rurywydechowej samochodr1 zliaszczaw zimny dzień. Spalanie węglowodorów daje wodę (równania 2 .+2.9), a zatem jest to przede wszystkim skondensowana para wodna powstająca ze spalania benzyny.
Reakcje a|kanÓw
73
Kwas mrówkowy jest formą bardziej utlenioną (trzy wiryania C-o i jedno wiązanie C-H w stosunkudo dwóch wiryań C-o i dwóch wiryań C-Hw formaldehydzie). węgla? a) metanol (CH3OH) czy aldehydmrówkowy b) metanol czy eterdimetylowy(CH3OCH3)
2.12.2. Chlorowcowanie
alkanów
Jeże|imieszaninę alkanów i gazowego chloru przechowuje się w niskiej temperaturze i w ciemności,nie następuje żadnareakcja. W świetlesłonecznym lub w podwyższonych temperaturach przebiega reakcja egzotetmiczna. Jeden lub więcej atomów wodoru w cząsteczcealkanu jest zastępowanychprzez chlor. Ę reakcję można przedstawić ogólnym równanień R-H
+ Cl-Cl
Światło lub -------------> R-Cl cieplo
+ HCI
(2.10)
albo,w prrypadkumetanu: + Cl-Cl CHł metan
światlolub --. - ---+ CH3CI + HCl cieplo chlorońetan (chlorek metylu) tw. -24.f'C
(2.11)
Reakcję tę nazywamy reakcją chlorowania. Jest to reakcja subsĘtucji (podstawienia). Atom wodoru jest bowiem podstawiony chlorem. Analogiczna reakcja ziłIanabromowaniem następuje gdy chlorowcem jest brom. lub światło (2.12) R-H + Br-Br -----> R-Br * HBr cieplo Jeżeli chlorowiec występuje w nadmiarze, reakcja biegnie dalej i daje produkty wielochlorowcowe. I tak, metan w nadmiarze chlorowca moze dać,produkty z &toma,trzema lub czterema atomami chloru.*
cH3cl
dichlorometan (chlorekmetylenu) tw.40'C
węgIowodorÓw Ch|otowanie (podtoreakcja substytucji stawienia). Atomwodoru iest podstawiony chloiu. atomem Podobnie w reakcjach brojest mowania atomwodoru podstawiony atomem bromu.
9(2.13) CHCI3 CCl4 trichlorometan tetrachlorometan (chloroform) (czterochlorekwęgla) tw.6L,7"C 8n.76,5"C
ManipuĘącwarunkami reakcji i stosunkiem chloru do metanu można regulować powstawanie takiego czy innego z możliwych produktów. ffiNapisznaTr,,tyistrukturywsrystkichmożliwychproduktówbromowania metanu. * Zwróć lwagę' że niekiedy wzór jednego z reagentów (tutaj Cl) dla wygody pisze się nad strzalką jak w równaniu 2.13. Niekiedy pomija się oczys/istenieorganiczne produĘ (utaj HCl).
i.t
r
-a
.l
74
Rozdziat2Alkanyicykloalkany Z a|kanów o paru atomach węgla od razu na poczQtku reakdi otrzymuje się mieszaniny paru produktów*. Na przykład Z propanu otrzymuje się:
cH3cH2cH3 + ctr$
lubciepło
propan
cH3cH2cHzcl + c:gHffil "ł
1-chloropropan (chlorekn-propylu)
+ HCI
12J4)
2-chloropropan (chlorekizopropylu)
Gdy alkany o dłuższymłańcuchu ulegają chlorowcowaniu, mieszanina produktów staje się jeszcze bardziej z|ożona.Poszczególne iżomery są trudne do rozdzie|enia i otr4rmat.. nia w stanie czystym. Chlorowcowarie nic jest zatem najlepszym sposobem syntezy określonjch chlorków alkilowych. Jednak z niepodstawionych cykloalkanów, gdziewŚzystkie atomy wodoru są sobie równoważne, można otrrymać w reakcji chlorowcowania poj edyncry czy sty produkt:
o
+ bt Z -
klopentan
światIo
+
HBr
(2.1s)
bromocyklopentan (bromek cyklopenĘlu)
ffiNapiszwzorystrukturalnewszystkichmozliwychproduktówmonobromowaniapentanu.Zwr6ó uwagęna zlożonąmieszaninęproduktów w stosunkudo produktów r eakcji z cyklopentanem(równanie 2.1'5). ffiffi
Ile możemyotrtymaćmonochloropochodnychoktanu i cyttooiłdnuł
ffiCzymyślisz,żechlorowanie2,2-dkneĘlopropanumozeayepoĄs,c,ną drogąsyntezy?
2.L3. lWolnorodnikosy mechanizm chlorowcowania -.- .' reakcja lańcuctowa Jak przebiega prooes chlorowcowania? D|aczego potrzebne jest światłolub ciepło? Równania 2.I0 _ 2.11 opisują ogólnie proces chlorowcowania..Równania takie podają struktury substratów i produktów oraz istÓtne warunki rgakcji (takze katalizatory) wokół strzałki. Ale nie mówią one precy4{niej jak z substratów powstają produkty. Mechanizmem reakcji nazyMechanizm reakcji jest to opis, etap po etapie, zrywania i tworzenia wiązafiw przewamyopisetappoetapieprobiegu procesu przeksztalcania substratów w produĘ. W procesie chlorowcowania alkacesÓwpękania i tworzenia gdysubstraty nóvt z różnych dośuriadczeńwynika, że proces ten przebiega nie w jednym lecz w wielu wiqzań w czasie, produkty. etapach. Chsowcowanie następuje poprzez lańcuch reakcji wo|norodnikorłych. reagujq byutworzyĆ Etapem inicjującym tańcuch jest rozpad cząstecz|
l5
- rBdGFhodlre chlorowcowania mechanizm Wolnorodnikowy światło, :..:^:^^:. cj"l cl . Inlc]ac]a "... UY''. lubciepło cząsteczkachloru atomy chloru
t{affirĘ
{2.16-) |affirrffi*'ĘnF
Wiązanie Cl-cl jest słabszen:związaniaC-H lub C-C (por. energiewiryafi,tab. A chlor w Dodatku)' jest więc łatwiejszedo rozerwania.Gdy żródllemenergiijest światlo, widzialne natomiastalkany - nie. Dlatego wiązanieCl-Cl ulega absorbujeświatto łańcuchasą reakcje(2.I7,2.l8). rozerwaniu.Etapami propagacji(wydłużania) + l C l : - - - --+ R. + H -Cl rodnik alkilowy -----+R-Cl + 'Cl, chlorek a1kilu
imiilarrercĘdapyff lańcucha i ehpy tsnńaf |ańcucha'
(2.17)
(2.18)
Atomy chlo1u są bardzo aktywne, ponieważ mają niezapełnionąpowłokęwalencyjną (siedem elektronów zamiast ośmiu).Mogą one albo reagowaćmiędzy sobą tworząc cząsteczkichlor.u (odwrócenie równania 2.1'6),albo mo84, zderza1ącsię z cząsteczką alkanu, odciągać atom wodoru tworząc chlorowodór i rodnik alkilowy R.. Jak pamiętamy(rozdz. 1'.4)'rodnik jest to fragmentz nieparzystą|iczbąniesparowanych elęktronów. Model czaszowy(ryc. 2.t) wskazuje,że alkany mają wyeksponowanena powierzchniatomywodoru, pokrywająceszkieletwęglowy.Jest więc najbardziejprawdopodobne,ze atom chlorowca zderzającsię z cząsteczkąalkanu oddziałujez atomami wodorów w wipaniu C-H. Zat1wno atomy chloru, jak i rodniki alkilowe wytworzonew pierwszymetapie reakcji tańcucłrowej(równanie f.I7\, są bardzo reaktywne (niepełnyoktet). W wyniku ich zderzeń z cząsteczkamichloru powstają cŻąsteczkjchlorku alkilowego i atomy chloru (równanie2.1'8).Powstającyw tym etapie atom chloru możereagowaćpowtarzającca|ą selorencjęwydarzef'.Sumującrównanie 2.17 itównanie 2.18otrzymujesię ogólne rów. nanie chlorowania - równanie 2.10. w kazdyrrretapie propagacji (wzrostu)reakcji pÓwstaje inny rodnik łańcuchowejrodnik (lub atom) jest zużyrvany,ale jednocześnie (lub atom) powodującwydłużaniełańcucha.W tych etapach niemal wszystkie substraty sązlbywanei powstająniemal wszystkieprodukty. Gdyby nie byto terminacji, a więc wydaruefizrywającychten łańcuchreakcji, wszystkie substratymogtybyw zasadzie Wzercagowaćw wyniku pojedynczegoaktu inicjacji. Ponieważwiele cząsteczekchloru ulega rozpadowi na atomy, wiele lańcuchów ulega Niewiele wolnychrodników występujew danymmomenciepro. inicjacji równocześnie. qesu'Jeżelijakieś dwa rodniki |ącząsięze sobą,to dalszybieg łańcuchareakcjijest kończony (terminacja).Trzymożliwewydarzeniaprowadzącedo zakoilczenia,to reakcje
(f.Ie-2.2r).
