Cezary Madryas Andrzej Kolonko Leszek Wysocki
KONSTRUKCJE PRZEWODÓW KANALIZACYJNYCH
Oficyna Wydawnicza Politechniki Wr...
76 downloads
1097 Views
5MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Cezary Madryas Andrzej Kolonko Leszek Wysocki
KONSTRUKCJE PRZEWODÓW KANALIZACYJNYCH
Oficyna Wydawnicza Politechniki Wroc³awskiej Wroc³aw 2002
Wydanie publikacji dofinansowa³ Komitet Badañ Naukowych Recenzenci
Józef DZIOPAK Andrzej KULICZKOWSKI
Opracowanie redakcyjne
Aleksandra WAWRZYNKOWSKA
Projekt ok³adki
Zofia i Dariusz GODLEWSCY
© Copyright by Oficyna Wydawnicza Politechniki Wroc³awskiej, Wroc³aw 2002
OFICYNA WYDAWNICZA POLITECHNIKI WROC£AWSKIEJ Wybrze¿e Wyspiañskiego 27, 50-370 Wroc³aw
ISBN 83-7085-642-X
Druk: Wroc³awska Drukarnia Naukowa PAN im St. Kulczyñskiego, Spó³ka z o.o.
Spis treci Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. HISTORIA ROZWOJU KANALIZACJI (A. Kolonko, C. Madryas) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.2. Okres od powstania pierwszych cywilizacji do pocz¹tków naszej ery . . . . . . . . . . . . . 1.1.3. Akwedukty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.4. Okres od pocz¹tków naszej ery do koñca XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2. Historia kanalizacji Warszawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2.1. Okres przed rokiem 1878 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2.2. Okres po 1878 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3. Historia kanalizacji Wroc³awia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3.1. Okres przed rokiem 1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3.2. Okres po 1945 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.4. Historia kanalizacji Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. ROZWI¥ZANIA MATERIA£OWE PRZEWODÓW KANALIZACYJNYCH (A. Kolonko, C. Madryas, L. Wysocki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Przewody kamionkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Etapy rozwojowe przewodów kamionkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Surowce do produkcji rur kamionkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Technologia produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4. W³aciwoci rur kamionkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4.1. Odpornoæ chemiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4.2. Parametry wytrzyma³ociowe kamionki i rur kamionkowych . . . . . . . . . . . . 2.1.5. Z³¹cza rur kamionkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.5.1. Z³¹cza rur kamionkowych uk³adanych w wykopach otwartych . . . . . . . . . . 2.1.5.2. Z³¹cza rur kamionkowych uk³adanych metodami bezwykopowymi . . . . . . . 2.1.6. Badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6.2. Wyznaczanie jednostkowej si³y niszcz¹cej FN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6.3. Wyznaczanie wytrzyma³oci na rozci¹ganie przy zginaniu σbz . . . . . . . . . . . 2.1.6.4. Wyznaczanie momentu niszcz¹cego przy zginaniu w kierunku pod³u¿nym (RMF) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.6.5. Badanie wodoszczelnoci rur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.7. Typoszeregi rur kamionkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.8. Oznaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Kolektory murowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9 11 11 11 11 20 22 26 26 27 27 27 31 31 33 35 38 38 38 38 39 41 41 41 42 42 45 46 46 47 48 49 50 50 50 53
4 2.2.1. Materia³y konstrukcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Wykonawstwo kolektorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. Kszta³ty przekrojów poprzecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Przewody ¿eliwne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2. ¯eliwo szare i sferoidalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.3. Parametry wytrzyma³ociowe ¿eliwa sferoidalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.4. Technologia produkcji metod¹ odlewania w formach piaskowych . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.5. Technologia produkcji metod¹ odlewania odrodkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.6. Obróbka koñcowa odlanych rur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7. Pow³oki ochronne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7.2. Zewnêtrzne pow³oki ochronne rur ¿eliwnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7.3. Wewnêtrzne pow³oki ochronne rur ¿eliwnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.7.4. W³aciwoci wewnêtrznej wyk³adziny z zaprawy cementowej . . . . . . . . . . . 2.3.8. Z³¹cza rur ¿eliwnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.9. Zakres zastosowañ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10. Badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10.2. Badanie wytrzyma³oci ¿eliwa na rozci¹ganie Rm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10.3. Badanie wytrzyma³oci przy zginaniu rury w kierunku pod³u¿nym . . . . . . . 2.3.10.4. Badanie sztywnoci piercieniowej S . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.10.5. Badanie szczelnoci po³¹czeñ rur w przypadku nadcinienia . . . . . . . . . . . . 2.3.11.Oznaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Przewody betonowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. Przewody monolityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1.1. Wymagania materia³owe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1.2. Rozwi¹zania konstrukcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2. Kolektory prefabrykowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2.1. Wymagania materia³owe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2.2. Wymagania konstrukcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2.3. Produkcja rur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3.4. Asortyment wyrobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Przewody stalowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2. Technologia produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.3. Zabezpieczenia antykorozyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.4. Po³¹czenia rur stalowych z wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.5. Asortyment produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.6. Oznaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6. Przewody z polimerobetonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.2. W³aciwoci polimerobetonu i wyprodukowanych z niego rur . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.3. Technologia produkcji rur z polimerobetonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.4. Typoszeregi rur z polimerobetonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.5. Po³¹czenia rur polimerobetonowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
53 55 61 63 63 64 66 67 68 70 70 70 71 72 72 75 78 79 79 80 81 82 83 83 83 83 83 88 88 88 94 95 96 100 100 101 105 108 112 112 113 113 114 115 117 117
5 2.6.6. Badania rur z polimerobetonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.6.1. Badania materia³owe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.6.2. Badanie wodoszczelnoci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.6.3. Badanie wytrzyma³oci rur na obci¹¿enie zewnêtrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6.7. Oznaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7. Przewody z tworzyw sztucznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.1. Wiadomoci wstêpne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2. Przewody podatne z tworzyw termoplastycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.2. Przewody z polietylenu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.2.1. W³aciwoci polietylenu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.2.2. Produkcja i asortyment rur polietylenowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.2.3. £¹czenie elementów polietylenowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.3. Przewody z polichlorku winylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.3.1. Produkcja rur z polichlorku winylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.3.2. W³aciwoci rur z polichlorku winylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.3.3. Po³¹czenia rur i elementów z PCW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.3.4. Asortyment wyrobów z PCW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.4. Przewody z polipropylenu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.4.1. Produkcja i w³aciwoci rur z polipropylenu . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.4.2. Po³¹czenia rur i elementów z PP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.2.4.3. Asortyment wyrobów z PP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3. Przewody z duroplastów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.1. Wiadomoci wstêpne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.2. Produkcja rur GRP w procesie odlewania odrodkowego . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.3. Produkcja rur GRP w procesie nawojowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.4. W³aciwoci i badania rur GRP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.5. Po³¹czenia rur i elementów z GRP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.3.6. Asortyment wyrobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7.4. Badania polimerów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. OBLICZENIA STATYCZNO-WYTRZYMA£OCIOWE PRZEWODÓW (A. Kolonko,C. Madryas, L. Wysocki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Przewody u³o¿one w wykopach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Pocz¹tki rozwoju teorii obliczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2.1. Pocz¹tki rozwoju teorii dotycz¹cych rur sztywnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2.2. Pocz¹tku rozwoju teorii dotycz¹cej rur podatnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. Badania dowiadczalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4. Wspó³czesne metody obliczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.2. Za³o¿enia do metod obliczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.2.1. Rury sztywne i podatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.2.2. Wspó³praca uk³adu ruroci¹gorodek gruntowy . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.2.3. Sztywnoæ obwodowa rury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.4.2.4. Reologiczne w³aciwoci uk³adu ruroci¹gorodek gruntowy . . . 3.1.4.2.5. Kryteria wymiarowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
120 120 120 121 121 122 122 129 129 131 131 136 138 140 140 143 145 146 147 147 149 150 151 151 152 155 156 161 163 164 165 165 165 166 166 168 169 170 170 171 171 171 172 172 175
6 3.1.5. Metoda skandynawska wymiarowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.5.1. Omówienie metody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.5.2. Przyk³ad obliczeniowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.6. Metoda wymiarowania wed³ug wytycznych ATV-DVWK-A127 . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.6.1. Omówienie metody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.6.2. Przyk³ad obliczeniowy dla rury podatnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.6.3. Za³o¿enia obliczeniowe dla rury sztywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Przewody u³o¿one technikami bezwykopowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Za³o¿enia teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Przyk³ad obliczeniowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Przewody cinieniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Dobór gruboci cianki rury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2.1. Ruroci¹gi u³o¿one poza orodkiem gruntowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2.2. Ruroci¹gi cinieniowe u³o¿one w gruncie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.3. Uderzenie hydrauliczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.4. Bloki oporowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.4.1. Zabezpieczanie ³uków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.4.2. Zabezpieczanie kszta³tek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.4.3. Zabezpieczenie zwê¿ek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.5. Zagadnienie rozszerzalnoci termicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. WYKONAWSTWO PRZEWODÓW KANALIZACYJNYCH (C. Madryas, L. Wysocki) . . . . . . 4.1. Wykonawstwo przewodów metod¹ wykopow¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1. Roboty ziemne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.1. Podzia³ gruntów na kategorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.2. Prace wstêpne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.3. Dobór sposobu odwodnienia wykopów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.4. Realizacja wykopów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.5. Sposoby zabezpieczania cian wykopów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1.6. Odkrycia wykopaliskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2. Uk³adanie przewodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2.1. Uk³adanie przewodów posadowionych powy¿ej zwierciad³a wody gruntowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2.2. Uk³adanie przewodów posadowionych poni¿ej zwierciad³a wody gruntowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2.3. Uk³adanie ruroci¹gów na s³abych gruntach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.3. Wykonywanie prac w okresie obni¿onych temperatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.4. Usuwanie obudowy wykopu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.5. Próba szczelnoci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Bezwykopowe techniki uk³adania przewodów kanalizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Historia rozwoju i podzia³ technik bezwykopowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2. Porównanie technik bezwykopowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3. Przeciski hydrauliczne (Pipe Jacking) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3.1. Historia technologii i zakres jej stosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3.2. Opis technologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.3.3. Urz¹dzenia do przeciskania i ich dobór . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
176 176 182 183 183 188 208 208 208 217 219 219 221 221 224 225 228 228 229 230 231 234 234 234 234 234 236 236 238 241 241 243 246 246 246 247 247 248 248 252 254 254 255 262
7 4.2.3.4. Przyk³ad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4. Mikrotunelowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.1. Historia technologii i zakres jej stosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.2. Opis technologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.3. Dobór g³owicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.4. Materia³owe rozwi¹zania rur stosowanych w mikrotunelowaniu . . . . . . . . . 4.2.4.5. Wymagania dotycz¹ce placu budowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.4.6. Przyk³ady zastosowañ mikrotunelowania do budowy sieci kanalizacyjnej . . . 4.2.5. Przewierty sterowane (Horizontal Directional Drilling HDD) . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.5.1. Za³o¿enia techniki i zakres jej stosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.5.2. Badania geologiczne i rozpoznanie terenu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.5.3. Projektowanie przewiertu i placu budowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.5.4. Wykonywanie otworu pilotowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.5.5. Poszerzanie otworu pilotowego i monta¿ rury technologicznej . . . . . . . . . . 4.2.5.6. Wybrane przyk³ady zastosowañ sterowanych metod budowy ruroci¹gów do budowy kanalizacji w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.6. Wiercenia kierunkowe (Directional Drilling) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.6.1. Opis technologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.6.2. Przyk³ady zastosowañ metody do budowy przewodów kanalizacyjnych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.7. Ekonomiczne aspekty stosowania metod bezwykopowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.7.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.7.2. Ró¿nicowe kryterium kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.7.3. Oceny wielostopniowe (procedury eksperckie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.7.3.1. Metody oceniania technicznych cech przedsiêwziêcia . . . . . . . . . 4.2.7.3.2. Metody oceniania finansowych i spo³ecznych kosztów przedsiêwziêcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.8. Kolizje z innymi obiektami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. BADANIA PRZEWODÓW KANALIZACYJNYCH (C. Madryas) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Badania dla celów aprobacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.1. Za³o¿enia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.2. Badania chemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.3. Badania makroskopowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.4. Badania sztywnoci obwodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.5. Okrelanie si³y niszcz¹cej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.6. Wyznaczenie stopnia udarnoci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.7. Szczelnoæ po³¹czenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.8. Wytrzyma³oæ po³¹czeñ na rozerwanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.9. Badania elementów komory roboczej i trzonu studzienki (krêgów) . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Badania eksploatacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.1. Za³o¿enia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2. Charakterystyka wybranych metod kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2.1. Kontrola wnêtrza przewodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2.2. Badanie szczelnoci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2.3. Metody pomiaru rys, przemieszczeñ oraz geometrii przekroju i niwelety . . .
265 266 266 267 269 271 271 273 275 275 275 277 279 280 281 283 283 285 286 286 287 288 288 291 294 296 296 296 296 297 298 299 302 302 303 304 305 306 306 307 307 310 313
8 5.3.2.4. Badania struktury i gruboci cian przewodów metodami nieniszcz¹cymi . . . 5.3.2.5. Badania warunków gruntowych w otoczeniu kana³u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Przyk³ady badañ kolektorów kanalizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1. Kolektory ¿elbetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1.2. Opis obiektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1.3. Opis badañ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1.4. Wyniki badañ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2. Kolektory ceglane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2.2. Przyk³ady badanych kolektorów ceglanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2.2.1. Kolektor w ul. Nowy wiat i Ruskiej we Wroc³awiu . . . . . . . . . . 5.4.2.2.2. Inne kolektory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. STUDZIENKI KANALIZACYJNE (A. Kolonko, L. Wysocki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Wymagania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Rozwi¹zania materia³owe studzienek kanalizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4. Po³¹czenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4.1. Po³¹czenia elementów studzienek kanalizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4.2. Po³¹czenia studzienek z przewodami kanalizacyjnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5. Badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.6. Inne obiekty na sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. ZAGRO¯ENIA KOROZYJNE W KANA£ACH CIEKOWYCH (A. Kolonko, L. Wysocki) . . . 7.1. Przewody betonowe i murowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.1. Rodzaje zagro¿eñ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.2. Podstawowe wymagania w zakresie ochrony przed korozj¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1.3. Sposoby ochrony przed korozj¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Przewody stalowe i ¿eliwne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.1. Rodzaje zagro¿eñ korozyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.2. Podstawowe wymagania w zakresie ochrony przed korozj¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.3. Charakterystyka rodowisk, czynników i procesów korozyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.4. Sposoby ochrony ruroci¹gów przed korozj¹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LITERATURA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
316 320 321 322 322 322 322 324 326 330 330 330 330 333 335 337 337 339 343 346 346 348 349 350 351 351 351 352 354 357 357 359 360 363 367
9
Przedmowa Przewody kanalizacyjne stanowi¹ jeden z najwa¿niejszych i najkosztowniejszych elementów podziemnej infrastruktury technicznej miast. Wymagaj¹ one tak¿e znacznych nak³adów na eksploatacjê. Niezmiernie wa¿ne jest zatem preferowanie takich rozwi¹zañ projektowych, materia³owych i wykonawczych, które pozwalaj¹ na osi¹ganie jak najlepszej jakoci budowli przy jak najmniejszych kosztach ³¹cznych, tzn. inwestycyjnych i eksploatacyjnych liczonych w odniesieniu do ca³ego okresu u¿ytkowania. Przez jakoæ budowli nale¿y rozumieæ tu zdolnoæ przewodów do realizacji ich funkcji na wymaganym poziomie niezawodnoci w za³o¿onym, zazwyczaj bardzo d³ugim, okresie eksploatacji. Zwi¹zane z tym wymagania dotycz¹ przede wszystkim d³ugotrwa³ej odpornoci materia³ów na zniszczenia powodowane obci¹¿eniami mechanicznymi, chemicznymi i biologicznymi. O sukcesie przedsiêwziêcia decyduj¹ wiêc przede wszystkim przyjête rozwi¹zania konstrukcyjno-materia³owe projektowanych przewodów oraz sposób ich wybudowania. Szczególnego znaczenia nabiera tu problem kompleksowej analizy statyczno-wytrzyma³ociowej, gdy¿ obci¹¿enia taborem komunikacyjnym, gruntem, nierównomierne osiadania i wahania poziomu wody gruntowej tworz¹ niejednokrotnie z³o¿one uk³ady obci¹¿eñ mechanicznych, których rozwi¹zania wymagaj¹ g³êbokiego rozumienia tematu. Zasadniczy wp³yw na obci¹¿enia mechaniczne maj¹ tak¿e technika instalowania rur oraz ich sztywnoæ zale¿na od rodzaju konstrukcji. Ci¹g³a zmiana sk³adu chemicznego wód gruntowych i cieków powoduje z kolei, ¿e dobór materia³u rur, maj¹cy podstawowy wp³yw na odpornoæ przewodów, na obci¹¿enia chemiczne i biologiczne, staje siê znacz¹cym problemem. W monografii przedstawiono historiê rozwoju kanalizacji miast, tradycyjne i najnowsze rozwi¹zania materia³owe przewodów, zasady obliczeñ statyczno-wytrzyma³ociowych ich konstrukcji oraz wykopowe i bezwykopowe techniki wykonawstwa. Analizê problemów statyczno-wytrzyma³ociowych wzbogacono o przyk³ady obliczeniowe, co wobec braku krajowych normatywów dotycz¹cych projektowania konstrukcji ruroci¹gów podziemnych mo¿e okazaæ siê bardzo przydatne. Wiele miejsca powiêcono tak¿e problemowi ochrony przewodów przed korozj¹ chemiczn¹ i biologiczn¹. Przedstawiono ponadto wybrane techniki aprobacyjnych i eksploatacyjnych badañ przewodów, ilustruj¹c je przyk³adami w³asnych dowiadczeñ w tym zakresie. Jeden z rozdzia³ów powiêcono rozwi¹zaniom studni rewizyjnych jako budowli integralnie zwi¹zanych z przewodami kanalizacyjnymi.
10
Przedmowa
Ksi¹¿kê napisano na podstawie obszernych studiów literaturowych i wieloletnich, w³asnych dowiadczeñ jej autorów, jakie wynikaj¹ z badañ przewodów kanalizacyjnych wykonanych w Zak³adzie In¿ynierii Miejskiej Instytutu In¿ynierii L¹dowej Politechniki Wroc³awskiej. Jako koncepcjodawca uk³adu i treci monografii stara³em siê je tak dobraæ, aby nawi¹zuj¹c do historii rozwoju kanalizacji w miastach przedstawia³y najnowsze rozwi¹zania materia³owe, konstrukcyjne i wykonawcze przewodów oraz zwi¹zane z tym obszary analiz teoretycznych i badañ. Ksi¹¿ka jest wynikiem pracy kierowanego przeze mnie zespo³u. Nazwiska autorów poszczególnych rozdzia³ów wymieniono w spisie treci. Opracowanie jest adresowane przede wszystkim do pracowników stosownych instytutów badawczych, ekspertów, projektantów, wykonawców, eksploatatorów sieci, producentów oraz dystrybutorów rur i studni, a tak¿e studentów wybranych wydzia³ów wy¿szych uczelni technicznych. Przekazuj¹c Czytelnikom z wymienionych rodowisk niniejsz¹ ksi¹¿kê, wyra¿am g³êbok¹ nadziejê, ¿e wychodzi ona naprzeciw ich aktualnym potrzebom i zainteresowaniom. Cezary Madryas
1. Historia rozwoju kanalizacji 1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej 1.1.1. Wprowadzenie D¹¿enie do poprawy warunków ¿ycia charakteryzuje kolejne etapy rozwojowe ka¿dej cywilizacji. Przejawem tego jest m.in. budowa przewodów doprowadzaj¹cych wodê pitn¹ oraz przewodów odprowadzaj¹cych cieki, podjêta ju¿ w staro¿ytnych miastach. Pierwsze przewody funkcjonowa³y jako kana³y o przep³ywie grawitacyjnym. W historycznym ujêciu rozwoju techniki kana³y budowano w celu doprowadzania wody pitnej do miast z wy¿ej po³o¿onych obszarów, najczêciej z terenów podgórskich. Inne kana³y budowano z myl¹ o odprowadzaniu cieków bytowo-gospodarczych do ni¿ej po³o¿onych odbiorników, którymi najczêciej by³y rzeki. Sieci wodoci¹gowe w dzisiejszym rozumieniu to uk³ady przewodów cinieniowych, które zaczê³y powstawaæ dopiero po wprowadzeniu cinieniowego przesy³u wody dziêki zastosowaniu wie¿ cinieñ lub odpowiednio wydajnych pomp. Londyñskie wodoci¹gi uwa¿ane s¹ za pierwsze w Europie od czasów upadku Imperium Rzymskiego w roku 97 n.e. Powsta³y one dopiero w roku 1582, gdy pochodz¹cy z Niemiec mechanik Peter Maurice zbudowa³ na Tamizie pod mostem London Bridge stacjê pomp napêdzan¹ du¿ym ko³em wodnym. Stacja ta pompowa³a wodê z rzeki do miejskiej sieci wodoci¹gowej. W rozdziale tym przedstawiono etapy rozwoju sieci kanalizacyjnych od staro¿ytnoci do koñca XIX w., opracowane na podstawie wydanych publikacji [210, 156, 113, 72, 85, 81]. Omówiono ciekawsze rozwi¹zania konstrukcyjne, ilustruj¹c je rysunkami.
1.1.2. Okres od powstania pierwszych cywilizacji do pocz¹tków naszej ery Na najstarsze lady staro¿ytnych kana³ów natrafiono podczas badañ prowadzonych przez archeologów niemieckich w latach 19691975 na terenie dzisiejszej pó³nocnej Syrii. Podczas wykopalisk odkryto osadê nad brzegiem Eufratu w pobli¿u miejscowoci Habuba Kabira, gdzie w okresie od 3500 do 3000 roku p.n.e. istnia³a wysoko rozwiniêta cywilizacja. Znaleziono tam m.in. lady kana³ów o przekrojach prostok¹tnych i ko³owych (z rur ceramicznych) doprowadzaj¹cych wodê pitn¹ i odprowadzaj¹cych cieki bytowe. Prostok¹tne przekroje poprzeczne mia³y kana³y otwarte. Kana³y zag³êbione w gruncie budowane by³y z krótkich rur o zmiennym przekroju pod³u¿nym, w którym mo¿na by³o wyró¿niæ koniec bosy i kielich. Szczegó³y techniczne tego rozwi¹zania przedstawiono na rys. 1.1.1 [85].
12
1. Historia rozwoju kanalizacji
Rys. 1.1.1. Najstarsze elementy kana³ów kamionkowych znalezione na terenie dzisiejszej Syrii (35003000 r. p.n.e.)
W Egipcie przywi¹zywano du¿¹ wagê do czystoci nie tylko w ci¹gu ¿ycia, ale tak¿e po mierci. Przyk³adem mo¿e byæ grobowiec w pobli¿u miejscowoci Saqquara u ujcia Nilu z ok. 2700 roku p.n.e., w którym znajduje siê komora przeznaczona na toaletê dla zmar³ych. Bardzo interesuj¹cy system odprowadzania cieków i wód opadowych rurami z blachy miedzianej odkryto w pobli¿u wi¹tyni króla Sahure (24552443 p.n.e.). Schemat posadowienia takiego kana³u przedstawiono na rys. 1.1.2 [85], a jego widok w obecnym stanie na rys. 1.1.3 [85]. Wzmianki o wyposa¿eniu egipskich domów w toalety mo¿na te¿ znaleæ w zapiskach Herodota (484425 p.n.e.). Oko³o roku 2510 p.n.e. w rozwiniêtych kulturach rodkowego i Dalekiego Wschodu, a wiêc w miastach Mezopotamii i cywilizacji nad Indusem (obszar dzisiejszego Pakistanu) zak³adane by³y systemy kana³ów do odprowadzania cieków do miejskich do³ów kloacznych. W Mezopotamii wesz³y do u¿ycia toalety, z których wyp³ukiwano
Rys. 1.1.2. Schemat posadowienia kana³u z rur miedzianych w staro¿ytnym Egipcie oko³o 2700 roku p.n.e.: a rynna wy¿³obiona w kamieniu, b miedziana rura os³oniêta zapraw¹ gipsow¹, c kamienna p³yta przykrywaj¹ca
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
13
Rys. 1.1.3. Obecny widok kana³u z rur miedzianych w staro¿ytnym Egipcie z oko³o roku 2700 p.n.e.
fekalia bezporednio do kana³ów ciekowych. Kana³y ciekowe w miastach sumeryjskich mia³y rozga³êzienia. Boczne kana³y odbiera³y cieki z poszczególnych domów. Kana³y te by³y budowane z rur glinianych b¹d murowane z wypalanych cegie³ i przykryte prostok¹tnymi p³ytami ceramicznymi (rys. 1.1.4) [85]. By³y one uk³adane z du¿ym spadkiem pod³u¿nym, co powodowa³o szybkie odprowadzanie cieków do kana³ów g³ównych. Z samych budynków do kana³ów bocznych prowadzi³y pionowe rury odp³ywowe stanowi¹ce instalacje wewnêtrzne. Rury te by³y u góry przykryte du¿ymi p³ytami, w rodku których znajdowa³ siê okr¹g³y otwór wlotowy. Kana³y g³ówne by³y czêsto murowane i mia³y sklepienie kolebkowe (technika sklepienia kolebkowego po raz pierwszy zosta³a wykorzystana w roku 2605 p.n.e. w Egipcie przy budowie mastaby faraona Djosera i niezale¿nie w grobowcach nekropolii staro¿ytnego miasta Ur). G³ówne kana³y przebiega³y pod brukowanymi ulicami i odprowadza³y cieki bezporednio do du¿ych rzek lub do centralnych do³ów podsadzkowych b¹d odstojnikowych. Oko³o roku 2447 p.n.e. sumeryjskie miasto-pañstwo Ur po³o¿one na terenie dzisiejszego po³udniowego Iraku (na po³udnie od Eufratu) zosta³o wyposa¿one w pe³ny system kanalizacyjny. Wykopaliska archeologiczne w Babilonie i Ninivie (staro¿ytne miasto na terenie dzisiejszego Iraku) daj¹ wiadectwo, ¿e na tamtych terenach ju¿ w trzecim
14
1. Historia rozwoju kanalizacji
Rys. 1.1.4. Schemat murowanego kana³u przykrytego p³ytami ceramicznymi z oko³o roku 2510 p.n.e.
tysi¹cleciu przed nasz¹ er¹ nie tylko budowano kanalizacjê komunaln¹, ale tak¿e wyposa¿ano niektóre budowle w sp³ukiwane toalety i umywalnie. wiadczy o tym pa³ac królewski Tell Asmar z ok. 2350 roku p.n.e. po³o¿ony na terenie Mezopotamii, w którym odkryto szeæ toalet i murowany kana³ sklepiony odprowadzaj¹cy cieki. Przyk³adowe rozwi¹zania systemów odprowadzania cieków do gruntu poprzez stosowane w tamtym okresie studnie ch³onne przedstawiono wraz ze szczegó³em konstrukcji kana³u z rur ceramicznych na rys. 1.1.5 [85]. Oko³o roku 2000 p.n.e. rozwija³a siê pe³na przepychu cywilizacja kreteñska. Pa³ace (m.in. w Knossos na Krecie) by³y wyposa¿one w wodoci¹gi i kanalizacjê oraz inne instalacje, jak np. ogrzewanie pomieszczeñ ciep³ym powietrzem. Oko³o roku 1810 p.n.e. w pa³acu w Mari (Mezopotamia) powsta³ podziemny system kanalizacyjny zbudowany z glinianych rur, po³¹czony z miejsk¹ sieci¹ kanalizacyjn¹. W Egipcie ju¿ oko³o roku 1580 p.n.e. stosowano kanalizacjê z regulacj¹ iloci przep³ywu wody. W tym czasie zakoñczono tak¿e budowê kolejnego monumentalnego pa³acu w Knossos. Do osobliwoci architektonicznych zalicza siê przede wszystkim kanalizacjê oraz luksusowo urz¹dzone pokoje k¹pielowe. Zaopatrzenie w wodê odbywa³o siê ze studni,
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
15
Rys. 1.1.5. Schematy odprowadzania cieków do studni ch³onnych z oko³o 2350 roku p.n.e.
ze zbiorników na wody opadowe (na potrzeby sanitarne) oraz z dalszych róde³ systemem rur z wypalanej gliny. Zasady higieny u Izraelitów zosta³y cile opisane w Starym Testamencie, a nastêpnie w Talmudzie. W Jerozolimie za czasów panowania króla Dawida (oko³o roku 1000 p.n.e.) budowano toalety oraz kana³y. Znany jest z tamtego okresu przykryty kolektor kanalizacyjny o przekroju prostok¹tnym i wymiarach 2,0×0,6 m oraz d³ugoci ponad 600 m. Na prze³omie IX i VIII w. p.n.e. w Transkaukazji [113] zosta³ zbudowany kana³ d³ugoci oko³o 70 km doprowadzaj¹cy wodê pitn¹. Jego konstrukcja by³a mieszana: przebiega³ on poszczególnymi odcinkami w ska³ach jako kana³ otwarty powierzchniowy lub zag³êbiony, a tak¿e jako kana³ w wykopie oraz jako kana³ drewniany. Z inskrypcji znajduj¹cych siê na ca³ej d³ugoci kana³u wynika, ¿e zosta³ on wybudowany na rozkaz króla Menuasa oko³o roku 800 p.n.e. Kana³ ten jest czynny do dzi i zaopatruje miasto Van w wodê do nawadniania upraw rolnych i ogrodowych. W staro¿ytnej Smyrnie (dzisiejszy Izmir) znajduj¹ siê lady przewodu do transportu wody pitnej, wbudowanego odcinkami w mur obronny oko³o VIIIVII w. p.n.e. Konstrukcja kana³u by³a wykonana z odpowiednio u³o¿onych kamieni. Podobny kana³ o wysokoci 1,20 m i szerokoci 0,60 m znajduje siê w Efezie. W czasach staro¿ytnych w krajach arabskich przewody do transportu wody budowano najczêciej z rur ceramicznych. Ich rednica dochodzi³a nawet do 1000 mm w wietle. Du¿¹ wagê do higieny zaczêto przyk³adaæ w staro¿ytnej Grecji w wyniku kontaktów z wy¿ej rozwiniêtymi miastami Bliskiego Wschodu i Egiptu, zw³aszcza w okresie od 750 do 650 roku p.n.e. W Atenach systemy doprowadzania wody pitnej (czêciowo cinieniowe) i odprowadzania cieków zaczê³y powstawaæ oko³o VI w. p.n.e., zastêpuj¹c dotychczasowe do³y kloaczne. W nastêpnym stuleciu powsta³ na terenie ateñskiej
16
1. Historia rozwoju kanalizacji a)
b)
Rys. 1.1.6. Widok ogólny (a) i przekrój poprzeczny (b) Wielkiego Kana³u w Atenach z VII w. p.n.e.
Agory tzw. Wielki Kana³ o przekroju prostok¹tnym. Jego konstrukcjê przedstawiono na rys. 1.1.6a oraz 1.1.6b [85]. W rzeczywistoci nie by³ on a¿ tak wielki, mia³ oko³o 1,0 m wysokoci i by³ zbudowany z ciosów kamiennych. Przykrycie stanowi³y p³yty kamienne. W trakcie eksploatacji do³¹czano do niego inne, mniejsze kana³y. Podobnie jak w Persji i Syrii, tak¿e w miastach staro¿ytnej Grecji wodê pitn¹ dostarczano przewodami wyposa¿onymi w studzienki wentylacyjne. Przyk³adowo kana³ dostarczaj¹cy wodê z pobliskich terenów podgórskich do Aten by³ wyposa¿ony w 110 studzienek wentylacyjnych o rednicach od 1,20 do 1,50 m, zbudowanych w rozstawie 4050 m. W staro¿ytnych Atenach znajdowa³o siê 18 ró¿nych przewodów przeznaczonych zarówno do doprowadzania wody pitnej, jak i do odprowadzania cieków bytowo-gospodarczych. Jeden z nich doprowadza³ wodê z rzeki Ilissos. Ujêcie stanowi³a zbudowana pod dnem rzeki studzienka o przekroju kwadratowym (1,30×1,30 m), która
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
17
³¹czy³a siê z kana³em posadowionym od 2,0 do 2,5 m pod skalistym korytem rzeki. Kana³ by³ wyposa¿ony w studzienki wentylacyjne o rozstawie od 57 do 65 m. Studzienki te spotyka siê po obu brzegach rzeki, co wiadczy o tym, ¿e kana³ przecina³ jej bieg. Na terenie nizinnym kana³ by³ zbudowany jako otwarty. W XIX w. woda pitna by³a dostarczana do Aten starym przewodem, który w roku 1877 zosta³ gruntownie oczyszczony a¿ do ujêcia. Szerokoæ kana³u o zag³êbieniu od 8,0 do 9,0 m wynosi³a 0,7 m, a wysokoæ 0,6 m. ciany kana³u zosta³y uszczelnione zapraw¹ gipsow¹. Na odcinkach, gdzie kana³ przebiega przez spêkane ska³y lub przez tereny bez ska³, zastosowano murowan¹ konstrukcjê przewodu ze sklepieniem kamiennym. rednica studzienek wentylacyjnych w opisywanym przypadku wynosi³a od 1,20 do 1,50 m. Badania archeologiczne pozwoli³y na odkrycie w pobli¿u Aten wodoci¹gu o d³ugoci oko³o 2 km, zbudowanego zasadniczo z rur kamiennych o rednicy 0,3 m i d³ugoci od 1,2 do 1,5 m, a górny odcinek przewodu z rur ceramicznych i kamiennych o rednicy 0,19 m, d³ugoci 0,5 m i gruboci cianki 0,04 m. Rury kamienne stanowi³y jedynie wzmocnienie dla rur ceramicznych znajduj¹cych siê wewn¹trz tych pierwszych. W najg³êbiej u³o¿onych odcinkach przewodu do rur kamiennych wprowadzano rury z o³owiu lub br¹zu. Interesuj¹cy z technicznego punktu widzenia kana³ z tamtego okresu przebiega³ pomiêdzy Calandri¹ a Heraklej¹ nad Zatok¹ Tyrenck¹. Jego zag³êbienie osi¹ga³o miejscami a¿ 45 m. O antycznym tunelu w miecie Samus w Azji Mniejszej s³u¿¹cym jako kana³ do transportu wody pitnej wspomina Herodot (ok. 485425 p.n.e.). W ten sposób dostarczana by³a do miasta woda ze ród³a na górze Castro. W tunelu, d³ugoci oko³o 1000 m, szerokoci i wysokoci po 2,5 m, znajdowa³y siê rury z czerwonej gliny o rednicy od 150 do 200 mm. Stosowano ponadto rury kamienne. Pocz¹tki rozwoju kanalizacji w staro¿ytnym Rzymie wi¹¿¹ siê z wczeniejszymi osi¹gniêciami kultury etruskiej (VIIIIV wiek p.n.e.). Stosowano wówczas usystematyzowane planowanie miast, uwzglêdniaj¹ce budowê otwartych kana³ów wzd³u¿ g³ównych ulic. Oko³o 610 roku p.n.e. za czasów panowania pi¹tego króla Rzymu Lucjusza Tarkwiniusza Priscusa (616578 p.n.e.) powsta³ funkcjonalny system odprowadzania cieków miejskich do Tybru g³ównym kana³em, zwanym Cloaca Maxima, który funkcjonuje do czasów obecnych. Ogólny widok jego konstrukcji przedstawiono na rys. 1.1.7 [85], a przebieg kana³u w najstarszej czêci Rzymu na rys. 1.1.8 [85]. Kanalizacja pocz¹tkowo by³a odkryta i s³u¿y³a g³ównie regulacji strumieni, osuszeniu bagnistej ziemi w kotlinie miêdzy wzgórzami oraz odprowadza³a nadmiar wody deszczowej. Do tego systemu wkrótce zaczêto powszechnie odprowadzaæ cieki. Wzrastaj¹ce natê¿enie nieprzyjemnych zapachów spowodowa³o koniecznoæ przykrycia kana³u sta³ym sklepieniem, co przeprowadzono w II wieku p.n.e. Przekrój poprzeczny kana³u Cloaca Maxima by³ bardzo zmienny; w pobli¿u ujcia najszerszy, miejscami szerokoæ i wysokoæ kana³u pozwala³a na poruszanie siê ³odzi¹. Dno kana³u wy³o¿ono tufem (ska³a sk³adaj¹ca siê g³ównie z piasku i popio³ów wulkanicznych). Materia³em tym by³y te¿ wy³o¿one ulice w Rzymie. ciany boczne kana³u by³y zbudowane z 35 warstw du¿ych bloków tufu. Pojedynczy blok by³ szeroki na 1 m, d³ugi na 2,5 m i wy-
18
1. Historia rozwoju kanalizacji
Rys. 1.1.7. Widok konstrukcji rzymskiego kana³u Cloaca Maxima z VII w. p.n.e.
Rys. 1.1.8. Przebieg trasy rzymskiego kana³u Cloaca Maxima
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
19
Rys. 1.1.9. Przyk³adowe przekroje poprzeczne rzymskiego kana³u Cloaca Maxima
soki na 0,8 m. Spoiny nie by³y wype³nione zapraw¹, lecz spinano kamienne bry³y ¿elaznymi ³ukowatymi klamrami pokrytymi o³owiem. Kolebkowe sklepienia kana³u by³y zbudowane z kliñców, u³o¿onych w siedmiu do dziewiêciu warstwach, spojonych ze sob¹ ponad kr¹¿yn¹. Miejscami kana³ by³ przykryty tylko grubymi p³ytami kamiennymi, a na innych odcinkach sklepieniem ceglanym. W wielu miejscach w kanale Cloaca Maxima zbudowano studzienki, do których doprowadzano cieki domowe. Budowniczowie rzymscy byli te¿ prekursorami wspó³czesnego betonu. Do budowy sklepieñ kana³ów stosowali oni mieszankê z zaprawy wapiennej i kruszywa naturalnego lub z okruchów cegie³, któr¹ wylewano na wczeniej przygotowane deskowanie. Przekroje poprzeczne kana³u Cloaca Maxima przedstawiono na rys. 1.1.9 [85]. Podobnie jak w Rzymie, tak¿e w miastach prowincji pierwsze kana³y ciekowe powsta³y pod koniec VII wieku p.n.e. Równie¿ wiele warowni wyposa¿ono w kana³y ciekowe. W obozach wojskowych kana³y spe³nia³y wiele zadañ: odbiera³y cieki, drenowa³y grunty i odprowadza³y wody opadowe. Czêsto w takich przypadkach kana³y nie koñczy³y siê przy rzece, lecz mniej lub bardziej przypadkowo; lepo przy murach fortyfikacji, w polu, w oszalowanych drewnem b¹d omurowanych rowach otaczaj¹cych obóz. Zdarza³o siê te¿, ¿e system ciekowy zamkniêtym piercieniem otacza³ obozowisko. Oko³o roku 97 p.n.e. Sekstus Julius Frontinius opublikowa³ pracê na temat kutych i lutowanych rur o³owianych. Od tego czasu rozpoczynaj¹ siê nowe mo¿liwoci zaopatrywania miast w wodê. Nie zdawano sobie wówczas sprawy z zagro¿eñ, jakie niesie woda pitna ska¿ona toksycznym o³owiem. Rury o przekroju owalnym lub w kszta³cie kropli wody by³y wykonywane z odpowiednio giêtej blachy. W staro¿ytnym Rzymie przewody z rur o³owianych by³y bardzo rozpowszechnione jako rozdzielcze, doprowadzaj¹ce wodê do poszczególnych budynków. Mia³y one od 2 do 3 m d³ugoci i gruboæ cianki oko³o 7 mm, a ich rednica wewnêtrzna wynosi³a zwykle 100 mm. Poszczególne rury ³¹czono ze sob¹ przez lutowanie.
20
1. Historia rozwoju kanalizacji
1.1.3. Akwedukty Grawitacyjny transport wody pitnej z uwagi na ukszta³towanie terenu bywa³ niekiedy trudny do realizacji. W IV w. p.n.e., buduj¹c kana³y doprowadzaj¹ce wodê pitn¹ do miast z du¿ych odleg³oci, napotykano problemy techniczne zwi¹zane z przejciami w poprzek g³êbokich dolin. Rozwi¹zanie stanowi³y interesuj¹ce konstrukcje in¿ynierskie znane jako akwedukty. Ich budowa by³a jednak bardzo kosztowna i pracoch³onna. Dlatego przy wiêkszych przeszkodach (du¿e ró¿nice poziomów) stosowano tañsze rozwi¹zanie w postaci przewodów cinieniowych (przejcia syfonowe), co zosta³o zapocz¹tkowane oko³o roku 180 p.n.e. System ten umo¿liwia³ te¿ rozprowadzanie wody w miastach. Do tego celu staro¿ytni Grecy i Rzymianie u¿ywali rur kamiennych, ceramicznych oraz o³owianych. W Chinach stosowano tak¿e rury bambusowe. Przyk³adem przejcia syfonowego z wykorzystaniem rur o³owianych jest romañski akwedukt pod Lyonem, który sk³ada³ siê z dziewiêciu równoleg³ych przewodów z rur o³owianych o rednicy od 300 do 450 mm i gruboci cianki 25 mm pozwalaj¹cej na przeniesienie cinienia wewnêtrznego dochodz¹cego do 0,6 MPa (6 atm). Akwedukty to w¹skie i wysokie budowle o murowanej konstrukcji ³ukowej (rodzaj arkad), na których wspiera³ siê kana³ w formie rynny. Najczêciej stosowanym materia³em by³a kostka kamienna, a ³uki wykonywano przewa¿nie z kliñca. W celu zabezpieczenia przed zanieczyszczeniami oraz zmniejszenia nagrzewania siê wody promieniami s³onecznymi kana³y czêsto przykrywano. Przekroje poprzeczne samych kana³ów by³y zró¿nicowane. Na akweduktach wielopiêtrowych, na kolejnych piêtrach uk³adano przewody, które w Rzymie dostarcza³y wodê nie bezporednio do u¿ytkowników, lecz do centralnego zbiornika, tzw. zamku wodnego. Z niego z kolei woda przep³ywa³a do kilku zbiorników bocznych, z których zasilano ³anie miejskie, domy oraz fontanny i zbiorniki publiczne. Pierwszy akwedukt Aqua Appia w Rzymie zbudowano w roku 312 p.n.e. Na Wschodzie (Asyria, Babilon, Egipt, Persja) akwedukty budowano jeszcze wczeniej, bo ju¿ w X w. p.n.e. Najwa¿niejsz¹ budowl¹ s³u¿¹c¹ doprowadzeniu wody pitnej do Konstantynopola by³ akwedukt zbudowany w roku 386 naszej ery, dwupiêtrowy o wysokoci 22,70 m i d³ugoci 1170 m. W XIX w. bywa³ on jeszcze u¿ywany w sytuacjach awaryjnych. Jedn¹ z najwspanialszych budowli zastosowanych do transportu wody by³ akwedukt staro¿ytnej Kartaginy o d³ugoci 132 km, zbudowany przez Rzymian w II w. naszej ery. Zniszczony zosta³ dopiero w XVII w. przez muzu³manów. Do dzi zachowa³ siê odcinek tego akweduktu w pobli¿u Tunisu. Jego wysokoæ wynosi 8 m, rozstaw podpór 4,5 m, a ich szerokoæ 4,0 m. W niektórych miejscach wysokoæ tego akweduktu osi¹ga³a ponad 15 m. W rejonach o zimniejszym klimacie przy przejciach kana³ów nad dolinami z wykorzystaniem akweduktów nale¿a³o uwzglêdniæ wp³ywy termiczne. Chodzi³o tu przede wszystkim o zabezpieczenie kana³u przed zamarzaniem wody. W takich przypadkach zwiêkszano gruboæ cian oraz przekrycia, które dodatkowo pokrywano warstw¹ gruntu, stanowi¹cego skuteczn¹ izolacjê termiczn¹.
