RENE DESCARTES
MEDYTACJE O PIERWSZEJ FILOZOFII ZARZUTY UCZONYCH MĘŻÓW I ODPOWIEDZI AUTORA ROZMOWA Z BURMANEM
Przełożyli:
MARIA I KAZIMIERZ AJDUKIEWICZOW1E STEFAN SWIEŻAWSKI IZYDORA DĄMBSKA
Kęty 2001 Wydawnictwo ANTYK
PODSTAWA
TŁUMACZENIA
- Oeuvres de Descartes, Paris 1 8 9 7 - 1 9 1 0 , t. VII - Rene Descartes, Entretien avec Burman, manuscript de Góttingen, Paris, Boivin et C-ie 1 9 3 7 , w y d . C h . A d a m
© 2001 by Wydawnictwo Antyk
Przełożyli: Medytacje Zarzuty
o pierwszej uczonych
Rozmowa
filozofii
mężów
z Burmanem
- Maria i K a z i m i e r z A j d u k i e w i c z o w i e
oraz odpowiedzi
autora
- Stefan S w i e ż a w s k i
- Izydora Dąmbska
Skład i łamanie tekstu: Dariusz L o r a n c K o r e k t a i indeksy: K a t a r z y n a Szeliga-Juchnik P r o j e k t o b w o l u t y : Studio „Cicero", Bielsko-Biała D r u k i oprawa: Cieszyńska Drukarnia W y d a w n i c z a ul. P o k o j u 1, 4 3 - 4 0 0 C i e s z y n
ISBN
83-88524-16-X
W y d a w n i c t w o A N T Y K - Marek Derewiecki ul. S z k o t n i a 2 9 a , 3 2 - 6 5 0 K ę t y T e l . / f a x (033) 8 4 5 4 1 4 9 , (033) 8 4 5 5 0 7 7 , 0 6 0 2 4 3 4 2 1 7 E-mail: w y d a w n i c t w o @ a n t y k . k e t y . p l D y s t r y b u c j a : F i r m a D y s t r y b u c y j n a A N T Y K , tel. (033) 8 5 6 1 5 8 4 , 0 5 0 2 6 3 7 3 0 5
SPIS TREŚCI
OD W Y D A W C Y
5
S Ł O W O WSTĘPNE D O W Y D A N I A PIERWSZEGO
7
BIBLIOGRAFIA
22
Medytacje o pierwszej
filozofii
List do profesorów Sorbony
31
Przedmowa do czytelnika
35
Przegląd treści sześciu poniższych Medytacji
38
Medytacja pierwsza: O czym można wątpić
42
Medytacja druga: O naturze umysłu ludzkiego. Że jest on bardziej znany niż ciało
48
Medytacja trzecia: O Bogu: że istnieje
57
Medytacja czwarta: O prawdzie i fałszu
73
Medytacja piąta: O istocie rzeczy materialnych i raz jeszcze o Bogu, że istnieje
82
Medytacja szósta: O istnieniu rzeczy materialnych i o realnej różnicy między umysłem i ciałem
Zarzuty kilku uczonych mężów dotyczące Medytacji wraz z odpowiedziami
89
autora
Zarzuty pierwsze
105
Odpowiedź autora na zarzuty pierwsze
112
Zarzuty drugie
125
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
130
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami autora
158
Zarzuty czwarte
176
4
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Odpowiedź autora na zarzuty czwarte
191
Zarzuty piąte
217
Odpowiedź autora na zarzuty piąte
280
Zarzuty szóste
309
Odpowiedź na zarzuty szóste
315
Zarzuty siódme wraz z uwagami autora, czyli rozprawa o pierwszej filozofii..
333
List do ojca Dinet
413
Rozmowa
z
Burmanem
Słowo od tłumacza
443
Spis rzeczy ułożony przez wydawcę francuskiego
447
Odpowiedzi wątpliwości
Rene Descartesa
od niego samego zaczerpnięte
z jego Medytacji, Zasad filozofii i Rozprawy
Kwestie dotyczące Medytacji
na o
niektóre
metodzie 451
Kwestie dotyczące Zasad filozofii
473
Kwestie dotyczące Rozprawy
484
Indeks pojęć
o metodzie
489
OD W Y D A W C Y Niniejszym tomem pragniemy rozpocząć wydawanie dzieł Rene Descartesa, bez wątpienia jednego z największych myślicieli w historii filozo fii nowożytnej. W najbliższym czasie ukażą się także Zasady filozofii oraz Namiętności duszy. Chcielibyśmy w tym miejscu podziękować za wyrażenie zgody na przedruk Medytacji o pierwszej filozofii wraz z Zarzutami i odpowiedziami autora oraz Rozmowy z Burmanem Państwu: profesorowi Stefanowi Swieżawskiemu, profesor Marii Dąmbskiej i Panu Bron Ajdukiewiczowi. Mamy nadzieję, że lektura dzieł Kartezjusza przyniesie Czytelnikom wiele duchowych uniesień i przyczyni się do poszerzenia zainteresowania filozofią w ogóle. Kęty 3 maja 2001 r.
SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA PIERWSZEGO Fakt wznowienia polskiego przekładu Medytacji o pierwszej filozofii Rene Descartes'a w niespełna dziesięć lat po jego wydaniu w r. 1948 przez Polską Akademię Umiejętności powinien być bliżej wyjaśniony i naświetlony. Meditationes de prima philosophia , czyli medytacje metafizyczne lub roz ważania nad filozofią czy teorią bytu, są niewątpliwie jednym z najbar dziej podstawowych tekstów filozoficznych w twórczości Kartezjańskiej i dlatego spełniają rolę kluczową przy lekturze zmierzającej do zapozna nia się z głównymi założeniami tej filozofii; dlatego też zapotrzebowanie na ten tekst, w ułatwiającym jego zrozumienie tłumaczeniu polskim, bę dzie trwało nieprzerwanie wraz z utrzymywaniem się i rozwojem kultu ry filozoficznej w Polsce. Oto jeden z argumentów przemawiających za ponownym wydaniem tego tekstu. Ważniejszy jest argument drugi, który oparcie swe znajduje w tym, że Medytacje stały się, zaraz po ukazaniu, tematem żywej wymiany poglądów pomiędzy samym Descartes'em a szeregiem współczesnych mu uczonych i że owoc tych sporów w po staci Zarzutów i odpowiedzi (Obiectiones et responsiones\ jak najściślej ze spolony z Medytacjami i do nich wciąż nawiązujący, od samego początku ukazywał się w druku łącznie z raz po raz powtarzającymi się wydaniami samych Medytacji. Konieczność pojawienia się przekładu Medytacji wraz z całym zespołem Zarzutów i odpowiedzi stawała się coraz bardziej paląca. Biblioteka Klasyków Filozofii postanowiła już dość dawno potrzebę tę zaspokoić, zwłaszcza że jasny i poprawny przekład Marii Ajdukiewiczowej z r. 1948 wzbudził z pewnością u wielu czytelników zainte resowanie dla filozofii Kartezjańskiej; do przekładu tego jednak nie dołą czono żadnych zarzutów i odpowiedzi. Przystąpiono więc do pracy nad 1
2
1
Rene Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii,
tłumaczyła Maria Ajdukiewiczowa,
przekład przejrzał Kazimierz Ajdukiewicz, P A U, Kraków 1948. 2
Prima philosophia, czyli „filozofia pierwsza", to nic innego jak arystotelesowska nazwa
filozofii bytu, czyli metafizyki lub ontologii, którą sam Arystoteles nazywał najchętniej r| TrpcÓTrj
8
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pierwszym w Polsce tłumaczeniem tej związanej z Medytacjami dyskusji. Przy tej okazji dokonano również ponownej rewizji przekładu Marii Aj dukiewieżowej z uwagi na konieczność uzgodnienia wszystkich przy toczeń Medytacji w Zarzutach i odpowiedziach (są to bądź dosłowne cytaty, bądź parafrazy), uwzględnienia odchyleń pomiędzy tekstem łacińskim Medytacji a przejrzanym i ponoć całkowicie przez Descartes'a aprobowa nym tłumaczeniem francuskim księcia Ludwika Karola d'Albert de Luynes (przekład polski oparto ostatecznie na oryginalnym tekście łacińskim) oraz ujednolicenia terminologii samych Medytacji, Zarzutów i odpowiedzi oraz dołączonej w niniejszym wydaniu Rozmowy z Burmanem, która ukazuje się w przekładzie polskim po raz pierwszy. Tekst łaciński samych Medytacji i dołączonej do nich dyskusji, służący za podstawę tłumaczenia, to tekst ustalony w wydaniu krytycznym AdamaTannery'ego ; wydawcy ci za miarodajne uznali wydanie drugie amster damskie . Przekład Zarzutów i odowiedzi opiera się ściśle na tym tekście łacińskim i nie uwzględnia chwalonego przez Descartes'a tłumaczenia francuskiego, dokonanego przez D. Clerseliera, najwierniejszego z jego uczniów. Można powiedzieć, że umieszczony w wydaniu Biblioteki Kla syków zespół tekstów Kartezjańskich w polskim tłumaczeniu jest możli wie wierną kopią wspomnianego wydania Adama-Tannery'ego ; dotyczy to nawet charakteru i ilości odsyłaczy, które prawie wyłącznie są tylko odsyłaczami wewnętrznymi. Umieszczona na marginesach paginacja jest paginacją wydania AdamaTannery'ego. Pośród szeregu wydań tekstu oryginalnego oraz przekładów Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami na różne języki (wymienionych 3
4
5
3
Oeuvres de Descartes, wyd. Ch. Adam i P. Tannery, Paris 1 8 9 7 - 1 9 1 0 ; tom VII zawie
ra Medytacje oraz Zarzuty 4
i
odpowiedzi.
Pierwsze wydanie Medytacji ukazało się w r. 1641 w Paryżu pod tytułem: Renati Des-
Cartes Meditationes monstratur, Privilegio
de prima philosophia
in ąua Dei existentia et animae immortalitas
Parisiis, apud Michaelem Soły via Jacobea sub signo Phoenicis, MDCXLI. et Approbatione
Doctorum.
deCum
To rzadkie bardzo wydanie posiada np. Biblioteka
Jagiellońska (Philosophia 188); obejmuje ono Medytacje oraz Zarzuty i odpowiedzi
I-VI.
Ciekawa i znamienna zmiana w brzmieniu tytułu zachodzi w wydaniu drugim, którego pełny tytuł brzmi: Renati Des-Cartes Meditationes de prima philosophia in ąuibus Dei existentia et animae humanae a corpore distinctio demonstrantur. His adiunctae sunt variae obiectiones docto rum virorum
in istas de Deo et anima demonstrationes
cum responsionibus Authoris.
editio septimis obiectionibus antehac non uisis aucta. Amstelodami
apud Ludovicum
Secunda Elzevirium
1642. Wydanie to posiada również Biblioteka Jagiellońska (Philosophia 187). 5
Do Słowa wstępnego dołączony jest Wykaz
z Medytacjami
oraz z Zarzutami
i odpowiedziami,
aby zbyt nie powiększać objętości tomów.