Cl-Cl z:ćl. -------> '
zakoftczęrie (terminacja)
2 p. ------+R-R R ' + :Ci. ----+R-Cl
(2.1e) (2.20) 12.211
* 7auważ:,,że stozujemy ,,haczyk do ryb'' (strzalka z pótgrotem), by pokazać przesunięcie Ęlko jednego elektronu, podczas gdystrźatką z pełnym glotem opisujemy przesunięcie całej pary elelr:tronów.
t
--z
76
Rozdziaf 2 Alkanyicykloalkany
inne pierwiastki występowaływ formach zredukowanych: węget jako metan, azot jako amoniak i tlen jako woda. Rzeczywiścieniektóre planety bardziej oddalorte od slońca (Saturn i Jowisz) nadal zachowująatmosferębogatqw metan i amoniak. Słynnedoświadczenie StanlęyąL. Millera (1953) z pra.w.pr:ąy'rgdziÓ cowni FLC. Ureya na Uniwersytecie Columbia cryni prawwszę.dzietam, gdzie . ... . il{etaa s.po.t3ka.się dopodobną hipotezę, ze Ęcie moglo powstaćw środovrisku bakterie.rozkładaję.stlbśtaneje:órgbnicnrebęzdostępu.tłę::] redukujqcym. Miller stwierdził,,ze w mieszaninach metanu, mutejezior ; st#.jego na. .. .nu,.awięe.lrbtqcie' bagnąłh.i: amoniaku, wody i wodoru poddanych wyładowaniom elek:W. :rlYa.pgti'ffina ...gaz.tilotny:l.. Chinań...dn..go@anił . 1 :i.o*nriet}aaiadomównletari wydcĘryą się.ż.daa'Ęsawisk. . trycmym (symulująrym bĘskawice) powita*aty nięktóre związki organicme o znaczeniu biologicznym iistotne dla zyMętan twarzonyjest.!ąĘeprzężbat.erie.wprzew$rtłie ;lq ... cia (np. aminokwasy). Podobne ryniki otrąTnano badając t.armowymmtierz4tprzeżuwających, np. krów' wpĘw ciepta i promieniowania ultrafioletowego Zamiastwy.:....Ba};terie3yryaleinrąqąo iłośćinretanu' W atmosfe... Prawdopodobńie .ę.5raa ładowań. ei.atłnosferzę ]&ięrn.ize łiem*kiej.żałvariość.metanu]lvyfiosi.' 1., # na milion ppm)..Poniervaż.n*s:a ptanefajęst mata, skiej natężenie promieniowania ultrafioletowego Ęo znacz.{pa{t.pęIlliliilion; a metanlekki w porównaniuz ińyml składnikamipowie- nie wyźszen:.zteraz' Gdy uzupełniońo tę imitowanq atmosprzemawjąjg. ttza (o2, N2), nalezaloĘ oczekiwaćuchodzeniametanu ferę o tłen aminokwasy ai€ porł*taw.ały..=..faH cy za pierwotna tym. że atmosferi ziemska nie zawierała . z atńbsfery.;Jak. obliłzono stężenieró]vłowago.xę.porłłn..'.: jest wo|nego tlenu. Dośviadczenie Millera modelowe n.o'byc.zina e.n.iazł od rzecq4yrstego. Przy.czyną-aafeń'... względniewysokiegostężeniajest to: żeucieczka metanu w dziertzinie wiedzy' którą określasię teraz jako chemic''ną ewotuc;ę.a więc badanie zjawisk cńernicznych występujqcycń .zat1qqsferJiośi'konłpensow*qg.ni'q.!.'.* ry{ł.plrybak1e$ę... .....: naZiemi tub gdzie . indziej we Wszechświecię,którę dopro1 1';. ... iałlłłaaĘ4ee.matęrial. .:.;..::. ' .:]... $iry.:.':i.1'.''':. ...: . .. wadzity pojawienia ].'....w.łni'stóeh.zasrar.tość.metanu.w.p do się pierwszej.:ą,wojl ti ..l. ; ...];1 xiąg1.rai..... iętiiu w ci4gu lat, które upĘnęĘ od eksperymeńtu Millera, :ltieirlkrotuib.pzptr**ąHea ..ńófu * : ej.l.Ma .|.'; ..tośqi. ..ń*Iaę..x{źa.obse się.*ee*ay4'tłffićm.ipó*ffi..... dzięki dalszym doświadczeniomi badaniom przestrzeni kosamochódo- smicznej dovriedzieliśmysię więcej o chemii pocz4tków zy' p6trr{ńieln,: .o :odp6 ądaiaięźu44.rr:ćĘu: lrć'ss'.s'{cąęśltwiel n*ę!an,.:}*lly'.stana*i.ok'.5s ;'.ranie.... cia. Wiemy obecnie, że pierwotna atmosfera ziemska po..ws . wstała raczej przez oĘazowanie stopionego wnętrza niż a..miejskieg9, wydaje się ńe..vp.1yryłr:. .:powi przechwycenia z materii slonecmej. Prawdopodobnie pod.......... .).i. ;i...:;........ . :....i. .szkodlińp''tirzdr.owieć*owiika...'..... stawowymi źrldłaniwęglaw tej atmosferze byty Co2 iCo, stawęgla żę.ńag{. . .:.....:.Metarl .sĘ.*..kopa1łi*eh a nie CH4, jak zakładałw doświadozeniuMiller. Azot wyrnie szaninie żagr.ożęnie.; Może.bo@ wvłlretrae * .no*ią* stępowałrauejw formie N2 niż NH3. Wykonanie dośrviad.zawjer4jącęj.5.|;.14%.p.bwibtrz*;:G516*ńÓgĘule$aćza...l: podobnego do tamtego w mieszaninie o obecnie zaczenia wiele urzą-' : xieaq 1.fienu;..|q111!eje .ifući**o.qz$1eo*,n". dzeń s|użąqih d.o wykrywańia niebezpieuzńegó śtęeenia ktadańym sktadzie pierwotnej atmosfery dało również biomolękulv. metanu w kopalruach. Dodatkowa lektura:,,Chemical Evolution" Stephen Wodór jest pierwiastki€m występującJm najobficiej .st14$w mas1 Ś. Mason. Clarendon Press, Offord 1991 - zwłaszczaióz. oJe.. śÓ*cg,...... bn.. $07a .utładiió.;i.Ę'lo$€9 ].]ff
Metan(gazblotny) i doświadczenia Mil|era
e..P';.!ła$ie.t*.+z*1Ę.rtmdt.;.' .Ę;eatun*lpą*.q oa*}lt1..f
la
W tych reakcjach nie powstają nowe rodniki, a zatęm proces łańcuchowy jest zakoiczony lub, jak mówimy, następuje terminacja.
Wykaż,żesumarównańf.I1 i f.I8 dajew wynikuogólnerównanie frE'{t-$.ffi"tffiffii chlorowania(równanie2.10).
.is',#łililt 1 Napisz równania wszystkich etapów (inicjowania, propagacji i zatr kończenia)wolnorodnikowegochlorowaniametanu,w wyniku których powstaniechlorek metylu.
Zadaniadodatkowe
77
.ffi
Wyjaśnijobserwację, że podczasmonochlorowania metanu powstają niewielkie ilości etanu i chloroetanu (wskazówka: Rozważ możliwe etapy kończące łańcuch).
1. Reakcje a|kanów i cykoalkanów a) spalanie (rozdz. f.12.I)
C,Ha+z
02 -+ nCo2 + (n + 1)H2o
-eł)
b) chlorowcow anie (rozdz. 2.I2.f)
R-H
+
światło
+ H-X
", ,*i,*-X
(X = Cl, Br)
1. Chlorowcowanie (halogenowanie) (rozdz. 2.I3) _ reakcja lańcuchowa -------> 2
mtc|ucla
wzrost (orooąpat'ia .r"r-r"'.,-. )
zakr>ńczenie (terminar:ja)
R-H
+:X. ------+ R.+ H-X:
R.*:X _X :
________+ R_X :
*:X
2,\ 2R. ------+R-R R.+ x ------+ R-x
ZADANIA DODATKOWE Nazewnictwo alkanów i wzory strukturalne 2.26.Napisz wzory strukturalnenastępująqch rwiązków: a) 2-metylopentan c) 4-eĘ|o-2,f-dimeĘloheksan e) l,l-dichlororyklopropan g) L,L,4-trimetylorykloheksan
b) f,f-dimeĘ|obutan d) 3-bromo-2-metylopentan f) 2-jodopropan b) L,'1,3,3-tetrachloropropan
Z.27.Napisz rozwinięte wzory strukturalne poniżs4'ch mviązków i podaj ich nazwy systematyczne (IUPAC): b) cH3cH2cH(cH3)cH2cH3 a) CH3(CH)zCH1 d) (cH2)3 c) (CH3)3CCH2CH1CH3 f) CH3CCI2CBr3 e) CH3CH2CHFCH3 h) MeBr g) l-PrCl j) (cH3cH2)4c i) cHzclcH2cl 2.28.Podaj fla^\"ypotoczne i systematyczne (IUPAC) następująrych zllłiązk1w: d) CHI3 e) (CH3)2CHBI b) CH3CH2BT c) CH2CI2 a) CH3F g) (cH3)3ccl h) i) cH3cHFCH2cH3 f) cH3cHzcHzI
fHr-fHBr
CHr-CHr
,J /,
78
Rozdzial2 Alkany i cykloalkany 2.29. Napisz wzory strukturaln e każdego z ponuszych młiązkÓw . Wyj aśnij, d|aczego podane nazwy są niepoprawne i podaj właściwenazwy w każdym przypadku.