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
21
Do najbardziej znanych tego rodzaju budowli mo¿na zaliczyæ akwedukt w Segovii w Hiszpanii o d³ugoci 1800 m, zbudowany w latach od 98 do 117 naszej ery na rozkaz cesarza Trajana. Jego konstrukcjê stanowi 177 ³uków z ciosów granitowych u³o¿onych bez u¿ycia zaprawy o wysokoci do 30 m. Akwedukt ten przetrwa³ do naszych czasów. Podobnie dobrze zachowany romañski akwedukt znany jako Pont du Gard, z koñca I w. p.n.e., znajduje siê w dolinie rzeki Gardon po³o¿onej w pobli¿u miasta Nîmes w po³udniowej Francji. Budowlê t¹ przedstawiono na rys. 1.1.10 [113]. Zasadnicz¹ konstrukcjê kana³u stanowi¹ dwa du¿e ³uki, na których wspiera siê rodzaj arkad tworz¹cych oparcie dla kana³u. Kana³ ten wznosi siê na 48 m ponad dnem doliny. Jego przekrój poprzeczny to prostok¹t o wysokoci 1,30 m i szerokoci 1,20 m. Kana³ przykryty jest kamiennymi p³ytami. Gruboæ inkrustacji (twardych osadów) na pocz¹tku XX w. wynosi³a 0,30 m, w wyniku czego szerokoæ kana³u w wietle zosta³a zmniejszona do 0,60 m.
Rys. 1.1.10. Schemat konstrukcji romañskiego akweduktu pod Nîmes w po³udniowej Francji z I w. p.n.e. ( przekrój pod³u¿ny 1:1000; przekrój poprzeczny 1:100)
Interesuj¹ce XIX-wieczne akwedukty znajduj¹ siê na trasie kana³u transportuj¹cego wodê pitn¹ dla Wiednia. Jeden z nich, w pobli¿u miejscowoci Leobersdorf, o d³ugoci 285 m ma 13 podpór oko³o 3,80 m wysokoci. Inny, w okolicach miejscowoci Mauer, ma równie¿ d³ugoæ 285 m oraz 13 podpór o wysokoci do 15,0 m. Kolejny, w pobli¿u miejscowoci Speising, ma d³ugoæ 190 m oraz 7 podpór o wysokoci do 23,0 m. Najd³u¿szy w okolicach miejscowoci Baden ma d³ugoæ 675 m oraz 41 podpór o wysokoci do 23,0 m. Najbli¿szy Wiednia, w pobli¿u miejscowoci Liesing ma 665 m d³ugoci oraz 43 podpory o wysokoci do 17,0 m. Rozwi¹zanie konstrukcyjne tego akweduktu przedstawiono na rys. 1.1.11 [113].
22
1. Historia rozwoju kanalizacji
Rys. 1.1.11. Schemat konstrukcji XIX-wiecznego akweduktu doprowadzaj¹cego wodê pitn¹ do Wiednia (1:500)
1.1.4. Okres od pocz¹tków naszej ery do koñca XIX wieku W pierwszym wieku naszej ery ³¹czna d³ugoæ przewodów doprowadzaj¹cych wodê do Rzymu wynosi³a 423 km. W tym okresie w Wiecznym Miecie rozpoczê³a siê na du¿¹ skalê budowa akweduktów. Dla zaopatrzenia miasta w wodê zbudowano 14 sieci z³o¿onych z d³ugich akweduktów. Przyk³adowo, kana³ Aqua Marcia mia³ 91,6 km d³ugoci, z czego 11 km przebiega³o na akweduktach. Inny kana³ Aqua Julia mia³ 23 km d³ugoci, z czego 9,6 km przebiega³o na akweduktach. Zbudowany za panowania cesarzy Klaudiusza i Trajana kana³ Aqua Claudia sk³ada³ siê z dwóch równoleg³ych przewodów, prowadzonych na d³ugich odcinkach na akweduktach (³¹cznie ponad 15 km). Wiele akweduktów powsta³o tak¿e w koloniach rzymskich. W okresie od IX do XII w. n.e. okres rozkwitu prze¿ywa³y miasta Po³udniowej Ameryki. Przejawem wysokiego rozwoju tamtejszych cywilizacji by³a m.in. budowa sieci kanalizacyjnych. W Europie w kolejnych wiekach po okresie Wêdrówek Ludów (IVVII w.) zanik³a troska o sprawy zwi¹zane z higien¹, co w czasach redniowiecza objawia³o siê brakiem zainteresowania czystoci¹ w gospodarstwach domowych i na ulicach. Wodami opadowymi nie przejmowa³ siê nikt, podobnie jak ciekami bytowo-gospodarczymi, które by³y wylewane wprost na ulice (czasem bezporednio przez okna) albo do rowów biegn¹cych wzd³u¿ ulic. W rezultacie czêsto wybucha³y grone epidemie dziesi¹tkuj¹ce ludnoæ. Troska o higienê istnia³a jedynie w klasztorach oraz na zamkach. W³anie przy doprowadzaniu wody do zamków, ju¿ w po³owie XV w. znalaz³y pierwsze zastosowania rury z ¿eliwa szarego. Najstarszy przewód doprowadzaj¹cy wodê do zamku w Dillenburgu zbudowano w roku 1455 [81]. Jego rednica wewnêtrzna wynosi³a 40 mm, a d³ugoæ poszczególnych rur oko³o 1 m. Gruboæ cianek by³a bardzo zró¿nicowana z uwagi na prymitywn¹ technologiê wykonywania odlewu. W ówczesnym czasie by³o to jednak du¿e osi¹gniêcie techniczne. W roku 1562 w miejscowoci Langensalza powsta³ wodoci¹g o d³ugoci oko³o 1000 m do zasilania studni ratusza. Przewód sk³ada³ siê z rur ¿eliwnych o d³ugociach 1,75 m i rednicach wewnêtrznych 115 lub 145 mm. Odlewanie rur w redniowieczu by³o bardzo trudne przy ówczesnym sta-
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
23
nie techniki. wiadczy o tym fakt, ¿e na pocz¹tku XVII w. w wytwórni ¿eliwa w miejscowoci Altenau w Harzu tygodniowo odlewano zaledwie 25 rur. Powodowa³o to, ¿e ruroci¹g o d³ugoci oko³o 6 km budowano ponad szeæ lat, poniewa¿ tyle czasu wymaga³o wyprodukowanie potrzebnej liczby rur. Wród zaniedbanych pod wzglêdem higieny redniowiecznych miast korzystnym wyj¹tkiem by³o Bunzlau na l¹sku (obecnie Boles³awiec), gdzie ju¿ w roku 1531 rozpoczêto budowê sieci kanalizacyjnej po uprzednim zabezpieczeniu dop³ywu wie¿ej wody. cieki komunalne nie by³y wprowadzane bezporednio do rzeki, lecz doprowadzano je i rozkraplano na nisko po³o¿onych ³¹kach i ogrodach. Zastosowane urz¹dzenia wykorzystywano a¿ do pocz¹tku XX w. Powstanie nowoczesnych systemów kanalizacyjnych wi¹za³o siê z tzw. rewolucj¹ przemys³ow¹ i towarzysz¹cym jej gwa³townym rozwojem miast. Tak du¿a koncentracja ludzi przy jednoczesnym braku systemowych rozwi¹zañ problemów sanitarnych stanowi³a powa¿ne zagro¿enie dla zdrowia. Wybuch epidemii cholery w roku 1831 zdecydowanie przypieszy³ prace nad popraw¹ takiego stanu. Znacz¹ce zmiany w podejciu do przestrzegania zasad higieny mia³y pocz¹tkowo miejsce w Anglii, gdzie w roku 1842 w ramach podjêtych dzia³añ Edwin Chadwick opracowa³ Raport o warunkach sanitarnych klasy pracuj¹cej Wielkiej Brytanii. Wydano ca³y szereg przepisów zawartych w akcie Public Health Act opublikowanym w roku 1848, co sprawi³o, ¿e przestrzeganie zasad higieny sta³o siê spraw¹ obligatoryjn¹. Wzrost wiadomoci zachowania podstawowych zasad higieny dotyczy³ nie tylko Anglii, ale ca³ego cywilizowanego wiata. Na du¿¹ skalê prowadzono prace projektowe i realizacjê systemów dostarczania czystej wody pitnej oraz odprowadzania cieków. Dzia³ania te nie by³y w pe³ni przemylane. Usuwanie fekaliów wraz ze ciekami bytowo-gospodarczymi bezporednio do odbiorników, którymi w praktyce by³y najczêciej rzeki, w po³¹czeniu z gwa³townym rozwojem miast i przemys³u doprowadzi³o do drastycznego zanieczyszczenia wód. Spowodowa³o to problemy z pozyskiwaniem wody pitnej, gdy¿ ta pobierana z rzeki nadawa³a siê raczej do celów sanitarnych. W celu przeciwdzia³ania takiej sytuacji w roku 1858 opracowano szereg przepisów dotycz¹cych ochrony rzek przed zanieczyszczaniem, szczególnie na obszarach silnie zurbanizowanych. Przestrzeganie tych przepisów ponownie umo¿liwi³o pobieranie wody pitnej bezporednio z rzek. W praktyce oznacza³o to koniecznoæ nowych inwestycji. Przyk³adowo w Londynie w latach 18601875 zbudowano 30 km kana³ów, którymi ³adunek zanieczyszczeñ wprawdzie odp³ywa³ z miasta, jednak nie znika³, lecz powodowa³ zanieczyszczenia rzeki na dalszym odcinku. Interesuj¹c¹ budowl¹ in¿yniersk¹ z tego okresu jest 154-kilometrowy przewód doprowadzaj¹cy wodê do Manchesteru. Tworzy go murowany kana³ o d³ugoci 58 km, 47 tuneli o ³¹cznej d³ugoci 23 km oraz 73-kilometrowy ruroci¹g ¿eliwny. Na trasie przewodu znajduj¹ siê liczne akwedukty [113]. Pierwsze prace projektowe dotycz¹ce sieci kanalizacyjnych w Niemczech by³y prowadzone pod kierunkiem in¿ynierów angielskich. Oni te¿ nadzorowali wykonawstwo. W nowoczesnym podejciu do projektowania kanalizacji charakterystyczne by³o rozpatrywanie ca³ej sieci, a nie tylko poszczególnych kana³ów. Przy projektowaniu prze-
24
1. Historia rozwoju kanalizacji
kroju kana³u uwzglêdniano zarówno iloæ dop³ywaj¹cych cieków, jak i spadek pod³u¿ny kana³u. Przewidywano dodatkowe urz¹dzenia do wentylowania i czyszczenia kana³ów, starannie dobierano materia³y konstrukcyjne. Z czasem in¿ynierowie niemieccy zdobyli tak du¿e dowiadczenie, ¿e w po³¹czeniu z rozwojem nauki Niemcy sta³y siê czo³owym krajem w dziedzinie techniki kanalizacyjnej. Najs³ynniejsi projektanci znani w ca³ej ówczesnej Europie to przede wszystkim Anglicy Lindley (ojciec i synowie) i Gordon oraz Niemcy Hobrecht i Wiebe. Pierwszym miastem w Niemczech, w którym od podstaw zaprojektowano system kanalizacyjny by³ Hamburg. Tam w³anie, po wielkim po¿arze w roku 1842, dla zniszczonych dzielnic miasta opracowano projekt odbudowy, a William Lindley (1808 1900) opracowa³ dostosowany do niego projekt sieci wodoci¹gowej i kanalizacyjnej. On tak¿e nadzorowa³ budowê obu sieci. W roku 1853 rozbudowana sieæ kanalizacyjna obs³ugiwa³a tak¿e pozosta³¹ czêæ miasta. W latach 18711875 zbudowano wielki kolektor zbiorczy, którym cieki z prawobrze¿nej czêci miasta dop³ywa³y do rzeki Elby. Niewiele du¿ych miast by³o w stanie ze wzglêdów ekonomicznych rozwi¹zaæ kompleksowo problem cieków jak to zrobiono w Hamburgu. Uda³o siê tego dokonaæ we Frankfurcie nad Menem, gdzie w³adze miasta postanowi³y zbudowaæ sieæ kanalizacyjn¹. W tym celu ju¿ w roku 1863 wys³ano do Anglii grupê specjalistów. Opracowany przez nich plan sta³ siê podstaw¹ obecnego systemu kanalizacyjnego. Zosta³ on oczywicie w miêdzyczasie bardzo rozbudowany. W lady Hamburga i Frankfurtu nad Menem posz³y inne miasta. W Berlinie skanalizowaniem miasta interesowano siê ju¿ od roku 1856. Pierwszy kompleksowy projekt sieci kanalizacyjnej dla Berlina opracowa³ równie¿ Wiebe. Przewidywa³ on zebranie wszystkich cieków i odprowadzenie ich w jednym miejscu do rzeki Szprewy (Spree), co wymaga³o ich podniesienia do poziomu odbiornika w stacji pomp. Projekt ten nie doczeka³ siê jednak realizacji. Dopiero w latach 18761872 zrealizowany zosta³ projekt sieci kanalizacyjnej opracowany przez Hobrechta. Zak³ada³ on podzia³ miasta na niezale¿ne obszary, z których cieki odprowadzano do ró¿nych odbiorników w zale¿noci od sytuacji. Z najni¿ej po³o¿onych terenów cieki przepompowywano na pobliskie pola irygacyjne. W Pary¿u ju¿ w roku 1824 by³o oko³o 35 km kana³ów ogólnosp³awnych, w tym s³ynny kana³ Kloaka Pary¿a pod Bulwarem Sewastopolskim o szerokoci 5,0 m i wysokoci 4,0 m. W rodku p³yty dennej mia³ wykszta³con¹ kinetê o szerokoci 1,5 m i g³êbokoci 2,0 m. Wewn¹trz kana³u znajdowa³y siê ¿eliwne przewody wodoci¹gowe. Wspomniany William Lindley by³ autorem projektów sieci wodoci¹gowych i kanalizacyjnych nie tylko dla Hamburga, ale i dla wielu innych miast europejskich, takich jak: Peszt, Bazylea, Petersburg oraz kilku miast polskich. W tym okresie kana³y o ma³ych rednicach budowano g³ównie z kamionki, do budowy kana³ów o wiêkszych przekrojach u¿ywano natomiast ceg³y i kamienia. W po³owie XIX w. pojawi³y siê nowe materia³y konstrukcyjne beton i ¿elbet. Znalaz³y one zastosowanie tak¿e do budowy kana³ów sanitarnych. Przyk³adowe przekroje kana³ów budowanych w koñcu XIX w. przedstawiono na rys. 1.1.12 [72].
1.1. Kanalizacja w rozwoju cywilizacji technicznej
25
2,00
0,25 1,40
0,933
0,328
0 1,4
1,48 2,22
Rys. 1.1.12. Typowe przekroje XIX-wiecznych kana³ów
Wczeniej, oprócz najstarszych rur ceramicznych, jeszcze w XIX w. stosowano rury kamienne; m.in. w Drenie w roku 1848 wybudowano przewód z przewierconych ciosów piaskowca pozyskiwanego w Szwajcarii Saksoñskiej. W Pradze przewody do transportu wody by³y wykonane z przewierconego marmuru. Przed wprowadzeniem rur ¿eliwnych w XV w. bardzo rozpowszechnione by³y rury drewniane produkowane z przewiercanych pni drzew iglastych. £¹czniki wykonywano z kutego ¿elaza. Pozosta³oci takich instalacji w dalszym ci¹gu s¹ odkopywane, np. we Wroc³awiu rys.1.1.13.
Rys. 1.1.13. Drewniany przewód wodoci¹gowy z prze³omu XV i XVI w. odkopany w 2000 roku w ul. Piaskowej we Wroc³awiu
26
1. Historia rozwoju kanalizacji
W po³owie XIX w. do rozprowadzania wody oprócz najczêciej stosowanych rur ¿eliwnych u¿ywano czasem tzw. rury asfaltowe. Produkowano je z szerokiej tamy papierowej nawijanej na sztywny cylinder. Jednoczenie tamê impregnowano roztopionym asfaltem. Przez nawijanie kolejnych warstw uzyskiwano projektowan¹ gruboæ cianki. Rury od wewn¹trz pokrywane by³y warstw¹ wodoodpornego pokostu, a od zewn¹trz drobnym ¿wirem zmieszanym z lakierem asfaltowym. £¹czono je ze sob¹ specjalnymi ³¹cznikami, a szczelnoæ po³¹czeñ uzyskiwano, u¿ywajac uszczelek gumowych lub doszczelniaj¹c kitem asfaltowym. Rury te wkrótce zosta³y ca³kowicie zast¹pione przez rury ceramiczne i betonowe. Na prze³omie XIX i XX w. przewody cinieniowe praktycznie budowano jedynie z rur ¿eliwnych dla rednic powy¿ej 30 mm oraz z rur o³owianych dla rednic od 10 do 30 mm (wyj¹tkowo tak¿e do 80 mm).
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich 1.2.1. Wprowadzenie Pierwszy kompleksowy projekt kanalizacji na ziemiach polskich opracowa³ w roku 1869 niemiecki in¿ynier Wiebe dla Gdañska. Realizacja tego przedsiêwziêcia zosta³a ca³kowicie zakoñczona w roku 1871. Historiê rozwoju systemów kanalizacyjnych miast w naszym kraju nale¿y jednak wi¹zaæ przede wszystkim z postaciami in¿. Wiliama Lindleya, twórcy za³o¿eñ systemu wodoci¹gowo-kanalizacyjnego dla Warszawy, bêd¹cej wówczas pod zaborem rosyjskim oraz jego syna, dra in¿. sir Wiliama Heerleina Lindleya, który ten projekt zrealizowa³. Sir Wiliam Heerlein Lindley, podobnie jak jego ojciec, dzia³a³ g³ównie na terenie ówczesnych Niemiec. Jednak w koñcu 1881 roku, po wycofaniu siê ojca z czynnego ¿ycia zawodowego, przej¹³ po nim wszystkie rozpoczête prace w Niemczech, a wkrótce rozpocz¹³ samodzieln¹ dzia³alnoæ poza granicami tego kraju. Do jego prac wykonanych na terenie ówczesnej Polski zalicza siê projekty i ich realizacje oraz opinie w sprawie skanalizowania i zaopatrzenia w wodê miasta £odzi (19071909), Lwowa (1909), Radomia (1912) i W³oc³awka (19101914). Jednak najwiêcej energii powiêci³ realizacji systemu wodoci¹gowo-kanalizacyjnego miasta Warszawy (18811915). Podobny rozwój sieci kanalizacyjnych nast¹pi³ w ówczesnych miastach niemieckich na zachodnich ziemiach obecnej Polski. Tu tak¿e na prze³omie wieku dzia³ali ojciec i syn Lindleyowie. Nieco inaczej przedstawia siê historia rozwoju kanalizacji na obszarach by³ego zaboru austriackiego, dlatego, dla stworzenia w miarê pe³nego obrazu rozwoju kanalizacji w naszym kraju, rozwój systemów kanalizacji miast polskich przedstawiono na przyk³adzie Warszawy, Wroc³awia i Krakowa. Tym bardziej, ¿e systemy kanalizacyjne tych miast s¹ ciekawymi systemami nie tylko w skali kraju, ale tak¿e na terenie Europy. Ró¿norodnoæ obiektów oraz czas ich budowy sprawiaj¹, ¿e przedstawione informacje s¹ reprezentatywne dla sieci kanalizacyjnych w innych zabytkowych miastach, rozwijaj¹cych siê w podobnych warunkach topograficznych i cywilizacyjnych.
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
27
1.2.2. Historia kanalizacji Warszawy* 1.2.2.1. Okres przed rokiem 1878 Do koñca XVIII wieku sposób usuwania cieków z terenu miasta nie ró¿ni³ siê zasadniczo od systemów stosowanych w tamtym okresie w wiêkszoci miast europejskich. cieki z gospodarstw domowych i wody opadowe sp³ywa³y bezporednio do Wis³y lub lokalnych cieków rowami otwartymi, które w niektórych przypadkach zastêpowano krytymi kana³ami drewnianymi albo murowanymi. Kana³y powstawa³y przede wszystkim w dzielnicach staromiejskich i obszarach z nimi s¹siaduj¹cych, jednak nie stanowi³y one zaplanowanego systemu. W literaturze tematu z 1879 roku (Kucharzewski F., Przegl¹d Techniczny, zeszyt VII, 1978) [244] opisanych jest 11 takich kana³ów, które by³y ca³kowicie murowane lub murowane z drewnianym stropem i kinet¹. Autor publikacji wspomina ponadto o kana³ach drewnianych w ulicach Pañskiej, ¯elaznej, Krochmalnej, Nowogrodzkiej i Marsza³kowskiej. cieki w Alejach Jerozolimskich sp³ywa³y cembrowanym rowem. Nieczystoci z do³ów kloacznych wywo¿ono beczkami poza miasto i rozlewano na polach, zakopywano w ziemi lub zrzucano wprost do Wis³y. Dopiero w drugiej po³owie XIX wieku zaczêto budowaæ do³y kloaczne o cianach murowanych z ceg³y na zaprawie cementowej. Stan taki utrzymywa³ siê do 1874 roku, kiedy to komisja miasta Warszawy pod przewodnictwem Alfonsa Grotowskiego (in¿yniera wodoci¹gu miejskiego), po zwiedzeniu uk³adu kanalizacji ogólnosp³awnej Hamburga i Frankfurtu nad Menem, zawnioskowa³a zlecenie Williamowi Lindleyowi zaprojektowanie dla Warszawy systemu podobnego do kanalizacji we Frankfurcie. Zlecenie opracowania projektu zosta³o przes³ane Williamowi Lindleyowi 20 maja 1876 roku, a termin jego zakoñczenia ustalono na 15 maja 1878 roku. 1.2.2.2. Okres po 1878 roku Zgoda na budowê systemu kanalizacji w Warszawie zosta³a wydana przez cara Aleksandra III w dniu 21 kwietnia 1881 roku, a budowê systemu pod kierownictwem sir Wiliama Heerleina Lindleya (syna Williama) rozpoczêto w sierpniu tego roku. Za³o¿enia projektu kanalizacji Warszawy przewidywa³y: usuwanie cieków komunalnych, przemys³owych i wód opadowych poprzez sieæ szczelnych kana³ów ogólnosp³awnych, zakaz odprowadzania do kanalizacji nieczystoci z do³ów kloacznych, wyburzanie wszystkich istniej¹cych kana³ów w miarê rozbudowy nowej sieci, wprowadzenie klozetów wodnych, lokalizacjê stacji filtrów w najwy¿szym po³o¿eniu sieci w celu u³atwienia jej przep³ukiwania, przep³ukiwanie sieci ciekami spiêtrzanymi na systemie zasuw kana³owych,
*
Historiê kanalizacji Warszawy opisano na podstawie prac [7, 36, 244].
28
1. Historia rozwoju kanalizacji a)
b)
Rys.1.2.1. Kana³ murowany o przekroju jajowym: a) profil pod³u¿ny i plan sytuacyjny fragmenty, b) przekrój pionowy
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
29
u³o¿enie kana³ów na g³êbokoci umo¿liwiaj¹cej odprowadzenie cieków z piwnic i obni¿enie wody gruntowej w celu osuszenia piwnic, skierowanie wszystkich p³ynnych cieków na pola irygowane po³o¿one na Bielañskich Terenach Wojskowych; urz¹dzanie stacji pomp i pól ulega³o jednak sta³ym modyfikacjom ze wzglêdu na rozwój technik oczyszczania cieków. Do obliczeñ iloci cieków ze zlewni obszar Warszawy podzielono na dwie strefy: rodkow¹ o powierzchni 262 ha obejmuj¹c¹ Stare Miasto oraz pas wzd³u¿ Krakowskiego Przedmiecia i Nowego wiatu, przyjmuj¹c gêstoæ zaludnienia 376 mieszkañców/ha, zewnêtrzn¹ o powierzchni 1270,8 ha i gêstoci zaludnienia 323 mieszkañców/ha; do obliczeñ iloci cieków sanitarnych pochodz¹cych z gospodarstw domowych (w czasie bezopadowym) przyjêto zu¿ycie wody wodoci¹gowej 226 l/mieszkañca/dobê oraz liczbê mieszkañców równ¹ 500 000. Sieæ kana³ów podzielono na trzy rodzaje: kana³y boczne, odprowadzaj¹ce cieki i wody opadowe z niewielkich fragmentów zlewni do kana³ów g³ównych, kana³y g³ówne, odprowadzaj¹ce cieki i wody opadowe z kana³ów bocznych, kana³y burzowe, odprowadzaj¹ce wody opadowe najkrótsz¹ drog¹ do Wis³y podczas ulewnych deszczy poprzez przelewy wody z kana³ów g³ównych. Przekroje kana³ów murowanych zaprojektowano jako jajowe w omioelementowym typoszeregu wymiarowym zmieniaj¹cym siê w zakresie od 1,8×1,42 do 0,9×0,6 m. Przyk³ad kana³u z tego typoszeregu przedstawiono na rys.1.2.1 [7]. Jak widaæ, zamieszczone na rys 1.2.1a opisy s¹ w jêzyku rosyjskim, gdy¿ budowla ta powstawa³a podczas zaboru rosyjskiego tej czêci Polski. W systemie znalaz³y siê ponadto przewody o przekroju ko³owym ∅0,40 m i ∅0,30 m. Po³¹czenia kana³ów bocznych z kana³ami g³ównymi oraz rozga³êzienia kana³owe zaprojektowano po ³ukach (przewa¿nie o promieniu 7,5 m) stycznych do osi kana³ów g³ównych. cieki z rynsztoków ulicznych oraz przykanalików domowych zrzucano do kana³ów przez zamkniêcia syfonowe. Projektant przewidzia³ skuteczny system przewietrzania kana³ów. W tym celu we wszystkich wy¿szych punktach komór rewizyjnych i sklepieñ kana³ów zaprojektowano (w odleg³ociach oko³o 40 m) przewietrzniki z pionowymi kominami rurowymi, doprowadzonymi do studzienek przewietrznikowych umieszczanych pod jezdniami. T¹ drog¹ powietrze dop³ywa³o do kana³ów, sk¹d by³o odprowadzane przez rury spustowe dla wód opadowych. Ze wzglêdu na topografiê miasta system kanalizacyjny podzielono na sieæ kana³ów górnego miasta, Powila i Pragi. Projekt szczegó³owy skanalizowania Pragi zosta³ przed³o¿ony przez W.H. Lindleya w 1900 roku. Podstawowe za³o¿enia tego projektu by³y zbie¿ne z za³o¿eniami projektu g³ównego, które zosta³y omówione powy¿ej. Zasadnicza sieæ kana³ów zosta³a wykonana zgodnie z projektem generalnym z 1878 roku. Na terenie Wielkiej Warszawy system wybudowano na podstawie projektu dra in¿. K. Poniatowskiego z uwzglêdnieniem zmian wprowadzanych przez Dyrekcjê Wodoci¹gów i Kanalizacji, wynikaj¹cych z korekt przestrzennego rozwoju miasta.
30
1. Historia rozwoju kanalizacji
Jako materia³u do budowy przewodów (do 1936 roku w³¹cznie) u¿ywano: ceg³y, w przypadku przewodów o wiêkszych przekrojach poprzecznych, rur kamionkowych o rednicach od ∅300 mm do ∅400 mm. Dopiero po roku 1936 zaczêto stosowaæ inne tworzywa konstrukcyjne do budowy kana³ów o porednich wymiarach przekroju miêdzy kamionkowymi i ceglanymi. Powsta³y wtedy kana³y betonowe, ¿elbetowe oraz ¿eliwne i piaskowcowe jako przykanaliki domowe. Kinety kana³ów betonowych wykonywano z bloków kamionkowych, klinkieru, ceg³y lub betonu wy³o¿onego p³ytkami kamionkowymi lub pirogranitowymi. Przewody budowano na g³êbokociach od 4 do 12 metrów w wykopach i technikami bezwykopowymi. Przy budowie kana³ów w wykopach otwartych uwzglêdniano koniecznoæ zapewnienia przejazdu dla osób zamieszka³ych w rejonie budowy, stra¿y po¿arnej, pogotowia ratunkowego i innych s³u¿b zwi¹zanych z bezpiecznym funkcjonowaniem miasta. W celu zabezpieczenia skarp g³êbokich wykopów wykonywano obudowy z bali drewnianych (o gruboci 63 mm i d³ugoci 5 m), rozpieranych dobieran¹ do warunków lokalnych liczb¹ rzêdów rozpór z bali drewnianych o rednicy 140200 mm. Metody bezwykopowe (tunelowanie) stosowano w celu zmniejszenia kosztów dla kana³ów u³o¿onych na g³êbokociach wiêkszych od 7 m lub w przypadkach przejæ pod budynkami, cmentarzem i kolej¹ oraz ruchliwymi ulicami w celu zachowania ci¹g³oci ruchu. Odleg³oci pomiêdzy szybami (w zale¿noci od wyników przeprowadzanych badañ gruntowo-wodnych) wynosi³y od 80 do 120 m. Z szybów koñcowych tunelowanie odbywa³o siê w jednym kierunku, a z szybów porednich w dwóch. Zabezpieczenia wyrobisk wykonywano z klepek drewnianych o gruboci 3850 mm opartych na stalowych ramach z profili teowych, których rozstaw i wymiary dobierano na podstawie obliczeñ statyczno-wytrzyma³ociowych. Kana³y o mniejszych przekrojach (0,60×1,10 m) murowano na ca³ym obwodzie w sekcjach pomiêdzy ramami z jednoczesnym usuwaniem ram. W przypadku kana³ów o wiêkszych wymiarach wykonywano w pierwszej kolejnoci czêæ sp¹gow¹ na ca³ym odcinku pomiêdzy szybami, z pozostawieniem przerw w miejscach zajêtych przez ramy. W drugim etapie budowano górne sklepienie, usuwaj¹c stopniowo ramy i wykañczaj¹c doln¹ i górn¹ czêæ kana³u. Urobek, zarówno w przypadku prac wykonywanych w wykopie jak i technikami bezwykopowymi, transportowano rêcznie ³opatami lub przy u¿yciu kub³ów i rêcznych dwigów trójno¿nych. Mechanizacjê robót stosowano podczas wytwarzania betonu i w pracach odwodnieniowych. W gruntach drobnoziarnistych o ma³ym wspó³czynniku filtracji w celu odwodnienia wykopów stosowano pompowanie ci¹g³e, d³ugotrwa³e, pompami o ma³ych wydajnociach zatopionymi w wierconych studniach depresyjnych. W celu utrudnienia wyp³ukiwania drobnych cz¹stek gruntu za obudowê wykopu z bali zak³adano maty ze s³omy. Po zakoñczeniu wykopu i ustaleniu linii depresji dno wykopu stabilizowano mieszank¹ piaskowo-t³uczniow¹, a dla odprowadzenia wody do ni¿ej po³o¿onych miejsc uk³adano ci¹gi drenarskie (od ∅75 do ∅100 mm). Kana³y z rur kamionkowych uszczelniano sznurem oraz preparatami smo³owymi i uk³adano na ubitej warstwie t³ucznia zmieszanego z piaskiem. Kana³y prze³azowe
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
31
z ceg³y lub betonu posadawiano na fundamentach betonowych, a w s³abych gruntach na ¿elbetowych. Do 1939 roku wybudowano 345 km sieci kanalizacyjnej (z czego 180 km przed rokiem 1914) we wschodniej czêci Bielan, na ¯oliborzu, Ochocie, Mokotowie i na Kamionku. W okresie przed drug¹ wojn¹ wiatow¹ rozpoczêto ponadto budowê sieci kanalizacyjnej na Saskiej Kêpie. Pozosta³e tereny Warszawy skanalizowano dopiero po zakoñczeniu wojny. Obecnie system kanalizacji miasta Warszawy sk³ada siê z dwóch niezale¿nych uk³adów kanalizacyjnych [36]: lewobrze¿nego, o powierzchni oko³o 267 km2, z którego cieki s¹ zrzucane do Wis³y bez oczyszczenia, prawobrze¿nego, o powierzchni oko³o 230 km2, z którego cieki s¹ kierowane do oczyszczalni Czajka. Oba systemy obs³uguj¹ ³¹cznie oko³o 1,5 mln mieszkañców oraz 81 zak³adów przemys³owych. Zdecydowan¹ wiêkszoæ sieci zbudowano po drugiej wojnie wiatowej. Z ogólnej liczby 2366 km przewodów (dane z roku 1998), 915 km to kana³y o przekrojach prze³azowych. Pod wzglêdem struktury i uzbrojenia sieæ sk³ada siê z: przewodów ogólnosp³awnych (1016 km), przewodów sanitarnych (664 km), przewodów deszczowych (686 km), studni rewizyjnych (46 812 sztuki), przewietrzników (12 050 sztuk), wpustów ulicznych (30 444 sztuki), bocznych wejæ (932 sztuk), komór pomiarowych (112 sztuk) i zsypów niegowych (48 sztuk). Z przedstawionych informacji widaæ, ¿e Warszawski system kanalizacyjny obs³uguje znaczn¹ powierzchniê i charakteryzuje siê du¿¹ intensywnoci¹ uzbrojenia. Stan techniczny konstrukcji przewodów jest zró¿nicowany, przy czym szczególnie s³abe pod wzglêdem konstrukcyjnym s¹ kana³y budowane w latach 70. XX stulecia.
1.2.3. Historia kanalizacji Wroc³awia* 1.2.3.1. Okres przed rokiem 1945 Pierwsze pisane wzmianki na ten temat pojawi³y siê w 1272 roku za panowania Henryka IV Prawego (Probusa), który wyda³ przywilej zezwalaj¹cy miastu na pobór wody z rzeki Odry dla wodoci¹gów i zasilania fos miejskich oraz na odprowadzanie cieków. O ile wodoci¹gi budowane by³y wtedy jako system przewodów z drewna, o tyle cieki sp³ywa³y bezplanowo rynsztokami, otwartymi kana³ami i ulicami do rzek Odry i O³awy. Dopiero w 1514 roku wydano pierwsze zarz¹dzenie zabraniaj¹ce zrzutu cieków powy¿ej czerpalni wody z Odry, które powtórzono w 1574 roku w celu zwiêkszenia rygorów ochrony rzeki przed zanieczyszczaniem jej w pobli¿u ujêæ. W 1581 roku wykopano kana³ pomiêdzy murami miejskimi i Odr¹, umo¿liwiaj¹cy kontrolowane odprowadzenie cieków z miasta.
*Historiê
kanalizacji Wroc³awia opisano na podstawie prac [8, 245].
32
1. Historia rozwoju kanalizacji
Dalsza poprawa warunków sanitarnych, daj¹ca pocz¹tek obecnemu systemowi kanalizacyjnemu miasta, nast¹pi³a dopiero w latach 60. dziewiêtnastego stulecia. Wtedy to, podczas rozbiórki miejskich fortyfikacji, zmieniono koryto rzeki O³awy, uk³adaj¹c w starych korytach rzecznych kilka kolektorów kanalizacyjnych odprowadzaj¹cych cieki do Odry. Pomimo to powtarzaj¹ce siê ju¿ w nastêpnej dekadzie epidemie cholery doprowadzi³y do powo³ania w 1871 roku komisji do spraw polepszenia warunków sanitarnych, która w 1872 roku zatwierdzi³a ogólny plan kanalizacji miasta. Przewidywa³ on odprowadzenie cieków systemem przewodów ogólnosp³awnych i oczyszczanie ich na polach irygowanych. Projekt techniczny przedsiêwziêcia zosta³ ukoñczony w 1874 roku, a jego realizacja siedem lat póniej. Wybudowano wtedy piêæ g³ównych kolektorów doprowadzaj¹cych cieki do pompowni Port, sk¹d by³y one t³oczone na usytuowane poza obszarem ówczesnego miasta pola irygowane, które systematycznie powiêkszano, dokupuj¹c nowe tereny. Wymaga³o to budowy nowych pompowni: i tak, w roku 1908 wybudowano pompowniê Rakowiec, a w latach 19091910 pompowniê Szczytniki. W tym te¿ okresie (19101911) zmodernizowano pompowniê Port. Po oczyszczeniu, pocz¹tkowo cieki by³y odprowadzane do rzeki Widawy, a w póniejszym okresie, do nowo wybudowanego kana³u powodziowego i Starej Odry. Mimo imponuj¹cych, jak na owe czasy, rozmiarów przedsiêwziêcia wydolnoæ systemu wkrótce okaza³a siê niewystarczaj¹ca i ju¿ w 1919 roku przyst¹piono do budowy 28 przelewów burzowych (przy 19 istniej¹cych) oraz modernizacji sieci, po zakoñczeniu której mia³a ona 354,7 km d³ugoci. W 1928 roku przy³¹czono do Wroc³awia satelitarne osady posiadaj¹ce w³asne systemy odprowadzania i oczyszczania cieków. Tak¿e póniej, w latach 1932-36 pojawi³y siê lokalne oczyszczalnie cieków budowane dla powstaj¹cych wtedy osiedli mieszkaniowych. Przewody kanalizacyjne o mniejszych rednicach budowano w zasadzie z rur kamionkowych, a o wiêkszych wymiarach jako konstrukcje ceglane. Wyodrêbniæ mo¿na bardzo wiele ró¿nych przekrojów kana³ów, przy czym przekrój najwiêkszego kolektora zbudowanego z ceg³y wynosi 290×390 cm, a najmniejszego, wykonanego z rur kamionkowych 25 cm. Przyk³ad murowanego kana³u z ceg³y o przekroju jajowym, wybudowanego w 1893 roku, przedstawiono na rys.1.2.2 [8] zachowuj¹c oryginalne, niemieckojêzyczne opisy. Z ceg³y budowano tak¿e pompownie, piaskowniki, studnie rewizyjne, przelewy i inne obiekty. Wyj¹tkowo, w dzielnicach z póniej budowan¹ kanalizacj¹ rozdzielcz¹, niektóre przewody deszczowe o przekroju ko³owym lub jajowym wykonano z betonu. W 1939 roku powierzchnia Wroc³awia, licz¹cego wówczas 620 tysiêcy mieszkañców, wynosi³a 17 464 ha. Sieæ kanalizacyjna przy³¹czaj¹ca do systemu 16 243 nieruchomoci mia³a wtedy 635 km d³ugoci wraz z burzowcami i ruroci¹gami t³ocznymi, a pola irygowane 1620 ha powierzchni. Wielokrotna rozbudowa kanalizacji, a tak¿e po³o¿enie Wroc³awia na p³askim terenie implikuj¹ce ma³e spadki kana³ów spowodowa³y, ¿e system wymaga³ budowy 14 pompowni i 12 podstacji. Odró¿nia go to od systemów w miastach zlokalizowanych na terenach o bardziej zró¿nicowanej rzebie terenu, gdzie odprowadzenie cieków odbywa siê w pe³ni grawitacyjnie.