tekstów, które stanowią całość wraz a zostały w polskiej edycji pominięte,
9
Słowo wstępne
w dołączonym materiale bibliograficznym) niektóre przedstawiają swoistą i trwałą wartość. Do takich należy przede wszystkim edycja C. Giittlera , oparta również na drugim wydaniu amsterdamskim, wprowadzająca od stępy zupełnie takie same jak w wydaniu Adama-Tannery'ego, zestawia jąca tekst łaciński z pierwotnym przekładem francuskim i zawierająca bogaty wstęp i objaśnienia historyczne, oraz po każdej Medytacji znako mite zestawienia związanych z nią spornych zagadnień dyskutowanych w Zarzutach i odpowiedziach. W opracowywaniu niniejszego przekładu wie le zawdzięczamy temu właśnie wydaniu. 6
Genezy Medytacji Kartezjańskich należy szukać w początkowym okresie pobytu Descartes'a w Holandii, gdzie przebywał on od r. 1629 przez dwadzieścia l a t . Chociaż Rozprawa o metodzie ukazała się w r. 1637, to jednak, jak świadczy o tym korespondencja Descartes'a , sama koncepcja Medytacji i ich założenia były już przemyślane i gotowe przynajmniej osiem lat przed wyjściem Rozprawy. Jednak atmosfera walk religijnych i wzmo żone przez to napięcie w sporach teologicznych kazały Descartes'owi postępować jak najostrożniej i dlatego Medytacje, jako traktat poruszający podstawowe problemy metafizyczne, musiały się ukazać z zachowaniem 7
8
6
Rene Descartes, Meditationes de prima philosophia. Im Anschluss an die pariser Jubilaumsausgabe nach dem zweiten amsterdamer Drucke und der ersten franzósischen Ubersetzung mit Anmerkungen neu herausgegeben von Dr. C. Giittler, 2. wyd., Munchen 1912 (1. wyd. 1901). 7
Według H. Gouhier (Pour une histoire des Meditations metaphysiąues w „Revue des sciences humaines", styczeń-marzec 1951, nowa seria, zesz. 61) Descartes miał już w r. 1628 zamiar napisania traktatu o Bogu, w roku następnym powstaje pierwszy łaciński rękopis Medytacji, zawierający pierwsze koncepcje poznania Boga i samego siebie; brak tu jeszcze dowodu ontologicznego i kosmologii (str. 6-12). Zdaniem Gouhiera powodem skłaniają cym Descartes'a do rozwinięcia treści zawartej w tym rękopisie była chęć wyjaśnienia czwartej części Rozprawy o metodzie (str. 25 i nn.). 8
Mowa jest o tym w dwóch listach Descartes'a: do o. Wilhelma Gibieufa z 18 lipca 1629 i do M. Mersenne'a z 15 lipca 1630. O. Gibieuf należał do założonego we Francji przez Berulle'a Zgromadzenia Oratorian, utrzymującego głęboki kult i znajomość św. Augusty na. Descartes nawiązał bliższe stosunki z Oratorium podczas swego pobytu we Francji w latach 1625 do 1629. Marin Mersenne, syn chłopski, zakonnik ze Zgromadzenia Braci Najmniejszych, kolega Descartes'a z jezuickiego internatu w La Fleche, o osiem lat od niego starszy, był w pierwszej połowie XVII w. we Francji największą chyba powagą naukową. Pozostając w bliskich stosunkach osobistych i korespondencyjnych z wybitnymi uczony mi europejskimi (najbliższe więzy łączą go z Gassendusem, Hobbesem, sceptykami i empirystami), t w o r z y w Paryżu grono ludzi nauki, które jest tam jak gdyby pierw szą, nieoficjalną Akademią Umiejętności. Schodzą się tam teologowie, filozofowie, ale przede wszystkim przyrodnicy i matematycy; dziwi nas dziś, że nie ma w t y m gronie Descartes'a.
10
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wszelkich ostrożności; chodziło o uzyskanie oficjalnej aprobaty dzieła ze strony w sporach religijnych najbardziej dla katolików miarodajnej, jaką był wówczas Wydział Teologiczny Sorbony. Dlatego też rolę normalnej przedmowy spełnia w Medytacjach list Descartes'a pisany do Dziekana Wydziału Teologicznego i do Doktorów tego Wydziału. Ten ważny list podjęli się doręczyć ojcowie Gibieuf i Mersenne w celu uzyskania ze strony Sorbony oficjalnej aprobaty dzieła - której zapewne nigdy nie otrzymano. Descartes zdawał sobie sprawę z tego, że sformułowane w Medytacjach poglądy wywołują różne sprzeciwy i dlatego zapewne wolał uzyskać opinię pewnych osób, na których mu z takich czy innych względów zależało, zanim zdecyduje się na opublikowanie traktatu. Tu właśnie szukać należy przyczyny faktu, że tekst Medytacji przekazano różnym uczonym kręgom z prośbą o opinię i jak najbardziej szczegółową krytykę. Descar tes powiela w tym celu tekst Medytacji (został on zapewne wówczas wydrukowany) i wczesną jesienią 1640 r. przesyła jeden z nich katolickie mu teologowi z Lowanium M. Caterusowi, od którego wkrótce otrzymu je uwagi, o które mu chodziło; są to właśnie Obiectiones primae. Odpo wiedź ta nadeszła tak szybko, że już 11 listopada 1640 r. mógł ją Descartes zapewne wraz z kilkoma egzemplarzami Medytacji dostarczyć Mersenne'owi, dołączając jeszcze swoje własne odpowiedzi na zarzuty Caterusa (Responsiones primae). 9
Mersenne otrzymuje przesyłkę i w odpowiedzi zarzuca ze swej strony Medytacjom niezgodność pomiędzy treścią i tytułem, zaznaczając, że tekst Medytacji nie zawiera zapowiedzianych w tytule rozważań na temat nie śmiertelności duszy. Obiecuje też rozesłać do 1 stycznia 1641 r. w kilka miejsc same Medytacje z dołączonymi (pierwszymi) Zarzutami i odpowie dziami, podejmując się tym samym w interesującej nas sprawie ważnej i kluczowej wprost roli pośrednika. Być też może, że uwagi Mersenne'a skłoniły Descartes'a do tego, że 31 grudnia 1640 r. napisał Przegląd treści sześciu poniższych Medytacji (Synopsis sex seąuentium Meditationum) w celu ułatwienia czytelnikowi orientacji w tym zwięzłym, lecz stosunkowo bardzo trudnym traktacie. Akcja prowadzona przez ojca Mersenne postępuje sprawnie i szybko naprzód, czego najlepszym dowodem dostarczenie w styczniu r. 1641 Zarzutów drugich, które podobnie jak późniejsze Zarzuty szóste poczynione zostały Descartes'owi przez grono paryskich filozofów, teologów i mate9