a) 1-metylobutan c) 2,3-dibromopropan e) 4-chloro-3-meĘlobutan
b) 2-eĘlobutan d) 1,3-dimetyloryklopropan f) 1,1,3-trimetylopentan
2.30.Substancjeslużącew śvriecie rwierząt,,porozumiewaniu się'' na odleglość zwanesąfęromo. nami.Feromonwydzielanyprzez ćmęniedźwiedziówkę,by zlltabićpartnera,to 18-węglowy alkan, 2-meĘloheptadekan. Napisz jego wzór strukturalny. 2.31.Napisz wzory strukturalnewszystkichizomerów odpowiadająrychkazdemuz następujących wzorów sumarycznychi podaj nazwę Systematycznąkażdegoizomeru w systemieIUPAC. Liczba izomerówjest podanaw nawiasach. a) CaH16(2) b) C3H6F2(4) c) C2H2ClBr3 (3) d) CsH12 (3) e) CaHeCl (4) f) C3H6BrCl (5) 2.32. Napisz wzory strukturalne i podaj nazwy wszystkich możliwychcykloalkanów o podanych wzorachsumarycznych.W|ącz do tego izomery cis -trąns jeślione występują.Podaj nazwęsystematyczną (IUPAC) każdego młiąz|
..
t234. Ulóż następujące ciecze w kolejnościod najmniej do najbardziej rozpuszczalnej w heksanie: b) H2O c) CH3OH I a) CH3(CH)oCHr Wyj aśnijodpowiedź możliwymi oddziaływani arri niędzy cząsteczkowymi. Konformacja
alkanów
235. w zadaniu 2.9 narysowałeś dwie konformacje naprzemianległe butanu (spoglądając wzd|uz ldtryanianatęfuy C2-43). Są możliwe także dwie konformacje naprzeciwlegle wokół tegovaryania. Narysuj ich wzory Newmana. Ulóż wsąystkie cztęry konformade w kolejności malejącej trwalości. 23ó. Narysuj wszystkie możliwe naprzemianległe i naprzeciwlegle konformacje l-bromo-2-chloroetanu poslugując się wzorąmi Newmana. Poniżej kazdego z nich naryzuj odpowiednie konformacje posługując się wzorami klinowymi i wzorami ,,konikow1mi".U|óż konformery zgodnie ze zmniejszającą się trwalością. Konformacja
cykloa|kanórv
i izomeria
cis - trans
2.37. Przedstaw wzolami najbardziej prawdopodobne konformacje: a) eĘlocykloheksanu b) trans -1,4-dimetylorykloheksanu c) cn-1-meĘlo-3-izopropylocykloheksanu d) 1,1-dichlororykloheksanu
= frottem zlozony f
Zadania dodatkowe 2.38. Podaj nazwy następujących par izomęrów cis _ trans
llrl
HHHBT
a )c urf fin ,
cn , ffia
/----------'-/
/---'--------/ H
H
2.39. Wyjaśnijza pomocą wzorów konformacyjnychdlaczegÓ crs-1,3-dimeĘlocykloheksan jest bardziej twta|y.tfz trans-1',3-dtmeĘlocykloheksan, podczasgdy w przypadku par izomerów 1',2 i 1,4jest odwrotnie. 2.40.Co będzie bardziej trwale, cis-czy trans-,l',3-di-tex-butylocykloheksan? Uzasadnij odpowiedź wzory konformacyjne kazdego z izomęr6w. rysując t2.41. określponiższepary strukturzgodnieze schematemna ryc.2.7: E a) pary altiązkówzzadaruaf.38 CI
H-.r-.{-'',.cHr
c) 1-Ąl H- Y
-cl
CI
"YfYt Hli{cr
i
CHs CI H"Ęcl
H
cl H..,-.{-.',,cH, d) (_l-_)
nfcr
H e) CH3CHCH2CII2CH3 I CH,
i
i
\-,\. H- Y -cH3 H CH3CH2CH2CHCH3 (ostrożnie!) CHr
2.42.Przedstawwzorami strukfuralnymi wszystkiemożliweaomery dichlorocykloheksanuz izomerami cis _ transw|ącznie. Reakcje ł|kąnów: spalanie i ch|orowcowanie (halogenowanie) f.43. I|e jednocblorowych pochodnych można otrrymaćz każdegoz tych wielopierścieniowych alkanów.
" , eo' g ox
79
80
i cykloalkany Rozdzial2 Alkany napisz równania następującychreakcji i podaj nazwę E2.44. Posługuj4csię wzorami strukturalnyrni produktu zvtiązkiem kazdego będącego organicznym. I a) całkowite spalanie heksanu b) całkowite spalanie rykloheksanu c) monobromowanie butanu d) monochlorowanie ryklopentanu e) catkowite chlorowanie propanu E2.45. W wyniku chlorowania propanu otrzymano cztery lzomery owzotzę sumaryczńym C3H6C|2, fi które wydzielono i oznaczono literami Ą B, C i D. Kazdy z nich osobno poddano chlorowaniu otrzymując jeden lub więcej trichloropropanów (caH5cl3). A i B daly po trzy trójchlorowe pochodne' C - jedną a D - dwie pochodne. określ struktury C i D. Jedęn z produktón chlorowania A był identyczny z produktem chlorowania C. określ struktury A i B. 2.46. Napisz wszystkie etapy wolnorodnikowej reakcji lańcuchowej monochlorowania etanu CH3CH3 * Cl2 + CH3CH2CI + HCI Jakich śladowych ilości produktów ubocznych nalezy oczekiwać w wyniku terminacji reakcji łańcuchowej?
j
I I
t
ł
I
{
:
ROZDZIAL
Alkeny i alkiny
Ałkeny są mviązkami zawierającymi podwójne wiązaniawęgiel - węgiel. Najprostszy alken - eten - jest hormonem roślinnym(p. Kilka stów o etylenie, str.110) i ważnymmateriatem wyjściowymdo produkcji innych nviązków organicznych (p. ryc. 3.11, str. 111). Związki o charakterze alkenów zna|ęziono w tak różnych źr6d|ach,jak owoce cytrusowe (limonefl, rYC.1.12),steroidy (cholesterol,rozdz.15.9) i owadzie feromony (muskalur; p. Kilka stów o epoksydzie ćmy brudnicy' str. f39\. Alkeny mają wtaściwościfizyczne podobne do alkanów (rozdz. f.7). Są|żejsze od wody i jako nviązki apolarne słabo się w niej rczpuszczają. Tak jak w przypadku alkanów, związki o czterecń i mniej atomach węgla są bezbarwnymi gazami, podczas gdy wyższehomologi są lotnymi ciećzami. Alkiny, rwiązki zawierające potrójne wiązania między atomami węgla posiadają podobne do alkenów właściwości fizyczne i chemiczne ,W rozdziale Ęrm przeina|izuje. my strukturę i wtaściwościchemiczne obu tych klas nviązków. omówimy również pokrótce za|ężność między reakcjami chemicznymi i energią.
i 3.1. Definicja i klasyfikacja Węglowodory zawierające podwójne wiązanie węgiel _ węgiel flazywanę są alkenami' a te które posiadają wiązanie potrójne między atomami węgla - alkinami.* Ich ogólne wzory są następuj4ce: CrHz, alkeny
3.1, Dsnni'ciai khsyfilocja 3.2. Nazewnictwo 3'3. Ki|kainformacjio wiqzaniach@wojnych 3.4. Orbitalowy model podwÓinego wiąania; wiązanietypupi 3.5' lzomeria cls _ frałs w alkenach 3.6' PorÓwnanie reakcji addycji i substytucji polarnej 3.7. Reakcje addycji 3.8. AddycjaniesymetrycznychreagentÓw do niesymetrycznych a|kenÓw; regula Markownikowa 3.9. Mechanizm addyclielektrofiIowei do a|kenÓw 3.10.Wyjaśnienie reguiy Markownikowa 3'.|1. RÓwnowaga reakcji: co sprawia'żereakcjajest moŻliwa? jak 3.12.SzybkoŚĆ reakcji: szybkopnebiega reakcja? 3.13.Borowodorówanie alkenÓw 3.14.Addycja wodoru 3.15.Reakcir: addycji do uiladÓw sprzężonych 3.16.Addycje wolnorodnikowe;Polietylen 3.17. Ut|enianie alkenów 3..|8.Wiąaniapoilóine 3.19.Orbita|owy mode|potrÓjnegowiązania 3.20.Reakcje addycji alkinÓw 3'2.|.KwasowoŚÓ a|kinów
CrHu-z alkiny
obió te klasy związków są węglowodorami nienasyconymi, ponieważ prrypadaw nich mniej atomów wodoru na jeden atom węgla niż w alkanac\ (C,H2,*2). Aftany mozna ottzymać z alkenów lub alkinów przez przyLączenie odpowiednio jednego lub dwóch moli wodoru**.