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
33
Rys. 1.2.2. Kana³ jajowy o konstrukcji ceglanej wybudowany we Wroc³awiu w 1893 roku
W trakcie oblê¿enia Wroc³awia w 1945 roku urz¹dzenia wodno-kanalizacyjne zosta³y bardzo mocno zniszczone. Po wojnie zlokalizowano 3000 powa¿nych uszkodzeñ ruroci¹gów wodoci¹gowych i 700 uszkodzeñ przewodów kanalizacyjnych spowodowanych uderzeniami pocisków i bomb. Pierwsze ujêcie wody uruchomiono ju¿ 5 maja 1945 roku, jednak prace w celu zaopatrzenia ca³ego miasta w wodê i przywrócenia uk³adowi kanalizacyjnemu sprawnoci sprzed wojny trwa³y do 1952 roku. 1.2.3.2. Okres po 1945 roku Lata powojenne to kolejne etapy rozbudowy systemu wodoci¹gowo-kanalizacyjnego miasta zwi¹zane z jego rozrostem terytorialnym, zwiêkszaj¹c¹ siê liczb¹ mieszkañców oraz rozwojem budownictwa mieszkaniowego, us³ugowego i przemys³owego. W konsekwencji tych dzia³añ sieæ kanalizacyjna Wroc³awia w roku 1998 sk³ada³a siê z 407 km kana³ów ogólnosp³awnych, 328 km kana³ów sanitarnych, 51 km kana³ów deszczowych i 265 km przykanalików domowych. Ten ogromny przyrost d³ugoci sieci zwi¹zany by³ przede wszystkim z dalsz¹ rozbudow¹ terytorialn¹ aglomeracji, wynikaj¹c¹ z budowy w latach 70. i 80. kilku osiedli mieszkaniowych o rozproszonej zabudowie. Wiêkszoæ inwestycji wodoci¹gowo-kanalizacyjnych obejmowa³a zatem obrze¿a miasta, pozostawiaj¹c obs³ugê jego zabytkowego centrum przywróconemu do u¿ytko-
34
1. Historia rozwoju kanalizacji
wania systemowi kanalizacji sprzed 1945 roku. Rewaloryzacja starej zabudowy, trwaj¹ca do po³owy lat 80., polega³a g³ównie na naprawach konstrukcji ocala³ych z wojny budynków oraz zmianie ich wyposa¿enia technicznego, w tym urz¹dzeñ sanitarnych. Czêsto natomiast nie odbudowywano obiektów zupe³nie zniszczonych, pozostawiaj¹c w wielu miejscach niezabudowane dzia³ki po ich odgruzowaniu. Zak³adano, ¿e stara sieæ kanalizacyjna przez d³u¿szy okres bêdzie w stanie obs³u¿yæ odbudowan¹ w ten sposób po dzia³aniach wojennych zabudowê w centrum miasta. Pomimo mniejszej intensywnoci zabudowy, zmiana liczby mieszkañców, wyposa¿eñ sanitarnych budynków i wiadomoci spo³ecznej spowodowa³y znacz¹cy wzrost zu¿ycia wody, a tym samym iloci cieków sanitarnych. rednia produkcja wody w 1950 roku wynosi³a 18 mln m3, a w roku 1970 a¿ 46 mln m3, przy wzrocie liczby mieszkañców z 269 tys. do 524 tys. Dla porównania, produkcja wody w 1941 roku, do której by³a dostosowana sieæ sanitarna, wynosi³a 40 mln m3. Mimo tak intensywnego wzrostu iloci wody i powodowanych tym pierwszych oznak hydraulicznego przeci¹¿enia sieci, deficyt wody w dalszym ci¹gu wystêpowa³. Wtedy te¿ podjêto decyzjê o budowie zak³adu uzdatniania wody Mokry Dwór, którego realizacjê zakoñczono w 1974 roku. Oddanie zak³adu poprawi³o bilans wodny miasta powoduj¹c dalsze przeci¹¿enia sieci kanalizacyjnej. W 1976 roku podjêto wiêc decyzjê o budowie Centralnej Oczyszczalni cieków we wroc³awskim osiedlu Janówek oraz dwóch strategicznych kolektorów ogólnosp³awnych Odra i lêza. Wzrostowi iloci cieków sprzyja³a tak¿e zmiana charakteru zagospodarowania zlewni. Zwiêkszanie powierzchni uszczelnionych w zwi¹zku z rozwojem budownictwa komunikacyjnego i intensyfikacj¹ zabudowy, szczególnie po rozpoczêtej w po³owie lat 80. zabudowie wolnych dzia³ek w centrum miasta, spowodowa³y zwiêkszone zrzuty wód opadowych, wynikaj¹ce ze wzrostu redniej wartoci wspó³czynnika sp³ywu oraz wzrost iloci cieków sanitarnych. W konsekwencji znacz¹ca liczba kana³ów pracuje podczas intensywnych opadów pod cinieniem, do którego nie s¹ przystosowane ich konstrukcje i nie odbiera wszystkich wód opadowych, co powoduje podtapianie ulic i ni¿ej po³o¿onych pomieszczeñ budynków. Degradacjê przewodów przypiesza ponadto wzrost chemicznej agresywnoci cieków i wód gruntowych, a tak¿e wzrost obci¹¿eñ mechanicznych, powodowany zmian¹ struktury i intensywnoci ruchu ko³owego przy braku obwodnic. Stosowane w okresie powojennym materia³y to przede wszystkim, w przypadku przewodów nieprze³azowych beton, kamionka i ¿eliwo, a w przewodach prze³azowych ¿elbet i beton sprê¿ony. Zaniechano zupe³nie stosowania ceg³y do budowy kana³ów, a w póniejszym okresie tak¿e do innych elementów systemu: studzienek rewizyjnych, pompowni i obiektów oczyszczalni cieków. W latach 70. zaczêto stosowaæ tworzywa sztuczne: pocz¹tkowo PCW (nieplastyfikowany polichlorek winylu), nastêpnie PEHD (polietylen du¿ej gêstoci), a w ostatnich dwóch dekadach XX wieku rury kompozytowe GRP (Glass Reinforced Plastic) oraz rury PRC z betonu polimerowego (Polyester Resin Concrete).
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
35
1.2.4. Historia kanalizacji Krakowa* Pocz¹tkowo wody opadowe i cieki z gospodarstw domowych i warsztatów rzemielniczych sp³ywa³y otwartymi rynsztokami do p³yn¹cej korytem miejskiej fosy rzeki Rudawy. Pierwsze kana³y przesklepione zaczêto budowaæ najprawdopodobniej w XV lub XVI wieku, ³¹cz¹c je w podziemny system przewodów odprowadzaj¹cych cieki do Wis³y lub Niecieczy. wiadcz¹ o tym wyniki badañ archeologicznych wykazuj¹cych, ¿e na g³êbokoci oko³o 4 m pod ulicami z okresu panowania Kazimierza Wielkiego znajdowa³y siê kana³y wykonane z ciosów kamiennych ³¹czonych zapraw¹ wapienn¹. Mia³y one odprowadzaæ zanieczyszczone wody w centralnej czêci miasta do fosy oraz umo¿liwiæ wydostawanie siê z oblê¿onego miasta podczas dzia³añ wojennych. Musia³y byæ to jednak rozwi¹zania niewystarczaj¹ce, gdy¿ w pierwszej po³owie XVI wieku sytuacja sanitarna by³a na tyle niebezpieczna, ¿e król Zygmunt Stary skierowa³ w 1533 roku pismo do marsza³ka wielkiego koronnego Piotra Kmity, pe³ni¹cego funkcje starosty krakowskiego, i kasztelana Seweryna Bonera wielkorz¹dcy krakowskiego, polecaj¹ce dokonanie wspólnie z Rad¹ Miejsk¹ kontroli rynsztoków i kana³ów odprowadzaj¹cych nieczystoci do Rudawy. Mimo nakazu królewskiego sytuacja nie zmieni³a siê zasadniczo do roku 1569, gdy¿ do tego czasu dalej odprowadzano cieki do Rudawy zrzutem zlokalizowanym w okolicy Bramy Wilanej. W 1569 roku król Zygmunt Stary ponownie wyda³ nakaz kontroli rynsztoków i rowów i podjêcia prac nad budow¹ podziemnego kana³u odprowadzaj¹cego cieki. W XIX wieku nast¹pi³a znacz¹ca rozbudowa systemu kanalizacyjnego. Kana³y uk³adane by³y pod ulicami (w wiêkszoci przypadków) oraz wzd³u¿ tylnych elewacji zabudowañ, pod podwórzami. Te ostatnie nazywano kana³ami blokowymi i stanowi¹ one niew¹tpliwie rozwi¹zanie charakterystyczne dla miasta Krakowa. System pracowa³ grawitacyjnie dziêki wykorzystaniu naturalnego ukszta³towania terenu, opadaj¹cego z pó³nocnej czêci miasta w kierunku Garbar i obecnego Placu na Grobli po stronie zachodniej oraz Stradomia i Wielopola po stronie wschodniej. Kana³y uk³adano przewa¿nie p³ytko, w granicach od 1,0 do 1,7 m poni¿ej poziomu terenu, co powodowa³o, ¿e do wiêkszoci z nich nie mo¿na by³o pod³¹czaæ przykanalików z przyleg³ych budynków. Przekroje kana³ów by³y prze³azowe o szerokociach od 0,65 m do 2,0 m i wysokociach od 1,0 m do 1,9 m. Mia³y one podobne konstrukcje, tzn. p³askie lub nieco wklês³e dna, pionowe lub rozchylaj¹ce siê na zewn¹trz ciany oraz beczkowe sklepienia. Wykonane by³y z ³amanego wapienia, bloków piaskowca, a w póniejszym okresie z ceg³y. Przyk³ady przekrojów poprzecznych kana³ów blokowych przedstawiono na rys.1.2.3 [6]. Podczas rozbiórki starych murów obronnych i zasypywania fosy, do której odprowadzano cieki, powsta³a koniecznoæ wybudowania wzd³u¿ Plantów kolektorów od* Historiê
kanalizacji Krakowa opisano na podstawie prac [6, 243].
36 a)
1. Historia rozwoju kanalizacji b)
Rys. 1.2.3. Przyk³adowe przekroje kana³ów blokowych: a) konstrukcja z ceg³y, piaskowca i ska³ wapiennych, b) konstrukcja z ceg³y i piaskowca
prowadzaj¹cych cieki do Starej Wis³y i Rudawy. Jeden z kolektorów, d³ugoci 2048 ³okci, odprowadzaj¹cy cieki z 8 g³ównych ulic i 13 kana³ów, wybudowano w latach 18181820 z ceg³y i kamienia pochodz¹cych z rozbieranych murów obronnych. Dalsz¹ rozbudowê systemu spowolni³o zajêcie miasta przez Austriaków. Intensyfikacja rozbudowy systemu kanalizacyjnego nast¹pi³a ponownie dopiero w 1890 roku. System rozbudowywano zgodnie z ówczesnym prawem budowlanym, które obligowa³o w³acicieli nieruchomoci do budowy przykanalików i zastêpowania suchych ubikacji sp³ukiwanymi wod¹. Jako tworzywa konstrukcyjnego u¿ywano wtedy ceg³y i betonu, co by³o now¹ technologi¹. Prze³omowym dla skanalizowania Krakowa by³ rok 1906, kiedy to ówczesne w³adze austriackie przyst¹pi³y do realizacji programu ochrony przeciwpo¿arowej. Opracowano projekt kanalizacji, który przewidywa³ odprowadzenie cieków i wód opadowych z Krakowa oraz pó³nocnej czêci Podgórza kana³ami u³o¿onymi wzd³u¿ Wis³y. Ujcia kana³ów do rzeki zaprojektowano poni¿ej stopnia wodnego D¹bie.
1.2. Rozwój kanalizacji miast polskich
37
Do roku 1909 wybudowano 87 km nowych kana³ów, w tym 48 km do 1907 roku. By³y to kana³y prze³azowe o wymiarach nie mniejszych ni¿ 0,90×0,60 m. Dalszy rozwój kanalizacji w centrum Krakowa nast¹pi³ w latach 20. i 30. ubieg³ego stulecia, od którego to okresu uk³ad systemu kanalizacji centrum miasta nie uleg³ znaczniejszym zmianom. Jak widaæ, historia rozwoju kanalizacji miasta Krakowa jest podobna do historii rozwoju takich systemów w innych znacz¹cych miastach polskich i europejskich. System ten charakteryzuje siê jednak znaczn¹ liczb¹ p³ytkich kana³ów, co odró¿nia go od systemów projektowanych przez Lindleyów, w których znaczna liczba kana³ów by³a uk³adana na du¿ych g³êbokociach metodami bezwykopowymi (Warszawa, Hamburg itp.). Najbardziej charakterystyczn¹ cech¹ krakowskiej kanalizacji pozostaj¹ jednak kana³y blokowe. Likwidacja tych budowli by³a postulowana ju¿ w 1879 roku, jednak¿e proces ten trwa praktycznie do chwili obecnej. Najwiêcej kana³ów blokowych rozebrano w latach od 1958 do 1962 (oko³o 5,5 km), a badania stanu technicznego kana³ów w obrêbie Plantów wykonywano jeszcze w latach 19731974. Wiadomo, ¿e znaczna liczba budynków, a w szczególnoci oficyn, zosta³a wybudowana wprost na tych kana³ach albo w strefach, z których obci¹¿enia s¹ przekazywane na konstrukcjê kana³ów. Obecnie pozosta³oci tego systemu stanowi¹ unikatowy przyk³ad myli in¿ynierskiej z XIX wieku w zakresie budownictwa podziemnej infrastruktury sieciowej.
38
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych 2.1. Przewody kamionkowe 2.1.1. Etapy rozwojowe przewodów kamionkowych Kamionka jest najstarszym materia³em, z którego wykonywano rury. Jak to opisano w rozdziale 1.1.2, rury kamionkowe by³y stosowane ju¿ oko³o roku 3500 p.n.e. na terenie dzisiejszej Syrii. Mimo up³ywu czasu i z uwagi na swoje zalety s¹ one wci¹¿ powszechnie stosowane, bêd¹c tradycyjnym i doskonale sprawdzonym produktem z wypalanej gliny. Dzisiejsze rury kamionkowe s¹ wci¹¿ ulepszane, a sam materia³ konstrukcyjny ulega³ kolejnym modyfikacjom obejmuj¹cym surowce wyjciowe, ich przygotowanie oraz technologiê formowania i wypalania. W wielu europejskich miastach przesz³o po³owa d³ugoci sieci kanalizacyjnej wykonana jest w³anie z kamionki. Dotyczy to szczególnie przewodów o rednicach do DN 400. Wiele z tych przewodów liczy sobie ponad 100 lat. Du¿e zmiany objê³y po³¹czenia rur. W ostatnim okresie zrezygnowano z uszczelnieñ za pomoc¹ sznura smo³owanego, a jego miejsce w zale¿noci od typu z³¹cza zajê³y uszczelki z tworzyw sztucznych. Prace badawcze umo¿liwi³y budowê przewodów z rur kamionkowych tak¿e metodami bezwykopowymi. Dla specjalnych zastosowañ (w przypadku bardzo du¿ych obci¹¿eñ zewnêtrznych) opracowano tak¿e rury kamionkowo-betonowe, w których kamionka stanowi wyk³adzinê wewnêtrzn¹. Do podstawowych zalet rur kamionkowych stosowanych do budowy sieci kanalizacyjnych mo¿na zaliczyæ: trwa³oæ, odpornoæ na korozjê, szczelnoæ, du¿¹ wytrzyma³oæ, ma³¹ chropowatoæ, odpornoæ na cieranie, bezproblemowy recykling. Wad¹ kamionki jest jej kruchoæ i zwi¹zana z ni¹ koniecznoæ ostro¿nego obchodzenia siê z rurami, a¿ do ich zasypania w wykopie.
2.1.2. Surowce do produkcji rur kamionkowych Obecnie produkowane rury kamionkowe swoje doskona³e w³aciwoci osi¹gaj¹ dziêki jakoci surowców oraz automatyzacji produkcji. Kamionka produkowana jest z gliny z dodatkiem szamotu, a po wypaleniu czêsto szkliwiona.
2.1. Przewody kamionkowe
39
Gliny powsta³y w wyniku daleko id¹cych procesów wietrzenia ska³ i sk³adaj¹ siê z cz¹stek minera³ów ilastych o wymiarach mniejszych od 0,002 mm oraz ziaren kwarcowych o wymiarach 0,0020,100 mm. Gliny s¹ produktami naturalnymi i ich sk³ad nawet w obrêbie jednego z³o¿a mo¿e byæ zró¿nicowany. Do produkcji rur stosuje siê mieszanki ró¿nych glin. Szamot jest wypalon¹ ju¿ uprzednio glin¹. Najczêciej jest to materia³ otrzymywany w ramach recyklingu jako odpad z produkcji ceramiki, który zostaje zmielony do ziaren o wielkoci nie wiêkszej ni¿ 1,8 mm. Zmielony szamot dodaje siê do gliny, co poprawia stabilnoæ elementów podczas wypalania. Szkliwo sk³ada siê z mieszanki gliny, i³u, wapnia, dolomitu, kwarcu oraz tlenków metali. Sk³adniki te przez mielenie s¹ rozdrabniane do wielkoci ziaren 0,06 mm, a nastêpnie mieszane z wod¹, z któr¹ tworz¹ zawiesinê.
2.1.3. Technologia produkcji Schemat produkcji rur kamionkowych przedstawiono na rys. 2.1.1 [143], a poszczególne etapy tego procesu opisano poni¿ej. Przygotowanie surowca Najczêciej przygotowanie surowca polega na bardzo dok³adnym zmieszaniu gliny o wilgotnoci naturalnej z szamotem i dodatkow¹ iloci¹ wody. Znana jest te¿ metoda
Rys. 2.1.1. Schemat produkcji rur kamionkowych
40
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
sucha polegaj¹ca na wysuszeniu gliny i jej rozdrobnieniu na py³ oraz dok³adnym wymieszaniu z szamotem. Nastêpnie do suchej mieszanki dodaje siê stosown¹ iloæ wody tak, aby uzyskaæ odpowiedni¹ plastycznoæ mieszanki w celu jej formowania. Formowanie Plastyczn¹ mieszaninê gliny z szamotem zagêszcza siê wstêpnie prasami limakowymi, a nastêpnie odpowietrza w komorach podcinieniowych. Poprzez wyciskanie surowca z odpowiednio ukszta³towanych szczelin pras formuje siê w sposób ci¹g³y rury, zaczynaj¹c od kielicha. Podczas formowania rury na jej powierzchni zewnêtrznej wyt³aczane s¹ oznaczenia jej podstawowych parametrów. Nastêpnie oba koñce rur s¹ oczyszczane i wyg³adzane, a same rury ustawia siê specjalnymi podnonikami na paletach w celu suszenia. Suszenie Suszenie wie¿o uformowanych rur odbywa siê w specjalnych komorach i przebiega w temperaturze 80 °C. Podczas suszenia usuwany jest nadmiar wody, która musia³a byæ dodana dla uformowania rury. Po zakoñczeniu suszenia rura staje siê nieplastyczna. Szkliwienie Szkliwienie rury polega na jej zanurzeniu w pojemniku z p³ynnym szkliwem. W procesie wypalania poszczególne sk³adniki szkliwa stapiaj¹ siê ze sob¹, pokrywaj¹c powierzchniê rury g³adk¹ i nieprzepuszczaln¹ pow³ok¹. Wypalanie Wypalanie odbywa siê najczêciej w piecach tunelowych w temperaturze oko³o 1250 °C i trwa do trzech dni. Podczas wypalania zachodzi spiekanie poszczególnych sk³adników tworz¹cych kamionkê i odparowanie pozosta³ej w materiale wody. W efekcie nastêpuje skurcz o oko³o 10%. Mimo to, dziêki udoskonaleniu procesu przygotowania surowca i produkcji rur udaje siê utrzymaæ wymiary w granicach dopuszczalnych tolerancji. W tradycyjnym procesie wypalania rura w piecu wypalana jest w pozycji pionowej, co utrudnia utrzymanie jednakowej temperatury na ca³ej jej d³ugoci. W ostatnich latach opracowano technologiê przypieszonego wypalania, zapewniaj¹c¹ mniejsze odchy³ki od projektowanych wymiarów gotowych produktów. Te korzystne wyniki uzyskano dziêki ci¹g³emu obracaniu rur znajduj¹cych siê podczas procesu wypalania w pozycji poziomej, co zapewnia równomierny rozk³ad temperatury w ca³ej rurze. Zalet¹ tej metody jest nie tylko przypieszenie cyklu produkcyjnego i polepszenie jakoci rur, ale tak¿e zwiêkszenie d³ugoci rur do 2,5 m oraz obni¿enie kosztów energii. Rury produkowane w oparciu o technologiê przypieszonego wypalania nosz¹ nazwê CreaTiv [143]. Maj¹ one szkliwione jedynie powierzchnie wewnêtrzne b¹d nie s¹ wcale glazurowane. Uszczelki Poniewa¿ na jakoæ u³o¿onego kana³u maj¹ wp³yw nie tylko rury, ale i uszczelki, montowane s¹ one ju¿ u producenta. Najczêciej stosuje siê trzy typy z³¹cz [143]: z³¹cze kielichowe typu F w po³¹czeniu z uszczelk¹ typu KD, z³¹cze kielichowe typu C w po³¹czeniu z uszczelk¹ typu K oraz z³¹cze kielichowe typu S.
41
2.1. Przewody kamionkowe
Szczegó³owe rozwi¹zania konstrukcji z³¹cz rur kamionkowych przedstawiono w punkcie 2.1.5.
2.1.4. W³aciwoci rur kamionkowych 2.1.4.1. Odpornoæ chemiczna Standardowe rury, jak i kszta³tki kamionkowe s¹ odporne na agresywne wp³ywy substancji chemicznych zawartych w ciekach, wodzie gruntowej oraz w samym gruncie, z wyj¹tkiem stê¿onych kwasów [232]. Rury ze znakiem jakoci RAL mog¹ pracowaæ w sposób ci¹g³y w rodowiskach od kwanych do zasadowych (pH = 1÷13). Bardziej szczegó³owo odpornoæ kamionki na dzia³anie podstawowych zwi¹zków chemicznych przedstawiono w tabeli 2.1.1 [143]. Tabela 2.1.1. Odpornoæ kamionki na dzia³anie podstawowych zwi¹zków chemicznych Zwi¹zek chemiczny
Stê¿enie
Temperatura [°C]
Odpornoæ
Woda królewska
HCL/HNO3 3/L
20
dobra
Woda chlorowana
Roztwór wodny nasycony
20
dobra
Stê¿enie handlowe
20
dobra
Roztwór wodny nasycony
20
dobra
Kwas dwuchlorowy Wodorotlenek wapnia Olej napêdowy
Stê¿enie handlowe
20
dobra
Kwas mlekowy
10%
60
dobra
Stê¿enie handlowe
60
dobra
98%
60
dobra
Stê¿enie handlowe
60
dobra
Chlorek metylowy Kwas siarkowy Ksylen
2.1.4.2. Parametry wytrzyma³ociowe kamionki i rur kamionkowych W³aciwoci fizyczne kamionki Podstawowe w³aciwoci fizyczne kamionki zestawiono w tabeli 2.1.2. Nonoæ rur kamionkowych Zgodnie z norm¹ PN-EN 295 rury kamionkowe w zale¿noci od klasy musz¹ charakteryzowaæ siê nonoci¹ nie mniejsz¹ ni¿ to podano w tabeli 2.1.3 [143,200]. Norma rozró¿nia piêæ podstawowych klas: L (klasa lekka), 95, 120, 160 oraz 200. Nonoæ mo¿na zdefiniowaæ tu jako jednostkowe obci¹¿enie niszcz¹ce lub wytrzyma³oæ na zgniatanie FN [kN/m], którego wartoæ wyznacza siê z nastêpuj¹cego równania [232]: FN =
klasa.rury ⋅ rednica.nom. . 1000
Badanie wytrzyma³oci na zgniatanie FN dla rur kamionkowych wed³ug [201] zosta³o szczegó³owo opisane w p. 2.1.6.2.
42
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.1.2. Podstawowe w³aciwoci fizyczne kamionki W³aciwoæ
Jednostka
Wartoæ
kN/m3
22
MPa
1540
Wytrzyma³oæ na ciskanie
MPa
100200
Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie
MPa
1020
Ciê¿ar objêtociowy Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie przy zginaniu
w skali Mohsa
≅7
Modu³ sprê¿ystoci
MPa
≅50 000
Wspó³czynnik rozszerzalnoci termicznej
1/K
5·106
W/(m·K)
≅1,2
Twardoæ
Wspó³czynnik przewodnoci termicznej
Tabela 2.1.3. Jednostkowe obci¹¿enie niszcz¹ce FN dla rur kamionkowych w zale¿noci od rednicy i klasy rednica nominalna [mm]
Klasa nonoci L
95
120
160
200
FN [kN/m] 200
24
32
40
225
28
36
45
250
30
40
50
300
36
48
60
350
42
56
70
400
38
48
64
450
43
54
72 80
500
48
60
600
48
57
72
700
60
67
84
800
60
76
96
1000
60
95
1200
60
2.1.5. Z³¹cza rur kamionkowych 2.1.5.1. Z³¹cza rur kamionkowych uk³adanych w wykopach otwartych Rury kamionkowe uk³adane w wykopach otwartych maj¹ z³¹cza kielichowe. Do niedawna s³ab¹ stron¹ przewodów kamionkowych by³o uszczelnienie tych z³¹czy. Stosowano uszczelnienia w postaci sznura konopnego b¹d paku³ impregnowanych materia³ami bitumicznymi. Nawet obecnie mo¿na znaleæ producentów takich systemów rur kamionkowych, choæ rozwi¹zanie takie nie powinno byæ ju¿ stosowane, gdy¿ praktycznie nie by³oby mo¿liwe spe³nienie warunków odbioru przewodów kanalizacyjnych okre-
43
2.1. Przewody kamionkowe
lonych w normie PN-92/B-10735 Przewody kanalizacyjne. Wymagania i badania przy odbiorze [189]. Ponadto obowi¹zuj¹ca norma [200, 201, 202] tych przestarza³ych rozwi¹zañ uszczelnieñ nie dopuszcza. Obecnie z³¹czom rur kanalizacyjnych stawia siê wysokie wymagania. Musz¹ one byæ trwa³e, szczelne (nawet w przypadku wzajemnych przemieszczeñ liniowych i k¹towych s¹siaduj¹cych rur) oraz odporne na agresywne substancje chemiczne zawarte w transportowanych mediach. Odpornoæ chemiczna (dla wybranych substancji) elastomeru EPDM oraz poliuretanu PU podstawowych materia³ów stosowanych do produkcji uszczelek dla rur kamionkowych, przedstawiono w tabeli 2.1.4 [143]. Tabela 2.1.4. Odpornoæ chemiczna elastomeru EPDM oraz poliuretanu PU SBR EPDM
PU
Zwi¹zek chemiczny
[%]
[pH]
[°C]
[%]
[pH]
[°C]
Kwas mrówkowy
15
0,9
20
15
0,9
20
Kwas solny
38
0
20
10
0,4
20
Kwas fosforowy
20
0
70
10
0,6
20
Kwas cytrynowy
10
1,3
20
10
1,8
20
Zasada sodowa
32
14
20
32
14
20
Kwas siarkowy
50
0
20
10
0,7
70
Kwas mlekowy
5
2,4
20
10
2
70
Dla rur kamionkowych uk³adanych w wykopach otwartych stosowane s¹ trzy podstawowe typy po³¹czeñ [143]: system F z uszczelk¹ elastomerow¹ typu KD, system C z uszczelnieniem poliuretanowym typu K, system S z frezowanym kielichem oraz uszczelk¹ elastomerow¹ nak³adan¹ na koniec bosy. System F, oparty na zachowaniu za³o¿onych wymiarów rury z minimalnymi odchy³kami, polega na przyklejeniu wargowych uszczelek gumowych do koñca rury w kielichu. Koniec bosy pozostaje bez uszczelek. Ten system po³¹czeñ przeznaczony jest dla rur kamionkowych o ma³ych rednicach (100, 125, 150, 200, 250 mm). Umo¿liwia on wzajemny obrót po³¹czonych rur o 3° bez utraty szczelnoci. Schemat po³¹czenia rur kamionkowych wed³ug systemu F przedstawiono na rys. 2.1.2 [143]. System C dopuszcza wiêksze odchy³ki wymiarowe rury. Jego istot¹ jest uformowanie uszczelki z twardego PU w kielichu oraz z miêkkiego PU na koñcu bosym. Takie rozwi¹zanie zapewnia doskona³¹ szczelnoæ po³¹czenia. System po³¹czeñ C przeznaczony jest dla rur kamionkowych o wiêkszych rednicach (200, 250, 300, 400, 450, 500, 600, 700, 800, 900, 1000, 1200, 1400 mm). Umo¿liwia on wzajemny obrót po³¹czonych rur o 2° bez utraty szczelnoci. Schemat po³¹czenia rur kamionkowych wed³ug systemu C przedstawiono na rys. 2.1.3 [143].
44
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Rys. 2.1.2. Po³¹czenie rur kamionkowych wed³ug systemu F
Rys. 2.1.3. Po³¹czenie rur kamionkowych wed³ug systemu C
Rys. 2.1.4. Po³¹czenie rur kamionkowych wed³ug systemu S
2.1. Przewody kamionkowe
45
System S zapewnia równie¿ doskona³¹ szczelnoæ po³¹czenia, co w tym przypadku wymaga szlifowania powierzchni wewnêtrznej kielicha ka¿dej rury. W wyniku tego zabiegu uzyskuje siê doskona³¹ ko³owoæ przekroju oraz minimalne odchy³ki wymiarowe. Na koniec bosy gotowej rury nak³adana jest uszczelka elastomerowa z EPDM, zabezpieczona przed przemieszczeniem niewidoczn¹ z zewn¹trz opask¹ dociskow¹ ze stali. Schemat po³¹czenia rur kamionkowych wed³ug systemu S przedstawiono na rys. 2.1.4 [143]. 2.1.5.2. Z³¹cza rur kamionkowych uk³adanych metodami bezwykopowymi W zwi¹zku z rozwojem bezwykopowych technologii budowy przewodów uzbrojenia podziemnego opracowano odpowiedni system rur kamionkowych. Istot¹ tego systemu s¹ z³¹cza. Musz¹ byæ one zlicowane z powierzchni¹ zewnêtrzn¹ rur, co u³atwia ich wprowadzanie do gruntu. Firma Keramo-Steinzeug [143] ma w swojej ofercie dwa typy z³¹cz. Pierwsze z nich to z³¹cze V4A typ 1 ze stali molibdenowej z uszczelk¹ kauczukowo-elastomerow¹ dla rur o rednicach DN 200, 250, 300, 400 i 500. Konstrukcja takiego z³¹cza zosta³a przedstawiona na rys. 2.1.5 [143].
Rys. 2.1.5. Schemat konstrukcji z³¹cza V4A typ 1 dla rur kamionkowych przeznaczonych do uk³adania metodami bezwykopowymi
Drugie z nich to z³¹cze typu V4A typ 2 równie¿ ze stali molibdenowej z uszczelk¹ kauczukowo-elastomerow¹, o nieco innej konstrukcji dla rur o rednicach DN 600, 700, 800 oraz 1000 mm. Konstrukcjê takiego z³¹cza przedstawiono na rys. 2.1.6 [143].
46
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Rys. 2.1.6. Schemat konstrukcji z³¹cza V4A typ 2 dla rur kamionkowych przeznaczonych do uk³adania metodami bezwykopowymi
2.1.6. Badania 2.1.6.1. Wprowadzenie W ramach kontroli jakoci zarówno rury, kszta³tki, jak i uszczelki poddawane s¹ sta³ej kontroli. Badania prowadzone s¹ przez w³asne laboratoria producenta oraz przez instytucje zewnêtrzne. Podstawowym dokumentem reguluj¹cym wymagania w stosunku do rur kamionkowych jest norma PN-EN 295. Norma ta przewiduje badanie nastêpuj¹cych parametrów rur kamionkowych: prostopad³oci powierzchni czo³owych rur, prostoliniowoci rur, wytrzyma³oci rur na zgniatanie (wyznaczanie jednostkowej si³y niszcz¹cej FN), wytrzyma³oci przy zginaniu, wytrzyma³oci na zginanie w kierunku pod³u¿nym (RMF), wytrzyma³oci po³¹czeñ klejonych, wytrzyma³oci przy obci¹¿eniach cyklicznych, wodoszczelnoci rur, odpornoci chemicznej rur i kszta³tek, szorstkoci powierzchni wewnêtrznej rur, odpornoci na cieranie, wodoszczelnoci kszta³tek, odpornoci na ozon, a tak¿e badania: poliuretanu, polipropylenu, mechaniczne zmontowanych po³¹czeñ rur, liniowoci kinety, odpornoci chemicznej zmontowanych po³¹czeñ rur,
47
2.1. Przewody kamionkowe
odpornoci termicznej, wyznaczanie wskanika odpornoci CR. W punktach 2.1.6.22.1.6.5 opisano skrótowo procedury wybranych badañ. 2.1.6.2. Wyznaczanie jednostkowej si³y niszcz¹cej FN Procedura tego badania okrelanego wed³ug normy PN-EN 295 jako badanie wytrzyma³oci na zgniatanie jest nastêpuj¹ca: piercieniowe próbki rur kamionkowych o d³ugoci minimalnej L = 0,30 m nale¿y u³o¿yæ kolejno na dwóch paskach z tworzywa elastomerowego o twardoci 55±10 stopni w skali Shora le¿¹cych na sztywnym pod³o¿u. Paski te powinny mieæ przekrój prostok¹tny (szerokoæ 50±5 mm i gruboæ 2540 mm), a rozstaw pomiêdzy nimi powinien wynosiæ 25±5 mm. Na górnej powierzchni próbki wzd³u¿ najwy¿szej tworz¹cej uk³ada siê taki sam pasek elastomerowy. Obci¹¿enie nale¿y zwiêkszaæ stopniowo (0,400,60 kN/m) poprzez u³o¿on¹ na tym pasku belkê o sztywnoci zapewniaj¹cej równomierne obci¹¿enie. Taki system obci¹¿ania mo¿na stosowaæ dla próbek piercieniowych o d³ugociach L = 3001100 mm. Schemat badania przestawiono na rys. 2.1.7. Do badania d³u¿szych odcinków b¹d ca³ych rur nale¿y zastosowaæ hydrauliczny system przekazywania obci¹¿eñ zapewniaj¹cy ich równomiernoæ na ca³ej d³ugoci próbki [202]. Przyk³adowe wyniki badañ si³y niszcz¹cej dla trzech rur kamionkowych badanych w Instytucie In¿ynierii L¹dowej Politechniki Wroc³awskiej zestawiono w tabeli 2.1.5. Badania wykonano na próbkach piercieniowych o d³ugoci 0,30 m. 1 P
2 3
3
pochylenie do 5° 25 mm
4
odstê p 25 ± 5
Rys. 2.1.7. Schemat badania jednostkowej si³y niszcz¹cej FN wed³ug [202]: 1 obci¹¿enie, 2 element podpieraj¹cy górny, 3 pasek elastomerowy, 4 element podpieraj¹cy dolny
48
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.1.5. Przyk³adowe wyniki badañ jednostkowych si³ niszcz¹cych FN
Numer próbki
Si³a niszcz¹ca wyznaczona podczas badañ FB [kN]
Obliczone Obci¹¿enie niszcz¹ce jednostkowe FN deklarowane obci¹¿enie niszcz¹ce przez producenta rur FN [kN/m] [kN/m]
n stosunek rzeczywistego obci¹¿enia niszcz¹cego do deklarowanego przez producenta
1
21,5
71,6
48,0
1,49
2
21,5
71,6
48,0
1,49
3
20,0
66,6
48,0
1,38
Konieczne jest, aby spe³niony by³ warunek n ≥ 1. Przedstawione w tabeli wyniki badañ wiadcz¹, ¿e rury ze znacznym zapasem (od 38 do 49%) spe³niaj¹ wymagania normowe. 2.1.6.3. Wyznaczanie wytrzyma³oci na rozci¹ganie przy zginaniu σbz Badanie polega na wyznaczeniu si³y niszcz¹cej FB dla wycinka piercienia rury kamionkowej. Szczegó³y przebiegu badania przedstawiono w pracy [202], a jego schemat na rys. 2.1.8. Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie przy zginaniu σbz mo¿na wyznaczyæ, znaj¹c wartoæ si³y niszcz¹cej FB, na podstawie równania zawartego w normie PNEN 295 (czêæ III) [202].
σ bz =
M bα K W
A L3 2
FB s1
ap
A L3 Rys. 2.1.8. Schemat badania wytrzyma³oci na rozci¹ganie przy zginaniu σbz
(2.1.1)
2.1. Przewody kamionkowe
49
1000 FB L3 6 ⋅ 2 αK 4b3 S1
(2.1.2)
3d1 + 5s1 3d1 + 3s1
(2.1.3)
σ bz = w którym:
αK =
gdzie: σbz wytrzyma³oæ na rozci¹ganie przy zginaniu, FB si³a niszcz¹ca, L3 rozstaw podpór, b3 szerokoæ próbki, d1 rednica wewnêtrzna rury, s1 gruboæ próbki, αK wspó³czynnik korekcyjny, Mb moment zginaj¹cy, W wskanik bezw³adnoci. Wyniki opisanego badania umo¿liwiaj¹ równie¿ obliczenie wytrzyma³oci rury na zgniatanie FN wed³ug równania: FN =
F ⋅L 1000 2 ⋅ ⋅ B 3 0,3 d1 + s1 4b3
(2.1.4)
Oznaczenia we wzorze (2.1.4) przyjêto wed³ug normy [202]. 2.1.6.4. Wyznaczanie momentu niszcz¹cego przy zginaniu w kierunku pod³u¿nym (RMF) Wartoæ momentu niszcz¹cego przy zginaniu w kierunku pod³u¿nym mo¿na wyznaczyæ dowiadczalnie na podstawie procedury badawczej zawartej w normie PNEN 295 (czêæ III, rozdzia³ 6). Schemat badania przedstawiono na rys. 2.1.9.
d 2
Pb
0,5 P b
d 2
0,5 P b d
Rys. 2.1.9. Schemat badania momentu niszcz¹cego (w kierunku pod³u¿nym)
50
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Tabela 2.1.6. Minimalne wartoci momentu niszcz¹cego przy zginaniu w kierunku pod³u¿nym RMF rednica nominalna DN 100
FN [kN]
RMF wed³ug PN EN 295 [kNm]
RMF wed³ug WN 295 [kNm]
34
1,7
2,5
125
34
4,0
150
34
4,0
5,0
200
32
6,2
9,0
Minimalne wartoci RMF wyznaczane na podstawie PN EN 295 oraz na podstawie normy zak³adowej WN 295 przedstawiono w tabeli 2.1.6 [232]. Jak widaæ, wy¿sze wymagania rurom kamionkowym stawia norma zak³adowa. 2.1.6.5. Badanie wodoszczelnoci rur Wodoszczelnoæ sprawdza siê zarówno dla pojedynczych rur, jak i u³o¿onego z nich odcinka kana³u [189, 202]. Badanie trwa 15 minut od momentu ca³kowitego nape³nienia wod¹ i polega na ustaleniu jej ubytku. W pierwszym przypadku dopuszczalne ubytki wody wynosz¹ 0,07 dm3/m2. Dla rur kamionkowych posiadaj¹cych znak jakoci RAL dopuszczalne ubytki wody wynosz¹ zaledwie 0,04 dm3/m2. W przypadku u³o¿onego odcinka kana³u dopuszczalne ubytki wody wynosz¹ 0,15 dm3/m2. Norma [58] dopuszcza mo¿liwoæ przeprowadzenia takiego badania przy zastosowaniu powietrza.
2.1.7. Typoszeregi rur kamionkowych W Polsce nie ma obecnie producenta rur kamionkowych spe³niaj¹cych wymagania normy PN EN 295, choæ mo¿na oczekiwaæ, ¿e w najbli¿szym czasie ich produkcja zostanie uruchomiona. Na naszym rynku oferowane s¹ rury produkcji kilku firm europejskich. Przyk³adowa oferta rur kamionkowych produkcji firmy Keramo-Steinzeug, przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych, przedstawiona jest w tabeli 2.1.7 (oznaczenia w tabeli wed³ug rys. 2.1.10). W tabeli 2.1.8 przedstawiono typoszereg rur CreaTiv produkowanych zgodnie z najnowsz¹ technologi¹ [143] (oznaczenia przyjêto wed³ug rys. 2.1.10). Przyk³adowa oferta rur kamionkowych produkcji firmy Keramo-Steinzeug, przeznaczonych do uk³adania metodami bezwykopowymi w zakresie rednic 200500 mm, przedstawiona jest w tabeli 2.1.9 (oznaczenia w tabeli wed³ug rys. 2.1.5). Pe³ny zakres rednic rur przeciskowych obejmuje równie¿ rednice 150, 600, 700, 800 i 1000 mm.
2.1.8. Oznaczenia Ka¿da rura musi posiadaæ na swojej powierzchni trwa³e oznaczenia, zawieraj¹ce co najmniej poni¿sze informacje: numer odnonej normy, nazwê producenta, datê produkcji,
51
2.1. Przewody kamionkowe Tabela 2.1.7. Typoszereg rur kamionkowych przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych rednica System
Klasa
Wytrzy- Wymiary bez uwzglêdnienia dopuszczalnych tolerancji ma³oæ [mm] [kN/m]
d1
d3
d7 (±0,7)
d8 max.
m1
∆L
100
F
34
100
131
174
62
30
125
F
34
125
158
206
62
35
150
F
34
150
186
239
72
35
200
F
160
32
200
242
200
C
160
32
200
242
263,4
200
C
240
48
200
257
278,4
250
F
160
40
250
299
250
C
160
40
250
299
320,6
250
C
240
60
250
318
345,5
300
F
160
48
300
355
300
C
160
48
300
355
300
C
240
72
300
379
350
C
160
56
350
350
C
200
70
350
400
C
160
64
400
d4 (±0,5)
320
74
50
320
74
50
260,0 275,0
343
74
60
387
74
60
387
74
60
317,5 341,5
426
74
70
450
74
65
374,8
450
74
65
371,5
402,0
491
74
75
398,5
417
436,5
525
74
430
462,4
570
74
486
511,3
610
74
85 95
433,5 459,0 507,5
400
C
200
80
400
493
519,3
620
74
450
C
160
72
450
548
582,0
720
74
515,5
500
C
120
60
500
581
608,6
730
74
90
605,0
500
C
160
80
500
609
641,0
790
74
105
637,0
600
C
95
57
600
687
723,7
860
74
95
720,0
579,0
600
C
160
96
600
721
762,1
930
74
110
758,0
700
C
120
84
700
831
875,0
1060
76
115
871,0
800
C
L
60
800
895
935,2
1090
80
130
800
C
120
96
800
941
980,0
1190
76
976,0
900
C
L
60
900
1002
1047,2
1240
80
1044,0
932,0
1000
C
L
60
1000
1109
1155,8
1360
80
1152,5
1200
C
L
60
1200
1320
1384,1
1600
80
1380,0
1400
C
L
60
1400
1550
1624,0
1850
80
1618,0
rednicê, obci¹¿enie niszcz¹ce (FN), symbol CE oznaczaj¹cy zgodnoæ z wytycznymi dla Unii Europejskiej. Ponadto stosowane jest dodatkowe oznaczenie w postaci wyranego bia³ego punktu zaznaczonego farb¹. Podczas uk³adania na dnie wykopu rury powinny byæ obrócone tak, aby punkt ten znajdowa³ siê na górze. Zachowanie tego warunku zapewnia liniowoæ kinety u³o¿onego kana³u.