Medytacje pisał Descartes nawrotami i z trudem. Na ten temat pisze G. Gadoffre (Descartes, Discours de la methode, str. XLI): Le Monde, Le Discours de la Methode, Les Meditations metahysiąues, Le Traite des Passions, Les Principes, ont ete ecrits peniblement, retouches mille fois, agrandis, transformes, avant de recevoir leur formę definitive". u
11
Słowo wstępne
matyków, grupujących się dookoła osoby Mersenne'a. (Co prawda inny zespół osób redaguje Zarzuty szóste, a inny drugie. Autorzy Zarzutów szó stych musieli mieć wgląd w koncepcje Descartes'a, wyłożone poza Medy tacjami.) Do stałych bywalców tego paryskiego zespołu uczonych należa ło wielu wybitnych w tym czasie ludzi, wśród których na czoło wysuwa się przyjaciel Descartes'a Girard Desargues . Przejawem dużego wpływu, jakim w tej pierwszej paryskiej „Akademii" cieszyli się matematycy, było przedłożone Descartes'owi życzenie ułożenia treści Medytacji more geometrico". Descartes temu życzeniu odpowiedział i ułożone przez niego Rationes, Dei existentiam et animae a corpore distinctionem probantes, more geometrico dispositae powinny się znajdować w całości po-Medytacyjnej dyskusji po Odpowiedziach drugich. Nie tylko jednak Francuzi znajdowali się w gronie uczonych, którego duchem ożywczym był Mersenne. Wśród obcokrajowców, którzy się ze tknęli bliżej z tym środowiskiem, wspomnieć należy Tomasza Hobbesa . Za pośrednictwem więc Mersenne'a i Gassenda otrzymuje Hobbes (zapew ne w grudniu 1640 r.) Medytacje wraz z pierwszymi Zarzutami i odpowie dziami. Natychmiast zabiera się do pracy i z początkiem roku 1641 przy syła ojcu Mersenne sformułowane przez siebie Zarzuty trzecie. Znamy dokładnie daty tej przesyłki, która nastąpiła w dwóch partiach: 20 stycznia i 7 (8?) lutego. Doktorowie Sorbony nie zabrali oficjalnie głosu w sprawie Medytacji. Jeden tylko stawny Antoni Arnauld nadsyła swe zarzuty teo logiczne, które Descartes'a szczególnie cieszyły i które wysoko sobie cenił. Te zarzuty Arnaulda znane są jako Zarzuty czwarte. Wiemy, że 9 lutego 1641 r. Mersenne doręczył tekst Medytacji i Za rzutów najpoważniejszemu chyba przeciwnikowi Descartes'a, jakim był 1 0
i3
11
12
13
1 0
Był to architekt i praktyk, obawiający się raczej filozofii, a najbardziej twórczy na polu matematyki, którą zajmuje się zresztą tylko ubocznie. Mimo to u niego właśnie szukać należy początków geometrii wykreślnej. Pod jego wpływem znajdował się Błażej Pascal. Hobbes, będąc zwolennikiem absolutyzmu, w latach 1640-1651 przebywa w Pary żu, usunąwszy się z Anglii wobec zwycięstwa tam tendencji demokratyczno-parlamentarnych. Podczas swego pobytu w Paryżu pozostaje w zażyłych stosunkach z Gassendusem i Mersenne'em. Idąc za Adamem, Tannery'm, Giittlerem, Rivaudem itd. przyjmujemy w zasadzie pisownię: Descartes, a nie Kartezjusz (sam Descartes protestował przeciw latynizacji swego nazwiska i nie uznawał brzmienia: Cartesius). Opowiadamy się też za wprowadzeniem do polskiego piśmiennictwa pierwotnego brzmienia nazwiska Gassendus (po francusku Gassend), a nie Gassendi, zważywszy, że używanie końcówki włoskiej uzasadnione jest tylko długotrwałą u nas i gdzie indziej, ale nie mającą dostatecznych podstaw, tradycją. Antoni Arnauld (zm. 1694), „Le grand Arnauld", był głównym teoretykiem janse nizmu i popularyzatorem doktryny Saint-Cyrana i Jansena. Będąc doktorem teologii na Sorbonie został jednak usunięty przez kardynała Richelieu i był pozbawiony funkcji aż do śmierci kardynała (1642). W roku 1641 ma Arnauld niespełna 30 lat. 1 1
1 2
1 3
12
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Gassendus. Od tego momentu zaczyna się długotrwała i skomplikowana polemika pomiędzy tymi dwoma filozofami, zakończona uroczystym i publicznym pojednaniem w r. 1648. Już od samego początku Gassendus był źle usposobiony wobec Descartes'a, zrazu z powodu drobnych kon trowersji przyrodniczych; poważniejsze i zasadnicze różnice w poglądach zaznaczają się dopiero później. Krytykę Medytacji Kartezjańskich wyraził Gassendus w obszernych Zarzutach, które otrzymały nazwę piątych i które przestudiował Descartes, odpowiadając na nie w Odpowiedziach piątych. Uzyskane tą drogą Zarzuty i odpowiedzi dołączył Descartes do Medy tacji i ułożył w następującej kolejności: 1. Caterus; 2. paryska grupa filo zofów, teologów i matematyków; 3. Hobbes; 4. Arnauld; 5. Gassendus; 6. druga partia zarzutów wspomnianej grupy paryskiej {Zarzuty szóste). W ten sposób, poprzedzone Listem do Sorbony, Przedmową do czytelnika i Przeglądem treści, uzupełnione sześcioma grupami Zarzutów i odpowiedzi ukazały się Medytacje drukiem po raz pierwszy 28 sierpnia 1641 r. nakła dem księgarni Soły w Paryżu. Mersenne, który w Paryżu kierował całą tą sprawą, przesłał z tego nakładu około 40 egzemplarzy