RWR alkan
(3.1)
* Stary, ale stale.używany, synonim alkenów to olefiny,który oznacza olej''. Nazwa ta byla ',tworzący początkowo przypisana etylenowi, gdyż,tworzył' on oleisty ptyn w wyniku traktowanii chlórem. Alkinv nazvwane są również aceĘlenami od pierwszego przedstawiciela tej grupy. * Do jednego a|kenu lub alkinu (przyp. tłum.). '1612
Chemia widzenia Etylen: surowiec i hormon roś[nny Ropanaftowa, benzyna i liczba okanowa Alkenyi a|kiny s4 nienasyco. posiadanymiwęgIowodorami jqcymipodwÓjne potrÓjne i wiqzania między atomami Węgla.
82
Rozdziat3Alkenyialkiny
A|kadieny a|bo Istnieją ntiq,kt zawierające więcej niż jedno podwójne lub potrójne wiązanie. Jeśli dienyzawieraj4 dwapodwÓjne wi4zania C_C' występują dwa podwójne wiązania, takie zlxliąz|
C:C-C:C C:C-C=C
C:C-C-C:C C=C_C_C_C=C
sprzężone
izolowane
Które zponuszychzlłiryków posiadajq sprzężonewiązaniawielokrotne?
ffi
Z\
u)|
\-2
ll
.-\
ul ll
\-''
ll c) |\,/ FcH,
A
d)t l
-a -'t\
,.,. 3.2.Mzevmictwo lt
;
Reguly nazewnictwa alkenów i alkinów zgodnie 7 7lf,ęęęjjami IUPAC są podobne do Ęchże dla alkanów (rozdz. n). Żew jednak określić rcdzaj i lokalizicję wiryaft wielokrotnych, konieczne jest dodanie kilku nowych regul. 1. Przyrostek -en oznacza podwójne wiązanie węgrel - węgiel. Kiedy obecnych jest więcej vnryań podwójnych, stosuje się pr4lrostek -dien, -triŁn itd. Pr4nostek -yn |ub -in* okręślawipanie potrójne (.diyn d|a dwóch wiryań potrójnych itó.). Zw|qakl z wtryaniem podwójnym l potrójnym to
Nazewnictwo f. Wybierz najdłuższy łańcuch, który zawiera oba atomy węgla podwójnego lub potrójnego lu/tązania.Na prryklad'
nie c
e=.1-O+c
ct .
l
nazywany jest butenem, a nie pentenem
'Ł.
3. Ponumeruj atomy węgla w łańcuchu od końca najbliższego wielokrotnemu wiązaniu tak, zeby atomy tego wiązania miały jak najniższenumery. t 2345
C-C:C-C-C
nie
5432t
C-C:C-C-C
Jeśliwiązanie wielokrotne jest jednakowo oddalone od obu końców łańcucha, numerui od końca najbliższego.pierwszemu odgałęzieniu. 1f344321
C-C:C-C
nie
tl
C-C:C-C
CC 4. określ pozycjęwiązaniawielokrotnego wskazując je go atom węglao niższejnumeracji. Na przykład, ć",:ć"ć",ć"'
1-buten, nie Z-butęn
5. Jeśliobecnych jest więcej wiązańwielokrotnych, numeruj od końca najbliższego pier. wszemu takiemu wiązaniu. r2345
c:c_c:c_c
nie
54321
c:c_c:c_c
Jeśli podwójne i potrójne wiązanie są jednakowo oddalone od końca łańcucha' wiązanie podwójne otrzymaniższą numerację. Na przykład, 1234
C:C-C=C
to:
nie
4321
C:C-C=C
Zobaczmy teraz jak stosuje się te reguly. Pierwsi dwaj przedstawiciele każdejz EruP, CH3CH3 etan
CH2:CItr, etęn
CH3CH2CH3 propan
HC=CH etyn
CHr:6116"3 propen
HC:CCH3 propyn
Rdzeń namly (et- |ub prop-) informuje nas o liczbie atomów węgla, a ptzyrostek (-an, *en,-yn lub -ln) mówi, czy wiązanie to jest pojedyncze, podwójne czy pottójne. Niepotrzebna jest żadnanumeracja w podanych przypadkach, ponieważw każdym z nich możliwa jest tylko jedna struktura. Poeząvtszy od czterech atomów węgla, konieczna jest numeracja dla określenia lokalizacji podwójnego lub potrójne go wiązania. |
2
3
4
CH2:CHCHTCH. 1-buten
|
2
3
4
CH3CH:CHCH3 2-buten
1
23
4
HC:CCH2CH3 1-butyn
1
2
34
CH3C=CCH3 2-butvn
Stil
84
i alkinY Rozdzial3Alkeny Odgałęzienia łańcucha nazywane są jak zwykle. t 23
CH,:C-CH. 'l CHr meĘlopropen (izobuĘlen)
r234 CĘ:C-CHzCHl I
1 2 3 4 L2 3 4
CHr 2.meĘlo-1-buten
CH3-C:CHCH3 tl
CHr:g-6":C}{z
2.metylo-2-buten
2-meĘ1o-1,3-butadien (izopren)
cHr
cHr
przypadkach: stosujesię te reguływ następujących Prześ|edź,jak I z34
12345
|) ą4
CHr:611-.'-aH:CHz
CH3-CH:CH-CH-CH.
CHr:f-CH2CH3
CHr 4-meĘlo.2-penten (nie 2-metylo-3-penten; łńcuch jest tak numerowny, żebypodwójne wiązanie mialo jak najnuszynumer)
cH2cH3 1,3.butadien 2-eĘ1o-1.buten (zauvtaŻ,żewtrącono (nazywanyjestw ten do naz,tty|itetę a, sposób, mimo obęcnościpięciowęglowego żebyułanrićjej wymowę) łańcucha,bo ten ostatni nie zawiera obu atomów węgla podwójnego wiryafia)
W prrypadku węglowodorów cyklicznych rozpocTqamy numerację od atomÓw węglawiązaniapodwójnego.
9H,
3l ,./-\n -\\
H
cyklopenten (numeracjaniepotrzebna, gdyżmożliwa jest Ęlko jedna struktura)
I
'
3-metylocyklopenten (zaczttij numerację od podwójnego wiązania numerując oba jego atomy;nazwy: 5-metylocyHopenten i 1-metylo-2-cyklopenten są nieprawidłowe)
6
I
,ć-\u ll
rra\5
iltl
t\-'ln
t\-'25
J
1,3-cykloheksadien
1,4-cykloheksadien
U
ffiNazwijkażdyznastępującychrwiązkówzgodniezregl|amiIUPAC: a) CHt:613.;611, d) /cH3
1:-l \_J
b) (CHr)zC:C(CH3)2 e) CH2:C(CH3)CH:CH2
c) CICH:CHCH3 0 CH3(CH)'C=CH
t, il
'i-
L,
L.
Narysujwzór strukturaĘ 3-meĘlo-2-pentenu RozwiązanieZeby narysować wzór strukturalnyna podstawienazwy IUPAC, najpierw łańóuchlub pierścień,ponumeruj go i umieśćwiązaniewielokrotne. narysuj najdłl,lzszy zńać o*-ugę,żó w tym przypadku łańcuchma pięć atomów węgla i ze podwójne wiązaniezlokalizowanejest pomiędzyQ,iC3:.
Nazewnictwo
85
t 2345
C*C:C-C-C
Następniedodaj podstawnik: 12345
C-C-C-C-C CHr
Teraz dopisz atomywodoru: CH3-CH:C-CH2-CH3 I
CHa
Narysuj wzory strukturalne następującychmtiązków a) 2,4- dimetylo-2-pentenu b) 3-heksynu c) L,2-dichlorocyklobutenu d) 2-chloro-L,3-butadienu
oprócz regułIUPAC na|eĘ zapamiętaćkilka nanv ałryczajowych.Na przykładw odniesieniu do najprostszychprzedstawicielialkenów i alkinów stosujesię częstostarsze nanł,tyntyczajowe: eĘlen, aceĘlen i propylen. CH2:CH2 eĘlen (eten)
HC=CH aceĘlen (etyn)
CH3CH:CH2 propylen
(propen)
Dwie wazne grupy miązków taUze mająnałIłyntyczajowe. są to winyle i a|lile (ich naz\ly IUPAC podano w nawiasach,z lewej strony). G*py te są nazywanezwyczajowo, co ilustrująprzykładypo stronieprawej. CH':611winyl (etenyt)
CH':611ę1 chlorekwinylu (chloroeten)
CHt:611-a"rallil (3-propenyl)
CHr:611-a"rat chlorekallilu (3-chloropropen)
ffi
modelprzesrzenny
"Łoj" rzt.rt Newmana
Napisz wzory strukturalne następującychzwipków: ffi a) winylocyklopentan b) allilocyklopropan
Ryc.3.1.Trzymode|eeĘlenu, każdyz nich ukazuje, Że cztery atomy przy|ączone do podwójnego więa. nia węgie|- węgie||eżą wjednej p|aszczyżnie'
-f
Rozdziaf 3 Alkenyialkiny
186 I
3.3. Ki|ka informacji owiązaniach podwójnych
Trygona|ny atorn węgla jestZty|koirzeri.|a zwiqzany innymi atomami.