52
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Rys. 2.1.10. Wymiary rur kamionkowych przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych; oznaczenia do tabel 2.1.7 oraz 2.1.8 Tabela 2.1.8. Typoszereg rur kamionkowych CreaTiv rednica
DN
Klasa Wytrzy- Uszczel- System wytrzy- ma³oæ ka ma³ociowa TKL
[mm]
FN [kN/m]
rednica rur
rednica kielichów
D³ugoæ
Ciê¿ar
wew. d1 [mm]
zew. d3 [mm]
zew. d8 [mm]
g³êb. m1 [mm]
[m]
[kg/m]
200
160
32
L
E
200
231
280
70
2,5
27
250
160
40
L
E
250
287
340
70
2,5
43
Tabela 2.1.9. Typoszereg rur kamionkowych przeznaczonych do uk³adania metod¹ przeciskow¹ ze z³¹czem V4A typ1 ze stali molibdenowej i uszczelk¹ kauczukowo-elastomerow¹ (rys. 2.1.5) rednica nominalna
rednice rur [mm] wew. d1
Wymiary [mm]
zewn. zewn. kielicha d3 dM
D³ugoæ Dopuszczalna Waga nom. si³a pod³u¿na
e
dK
bK
Dz
l1 [mm]
F1 [kN]
F2 [kN]
kg/m
200
200
244
276
50
267
102
4
996
282
353
60
250
250
322
355
50
344
102
4
996 1996
705
881
105
300
300
374
406
50
396
102
4
996 1996
800
1000
125
400
402
516
556
50
538
102
10
990 1990
1580
2200
240
500
503
620
658
50
640
102
16
984 1984
2080
2600
295
2.2. Kolektory murowane
53
2.2. Kolektory murowane 2.2.1. Materia³y konstrukcyjne Kamienie naturalne. Pierwszy europejski system kanalizacyjny, który powsta³ w staro¿ytnym Rzymie, wykonany zosta³ z kamieni naturalnych. Do murowania kana³ów, których realizacjê rozpoczêto pod koniec XIX w. w wiêkszoci du¿ych miast europejskich, tak¿e stosowano kamienie ³amane i ciosane ze ska³ odpornych na korozjê, przede wszystkim ze ska³ magmowych. Ska³y magmowe charakteryzuj¹ siê bardzo ma³¹ nasi¹kliwoci¹, nie przekraczaj¹c¹ zwykle 1%. Tak ma³a nasi¹kliwoæ uniemo¿liwia dostêp czynników, które mog³yby powodowaæ korozjê. Tak¿e sk³ad chemiczny tych ska³ zapewnia wysok¹ odpornoæ na korozjê, nawet w warunkach silnej agresji chemicznej. cieralnoæ materia³ów kamiennych badana na tarczy Boehmego wynosi 24 mm, jest wiêc bardzo ma³a. Ma³a cieralnoæ wymagana jest dla materia³ów, z których murowana jest kineta kolektora. W przewodach kanalizacyjnych, zw³aszcza tych o du¿ym spadku, materia³ mineralny wleczony w strefie kinety powoduje jej cieranie. Do murowania kolektorów stosowano tak¿e inne dostêpne lokalnie materia³y kamienne o podobnych parametrach. Mimo licznych zalet zakres stosowania materia³ów kamiennych by³ ograniczony. Spowodowane to by³o pracoch³onnoci¹ ich obróbki oraz nieregularnoci¹ kszta³tu. Nieregularny kszta³t utrudnia murowanie oraz powoduje koniecznoæ stosowania szerokich spoin. Zaprawa w spoinach ma zawsze mniejsz¹ odpornoæ na korozjê od kamienia, co decyduje o trwa³oci ca³ej konstrukcji kolektora. Ceg³a ceramiczna pe³na kanalizacyjna i klinkierowa. Podstawowym surowcem do produkcji ceg³y jest glina oraz i³ z dodatkiem piasku. Z surowców tych, po ich nawil¿eniu i starannym wymieszaniu formuje siê ceg³y, które po wstêpnym wysuszeniu poddaje siê wypaleniu. Dla ceg³y ceramicznej kanalizacyjnej stosuje siê temperaturê wypalania od 850 do 950 °C, a dla ceg³y klinkierowej temperaturê oko³o 1100 °C. W temperaturze 1100 °C nastêpuje czêciowe spieczenie surowców i dlatego ceg³a klinkierowa ma znacznie szczelniejsz¹ strukturê i wiêksz¹ wytrzyma³oæ. Do murowania kolektorów stosuje siê ceg³ê o podwy¿szonej jakoci, dobrze wypalon¹, o wysokiej wytrzyma³oci na ciskanie dla ceg³y kanalizacyjnej nie mniejszej od 15 MPa, a dla klinkierowej nie mniejszej ni¿ 25 MPa. Ceg³y ceramiczne pe³ne stosowane do murowania kolektorów charakteryzuj¹ siê zmniejszon¹ nasi¹kliwoci¹. Nasi¹kliwoæ ceg³y zwyk³ej mo¿e dochodziæ do 22%, podczas gdy ceg³y kanalizacyjnej nie przekracza 12%. Nasi¹kliwoæ ceg³y klinkierowej waha siê od 12% dla ceg³y o wytrzyma³oci 25 MPa do 6% dla ceg³y o wytrzyma³oci 35 MPa. Szczelniejsza struktura i mniejsza nasi¹kliwoæ znacznie podnosz¹ odpornoæ tej ceg³y na korozjê. Ceg³a stosowana do murowania kolektorów powinna byæ dobrze wypalona i charakteryzowaæ siê zwart¹, jednorodn¹ struktur¹ bez domieszek margla. Dla zmniejszenia szerokoci spoin nale¿y stosowaæ ceg³y o mo¿liwie ma³ych odchy³kach wymiarowych. W kolektorach o mniejszych wymiarach dla zmniejszenia szerokoci spoin poza ceg³¹ prost¹ stosuje siê ceg³ê klinow¹. W Polsce produkowano ceg³ê klinow¹ KG55 o wymiarach 55×65×120×250 mm
54
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
i KG45 o wymiarach 45×65×120×250 mm. Szczegó³owe wymagania dla ceg³y kanalizacyjnej okrelono w normie [167], a dla ceg³y klinkierowej w normie [161]. Zaprawa. Do murowania kolektorów stosuje siê mocn¹ zaprawê cementow¹ o stosunku cementu do kruszywa 1:3, a do spoinowania nawet 1:2. Stosowaæ nale¿y kruszywo p³ukane o sk³adzie zapewniaj¹cym du¿¹ odpornoæ na korozjê i uziarnieniu mieszcz¹cym siê w polu dobrego uziarnienia. Szczególnie przydatny jest piasek kwarcowy. Piasek powinien spe³niaæ wymagania okrelone w normie [179]. Podwy¿szenie trwa³oci zaprawy uzyskaæ mo¿na dziêki stosowaniu: dodatku naturalnej pucolany (np. trasu), która uszczelnia strukturê zaprawy oraz wi¹¿e wolne wapno zawarte w cemencie, dodatków poprawiaj¹cych szczelnoæ struktury (py³ krzemionkowy, tworzywa sztuczne), specjalnych, odpornych na korozjê siarczanow¹ cementów. Do cementów o podwy¿szonej odpornoci na siarczany zalicza sie: cement pucolanowy, cement hutniczy, cement portlandzki zwyk³y, bez dodatków, o obni¿onej zawartoci C3A, cement supersiarczanowy. Przez cement pucolanowy zgodnie z norm¹ [196] rozumie siê cement portlandzki o du¿ej zawartoci pucolany. Norma wyró¿nia dwa rodzaje cementu pucolanowego: CEM IV/A o zawartoci py³u krzemionkowego, pucolany naturalnej i przemys³owej oraz popio³u lotnego krzemionkowego od 11 do 35%, CEM IV/B o zawartoci py³u krzemionkowego, pucolany naturalnej i przemys³owej oraz popio³u lotnego krzemionkowego od 36 do 55%. Zawartoæ py³u krzemionkowego nie mo¿e byæ wiêksza ni¿ 10%. W warunkach podwy¿szonej agresji chemicznej korzystniejsze jest stosowanie cementu CEM IV/B. Cement pucolanowy jest cementem niskokalorycznym, odpornym tak¿e na s³abe kwasy. Charakteryzuje siê wolnym przyrostem wytrzyma³oci oraz stosunkowo nisk¹ wytrzyma³oci¹ koñcow¹, jednak wystarczaj¹c¹ dla zaprawy do murowania kolektorów. Cement hutniczy powstaje przez zmieszanie cementu portlandzkiego oraz zmielonego, granulowanego ¿u¿la wielkopiecowego. Norma [196] wyró¿nia dwa rodzaje cementu hutniczego: CEM III/A o zawartoci ¿u¿la wielkopiecowego od 35 do 64%, CEM III/B o zawartoci ¿u¿la wielkopiecowego od 66 do 80%. Cement CEM III/B ma szczególnie wysok¹ odpornoæ na agresjê chemiczn¹, zw³aszcza siarczanow¹. Cement hutniczy charakteryzuje siê nisk¹ kalorycznoci¹ oraz powolnymi przyrostami wytrzyma³oci, ale wysok¹ wytrzyma³oci¹ koñcow¹. ¯u¿el wielkopiecowy mo¿e zmniejszyæ przepuszczalnoæ wody przez zaprawê nawet 100-krotnie [154, 155]. Cement hutniczy zawiera znacznie mniej wodorotlenku wapnia, co w po³¹czeniu z mniejsz¹ wodoprzepuszczalnoci¹ zapewnia zwiêkszon¹ odpornoæ na korozjê, w tym siarczanow¹. Dla zapewnienia podwy¿szonej odpornoci na korozjê, zawartoæ ¿u¿la powinna byæ nie mniejsza od 50%. Cement CEM III B jest trudno dostêpny
2.2. Kolektory murowane
55
na rynku, jednak mo¿e byæ zast¹piony przez cement CEM III A i dodatek od 20% do 30% zmielonego ¿u¿la wielkopiecowego. Cement portlandzki zwyk³y CEM I zgodnie z norm¹ [177] mo¿na uznaæ za umiarkowanie siarczanoodporny, gdy zawartoæ C3A jest nie wiêksza od 8% oraz za wysoko siarczanoodporny, gdy zawartoæ C3A jest nie wiêksza od 5%. Natomiast norma [197] wprowadza nastêpuj¹ce odmiany cementu siarczanoodpornego: CEM I MSR o umiarkowanej odpornoci na siarczany, CEM I HSR o du¿ej odpornoci na siarczany, CEM I MSR NA niskoalkaliczny o umiarkowanej odpornoci na siarczany, CEM I HSR NA niskoalkaliczny o du¿ej odpornoci na siarczany. W zale¿noci od wytrzyma³oci na ciskanie wyró¿nia siê zgodnie z norm¹ [197] nastêpuj¹ce klasy cementu: 32.5, 32.5 R, 42.5, 42.5R, 52.5 i 52.5R. Liter¹ R oznaczono klasy o wysokiej wytrzyma³oci wczesnej. Szczególnie istotna dla uznania danego cementu za siarczanoodporny jest zawartoæ 3CaO·Al2O3 (C3A); dla poszczególnych cementów wymagania s¹ nastêpuj¹ce: CEM I HSR ≤ 3%, CEM I MSR ≤ 8%. Cement supersiarczanowy (nie jest produkowany w Polsce) wytwarza siê przez wspólny przemia³ oko³o 80% granulowanego ¿u¿la wielkopiecowego, 1015% siarczanu wapniowego (w postaci gipsu martwopalonego lub anhydrytu naturalnego) i do 5% klinkieru portlandzkiego. Cement ten charakteryzuje siê ma³ym ciep³em hydratacji oraz stosunkowo du¿¹ odpornoci¹ na siarczany i kwasy humusowe. Dla poprawienia odpornoci chemicznej zapraw mo¿na stosowaæ dodatki tworzyw sztucznych. Dzia³anie takich dodatków polega przede wszystkim na znacznym zmniejszeniu nasi¹kliwoci zaprawy. Dobre efekty przynosi dodatek do wody zarobowej oko³o 10% specjalnej emulsji asfaltowej lub oko³o 25% dyspersji tworzywa sztucznego. Badania cech fizycznych i wytrzyma³ociowych zapraw wykonuje siê zgodnie z norm¹ [176]. Do murowania kolektorów mo¿na te¿ stosowaæ gotowe zaprawy PCC o potwierdzonej wysokiej odpornoci na siarczany.
2.2.2. Wykonawstwo kolektorów Murowanie kolektorów rozpoczyna siê od fundamentu, który nale¿y wykonaæ z dok³adnoci¹ ±5 mm w planie i ±1 mm dla spadku [239]. W kana³ach o mniejszych wymiarach jako fundament s³u¿¹ zwykle prefabrykowane spody betonowe lub kamionkowe. W przypadku spodów betonowych dla zwiêkszenia g³adkoci powierzchni i odpornoci na cieranie i korozjê pokrywa siê je ³uskami kamionkowymi. Spody ustawia siê z zachowaniem wymaganego spadku dok³adnie w osi kana³u na styk, a spoinê zalewa zapraw¹ cementow¹ 1:3. Dla kana³ów o wiêkszych wymiarach stosuje siê p³yty fundamentowe betonowe monolityczne, a dno muruje siê z ceg³y (lub kamienia). Przyjmuje siê gruboæ p³yty fundamentowej w granicach od 0,15 do 0,25 m tak, aby ³¹czna gruboæ p³yty fundamentowej i wyk³adziny dna kana³u z ceg³y by³a wiêksza o oko³o 30%
56
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
a
b
d
e
Do rury o rednicy nominalnej
150 150 150 150
20 20 20 25
30 30 35 35
22 22 27 27
35 40 45 50
50 50 60 60
100 150 200 250
c
s
25
D
b
r
od gruboci sklepienia kana³u. Dla zapewnienia kszta³tu spodu kana³u stosuje siê odpowiednie szablony. Przyk³ady ³usek wyk³adzinowych i spodów kana³owych wed³ug normy [160] ilustruj¹ rysunki 2.2.1 i 2.2.2. Murowanie kana³u mo¿na rozpocz¹æ po stwardnieniu betonu p³yty fundamentowej. Zwykle kolektory maj¹ stosunkowo ma³e spadki, co wymaga szczególnie starannego wykonania spodu. Wysokoæ u³o¿enia cegie³ powinna byæ kontrolowana za pomoc¹ niwelacji do dok³adnie wytyczonych punktów rozmieszczonych w odleg³oci od 3 do 4 m. O kolektora nale¿y wytyczyæ i utrwaliæ, np. za pomoc¹ sznurka, który jednoczenie wyznacza spadek. Murowanie spodu rozpoczyna siê od u³o¿enia cegie³ po³o¿o-
f klasa kana³u
α 500
R
500
L1
S
a
Rys. 2.2.1. Kamionkowe ³uski wyk³adzinowe
Najwiêksza szerokoæ kana³u
a
r
c
f
b
nych dok³adnie w osi kana³u. Ceg³y po600 210 150 130 200 120 700 300 170 150 270 120 i 250 winny byæ wczeniej namoczone przez 800 300 200 170 340 250 oko³o 3 godziny, wskazane jest tak¿e 900 300 225 200 450 250 zmycie ich powierzchni szczotk¹. Ceg³y 1000 300 250 220 470 250 nale¿y uk³adaæ tak, aby szerokoæ spoin 1100 300 275 240 480 250 wewnêtrznych by³a nie wiêksza od 7 Wymiary kielicha wartoci podano w [mm] mm, a w ewentualnych piercieniach zeRys. 2.2.2. Kamionkowe spody kana³owe wnêtrznych 10 mm [239]. Sposób murowania spodu kana³u ilustruje rys. 2.2.3 [22]. Po stwardnieniu zaprawy w spodzie mo¿na przyst¹piæ do murowania konstrukcji dolnego sklepienia. Aby zachowaæ wymiary kolektora oraz gruboci spoin, ciany muruje siê pod sznur rozpiêty pomiêdzy szablonami o kszta³cie kana³u. Szablony ustawia siê w takiej odleg³oci, aby zapewniæ wygodne rozpinanie sznura, nie wiêkszej ni¿ 5 m, mocuj¹c je zwykle do obudowy cian wykopu. Na szablonie naciêciami zaznaczone s¹
57
2.2. Kolektory murowane
poszczególne warstwy cegie³. Po wymurowaniu danej warstwy sznur przenosi siê tak, aby zapewniæ regularny rozk³ad warstw muru i zachowanie wymaganej gruboci spoin. W przypadku kana³ów o wiêkszych wymiarach sklepienie sk³ada siê z wiêcej ni¿ jednej warstwy cegie³. Konstrukcja takiego kana³u sk³ada siê z dwóch lub wiêkszej liczby wspó³rodkowych piercieni, które muruje siê osobno wed³ug wczeniej przygotowanych szablonów. Szczególnie dok³adnie nale¿y murowaæ piercieñ wewnêtrzny, aby zapewniæ równ¹ powierzchniê. Ceg³y w tym piercieniu nale¿y uk³adaæ tak, aby szerokoæ spoin wewnêtrznych by³a nie wiêksza od 7 mm [239]. Warstwê zaprawy pomiêdzy piercieniami nale¿y u³o¿yæ szczególnie starannie dla zapewnienia szczelnoci konstrukcji. Sposób murowania dolnego i górnego sklepienia ilustruje rys. 2.2.4 [22]. Po stwardnieniu zaprawy w dolnym sklepieniu mo¿na przyst¹piæ do murowania górnego sklepienia. Sklepienie to muruje siê na przesuwnych bêbnach lub kr¹¿ynach w kszta³cie sklepienia, ustawionych na rusztowaniach opieraj¹cych siê o dno i boki ka-
1 2
3 4 5 6 7 8 Rys. 2.2.3. Sposób murowania spodu kana³u
9
Rys. 2.2.4. Sposób murowania dolnego i górnego sklepienia: 1 rozpory, 2 górne sklepienie, 3 bêben do murowania górnego sklepienia, 4 rusztowanie do ustawienia bêbnów, 5 dolne sklepienie, 6 fundament betonowy, 7 zagêszczona pospó³ka, 8 dreny, 9 warstwa drenuj¹ca
58
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
na³u. Bêbny nale¿y ustawiaæ wy¿ej o oko³o 10 do 15 mm ni¿ projektowana wysokoæ kana³u. Po zakoñczeniu murowania danego odcinka sklepienia, gdy zaprawa jest jeszcze wie¿a bêbny usuwa siê, co powoduje zaciniêcie siê cegie³ i lepsze wype³nienie spoin. Dla u³atwienia dok³adnego uk³adania cegie³ na bêbnach mo¿na narysowaæ linie oznaczaj¹ce poszczególne warstwy. Ceg³y w poszczególnych warstwach nale¿y uk³adaæ tak, aby szerokoæ spoin wewnêtrznych by³a nie wiêksza od 7 mm [239]. Szablon do murowania górnego sklepienia ilustruje rys. 2.2.5 [22].
S A
B
Rys. 2.2.5. Szablon do murowania górnego sklepienia
Na zakoñczenie zewnêtrzn¹ powierzchniê kolektora pokrywa siê warstw¹ zaprawy cementowej o gruboci oko³o 20 mm [21]. Nale¿y stosowaæ zaprawê cementow¹ 1:3 spe³niaj¹c¹ wymagania okrelone w punkcie 2.2.1. Powierzchniê wewnêtrzn¹ po stwardnieniu zaprawy w spoinach i ca³kowitym zasypaniu kana³u nale¿y starannie wyspoinowaæ zapraw¹ cementow¹ 1:2. Pocz¹tkowo stosowano do tej zaprawy cement z dodatkiem naturalnej pucolany (tras). Badania autorów przeprowadzone na licznych kana³ach, eksploatowanych nawet ponad 100 lat, potwierdzi³y bardzo du¿¹ trwa³oæ tej zaprawy. W okresie póniejszym stosowano zaprawy na specjalnych cementach o podwy¿szonej odpornoci na siarczany oraz specjalne zaprawy modyfikowane tworzywami sztucznymi (zaprawy PCC). Przyk³ady rozwi¹zañ konstrukcyjnych kolektorów murowanych ilustruj¹ rys. 2.2.62.2.11 [246]. Przykanaliki z instalacji domowych wprowadza siê za pomoc¹ wpustów bocznych lub górnych wykonanych z kamionki. Konstrukcjê wpustów ilustruj¹ rys. 2.2.12 i 2.2.13 [160]. Kolektory murowane realizowano przede wszystkim w sieciach ogólnosp³awnych charakteryzuj¹cych siê bardzo du¿ymi wahaniami przep³ywu cieków. Jajowy kszta³t przekroju poprzecznego zapewnia dobre warunki przep³ywu. W okresach niskich przep³ywów cieki p³yn¹ tylko w dolnej zaostrzonej czêci, co zapewnia minimaln¹ dla samooczyszczania kana³u prêdkoæ przep³ywu. Jajowy kszta³t przekroju poprzecznego wynika ponadto z potrzeby jego dostosowania do linii cinieñ. Najkorzystniejszy dla
59
2.2. Kolektory murowane
0,
0,
36
0,
38
2,00
1,33
20
2,00
0,
15
2,00
wyp ra wa
ka mie ñ c iosa ny
1,90 Rys. 2.2.6. Murowany kana³ kamienny (Drezno)
Rys. 2.2.7. Murowany kana³ kamienny (Odessa)
0,72
0,
0,933
22
1,55
0,25
0,27
1,25
1,213
1,00
2,00
1,40
0,34
p o d syp ka z t³uc znia
b e ton 1,463
Rys. 2.2.8. Kana³ murowany z ceg³y na podbudowie betonowej (Berlin)
2,35
Rys. 2.2.9.Kana³ murowany z ceg³y z obudow¹ betonow¹ (Berlin)
60
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
φ 200
l
1,30
25
a
0,80
A
α
∅ 200
0 1,2
10
°
B
1,20
25
r
0,2 0
8 0.1
¿wir c
¿wir
¿wir
0,15
0,61 1,00
f
Rys. 2.2.11. Kana³ murowany z wpustami kamionkowymi
Rys. 2.2.10. Kana³ murowany z ceg³y ze spodem kamionkowym (Stuttgart) klasa kana ³u
25
∅ 200
380
r
°
10 °
¿wir
a
69
Najwiêksza szerokoæ kana³u
I II III IV V VI
600 700 800 900 1000 1100
l
r
250
900 1050 1200 1350 1500 1550
250 i 500
500 500 500 500
Wymiary kielicha wartoci podano w mm
420
Klasa kana³u
l
420
45°
Rys. 2.2.12. Przyk³ad kamionkowego wpustu bocznegolewego
61
Klasa kana³u
Na jw iêksza szeroko æ ka na ³u
r
l
I
600
220
150
II
700
270
150 i 300
III
800
320
300
IV
900
360
300
V
1000
400
300
VI
1100
440
300
l
270
2.2. Kolektory murowane
Wymiary kielicha wartoci podano w mm
25
φ 200
r
280
Rys. 2.2.13. Przyk³ad kamionkowego wpustu górnego
kolektora murowanego jest taki kszta³t, w którym w ¿adnym fragmencie tego przekroju nie wyst¹pi¹ naprê¿enia rozci¹gaj¹ce, poniewa¿ wytrzyma³oæ muru na rozci¹ganie jest znikoma.
2.2.3. Kszta³ty przekrojów poprzecznych Kszta³ty przekrojów poprzecznych zamkniêtych kana³ów ciekowych okrelone s¹ w normie [163]. Norma ta przewiduje nastêpuj¹ce kszta³ty kana³ów: ko³owy, symbol kszta³tu K, jajowy, symbol kszta³tu J, jajowy podwy¿szony, symbol kszta³tu JP,
5 0,
b
1,5 b
0, 25
0, 25
b
b
b
b
h
h
1,5 b
b Rys. 2.2.3.1. Kana³ jajowy: b:h = 1:1,5, F = 1,149b2, U = 3,965b, R = 0,290b
b Rys. 2.2.3.2. Kana³ jajowy podwy¿szony: b:h = 1:1,75, F = 1,359b2, U = 4,397b, R = 0,309b
62
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
h
0,1 b h
1,3 b
gruszkowy, symbol kszta³tu GR, dzwonowy, symbol kszta³tu DZ. Norma przewiduje ponadto jeden kszta³t uzupe³niaj¹cy prostok¹tny o symbolu kszta³tu P. Kszta³ty przekrojów poprzecznych ilustruj¹ rysunki od 2.2.3.1 do 2.2.3.4. Liter¹ U oznaczono obwód zwil¿ony, liter¹ F pole przekroju poprzecznego, a liter¹ R promieñ hydrauliczny. Sklepienia górne kana³ów jajowego podwy¿szonego, gruszkowego i dzwonowego przyjmuje siê wed³ug rysunku 2.2.3.5. Wszystkie kszta³ty przekrojów poprzecznych przewidziane w normie stosuje siê w kana³ach murowanych. Ze wzglêdu na w³aciwoci hydrauliczne i warunki pracy konstrukcji, kana³y murowane realizowano najczêciej jako jajowe i jajowe podwy¿szone oraz ko³owe.
5
b
0,5 b
0,
b
b
Rys. 2.2.3.4. Kana³ dzwonowy: b:h = 1:0,85, F = 0,669b2, U = 3,032b, R = 0,221b
0,6
0,75 b
0,4
b
Rys. 2.2.3.3. Kana³ gruszkowy: b:h = 1:1,25, F = 0,994b2, U = 3,574b, R = 0,278b
5b
1,2 b
0,35 b
0,35 b
b
Rys. 2.2.3.5. Kszta³t górnego sklepienia kana³u jajowego podwy¿szonego, gruszkowego i dzwonowego
2.3. Przewody ¿eliwne
63
2.3. Przewody ¿eliwne 2.3.1. Wprowadzenie ¯eliwo szare zastosowano ju¿ w po³owie XV w. przy budowie wodoci¹gów (rozdzia³ 1.1.4). W roku 1562 w miejscowoci Langensalza powsta³ wodoci¹g o d³ugoci oko³o 1000 m do zasilania studni ratusza. Przewód sk³ada³ siê z rur ¿eliwnych o d³ugociach 1,75 m i rednicach wewnêtrznych 115 lub 145 mm. Innym przyk³adem zastosowania rur ¿eliwnych by³ wodoci¹g zbudowany w latach 16641668 w parku obok Pa³acu Wersalskiego. Fotografie najstarszych rur ¿eliwnych przedstawiono na rys. 2.3.1 [80, 81]. W XIX wieku rury z ¿eliwa szarego znalaz³y zastosowanie tak¿e przy budowie przewodów do przesy³u gazu. Pierwszy gazoci¹g zbudowano w Berlinie w 1827 r. W wielu europejskich miastach do dzi funkcjonuj¹ ¿eliwne sieci wodoci¹gowe i gazoci¹gi licz¹ce sobie ponad 100 lat. =
>
Rys. 2.3.1. Najstarsze zachowane rury ¿eliwne: a) z roku 1455 (Dillenburg Niemcy), b) z lat 1664 1668 Wersal (Francja)
64
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Przewody kanalizacyjne z ¿eliwa szarego zaczêto budowaæ w XIX w. Najczêciej budowano z nich cinieniowe kana³y tranzytowe oraz kana³y uk³adane w trudnych warunkach gruntowo-wodnych. W latach piêædziesi¹tych XX w. ¿eliwo szare zosta³o zast¹pione ¿eliwem sferoidalnym o znacznie lepszych parametrach wytrzyma³ociowych. Aktualne przepisy (EN 598) [63] dopuszczaj¹ rury z ¿eliwa sferoidalnego do budowy przewodów zarówno grawitacyjnych, jak i cinieniowych w zakresie rednic od DN 100 do DN 2000 oraz w zakresie cinieñ do 0,6 MPa (6 atm). Obecnie rury produkowane s¹ z ¿eliwa sferoidalnego, lecz tysi¹ce kilometrów czasem bardzo starych ju¿ przewodów z kruchego ¿eliwa szarego jest wci¹¿ w eksploatacji, co bywa przyczyn¹ licznych awarii.
2.3.2. ¯eliwo szare i sferoidalne ¯eliwo jest materia³em utworzonym z ¿elaza oraz wêgla w postaci grafitu. W ¿eliwie szarym wolny grafit ma formê blaszkowat¹, w ¿eliwie sferoidalnym natomiast przyjmuje on formê kulek. Mikroskopowy obraz struktury ¿eliwa sferoidalnego przedstawiono na rys. 2.3.2 [80, 81]. Obydwie odmiany ¿eliwa ró¿ni¹ siê zasadniczo pod wzglêdem w³aciwoci mechanicznych. Przebieg linii naprê¿eñ w pobli¿u p³ytek grafitu w ¿eliwie szarym ulega silnemu zaburzeniu (zagêszczeniu), co powoduje lokaln¹ koncentracjê naprê¿eñ (efekt karbu) i zmniejszenie wytrzyma³oci materia³u. W ¿eliwie sferoidalnym zaburzenia te s¹ znacznie mniejsze, sk¹d wynika wiêksza wytrzyma³oci materia³u. Przebieg linii naprê¿eñ dla ¿eliwa szarego i sferoidalnego ilustruje rys. 2.3.3 [80, 81]. Dziêki swej budowie strukturalnej ¿eliwo sferoidalne przy zginaniu i rozci¹ganiu mo¿e siê plastycznie odkszta³caæ po przekroczeniu granicy plastycznoci (wyd³u¿enie powy¿ej 0,2%). Takie w³aciwoci ¿eliwa sferoidalnego dobrze ilustruje rys. 2.3.4 [4],
Rys. 2.3.2. Mikroskopowy obraz struktury ¿eliwa sferoidalnego
2.3. Przewody ¿eliwne =
65
>
Rys. 2.3.3. Przebieg linii naprê¿eñ dla ¿eliwa (a) szarego oraz (b) sferoidalnego
na którym widoczna jest plastycznoæ materia³u. Tak korzystnych w³aciwoci mechanicznych nie wykazuje ¿eliwo szare, które jest kruche. W sk³ad ¿eliwa oprócz ¿elaza i wêgla wchodzi krzem. Wykres zawartoci wêgla i krzemu dla ¿eliwa szarego i sferoidalnego przedstawiono na rys. 2.3.5 [80, 81]. Jak widaæ, ¿eliwo sferoidalne mo¿e powstaæ przy zawartoci wêgla w granicach 34% oraz krzemu w granicach 23%. Odpowiada to w przybli¿eniu przedzia³owi eklektycznemu wykresu zale¿noci ¿elazowêgiel [80, 81]. Poza zasadniczymi sk³adnikami w strukturze ¿eliwa mog¹ siê znaleæ ladowe iloci innych pierwiastków, takich jak: o³ów, bizmut, aluminium, fosfor, siarka, mangan, cyna, arsen i tytan. Szczególnie dwa pierwsze pierwiastki maj¹ negatywny wp³yw na kszta³towanie siê cz¹stek wolnego grafitu w ¿eliwie sferoidalnym, gdy¿ ich obecnoæ prowadzi do deformacji kulistych form grafitu, przez co pogarszaj¹ siê parametry wy-
Rys. 2.3.4. Mo¿liwoci deformacji plastycznych przekroju piercieniowego z ¿eliwa sferoidalnego
66
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
zawartoæ wêgla [ %]
5,0 %C +1/3 %Si = 4,3
¿eliwo sferoidalne
4,0
3,0
¿eliwo szare 2,0 0
1,0 2,0 3,0 zawartoæ krzemu [%]
4,0
Rys. 2.3.5. Wykres zawartoci wêgla i krzemu dla ¿eliwa szarego i sferoidalnego
trzyma³ociowe tego materia³u. Aby nie dosz³o do takich niekorzystnych zmian w³aciwoci mechanicznych ¿eliwa, zawartoæ o³owiu i bizmutu nie powinna byæ wy¿sza ni¿ 0,002%. Obecnoæ magnezu ma z kolei korzystny wp³yw, gdy¿ u³atwia on tworzenie przez wolny grafit form kulistych (patrz rys. 2.3.2.) oraz zmniejsza zawartoæ siarki, wi¹¿¹c j¹ w postaci siarczanu magnezu. Ponadto magnez redukuje tlenki zawarte w stopie.
2.3.3. Parametry wytrzyma³ociowe ¿eliwa sferoidalnego Ogólne informacje dotycz¹ce wymagañ, w³aciwoci i badañ ¿eliwa szarego oraz sferoidalnego mo¿na znaleæ w normach PN-EN 1561 [203] i PN-EN 1563 [204]. Podstawowe w³aciwoci ¿eliwa sferoidalnego stosowanego do produkcji rur musz¹ natomiast odpowiadaæ normom europejskim EN 545 [62], EN 598 [63], EN 969 [65] oraz krajowym PN-92/H-83123. Dla ¿eliwa sferoidalnego do produkcji rur metod¹ odrodkow¹ wybrane wartoci zestawiono w tabeli 2.3.1 wed³ug [80, 81]. W tabeli 2.3.2 zestawiono wartoci wybranych parametrów wytrzyma³ociowych ¿eliwa sferoidalnego w zale¿noci od rednicy rur oraz dla armatury wytwarzanych w Ostrowcu wiêtokrzyskim [147]. Twardoæ wed³ug Brinella ¿eliwa sferoidalnego u¿ywanego do produkcji rur nie mo¿e przekraczaæ nastêpuj¹cych wartoci: rury produkowane metod¹ odrodkow¹ 230 HB, kszta³tki oraz inne elementy armatury 250 HB. Rury cinieniowe z ¿eliwa sferoidalnego musz¹ dodatkowo spe³niaæ nastêpuj¹ce wymagania: pionowe obci¹¿enie niszcz¹ce ≥ 550 MPa, d³ugotrwa³a wytrzyma³oæ na zginanie ≥ 420 MPa, wytrzyma³oæ na rozerwanie ≥ 300 MPa.
67
2.3. Przewody ¿eliwne Tabela 2.3.1. Podstawowe w³aciwoci ¿eliwa sferoidalnego do produkcji rur Cecha materia³owa
Jednostka
Wartoæ
Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie
MPa
> 420
Granica plastycznoci (0,2%)
MPa
> 300
Wyd³u¿enie przy zerwaniu
%
> 10
Wytrzyma³oæ na ciskanie
MPa
> 550
Modu³ sprê¿ystoci E
GPa
> 170
Wytrzyma³oæ na rozerwanie
MPa
> 300
Pionowe obci¹¿enie niszcz¹ce
MPa
> 550
Wytrzyma³oæ na zginanie w kierunku pod³u¿nym
MPa
> 420
Wytrzyma³oæ na zmêczenie przy zginaniu obrotowym na próbkach z karbem
MPa
> 135
Wspó³czynnik rozszerzalnoci cieplnej
m /K·m
10·106
Przewodnictwo cieplne
W/K·m
42
Ciep³o w³aciwe
J/kg·K
550
Tabela 2.3.2. Wartoci wybranych parametrów wytrzyma³ociowych ¿eliwa sferoidalnego u¿ywanego do produkcji rur Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie Rm [MPa]
Granica plastycznoci Rp 0,2 [MPa]
Wyd³u¿enie przy zerwaniu A [%]
Rury DN ≤ 1000 DN > 1000
≥ 420
≥ 300
≥ 10 ≥7
Kszta³tki oraz inne elementy armatury
≥ 420
≥ 300
≥5
Rodzaj elementu
Badania wykaza³y, ¿e cinienia niszcz¹ce dla rur cinieniowych z ¿eliwa sferoidalnego s¹ bardzo wysokie, i tak przyk³adowo dla rednicy DN 100 wartoæ ta osi¹ga³a 50 MPa [80].
2.3.4. Technologia produkcji metod¹ odlewania w formach piaskowych Technologia odlewania w formach piaskowych jest najstarsz¹ metod¹ produkcji rur oraz kszta³tek. Poniewa¿ kszta³tki nie maj¹ osiowej symetrii koniecznej przy wykorzystaniu metody odlewania odrodkowego, nadal produkuje siê je tradycyjnym sposobem. Pocz¹tkowo rury odlewano w le¿¹cych dwuczêciowych formach. W ten sposób, z uwagi na du¿e si³y wyporu, mo¿na by³o produkowaæ stosunkowo krótkie odcinki rur. Póniej zmodyfikowano technologiê przez wprowadzenie formy stoj¹cej, co pozwoli³o na produkcjê rur bezszwowych o wiêkszych d³ugociach. Schemat produkcji rur ¿eliwnych metod¹ odlewania w stoj¹cych formach przedstawiono na rys. 2.3.6 [81].
68
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
1 2 3 4 5 6 7
8
Podobnie jak pierwsze rury, produkuje siê do dzi kszta³tki, stosuj¹c dwuczêciowe tzw. formy stracone wykonane w oparciu o modele. Do korekty powierzchni wewnêtrznych stosuje siê wype³nienia, a przy produkcji du¿ych serii zautomatyzowane formierki. Modele kszta³tek wykonywane s¹ najczêciej z ¿ywic syntetycznych lub z metalu. Same formy wytwarza siê zwykle ze spojonego glin¹ piasku kwarcowego z domieszk¹ py³u wêglowego. Zagêszczenie materia³u formy uzyskuje siê przez wibracjê lub wyciskanie.
2.3.5 Technologia produkcji metod¹ odlewania odrodkowego
Podstawow¹ technologi¹ produkcji rur z ¿eliwa sferoidalnego jest obecnie metoda odlewania odrodkowego. Kszta³tki s¹ na10 tomiast produkowane jako odlewy w formach piaskowych [81]. Metoda odlewania odrodkowego proRys. 2.3.6. Schemat produkcji rur ¿eliwnych dukcji rur zosta³a opatentowana ju¿ w 1809 metod¹ odlewania w stoj¹cych formach: 1 stracona g³owica, 2 lejek do wlewu ¿eliwa, roku, jednak jej wdro¿enie mia³o miejsce 3 obudowa, 4 forma piaskowa, 5 obudowa przesz³o 100 lat póniej, gdy w roku 1910 rdzenia, 6 rdzeñ, 7 warstwa z we³ny drzewnej, Otto Briede opracowa³ projekt odpowie8 rdzeñ kielicha, 9 zamkniêcie kielicha, dnich urz¹dzeñ. Urz¹dzenia te skonstruowa³ 10 piercieñ zamykaj¹cy de Lavaud i dzi od jego nazwiska metoda odlewania odrodkowego produkcji rur znana jest jako metoda de Lavaud. W Niemczech pierwsze rury w oparciu o t¹ technologiê wyprodukowano w roku 1926. Powierzchniê zewnêtrzn¹ rury kszta³tuje siê przy u¿yciu wiruj¹cej formy z metalu. Schemat produkcji rur ¿eliwnych metod¹ de Lavaud przedstawiono na rys. 2.3.7 [80]. Prêdkoæ obrotowa podczas procesu produkcji rur jest tak dobrana, aby osi¹gn¹æ 1530-krotne przeci¹¿enie, co zapewnia bardzo szczeln¹ strukturê ¿eliwa. Dok³adne dozowanie iloci p³ynnego stopu doprowadzanego do przesuwaj¹cej siê i jednoczenie wiruj¹cej formy zapewnia równomiern¹ gruboæ cianki rury. Forma jest ch³odzona wod¹ od strony zewnêtrznej dziêki czemu dochodzi do stwardnienia ¿eliwa oraz do zmniejszenia jego objêtoci, co prowadzi do oderwania siê rury od formy i umo¿liwia jej wyci¹gniêcie od strony kielicha. Powierzchniê wewnêtrzn¹ rury kszta³tuje siê przez przewiercenie wie¿o odlanej rury. Alternatywn¹ technologi¹ produkcji rur jest metoda Wetspray. Jest to równie¿ metoda odlewania odrodkowego. Zasadnicza ró¿nica w stosunku do metody de Lavaud 9
69
2.3. Przewody ¿eliwne 1
6
4 5
2 3
7
8
11
10
9
Rys. 2.3.7. Schemat produkcji rur ¿eliwnych metod¹ de Lavaud: 1 kad odlewnicza, 2 p³ynne ¿eliwo, 3 koryto, 4 forma stalowa, 5 woda ch³odz¹ca, 6 napêd formy, 7 rdzeñ piaskowy, 8 szyny prowadz¹ce, 9 strumieñ ¿eliwa, 10 rolki napêdowe, 11 ko³o napêdowe
polega na ka¿dorazowym pokrywaniu powierzchni wewnêtrznej metalowej formy cienk¹, oko³o 0,5-milimetrow¹ warstw¹ z wodnej zawiesiny bentonitu oraz m¹czki kwarcowej. Znana jest równie¿ podobna metoda New-Moorea, w której powierzchniê wewnêtrzn¹ metalowej formy pokrywa siê warstw¹ piasku kwarcowego zmieszanego z ¿ywic¹ syntetyczn¹ o gruboci 23 mm. Na rozgrzanej powierzchni warstwa ta ulega szybkiemu utwardzeniu, a nastêpnie, podczas procesu produkcji rury, spoiwo ulega spaleniu tak, ¿e resztki wyk³adziny formy daj¹ siê ³atwo usun¹æ. Na rysunku 2.3.8 [55] przedstawiono schematycznie proces wytwarzania rur ¿eliwnych produkowanych metod¹ odlewania odrodkowego.
Rys. 2.3.8. Etapy produkcji rur ¿eliwnych produkowanych metod¹ odlewania odrodkowego: 1 ruda ¿elaza, koks, domieszki, z³om, 2 wytapianie w piecu hutniczym, 3 odsiarczanie, 4 mieszanie, 5 dodawanie magnezu, 6 przygotowanie rdzenia, 7 wirowanie, 8 wy¿arzanie, 9 cynkowanie, 10 szlifowanie, 11 badania nieniszcz¹ce, 12 przygotowanie zaprawy cementowej, 13 nanoszenie wyk³adziny z zaprawy cementowej, 14 dojrzewanie, 15 nak³adanie izolacji, 16 magazynowanie, 17 wysy³ka
70
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
2.3.6. Obróbka koñcowa odlanych rur Obróbka termiczna Niektóre technologie produkcji rur ¿eliwnych po wykonaniu odlewu wymagaj¹ obróbki termicznej. Wi¹¿e siê to z zawartoci¹ wêgla i jego postaci¹, w jakiej jest zawarty w ¿elazie. Im prêdzej przebiega proces ch³odzenia odlewu, tym wiêksza jest zawartoæ wêgla rozpuszczonego w ¿elazie (cementyt). Powoduje to nadmiern¹ twardoæ oraz niekorzystnie obni¿a wyd³u¿alnoæ materia³u. W procesie póniejszego wy¿arzania zachodzi rozk³ad cementytu na ferryt i grafit, przy czym w przypadku ¿eliwa sferoidalnego grafit wystêpuje w formie kulek. Technologia odlewania w formach piaskowych nie wymaga wy¿arzania gotowych elementów, poniewa¿ proces ch³odzenia w tym przypadku przebiega bardzo powoli. Dziêki temu struktura materia³u i w³aciwoci mechaniczne wykonanych odlewów, bez dodatkowych zabiegów s¹ odpowiednie. Polerowanie i obróbka mechaniczna Rury ¿eliwne wyprodukowane metod¹ odlewania odrodkowego charakteryzuj¹ nierównoci powierzchni w obrêbie kielicha. Wady te usuwane s¹ przez szlifowanie. Rury ¿eliwne wyprodukowane metod¹ odlewania w formach piaskowych wymagaj¹ oczyszczenia ich z drobnych ziaren kruszywa. Odbywa siê to w specjalnych urz¹dzeniach. W przypadku rur i kszta³tek o po³¹czeniach ko³nierzowych zgodnie z projektem nawiercane s¹ otwory. Powierzchnie czo³owe decyduj¹ce o szczelnoci przysz³ego z³¹cza s¹ przetaczane na specjalnych tokarkach, aby usun¹æ wszelkie nierównoci.