Descartes'owi, a dużą część rozdał bezpłatnie na terenie Paryża. Polemika Descartes^ z Gassendusem na temat Medytacji bynajmniej nie skończyła się na Odpowiedziach piątych. Gassendus uważał za konieczne dać ze swej strony nową replikę i 15 marca 1642 r. ogłasza w gronie swoich najbliższych znajomych odpowiedź na Responsiones ąuintae Descartes'a pod metaphysica. W drugim, amsterdamskim wydaniu tytułem Disąuisitio Medytacji z maja 1642 r. ukazał się list Descartes'a do ojca Dinet, jezuity i prowincjała francuskiej prowincji Towarzystwa Jezusowego. W liście tym znajdują się echa żalu ze strony Descartes'a z powodu tej w jego mniema niu „kreciej" roboty Gassendusa. Dwa lata później u Jana Blaeva w Amsterdamie ukazuje się Petri et Instantiae: adversus Gassendi Disąuisitio Metaphysica seu Dubitationes Renati Cartesii Nletaphysicam, et Responsa. Dzieło to zawiera na nowo i inaczej ułożone Zarzuty piąte, odpowiedzi Descartes'a i repliki Gassen dusa. Nowy układ polega na tym, że po każdym zarzucie umieszczona jest odpowiedź, a po odpowiedzi jedna lub więcej replik Gassendusa w posta ci tzw. Instancji. Ponadto dodany jest do całości szczegółowy wykaz tre ści, stanowiący właściwie streszczenie całego dzieła . Descartes i tym ra14
15
1 4
W liście do Mersenne'a z 21 kwietnia 1641 r. pisze Descartes, że tak właśnie ugru pował Zarzuty i odpowiedzi, aby nie fałszować historii (pour conseruer la verite de Vhistoire). Ten w y k a z podający treść zarzutów, odpowiedzi i replik Gassendusa umieszczony jest w tomie VII dzieł Descartes'a wydanych przez Adama-Tannery'ego, str. 3 9 4 - 4 0 9 . Disąuisitio Metaphysica wyszła też w: Gassendi Opera, Lugduni 1658, tom III, str. 2 8 3 - 4 1 0 . 1 5
13
Słowo wstępne
zem nie pozostał dłużny i odpowiedź swoją na Instancje Gassendusa sfor mułował w liście do Clerseliera z 12 stycznia 1646 r. List ten ukazał się w r. 1647 wraz z francuskim tłumaczeniem Medytacji dokonanym przez ks. de Luynes. Nie trzeba specjalnie podkreślać roli jezuitów w życiu umysłowym Francji i Europy w XVII w. Waga tego zakonu zwiększała się jeszcze dzięki temu, że tyle znakomitych umysłowości należało do Towarzystwa Jezu sowego. Z jezuitami związany był też szczególnie Descartes, który prze cież pierwszą swą formację umysłową otrzymał w słynnym kolegium-internacie La Fleche, do którego oddano go w r. 16o6, a więc w dwa lata po otwarciu tego pięknego i świetnie wyposażonego zakładu. Nie można się więc dziwić, że autorowi Medytacji szczególnie zależało na tym, jakie echo wywoła w kołach jezuickich to jego dzieło, do którego treści przy kładał dużą wagę. Wiemy dziś, że reakcje jezuitów były bardzo rozmaite; mniejszość tylko była ustosunkowana życzliwie wobec nowych koncep cji kartezjańskich (np. ojcowie Dinet i Charlet), a bardzo nieliczni stali się ich żarliwymi poplecznikami (Vatier, Mesland), podczas gdy ogół okazał się zdecydowanie wrogo usposobiony względem poglądów zawartych w Medytacjach; w których widziano przejawy niebezpiecznego nowatorstwa. Nie chcąc zapewne czynić niepotrzebnego rozgłosu ojciec Bourdin T. J . zaczął zwalczać filozofię Kartezjańską w gronie najbliższych swych przyjaciół i uczniów. Powiadomiony o tym przez Mersenne'a, a szcze gólnie drażliwy na tym punkcie, Descartes zwrócił się w przytoczonym już liście ze skargą do dawnego swego nauczyciela z La Fleche, a obec nego prowincjała ojca Dinet. Spełniając choć w części pragnienie Descar t e s ^ o. Dinet doprowadził do tego, że o. Bourdin sformułował swe zarzuty i one to jako Zarzuty siódme wraz z odpowiedziami Descartes'a i z jego listem do o. Dinet pojawiły się razem z innymi Zarzutami i odpowiedziami w drugim, amsterdamskim wydaniu Medytacji. Chcąc uwzględnić wszystkie teksty, składające się na wielką dyskusję nad Medytacjami Kartezjańskimi, trzeba by jeszcze przytoczyć zarzuty anonimowego Hyperaspistesa {Zarzuty ósme) i znanego przedstawiciela platonizmu z Cambridge Henry More'a {Zarzuty dziewiąte), które nie zostały opublikowane, lecz załatwione drogą korespondencji, z której się też o nich dowiadujemy . Dla całej problematyki Zarzutów i odpowiedzi 1 6
17
1 6
O. Bourdin był profesorem matematyki w College de Clermont, a później w College Louis-le-Grand w Paryżu. 1 7
Zarzuty te nigdy nie zostały określone jako Zarzuty ósme i dziewiąte - ale mogły by być w ten sposób nazywane. Choć w ogromnej korespondencji Kartezjańskiej wiele listów posiada charakter dyskusyjny, związany z problematyką Medytacji, to jednak ko respondencja z anonimowym Hyperaspistesem (imepaaTuaT^c = rezerwista, żołnierz re-
14
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
ważny jest też obszerny list Descartes'a do Gisberta Voetiusa, teologa protestanckiego z Utrechtu, który tam ostro zwalczał kartezjanizm od czerwca 1639 r., gdy kartezjanin Henryk Regius został profesorem filo zofii w Utrechcie; treść tego listu ściśle się wiąże z listem do o. Dinet . Trzeba wreszcie powiedzieć i to, że podobnie jak książę de Luynes dokonał pierwszego francuskiego przekładu Medytacji, tak Zarzuty i odpo wiedzi przetłumaczył na francuski Clerselier. W liście z 10 kwietnia 1645 r. pisze Descartes do Clerseliera, że oba przekłady: jego i de Luynes'a są tak dobre, iż niejedno jest w nich lepiej i jaśniej wyrażone niż w tekście łacińskim; trudno dziś rozstrzygnąć, ile w tym sądzie Descartes'a było szczerej prawdy, a ile wytwornej uprzejmości . W każdym razie prze18