Wiązania podwójne węgiel - węgiel róznią się pod kilkoma względami od wiązań pojedynczych. Na przykład,kazóy atom węgla podwójnego wiązania|,ączy się tylko z trzema innymi atomami (zamiast czteręma jak w przypadku tetraedrycznego atomu węgla). Mówimy o takim atomie' że jest trygonalny. Ponadto' dwa atomy węgla wiązania podwójnego i cztery atomy z nimi połączoneleżąw j ednej p|aszczyźnie.PlanarnośÓcząsteczki eĘlenu przedstawiono na ryc. 3.1. Kąty H-C-H i H-C:C w etylenie wynoszą ok. 120.. Wokół pojedynczych wiązań zachodzi swobodna rotacja. Nie jest możliwa taka rotacja wokót wĘzań podwójnych. Etylen nie prryjmuje żadnych innych konformacji oprócz planarnej. Atomy węgla wiązania podwójnego z przył,ączonymido nich atomami wodoru nie obracają się względem siebię. Poza tym, podwójne wiązania węgiel - węgiel są krótsze odwiązań pojedynczych. Różnice pomiędzy wiązaniami podwójnymi i pojedync4mi zostały zebtane w tab. wiązań podwój3.t. Zobaczmy jak orbitalowy model wyjaśniastrukturę i właściwości nych. wiqzańC_C i C:C Tabela 3'1. Potównanie
3.4.Orbitalorrymodel podwójnegowiązania; łriązanie typu pi Na rycinie 3.f pokazano, co musi się stać z orbitalami atomowymi atomu węg|a, zeby mógl on ltworzyć wiązanie trygonalne z trzema tylko innymi atomami. Pierwsza częśĆ, rysunku jest dokładnie taka sama jak ryc. 1,.6.Ale tęraz ulegają wymieszanil Ę|ko trzy orbitale aby powstałytrzyrównocenne zhybrydyzo.waneorbitale sp2 (z-łtanespf ,poniewaz Zhybrydyzowane orbitalesp2 .s(wjed|ączq cechyorbita|u powstałyprzezwymieszanie jednego orbitalus i dwóch orbitalip). orbitale te leżąw jedp nejtrzeciej) orazorbilalu nej p|aszczyźniei skięrowane są do wierzchołków trójkąta równobocznego. Kątmiędzy (wdwÓchtrzecich)' Skierowa120.. Taki kąt jest uprzywilejowany gdyżminimalizuje odpychanie się eleknesa onedotrzechwierzcho|- nimi wynosi kÓwtrÓikqta iÓwnobocznego. ł Kątpomiędzy dwomaorbita|ab ol mispzwynos! i 20". ol I
dl
HI
rrl I I
I
Ryc. 3.2. Niezhybrydyzowanei zhybrydyzowanesp2 orbitaleatomu węgIa.
orbitale 2s i 2p po wymieszaniu się tworzą tlzy zhybrydyzowaneorbitale spz pozostawiającjeden elektron w niezhybrydyzowanym orbitalu p
typupi wiazanie wiazania; mode|podwÓjnego 0rbitalowy
g7
tronów poszczegóInychorbitali. Tizy elektrony walenryjne umieszczonesą w trzech orbitalach spr. Cntarty elektron walencyjnyznajduje się w pozostałymorbitalrufp, którego ośjest prostopadłado plaszczyzny utworzonej ptzez trzy zhybrydyzowane orbitalespz (p. ryc.3.3). Zobaczmy teraz co się dzieje, gdy dwa atomywęgla o hybrydyzacjispf |ącząsię ze sobątworzącwiązaniepodwójne.Mozna sobie wyobrazićtęn procesjako dwuetapowy /; /ą (
widok z boku
widok z boku z orbitalami spz przedstawionymiw Postaci linii
widok z góry
Ryc. 3.3. TrygonalnYatom węg|az tzema zhybrydyzowanymiorbitalamlsPz leżącymiw jednej p|aszczyŹniepod kątem 120'. PozostalYorbitalP |eżyprostopad|edo orbitali sp2. D|azwiększeniaprzejrzystościrysunkupominięto ma|yty|ly plat każdego orbitaluspz.
dwa atomywęgla. w stanie hybry dyzacii spz z równoległymi orbitalamip
wipanie o tworzonejest przez dwa elektrony ńakładająrychsię orbitali sp2
wiązanierr tworzonejest ptzęz dwa elektrony nakladająrych się równolegĘch orbitalip
Ryc.3.4. Schemat tworzeniapodwÓjnego wiązaniawęgie|- węgiel. Dwa atomywęg|aspz tworzą wiązanie sigma (o) (czo|owenalożeniesię ć|wóchorbita|isp2)oraz pi (z) (boczne nalożeniesię dwóch równo|egleusytuowanychorbitaliP).
Rozdzial3 Alkenyi alkiny
[88
(ryc.3.a).Jedno zĘch dwóch wiryań powstajewwyniku czotowegona|ożeniasię dwóch orbitali spz; jestto wiązaniesigma (o).Drugie związafipodwójnegowiązaniatworzone jest inaczej.Jeślidwa atomywęglaustawićw taki sposób,żebyich orbitalep by|ywzajemnie równoległe,orbitale te nakładająsię bocznie na siebie,jak pokazadow dolnej częściryc. 3.4. Wiązanie utworzonew wyniku bocznegonałożeniasię orbitalip z\łanę jest jest wiązaniempi (rr).Wiązaniaw eĘlenie podsumowanona ryc. 3.5. pi (n)utworzone Wiązanie w wyniku bocznego nalożenia p przylega|qcych sięorbita|i atomÓw.
wrquanrco slr-s Ryc. 3.5. Na wiązóniaw ety|enieskladająsię:jedno wiązanieo węgiel- węgie|(sp2-spz),cz|erywięania o węgiel- wodÓr (spz-s)ijedno wiqzaniea węgiel- węgie|(p-p). l
l.
H
Model orbitalowy wyjaśniawlaściwości podwójnych wiązań podane w tab. 3.1. Rotacjawokół podwójnegowiązaniajestniemożliwa,poniewaz abywystąpiłattzebaby wiązaniepi, jak to przedstawionona ryc.3.6.Dla eĘlenu rozerwaniewiąza,,rozerwać,,
Ryc. 3.6. Rotacja jednego atomu węgla sp2 o 90. w stosunkudo drugiego orientujeprostopadle wzg|ędemsiebie orbita|ep tak, że na|ożeniesię ich i utworzeniewiązaniarr jest niemoż|iwe.
nia pi wymaga dostarczeniaok. 259 kJ/mol (62 kca|lmo|),vyk dużo więcej energii cieplnej nrż mają cząsteczkiw temperaturze pokojowej. Przy nienaruszonymwiązaniu pi, orbitale ryz kazdegoatomu węgla|eżąwjednej p|aszczr1źnie. Kąt I20" między tymi orbitalami minimalizuje odpychanie pomiędzy elektronami. pg'.6to, podwójne wiązaniewęgiel - węgiel jest krótsze od wiązania pojedynczego,ponieważdwie wspólne pary elektronowe przyciągająjądraatomowe bliżejsiebie niżjedna.para. Awięc, zgodniez modelemorbitalowyrn,podwójnewiązaniewęgrel-węgiel składa osi się z jednegowiązaniasigmai jednegopi. Dwa elektronywiązaniasigma|eźąwzd|uż |ączącejobydwajądra atomowe;dwa elektrony wiązania pi|꿥 nad i pod p|aszcryzną tworzoną przez dwa atomy węgla i cztery atomy z nimi zsli1,anę. E,lektrony pi są bardziej wyeksponowaneniźsigmai, jak dowiemysięwkrótce, narłźonesąw zvtiązkuzĘm na atak rÓżnychc4mników elektrofilowych. Ale zanim przejdziemy do omówienia reakcji podwójnego wiązania, rozpatrzmy istotnyskutekzahamowaniarotacji wokól niego.
lzomeria cis- tans w alkenach
3.5. Izomeria cis - trans w alkenach Na skutekzahamowaniarotacji wiązafiwęgiel- węgielmożliwajest izomeria cis _ trans (izomeria geometryczna)w alkenach o określonymusytuowaniupodstawników.Na przyk|ad]',2-dichloroeten występujew dwóch różnychformach: HH \./ CI
tc:c'.