2.3.7. Pow³oki ochronne 2.3.7.1. Wprowadzenie Obecnie producenci rur ¿eliwnych oferuj¹ ró¿ne rozwi¹zania materia³owe pow³ok ochronnych zewnêtrznych i wyk³adzin wewnêtrznych. Je¿eli chodzi o zewnêtrzne pow³oki ochronne, to najczêciej stosowane s¹ systemy wielowarstwowe. Zwykle pierwsz¹ warstwê ochronn¹ stanowi pow³oka cynkowa. Jest ona nak³adana na powierzchniê zewnêtrzn¹ rury poprzez: malowanie farbami zawieraj¹cymi proszek cynkowy, nanoszenie w procesie cynkowania ogniowego. Drug¹ warstwê ochronn¹ wykonuje siê z masy bitumicznej lub z tworzyw sztucznych, stosuj¹c nastêpuj¹ce technologie: nawijanie folii polietylenowej, nak³adanie warstwy polietylenu z ekstrudera, nak³adanie warstwy polipropylenu z ekstrudera, nak³adanie warstwy poliuretanu. Dodatkowa warstwa ochronna zabezpieczaj¹ca pow³okê cynkow¹ oraz warstwê izolacyjn¹ z tworzywa sztucznego mo¿e byæ wykonywana z nastêpuj¹cych materia³ów:
2.3. Przewody ¿eliwne
71
zaprawa cementowa, zaprawa cementowa wzmacniana w³óknami z tworzyw sztucznych, zaprawa cementowa wzmacniana siatk¹ z tworzyw sztucznych. Wyk³adziny wewnêtrzne mog¹ byæ wykonywane z nastêpuj¹cych materia³ów: zaprawa cementowa, poliuretan, polietylen, ¿ywica epoksydowa. 2.3.7.2. Zewnêtrzne pow³oki ochronne rur ¿eliwnych Powierzchnia zewnêtrzna rur ¿eliwnych zabezpieczana jest zwykle dwuwarstwowo. Bezporednio na rurê nak³adana jest pow³oka cynkowa, która nastêpnie jest pokrywana warstw¹ ochronn¹ bitumiczn¹ lub z tworzywa sztucznego. Cynkowanie rur odbywa siê po odpowiednim podgrzaniu rury. Nanoszenie pow³oki cynkowej metod¹ natryskiwania polega na roztopieniu specjalnego drutu z czystego cynku w p³omieniu lub ³uku elektrycznym i skierowaniu kropelek roztopionego metalu na czyst¹ powierzchniê rury, woln¹ od t³uszczu i wilgoci. Podczas tego procesu rura jest jednoczenie przesuwana i obracana tak, ¿e cynkowa pow³oka nak³adana jest spiralnie w sposób ci¹g³y. Pow³oka ta jest nastêpnie pokrywana warstw¹ ochronn¹ z bitumu lub z ¿ywicy. Warstwy ochronne równie¿ nanoszone s¹ przez natryskiwanie. Czasem, w razie potrzeby, stosuje siê dodatkowe warstwy ochronne. Dodatkowa pow³oka ochronna z PELD (polietylen o niskiej gêstoci) dla rur o rednicy do DN 500 nak³adana jest przy u¿yciu ekstrudera w postaci ci¹g³ego rêkawa, a ju¿ od rednicy DN 400 mo¿na stosowaæ metodê nawojow¹ równie¿ z zastosowaniem ekstrudera. Przed rozpoczêciem nanoszenia pow³oki polietylenowej rurê nale¿y oczyciæ i podgrzaæ tak, aby uzyskaæ dobr¹ przyczepnoæ stosowanego w tej metodzie kleju. Dodatkowa zewnêtrzna pow³oka z zaprawy cementowej ma na celu zabezpieczenie pozosta³ych warstw ochronnych przed uszkodzeniami mechanicznymi, np. w przypadku uk³adania ruroci¹gu bezporednio na gruntach skalistych. Pow³oka taka, o ile jest stosowana, stanowi ostatni¹ warstwê w wielowarstwowym systemie ochronnym, w sk³ad którego wchodz¹: pow³oka cynkowa, warstwa porednia z ¿ywicy syntetycznej, warstwa z zaprawy cementowej. Warstwa z zaprawy cementowej zawiera czêsto w³ókna szklane lub z tworzyw sztucznych. Je¿eli zastosowana zaprawa cementowa jest modyfikowana tworzywami sztucznymi, to mo¿na zrezygnowaæ z warstwy poredniej. Warstwa zaprawy cementowej jest nak³adana poprzez natryskiwanie lub przy u¿yciu ekstrudera. W pierwszym przypadku warstwa zaprawy natryskiwana jest na powierzchniê nieruchomej rury poprzez obracaj¹ce siê wokó³ niej dysze. W drugim przypadku zaprawa nanoszona jest przez stacjonarne dysze szczelinowe na powierzchniê zewnêtrzn¹ obracaj¹cej siê i przesuwaj¹cej wzd³u¿ osi pod³u¿nej rury. Jednoczenie z nanoszeniem zaprawy cementowej rurê
72
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
owija siê spiralnie tam¹ z siatki polietylenowej, która przykrywana jest kolejn¹ cienk¹ warstw¹ zaprawy, a nastêpnie wyg³adzana. Ca³kowita gruboæ tak uzyskanej warstwy ochronnej wynosi oko³o 5 mm. Zabezpieczanie ocynkowanej czêci kielichowej rury wykonuje siê oddzielnie. 2.3.7.3. Wewnêtrzne pow³oki ochronne rur ¿eliwnych Od niedawna w ofercie niektórych firm s¹ rury z ¿eliwa sferoidalnego z wewnêtrzn¹ pow³ok¹ z tworzywa sztucznego; najczêciej jest to kilkumilimetrowa warstwa z polietylenu (PEHD), poliuretanu (PU), polipropylenu (PP) lub ¿ywicy epoksydowej. Standardowym rozwi¹zaniem dla rur ¿eliwnych stosowanych w gospodarce wodno-ciekowej jest najczêciej wyk³adzina z zaprawy cementowej. Wyk³adzina taka powstaje przez wprowadzenie do wnêtrza szybko wiruj¹cej wzd³u¿ poziomej osi rury porcji wie¿ej zaprawy cementowej. Wewnêtrzn¹ wyk³adzinê z zaprawy cementowej mo¿na nanosiæ na czyst¹ powierzchniê rury, woln¹ od t³uszczu i wilgoci. Prêdkoæ obrotowa jest tak dobrana, ¿e si³a odrodkowa daje oko³o 20-krotne przeci¹¿enie. Dziêki temu warstwa naniesionej zaprawy jest g³adka i dobrze zagêszczona. Dojrzewanie zaprawy odbywa siê zwykle w specjalnych komorach, zapewniaj¹cych odpowiedni¹ temperaturê i wilgotnoæ. Wytrzyma³oæ zaprawy na ciskanie po 28 dniach, zgodnie z norm¹, nie mo¿e byæ mniejsza ni¿ 50 MPa. Obecnie wszystkie rury ¿eliwne dla zastosowañ w gospodarce wodno-ciekowej s¹ w Polsce standardowo produkowane z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ zgodnie z norm¹ PN-92/H-74108 Rury z ¿eliwa sferoidalnego dla ruroci¹gów cinieniowych i bezcinieniowych. Wyk³adzina z zaprawy cementowej nak³adanej odrodkowo. Wymagania i badania [190]. Gruboci wyk³adziny wewnêtrznej z zaprawy cementowej dla rur ¿eliwnych zgodne z t¹ norm¹ przedstawiono w tab. 2.3.3. 2.3.7.4. W³aciwoci wewnêtrznej wyk³adzinyz zaprawy cementowej Nowo utworzona warstwa z zaprawy cementowej tworzy pow³okê o dobrych w³aciwociach wytrzyma³ociowych, która bardzo dobrze przylega do rury i w sposób trwa³y poprawia parametry hydrauliczne oraz zdolnoæ przewodu do przenoszenia obci¹¿eñ. Dzia³anie ochronne wyk³adziny z zaprawy cementowej polega z jednej strony na ochronie biernej, tzn. na stworzeniu skutecznej zapory oddzielaj¹cej materia³ konstrukcyjny cianki rury od transportowanego medium, a z drugiej strony na ochronie czynnej, gdy¿ warstwa zaprawy wykazuje zdolnoci do aktywnej ochrony przed korozj¹. Ochrona antykorozyjna jest skuteczna nawet wówczas, gdy w strukturze wyk³adziny cementowej wystêpuj¹ rysy i pêkniêcia. Dostêp wody do wewnêtrznej powierzchni rury, nawet w przypadku niezarysowanej wyk³adziny z zaprawy cementowej, nie jest ca³kowicie zahamowany, poniewa¿ warstwa ta nie jest wodoszczelna. Natomiast dop³ywaj¹ca woda podczas przenikania przez warstwê zaprawy cementowej staje siê silnie alkaliczna (pH ≈12) i nie stanowi wówczas zagro¿enia korozyjnego. Na tym w³anie polega ochrona aktywna przed korozj¹, gdy¿ w takich warunkach ¿elazo pozostaje pasywne, bêd¹c zabezpieczone cienk¹ warstw¹ tlenku [148]. Przy wysokiej jakoci wyk³adzin cementowych, jak¹ siê obecnie uzyskuje i odpowiedniej ich gruboci wystarczaj¹co skuteczna jest ochrona bierna.
73
2.3. Przewody ¿eliwne Tabela 2.3.3. Gruboci wyk³adziny wewnêtrznej z zaprawy cementowej dla rur ¿eliwnych zgodne z norm¹ [190] rednica nominalna
rednica zewnêtrzna
DN
DN [mm]
DE [mm]
I
40
56
Grupa
II
III
IV
V
Gruboæ warstwy wyk³adziny e [mm]
Przybli¿ona masa na
Nominalna
Mininimalna wartoæ rednia
Wartoæ minimalna w 1 punkcie
jednostkê d³ugoci [kg]
3
2,5
1,5
0,8
50
66
1
60
77
1,3
65
82
1,4
80
98
1,7
100
118
2,1
125
144
2,7
150
170
3,2
200
222
4,2
250
274
5,2
300
326
6,3
350
378
400
429
14
500
532
17,5
600
635
20,9
5
6
4,5
5,5
2,5
3,0
12,3
700
738
800
842
33,4
29,3
900
945
37,6
1000
1048
41,7
1200
1255
50
1400
1462
1600
1668
9
100,1
1800
1875
112,5
2000
2082
125
2200
2288
2400
2495
200
2600
2702
216,6
10
8,0
10,0
4,0
5,0
87,6
183,5
Szczelnoæ i trwa³oæ wyk³adziny z zaprawy cementowej chroni¹cej rurê wynika zatem z jej nastêpuj¹cych w³aciwoci: odpowiedniej gruboci, szczelnoci strukturalnej dziêki odpowiedniemu sk³adowi zaprawy i niskiej wartoci wskanika w/c, odpornoci na uszkodzenia mechaniczne dziêki wysokiej wytrzyma³oci zaprawy,
74
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
zdolnoci do samoregeneracji polegaj¹cej na zasklepianiu siê rys w wyniku pêcznienia zaprawy cementowej przy kontakcie z wod¹ lub wskutek tworzenia siê kryszta³ów wêglanu wapnia i ich osadzaniu siê podczas reakcji chemicznej jonów wapnia i wodorowêglanów. Pow³oka tworzy wiêc rodzaj wewnêtrznej rury, której zalety w stosunku do przewodu bez wewnêtrznej wyk³adziny z zaprawy cementowej s¹ nastêpuj¹ce: odpornoæ na korozjê (dla pH ≥ 4,5) pod warunkiem zastosowania odpowiedniego cementu (patrz rozdzia³ 7), odpornoæ na inkrustacjê, szczelnoæ, zmniejszenie oporów przep³ywu, zwiêkszona przepustowoæ, du¿a odpornoæ na cieranie, du¿a odpornoæ termiczna (do 100 °C), zbli¿ona rozszerzalnoæ cementowej pow³oki i ¿eliwnej rury, du¿a trwa³oæ. Polska norma [190] wymaga, aby powierzchnia warstwy stwardnia³ej wyk³adziny by³a g³adka; nie mia³a porów ani widocznych pêcherzy powietrza. Dopuszczalne jest wystêpowanie na powierzchni wyk³adziny wy³¹cznie zatopionych ziaren piasku. Wyk³adzina nie powinna byæ krucha, wykazywaæ falistoci i wg³êbieñ, które w jakimkolwiek punkcie mog³yby zmniejszyæ jej gruboæ poni¿ej wartoci minimalnej podanej w tab. 2.3.3. Szerokoæ rozwarcia ewentualnych pêkniêæ lub rys powsta³ych podczas procesu produkcji lub transportu nie mo¿e przekraczaæ 0,8 mm. Program badañ przewidywanych w normie obejmuje: ustalenie gruboci wyk³adziny, ustalenie krzywej uziarnienia piasku, wzrokow¹ ocenê wygl¹du wyk³adziny. Niemieckie wytyczne DVGW W342 [56] okrelaj¹ce wymagania w stosunku do wewnêtrznych wyk³adzin z zaprawy cementowej wykonywanych fabrycznie dla rur ¿eliwnych i stalowych przewiduj¹ ca³y szereg badañ dla wie¿o na³o¿onej zaprawy oraz dla utwardzonej wyk³adziny, które obejmuj¹: badanie w³aciwoci sk³adników zaprawy, badanie rozp³ywu wie¿ej zaprawy, badanie wskanika w/c (dla zaprawy cementowej nak³adanej odrodkowo w/c ≤ 0,42), badanie wytrzyma³oci na ciskanie (min σs = 35 MPa), badanie wytrzyma³oci na rozci¹ganie przy zginaniu (min σz = 5 MPa), badanie gruboci wyk³adziny (dla wie¿o na³o¿onej zaprawy pomiar przez wbicie szpilki stalowej, natomiast dla utwardzonej badania nieniszcz¹ce); gruboæ pow³oki mo¿e byæ mierzona w dowolnym przekroju poprzecznym rury, oddalonym co najmniej o 300 mm od jej koñca w czterech punktach co 90°, badanie szerokoci rozwarcia rys (nie mo¿e ona przekraczaæ 0,8 mm),
2.3. Przewody ¿eliwne
75
badanie powierzchni wyk³adziny powierzchnia wyk³adziny powinna byæ g³adka; nie powinna wykazywaæ falistoci i nierównoci. To proste badanie przeprowadza siê sztywn¹ linijk¹ d³ugoci 30 cm. Uk³ada siê j¹ na powierzchni utwardzonej wyk³adziny wzd³u¿ osi rury; przewity wynikaj¹ce z nierównoci nie mog¹ byæ wiêksze ni¿ 1 mm dla DN < 600 oraz 1,5 mm dla DN ≥ 600 mm.
2.3.8. Z³¹cza rur ¿eliwnych W praktyce spotyka siê dwa rodzaje z³¹cz rur ¿eliwnych: z³¹cza ko³nierzowe oraz z³¹cza kielichowe. Z³¹cza ko³nierzowe stosowane s¹ najczêciej w przypadku przewodów nadziemnych (np. przepompownie, zak³ady uzdatniania wody), z³¹cza kielichowe natomiast w przypadku przewodów podziemnych. Z³¹cza ko³nierzowe Historycznie najstarszym standardowym rozwi¹zaniem po³¹czeñ rur ¿eliwnych s¹ z³¹cza ko³nierzowe. Zosta³y one po raz pierwszy znormalizowane ju¿ w 1882 roku w Niemczech. Z³¹cze zbudowane jest z dwóch ko³nierzy, uszczelki (której rodzaj zale¿y od przeznaczenia przewodu) oraz okrelonej (w zale¿noci od rednicy) liczby rub wraz z nakrêtkami. Taka budowa z³¹cza sprawia, ¿e jest ono ³atwe w demonta¿u. Z³¹cza te s¹ sztywne i przenosz¹ si³y osiowe oraz pod³u¿ne momenty zginaj¹ce na kolejne rury. Schemat najstarszego rozwi¹zania takiego z³¹cza dla rur ¿eliwnych przedstawiono na rys. 2.3.9 [81]. 1
2
3 Rys. 2.3.9. Schemat rozwi¹zania z³¹cza ko³nierzowego dla rur ¿eliwnych: 1 ruba, 2 ko³nierz, 3 uszczelka
Z³¹cza kielichowe doszczelniane Takie z³¹cza stosowane by³y dawniej dla rur z ¿eliwa szarego, z których budowano tak¿e gazoci¹gi. Z³¹cza tego typu nale¿y traktowaæ jako sztywne. Przyk³adowe rozwi¹zanie z³¹cza kielichowego doszczelnianego o³owiem przedstawiono na rys. 2.3.10 [81]. D¹¿¹c do zwiêkszenia niezawodnoci po³¹czeñ rur ¿eliwnych, zmodernizowano je wprowadzaj¹c uszczelki gumowe. Dziêki temu zwiêkszono elastycznoæ z³¹cz, nie pogarszaj¹c ich szczelnoci.
76
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
1
3
2
Rys. 2.3.10. Schemat rozwi¹zania z³¹cza kielichowego doszczelnianego dla rur ¿eliwnych: 1 kielich, 2 o³ów, 3 paku³y
Z³¹cza kielichowe gwintowane Z³¹cza kielichowe gwintowane stosowane s¹ w Niemczech ju¿ od roku 1931. Przyk³adowe rozwi¹zanie takiego z³¹cza przedstawiono na rys. 2.3.11 [81]. Gwintowany piercieñ poprzez podk³adkê piercieniow¹ dociska elastyczn¹ uszczelkê z twardej gumy, która zamyka ca³e z³¹cze. Takie po³¹czenie rur jest bardzo elastyczne, gdy¿ umo¿liwia ich wzajemny obrót o k¹t α = 3°.
1
3
2
4
Rys. 2.3.11. Schemat rozwi¹zania z³¹cza kielichowego gwintowanego dla rur ¿eliwnych: 1 gwintowany piercieñ, 2 kielich, 3 piercieñ polizgowy, 4 uszczelka
Z³¹cza kielichowe d³awnicowe Z³¹cza kielichowe d³awnicowe stosowane by³y w Niemczech od roku 1936. Idea tego rozwi¹zania przedstawiona na rys. 2.3.12 [80] jest zbli¿ona do rozwi¹zania zastosowanego w z³¹czach kielichowych gwintowanych. W tym przypadku uszczelka gumowa o przekroju klinowym dociskana jest piercieniem d³awnicowym podczas dokrêcania rub rozmieszczonych na jego obwodzie. Przedstawiane po³¹czenie rur jest bardzo elastyczne, gdy¿ umo¿liwia ich wzajemny obrót o k¹t α = 3°. Obecnie rozwi¹zanie takie stosuje siê przy ³¹czeniu niektórych rodzajów kszta³tek w zakresie rednic od DN 500 do DN 1200.
2.3. Przewody ¿eliwne
77
2
1
4
3
Rys. 2.3.12. Schemat rozwi¹zania z³¹cza kielichowego d³awnicowego dla rur ¿eliwnych: 1 piercieñ dociskowy, 2 ruba, 3 uszczelka (piercieniowa), 4 kielich
Nowoczesne z³¹cza kielichowe Obecnie z³¹cza rur ¿eliwnych projektowane s¹ najczêciej jako kielichowe. Najbardziej rozpowszechnione s¹ z³¹cza kielichowe systemu TYTON® obejmuj¹cego kilka podstawowych odmian. S¹ one w swej budowie proste, a przy tym niezawodne i bardzo elastyczne, gdy¿ umo¿liwiaj¹ wzajemny obrót ³¹czonych rur o 5° dla DN ≤ 300, 4° dla DN 400, 3° dla DN 5001000, 2° dla DN 1200 oraz 1° dla DN 1400. Przyk³adowe rozwi¹zania z³¹czy kielichowych systemu TYTON® przedstawiono na rys. 2.3.13 [140].
1
a)
Ø D Ø d1
2
t DN
DN 65 600
1
b)
Ø D Ø d1
2
t DN
DN 700 1200
Rys. 2.3.13. Przyk³adowe rozwi¹zania z³¹czy kielichowych systemu TYTON®: a) DN 65600, b) DN 7001200, 1 kielich rury, 2 uszczelka
78
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
2.3.9. Zakres zastosowañ Zakres zastosowañ rur ¿eliwnych obejmuje przewody wodoci¹gowe, kanalizacyjne i gazowe o rednicach nominalnych od DN 40 do DN 2000. W tabeli 2.3.4 zestawiono zakresy dopuszczalnych cinieñ dla poszczególnych rodzajów rur zgodnie z odpowiednimi normami: przewody wodoci¹gowe (EN 545) [62], przewody kanalizacyjne (EN 598) [63], przewody gazowe (EN 969) [65].
Tabela 2.3.4. Dopuszczalne wartoci cinieñ dla poszczególnych rodzajów rur ¿eliwnych Woda PMA [MPa]
rednica nominalna DN
cieki PN [MPa]
Gaz PFA [MPa]
K9
K10
K9, K10
40
7,7
7,7
1,6
50
7,7
7,7
1,6
60
7,7
7,7
1,6
65
7,7
7,7
1,6
80
7,7
7,7
1,6
100
7,7
7,7
0,6
1,6
125
7,7
7,7
0,6
1,6
150
7,7
7,7
0,6
1,6
200
7,4
7,7
0,6
1,6
250
6,5
7,3
0,6
1,6
300
5,9
6,7
0,6
1,6
350
5,4
6,1
0,6
1,6
400
5,1
5,8
0,6
1,6
450
4,8
5,4
0,6
1,6
500
4,6
5,3
0,6
1,6
600
4,3
4,9
0,6
1,6
700
4,1
4,6
0,6
800
3,8
4,3
0,6
900
3,7
4,2
0,6
1000
3,6
4,1
0,6
1100
3,5
3,8
0,6
1200
3,4
3,8
0,6
1400
3,3
3,7
0,6
1500
3,2
3,6
0,6
1600
3,2
3,6
0,6
1800
3,1
3,6
0,6
2000
3,1
3,5
0,6
79
2.3. Przewody ¿eliwne
Poni¿ej w tabeli 2.3.5 zestawiono typoszereg rur kanalizacyjnych z ¿eliwa sferoidalnego z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej produkcji krajowej [147] na podstawie normy [190]. Typoszereg rur ¿eliwnych produkcji zagranicznej [140] wed³ug [63] przedstawiono w tabeli 2.3.6.
Rys. 2.3.14. Oznaczenia do tabeli 2.3.5 Tabela 2.3.5. Rury ¿eliwne kanalizacyjne z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej produkowane wed³ug [147]; oznaczenia na rys. 2.3.14 redn. Dz
Dz
Dz
s1
s2
L1
nom. DN
100
Masa [kg] 1 mb
[mm] [mm] [mm] [mm] [mm] [mm]
118
175 120,5
5,0
3
88
Ca³a rura o d³. L [m]
rury Kielich 5,00 6,00 bez wy- z wybez wyz wybez kielicha k³adziny k³adzin¹ k³adziny k³adzin¹ 12,5
4,3
66,8
77,3
150
170
235 172,5
5,0
3
94
18,3
7,1
98,6
114,6
200
222
295 224,5
5,0
3
100
24,0
10,3
154,8
179,3
250
274
355 276,5
5,3
3
105
31,5
14,2
203,2
235,3
300
326
410 328,5
5,6
3
110
39,7
18,6
256,8
294,8
400
429
520 431,5
6,3
3
115
59,0
29,3
383,3
467,3
2.3.10. Badania 2.3.10.1. Wprowadzenie W ramach kontroli jakoci zarówno rury, kszta³tki, jak i uszczelki poddawane s¹ sta³ej kontroli poprzez odpowiednie badania. Badania te prowadzone s¹ przez w³asne laboratoria producenta oraz przez instytucje zewnêtrzne. Podstawowym dokumentem reguluj¹cym wymagania w stosunku do rur kanalizacyjnych z ¿eliwa sferoidalnego jest norma EN 598. Norma ta przewiduje badanie nastêpuj¹cych parametrów rur ¿eliwnych: poszczególnych wymiarów rur,
80
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.3.6. Rury ¿eliwne kanalizacyjne z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej, produkowane wed³ug [63]
DN
rednica zewn. rury d1
Gruboæ cianki rury s1
Gruboæ warstwy zaprawy s1
[mm]
Masa [kg] 1mb rury ¿eliwnej bez kielicha ¿eliwo
cement
Rura o d³. 6,0 m cementowana
1mb rury ¿eliwnej z kielichem ¿eliwo
cement
100
118
5,0
3,5
14,9
2,5
109
15,6
18,1
125
144
5,0
3,5
18,9
3,1
138
19,9
23,0
150
170
5,0
3,5
23,5
3,7
170
24,5
28,0
200
222
5,0
3,5
30,1
4,9
220
32,0
37,0
250
274
5,3
3,5
40,2
6,1
292
42,5
48,5
300
326
5,6
3,5
42,5
7,3
317
45,5
53,0
350
378
6,0
5,0
49,4
12,3
394
53,5
66,0
400
426
6,3
5,0
59,0
14,0
467
64,0
78,0
500
532
7,0
5,0
81,4
17,5
636
89,0
106,0
600
635
7,7
5,0
107,0
20,9
827
117,0
138,0
700
738
8,4
6,0
135,7
20,3
1070
149,0
178,0
800
842
9,1
6,0
167,9
33,4
1310
185,0
218,0
900
945
9,8
6,0
203,0
37,6
1580
225,0
263,0
1000
1048
10,5
6,0
241,3
41,7
1860
269,0
310,0
prostoliniowoci rur, badania wytrzyma³ociowe, twardoci wed³ug Brinella, masy pow³oki cynkowej, gruboci pow³ok ochronnych, wytrzyma³oci na ciskanie wyk³adziny z zaprawy cementowej, gruboci wyk³adziny z zaprawy cementowej, wytrzyma³oci przy zginaniu rury w kierunku pod³u¿nym, sztywnoci piercieniowej rury, szczelnoci rur i kszta³tek przeznaczonych do pracy w systemach o przep³ywie grawitacyjnym, szczelnoci po³¹czeñ rur w przypadku nadcinienia, szczelnoci po³¹czeñ rur w przypadku podcinienia, odpornoci chemicznej, odpornoci na cieranie. W punktach 2.3.10.22.3.10.5 opisano skrótowo procedury wybranych badañ. 2.3.10.2. Badanie wytrzyma³oci ¿eliwa na rozci¹ganie Rm
Badanie przeprowadza siê na próbkach walcowych w maszynie wytrzyma³ociowej. Wymiary próbek oraz sposób ich pobrania szczegó³owo okrela norma. Przyrost ob-
81
2.3. Przewody ¿eliwne
ci¹¿enia powinien zawieraæ siê w granicach 630 MPa/s. Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie Rm oblicza siê jako stosunek si³y niszcz¹cej do pierwotnego pola przekroju poprzecznego próbki. Wyd³u¿enie próbki A wyra¿ane w procentach nale¿y wyliczyæ, porównuj¹c przyrost d³ugoci próbki do jej d³ugoci pocz¹tkowej lub stosuj¹c odpowiednie systemy pomiarowe. Otrzymane wartoci nie mog¹ byæ ni¿sze od minimalnych, przedstawionych w tabeli 2.3.7. Tabela 2.3.7. Minimalne wytrzyma³oci ¿eliwa na rozci¹ganie
Rodzaj elementu
Min.wytrzyma³oæ na rozci¹ganie Rm [MPa]
Minimalne wyd³u¿enie A [%]
DN 100DN 2000
DN 100DN 1000
DN 1100DN 2000
Rury z ¿eliwa sferoidalnego odlewane odrodkowo
420
10
7
Rury ¿eliwne odlewane w formach
420
5
5
2.3.10.3. Badanie wytrzyma³oci przy zginaniu rury w kierunku pod³u¿nym Badanie przeprowadza siê na rurze ustawionej na dwóch podporach o rozstawie 4,0 m. Obci¹¿enie w rodku rozpiêtoci si³¹ F przyk³adane jest poprzez specjalny blok, zgodnie ze schematem przedstawionym na rys. 2.3.15 [63]. F
F
4,00 m Rys. 2.3.15. Schemat badania wytrzyma³oci przy zginaniu dla rur ¿eliwnych w kierunku pod³u¿nym
Szerokoæ bloku nie mo¿e przekraczaæ 100 mm i musi byæ on wy³o¿ony warstw¹ elastomeru o gruboci 10±5 mm i twardoci 50° wed³ug Shora. Obci¹¿enia odbywaj¹ siê w dwóch etapach. W pierwszym do osi¹gniêcia momentu eksploatacyjnego, a w drugim po odci¹¿eniu, a¿ do osi¹gniêcia momentu gwarantowanego z tabeli 2.3.8. Momenty zginaj¹ce M nale¿y obliczaæ wed³ug równania: M = 0,25·106·R f D 2 e (2.3.1) gdzie: M moment zginaj¹cy, kNm,
82
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.3.8. Minimalne wartoci momentów eksploatacyjnych i gwarantowanych dla wybranych rur ¿eliwnych rednica nominalna [DN]
Moment eksploatacyjny [kNm]
Moment gwarantowany [kNm]
100
6,5
11
125
9,5
16
150
13,5
23
200
26,0
44
Rf naprê¿enia dopuszczalne w ciance rury, MPa, D rednica powierzchni rodkowej rury, mm, e najmniejsza gruboæ cianki rury, mm. Do obliczenia momentu eksploatacyjnego nale¿y przyj¹æ Rf = 250 MPa, a momentu gwarantowanego Rf = 420 MPa. 2.3.10.4. Badanie sztywnoci piercieniowej S Badanie przeprowadza siê na odcinku rury o d³ugoci L = 500 ±20 mm. Próbka umieszczana jest na pod³o¿u ukszta³towanym zgodnie z rys. 2.3.16 [63]. Obci¹¿enie liniowe na badany odcinek rury przekazywane jest poprzez sztywn¹ belkê o szerokoci 50 mm i d³ugoci 600 mm. Zarówno pod³o¿e, jak i belka na powierzchniach kontaktowych pokryte s¹ warstw¹ elastomeru o gruboci 10±5 mm i twardoci 50° wed³ug Shora. Obci¹¿enie liniowe F [kN/m] musi osi¹gn¹æ wartoæ okrelon¹ w normie dla danej rednicy rury. Wzglêdne ugiêcie rury [%] odpowiadaj¹ce osi¹gniêtemu obci¹¿eniu nie mo¿e przekroczyæ podanej w normie wartoci dopuszczalnej. Sztywnoæ piercieniow¹ S nale¿y obliczaæ z równania: S = 0,019
F
F Y
(2.3.2)
F
Rys. 2.3.16. Schemat badania sztywnoci piercieniowej S dla rur ¿eliwnych
83
2.3. Przewody ¿eliwne
gdzie: S sztywnoæ piercieniowa, kN/m2, F obci¹¿enie liniowe, kN/m, Y ugiêcie pionowe, m. 2.3.10.5. Badanie szczelnoci po³¹czeñ rur w przypadku nadcinienia Badanie przeprowadza siê na dwóch odcinkach po³¹czonych ze sob¹ rur o d³ugoci co najmniej 1,0 m ka¿da. Stanowisko badawcze musi byæ tak zaprojektowane, aby mog³o przejmowaæ powstaj¹ce si³y pod³u¿ne, a ponadto, aby mo¿na by³o przy³o¿yæ odpowiednie obci¹¿enia cinaj¹ce. Schemat badania przedstawiono na rys. 2.3.17 [63].
W
W M c
F b
a
Rys. 2.3.17. Schemat badania szczelnoci po³¹czeñ rur ¿eliwnych
2.3.11. Oznaczenia Na powierzchni ka¿dej rury musi byæ umieszczone trwa³e oznaczenie, zawieraj¹ce co najmniej poni¿sze informacje: nazwa producenta, data produkcji, oznaczenie materia³u, rednica nominalna, dopuszczalne cinienie robocze PN dla rur cinieniowych, numer odnonej normy.
2.4. Przewody betonowe 2.4.1. Przewody monolityczne 2.4.1.1. Wymagania materia³owe Beton Z uwagi na wysokie wymagania w zakresie trwa³oci, wystêpuj¹ce zagro¿enia korozyjne dla materia³u, z którego wykonane s¹ kolektory (patrz rozdzia³ 7) oraz stosunkowo nisk¹ jakoæ, jak¹ mia³ pocz¹tkowo beton, tworzywo to nie by³o stosowane do budowy kana³ów. Koniecznoæ budowy przewodów o coraz wiêkszych przekrojach poprzecznych przy wysokich kosztach i pracoch³onnoci realizacji kana³ów murowanych oraz ograniczeniu rednic przewodów kamionkowych zmusza³y do poszukiwania
84
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
straty nana skutek cierania stra ty skute k c ie ra nia
nowych rozwi¹zañ. Znacz¹cy postêp w technologii wytwarzania betonu, jaki nast¹pi³ po II wojnie wiatowej, sprzyja³ w takich warunkach coraz szerszemu stosowaniu tego materia³u, tak¿e do budowy ruroci¹gów. Obecnie beton, beton zbrojony i sprê¿ony s¹ tworzywami powszechnie stosowanymi, zw³aszcza do budowy kolektorów wielkowymiarowych. W przypadku przewodów sanitarnych i ogólnosp³awnych beton mo¿e byæ nara¿ony na lekk¹ lub redni¹ agresywnoæ rodowiska, a w przypadku ma³ych spadków, gdzie mo¿e zachodziæ rozk³ad osadów przy braku skutecznej wentylacji, agresywnoæ rodowiska mo¿e wzrosn¹æ do wysokiej. Zgodnie z norm¹ [175] dla redniej agresywnoci rodowiska wymagana jest materia³owo-strukturalna oraz powierzchniowa ochrona betonu. Przez ochronê materia³owo-strukturaln¹ zgodnie z norm¹ [175] rozumie siê ca³oæ zabiegów zmierzaj¹cych do zwiêkszenia odpornoci betonu na korozjê, zw³aszcza siarczanow¹. Osi¹ga siê to dziêki: zmniejszeniu nasi¹kliwoci i podwy¿szeniu wodoszczelnoci betonu, stosowaniu betonu o mo¿liwie niskim stosunku w/c, stosowaniu cementu o podwy¿szonej odpornoci na korozjê, stosowaniu dobrej jakoci kruszywa odpornego na korozjê, stosowaniu dodatków i domieszek poprawiaj¹cych szczelnoæ i odpornoæ betonu na korozjê. Nasi¹kliwoæ betonu nie mo¿e byæ wy¿sza od 4%, a wodoszczelnoæ nale¿y dosto200 sowaæ do przewidywanego zagro¿enia korozyjnego (patrz rozdz.7). Du¿y wp³yw na 180 w³aciwoci betonu ma stosunek w/c, co ilu1 160 struj¹ rys. 2.4.1 i 2.4.2.
wsp.. przesi¹kliwoci, wsp p rze si¹ kliwo c i, 10
-14
m/s
140 120 100 80 60 40
120
2
100 80 60 40
3
20
20 0
140
0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 W/C Rys. 2.4.1. Wp³yw stosunku w/c na przesi¹kliwoæ betonu [155]
0
0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 W/C
Rys. 2.4.2. Wp³yw stosunku w/c na cieralnoæ betonu [155]: 1 badanie z u¿yciem kul stalowych, 2 badanie z u¿yciem kó³ zdzieraj¹cych, 3 badanie metod¹ rutowania
85
2.4. Przewody betonowe
Na rysunku 2.4.3 przedstawiono porów- 0,10 nanie wzglêdnej odpornoci na cieranie przewodów kanalizacyjnych wykonanych z ró¿nych materia³ów. Analiza powy¿szych 0,08 wykresów wskazuje, ¿e do konstrukcji ko1 lektorów kanalizacyjnych nie nale¿y stoso0,06 waæ betonów o w/c wiêkszym od oko³o 2 0,45. Zmniejszenie stosunku w/c z wartoci 0,50 (przeciêtny beton) do 0,40 (beton obe- 0,04 cnie stosowany do produkcji rur przez uzna3 nych producentów) powoduje, ¿e podatnoæ betonu na cieranie i przesi¹kliwoæ zmniej- 0,02 4 sza siê o oko³o 50%. 5 Beton o stosunku w/c = 0,40 mo¿e sprawiaæ pewne trudnoci we w³aciwym zagê5 5 5 5 szczeniu. Zmniejszenie wskanika w/c bez 1x10 2x10 3x10 4x10 pomniejszenia urabialnoci mo¿na uzyskaæ Rys. 2.4.3. Wzglêdna cieralnoæ przewodów przez dodanie do betonu superplastyfikatokanalizacyjnych wykonanych z ró¿nych ra. Dzia³anie superplastyfikatora polega na materia³ów [68]: 1 rury azbestocementowe, dostarczeniu ziarnom cementu ³adunku 2 rury z PCW, 3 rury kamionkowe, 4 rury ujemnego. Powoduje to odpychanie siê ziabetonowe, 5 rury betonowe ze stopk¹ ren i ich rozproszenie, co istotnie poprawia urabialnoæ betonu i umo¿liwia ograniczenie iloci wody w betonie, a wiêc tak¿e redukcjê w/c. Wp³yw ten ilustruje rys. 2.4.4. 600 ro zp ³yw [mm]
1 500
400
2 3 4
300 120
140 160 180 200 220 za wa rto æ wod y [kg /m 3 ]
240
Rys. 2.4.4. Zale¿noæ miêdzy wielkoci¹ rozp³ywu, a zawartoci¹ wody w betonie z zastosowaniem superplastyfikatorów i bez superplastyfikatorów [155]: 1 z superplastyfikatorem, 2 uplastycznienie betonu, 3 zwiêkszenie wytrzyma³oci betonu, 4 bez superplastyfikatora
86
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
lic zb a c ykli d o uzyska nia 0,1% e ksp a nsji
Do produkcji betonów dla realizacji kolektorów kanalizacyjnych nale¿y stosowaæ cementy o podwy¿szonej odpornoci na korozjê. Szczególnie istotna jest zawartoæ C3A w cemencie. Wp³yw zawartoci C3A na trwa³oæ betonu poddanego korozji siarczanowej (roztwór Na2SO4) ilustruje rys. 2.4.5 [67]. Przyjmuje siê, ¿e cement o zawartoci C3A mniejszej od 8% charakteryzuje siê redni¹ odpornoci¹ na korozjê siarczanow¹, a o zawartoci mniejszej od 3% wysok¹ odpornoci¹. Du¿¹ odpornoci¹ na korozjê siarczanow¹ charakteryzuj¹ siê cementy hutnicze, które dodatkowo pozwalaj¹ uzyskaæ beton o wy¿szej szczelnoci (w³aciwoci tego cementu omówiono w rozdz. 2.2.1). Poprawê odpornoci betonu na korozjê siarczanow¹ mo¿na tak¿e uzyskaæ stosuj¹c odpowiednie kruszywo, np. wapienne. Wp³yw rodzaju kruszywa na odpornoæ betonu na korozjê siarczanow¹ ilustruje rys. 2.4.6 [158]. 1000
W/C W/C W/C W/C
800
= 0,45 = 0,52 = 0,58 = 0,65
600 400 200 0
1,0
3,0
5,0 7,0 9,0 11,0 13,0 15,0 17,0 19,0 za wa rto æ C 3A w c e me nc ie , %
Rys. 2.4.5. Wp³yw zawartoci C3A w cemencie na trwa³oæ betonu na korozjê siarczanow¹ [67] 130 110
ε (10 -6 M Pa -1 )
90
G , σ = 0,65 Rg
70 50
W, σ = 0,65 Rw
W, σ = 0,275 Rw
30 10 0 -10
G , σ = 0,275 Rg
-30 0
30
60
90
120
150
180
210
240
270
300
c za s p od o b c i¹ ¿e nie m (d ni)
Rys. 2.4.6. Wp³yw rodzaju kruszywa na odpornoæ betonu na korozjê siarczanow¹; liter¹ W oznaczono kruszywo wapienne, a liter¹ G kruszywo granitowe [158]
2.4. Przewody betonowe
87
Kruszywo wêglanowe do produkcji betonów dla swoich wyrobów (rury i studzienki kanalizacyjne), dostêpnych tak¿e w naszym kraju, stosuje firma Stein Risse. W Polsce brak jest normy lub wytycznych okrelaj¹cych minimaln¹ wytrzyma³oæ betonu na ciskanie dla konstrukcji kana³ów, tego rodzaju obiektów nie powinno siê jednak wykonywaæ z betonu klasy ni¿szej ni¿ B37. Pozosta³e wymagania dla betonu okrelono w normie [181]. Zasady ochrony materia³owo-strukturalnej betonu omówiono w rozdziale 7. Stal zbrojeniowa Zgodnie z norm¹ [177] stosowaæ mo¿na wszystkie rodzaje stali zbrojeniowej o niepodwy¿szonej wytrzyma³oci (Qr do 340 MPa), dobieraj¹c mo¿liwie du¿e rednice zbrojenia. Nie nale¿y stosowaæ zbrojenia o rednicy mniejszej ni¿ 8 mm. Powierzchnia zbrojenia powinna byæ czysta, najwy¿ej pokryta lekkim nalotem rdzy. Materia³y izolacyjne Zgodnie z norm¹ [172] przy projektowaniu ochrony powierzchniowej nale¿y uwzglêdniæ: odpornoæ chemiczn¹ materia³u izolacyjnego, szczelnoæ, przyczepnoæ do chronionej powierzchni, rysoodpornoæ, odpornoæ mechaniczn¹, rozszerzalnoæ termiczn¹ i przewodnoæ ciepln¹. Odpornoæ chemiczn¹ materia³u izolacyjnego nale¿y dobraæ stosownie do przewidywanego zagro¿enia korozyjnego. cieki bytowo-gospodarcze s¹ s³abo agresywne w stosunku do betonu, jednak w wyniku procesów opisanych w rozdziale 7 mo¿e dojæ do korozji siarczanowej o rednim, a nawet wysokim stopniu agresywnoci. cieki mog¹ zawieraæ pewne iloci chlorków, detergentów oraz t³uszczu i olejów. W zwi¹zku z tym materia³y izolacyjne dla kana³ów sanitarnych i ogólnosp³awnych powinny charakteryzowaæ siê odpornoci¹ na te substancje. Szczególnie du¿¹ odpornoæ materia³y te musz¹ wykazywaæ na korozjê siarczanow¹. Materia³y izolacyjne powinny charakteryzowaæ siê okrelon¹, minimaln¹ wytrzyma³oci¹ na odrywanie (przyczepnoci¹). Zgodnie z wytycznymi [251], wytrzyma³oæ pow³ok izolacyjnych na odrywanie dla poszczególnych materia³ów powinna byæ: dla materia³ów epoksydowych 1,5 MPa, dopuszcza siê w pojedynczych punktach wytrzyma³oæ nie mniejsz¹ ni¿ 1,0 MPa, dla materia³ów mineralnych 0,8 MPa, dopuszcza siê w pojedynczych punktach wytrzyma³oæ nie mniejsz¹ ni¿ 0,5 MPa. Przyjmuje siê zwykle, ¿e wytrzyma³oæ na odrywanie w przypadku materia³ów mieszanych bitumiczno-epoksydowych nie powinna byæ mniejsza od 1,2 MPa, a materia³ów bitumicznych nie mniejsza ni¿ 1,0 MPa. Dopuszczalna szerokoæ rozwarcia rys dla przewodów betonowych i ¿elbetowych nie mo¿e byæ wiêksza od 0,1 mm. Materia³y stosowane do zabezpieczeñ antykorozyjnych powinny wiêc byæ odporne na powstanie rys o takiej rozwartoci. Materia³y izolacyjne w trakcie normalnej eksploatacji, poza stref¹ kinety nie s¹ nara¿one na oddzia³ywania mechaniczne. W strefie kinety wleczone osady, zw³aszcza
88
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
piasek, powoduj¹ cieranie powierzchni. Ewentualne materia³y izolacyjne dla strefy kinety musz¹ charakteryzowaæ siê wiêc podwy¿szon¹ odpornoci¹ na cieranie. Dobieraj¹c parametry wytrzyma³ociowe materia³u izolacyjnego, nale¿y uwzglêdniæ koniecznoæ czyszczenia kana³ów, zwykle wod¹ pod odpowiednio wysokim cinieniem. W kolektorach rozszerzalnoæ termiczna i przewodnoæ cieplna materia³u izolacyjnego, wobec bardzo ma³ego zakresu zmian temperatury, nie ma istotnego znaczenia. W przypadku kolektorów nara¿onych na znaczne wahania temperatury (np. niektóre kolektory odprowadzaj¹ce cieki przemys³owe) materia³y izolacyjne powinny charakteryzowaæ siê zbli¿onym do betonu wspó³czynnikiem rozszerzalnoci liniowej oraz odpornoci¹ na temperatury wystêpuj¹ce w przewodzie. 2.4.1.2. Rozwi¹zania konstrukcyjne Przy kszta³towaniu przekroju poprzecznego kolektorów uwzglêdnia siê cechy wytrzyma³ociowe betonu (du¿¹ wytrzyma³oæ na ciskanie i ma³¹ na rozci¹ganie) oraz wymogi hydrauliczne. Pocz¹tkowo kolektory betonowe, podobnie jak murowane, realizowano przede wszystkim w sieciach ogólnosp³awnych, charakteryzuj¹cych siê bardzo du¿ymi wahaniami przep³ywu cieków. Najkorzystniejszym rozwi¹zaniem w takiej sytuacji jest przekrój o kszta³cie jajowym, zapewniaj¹cy w okresach niskich przep³ywów minimaln¹ dla samooczyszczania kana³u prêdkoæ przep³ywu. Takie kszta³ty jak dzwonowy, gruszkowy, jajowy i ko³owy s¹ dobrze dostosowane do linii cinieñ, co powoduje, ¿e naprê¿enia rozci¹gaj¹ce w przekrojach tych konstrukcji s¹ zminimalizowane. Przyk³ady monolitycznych kolektorów betonowych ilustruj¹ rys. 2.4.72.4.9 [246]. Ma³a wytrzyma³oæ betonu na rozci¹ganie stwarza ograniczenia w kszta³towaniu przekroju poprzecznego oraz trudnoci realizacyjne zwi¹zane z konieczn¹ du¿¹ gruboci¹ cianek. Rozwi¹zaniem eliminuj¹cym te ograniczenia by³o wprowadzenie do betonu zbrojenia przenosz¹cego naprê¿enia rozci¹gaj¹ce. Umo¿liwi³o to realizacjê kolektorów o wiêkszych przekrojach oraz kszta³tach przekroju poprzecznego, w którym wystêpuj¹ znaczne naprê¿enia rozci¹gaj¹ce. Nonoæ kolektorów ¿elbetowych mo¿na kszta³towaæ w doæ szerokim zakresie, co umo¿liwia realizacjê przewodów nawet o znacznym przekroju poprzecznym i ich uk³adanie na du¿ych g³êbokociach. Przyk³ady zrealizowanych kolektorów ¿elbetowych ilustruj¹ rys. 2.4.102.4.12 [246].