19
zerwy), Arnauldem i More'em stanowi wyraźną grupę listów dyskusyjnych na temat zagadnień poruszanych w piątych Zarzutach i odpowiedziach. Dlatego też zostały one osobno opracowane i opublikowane przez panią Genevieve Lewis: Descartes, Correspondance avec Arnauld et Morus, Paris 1953. A u t o r k a zaznacza w ciekawej Przedmowie, że Zarzuty Hyperaspistesa traktował Descartes jako dalszy ciąg Zarzutów i chciał je dołączyć wraz z odpowiedzią do pierwszego wydania Medytacji, ale było już za późno i wydawca ich nie przyjął do druku. Listy Arnaulda stanowią uzupełnienie Zarzutów czwartych, choć Descartes na nie odpowiadając nie wiedział, kto jest ich autorem (Arnauld znacznie później, trzy dzieści lat po śmierci Descartes^, podjął raz jeszcze temat wyjaśnienia Odpowiedzi czwar tych w swoim Examen du Traite de Vessence des corps, druga część Oeuvres, tom 38, str. 100 i nn.). W swej korespondencji z Descartes'em Henryk More jest, zwłaszcza z początku, entuzjastą filozofii Kartezjańskiej, jako zażarty wróg poglądów Hobbesa. W wydaniu pani Lewis cała ta korespondencja obejmuje 175 stron podwójnego (łacińskiego i francuskiego) tekstu ósemki - i zawiera następujące listy: - Hyperaspistesa (lipiec 1641) - odpowiedź Descartes'a (sierpień 1641), - Arnaulda (3 czerwca lub 15 lipca 1648) - odpowiedź Descartes'a (4 czerwca lub 16 lipca 1648), - Arnaulda (25 lipca 1648) - odpowiedź Descartes'a (29 lipca 1648), - Henryka More'a (11 grudnia 1648) - odpowiedź Descartes'a (5 lutego 1649), - Henryka More'a (5 marca 1649) - odpowiedź Descartes'a (15 kwietnia 1649), - Henryka More'a (23 lipca 1649) - odpowiedź Descartes'a (sierpień 1649). List ten został wydany po raz pierwszy w 1643 jako: Epistoła ad Gisbertum Yoetium, Amsterodami apud Ludovicum Elzevirium 1643 (format „dwunastka", stron 282); wyda nie to posiada Biblioteka Jagiellońska (Philosophia 1064). W wydaniu z r. 1650 list ten obejmuje 88 stron. W Słowie wstępnym Księgarza do czytelnika (1647) czytamy między innymi: „Cependant ce Livre passe des Universites dans les Palais des Grands, et tombe entre les mains d'une personne d'une condition tres eminente. Apres en avoir lu les Meditations, et les avoir jugees dignes de sa memoire, il (duc de Luynes) prit la peine de les traduire en Francais; soit que par ce moyen il se voulut rendre plus propres et plus familieres ces notions assez nouvelles; soit qu'il n'eut autre dessein que d'honorer TAuteur par une si bonne marąue de son estime. Depuis une autre personne (Clerselier) aussi de merite n'a pas voulu laisser imparfait cet ouvrage si parfait, et marchant sur les traces de ce Seigneur, a mis en notre langue les Objections qui suivent les Meditations, avec les Reponses qui les accompagnent; 1 8
1 9
Słowo
15
wstępne 2 0
kład francuski całego dzieła ukazał się po raz pierwszy w r. 164 7 ; bra kowało tam jednak Zarzutów i odpowiedzi siódmych raz listu do o. Dinet, które w wydaniu francuskim pojawiły się dopiero w r. 1661 (Paris, Hen ry le Gras). W celu ułatwienia Czytelnikowi orientacji w całości znajdującego się w tym tomie dzieła podajemy następujące tabele i zestawienia: chronogram historyczny; wykaz tekstów, które powinny by się znaleźć w tym prze kładzie, lecz nie zostały w nim umieszczone, ponieważ opracowanie ich jeszcze bardziej opóźniłoby jego wydanie i powiększyło jego objętość; zestawienie ważniejszych zagadnień poruszanych w Zarzutach; wybrane materiały bibliograficzne. CHRONOGRAM
HISTORYCZNY
21
18 lipca 1629: List Descartes'a do o. Gibieuf, zawierający zarysy Medytacji 15 lipca 1630: podobny list do o. Mersenne wczesna jesień 1640: Descartes przesyła tekst Medytacji M. Caterusowi i otrzymuje od niego jego zarzuty [Zarzuty T) 11 listopada 1640: Descartes przekazuje o. Mersenne egzemplarze Medyta cji wraz z Zarzutami Caterusa i własnymi na nie odpowie dziami (Odpowiedź I) listopad 1640: o. Mersenne obiecuje rozesłać Medytacje wraz z pierwszymi Zarzutami i odpowiedziami do t. I. 1641. grudzień 1640: Medytacje z Zarzutami i odpowiedziami Iotrzymuje Tomasz Hobbes 31 grudnia 1640: Descartes pisze Synopsis sześciu Medytacji styczeń 1641: Descartes otrzymuje Zarzuty drugie 20 stycznia 1641: Tomasz Hobbes przesyła pierwszą część swych Zarzutów trzecich 7 (8) lutego 1641: nadchodzi reszta Zarzutów trzecich Hobbesa 9 lutego 1641: Mersenne dostarcza Medytacje z Zarzutami Gassendusowi 28 sierpnia 1641: ukazuje się pierwsze wydanie Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami (I-Vt) 15 marca 1642: Gassendus wygłasza replikę na Odpowiedzi piąte jugeant bien que pour plusieurs personnes, le Francais ne rendrait pas ces Meditations plus intelligibles que le Latin, si elles n'etaient accompagnees des Objections, et de leur Reponses qui en sont comme les Commentaires cette version a passe sous les yeux de TAuteur, il Ta trouvee si bonne, qu'il n'en a jamais voulu changer le style, et s'en est toujours defendu par sa modestie et 1'estime qu'il fait de ses Traducteurs." 2 0
2 1
Paris 1647, Veuve Jean Camusat et Pierre Le Petit, in 4 - 0 . Podaje się tu jedynie daty najważniejsze.