Cl
H
\/
,rc:cr
HCl
Cl
cls-1,2-dichloroeten tw. 60'C, tt. -80'C
tran s -1,,f-dichioroeten tw.47"C, tt. -50'C
Stereoizomeryt te nie przekszta|cająsię wzajemnie przez rotację wokół podwójnego wiązaniaw temperaturzepokojowej.Tak jak Łomery cis _ trans cykloalkanów' są one izomerami konfiguracyjnymii korrystajączróznic w ich temperaturzęwrzenia,mozna je rozdzie|ić,przez desĘlację. Czy moż|iwajest Łomeria cis _ trans dla l-butenu i 2.butenu?
Rozwiązanle Ęko 2-but""J" o.To cis_ trans. \,/\,/ C:C /\/\ cH. cH, clr-Z-butęn $rt.3,7"C,tt. -139'C
CH"
C:C cH,
H
trans-f-buten tw. 0,3"C,tt. -106"C
W 1-butenie C1' zwiry,any jest z dwoma identycznymi atomami wodoru, dlatego możliwa
jest tylko jedna struktura. \./ C:C
CH,CH.
H 1-buten
z iestidentvcznv ./\
HH \./ C:C H
CH2CH3 1-buten
Dla wystąpieniaizomerii cl's_ transw alkenach,każdyatomwęglawiązaniapodwójnego musi być po|ączonyz dwoma róznymi podstawnikami. ffiKtóreznastępującychmiązkówmogąwystępowaćwpostaciizomerów cis - trans?Narysuj ich wzory. a) propen b) 3-heksen c) 2-metylo-2-buten d) 2-heksen
Izomery geometryczne alkenów mogą ulegać wzajemnym przekszta|ceniom, jeśli dostarcry się wystarczającej ilości energii, potrzebnej do rozerwania wiązania pi i umożliwienia rotacji wokół pozostałego, trwalszego wiązania sigma (równanie 3.2). Energia ta moze być w formie światlalub ciepła. * Stereoimmery są to izomery różniące się sposobem rozmieszczenia atomów w przestrzeni, przy identycznej kolejności |ąę.enta się Ęch atomów międry sobą (przyp. tłum.).
89
90
i alkiny Rozdzial3 Alkeny
raar:rr:li::r,::iEii
*,.-:; i;
..''
1.' . , : r"; . : I
Ę*
'.1
:' :. " , t ;, - - i;
Realciedryrt polanei
91
(3.2)
3.6. Porównanie reakcji addycji (przy|ąezenia) : reakcjąalkanówjest subsĘńucja(np. Wiemy z rozdz,2, że pozaspalaniemnajważniejszą byó wyrażonarównaniem ogólnym chlorowcowanie).Reakcja ta moźrc
R-H + ffi------ R-ff + H-* gdzieR-H jest alkanem,a A-B cząsteczkąchlorowca. reakcjąjest addycja: W prrypadkualkenów,najważniejszą
M+m-ff--.---ł-ć-
(3.3)
(3.4)
**
W reakcji addycji grupa A substratuA-B zostaje przy|ączonado jednego atomu węgla podwójnego wiązania,a grupa B do drugiego.w produkcie reakcji między tymi óronra atomamiwęglapozostajeĘlko wiązaniepojedyncze. Jakie zmiany wiązań zachoózą w reakcji addycji? Rozerwaniu ulegają wiązanie pi alkenu orazwiązanie sigma drugiego substratu.Powstająnowe wipania sigma. Innymi slowy, rozerwane zostajewipanie pi i sigma itworzą się dwa wiązania si8rna.Ponieważ wjtązaniasigmasązwykle trwalsze nlzpi, uprzywilejowanyjest przebieg reakdi w prawo.
Najczęstszą reakcj4 a|kenÓw jestaddycja substratu doatopodwÓjnego wiązamÓwwęg|a niaprowadząca doutworzenia produKu wiąza. z pojedynczym węg|a' niemmiędzy atomami
ffiD|aczegowiązaniesigmalączącedwaatomyjestsilniejszen|zwiryante pi między tymi atomami?
3.7. Reakcje addycji polarnej Prryłączańe wielu mtiązJr'ówdo podwójnego wipania jest procesem dwuetapowym' polarnym. W rozdziale tym opiszemy przy|dady takich reakcji, następnie omówimy szczegółowoich mechanizm. l :
-
s.7.1'.Addycja chlorowców Alkeny chętnie przy|ączająchlor i brom. CH3CH=CHCH,
+ Cl, ------+CHrCH-CHCH3
cl 2-butęn tw. 1 - 4'C
cr
(3.5)
2,3.dichlorobutan tw. 117- 119"C
j
92
3 Alkenyialkiny Rozdziaf CHr: 611- aH2- CH: CHz+z Brr -+
?"r- fH-
CH,-
f"-
f"'
Br Br Br Br L,?,4,5-tetrabromopentan tt. 85 - 86"C
1,4-pentadien tw.26,0"C
(3.6)
Zamryczaj chlorowiec rozpuszczanyjest w jakimśbiernym rozpttszcza1niku,takim jak tri- lub tetrachlorometani następnieroztrlłÓrten dodaje się kroplami do alkenu.Reaknawetw temperaturzepokojowejlub niższej.Niepo. cjazachodziniemalbłyskawicznie, jakw przypadkureakcji subst5rtucji. trzebnęjestświatloani ciepło, ffiNapiszrównaniereakcjibromowaniawtemperaturzepokojowej a) l.-butenu b) cykloheksenu Ó wiązafi nieAddycja bromu moze byćstosowanaj ako próba chemiczna na obecnoś są koloru tetrachlorometanię w bromu Roztwory organicznym. zwiryku w nasyconych jego addukt ubromowany i gdy nienasycony podczas nwiązek cze1.wonawo-brunatnego, powodu. nienasyconego związku zwy6e są bezbarwnę.Dodawanieroztworubromu do e zbro. je odbarwienietego roztworu.Jeślibadanyzwiązekjest nasycony'nie przereagrrj mem w tychwarunkachi barwa roztworupozostanieniezmieniona. 3.7.2. Addycja wody (hydratacja) W obecnościhvasu jako katalizatora woda ulega przy|ączenhldo alkenów .Przytącza się jako H-OH, a produktemjest alkohol, ffi
+H-oH
Ą
(lubCH3CH2OH)
cH,-cH, ll
H OH etanol
G: +H- O H cykloheksen tw.83,0"C
H+ r--ln -------) |
(3.7)
H
|
\--toH H
(3.8)
cykloheksanol tw. 161,1"C
Reakcja wymaga obecnościkwasu jako katalŁatora, który stużyw tym wypadku jako czynnik elektrofilowy, ponieważobojętna cząsteu,kawody nie jest wystarczającokwasowa aby dostarczyćprotony potrzebne do zapoczątkowania reakcji. Mechanizm tej reakcji będzie omówiony później(równanie 3.20). Hydratację stosuje się w przemyśle i czasami w laboratorium do syntezyalkoholi z alkenów. Napisz równaniekatalizowanejprzezkwas addycjiwodydo ffi b) 2-butenu a) cyklopentenu
3.7.3. Addycja krrasów Wiele lcwasów przyłącza się do podwójnego wązania alkenów. Jony wodorowe (lub protony) wiązą się z jednym atomem węgla podwójnego wiązania, a reszta kwasowa zostaje przyłączona do drugiego atomu.
Addycjaniesymetrycznych reagentÓw do niesymetrycznych a|kenÓw; regulaMarkowt*kowa tl
/ó + ó ' H-A ---+ -f-f.rC:Cr +
9:f
(3.e)
HA
Kwasy, które przy|ączająsię w ten sposób, to chlorowcowodory(HĘ HCl' HBr, HI) i kwas siarkowy(H-oso3H). Poniżejpodano dwa Ępowe przykłady:
->
ffi+H-ct eten
CI chloroetan (chlorek etylu)
chlorowodór
a\ \
/
.1
+ H - O SO ,H - - ->
s-1-_l--H
HH ryklopenten
(3.10)
(lub CH3CH2CI)
!Hr-fH,
(3.1 1)
H OSO3H wodorosiarczan cyklopentylu
kwas siarkowy
Napisz równanie każdejz następującychreakcji: a) 2-buten + HI b) cykloheksen t HBr Zanim omówimymechanizmreakcji addycji,musimyprzedstawićtu pewnąkomplikację,którą dotądpomijaliśmy dobierającstarannieodpowiednieprzyktady.
3.8.'Addycja niesymetrycznych reagentów .*---do niesymetrycznych alkenów; regula Markownikowa Alkeny i przy|ączanereagenty mogą mieć budowę symetrycznąlub niesymetryczną. W tabeli 3.2 przedstawionoco to oznacza.W przypadkugdy przynajmniejjeden z substratówjest syrnetryczny, możliwyjest tylko jeden produkt addycji.Jeśliprześledzisz poprzytoczone przyklady wtórnie wszystkie doĘchczas równań reakcji addycji, zaawaĘsz, iLe dotyczytyone przypadków, w których jeden lub obydwa substraĘ są symetryczne.Jeżeli natomiast zarówno alken, jak i przy|ączanyręagęntsą niesymetryczne,możliwe są w zasadzie dwa produkty. RH \./
.rc:c\
RH
+
X-Y
-----J
niesymetryczny niesymetryczny reagent alken
tttl
-ę_ęt t ll XY
RH
i (ub)
-c-c_ YX
(3.12)
Produkty równania 3.I2 ntane są czasem regioizomerami (łac.regio _ kierunek). Jeśli reakcja tego typu prowadzi do otrzymania tylko jednego z dwóch możliwych regioŁomerów, określanajest jako regiospecyficzna. Jeśli daje ona glównie jeden ptodukt, mówimy, żejest regioselekĘwna. Rozważmy specyficzny ptzyk|ad katalizowanejprzez kwas addycji wody do propenu. W zasadzie, moglyby powstać dwa produkty: 1.-propanoli 2-propanol.