2.4.2. Kolektory prefabrykowane 2.4.2.1. Wymagania materia³owe W Polsce wymagania dla rur betonowych i ¿elbetowych stosowanych w kanalizacji zawarto miêdzy innymi w normach bran¿owych [23, 24, 27]. Beton Zgodnie z tymi normami rury niesprê¿one nale¿y produkowaæ z betonu szczelnego klasy B25, a rury sprê¿one z betonu klasy B40. Do produkcji betonu dla rur niesprê¿onych normy zalecaj¹ stosowanie cementu portlandzkiego CEM I, tak¿e szybkospraw-
89
0,18
2.4. Przewody betonowe
0,575
1
0,20
0,30
0,50
5
0,295
4
0,15 0,16
0,20
7 1,8
0 1,1
0,295
0,13
0, 8
0, 5
75
2 80
3
1,10
0,40
1,10
3,00
0, 3 67
Rys. 2.4.7. Betonowy kana³ o przekroju dzwonowym (Drezno): 1 wodoszczelna wyprawa 1:3 gruboci 1 cm, 2 beton, 3 wyprawa 1:2 gruboci 1 cm, 4 ³uski kamionkowe gruboci 22 mm, 5 uszczelnienie asfaltem [246]
0,80
0,25
0 1, 2
1,50
1,90
1,40
0,25
0,25
0,
20
0,80 1,30
Rys. 2.4.8. Betonowy kana³ o przekroju jajowym podwy¿szonym z wyk³adzin¹ kinety z ceg³y i kamionkowej [246]
0,36
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
0,
60
1,00
1,83
1,335
1,2
0,
0
30
0,35
0,45
0,45 1,80
1,524
0,381
Rys. 2.4.9. Betonowy kana³ o przekroju jajowym z wyk³adzin¹ kinety z ceg³y [246]
0,203
1,372
0,203
90°
0,381
0, 68 6
90
Rys. 2.4.10. Kana³ ¿elbetowy z wyk³adzin¹ kinety z ceg³y (Nowy Jork) [246]
91
0,1
33
0,127
2.4. Przewody betonowe
9 13 0,
0,1
46
1,520
52
0,1
0,7
50
0,1
52
1,830
3
0,127
~ 1:
Rys. 2.4.11. ¯elbetowy kana³ o przekroju dzwonowym (Harrisbourg) [246]
7,80
0,50
1,45 4,35
4,3 5
5,20
1,50
4,3 5,20 5
8,70
9,45
10,50
10,25
Rys. 2.4.12. Bliniacze kana³y ¿elbetowe o przekroju dzwonowym (St. Louis) [246]
nego (oznaczonego liter¹ R) oraz cementu z dodatkami CEM II, a dla sprê¿onych cementu portlandzkiego lub specjalnego odmiany II (nie ma odpowiednika w obecnej normie) marki nie ni¿szej ni¿ 45 (wed³ug obecnie obowi¹zuj¹cej normy nie ni¿szej ni¿ 42.5). W przewodach kanalizacji sanitarnej i ogólnosp³awnej beton pracuje najczêciej w rodowisku o s³abym lub rednim stopniu agresywnoci, rzadziej o silnym. Dla redniego stopnia agresywnoci konieczna jest ochrona materia³owo-strukturalna oraz powierzchniowa, ograniczaj¹ca dostêp rodowiska agresywnego, a dla stopnia silnego ma-
92
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
teria³owo-strukturalna i izolacja ca³kowicie odcinaj¹ca dostêp czynnika agresywnego. Rury przeznaczone do stosowania w kanalizacji ogólnosp³awnej i sanitarnej powinny wiêc byæ produkowane z wykorzystaniem cementu o podwy¿szonej odpornoci na siarczany (cementy takie omówiono w rozdz. 2.2.1). Cementy szybkosprawne zawieraj¹ce znaczne iloci C3A nie powinny byæ stosowane do produkcji rur przeznaczonych do budowy przewodów kanalizacji sanitarnej i ogólnosp³awnej. Do rur niesprê¿onych nale¿y stosowaæ kruszywo spe³niaj¹ce wymagania okrelone w normie [180] naturalne lub ³amane. Zgodnie z t¹ norm¹ nie mo¿na stosowaæ kruszyw ze ska³ wêglanowych oraz piaskowca. Natomiast dla rur sprê¿onych stosowaæ nale¿y piasek o cile okrelonym uziarnieniu (zawartoæ py³ów nie mo¿e przekraczaæ 2%) oraz kruszywo grube w postaci grysu 48 mm [180]. Maksymalna dopuszczalna wielkoæ ziaren nie mo¿e przekraczaæ 12,5 mm, zawartoæ ziaren nieforemnych nie powinna przekraczaæ 15%. Dopuszcza siê dodatek naturalnego ¿wiru 48 mm w iloci nie wiêkszej ni¿ 30% masy kruszywa grubego. Mimo ograniczenia normowego dla rur przeznaczonych do stosowania w kanalizacji sanitarnej lub ogólnosp³awnej szczególnie przydatne jest kruszywo wapienne (patrz rys. 2.4.6). Wymagania okrelone w polskich normach bran¿owych nie odpowiadaj¹ aktualnym tendencjom, ani te¿ obecnemu poziomowi technologii betonu. Niemieckie zrzeszenie producentów rur FBS na zasadzie dobrowolnoci przyjê³o wy¿sze wymagania od okrelonych w obowi¹zuj¹cej w RFN normie pañstwowej. Do produkcji rur, zgodnie z tymi wytycznymi mo¿na stosowaæ tylko beton o nastêpuj¹cych parametrach: wytrzyma³oæ na ciskanie ≥ 45 MPa, wytrzyma³oæ przy zginaniu ≥ 6 MPa, modu³ sprê¿ystoci E ≥ 37000 MPa, wskanik w/c ≤ 0,40. Na podstawie w³asnych dowiadczeñ autorzy uwa¿aj¹ za celowe stosowanie do produkcji rur dla kanalizacji ogólnosp³awnej i sanitarnej cementu odpornego na siarczany. Wymagania takie spe³nia cement CEM I o zawartoci siarczanów do 3%, oznaczony jako HSR, a w przypadku niewielkiego zagro¿enia korozj¹ siarczanow¹ cement o zawartoci C3A nie wiêkszej od 8%. Beton spe³niaj¹cy wymagania FBS jest tworzywem o zdecydowanie wy¿szej trwa³oci i odpornoci na korozjê od betonów spe³niaj¹cych wymagania okrelone w normach bran¿owych [23, 24]. Stal Do zbrojenia rur niesprê¿onych wed³ug normy [23] stosowaæ nale¿y stal zgodn¹ z norm¹ [173] dopuszczon¹ do zgrzewania punktowego lub inn¹ dopuszczon¹ w trybie wiadectwa ITB. Dla rur Wipro norma zaleca stosowanie na zbrojenie obwodowe stali 18G2, a na zbrojenie pod³u¿ne stali St0S lub St3SX. Zbrojenie rur powinno byæ wykonane w postaci siatki cylindrycznej spawanej lub zgrzewanej. Do zbrojenia rur sprê¿onych nale¿y stosowaæ stal wed³ug [164]. Materia³ uszczelek W polskich normach bran¿owych nie okrelono wymagañ dotycz¹cych uszczelek. W przewodach kanalizacji grawitacyjnej z rur betonowych i ¿elbetowych stosowano
93
2.4. Przewody betonowe
do niedawna g³ównie uszczelnienia wykonywane na budowie (kity, sznury smo³owane, opaski betonowe i inne). Rury z betonu sprê¿onego Betras, przeznaczone przede wszystkim do kanalizacji cinieniowej, uszczelniano uszczelkami typu O-ring, dla których nie okrelono jednak wymagañ materia³owych. Do po³¹czeñ rur obecnie produkowanych za standardowe nale¿y uznaæ uszczelki zintegrowane (wbetonowane w procesie produkcyjnym). Uszczelki te wykonuje siê z elastycznych elastomerów o szczelnej strukturze i du¿ej odpornoci na agresjê chemiczn¹. Podstawowym materia³em do ich produkcji jest EPDM (kauczuk etylenowo-propylenowy) oraz SBR (kauczuk styrenowy) i NBR (kauczuk nitrylowo-butadienowy). Uszczelki produkuje siê jeszcze z nastêpuj¹cych materia³ów: NR (kauczuk naturalny), IR (kauczuk isoprenowy), BR (kauczuk butadienowy), CR (kauczuk chloroprenowy), ACM (kauczuk akrylowy), FPM (kauczuk fluorowany), Q (kauczuk silikonowy), AU/EU (kauczuk uretanowy), CO/ECO (kauczuk epichlorowy). Materia³ uszczelki nale¿y dobraæ stosownie do przewidywanej agresji chemicznej. Ocenê w³aciwoci podstawowych materia³ów zestawiono w tabeli.2.4.1 (wed³ug danych firmy Forsheda-Stefa GmbH). Wed³ug przyjêtych kryteriów 1 oznacza ocenê bardzo dobr¹, a 6 niedostateczn¹. W ciekach komunalnych znajdowaæ siê mo¿e wiele substancji chemicznych, wywieraj¹cych szkodliwy wp³yw na materia³ uszczelek. Za podstawowe czynniki agresywne, na które nara¿ona jest uszczelka uznaje siê: kwas siarkowy oraz oleje i t³uszcze. Sporadycznie w ciekach pojawiæ siê mo¿e benzyna i inne produkty ropopochodne. Kwas siarkowy powstaje w wyniku procesów biologicznego rozk³adu substancji organicznych (patrz rozdz. 7). Z zestawienia w tabeli 2.4.1 wynika, ¿e powszechnie stosoTabela 2.4.1. Podstawowe w³aciwoci uszczelek W³aciwoci
EPDM
SBR
NBR
Wytrzyma³oæ na zerwanie
3
3
3
Odpornoæ na dzia³anie cieków
1
2
3
Odpornoæ na temperaturê
2
4
3
Odpornoæ na warunki atmosferyczne i ozon
1
5
3
Olejoodpornoæ
4
5
2
Kwasoodpornoæ
1
3
4
Odpornoæ na dzia³anie alkaliów
1
3
4
Odkszta³calnoæ w temperaturze 20 °C
1
3
2
94
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
wane tworzywo EPDM jest nieodporne na t³uszcze i oleje oraz produkty ropopochodne, wykazuje natomiast dobr¹ odpornoæ na kwas siarkowy. Dobr¹ odpornoæ na oleje i t³uszcze oraz produkty ropopochodne wykazuje NBR, jednak tworzywo to jest nieodporne na kwas siarkowy. Dobr¹ odpornoæ zarówno na kwas siarkowy, jak i na oleje, t³uszcze i produkty ropopochodne wykazuje FPM, jednak ze wzglêdu na bardzo wysok¹ cenê tworzywo to nie jest stosowane do rozwi¹zañ standardowych. 2.4.2.2. Wymagania konstrukcyjne Wymagania konstrukcyjne dotycz¹ nastêpuj¹cych parametrów: sprawdzenie klasy betonu, wygl¹d zewnêtrzny, wymiary geometryczne, prostopad³oæ czo³a, rozmieszczenie zbrojenia, wytrzyma³oæ transportow¹, wodoszczelnoæ, wytrzyma³oæ na obci¹¿enia zewnêtrzne, wytrzyma³oæ na pêkanie (dotyczy rur sprê¿onych). Sprawdzanie klasy betonu stosowanego do produkcji rur przeprowadza siê zgodnie z norm¹ [181]. Dla celów kontrolnych i rozjemczych wykonuje siê badania nieniszcz¹ce wed³ug norm [166] lub [165]. Sprawdzenie wygl¹du zewnêtrznego obejmuje: g³adkoæ powierzchni, jednolitoæ, wystêpowanie rys, pêkniêæ, ubytków i rozwarstwieñ oraz wtr¹ceñ cia³ obcych. Badania nale¿y przeprowadziæ wed³ug normy [23]. Sprawdzenie wymiarów rur ma na celu ich weryfikacjê w stosunku do wymagañ okrelonych w dokumentacji technicznej. Dok³adnoæ pomiarów oraz dopuszczalne odchy³ki okrelone s¹ w normach [23, 25]. Prostopad³oæ czo³a. P³aszczyzna styczna do czo³a rury musi byæ prostopad³a do jej osi geometrycznej. Odchylenia powinny byæ nie wiêksze ni¿ 0,02d dla rur o rednicy do 1000 mm i nie wiêksze ni¿ 0,01d dla rur o rednicy powy¿ej 1000 mm. Sprawdzenie rednicy i rozmieszczenia zbrojenia obejmuje pomiar odleg³oci miêdzy zwojami zbrojenia obwodowego, rozstaw prêtów pod³u¿nych, d³ugoæ prêtów pod³u¿nych oraz gruboæ otulenia prêtów betonem. Badania nale¿y przeprowadziæ wed³ug normy [23]. Wytrzyma³oæ transportowa. Wytrzyma³oæ betonu na ciskanie w rurach przeznaczonych do transportu powinna wynosiæ co najmniej 0,7 wytrzyma³oci gwarantowanej. Wodoszczelnoæ. Badanie wodoszczelnoci przeprowadza siê pod cinieniem 50 kPa. Zgodnie z wymogami cinienie to nie mo¿e spowodowaæ wycieków wody. Dopuszczalne jest widoczne zawilgocenie, jednak bez wystêpowania widocznych kropel. Badania nale¿y przeprowadziæ wed³ug normy [23]. Wytrzyma³oæ rur na obci¹¿enia zewnêtrzne. W przypadku rur betonowych wed³ug normy [23] okrela siê wartoæ jednostkowej si³y niszcz¹cej, a dla rur ¿elbeto
2.4. Przewody betonowe
95
wych wartoæ si³y powoduj¹cej zarysowanie rury o rozwartoci wiêkszej od 0,2 mm lub jej zniszczenie. Sposób wykonania badañ omówiono w rozdz. 5. Wytrzyma³oæ na pêkanie rur sprê¿onych pod wp³ywem cinienia wewnêtrznego próbnego, którego wielkoæ okrelona jest w dokumentacji projektowej powinna byæ taka, aby w chwili zakoñczenia badania nie pojawi³y siê rysy lub pêkniêcia, daj¹ce przecieki o charakterze sta³ego wyp³ywu (dopuszczalne jest pojawienie siê kropel i mokrych plam). Badania nale¿y przeprowadziæ wed³ug normy [27]. Niemieckie Zrzeszenie Producentów Rur (FBS) przyjê³o dla swoich wyrobów nastêpuj¹ce wymagania: 1. Pomiary geometrii oraz próby szczelnoci musz¹ byæ wykonane dla ka¿dej wyprodukowanej rury. Odchy³ki wymiarów nie mog¹ przekraczaæ wartoci dopuszczalnych. Próbê szczelnoci wykonuje siê przy cinieniu 0,1 MPa. Cinienie to jest dwukrotnie wy¿sze od wymagañ okrelonych w normach niemieckich DIN, a tak¿e polskich [23, 24, 27]. 2. Nonoæ okrelona na podstawie badañ niszcz¹cych dla losowo wybranej liczby rur z ka¿dej partii powinna byæ o oko³o 50% wy¿sza od wymagañ okrelonych w normach DIN. 3. Wodoszczelnoæ odcinka próbnego wykonanego z trzech losowo wybranych (z danej partii) rur powinna byæ zapewniona przy cinieniu 0,25 MPa. Cinienie to jest 5-krotnie wy¿sze od wymaganego dla próby wodoszczelnoci wed³ug normy DIN, a tak¿e normy polskiej [189]. 4. Zapewnienie wodoszczelnoci dla próbnego odcinka zmontowanego z trzech losowo wybranych rur przy jednoczesnym wzajemnym obrocie dwóch s¹siaduj¹cych rur, a tak¿e przy jednoczesnym wzajemnym przesuniêciu poprzecznym dwóch s¹siaduj¹cych rur. 5. Odchy³ki wymiarów geometrycznych uszczelek nie mog¹ byæ wiêksze od okrelonych w wymaganiach. Rury spe³niaj¹ce wymagania FBS produkuje siê tak¿e z przeznaczeniem do stosowania na terenach szkód górniczych. Szczelnoæ z³¹cza tych rur zapewniona jest przez stosowanie odpowiednich uszczelek oraz wyd³u¿enie kielicha. 2.4.2.3. Produkcja rur Obecnie produkcja rur odbywa siê zwykle w formach pionowych, chocia¿ produkowane s¹ równie¿ przewody w formach poziomych (np. rury Wipro na licencji firmy Mc Cracken). Zapewnienie odpowiedniej jakoci wymaga, aby beton przygotowywany by³ wed³ug szczegó³owo opracowanych receptur. Ka¿dy etap produkcji, a przede wszystkim parametry betonu, trzeba kontrolowaæ komputerowo. Szczególnie dok³adnie nale¿y przestrzegaæ wartoci wskanika w/c okrelonego w recepturze. Czêsto stosowan¹ technologi¹ produkcji rur jest technologia firmy Prinzig Pegasus. Do produkcji rur u¿ywa siê betonu o konsystencji wilgotnej. W technologii tej beton dostarczany jest do pionowej formy od góry. Wewnêtrzny rdzeñ formy jest równoczenie urz¹dzeniem rozdzielaj¹co-zagêszczaj¹cym, zapewniaj¹cym optymalne wype³nienie formy. Zagêszczanie odby-
96
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
wa siê za pomoc¹ regulowanego centralnego wibratora, a kszta³towanie bosego koñca wymaga dok³adnego zachowania tolerancji wymiarowych. Tu¿ przed zakoñczeniem cyklu nape³niania redukowana jest prêdkoæ podnoszenia rdzenia, a zespó³ zagêszczaj¹cy wt³acza beton do bosego koñca przy jednoczesnym wibrowaniu. Nastêpnie rozpoczyna siê prasowanie. Czêæ kielichowa obni¿a siê dok³adnie do wymierzonej d³ugoci. Nadmiar betonu wypierany jest na rdzeñ formy. Rdzeñ przechodzi przez kielich i zespó³ zagêszczaj¹cy odwirowuje nadmiar betonu na stó³. Gotowa rura wywo¿ona jest w formie do hali dojrzewania, gdzie po uzyskaniu przez beton wytrzyma³oci minimalnej jest rozformowywana. W okresie wstêpnego dojrzewania beton utrzymywany jest w sta³ej wysokiej wilgotnoci i temperaturze oko³o 20 °C. Rury s¹ rozformowywane po uzyskaniu przez beton pewnej minimalnej wytrzyma³oci na ciskanie, zwykle nie mniejszej ni¿ 40% wytrzyma³oci 28-dniowej. 2.4.2.4. Asortyment wyrobów Z betonu cementowego produkuje siê szeroki asortyment rur i kszta³tek obejmuj¹cy: rury kielichowe bez stopki, rury kielichowe ze stopk¹, rury kielichowe bez stopki z wykszta³con¹ kinet¹, rury kielichowe ze stopk¹ z wykszta³con¹ kinet¹, rury ³¹czone na zak³ad bez stopki i ze stopk¹, rury ³¹czone na styk bez stopki i ze stopk¹, rury jajowe ³¹czone na zak³ad, ze stopk¹ o profilu normalnym i podwy¿szonym, rury jajowe ³¹czone na styk ze stopk¹, trójniki, rury z otworem. Asortyment rur wed³ug normy [25] zestawiono na rys. 2.4.13. Produkuje siê ponadto rury o innych kszta³tach przekroju poprzecznego dostosowanego do okresowo ma³ych przep³ywów cieków. Wytwarza siê tak¿e rury dwuwarstwowe, w których czêci¹ non¹ jest rura betonowa lub ¿elbetowa, a do transportu cieków s³u¿y wewnêtrzna, trwale zespolona z rur¹ zewnêtrzn¹, rura z tworzywa sztucznego lub kamionki. Rury wewnêtrzne wykonuje siê najczêciej z PCW lub PEHD. Takie rozwi¹zanie bardzo dobrze wykorzystuje w³aciwoci materia³ów konstrukcyjnych. Beton zapewnia odpowiedni¹ nonoæ przy stosunkowo niskiej cenie, a tworzywo sztuczne lub kamionka zapewnia bardzo du¿¹ trwa³oæ na agresjê chemiczn¹. Zgodnie z odpowiednimi normami [23, 25] rury i kszta³tki betonowe i ¿elbetowe dzieli siê na: odmiany w zale¿noci od zastosowanej klasy betonu, np. 25 dla rur wykonanych z betonu klasy B25, klasy w zale¿noci od zastosowanego zbrojenia; dopuszcza siê stosowanie trzech klas dla danego asortymentu i typu rur, gatunki w zale¿noci od cech geometrycznych; rury kielichowe mog¹ byæ produkowane w dwóch gatunkach.
f)
d
4
g) Lc L1 = L
L1 = L = Lc f
f d d
d 2
d
f
2
d
4
f
Rys. 2.4.13. Typy rur betonowych i ¿elbetowych
Cs
na za k³a d C
Lc L1 = L
J
s1
Js
d
Os
na styk
O
na za k³a d
b e z stop ki
s1
na styk
s1
L1 = L = Lc
o p rze kroju ko³owym
d
s1
na za k³a d
L = Lc L1 s2
d
na styk
e) s1
d) s1
ze sto p k¹
d
c) Lc L1 = L
o p rze kroju ja jowym
s2
b)
s2 h = 1,5 d s1
a) K
kie lic ho we
Lc L L1
s2 h = 1,5 d s1
2.4. Przewody betonowe
97
d
98
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
16,5
16,5
16,5
150
2
A=1,5203 m
16,5
1
1:
1:
1
150 183
Ø 150
175 180
Rys. 2.4.14. Rura ko³owa z wykszta³con¹ kinet¹ produkcji firmy Stein Risse
5
1: 3
Rys. 2.4.15. Rura ko³owa ze stopk¹ produkcji firmy Stein Risse z kinet¹ wykonan¹ w wytwórni
Zarówno rury betonowe, jak i ¿elbetowe (ko³owe i jajowe) produkowane s¹ w bardzo szerokim zakresie wymiarów nominalnych, dostêpne s¹ rury o rednicy do 3600 mm. Obserwuje siê tendencjê do produkcji rur nawet o znacznych rednicach z betonu niezbrojonego. Podstawow¹ zalet¹ takich rur jest wiêksza trwa³oæ. Trwa³oæ rury ¿elbetowej jest równoznaczna z trwa³oci¹ zbrojenia. Pocz¹tek jego korozji (na znacznej powierzchni) wyznacza koniec okresu eksploatacji lub koniecznoæ bardzo kosztownego remontu. Korozja lub tylko spadek wskanika pH betonu poni¿ej wartoci 9,5 (bez
2.4. Przewody betonowe
99
utraty parametrów wytrzyma³ociowych), w stosunkowo cienkiej otulinie zbrojenia mo¿e wiêc oznaczaæ koniec okresu eksploatacji rury. Tempo korozji zbrojenia, które nie jest chronione betonow¹ otulin¹ jest bardzo szybkie. W przypadku rur betonowych neutralizacja betonu (bez utraty parametrów wytrzyma³ociowych) nie ma natomiast ¿adnego wp³ywu na skrócenie okresu eksploatacji. Skorodowanie warstwy betonu w rurze niezbrojonej (o gruboci równej gruboci otuliny w rurze ¿elbetowej) zwykle tak¿e nie stwarza zagro¿enia dla bezpieczeñstwa. Na skutek konsolidacji gruntu poprawia siê rozk³ad obci¹¿eñ (zmniejsza siê ró¿nica miêdzy wielkoci¹ obci¹¿eñ pionowych i poziomych) oraz nastêpuje zmniejszenie wielkoci obci¹¿eñ. Na rurê o zmniejszonej na skutek korozji nonoci dzia³aæ wiêc bêdzie mniejsze obci¹¿enie i rura zazwyczaj mo¿e byæ dalej bezpiecznie eksploatowana. Obecnie produkuje siê w Polsce rury spe³niaj¹ce znacznie wy¿sze wymagania ni¿ okrelone w normach bran¿owych. Dostêpne s¹ tak¿e rury produkowane w innych krajach dopuszczone do stosowania na rynku polskim na podstawie aprobat COBRTI. Rury te zwykle spe³niaj¹ wymagania FBS zarówno w zakresie jakoci betonu, jak i gotowego wyrobu. Produkowane s¹ jeszcze rury o tradycyjnym (na sznur smo³owany lub kit) sposobie uszczelniania po³¹czeñ. Jak jednak wynika z dowiadczeñ autorów, opartych na badaniach wielu eksploatowanych kolektorów, rury takie powinny byæ ca³kowicie wycofane, gdy¿ ich po³¹czenia nie s¹ w stanie spe³niæ wymogów szczelnoci w d³u¿szym okresie eksploatacji. Rozwi¹zaniem zapewniaj¹cym ³atwy i szybki monta¿ oraz wymagan¹ szczelnoæ przewodu s¹ uszczelki z tworzyw sztucznych, najlepiej zintegrowane z konstrukcj¹ rur. Rozwi¹zania takich z³¹czy ilustruj¹ rysunki 2.4.162.4.18. Podstawowym warunkiem zapewniaj¹cym szczelnoæ z³¹cza, poza konstrukcj¹ samej uszczelki, jest dok³adne zachowanie tolerancji wymiarowych zarówno dla bosego koñca, jak i kielicha.
Rys. 2.4.16. Z³¹cze uszczelnione uszczelk¹ zintegrowan¹ firmy Forsheda
100
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
1
2
D
D
S
S
3
L Lc
Rys. 2.4.17. Rura typu Wipro z uszczelk¹ niezintegrowan¹: 1 kielich, 2 bosy koniec, 3 uszczelka
L Lc
Rys. 2.4.18. Rura typu Wipro z uszczelk¹ zintegrowan¹
2.5. Przewody stalowe 2.5.1. Wprowadzenie Historia zastosowañ rur stalowych do budowy przewodów wodoci¹gowych ma swój pocz¹tek w XVIII w., gdy wytworzono pierwsze rury z blachy stalowej spawane ogniowo lub nitowane [150]. Obecnie produkowane rury stalowe zabezpieczone antykorozyjnie zasadniczo s¹ stosowane do budowy przewodów cinieniowych do przesy³ania gazu, ropy naftowej oraz wody zimnej i gor¹cej, a ponadto do budowy instalacji przemys³owych w przemyle chemicznym i petrochemicznym. Przewody stalowe do transportu cieków wykorzystuje siê stosunkowo rzadko najczêciej jako cinieniowe przewody tranzytowe. W takim przypadku obecnie stosuje siê najczêciej rury stalowe z wyk³adzin¹ wewnêtrzn¹ z zaprawy cementowej, posiadaj¹ce dodatkowo zewnêtrzn¹ pow³okê antykorozyjn¹ z tworzywa sztucznego. Po³¹czenia rur stalowych wykonywane s¹ przewa¿nie przez spawanie. W przypadku rur stalowych z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej stosuje siê tak¿e inne rozwi¹zania po³¹czeñ; opisano je w dalszej czêci tego rozdzia³u. Omawiane rury produkuje siê ze stali niestopowych i niskostopowych, podstawowych, jakociowych i specjalnych w zale¿noci od wymaganych w³aciwoci mecha-
2.5. Przewody stalowe
101
nicznych i technologicznych oraz przeznaczenia rur zgodnie z odpowiednimi normami [3, 40, 59, 60, 92, 168, 191, 256]. Rury formowane s¹ z blach lub tam stalowych. Stale niestopowe przeznaczone s¹ na rury konstrukcyjne, przewodowe rury spawane i zgrzewane do transportu mediów o cinieniu poni¿ej 16 MPa i temperaturze ni¿szej od 300 °C. Zgodnie z przepisami niemieckimi (DIN 1626, DIN 1628, DIN 1615) stale te mog¹ byæ wykonywane jako stale klasy 2 lub 3, np. St 37.0 lub St 37.4. Rury wykonywane zgodnie z DIN 1628 przeznaczone s¹ do pracy przy szczególnie wysokich i zmiennych obci¹¿eniach eksploatacyjnych. Zgodnie z polsk¹ norm¹ PN-94/H-74221 rury ze stali niestopowych (L240, L290 itd.) przeznaczone s¹ na rury przewodowe klasy A. Stale niskostopowe drobnoziarniste wykonywane s¹ zgodnie z PN-79/H-74244, EN10208-2 i API Spec. 5L, nale¿¹ do grupy stali o podwy¿szonej wytrzyma³oci (SPW) o granicy plastycznoci do 500 MPa. Zgodnie z norm¹ EN 10208-2 stale na rury powinny pochodziæ z procesu elektrycznego lub tlenowego, przy czym rury wykonuje siê z blach lub tam, które mog¹ byæ normalizowane w procesie obróbki cieplnej lub walcowania (oznaczenie N), jak równie¿ obrabiane cieplno-plastycznie w procesie walcowania (oznaczenie M). Norma ta wprowadza istotne zmiany w stosunku do obowi¹zuj¹cej od 1996 roku normy DIN 17172. Stale na rury powinny byæ w pe³ni uspokojone i wykonane w technice kontrolowanego walcowania jako stale drobnoziarniste. Stale te uwa¿ane s¹ za spawalne, ale przy spawaniu rur i ruroci¹gów nale¿y mieæ na uwadze nie tylko równowa¿nik wêgla CE, ale równie¿ stosowane materia³y dodatkowe, technologie spawania oraz warunki odbioru. W Polsce odpowiednikiem normy EN 10208-2 [59] jest norma ZN-G-3101 z roku 1996 [256].
2.5.2. Technologia produkcji Wspó³czesna produkcja rur stalowych opiera siê na trzech podstawowych technologiach: spawanie wzd³u¿ne, spawanie spiralne, zgrzewanie pr¹dami wielkiej czêstotliwoci. Dotychczas podstawow¹ technologi¹ produkcji rur stalowych by³o spawanie spiralne lub wzd³u¿ne ³ukiem krytym w os³onie topnika spawalniczego. Szczegó³owe informacje dotycz¹ce technologii stosowanych w procesie wytwarzania rur stalowych mo¿na znaleæ w pracach [1, 145, 150]. Spawanie odbywa siê automatycznie i jest obustronne. Kontrola jakoci spawów przeprowadzana jest metod¹ ultradwiêkow¹. Obecnie najnowsz¹ technologi¹ znajduj¹c¹ coraz szersze zastosowanie w produkcji rur stalowych jest zgrzewanie indukcyjne pr¹dami wielkiej czêstotliwoci. Ta technologia produkcji rur stosowana jest tak¿e w Polsce od 1999 roku w Hucie Ferrum S.A. [150]. Rury zgrzewane pr¹dami o czêstotliwoci 100÷500 kHz s¹ wytwarzane wy³¹cznie z tamy walcowanej na gor¹co, dostarczanej w stanie znormalizowanym lub po termomechanicznej obróbce. Dotyczy to zarówno stali nietypowych (niskowêglowych), jak i niskostopowych. Stal do produkcji tych rur jest wytapiana metod¹ kon-
102
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
wertorow¹ i odlewana w procesie ci¹g³ym w kêsiska p³askie. Specjalna obróbka metalurgiczna i metody odsiarczania oraz odgazowania umo¿liwiaj¹ wyprodukowanie stali o bardzo ma³ej zawartoci siarki i du¿ym stopniu czystoci. Zgrzewanie indukcyjne, które stosuje siê przy wytwarzaniu rur jest procesem zgrzewania elektrycznego oporowego pr¹dami wielkiej czêstotliwoci, polegaj¹cym na zjawisku nagrzewania siê przewodników elektrycznych, umieszczonych w zmiennym polu elektromagnetycznym, na skutek powstania w nich pr¹dów wirowych i histerezy magnetycznej. Tor przep³ywu pr¹du w zgrzewanych rurach jest ustalony w wyniku wzajemnego oddzia³ywania zjawisk elektromagnetycznych, w których podstawow¹ rolê odgrywa: zjawisko zbli¿ania polegaj¹ce na tendencji przep³ywu pr¹du w warstwach najbli¿szych krawêdzi rury, zjawisko naskórkowoci powoduj¹ce wymuszony przep³yw pr¹du wy³¹cznie w cienkiej warstwie zewnêtrznej przewodnika. Dziêki wymienionym zjawiskom dochodzi do znacznego skoncentrowania energii elektrycznej w cienkiej warstwie zewnêtrznej. Umo¿liwia to uzyskanie znacznych prêdkoci nagrzewania, tj. kilkaset °C/s. Po osi¹gniêciu odpowiedniej temperatury materia³u wywierany jest docisk spêczaj¹cy w celu usuniêcia ciek³ego metalu wraz z zanieczyszczeniami z obrze¿a styku i po³¹czenia metalicznego w stanie plastycznym. Nadlew zgrzeiny jest usuwany. Krótkie czasy nagrzewania powoduj¹, ¿e zgrzeina jest bardzo w¹ska, rozrost ziaren niewielki, niewielkie s¹ te¿ odkszta³cenia i naprê¿enia spawalnicze. W³aciwoci mechaniczne zgrzeiny nie s¹ gorsze od w³aciwoci materia³u rodzimego, co w konsekwencji kwalifikuje rury zgrzewane t¹ metod¹ do klasy jakoci rur bez szwu. Proces zgrzewania pr¹dami wielkiej czêstotliwoci 100÷500 kHz mo¿e odbywaæ siê w temperaturze 1300÷1400 °C przy stosowaniu docisku jednostkowego spêczania ~50 MPa lub powy¿ej 1400 °C, ale poni¿ej temperatury topnienia przy stosowaniu docisku jednostkowego spêczania 20÷30 MPa. Schemat produkcji rur stalowych technologi¹ zgrzewania indukcyjnego pr¹dami wielkiej czêstotliwoci przedstawiono na rys. 2.5.1 [145]. W ramach takiego procesu produkcji mo¿na wyró¿niæ wiele etapów. 1. Przygotowywanie tamy walcowanej na gor¹co do produkcji rur. 2. Przejcie tamy przez urz¹dzenie do jej prostowania. 3. Obciêcie koñcówki tamy. 4. Po³¹czenie ze sob¹ kolejnych odcinków tamy przez spawanie. 5. Przekazanie tamy do magazynu, sk¹d w sposób ci¹g³y dostarczana jest na liniê produkcyjn¹. 6. Frezowanie krawêdzi tamy. 7. Ultradwiêkowa kontrola jakoci tamy. 8. Formowanie rury. 9. Zgrzewanie indukcyjne. 10. Usuwanie zgrubienia spoiny od strony zewnêtrznej i wewnêtrznej. 11. Nieniszcz¹ca kontrola jakoci spoiny.
2.5. Przewody stalowe
Rys. 2.5.1. Schemat produkcji rur stalowych technologi¹ zgrzewania indukcyjnego pr¹dami wielkiej czêstotliwoci
103
104
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
12. Wy¿arzanie spoiny. 13. Ch³odzenie rury systemem wodno-powietrznym. 14. Korekta kszta³tu rury w urz¹dzeniu kalibracyjnym. 15. Ciêcie rury na odcinki o d³ugociach handlowych. 16. Prostowanie rury. 17. Ukosowanie krawêdzi rur. 18. Wodne próby cinieniowe do 70 MPa. 19. Kontrola optyczna, wa¿enie, mierzenie, znakowanie. 20. Druga nieniszcz¹ca kontrola jakoci spoiny. 21. Kontrola koñcowa. 22. Zabezpieczanie antykorozyjne. 23. Obróbka koñcowa i wysy³ka. Kontrola jakoci podczas procesu produkcji obejmuje nastêpuj¹ce etapy [145, 150]: kontrola pocz¹tkowa tamy walcowanej na gor¹co na podstawie zamówienia i dokumentów dostawy, analiza materia³u i badanie jego w³aciwoci mechanicznych w laboratorium, prowadzona w linii produkcyjnej ci¹g³a kontrola ultradwiêkowa tamy na ewentualne jej rozwarstwienia, wykonywana w zale¿noci od specyfikacji za pomoc¹ dwóch oscyluj¹cych g³owic ultradwiêkowych, nak³adana przed lini¹ zgrzewalnicz¹ w sta³ym odstêpie od krawêdzi tamy linia pilotuj¹ca, wykorzystywana przez fotoelementy do pozycjonowania zgrzeiny podczas wy¿arzania i kontroli ultradwiêkowej, bezporednio po opuszczeniu linii zgrzewalniczej pierwsza nieniszcz¹ca próba zgrzeiny, przeprowadzana przy u¿yciu czterech g³owic ultradwiêkowych metod¹ impulsecho (porównaj rys. 2.5.2 wed³ug [1]); wyniki s¹ oznaczane optycznie, po rozciêciu ci¹g³ej rury ka¿dy odcinek o okrelonej d³ugoci znaczony jest numerem identyfikacyjnym; dziêki temu zawsze mo¿na jednoznacznie przypisaæ odpowiedni zwój tamy do wyprodukowanej rury, ka¿da rura poddawana jest wodnej próbie cinieniowej, w której przyrost cinienia nastêpuje w sposób ci¹g³y, a jego wysokoæ i czas dzia³ania rejestrowane s¹ na wykresach, po próbie cinieniowej mo¿e byæ w zale¿noci od specyfikacji przeprowadzona druga próba nieniszcz¹ca zgrzeiny; kontrola zgrzeiny wzd³u¿nej jest wykonywana na ca³kowicie zautomatyzowanym urz¹dzeniu badawczym metod¹ zanurzeniow¹ czterema g³owicami; k¹t wysy³ania wi¹zki wynosi 45°, ka¿dorazowo dwie g³owice badaj¹ zewnêtrzny i wewnêtrzny obszar zgrzeiny, przy u¿yciu nastêpnych szeciu g³owic mo¿na badaæ rurê na rozwarstwienia w zakresie do 25 mm w ka¿d¹ stronê od zgrzeiny; tak¿e w tym przypadku wyniki s¹ dok³adnie znaczone na rurze; wszystkie wyniki badañ s¹ ponadto rejestrowane w protokole. Na podstawie wyników kontroli jakoci polegaj¹cej na przeprowadzeniu wy¿ej opisanych badañ eliminuje siê rury wadliwe.