16
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
maj 1642: ukazuje się w Amsterdamie drugie wydanie Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami (I-VII) 1643: ukazuje się w Amsterdamie list do G. Voetiusa 1644: ukazuje się w Amsterdamie Disąuisitio metaphysica Gassendusa 10 kwietnia 1645: list do Clerseliera, w którym Descartes chwali jego przekład francuski Zarzutów i odpowiedzi 12 stycznia 1646: list Descartes'a do Clerseliera, zawierający odpowiedź na Instancje Gassendusa 1647: ukazuje się przekład francuski Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi (/-W) 1648: publiczne pojednanie Descartes'a z Gassendusem 1661: ukazuje się wydanie Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi (/- VII) w języku francuskim WYKAZ TEKSTÓW, które stanowią całość wraz z Medytacjami oraz z Zarzutami i odpowiedziami, a zostały pominięte, aby zbyt nie powiększać objętości dzieła 5
1. Odpowiedzi Piotra Gassendusa na Odpowiedzi piąte Descartes a, czyli Instantiae zawarte w Disąuisitio metaphysica . 2. Szczegółowy wykaz treści zawartej w Disąuisitio metaphysica Gas sendusa . 3. List Descartes'a do Clerseliera z 2 stycznia 1646, zawierającyodpowiedź na Instancje Gassendusa . 3. Korespondencja dotycząca zarzutów anonimowego Hyperaspistesa. 4. Korespondencja dotycząca zarzutów Henry M o r e ' a . 6. List Descarts^ do Gisberta Yoetiusa . 11
2 3
24
25
26
2 2
Petri Gassendi Oprera, Lugduni 1658, tom III, str. 2 8 3 - 4 1 0 . Adam-Tannery, Oeuvres de Descartes, tom VII, str. 394-409. Notatki o tym liście: Adam-Tannery, Oeuvres de Descartes, tom VII, str. 3 5 7 - 3 5 8 . Korespondencja między Hyperaspistesem, Arnauldem, Henrykiem More'em a Descartes'em, rozrzucona po kilku tomach w wydaniu Adama-Tannery'ego, została ze brana razem w wydaniu pani Genevieve Lewis, Descartes, Correspondance avec Arnauld et Morus, Paris 1953. Znajduje się w tomie VII Oeuvres de Descartes w wyd. Adama-Tannery'ego. 2 3
2 4
2 5
2 6
17
Słowo wstępne
ZESTAWIENIE WAŻNIEJSZYCH ZAGADNIEŃ PORUSZONYCH W ZARZUTACH Z A R Z U T Y PIERWSZE ( P O C H O D Z Ą C E
OD
CATERUSA)
Istnienie obiektywne w intelekcie nie ma w sobie więcej rzeczywisto ści niż ta, która przysługuje nazwie. Ja sam mogę być źródłem wszystkich moich idei, a skoro nie ma wśród nich jakiejś jednej, która by mnie sa mego przewyższała treścią zawartej w niej rzeczywistości, cała rzeczywi stość obiektywna to byt myślowy tylko. Występujące w Bogu pochodze nie od samego siebie należy rozumieć negatywnie, jako brak wszelkiej przyczyny sprawczej. Istota skończona może poznać nieskończoność tylko negatywnie. Zgodnie ze św. Tomaszem z Akwinu należy odrzucić dowód ontologiczny. Descartes w swych dociekaniach posługuje się szkotystyczną różnicą formalną. ZARZUTY DRUGIE (POCHODZĄCE
OD
FILOZOFÓW,
TEOLOGÓW I M A T E M A T Y K Ó W PARYSKICH)
Niewłaściwe i nieuzasadnione jest zerwanie związków, które w rze czywistości zachodzą między funkcjami intelektu a mózgiem. Idea Boga powstaje w nas przez potęgowanie tego, co skończone, a wyższa wartość idei Boga od innych idei zasadza się na myślowej tylko różnicy, jaka zachodzi między tymi ideami. Idee Boga i Jego przymiotów są ostatecznie tworami myśli i nie można ich uważać za rzeczy. Jeżeli wszystko zależy od Boga i od stwierdzenia Jego istnienia, to zależy od Niego również i prawdziwość zdania „cogito, ergo sum"; tymczasem prawdziwość tego zdania przyjmujemy już przed stwierdzeniem istnienia Boga. Bóg może, a czasem nawet musi, postępować tak, jak gdyby był zwodzicielem: czyni tak dla celów pedagogicznych. Możemy się mylić nawet w odniesieniu do tego, co najjaśniejsze i najwyraźniejsze: wątpienie nasze może się rozcią gać i na takie rzeczy. Dowód ontologiczny (przedstawiony w postaci sylogizmu) należy poddać krytyce i odrzucić. Wobec niemożności pozna nia bytu nieskończonego trzeba również odrzucić możliwość poznania jego przymiotów. Zagadnienie jednostkowej nieśmiertelności duszy zostało wła ściwie przez Descartes'a pominięte, a różnica między duszą i ciałem nie została dostatecznie wykazana.