Produkty addycji niesymetrycznych reagentÓw do niesymetrycznych aIkenÓw Zwane Sąlegioizomelami. Addycja regiospecyficzna daje tylkojeden regioizomer. W wyniku regioselekaddycji jedenregioizotywnejpowstaje merWprzeważającej i|oŚci'
Rozdzial3Alkeny i alkiny
(s4
i reagentów w reakcjach i niesymetryczne Tabela3'2. K|asyfikacia alkenów addycii nasymetryczne
"
-9t
cH.cHCH. l
lH.
loH --] ćH.ćH:ćrr, . o.oo",-,
2-propanol
(3.13)
ł lH - oH cH3cHzcH2 oH H+ l-propanol
Atom wodoru z cząsteczki wody mógĘ |ąc,yć się z CI, a grupa hydroksylowa z Cf propenu lub na odwrót. W wyniku tej reakcji otrzymuje się jednak tylko jeden produkt. Addycja ta jest regiospecyficzna, a jedynym produlctem jest 2-propanol. Większośćreakcji addycji alkenów wykazuje podobną preferencję do tworzenia jednego Ęlko lub głównie jednego z dwóch możliwych produłtów. oto kilka prrykładów.
CH3CH:CH2
d+
+ H-Cl
ó.
-------) cH3cHCH3 ć'
ó+
ó'
CH3C:CH2 + H -OH
!l-
':
I
(CH3CH2CH2CI) (nlesnrierdzono)
OH (CH3CHCH2OH)
CtI,CCttj tl
cHr
CH.
(3.14)
cHr
(3.15)
(nie snrierdzono)
FH'
ó+ łH-I
ó-
ń-I
.------>
/(
(X
\ \,,'
!Hr\
)
I
(nie stu'ierdzono)
(3.16)
Mechanizm addycjie|ektrofilowej do a|kenÓw
?,
s
Zwr6ć uwagę' że wszystkiereagentysą polarne, mają biegun dodatni i ujemny. Po zbadaniuwielu takich reakcji addycji,przesz|osto lat temu, rosyjskichemik Władimir Markownikow sformułowałnastępująceprawo:IeśliniesymeĘcznyreagentpr4ltqcza się alkenu, elelctrododatniaczęść reagentawiqżesię z Ęm atomemwęgla do niesymetrycznego podwójnegowiqzania,który posiada więcejprrytqczonychatomów wodoru.* ffiZbstosujregulęMarkownikowadoprzewidzenia,któryizometpruereakcjach: ważaw następujących a) 1-buten + HCI b) 2-metylo-2-buten+ H2O (H+ katalizator) ffiJakiedwaproduktyptzyłączeniaHCldo2-pentenusąmożliwe?Czy sądzisz,żejestto reakcjaregiospecyficzna? Wyjaśnijmy teraz regl,l|ęMarkownikowaw oparciu o nowszeteorie chemiczne.
3.9. Mechanizm addycji elektrofilorvej do alkenów Elektrony pi podwójnego wiązania są bardziej eksponowane na atakujący reagent niz elektrony sigma. Wiązanie fi poza tym jest słabszenizwiązanie o. Zrozumiate więc, że elektrony pi zaangażowane zostają w addycję do alkenów. Podwójne wiązanie dzia|a jako dawca elektronów pi, podczas gdy biorcą jest poszukujący elektronów reagent. Reagenty polarne mozna zaklaqyfikować,do czynrtików elektrofilorłych lub nukleofilo. rłych. Elektrofile (dosłownie, lubiące elektrony) są słabymi reagentami elektronowymi; w reakcjach z jakąśinną cząsteczką poszukują elektronów. Są to często jony dodatnie (kationy) lub inne crynniki ubogie w elektrony. NuHeofile (dosłownie, lubiące jądra) natomiast, są bogate w elektrony;tvtorząwięaniaprzekazlĄąc elektrony elektrofilom. 7\
E+ + : Nuelektrofil nukleofil
______+ E: Nu
(3.17)
Rozwa:żmy teraz męchanizmpolarnej addycjido podwójnegowiązaniawęgiel- węgiel, konkretnie przył'ączeniakwasów do alkenów. Podwójne wiązanie węgiel - węgiel ze swoimi elektronamipi jest nukleofilem.Proton (H+) jest atakująrymelektrofilem.Gdy proton zb|ia się do wiązanian, dwaelektronypi trvorząwiązanieo pomiędryprotonem i jednym z dwóch atomów węgla.Ponieważto wiązaniewykorrystujeoba e|ektronypi, drugi atom węglauzyskujeładunekdodatni twarząckarbokation. H
1 ,. |+ś
"{}ą....-
.C-C ż\
(3.18)
karbokation ,t
Powstałekarbokationy są jednak bardzo aktywne, poniewaz mają tylko sześćelektronów (zamiast ośmiu)na dodatnim atomie węgla. Karbokation gwaltownie reaguje z cZ,W. nikiem, który może przekazać mu dwa elektrony, a więc z nukleofilem. * Markwnikorr sformułowałtę regułę trochę lnaczej. Forma podana tutaj jest latrviejsza do zapamiętania i stosorrania Patrz, interesujący arĘkul historycmy na ten temat: J. Tiemey' l Chem. Educ. 1988' ó5, 1053-54.
Elektro|iIe sąsubstratami poszukuubogimi w eleKrony, j4cymi Nuk|eo|iIe e|ektronÓw. bogate w elektosubstraty trony; tworz4 onewi4zania przekazui4c eIektrony eleKrofilom.
Karbokation iestto dodatnio naladowany atomwęg|a związany z trzema innymi atomami.
96
Rozdziaf 3 Alkenyialkiny H
| *-s
-G-C, + Nu:,7 \___/
------)
nukleofil
H t.. ś-ę." .I Ńu produkt addycji H-Nu do alkenu
(3.1e)
Poniżejprzedstawionoprąyklady przy|ączentaHCL Hoso3H i HoH do alkenów: ..H
'91'-
| H H-+,C:c\:
I
L .9 c-c
7 ,J,, H
'l..ś-q* .óso,"
żC-C\--._ karbokation
(3.20)
HH
.ć-.9 '1 oJ: .. H-
ja przy|qczania Reakc czynn ika elektrofilowego doalkenu jestreakcją nazywana addycii elektrofilowej.