2.5. Przewody stalowe g rub o æ c ia nki rury
b a d a nie zg rze iny
105
ko ñc o wy kszta ³t we wnê trzny
wyzna c za nie wa rto c i e le ktro nic znyc h
d e fe kto sko p ia ultra d wiê ko wa
1
2 3
Rys. 2.5.2 Schemat ultradwiêkowego badania jakoci zgrzeiny: 1 czujniki ultradwiêkowe, 2 prowadnica falowa, 3 linia prowadz¹ca
2.5.3. Zabezpieczenia antykorozyjne Do niedawna podstawowym materia³em do antykorozyjnego zabezpieczenia rur stalowych by³y materia³y bitumiczne. Takie rozwi¹zanie mia³o wiele wad, do których mo¿na zaliczyæ m.in.: s³ab¹ przyczepnoæ pow³oki do powierzchni rury, ma³¹ odpornoæ mechaniczn¹ oraz s³ab¹ trwa³oæ. Ponadto materia³y bitumiczne stanowi¹ zagro¿enie dla rodowiska naturalnego. Pojawienie siê tworzyw sztucznych umo¿liwi³o opracowanie nowoczesnych izolacji antykorozyjnych pozbawionych tych wad. Wspó³czesne zabezpieczenia antykorozyjne w zale¿noci od przeznaczenia rury sk³adaj¹ siê z wielowarstwowej pow³oki zewnêtrznej i wyk³adziny wewnêtrznej. Pow³oki zewnêtrzne z PE Izolacyjna pow³oka zewnêtrzna wykonana jest najczêciej z polietylenu (PELD lub PEMD). Pocz¹tkowo izolacjê zewnêtrzn¹ wykonywano przez nawijanie na oczyszczon¹ powierzchniê stalowej rury tamy z polietylenu na zimno. Wad¹ takiego rozwi¹zania jest ma³a szczelnoæ w strefie ³¹czenia kolejnych zwojów tamy, gdzie powierzch-
106
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
nia zewnêtrzna rury zabezpieczona jest dodatkowo jedynie podk³adem stosowanym do zwiêkszenia przyczepnoci z izolacj¹. Dodatkowe problemy dla wykonawców wystêpuj¹ w przypadku koniecznoci przecinania takich rur, gdy trzeba stabilizowaæ izolacjê. Lepszym rozwi¹zaniem jest technologia izolowania tam¹ polietylenow¹ na gor¹co. Przyk³adem mo¿e byæ metoda Synergy [1], której istot¹ jest wykonanie wielowarstwowego systemu izolacyjnego. Pierwsz¹ warstwê stanowi termicznie aktywny podk³ad, drug¹ termoplastyczny elastomer, a trzeci¹ pow³oka z polietylenu. Metoda Synergy jest przeznaczona do przemys³owego izolowania rur stalowych w procesie ci¹g³ym przy u¿yciu stacjonarnego urz¹dzenia. Schemat przebiegu procesu izolowania rur stalowych metod¹ Synergy przedstawiono na rys. 2.5.3 [1].
1
5
2
9 6
3
7
8
4
Rys 2.5.3. Schemat przebiegu procesu izolowania rur stalowych metod¹ Synergy: 1 rutownica zewnêtrzna rur, 2 ruszt podawczy rur, 3 piec podgrzewaj¹cy rurê, 4 nanoszenie podk³adu, 5 instalacja odci¹gowa oparów, 6 urz¹dzenie izoluj¹ce, 7 piec wygrzewaj¹cy rurê z na³o¿on¹ tam¹, 8 strefa ch³odzenia wodnego, 9 stanowisko wygrzewania tam
Najnowoczeniejsz¹ technologi¹ izolowania rur stalowych jest metoda bezporedniego wyt³aczania pow³oki polietylenowej. Wyt³aczana izolacja mo¿e mieæ postaæ tamy b¹d rêkawa. Do tego celu stosuje siê specjalne ekstudery. G³owicê takiego ekstrudera i wyt³aczany rêkaw polietylenowy na rurê stalow¹ przedstawiono na rys. 2.5.4 [145]. Warstwy izolacyjne nak³ada siê po wysuszeniu rury, oczyszczeniu jej powierzchni do stopnia czystoci 21/2 (wed³ug ISO 8501/1) oraz po podgrzaniu rury. Jako warstwê gruntuj¹c¹ nanosi siê elektrostatycznie na powierzchniê rury pow³okê z ¿ywicy epoksydowej, a nastêpnie cienk¹ warstewkê specjalnego kleju. Ostatni¹ warstwê izolacyjn¹ stanowi nak³adana przy wykorzystaniu ekstrudera pow³oka polietylenowa lub polipropylenowa o gruboci warstwy od 2,2 do 6,0 mm. Kszta³tki s¹ zabezpieczane antykorozyjnie najczêciej pow³okami z poliuretanu. W specjalnych przypadkach jako zabezpieczenie antykorozyjne stosuje siê pow³oki ochronne z innych tworzyw zgodnie z ¿yczeniem klienta. Schemat wykonania izolacji zewnêtrznej z polietylenu metod¹ wyt³aczania przedstawiono na rys. 2.5.5 wed³ug [145]. W ramach tego procesu mo¿na wyró¿niæ wiele etapów:
2.5. Przewody stalowe
107
Rys. 2.5.4. G³owica ekstrudera i wyt³aczany rêkaw polietylenowy na rurê stalow¹
Rys. 2.5.5. Schemat procesu wykonywania izolacji zewnêtrznej z polietylenu metod¹ wyt³aczania (oznaczenia w tekcie)
1. Czyszczenie powierzchni rury przez tzw. strumieniowanie drobinami stali; w przypadku zastosowania dwukomorowego systemu strumieniowania wymagany odpowiednimi normami stopieñ czystoci SA 21/2 zostaje znacznie przekroczony. 2. £¹czenie poszczególnych rur w ci¹g. 3. Wymuszenie regulowanego przesuwu ci¹g³ej rury poprzez specjalne napêdy g¹sienicowe. 4. Indukcyjne podgrzewanie ci¹g³ej rury do temperatury optymalnej dla nak³adania warstwy izolacyjnej. 5. Elektrostatyczne nak³adanie podk³adu o gruboci oko³o 50 µm za pomoc¹ zestawu szeciu pistoletów natryskowych. 6. Elektrostatyczne nak³adanie kleju o gruboci warstwy oko³o 200 µm za pomoc¹ zestawu omiu pistoletów natryskowych. 7. Dodatkowe podgrzewanie warstwy kleju od zewn¹trz przez promiennik podczerwieni.
108
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
8. Nak³adanie otuliny polietylenowej metod¹ wyt³aczania przy zastosowaniu ekstruderów i jednolimakowej prasy o wydajnoci 1200 kg/h; w zale¿noci od potrzeby mo¿na stosowaæ takie odmiany polietylenu, jak: PELD, PEMD, PEHD; granulat polietylenowy podawany jest automatycznie z du¿ego silosu. 9. Po zakoñczeniu nak³adania otuliny nastêpuje ch³odzenie przez zanurzenie rury w k¹pieli wodnej o d³ugoci 50 m. W trakcie ch³odzenia odbywa siê ci¹g³y pomiar gruboci na³o¿onej pow³oki ultradwiêkowym systemem pomiarowym. 10.Na koñcu etapu ch³odzenia sprawdza siê izolacjê na przebicie przy napiêciu 25000 V. 11.Kolejny etap to nanoszenie trwa³ych oznaczeñ na powierzchniê zewnêtrzn¹ rury. 12.Ostatnim etapem jest ciêcie ci¹g³ej rury na odcinki o d³ugociach handlowych i usuniêcie izolacji z obu koñców rur na szerokoci okrelonej przez klienta. Dodatkowa zewnêtrzna pow³oka ochronna z zaprawy cementowej W przypadku przewidywanego uk³adania ruroci¹gu w trudnych warunkach gruntowych (np. grunty kamieniste) lub w przypadku du¿ych obci¹¿eñ zewnêtrznych, wystêpuj¹cych podczas bezwykopowego uk³adania przewodów (np. metod¹ przeciskow¹ lub przewiertem sterowanym), stosuje siê czasem dodatkowe zabezpieczenia. Polegaj¹ one na zabezpieczeniu warstwy antykorozyjnej dodatkow¹ pow³ok¹ z zaprawy cementowej ze zbrojeniem rozproszonym w postaci w³ókien z tworzywa sztucznego. Je¿eli zastosowana zaprawa cementowa jest modyfikowana tworzywami sztucznymi, to mo¿na zrezygnowaæ z warstwy poredniej. Warstwa zaprawy cementowej jest nak³adana przez natryskiwanie lub przy u¿yciu ekstrudera. W pierwszym przypadku natryskiwana jest ona na powierzchniê nieruchomej rury przez obracaj¹ce siê wokó³ niej dysze. W drugim przypadku zaprawa nanoszona jest przez stacjonarne dysze szczelinowe na powierzchniê zewnêtrzn¹ obracaj¹cej siê i przesuwaj¹cej wzd³u¿ osi pod³u¿nej rury. Jednoczenie z nanoszeniem zaprawy cementowej rura owijana jest spiralnie tam¹ z siatki polietylenowej, która przykrywana jest kolejn¹ cienk¹ warstw¹ zaprawy, a nastêpnie wyg³adzana. Ca³kowita gruboæ tak uzyskanej warstwy ochronnej wynosi oko³o 5 mm. Wyk³adziny wewnêtrzne Rodzaj wyk³adziny wewnêtrznej zale¿y od transportowanego medium. W przypadku rur do budowy przewodów dla wody pitnej, wody surowej b¹d cieków stosuje siê najczêciej wyk³adziny z zaprawy cementowej, w razie potrzeby odpowiednio modyfikowanej. Warstwê zaprawy cementowej nak³ada siê metod¹ natryskiwania, co przedstawiono na rys. 2.5.6 [145]. W³aciwoci wyk³adziny z zaprawy cementowej omówiono w rozdziale o rurach ¿eliwnych. Alternatyw¹ jest wykonanie analogiczn¹ technologi¹ wyk³adziny w postaci warstwy z ¿ywicy epoksydowej lub poliuretanu. W przypadku gazoci¹gów w³anie pow³oki epoksydowe natryskiwane na powierzchniê wewnêtrzn¹ oczyszczonej rury s¹ standardowym rozwi¹zaniem.
2.5.4. Po³¹czenia rur stalowych z wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej Do po³¹czenia rur stalowych z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ cementow¹ mo¿na zastosowaæ nastêpuj¹ce rodzaje po³¹czeñ:
2.5. Przewody stalowe
109
Rys. 2.5.6. Nak³adanie warstwy zaprawy cementowej na powierzchniê wewnêtrzn¹ rury stalowej metod¹ natryskiwania
a) b) c) d) e)
spawane doczo³owo, wsuwane kielichowe, z nasuwan¹ z³¹czk¹, z nasuwk¹ kompensacyjn¹, roz³¹czne-ko³nierzowe, ³¹czników rurowych i ko³nierzowych. Ad a) W przypadku rur o rednicy DN 600 mm i powy¿ej zaleca siê wykonywanie po³¹czeñ zgodnie z rys. 2.5.7 wed³ug [146]. Wyk³adzina w tym przypadku koñczy siê 20 mm przed koñcem rury. Po wykonaniu z³¹cza obwodowego nale¿y j¹ uzupe³niæ zapraw¹ do napraw. Po³¹czenia rur o rednicy poni¿ej DN 600 mm w ruroci¹gach przeznaczonych do transportu wód nieagresywnych lub wód o niewielkim stopniu agresywnoci w stosunku do zaprawy cementowej powinny byæ wykonywane bez uzupe³nienia wyk³adziny po wykonaniu z³¹cza obwodowego (zob. rys. 2.5.8) [146]. Pozostaj¹ca w takiej sytuacji szczelina o szerokoci oko³o 1 mm ulega podczas eksploatacji samozasklepieniu. Opisane wy¿ej rozwi¹zania po³¹czeñ nie mog¹ byæ stosowane przy transporcie solanek ani wód zasolonych. s sz
20
20
D
Rys. 2.5.7. Po³¹czenie rur stalowych DN ≥ 600 mm przez spawanie doczo³owe
110
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
ok. 2,5
60°
p o w³o ka fa b ryc zna
ok. 2,5
szc ze lina sp a wa lnic za
Rys. 2.5.8. Po³¹czenie rur stalowych DN < 600 przez spawanie doczo³owe
Ad b) i c) Spawane po³¹czenia wsuwano-spawane pokazane na rys. 2.5.9 oraz 2.5.10 wed³ug [146] zaleca siê stosowaæ zasadniczo dla rur o rednicy poni¿ej 600 mm oraz wtedy, gdy wymagana jest bezszczelinowa ochrona wewnêtrzna przy transporcie mediów agresywnych, np. przy ruroci¹gach do transportu solanek i wód zasolonych. W tym przypadku do wnêtrza kielichowej czêci rury nale¿y bezporednio przed monta¿em na³o¿yæ zaprawê cementow¹ do napraw. Nierównoci (wp³yw nadmiaru zaprawy), które powstan¹ po zsuniêciu rur powinny byæ usuniête przez przejcie kalibratora. Dopuszcza siê równie¿ stosowanie uszczelnieñ gumowych. Odcinki kielichowe, do których wk³adane s¹ gumowe piercienie uszczelniaj¹ce, nale¿y utrzymywaæ wolne od zaprawy cementowej i kleju cementowego. Takich rozwi¹zañ po³¹czeñ nie powinno siê jednak stosowaæ w przewodach u³o¿onych pod jezdniami. Analogiczne rozwi¹zania z wprowadzeniem wie¿ej zaprawy cementowej bezporednio przed wykonaniem po³¹czenia rur stosuje siê przy rozwi¹zaniu z nasuwk¹. Ad d) Nasuwki kompensacyjne s¹ podatnymi elementami ruroci¹gów. Zapewniaj¹ poprawn¹ pracê przewodów w warunkach powstawania przesuniêæ osiowych lub przemieszczeñ k¹towych w wyniku odkszta³ceñ terenu lub wp³ywów termicznych. Schemat nasuwki kompensacyjnej przedstawiono na rys. 2.5.11 [146]. Te elementy konstruk-
s sz
t
D
Rys. 2.5.9. Po³¹czenie kielichowe rur stalowych
111
2.5. Przewody stalowe
T T/2
T/2
s sz
z³¹ c ze mo nta ¿o we
Rys. 2.5.10. Po³¹czenie nasuwkowe rur stalowych
D
Rys. 2.5.11. Schemat nasuwki kompensacyjnej
cyjne przeznaczone s¹ g³ównie do instalowania na przewodach wodoci¹gowych, ciep³owniczych oraz kanalizacyjnych nara¿onych na zmiany temperatury otoczenia (np. podwieszonych pod obiektami mostowymi). Nasuwki kompensacyjne produkowane s¹ jako jedno- i dwustronne. Charakteryzuj¹ siê one nastêpuj¹cymi parametrami technicznymi: graniczne wychylenie k¹towe, mierzone od osi geometrycznej nasuwki wynosi dla wszystkich ich wielkoci 2°, przy nasuwkach dwustronnych maksymalne odchylenie obu ³¹czonych rur wynosi 4°, maksymalne cinienie robocze musi byæ obliczone w ka¿dym przypadku przez projektanta ruroci¹gu, na którym przewiduje siê jej zainstalowanie, d³ugoæ rury nasuwkowej zale¿na jest od przewidywanych warunków pracy ruroci¹gu i musi byæ w ka¿dym przypadku odpowiednio ustalona (nasuwki dwustronne dla wszystkich rednic maj¹ podstawow¹ d³ugoæ 300 mm, ale mog¹ byæ wykonane stosownie do zamówienia w innych d³ugociach). Ad e) £¹cznik rurowy jest rozwi¹zaniem stosowanym w przypadku ³¹czenia dwu rur z g³adkimi koñcami. Schemat konstrukcyjny takiego ³¹cznika przedstawiono na rys. 2.5.12 [146]. Sk³ada siê on z metalowego p³aszcza, rub i uszczelki gumowej. £¹cznik
112
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
D k
b l
l
Rys. 2.5.12. Schemat konstrukcyjny ³¹cznika rurowego
rurowy mo¿na traktowaæ jako podwójn¹ mufê z mo¿liwoci¹ regulacji promieniowej, lecz bez mo¿liwoci przejmowania si³ osiowych. Jest on tak zaprojektowany i wykonany, aby mo¿na go zastosowaæ do ³¹czenia rur o maksymalnej rednicy dopuszczalnej wed³ug tolerancji dla danego ³¹cznika. Jest on zak³adany na rurê od strony jej koñca. Podczas skrêcania wystêpuj¹ minimalne si³y osiowe na rurze, jeli stosuje siê przewidziany moment skrêcaj¹cy. Stosowana uszczelka jest wytrzyma³a na zmienne cinienia. Uszczelka w ³¹cznikach jest jednoczêciowa-wulkanizowana, tak ¿e przep³ywaj¹ce medium nie dochodzi do elementów metalowych. £¹czniki rurowe s¹ lekkie i ³atwe w monta¿u, nie wymagaj¹ u¿ycia specjalnych narzêdzi i mog¹ ³¹czyæ rury o niewielkich ró¿nicach rednic. S¹ one wykonane ca³kowicie ze stali odpornej na korozjê i mo¿na je stosowaæ do wszystkich rodzajów rur, zarówno z materia³ów twardych, jak i miêkkich. £¹czniki mog¹ byæ dostarczane do wszystkich rodzajów rednic bez ograniczeñ. Po³¹czone rury za pomoc¹ ³¹czników mo¿na w ka¿dej chwili wymieniæ bez koniecznoci zmiany ³¹cznika, który mo¿e byæ ponownie u¿yty.
2.5.5. Asortyment produkcji Rury stalowe produkowane do przesy³u cieków maj¹ wewnêtrzn¹ wyk³adzinê z zaprawy cementowej, a ich d³ugoæ wynosi od 6,0 do 14,0 m (rury konstrukcyjne dla budownictwa ogólnego mog¹ mieæ d³ugoæ do 32,0 m). Zakres wymiarów standardowych rur stalowych z wewnêtrzn¹ pow³ok¹ z zaprawy cementowej, zgodnie z DIN 2614, przedstawiono w tab.2.5.1 wed³ug [150]. Polska norma okrelaj¹ca wymagania dla wyk³adzin wewnêtrznych z zaprawy cementowej nak³adanej odrodkowo (PN-92/H-74108) dotyczy jedynie rur ¿eliwnych.
2.5.6. Oznaczenia Na powierzchni ka¿dej rury musz¹ znajdowaæ siê trwa³e oznaczenia, zawieraj¹ce co najmniej poni¿sze informacje: nazwê producenta,
113
2.6. Przewody z polimerobetonu Tabela 2.5.1. Standardowe wymiary rur stalowych z wewnêtrzn¹ wyk³adzin¹ z zaprawy cementowej [mm]
rednica wewnêtrzna rury
Gruboæ cianki rury
Gruboæ wyk³adziny cementowej
159,0
4,0
6,0
168,3
4,5
6,0
219,1
4,5
6,0
273,0
5,0
6,0
323,9
5,6
7,0
355,6
5,6
7,0
406,4
6,3
7,0
457,0
6,3
7,0
508,0
6,3
7,0
610,0
7,1
9,0
660,0
7,1
9,0
711,0
8,0
9,0
813,0
8,0
9,0
914,0
8,8
13,0
1016,0
10,0
13,0
1220,0
11,0
15,0
1420,0
12,5
15,0
1620,0
12,5
15,0
1820,0
14,2
15,0
2020,0
14,2
15,0
rok produkcji, oznaczenie gatunku stali, rednica nominalna, dopuszczalne cinienie robocze PN dla rur cinieniowych, numer odnonej normy.
2.6. Przewody z polimerobetonu 2.6.1. Wprowadzenie Polimerobeton jest jednym z najnowszych materia³ów konstrukcyjnych stosowanych w budownictwie. W jego sk³ad nie wchodzi cement, a kruszywo jest wi¹zane spoiwem polimerowym. Do produkcji polimerobetonu stosuje siê syntetyczne ¿ywice chemoutwardzalne. W praktyce najczêciej wykorzystywane s¹ ¿ywice epoksydowe i poliestrowe, a tak¿e akrylowe, wyj¹tkowo równie¿ ¿ywice fenolowe, furanowe i poliuretanowe. ¯ywice te modyfikuje siê w zale¿noci od potrzeb, stosuj¹c [94]:
114
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
plastyfikatory (obni¿aj¹ kruchoæ), rozcieñczalniki (obni¿aj¹ lepkoæ podczas urabiania), wype³niacze (obni¿aj¹ jednostkowe koszty), stabilizatory (hamuj¹ ujemny wp³yw wiat³a i temperatury). Do wywo³ania procesu wi¹zania mieszanki potrzebny jest dodatek utwardzacza. Proces wi¹zania rozpoczyna siê od gêstnienia mieszanki, a zawarty w niej monomer zaczyna ¿elowaæ. Nastêpnie mieszanka przechodzi w fazê sta³¹, charakteryzuj¹c¹ siê usieciowan¹ struktur¹. W literaturze angielskojêzycznej polimerobeton oznaczany jest najczêciej skrótem PRC (polyester resin concrete). Niekiedy producenci wprowadzaj¹ nazwy w³asne np. w Niemczech mo¿na spotkaæ okrelenie POLYCRETE® [144]. Podstawowymi zaletami polimerobetonu s¹ bardzo du¿a wytrzyma³oæ oraz odpornoæ chemiczna. Ze wzglêdu na jego zalety, do których mo¿na zaliczyæ tak¿e du¿¹ odpornoæ na cieranie oraz wytrzyma³oæ zarówno na ciskanie jak i rozci¹ganie, z polimerobetonu na bazie ¿ywic poliestrowych zaczêto produkowaæ rury kanalizacyjne do grawitacyjnego odprowadzania cieków komunalnych i przemys³owych. W Polsce rury z polimerobetonu produkowane s¹ zaledwie od kilku lat, a na wiecie od kilkunastu. Na rynku dostêpne s¹ rury do tradycyjnego uk³adania w wykopach otwartych oraz do uk³adania technologiami bezwykopowymi, takimi jak mikrotunelowanie lub metoda przeciskowa. W ofercie specjalistycznych firm produkcyjnych s¹ zarówno rury o przekroju ko³owym, o przekroju typu V z wyprofilowan¹ kinet¹ oraz o przekroju jajowym. Oferty producentów obejmuj¹ ca³e systemy, tzn. rury, studzienki, a tak¿e kszta³tki [141, 144].
2.6.2. W³aciwoci polimerobetonu i wyprodukowanych z niego rur Polimerobeton stosowany do produkcji rur to materia³ o ciê¿arze objêtociowym oko³o 23 kN/m3 i wytrzyma³oci na ciskanie od 60 do 150 MPa powsta³y w wyniku spojenia kruszywa, zazwyczaj ¿ywic¹ poliestrow¹. W praktyce najczêciej stosuje siê kruszywo kwarcowe wysuszone do wilgotnoci w ≤ 0,2%. Kruszywo takie powinno sk³adaæ siê z ró¿nych frakcji od 0,2 do 32 mm, tak, aby stos okruchowy wykazywa³ mo¿liwie ma³¹ porowatoæ. Kruszywo musi spe³niaæ wymagania normowe [48] i powinno zawieraæ co najmniej 98% SiO2. Udzia³ stosunkowo drogiego spoiwa w postaci ¿ywicy poliestrowej stanowi zaledwie 1012% masy polimerobetonu, co pozwala na utrzymanie cen gotowych wyrobów na poziomie akceptowalnym przez rynek. Doskona³a odpornoæ komponentów na korozjê (pH = 110) sprawia, ¿e gotowy produkt mo¿e pracowaæ praktycznie w ka¿dych warunkach rodowiskowych. Do zalet rur polimerobetonowych mo¿na zaliczyæ: ca³kowit¹ szczelnoæ, zdolnoæ do przenoszenia du¿ych obci¹¿eñ, du¿¹ sztywnoæ (zbli¿on¹ do sztywnoci rur ¿elbetowych), du¿¹ trwa³oæ, ma³¹ chropowatoæ,
115
2.6. Przewody z polimerobetonu
bardzo dobr¹ odpornoæ chemiczn¹, ³atwoæ monta¿u, odpornoæ na uszkodzenia. Stosowana do produkcji wysokoreaktywna ¿ywica poliestrowa na bazie kwasu ortoftalowego, glikolu etylenowego i bezwodnika maleinowego powinna, zgodnie z norm¹ [44], mieæ nastêpuj¹ce w³aciwoci: gêstoæ 1,2 g/cm3, wytrzyma³oæ na zginanie 110 MPa, modu³ sprê¿ystoci 3500 MPa, wytrzyma³oæ na rozci¹ganie 55 MPa, temperatura zeszklenia T > 120 °C. Podstawowe w³aciwoci polimerobetonu na bazie ¿ywic poliestrowych stosowanego do produkcji rur kanalizacyjnych zestawiono w tabeli 2.6.1 [141, 94]. Wa¿nym parametrem jest te¿ jednostkowe obci¹¿enie niszcz¹ce FN charakteryzuj¹ce rury polimerobetonowe. Jednostkowe obci¹¿enie niszcz¹ce FN wyznacza siê w badaniu normowym analogicznie jak w przypadku rur betonowych i kamionkowych. W tabeli 2.6.2 zestawiono wartoci jednostkowych si³ niszcz¹cych FN dla typoszeregu rur o rednicach od 150 do 2000 mm, przedstawionego w aprobacie rur kanalizacyjnych z polimerobetonu przyznanej firmie ESPEBEPE BETONSTAL [4, 141]. Tabela 2.6.1. Podstawowe w³aciwoci polimerobetonu na bazie ¿ywic poliestrowych stosowanego do produkcji rur kanalizacyjnych Parametr
Jednostka
Wartoæ [MPa]
Wytrzyma³oæ na ciskanie
MPa
60150
Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie
MPa
10
Wytrzyma³oæ na zginanie
MPa
1222
Modu³ sprê¿ystoci
MPa
25 00035 000
%
0,32,2
°C1
(1530)·106
%
1,02,0
kg/dm3
2,032,10
Skurcz Rozszerzalnoæ cieplna Nasi¹kliwoæ Gêstoæ objêtociowa
2.6.3. Technologia produkcji rur z polimerobetonu W technologii produkcji rur polimerobetonowych mo¿na wyró¿niæ nastêpuj¹ce etapy: pokrycie powierzchni wewnêtrznych formy rodkiem antyadhezyjnym, naniesienie na powierzchnie wewnêtrzne formy kilkumilimetrowej warstwy ¿ywicy (tzw. ¿elkot) metod¹ natryskiwania i odczekanie do jej zgêstnienia wskutek rozpoczêcia procesu polimeryzacji (utwardzania), nape³nienie pionowo stoj¹cych form stalowych mieszank¹ nieutwardzonego polimerobetonu,
116
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.6.2. Wartoci jednostkowych si³ niszcz¹cych dla rur polimerobetonowych w zale¿noci od ich rednicy
rednica wewnêtrzna [mm]
Obci¹¿enie niszcz¹ce FN [kN/m]
150
42
200
56
250
70
300
72
400
80
500
80
600
81
700
95
800
96
1000
100
1200
120
1400
126
1500
133
1600
144
1800
162
2000
180
wibrowanie mieszanki w celu jej odpowietrzenia, utwardzanie mieszanki polimerobetonowej, rozformowanie, obróbka termiczna, prace wykoñczeniowe. Przebieg procesu produkcji rur polimerobetonowych jest sterowany komputerowo, dziêki czemu rury cechuje wysoka jakoæ i bardzo dobra powtarzalnoæ wszystkich parametrów. Powierzchnie gotowych rur s¹ g³adkie. Wewnêtrzna powierzchnia nie mo¿e zawieraæ porów widocznych go³ym okiem. Mikrochropowatoæ powierzchni wewnêtrznej nie przekracza 0,1 mm. Koñce rur s¹ sfazowane pod k¹tem 45° na d³ugoci 20 mm. Ka¿da rura kanalizacyjna ma wmontowane trzy uchwyty monta¿owe pozwalaj¹ce na jej transport w pozycji pionowej lub poziomej. Stosowana w procesie produkcji rur dodatkowa warstwa ¿ywicy, tzw. ¿elkot, tworzy powierzchniow¹ warstwê zamykaj¹c¹, zapewniaj¹c wodoszczelnoæ, chemoodpornoæ (w razie potrzeby mo¿na j¹ wykonaæ np. z ¿ywicy winyloestrowej o podwy¿szonej odpornoci chemicznej) oraz g³adkoæ wyrobów. ¯elkot zabezpiecza te¿ warstwê antyadhezyjn¹ przed uszkodzeniem, co gwarantuje prawid³owe rozformowanie gotowej rury.
117
2.6. Przewody z polimerobetonu
2.6.4. Typoszeregi rur z polimerobetonu Standardowa d³ugoæ rur kanalizacyjnych przeznaczonych do uk³adania metod¹ tradycyjn¹ w wykopie otwartym wynosi 3000 mm. Rury mog¹ byæ wykonywane tak¿e w mniejszych d³ugociach [141]. Podstawowe parametry geometryczne i wytrzyma³ociowe rur polimerobetonowych przeznaczonych do uk³adania metod¹ odkrywkow¹, produkowanych przez firmê ESPEBEPE BETONSTAL [141], przedstawiono w tabeli 2.6.3. Tabela 2.6.3. Podstawowe parametry geometryczne i wytrzyma³ociowe rur polimerobetonowych przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych rednica wewnêtrzna DN
rednica zewnêtrzna [mm]
Gruboæ cianki rury
Ca³kowita masa rury [kg]
Minimalne obci¹¿enie niszcz¹ce FN [kN/m]
1200
1424
112,0
3250
120
1400
1661
130,5
4300
126
1600
1898
149,0
5600
144
1800
2135
167,5
6950
162
2000
2373
186,5
8600
180
Licencjodawca [144] produkuje rury z polimerobetonu w szerszym zakresie wymiarowym. Standardowa d³ugoæ rur kanalizacyjnych przeznaczonych do uk³adania metod¹ bezwykopow¹ dla rednic nominalnych DN150 i DN200 wynosi 1000 mm. Dla DN250, DN300, DN400 produkuje siê rury o d³ugociach 990 mm lub 1990 mm. Dla DN500, DN600, DN700, DN800 odpowiednio 1990 mm. Dopuszczalna tolerancja d³ugoci rur wynosi ±1 mm. Przyk³adow¹ rurê z polimerobetonu o przekroju typu V, przeznaczon¹ do uk³adania metod¹ bezwykopow¹ przedstawiono na rys. 2.6.1, a podstawowe parametry geometryczne i wytrzyma³ociowe takich rur podano w tabeli 2.6.4. Mo¿na oczekiwaæ, ¿e asortyment oferowanych rur z czasem bêdzie coraz szerszy, gdy¿ w procesie produkcji nie ma barier technologicznych, a w ostatnich latach wyranie wzrasta liczba kana³ów budowanych metodami bezwykopowymi.
2.6.5. Po³¹czenia rur polimerobetonowych Rury polimerobetonowe maj¹ z³¹cza o ró¿nej konstrukcji w zale¿noci od tego, czy s¹ uk³adane tradycyjnie w wykopach otwartych, czy te¿ kana³ z nich budowany jest bezwykopowo, np. mikrotunelowanie. W pierwszym przypadku z³¹cza nasuwkowe rur kanalizacyjnych przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych stanowi¹ piercienie o rednicy wiêkszej ni¿ rednica zewnêtrzna rury. Takie elementy po³¹czeniowe wykonywane s¹ z ¿ywicy poliestrowej zbrojonej w³óknem szklanym. Ka¿da rura zaopatrzona jest z jednej strony w z³¹-
118
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Rys. 2.6.1. Widok rury z polimerobetonu przeznaczonej do uk³adania metod¹ odkrywkow¹ Tabela 2.6.4. Podstawowe parametry geometryczne i wytrzyma³ociowe rur polimerobetonowych przeznaczonych do uk³adania metod¹ bezwykopow¹ rednica wewnêtrzna DN
rednica Gruboæ D³ugoæ zewnêtrzna cianki rury [mm]
Masa rury
Minimalne obci¹¿enie niszcz¹ce FN
Dopuszczalna si³a pod³u¿na
[m]
[kg]
[kN/m]
[kN]
150
212,0
29,0
1
36,0
42,0
200,0
200
278,0
37,5
1
65,0
56,0
230,0 530,0
250
363,0
55,0
1
117,0
70,0
300
403,0
50,0
1
122,0
72,0
510,0
400
553,0
75,0
1
249,0
80,0
1500,0
1200
1424,0
112,0
3
3250,0
120,0
4530,0
1400
1661,0
130,5
3
4300,0
126,0
6040,0
1500
1720,0
160,0
3
5250,0
155,0
7400,0
1600
1898,0
149,0
3
5600,0
144,0
7800,0
1800
2135,0
167,5
3
6950,0
162,0
9860,0
2000
2373,0
186,5
3
8600,0
180,0
10980,0
cze, z którym zintegrowana jest uszczelka elastomerowa, która musi spe³niaæ wymagania normy [47], tzn. wykazywaæ nastêpuj¹ce w³aciwoci: twardoæ wed³ug Shora 50±5, wytrzyma³oæ na rozci¹ganie 10 MPa,
2.6. Przewody z polimerobetonu
119
p ierc ie ñ z la mina tu p olie strowe g o
uszc ze lka g umowa
Rys. 2.6.2. Schemat konstrukcji z³¹cza rur kanalizacyjnych przeznaczonych do uk³adania w wykopach otwartych
wyd³u¿alnoæ 400%, stabilnoæ objêtociowa w obecnoci cieków ∆V < 5%, odpornoæ chemiczna w zakresie pH 212. Schemat konstrukcji takiego z³¹cza przedstawiono na rys. 2.6.2. W przypadku budowy kana³u technologi¹ bezwykopow¹, z³¹cza poszczególnych rur musz¹ byæ zlicowane z ich powierzchni¹ zewnêtrzn¹ w celu zmniejszenia oporów przy przeciskaniu. Rozwi¹zano to w taki sposób, ¿e ka¿da rura zaopatrzona jest z jednej strony w piercieñ sprzêgaj¹cy z laminatu poliestrowo-szklanego lub ze stali nierdzewnej. rednica zewnêtrzna takiego piercienia jest równa lub nieco mniejsza od rednicy zewnêtrznej rury. Dla rur o rednicach nominalnych DN ≤ 800 piercieñ sprzêgaj¹cy nasadzany jest na gumow¹ uszczelkê. Podobna uszczelka znajduje siê równie¿ na drugim koñcu rury. W przypadku rur o rednicach nominalnych DN >1000 piercieñ sprzêgaj¹cy przyklejany jest do jednego koñca rury dwusk³adnikowym klejem epoksydowym. Drugi koniec rury zaopatrzony jest w dwie elastomerowe uszczelki, na które podczas ³¹czenia rur nasuwany jest piercieñ stalowy. Do czo³a rur przeciskowych, od strony gdzie znajduje siê stalowe z³¹cze, przyklejony jest piercieñ wykonany z miêkkiego drewna, s³u¿¹cy do wyrównywania naprê¿eñ dociskowych na obwodzie przekroju rury podczas prowadzenia robót, np. mikrotunelowania. Szczegó³ takiego z³¹cza przedstawiono na rys. 2.6.3. p ie rc ie ñ sta lo wy
uszc ze lka g umowa
kit e p oksyd owy p ie rc ie ñ d re wnia ny
Rys. 2.6.3. Schemat konstrukcji z³¹cza rur kanalizacyjnych przeznaczonych do uk³adania technologi¹ bezwykopow¹
120
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
2.6.6. Badania rur z polimerobetonu 2.6.6.1. Badania materia³owe Dla polimerobetonu przeznaczonego do produkcji rur kanalizacyjnych przeprowadza siê okresowo badania kontrolne, podczas których sprawdzane s¹ nastêpuj¹ce parametry wytrzyma³ociowe: gêstoæ, wytrzyma³oæ na ciskanie, wytrzyma³oæ na zginanie. Badania te, szczegó³owo opisane w [4], wykonuje siê z ka¿dej partii ¿ywicy, jednak nie rzadziej ni¿ raz na dzieñ dla aktualnie wykorzystywanego materia³u. Gêstoæ i wytrzyma³oæ na ciskanie sprawdza siê z norm¹ [38]. Pomiary wykonywane s¹ ka¿dorazowo na trzech kostkach o wymiarach 100×100×100 mm. Wytrzyma³oæ na ciskanie badana jest przy u¿yciu maszyny wytrzyma³ociowej o zakresie do 2000 kN. Kostki ustawione centralnie na p³ycie obci¹¿ane s¹ osiowo, a¿ do zniszczenia. Wytrzyma³oæ polimerobetonu na ciskanie σs [MPa] oblicza siê wed³ug równania:
σs =
1000 F ab
(2.6.1)
gdzie: F obci¹¿enie niszcz¹ce, kN, a, b d³ugoci boków obci¹¿anej cianki kostki, m. Wytrzyma³oæ na zginanie wyznaczana jest na podstawie normy [44] podczas trzypunktowego zginania beleczek. Wymiary beleczek zale¿¹ od maksymalnej wielkoci ziaren znajduj¹cych siê w masie polimerobetonowej. Typoszereg beleczek stosowanych do badañ jest nastêpuj¹cy: 40×40×200 mm, 80×80×400 mm, 100×100×400 mm. Badania przeprowadza siê przy u¿yciu maszyny wytrzyma³ociowej przy zakresach obci¹¿eñ: 10 kN, 50 kN, 100 kN, 150 kN. Wytrzyma³oæ polimerobetonu na zginanie σ [MPa] oblicza siê wed³ug równania:
σ=
3FL 2bh 2
(2.6.2)
gdzie: F si³a niszcz¹ca, N, L odstêp podpór, mm, b szerokoæ beleczki, mm, h wysokoæ beleczki, mm. 2.6.6.2. Badanie wodoszczelnoci Badania wodoszczelnoci przeprowadza siê na zestawie co najmniej dwóch rur. Osi¹gniêcie wymaganego cinienia 0,24 MPa (2,4 bara) powinno byæ uzyskiwane stop-
2.6. Przewody z polimerobetonu
121
niowo, w czasie nie krótszym ni¿ 15 minut. Maksymaln¹ wartoæ cinienia nale¿y utrzymywaæ przynajmniej przez 15 minut. 2.6.6.3. Badanie wytrzyma³oci rur na obci¹¿enie zewnêtrzne Badanie przeprowadza siê na ca³ych rurach lub ich odcinkach. D³ugoæ badanego odcinka powinna wynosiæ 1/9 rednicy nominalnej. W przypadku du¿ych rur, gdy brak jest mo¿liwoci technicznych przeprowadzenia testu, dopuszcza siê badanie wycinków z piercienia. D³ugoæ wycinka powinna odpowiadaæ 5-krotnej gruboci cianki, a szerokoæ oko³o 3-krotnej. Badany fragment rury lub jej wycinka jest obci¹¿any przez belkê pod³u¿n¹ przekazuj¹c¹ nacisk na ca³ej d³ugoci próbki. Szerokoæ belki ciskaj¹cej powinna wynosiæ 1/10 rozstawu podpór. Obci¹¿enie powinno przyrastaæ równomiernie (oko³o 500N/s), tak, aby koñcowa wytrzyma³oæ zosta³a osi¹gniêta po oko³o 2 minutach. Wytrzyma³oæ na zginanie dla rur o przekroju ko³owym wyliczana jest jako funkcja si³y F wywo³uj¹cej z³amanie wed³ug równania: 0,3F 3d + 5s (2.6.3) ⋅ l s2 gdzie: F si³a wywo³uj¹ca z³amanie, N, d rednica wewnêtrzna rury, mm, l d³ugoæ badanego odcinka rury, mm, s gruboæ cianki rury w przekroju pod belk¹, mm. Wytrzyma³oæ na zginanie dla rur (gdy jako próbki badane s¹ wycinki piercieni) oblicza siê po wyznaczeniu si³y F wywo³uj¹cej z³amanie wed³ug równania:
σ=
σ=
3 F l ⋅ ⋅ ⋅α k 2 b s2
(2.6.4)
gdzie αk wyznacza siê z równania: 3d + 5s , 3d + 3s w którym: αk wspó³czynnik korekcyjny, F si³a wywo³uj¹ca z³amanie, N, l rozstaw podpór, m, b szerokoæ próbki, m, s gruboæ cianki rury, m, d rednica wewnêtrzna rury, m. Badanie przeprowadza siê dla co dwusetnej rury dla ka¿dej rednicy.
αk =
(2.6.5)
2.6.7. Oznaczenia Na powierzchni ka¿dej rury musi znajdowaæ siê trwa³e oznaczenie, zawieraj¹ce co najmniej poni¿sze informacje:
122
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
nazwê producenta, nazwê materia³u, nazwê elementu, rednicê nominaln¹, datê produkcji, kolejny numer (w danym miesi¹cu).