''l
-H
I '9 -"
W reakcjach tych elektrofilowy H+ przy|ączasię najpierw do alkenu dając karbokation. Następnie karbokation reagujez nukleofilem, w tych przypadkachz jonem chlorkowym, wodorosiarczanolvym|ub cząsteczkąwody. Dla większościalkenów, pierwszy etap tego procesu - tworzenie karbokationu jest wolniejszy od etapu drugiego.PowstaĘ karbokation jest zazvyczaj tak reakĘwny,że reakcja z nukleofilem jest nieanrykleszybka.Poniewa:ż poczqtl
(D ./
\ .^^^i,)///u
120" VR_
trry orbitalespf |ezqce w jednej p|aszczyźnie
niezuętyorbitalp f \.-z\, karbokation
regĘ Maftownikowa WyjaŚnienie
97
,"
l- 3.|.0.Tlf.fjaśnieniereguly Markownikowa
t/ tl
\----jakim jestaddycja Żnaywy1asnićregułęMarkownikowarozvtazmyszczegó|nyprzyk|ad, jest protonu do podwójneprocesu addycja tego propenu. etapem Pierwszym H-Cl do kation izopropylowy efekcie dając w w dwojaki sposób go wiązania. Może ona zajść albo propylowy. przyłączenie do C' 1
cH3cHCH3 kation izopropylowy
(3.21)
3 21
CH3-CH:CH2 propen
przyłączenie
+
doC-Z
CH3CH2CH'
kation propylowy
Na tym etapie reakcji struI
I
++
+
R-CH2
R-CH
lŚ R trzeciorzędowy drugorzędowy (3) (2") najbardziejstabilny
pierwszorzędowy metylowy (unikatowy) (1') najmniej stabilny
Wyjaśnienie tej kolejnościjest następujące: karbokation będzie bardziej stabilny, gdy jego ładunek dodatni może ulec rozproszeniu lub deloka|uacji pomiędzy kilka atomów w jonie, zamiast skupienia na pojedyncrym atomie węgla. W kationach alkilowych delokalizacja ta zachodzi przez przesunięcie gęstościelektronowej w stronę dodatnio które ustawiają się i C-C, naładowanego atomu węgla z wiązafi sigma C-H współosiowo z niezajętym orbitalemp dodatnio naladowanego atomu węgla (ryc. 3.8). Jeślidodatni atom węgla otoczony jestprzez inne atomy węgla (grupy alkilowe) zamiast atomów wodoru, więcej ęlektronów wiązących pomoże w delokalizacji ładunku. Jest to główny powód obserwowanego porządku stabilnościkarbokationów. Regułę Markownikowa można teraz sformułowaćw nowoczesny sposób, umożliwia1ącyszerszejej zastosowanie:Addycja elektrofilowa niesymeĘcznego reagenta do niesymetryczne7o wiqzania podwójnego zachodzi w sposób prowadzqcy do utworzenia bardzĘ stabilnego karbokationu. ffiokreślrzędowośćkażdegoznastępującychkarbokationów: +
a) CH3CĘCHCH3
b) (CH3)2CHCH2
c)
k|asyfikuje sięna Karbokationy pierwszo-, i dlugow ktÓrych trzeciorzędowe, naladowany atom dodatnio jestz jednym, węgla związany R. dwomalubtrzemarodnikami
98
Rozdzial3 Alkenyialkiny Który z karbokationówwymienionychwyżejjest najbardziejstabilny? ffiffi najmniejstabilny? ffiffi:NapiszrównaniaetapQw1ddycjielektrofilowejdlareakcji3.I5i3.I6 orazwykaż,że reakĄa przebiegaprz€zbardzie; śtauitny karbokation. Dv'skusjanad regulą Marko'wnikowaporusza dwa wazne problemy ogólne doĘczące reakcji chemicznych:1) w jakich warunkachreakda ."u,,,ę zajść? ź1fitubędzić szybkośćreakcji? Rozwarymy pokrótce te zagadnieniaw -unastępnychdwóóń podrozdziałach poprzedzaj4cychkontynuadę naszegoprzegląduwłaściwości cńemicznvchalkenów. Nałożeniesię orbitali o C-Hip
H
Ryc. 3.8.Grupya|ki|owe stabi|izują karbokationy przezoddawaniegęstości e|ektronowej zwięań sjgmac-H i C-C, któró mogąuk|adaeJió *bporosiowoz niezajęĘmorbitalem p dodatniona|adowa-nógo atomuńęgli.
H
3.11. Rórvnowaga reakcji: co sprawi a, że reakcja jest moż|iwa? Reakcja chemiczna może przebiegać w dwóch kierunkach. Cząsteczkisubstratu mogą tworzyć cząsteczkiproduktu,-a cząsteczkjproduktu mogąZesobą reagować odtwarzając cząsteczki substratu. Dla reakcji* aA + bB
cC + dD (g.Z2l -: stan równowagi chemicznej w obu kierunkach opisujemy następującym równaniem: = [C]'[D]d 5 "'o [A]u[B]o
je Sta|arÓwnow agiK,owskazu uprzywilejowany kierLnek reakcji.
(3.23)
W równaniu Ęm K.*, stala równowagi równa jest iloczynowi stężeń produktów podzielonemu przez iloczyn stęźrcńsubstratów. (Małe |itery i, b, c i d ozn aćzaią|iczĘ cząsteczek substratów i produktów w zbilansowanym równiniu reakcji.) Stala równowagi informuje nas o uprrywilejowanym kierunku reakcii. JeśliK.^ iest większa od jedności,powstawanie produktów C i D-będzie przeważałonad oot'"B'"unięm substratów A i B. Uprzywilejowana będzie reakcja * piu*ą stronę. W prąlpadku K"n mniejszej od jedności dzieje się odwrotnie, uprzywil"1^o**ą reakĄąjest ióakc1a w lewo. Co determinuje przebieg reakcji w prawo' w stronę tworzenia produktów? Reakcja . zajdzie wtedy, gdy produkĘ zawierająmniej energii (są bardziej stabilne) niż substraĘ. --.-* Podwójna strzałka wskazlje, że reakcjabiegnie w obu kierunkach i osiąga równowagę chemiczttą.
jakszybko przebiega reakcji: SzybkoŚĆ reakcja?
99
Reakcja, której produkty zawierają więcej energii niz substraĘ będzie zachodzić w lewo, w kierunku tworzenia substratów. Jeśliprodukty mają mniejszą zawartośĆenergii niż substraty,w wyniku reakcji wydziela się ciepło. Na przyklad' ciepło wydziela się w czasie przy|ączania HBr do etenu (równanie 3.f4). Jest to reakcja egzotermiczna. H + HBr
C:C
(3.24)
CH3CH2BT
H Ciepło musi być dostarczone natomiast do etanu, żebymogłypowstać dwa rodniki metylowe (równanie 1.3). Ta reakcja jest reakcją endotermiczną (pobierającą cieplo). Chemicy stosują dla energii cieplnej termin entalpia i oznaczają ją przez H. R1żnica entalpii produktów i substratów ozflaczana jestprzez AI1(,'delta H'')' W reakcji addycji HBr do etenu produkt (bromoetan) jest bardziej stabilny niż sub. straty (etylen i HBr) i dlatego reakcja biegnie w prawo. Dla tej reakcji A1{ ma wartość ujemną (wydzielane jest ciepło), d K"q jest znacznie większa od jedności (ryc. 3.9 a). W reakcji tworzenia dwóch rodników metylowych z ętanu, A11jest większa od zera (pochłanianejest ciepło),a Ęo jest o wiele nusza od jedności(ryc. 3.9 b).*
=tsŃ :YĘ
'=
rr'l
rrl
(a)
Współrzędnareakcji
ln
(b)
Współrzędnareakcji
Ryc. 3.9. (a)Addycja HBr do ety|enu;rÓwnowagareakcjiprzesuniętajest w prawo. (b)TworzenierodnikÓw meĘ|owychz etanu;rÓwnowagareakcjiprzesuniętajest w |ewo.
reakcji:jak szybkoprzebiegareakcja? 3.I2. Szybkość Stałarównowagi mówi cąy produkty reakcji są bardziej stabilne niżLjej substraĘ. Jednak stata ta nie dostarcza żadnej informacji na temat s4lbkości reakcji. Na przykład, stała równowagi reakcji benzyny z tlenem jest bardzo wysoka, lecz mimo to benzyna mozebyć bezpiecznie przechowywana na powietrzu, ponieważ szybkośćtej reakcji jest nieznaczna, dopóki nie zainicjuje się jej dostarczając ciepto. Addycja HBr do etenu równiez zachodzi bardzo powoli' choć jest reakcją egzotermiczną.
* Entalpia nie jest jedyrytn czynnikiem derydującym o różnicy energii pomiędzy produktami i substratami. Na calkowitą ąftnicę energii wpływa również crynnik zwany entropią, S. Całkowita róznica energii, znana jako - 7^s. Jednak dla większości różnica energii swobodnej Gibbsa, AG, określanajest równaniem: AG = ^ll reakcji organicznych udział entropii w porównaniu z entalpią jest bardzo niezlaczny.
I t'
W reakcji egzotermicznei jestenergia cieplna; wydzielana enerw reakcji endotermicznei giata jestpobierana. odpowiednikiem Chemicznym jestenlalpia, H. energii cieplnej
100
Rozdziat3Alkenyialkiny
przedWykres energii reakcji stawia zmiany energii zachodz4ce w wyniku reakcji. Stan jesttostruktura przejściowy posiadająca maksyma|ną energięw danym etapie reakcji Energia aktywacji, E' jestrÓżnicąenergii substratÓw i stanu przejŚciowego. Determinuje onaszybkość reakcii.
Żeby reakcja zaszł'a,muszą zderzyć się zesobą cząsteczŁj owystarczajqcej energii i odpowiedniej orientacji przestrzenne1, gdyżtylko wówczas mozliwe jest zerwanie starych i utworzenie nowychwiązań. Potrzebna do tego pfocesu energia stanowi barierę reakcji. Im większa bariera, Ęłrnmniejsza szybkośćreakcji. Do zobrazowaniazmian energii w trakcie reakcji chemiry stosują rrykresy energii re. akcji. Na rycinie 3.10 przedstawiono wykres energii reakcji polarnej addycji HBr do etenu (równanie 3,f4). Reakcja ta zachodzi dwuetapowo. W czasie pierwszego etapu, wiązanie t alkenu ulega rozerwaniu i powstajewiązanie o C-H, co prowadzi do utworzenia karbokationu jako produktu przejściowego.Na wykresie zaznaczonajest początkowa energia substratów. Energia kompleksu tworzonego przez substraty osiąga maksimum' gdy Zaczyna pękać wiązanie rr i powstawać,wiązanieo. Ten kompleks o maksymal. nej energii nazywany jest stanem przejściotym pierwszego etapu. Nie można go wyizolować i nie przestaje się on przekszta|caćdopóty, dopóki nie zakofrczy się tworzenie produktu pierwszego etapu, czyli karbokationu. Różnica pomiędzy energią stanu przejściowegoi energią substratów zwana jest energią aktywacji, Ę. Jest to energia warunkująca