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych 2.7.1. Wiadomoci wstêpne Produkcja przewodów podatnych z polimerów rozpoczê³a siê w latach 30. dwudziestego wieku i jest zwi¹zana z dynamicznym rozwojem produkcji tworzyw sztucznych, tzn. materia³ów, których podstawowym sk³adnikiem s¹ wielocz¹steczkowe zwi¹zki organiczne, nazywane polimerami. Najczêciej stosowan¹ klasyfikacj¹ polimerów jest klasyfikacja zaproponowana przez Fischera, uwzglêdniaj¹ca ich w³aciwoci reologiczne bezporednio zwi¹zane z w³aciwociami u¿ytkowymi [257]. Ze wzglêdu na to kryterium polimery dzieli siê na elastomery i plastomery, do których zalicza siê termoplastyczne polimery amorficzne i krystaliczne (termoplasty) oraz duroplasty (polimery termo- i chemoutwardzalne). Tworzywa sztuczne wytwarzane s¹ przewa¿nie z surowców wêglopochodnych i ropopochodnych w wyniku reakcji: polimeryzacji otrzymywane s¹ termoplasty (polietylen, polipropylen, polichlorek winylu), polikondensacji otrzymywane s¹ duroplasty (¿ywice fenolowe, kreozotowe, perlon, nylon), poliaddycji otrzymywane s¹ struktury (makrocz¹steczki) liniowe o lunym usieciowieniu (poliuretany). Wyprodukowany polimer otrzymuje nazwê wystêpuj¹cego w przewadze monomeru (organicznego zwi¹zku niskocz¹steczkowego) z przedrostkiem poli- (np. polietylen). Polimery z jednym rodzajem monomeru nazywane s¹ tak¿e homopolimerami, a gdy wystêpuj¹ ró¿ne monomery, polimer przyjmuje nazwê od monomeru przewa¿aj¹cego z dodaniem okrelenia kopolimer (np. kopolimer polipropylenu). Wed³ug podstawowych, obowi¹zuj¹cych oznaczeñ tworzywa sztuczne, u¿ywane do produkcji przewodów, dziel¹ siê na grupy [209]: tworzyw poliwinylowych: nieplastyfikowany polichlorek winylu PVC-U (oznaczenie krajowe PCW-U), chlorowany polichlorek winylu PCW-C; poliolefin: polietylen niskiej gêstoci PELD (LD Low Density), polietylen redniej gêstoci PEMD (MD Middle Density), polietylen wysokiej gêstoci PEHD (HD High Density), polietylen wysokiej gêstoci sieciowany PE-X,
123
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych
polipropylen PP, homopolimer polipropylenu PP-H, kopolimer polipropylenu PP-Co, polibutylen PB; kompozytów duroplasty wzmacniane w³óknem szklanym (ang. Glass Reinforced Plastic GRP, niem. Glasfaserverstärkte Kunstoff GFK): utwardzanych ¿ywic¹ epoksydow¹ GRP-EP, utwardzanych ¿ywic¹ poliestrow¹ GRP-UP. Wymienione kompozyty wytwarzane s¹ z ¿ywic chemoutwardzalnych [257]. W praktyce u¿ywana jest wiêksza liczba symboli, co jest implikowane wprowadzaniem symboli firmowych. St¹d te¿, w zale¿noci od producenta, tak samo oznaczone tworzywa mog¹ mieæ ró¿ne w³aciwoci. Historiê zastosowañ poszczególnych rodzajów tworzyw do wytwarzania rur, niektóre ich charakterystyki oraz zakresy rednic przedstawiono w tabeli 2.7.1 [1]. Z wymienionych w tabeli materia³ów do produkcji rur kanalizacji zewnêtrznej stosuje siê przede wszystkim: PCW, PEHD, PP oraz GRP-EP i GRP-UP. Wzrost zainteresowania tym typem przewodów wi¹¿e siê z przypisywanymi im zaletami, do których najczêciej zalicza siê [153]: d³ugi okres przewidywanej eksploatacji; przyjmuje siê, ¿e jest on nie krótszy ni¿ 50 lat, ma³y ciê¿ar w stosunku do rur sztywnych (betonowych, ¿eliwnych, kamionkowych), mo¿liwoæ produkcji rur o du¿ych d³ugociach (z termoplastów przy mniejszych rednicach), odpornoæ na chemiczn¹ agresywnoæ rodowiska, rozumian¹ jako: odpornoæ na degradacjê, uszkodzenie i obni¿enie w³aciwoci wytrzyma³ociowych itp., Tabela 2.7.1. Podstawowe w³aciwoci tworzyw sztucznych stosowanych do produkcji rur Rodzaj tworzywa
Polichlorek winylu
Skrót
PCW
Data rozpoczêcia produkcji
1935
Gêstoæ
rednice produkowanych rur
[kg/m3]
Naprê¿enia projektowe w temperaturze +20 °C [MPa]
1400
10,014,0
40630
[mm]
Polietylen
PELD
1945
930940
2,53,2
16160
Polietylen
PEHD
1955
950965
5,06,3
252400
Polipropylen
PP
1955
910925
5,0
251600
Polibutan
PB
1955
920
5,0
25160
Epoxy
GRPEP
1955
1,850
100
151500
Poliester
GRPUP
1955
1700
100
2002400
Polietylen
PEX
1968
930965
5,0
25160
Polietylen
PEMD
1971
940950
5,06,3
251600
124
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
ma³¹ przenikalnoæ substancji chemicznych przez cianki przewodu, nietoksycznoæ, dobre w³aciwoci hydrauliczne, du¿¹ odpornoæ na cieranie, bardzo ma³¹ nasi¹kliwoæ, ³atwy, szybki i nie wymagaj¹cy du¿ych nak³adów monta¿, wysok¹ elastycznoæ (szczególnie przy mniejszych rednicach) gwarantuj¹c¹ du¿¹ swobodê uk³adania instalacji, odpornoæ na uderzenia hydrauliczne i mechaniczne (z wyj¹tkiem rur kompozytowych), niewystêpowanie inkrustacji, ³atwoæ obróbki mechanicznej, brak potrzeby stosowania dodatkowych warstw ochronnych (izolacji), ³atwoæ ³¹czenia z rurami i armatur¹ z innych materia³ów, mo¿liwoæ stosowania na obszarach objêtych wp³ywami sejsmicznymi i parasejsmicznymi (np. na terenach szkód górniczych), ma³e koszty eksploatacji, szczelnoæ, odpornoæ na pr¹dy b³¹dz¹ce.
Przeciwnicy stosowania przewodów z tworzyw sztucznych uzasadniaj¹ swoje stanowisko ich wadami, do których najczêciej zaliczaj¹: brak tradycji stosowania tego typu przewodów i potwierdzonych tym rzeczywistych, a nie modelowanych, dowiadczeñ eksploatacyjnych, niestabilnoæ parametrów wytrzyma³ociowych w czasie i przy zmianach temperatury, du¿¹ wyd³u¿alnoæ, trudnoæ zapewnienia wymaganej wspó³pracy pomiêdzy orodkiem gruntowym i przewodem bez bardzo starannego wykonania podsypki i obsypki przewodów. Ze wzglêdu na w³aciwoci statyczno-wytrzyma³ociowe przewody z tworzyw sztucznych zaliczaj¹ siê do przewodów podatnych, które odró¿nia od przewodów sztywnych (wykonanych z ceg³y, kamionki, ¿eliwa, betonu lub polimerobetonu) ich praca w orodku gruntowym. Przewody sztywne s¹ praktycznie nieodkszta³calne, w zwi¹zku z czym rozk³ady dzia³aj¹cych na nie obci¹¿eñ charakteryzuj¹ siê du¿ymi koncentracjami w dolnej i górnej czêci przekroju. Rury podatne pod wp³ywem obci¹¿eñ ulegaj¹ deformacji, zazwyczaj sp³aszczeniu, co powoduje redukcjê obci¹¿eñ w dolnej i górnej czêci przekroju przy równoczesnym wzrocie obci¹¿eñ bocznych. W efekcie nastêpuje korzystne wyrównanie tych wielkoci wokó³ przewodu i zmniejszenie wartoci momentów zginaj¹cych w ciance rury. Niejednokrotnie wyró¿nia siê sporód przewodów z tworzyw sztucznych i stali grupê rur pó³sztywnych (przy odpowiednim stosunku iloczynu redniego promienia rury i modu³u odkszta³calnoci orodka gruntowego do iloczynu gruboci cianki rury i modu³u sprê¿ystoci jej materia³u patrz kryterium 2.7.1), które s¹ konstrukcj¹ poredni¹
125
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych
pomiêdzy przewodami sztywnymi i podatnymi, gdy¿ ich wspó³praca z orodkiem gruntowym wykazuje podobieñstwa zarówno do wspó³pracy rur sztywnych, jak i podatnych. Za³o¿enia do projektowania konstrukcji takich przewodów przedstawiono na rys. 2.7.1 [96]. W kwalifikacji przewodów ze wzglêdu na ich sztywnoæ najczêciej korzysta siê z kryterium Kleina, które wyra¿one jest zale¿noci¹ [157]:
n=
E g rm3
(2.7.1)
Ee 3
gdzie: Eg modu³ odkszta³calnoci gruntu, MPa, E modu³ sprê¿ystoci materia³u, z którego wykonany jest przewód, MPa, de + di , mm, 4 de rednica zewnêtrzna przewodu, mm, di rednica wewnêtrzna przewodu, mm, e gruboæ cianki rury, mm. W przypadku rur sztywnych kryterium przyjmuje wartoæ n < 1, dla rur podatnych n > 1, a dla pó³sztywnych n = 1.
rm redni promieñ przewodu; rm =
Sztywne
Pó³sztywne
Podatne
q=vH
q=vH
q=vH
Czynniki okrelaj¹ce nonoæ uk³adu
Wytrzyma³oæ materia³u rury
Wytrzyma³oæ materia³u rury + sztywnoæ gruntu
Sztywnoæ obwodowa rury + sztywnoæ gruntu
Charakterystyka statyczna uk³adu
Rura stanowi samodzielny uk³ad statyczny
Dopuszczalne odkszta³cenie wzglêdne [%] Kryteria projektowe
Rura i grunt stanowi¹ wspó³pracuj¹cy uk³ad statyczny
~0
~ 0,5
>5
Naprê¿enie
Naprê¿enie/odkszta³cenie wzglêdne
Odkszta³cenie + statecznoæ
Rys. 2.7.1. Za³o¿enia do projektowania przewodów u³o¿onych w gruncie
126
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
W zmodyfikowanej formie kryterium Kleina wyra¿aj¹ zale¿noci: dla rur sztywnych
r E <3 e Eg
(2.7.2)
dla rur podatnych
r E >3 e Eg
(2.7.3)
dla rur pó³sztywnych
r E =3 e Eg
(2.7.4)
Sztywnoæ rur wyznaczana jest dowiadczalnie i mierzona jako odpornoæ na ugiêcie obwodowe w wyniku podzielenia si³y dzia³aj¹cej na próbkê przez d³ugoæ tej próbki i ugiêcie [224]: S=
gdzie: S F L dv f
Ff L dv
(2.7.5)
sztywnoæ rury, N/m2, si³a dzia³aj¹ca na jednostkê d³ugoci, N, d³ugoæ próbki, m, ugiêcie, m, wspó³czynnik ugiêcia zniekszta³conej rury w wyniku jej owalizacji, wyznaczony ze wzoru: dv f = 10 − 5 1860 + 2500 d m
(2.7.6)
gdzie dm uredniona rednica rury, m. Do celów projektowych przyjmuje siê ró¿ne wartoci sztywnoci obwodowej w zale¿noci od norm i wytycznych do jej obliczania stosowanych w ró¿nych krajach [224]. Przepisy CEN oraz normy ISO definiuj¹ sztywnoæ obwodow¹ zale¿noci¹: S=
EI d m3
(2.7.7)
gdzie: E umowny modu³ sprê¿ystoci materia³u, z którego wykonany jest przewód, Pa, I moment bezw³adnoci przekroju rury, I = e3/12. Wed³ug norm niemieckich DIN oraz wytycznych ATV, sztywnoæ obwodowa wyra¿a siê równaniem:
127
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych Tabela 2.7.2. Zestawienie sztywnoci obwodowych obliczanych wed³ug ró¿nych metod Sztywnoæ nominalna oznaczenie jednostka
SN2500
SN5000
SN10000
SN15000
SN20000
normy
S
N/m2
ISO, CEN
2500
5000
10000
15000
20000
SR
N/mm2
DIN, ATV
0,02
0,04
0,08
0,12
0,16
F/dv
psi
ASTM
18
36
72
108
144
SR =
EI rm3
(2.7.8)
W normie amerykañskiej ASTM okrela siê sztywnoæ obwodow¹ przy ugiêciu 5% i wyra¿a j¹ stosunkiem F/dv. Zestawienie sztywnoci obwodowych rur wyznaczonych zgodnie z powy¿szymi wzorami przedstawiono w tabeli 2.7.2 [224]. Zagadnieniem kontrowersyjnym w przypadku statyczno-wytrzyma³ociowych analiz przewodów z tworzyw sztucznych jest czêsto wielkoæ przyjmowanego do obliczeñ modu³u sprê¿ystoci E (nazwanego tu za [224] umownym modu³em sprê¿ystoci). Kontrowersje te wynikaj¹ zazwyczaj z niewystarczaj¹cej wiedzy o cechach tworzyw sztucznych i wp³ywie tych cech na wielkoæ modu³u Younga. Modu³ sprê¿ystoci wzd³u¿nej, okrelaj¹cy sztywnoæ polimeru, je¿eli jest zdefiniowany jako stosunek naprê¿enia normalnego σ do wyd³u¿enia ε i wyznaczony przy sta³ej prêdkoci odkszta³cenia, mo¿e mieæ zastosowanie tylko do obliczeñ in¿ynierskich. Uzyskanie pe³nej charakterystyki tego modu³u dla polimeru wymaga wyznaczania go przy ró¿nych prêdkociach obci¹¿eñ jako E(t) z uwzglêdnieniem lepkosprê¿ystego zachowania siê polimerów (patrz 2.7.2.1). Dlatego, w celu dok³adniejszego porównania ró¿nych materia³ów, powinny byæ podawane co najmniej modu³y sprê¿ystoci z indeksem czasu okrelaj¹cym czas trwania odkszta³cenia, np. E10 oznacza, ¿e modu³ wyznaczono po 10 sekundach trwania odkszta³cenia. Dla polimerów, które nie maj¹ wyranej granicy plastycznoci (elastomerów) powinien byæ okrelany modu³ sieczny, który jest umownym modu³em oznaczonym przy zadanym wyd³u¿eniu, np. E(200) oznacza, ¿e modu³ zosta³ okrelony przy wyd³u¿eniu równym 200% [257]. Cytowane dalej charakterystyki mechanicznych cech wyrobów zawieraj¹ siê w przedzia³ach wielkoci, co wynika z odmiennych sposobów ich wyznaczania przez poszczególnych producentów rur. Jeszcze trudniejszym problemem jest prawid³owa interpretacja modu³ów sprê¿ystoci w przypadku kompozytów wykonywanych na bazie duroplastów (patrz rozdzia³ 2.7.3.4). Ponadto, parametry polimerów ulegaj¹ zmianie w czasie, w zwi¹zku z czym wyró¿nia siê krótkotrwa³e i d³ugotrwa³e modu³y sprê¿ystoci.
128
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
Szeregi wymiarowe przewodów podatnych (z tworzyw sztucznych) okrela siê wskanikiem SDR (ang. Standard Dimention Ratio), wyra¿onym wzorem [209]:
SDR =
De e
(2.7.9)
gdzie: De zewnêtrzna rednica rury, mm, e gruboæ cianki rury, mm. Rury z tworzyw sztucznych produkowane s¹ w szeregach SDR, którym przypisywane s¹ odpowiednie robocze, dopuszczalne cinienia nominalne w temperaturze 20 °C. Cinienie to oznacza siê skrótem PN pochodz¹cym od angielskojêzycznego sformu³owania nominal pressure rating. Wartoæ tego cinienia podawana jest zwyczajowo w barach. Rury o wiêkszym wskaniku SDR charakteryzuj¹ siê mniejszymi grubociami cianek i mog¹ transportowaæ media pod mniejszymi cinieniami PN. Podstawowym parametrem w projektowaniu konstrukcji przewodów jest wytrzyma³oæ przewidywanego do zastosowania materia³u. W przypadku tworzyw sztucznych ich wytrzyma³oæ zmienia siê z up³ywem czasu (porównaj 2.7.2.1), dlatego te¿ do oceny i porównania tworzyw wykorzystuje siê pojêcie wytrzyma³oci czasowej, okrelanej przy obci¹¿eniu przewodu wewnêtrznym cinieniem w temperaturze 20 °C dla 50. lat eksploatacji. Podejcie takie jest podstaw¹ klasyfikacji tworzyw do wytwarzania rur prowadzonej wed³ug ISO 12162 i EN 32162. Dla porównania tworzyw wprowadza siê nastêpuj¹ce pojêcia [1]: d³ugoterminowa wytrzyma³oci (po up³ywie 50. lat) LTHS (ang. Long Term Hydrostatic Limit), minimalna wymagana wytrzyma³oæ tworzywa MRS (ang. Minimum Required Strenght); wartoæ MRS okrelana w warunkach laboratoryjnych mówi, jak¹ minimaln¹ wytrzyma³oæ bêdzie mia³ materia³ po up³ywie 50. lat przy za³o¿eniach, ¿e temperatura materia³u nie bêdzie w tym czasie wy¿sza ni¿ 20 °C, a transportowane medium stanowi woda, wartoæ dolnej granicy przedzia³u ufnoci LCL (ang. Lower Confidence Limit) wyra¿ona w MPa, któr¹ mo¿na traktowaæ jako w³aciwoæ materia³u reprezentuj¹c¹ 97,5% dolnej granicy ufnoci, przewidywanej d³ugotrwa³ej wytrzyma³oci na cinienie hydrostatyczne dla wody o temperaturze 20 °C w okresie 50 lat, wytrzyma³oæ obliczeniowa σs = MRS/C, gdzie C jest ogólnym wspó³czynnikiem bezpieczeñstwa o wartoci wiêkszej od 1 przyjmowanym z szeregu Renarda R20, w którym uwzglêdnia siê warunki pracy oraz w³aciwoci sieci inne ni¿ reprezentowane przez LCL. W praktyce in¿ynierskiej najczêciej wykorzystuje siê wartoæ MRS, któr¹ mno¿y siê przez 10 i dodaje do symbolu materia³owego (np. oznaczenie PE100 informuje, ¿e minimalna wytrzyma³oæ rury polietylenowej na naprê¿enia wynosi 10 MPa w temperaturze 20 °C przez okres 50 lat).
129
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych
2.7.2. Przewody podatne z tworzyw termoplastycznych 2.7.2.1. Wprowadzenie Tworzywa termoplastyczne maj¹ strukturê nieuporz¹dkowan¹ (amorficzn¹) lub czêciowo uporz¹dkowan¹ (krystaliczn¹). Struktura tych tworzyw oraz temperatura decyduj¹ o ich w³aciwociach fizycznych, co schematycznie przedstawiono na rys. 2.7.2 [1]. Tworzywa te s¹ spawalne i mo¿na je wielokrotnie przetapiaæ i formowaæ. Zaliczaj¹ siê do materia³ów lepkosprê¿ystych, dla których nie obowi¹zuje klasyczne prawo Hookea. Zale¿noæ miêdzy naprê¿eniem a odkszta³ceniem wzglêdnym jest w przypadku tych tworzyw przedstawiana krzyw¹, której pochylenie zale¿y od czasu dzia³ania obci¹¿enia. Im czas ten bêdzie d³u¿szy, tym odkszta³cenie wzglêdne (pe³zanie), wywo³ane tym samym poziomem naprê¿enia, bêdzie wiêksze. Ilustruj¹cy tê zale¿noæ wykres zamieszczono na rys. 2.7.3 [96]. wytrzyma³oæ a)
b)
wyd³u¿enie
temperatura
modu³ E c)
temperatura
rozszerzalnoæ cieplna
Rys. 2.7.2. Wp³yw struktury termoplastów na ich wybrane w³aciwoci fizyczne: a) wytrzyma³oæ na rozci¹ganie, b) modu³ sprê¿ystoci E, c) rozszerzalnoæ cieplna, tworzywa o strukturze czêciowo krystalicznej, ---- tworzywa o strukturze amorficznej
W praktyce konsekwencj¹ pe³zania mo¿e byæ pojawianie siê uszkodzeñ po up³ywie pewnego czasu. Mo¿e mieæ to znaczenie w przypadku przewodów cinieniowych, szczególnie tak u³o¿onych (np. kanalizacja cinieniowa w tunelach wieloprzewodowych), ¿e pe³zanie nie jest ograniczane. Rozwi¹zanie problemu polega wtedy na takim doborze cinienia, aby czas po up³ywie którego nast¹pi rozerwanie rury w wyniku pe³zania, by³ d³u¿szy od przewidywanego czasu jej u¿ytkowania. W przypadku grawitacyjnych przewodów kanalizacyjnych u³o¿onych w gruncie, którego odpór na rurê ogranicza swobodê pe³zania, wystêpuje zjawisko relaksacji. W takich warunkach pocz¹tkowe naprê¿enia zmniejszaj¹ siê w czasie w wyniku odkszta³cenia cianki (owalizacja przewodu). Aby stosowaæ opisane klasycznym równaniem (σ/ε = E) prawo Hookea dla materia³ów lepkosprê¿ystych, konieczne jest zast¹pienie modu³u sprê¿ystoci E o sta³ej war-
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
naprê¿enia [MPa]
130
1 t 2
σo
pe³zanie
relaksacja
εo
odkszta³cenia wzglêdne [%]
Rys. 2.7.3. Wykres zale¿noci naprê¿enia na rozci¹ganie i odkszta³cenia wzglêdnego dla materia³ów idealnie sprê¿ystych i lepkoplastycznych: 1 materia³ sprê¿ysty, 2 materia³ lepkosprê¿ysty, t czas obci¹¿enia
toci (jak dla materia³ów idealnie sprê¿ystych) modu³em sprê¿ystoci Ep o zmiennej wartoci:
σ = Ep ε
(2.7.10)
Modu³ Ep nazywany jest (w zale¿noci od sytuacji) modu³em pe³zania, gdy opisuje wzrost w czasie odkszta³cenia wzglêdnego ε (pe³zanie) pod dzia³aniem sta³ego naprê¿enia lub modu³em relaksacji, gdy opisuje spadek w czasie wartoci naprê¿enia σ w materiale poddanym sta³emu odkszta³ceniu (relaksacja). Liczbowo wartoci obu modu³ów s¹ porównywalne. Wytrzyma³oæ przewodów wykonanych z termoplastów (PE, PCW, PP i innych) zale¿y tak¿e od temperatury w taki sposób, ¿e krzywe przedstawione na rys. 2.7.3, pokazuj¹ce pe³zanie, mog¹ byæ otrzymywane nie tylko w funkcji up³ywu czasu, lecz tak¿e wzrostu temperatury. Jest to wykorzystywane w krótkotrwa³ych badaniach prognozuj¹cych wytrzyma³oæ termoplastów w d³ugiej perspektywie czasu (tzw. wytrzyma³oæ d³ugotrwa³a), kiedy to up³yw czasu symuluje siê wzrostem temperatury. Wyznaczone w ten sposób wartoci naprê¿eñ d³ugotrwa³ych dla podstawowych termoplastów (dla temperatury 20 °C i okresu nie krótszego ni¿ 50 lat) przedstawiono w tabeli 2.7.3 [96]. Przedstawione w tabeli wartoci naprê¿eñ dotycz¹ przede wszystkim projektowania przewodów cinieniowych. W przewodach takich, nawet je¿eli s¹ one umieszczo-
131
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych Tabela 2.7.3. Naprê¿enia projektowe i d³ugotrwa³e naprê¿enia niszcz¹ce dla podstawowych tworzyw termoplastycznych Materia³
Naprê¿enia projektowe [MPa]
D³ugotrwa³e naprê¿enia niszcz¹ce [MPa]
PCW
10,014,0
2530
PEHD
5,06,3
79
PEMD
5,06,3
89
PELD
2,53,2
45
PP
5,0
89
ne w gruncie, dominuj¹cym naprê¿eniem w ciance jest naprê¿enie rozci¹gaj¹ce. Tylko w krótkich okresach wy³¹czenia przewodu z eksploatacji mog¹ przewa¿aæ naprê¿enia wywo³ane przez obci¹¿enia zewnêtrzne. W przypadku przewodów grawitacyjnych u³o¿onych w gruncie dominuj¹cymi naprê¿eniami s¹ zawsze naprê¿enia wywo³ane obci¹¿eniami zewnêtrznymi. Ze wzglêdu na brak mo¿liwoci swobodnego pe³zania, naprê¿enia nie s¹ w takim przypadku sta³e w czasie. Je¿eli rury zosta³y prawid³owo u³o¿one (patrz rozdzia³y 3 i 4), to pocz¹tkowe naprê¿enia w wyniku relaksacji bêd¹ mala³y, co jest uwzglêdniane przez wspó³czynnik relaksacji. 2.7.2.2. Przewody z polietylenu 2.7.2.2.1. W³aciwoci polietylenu
Polietylen o wzorze chemicznym (CH2CH2)n jest tworzywem sztucznym, powstaj¹cym w wyniku polimeryzacji etylenu. Ma on postaæ bia³ego proszku lub bia³ej porowatej substancji o gêstoci 0,920,97 g/cm3. Temperatura topnienia tego tworzywa waha siê w granicach 110137 °C. W zale¿noci od typu polimeryzacji otrzymywane s¹ polimery niskiej, redniej lub wysokiej gêstoci, oznaczone odpowiednio symbolami: PELD, PEMD i PEHD (porównaj rozdzia³ 2.7.1). Polietylen jest materia³em o bardzo dobrych w³aciwociach dielektrycznych, wykazuj¹cym du¿¹ odpornoæ na dzia³anie zwi¹zków chemicznych i niskie temperatury (do 50 °C) i nie rozpuszczaj¹cym siê w powszechnie stosowanych rozpuszczalnikach organicznych i nieorganicznych. W³ókna produkowane na bazie polietylenu nale¿¹ do najbardziej odpornych mechanicznie w³ókien wytwarzanych z tworzyw sztucznych. W³aciwoci polietylenu kszta³tuje jego struktura, tzn. liczba i d³ugoæ bocznych odga³êzieñ ³añcucha molekularnego oraz przebieg procesu sch³adzania, gdy¿ od tego zale¿y iloæ fazy krystalicznej. Polietyleny du¿ej i redniej gêstoci maj¹ lepsze parametry od polietylenu ma³ej gêstoci. Charakteryzuj¹ siê one niewielk¹ liczb¹ krótkich ³añcuchów bocznych i st¹d nazywane s¹ polietylenami liniowymi. Stopieñ krystalizacji polietylenu HD o gêstoci 0,9400,965 g/cm3 osi¹ga 6080%, a MD o gêstoci 0,9300,940 g/cm3 tylko 5060%. W³aciwoci fizyczne polietylenu zale¿ne s¹ zatem
132
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
od jego masy cz¹steczkowej oraz jej rozk³adu i gêstoci, przy wzrocie której (przy wy¿szej krystalizacji) ulegaj¹ poprawie: wytrzyma³oæ na rozci¹ganie, sztywnoæ, twardoæ, odpornoæ na dzia³anie czynników chemicznych, nieprzepuszczalnoæ dla gazów i par. Zmniejszaj¹ siê przy tym: udarnoæ, przeroczystoæ, odpornoæ na tworzenie siê rys (pêkniêæ naprê¿eniowych). Zakresy podstawowych w³aciwoci polietylenu zestawione na podstawie studiów kilku róde³ przedstawiono w tabeli 2.7.4 [1, 129, 206, 209], a zale¿noæ naprê¿eniewyd³u¿enie dla tego materia³u na rys. 2.7.4 [206].
naprê¿enie [N/mm 2]
30 25 20 15 10 5 0
0
100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 wyd³u¿enie [%]
Rys. 2.7.4. Wykres zale¿noci naprê¿eniewyd³u¿enie dla polietylenu
Zakresy wartoci liczbowych przedstawione w tabeli 2.7.4 mog¹ byæ wykorzystywane w standardowych obliczeniach in¿ynierskich, jednak ka¿dorazowo powinny byæ porównywane z wartociami deklarowanymi przez producentów poszczególnych wyrobów. Przyk³adowe porównanie podstawowych, sprawdzonych w wyrobach, w³aciwoci fizykomechanicznych polietylenów ró¿nych gêstoci przedstawiono w tabeli 2.7.5 [1]. Mo¿liwoci przetwórcze polietylenu i implikowane tym sposoby wzajemnego ³¹czenia rur oraz kszta³tek wynikaj¹ z jego p³ynnoci charakteryzowanej wskanikiem szybkoci p³yniêcia MFI (ang. Melt Flow Index). Wskanik ten okrela masê polietylenu wyp³ywaj¹c¹ w ci¹gu 10 minut przez znormalizowan¹, ogrzewan¹ dyszê w temperaturze 190 °C, pod znormalizowanym obci¹¿eniem. Najczêciej podawanym w kartach wyrobów jest wskanik p³yniêcia okrelony przy obci¹¿eniu 5 kG (MFI 5/190),
133
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych Tabela 2.7.4. Podstawowe parametry techniczne polietylenu Parametr
Wartoæ
Jednostka
910960
kg/m3
Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie do punktu p³yniêcia (na granicy plastycznoci)
1025
MPa
Wytrzyma³oæ na rozci¹ganie do punktu zerwania
ca. 30
MPa
600 >900 150>300
MPa MPa
Gêstoæ
Modu³ sprê¿ystoci E krótkotrwa³y d³ugotrwa³y Twardoæ wed³ug Shora
5865
SchoreD
Wyd³u¿enie do punktu p³yniêcia
15
%
Wyd³u¿enie do punktu zerwania
300600
%
Wskanik p³yniêcia
0,41,3
g/10 min.
Odkszta³calnoæ
wysoka
Udarnoæ z karbem: przy temperaturze 23 °C przy temperaturze 40 °C
bez z³amania bez z³amania
kJ/m2 kJ/m2
Temperatura kruchoci
< 70
°C
Temperatura miêknienia
116131
°C
Wspó³czynnik przewodnoci cieplnej (przy temperaturze 23 °C) λ
0,350,45
W/m K
1,32,2·104
K1
0,171,70
mm/m°C
1,9
J/gK
20002300
Pa·s
Odpornoæ cieplna wed³ug Vicata (przy obci¹¿eniu 5 kG)
4080
°C
Dopuszczalny zakres temperatur
30 50
°C
Nasi¹kliwoæ wod¹ (po 7 dniach)
0,1
%
Stabilnoæ termiczna
>20
min
Udarnoæ wed³ug Izoda
15
kJ/m2
Wspó³czynnik rozszerzalnoci termicznej α Rozszerzalnoæ liniowa (w przedziale temperatur 2090 °C) Ciep³o w³aciwe (w temperaturze 23 °C) Lepkoæ dynamiczna (przy temperaturze 190 °C i prêdkoci cinania 100 s1)
chocia¿ oznacza siê go równie¿ przy obci¹¿eniach: 2,16 kG, 15,0 kG i 21,6 kG [206]. Parametr ten decyduje o zgrzewalnoci wyrobów polietylenowych, przez któr¹ rozumie siê zdolnoæ ich ³¹czenia poprzez wytworzenie zgrzewu (spawu), o wytrzyma³oci nie ni¿szej ni¿ wytrzyma³oæ ³¹czonych elementów. W praktyce przyjmuje siê, ¿e zgrzewanie jest mo¿liwe, jeli MFI ³¹czonych wyrobów znajduje siê w przedziale wartoci MFI 5/190 = 0,21,3 g/10 min. Niektóre instytuty zalecaj¹, by zgrzewane materia³y znajdowa³y siê w tych samych grupach wskanika p³yniêcia [206]: grupa 005, dla której MFI 5/190 = 0,40,7 g/10 min, grupa 010, dla której MFI 5/190 = 0,71,3 g/10 min.
134
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych Tabela 2.7.5. W³aciwoci fizykomechaniczne polietylenów (wielkoci orientacyjne, sprawdzane w wyrobach) W³aciwoci [g/cm3]
Gêstoæ,
Rodzaj polietylenu PEHD
PEMD
PELD
PE-X
0,950,96
0,940,95
0,910,93
0,930,96
Wytrzyma³oæ dorana, [MPa]
24
20
16
26
Wytrzyma³oæ na granicy plastycznoci, [MPa]
20
15
10
25
Modu³ sprê¿ystoci E, [MPa]
900
800
600
>900
Wyd³u¿enie do zerwania, [%]
350
500
600
>350
Temperatura miêknienia (Vicat), [°C]
70
60
40
80
Wspó³czynnik rozszerzalnoci termicznej α, [1/K·10-4]
1,4
1,4
1,4
1,4
0,45
0,40
0,35
0,40
Wspó³czynnik przewodnoci cieplnej λ, [W/mK]
Zgrzewanie elementów z dwóch ró¿nych grup jest mo¿liwe. Polietylen, jak wiêkszoæ tworzyw sztucznych, jest wra¿liwy na zmiany temperatur oraz promieniowanie UV. Przyk³adowe wykresy ilustruj¹ce wp³yw temperatury na wspó³czynnik rozszerzalnoci cieplnej, ciep³o w³aciwe oraz przewodnictwo cieplne polietylenu do produkcji rur dla przesy³ania paliw gazowych przedstawiono na rys. 2.7.52.7.7 [206]. -4
8
2,2
ciep³o w³aciwe [kJ / kg x K]
wspó³czynnik liniowej wyd³u¿alnoci termicznej 1/K
2,4 x 10
2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0
0
20
30 40 50 60 temperatura [°C]
70
Rys. 2.7.5. Wspó³czynnik rozszerzalnoci cieplnej dla polietylenu
80
7 6 5 4 3 2 1 -50
0
50 100 150 200 250 temperatura [°C]
Rys. 2.7.6. Ciep³o w³aciwe polietylenu
135
wspó³czynnik przewodnictwa cieplnego [W / m x K]
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych
0,5 0,4 0,3 0,2 0
50
100
150
200
250
temperatura [°C]
Rys. 2.7.7. Wspó³czynnik przewodnictwa cieplnego
W celu zwiêkszenia odpornoci polietylenu na dzia³anie UV, polietyleny stabilizowane s¹ dodatkami sadzy lub innymi stabilizatorami zabezpieczaj¹cymi je przed zmianami starzeniowymi. Jak wykazuj¹ dowiadczenia, rury z polietylenu stabilizowanego sk³adowane na wolnym powietrzu w obszarze dzia³ania promieni UV nie zmieniaj¹ swoich w³aciwoci wytrzyma³ociowych nawet po kilkunastu latach. Zdecydowanie wiêksz¹ odpornoæ polietylen wykazuje na promieniowanie radioaktywne. Ruroci¹gi polietylenowe s¹ wykorzystywane z powodzeniem od wielu lat do odprowadzania cieków radioaktywnych zawieraj¹cych ród³a promieniowania β i γ oraz jako przewody wody ch³odniczej w technice j¹drowej. Ze wzglêdu na niepolarn¹ strukturê, polietyleny wykazuj¹ du¿¹ odpornoæ na dzia³anie obci¹¿eñ chemicznych. S¹ odporne na dzia³anie roztworów soli, rozcieñczonych kwasów i ³ugów. Korozjê polietylenów powoduj¹ jedynie dzia³aj¹ce w d³u¿szym czasie silne utleniacze, takie jak nadtlenki i kwasy o wysokim stê¿eniu. Producenci wyrobów z polietylenu podaj¹ zazwyczaj tabele zawieraj¹ce informacje o rodowisku chemicznym, jego stê¿eniu oraz temperaturze i odpowiadaj¹cej takim warunkom odpornoci polietylenów. Czêsto odpornoæ chemiczn¹ polietylenów okrela siê wspó³czynnikiem fCRt, wyra¿aj¹cym stosunek czasu u¿ytkowania materia³u w testowanym rodku chemicznym do czasu u¿ytkowania w wodzie. Polietyleny nie rozpuszczaj¹ siê w ¿adnym z rozpuszczalników w temperaturze do 20 °C i nie ulegaj¹ pêcznieniu na skutek dzia³ania wody. Nie stanowi¹ tak¿e po¿ywki dla bakterii i grzybów, co sprawia, ¿e uznaje siê je za odporne na dzia³anie mikroorganizmów. S¹ obojêtne fizjologicznie, sk¹d wynika ich dopuszczenie do przesy³ania wody pitnej. Polietyleny s¹ tworzywami palnymi, a ich temperatura zap³onu wynosi 340 °C. Zapalaj¹ siê pod wp³ywem ognia, pal¹c siê wiec¹cym p³omieniem (tak¿e poza ród³em zap³onu), ciekaj¹c przy tym p³on¹cymi kroplami. Powstaj¹ce wtedy wêglowodory spalaj¹ siê do tlenku wêgla, dwutlenku wêgla i wody. Do produkcji rur wykorzystuje siê polietyleny redniej, a przede wszystkim du¿ej gêstoci, gdy¿ maj¹ one lepsze parametry od polietylenów niskiej gêstoci. Granulaty polietylenowe dostarczane s¹ do wytwórni przewodów w postaci bezbarwnej lub
136
2. Rozwi¹zania materia³owe przewodów kanalizacyjnych
w kolorze czarnym (zawieraj¹ wtedy oko³o 2% sadzy) albo ¿ó³tym. Granulaty ¿ó³te mog¹ byæ produkowane jako bezkadmowe, albo zawieraæ pigment w postaci soli metali ciê¿kich. Do produkcji rur kanalizacyjnych wykorzystywany jest przede wszystkim polietylen du¿ej gêstoci w kolorze czarnym. 2.7.2.2.2. Produkcja i asortyment rur polietylenowych
Do wytwarzania rur o mniejszych rednicach (do 500 mm) z materia³ów termoplastycznych stosuje siê technologiê wyt³aczania. W przypadku przewodów o wiêkszych wymiarach rednic produkcja rur mo¿e odbywaæ siê technologiami opracowanymi na potrzeby poszczególnych producentów. Schemat urz¹dzenia do wyt³aczania przewodów z termoplastów przedstawiono na rys. 2.7.8 [1]. 2 5
1
3
5
5
6
7
8
9
4
Rys. 2.7.8. Schemat wyt³aczarki do produkcji rur z termoplastów: 1 napêd, 2 dozownik granulatu, 3 uk³ad wyt³aczania, 4 limak, 5 elementy grzewcze, 6 g³owica z rdzeniem formuj¹cym, 7 urz¹dzenie kalibruj¹ce, 8 uk³ad ch³odzenia, 9 urz¹dzenie ci¹gn¹ce
Wyt³aczanie przewodów polietylenowych polega na przeciskaniu przez g³owicê formuj¹c¹ uplastycznionego w temperaturze od 200 do 210 °C granulatu polietylenowego z dodatkami antyutleniaczy, stabilizatorów i pigmentów. Wymienione dodatki s¹ niezbêdne do wytwarzania rur o okrelonych w³aciwociach mechanicznych i odpowiedniej zgrzewalnoci. Wyt³oczona rura jest kalibrowana i ch³odzona, a nastêpnie zwijana na szpule lub ciêta na odcinki o wymaganej d³ugoci. W celu umo¿liwienia identyfikacji rury s¹ znakowane w procesie produkcji. Typowa metryka zawiera podstawowe informacje techniczne o rurze, datê i miejsce jej wytworzenia oraz nazwê producenta. Trwa³oæ tych rur ocenia siê na nie mniej ni¿ 50 lat. Rozwój w dziedzinie surowców stosowanych do produkcji rur polietylenowych nast¹pi³ na pocz¹tku lat osiemdziesi¹tych, kiedy to zaczêto stosowaæ nowe rodzaje katalizatorów i unowoczeniono metody produkcji przewodów. Da³o to pocz¹tek produkcji rur drugiej i trzeciej generacji: PE 63, dla których dopuszczalne naprê¿enia w ciance rury, przy wspó³czynniku bezpieczeñstwa równym 1,25, wynosz¹ σp = 5,0 MPa, PE 80, dla których dopuszczalne naprê¿enia w ciance rury, przy wspó³czynniku bezpieczeñstwa równym 1,25, wynosz¹ σp = 6,3 MPa,
2.7. Przewody z tworzyw sztucznych
137
PE 100, dla których dopuszczalne naprê¿enia w ciance rury, przy wspó³czynniku bezpieczeñstwa równym 1,25, wynosz¹ σp = 8,0 MPa. Asortyment produkowanych rur zale¿y od mo¿liwoci i rozwi¹zañ stosowanych przez ich producentów. Najczêciej produkowane s¹ rury g³adkie z PEHD lub PEMD, których rednice zawieraj¹ siê w przedziale od 16 do 1600 mm, a standardowe d³ugoci wynosz¹: 6,0 m (lub wielokrotnoæ) dla rur w odcinkach, do 500 m dla rur w zwojach. Oprócz rur g³adkich niektóre firmy oferuj¹ w³asne systemy konstrukcyjne ich cianek, maj¹ce polepszyæ parametry wytrzyma³ociowe rur poprzez wprowadzenie uk³adów przestrzennych (rury profilowe). Przyk³adem mo¿e byæ rura DUO produkowana przez firmê KWH Pipe, której cianka jest po³¹czeniem profilowanej warstwy zewnêtrznej o zwiêkszonej sztywnoci z g³adk¹ warstw¹ wewnêtrzn¹, o dobrych parametrach hydraulicznych rys. 2.7.9 [99]. Innym przyk³adem rury o przestrzennej strukturze cianki produkowanej przez firmê KWH Pipe jest rura WEHOLITE SPIRO [99]. Konstrukcje te charakteryzuj¹ siê ma³ym ciê¿arem i zwiêkszon¹ w stosunku do rur g³adkich sztywnoci¹. Do produkcji rur profilowych mo¿e byæ stosowany polietylen du¿ej gêstoci (PEHD), rzadziej polietylen redniej gêstoci (PEMD) w po³¹czeniu z polipropylenem (PP) lub jego kopoli