Z A R Z U T Y TRZECIE
(POCHODZĄCE
OD
HOBBESA)
Wątpienie o prawdziwości wrażeń zmysłowych nie jest czymś w dziejach myśli ludzkiej nowym. Na podstawie tego, że jestem istotą my ślącą, nie wolno mi wnosić, że jestem duchem; nie wolno ponadto utoż-
18
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
samiać podmiotu z jego właściwościami. Całe nasze poznawanie pojęcio we to zespalanie ze sobą nazw przy pomocy łącznika „jest". Intelekt nie może z przypadłości poznać idei związanej z tymi przypadłościami sub stancji; idea substancji nie posiada w sobie więcej rzeczywistości obiektyw nej niż idea przypadłości. Z przymiotów Boga nie możemy wnosić, że Bóg jest Stwórcą świata. Gdyby idea Boga była nam wrodzona, to musiałby ją mieć w sobie obecną również i ktoś, kto śpi, lecz jest pozbawiony snów. Jeśli idea Boga nie jest nam wrodzona, to nie możemy dowieść ani istnie nia Boga, ani tego, że jest On Stwórcą świata. Błąd nie może mieć swej przyczyny w wolnej woli; co więcej, nieraz niezależnie i wbrew naszej woli musimy uznać to, co zostało jasno dowiedzione. To, co Descartes określa mianem natury (np. natura trójkąta), nie jest niczym innym jak tylko nazwą. Istota i istnienie nie są niczym innym jak tylko wytworami na szego abstrahowania; w rzeczywistości są one czymś jednym i tym samym. Jeżeli Bóg może nas czasem zwodzić w celach leczniczych lub wychowaw czych, to upada kartezjańska podstawa, na której opierałaby się nasza pewność istnienia świata. U Descartes'a niepewne jest kryterium odróż niające jawę od snu, a ateista wedle założeń kartezjańskich nigdy nie mógłby wiedzieć czy śpi, czy też czuwa. ZARZUTY
CZWARTE (POCHODZĄCE OD
ARNAULDA)
Zbyt daleko sięgające i zbyt swobodne wątpienie niesie w sobie nie bezpieczeństwo dla teologii. Zachodzi podobieństwo toku myśli Descar tes^ i Augustyna odnośnie do cogito (np.: De libero arbitrio II, 3; Soliloąuia II, 1; De beata vita). Intuicyjne poznanie własnego Ja jest pewniejsze od poznania otaczającego nas świata cielesnego, ale z samego cogito nie wy nika jeszcze poznanie istoty człowieka. Czymś innym jest, że występuje we mnie idea Boga i że dowodzę stąd Jego istnienia, a czymś innym, że jako człowiek posiadający ideę Boga muszę od Niego pochodzić. Wystę pujące w Bogu pochodzenie od samego siebie może być poznane przez nas tylko negatywnie. Zdanie: „prawdziwe jest wszystko, co poznajemy jasno i wyraźnie" opiera się na prawdziwości Boga, ale zdanie stwierdzające ist nienie Boga ma swe oparcie w pierwszym zdaniu; zachodzi tu więc circulus vitiosus. Nie można zdolności myślenia utożsamiać ze świadomością (np. w nie narodzonym jeszcze dziecku). Gdy Descartes zastanawia się nad przyczyną błędu, zajmuje się nim głównie w zakresie prawdy i fałszu, a nie dobra i zła. Zasada jasnego i wyraźnego poznania jako kryterium prawdziwości odnosi się tylko do wiedzy przyrodzonej, nigdy zaś do nadprzyrodzonej. Dlaczego sposoby bycia nie mogłyby istnieć niezależnie od substancji; różnica zachodząca między nimi jest różnicą formalną. Nic
Słowo
19
wstępne
nie zmusza nas do przyjęcia, że istota myśląca nie może być rozciągła; nie znamy dokładnie ani istoty ciała, ani istoty ducha. Z A R Z U T Y PIĄTE ( P O C H O D Z Ą C E OD
GASSENDUSA)
Niepotrzebne i zbyt śmiałe jest wprowadzanie do rozważań Boga zło śliwego lub celowo wprowadzającego w błąd; wystarczyłoby zastosowanie wątpienia do wszystkiego, co dotychczas uznawano za pewne. Zrywając zależność duszy od ciała nic o niej samej nie możemy wiedzieć, gdyż duszę możemy poznawać tylko wraz z poznawaniem ciała. Zasada „to jest praw dziwe, co poznajemy jasno i wyraźnie" grzeszy subiektywizmem; nie może ona być stosowana do rzeczy jako takiej, natomiast tak jasno i wyraźnie poznawane przez nas twierdzenia matematyczne mogą być, zdaniem Descartes'a, przedmiotem wątpienia. Nie istnieją żadne idee wrodzone; są tylko nabyte, gdyż całe nasze poznanie opiera się wyłącznie na doświad czeniu. Ideę Boga lub nieskończoności tworzymy, czerpiąc jej elementy ze świata zmysłowo-dostrzegalnego. Niedoskonałość i skończoność naszej własnej istoty nie dowodzi jeszcze istnienia czegoś nieskończonego jako naszej miary. Utrzymywanie się świata w istnieniu nie musi się dokony wać dzięki ustawicznej interwencji Boga, lecz z własnego pędu do trwania i zachowania swego istnienia. Gdyby we wszystkich ludziach tkwiło znamię Stwórcy, to wszyscy musieliby posiadać jedno i to samo pojęcie o Bogu; tak jednak nie jest. Aby się dać przekonać wywodom Descartes'a, trzeba by, aby w każdym człowieku występowała jasna i wyraźna idea Boga. Jedynie dowód teleologiczny skłania nas do uznania istnienia Boga. O wiele głębszą przyczyną błędów jest intelekt niż wola. Nie ma realnej różnicy między istotą i istnieniem. Pewność całej nauki nie może zależeć od twierdzenia, że Bóg istnieje, gdyż aprioryczny dowód na Jego istnienie nie ma uzasadnienia. Żadne z twierdzeń matematycznych nie wspiera się na tezie stwierdzającej istnienie Boga. Między wyobraźnią a intelektem zacho dzi tylko różnica stopnia. Kto wie, czy duch nie jest tylko subtelniejszym ciałem. Idea ducha nie jest ani jasna, ani wyraźna. Niezmierna trudność wiąże się z wyjaśnianiem przebywania ducha w ciele. Trzeba albo przy jąć, że człowiek składa się z dwóch ciał (grubego i subtelnego), albo też przyznać, że zwierzę, podobnie jak człowiek, składa się z ciała i z ducha.
Z A R Z U T Y SZÓSTE ( P O C H O D Z Ą C E OD TEOLOGÓW
FILOZOFÓW,
I MATEMATYKÓW PARYSKICH)
Aby cogito nie prowadziło nas do regressus in infinitum, trzeba by przyjąć inne, wyższe kryterium pewności, gdyż samo myślenie jest może również ruchem cielesnym. Może człowiek nie jest czymś odmiennym od
20
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
maszyny, skoro między poznawaniem ludzkim i zwierzęcym zachodzi tylko różnica stopnia. Twierdzenia mówiące nam o istnieniu res cogitans i o istnieniu Boga są o wiele mniej pewne od prawd matematycznych, a wiedza człowieka uznającego istnienie Boga niczym się nie różni od wie dzy ateisty. Bóg może ludzi wprowadzać w błąd dla upokorzenia ich lub dla ukarania. Nieodwołalna i absolutna decyzja w Bogu niszczyłaby Jego wolność. Czy Bóg mógłby zmienić prawdziwość twierdzeń matematycz nych? Przypadłości są czymś rzeczywistym i różnym od substancji. Inte lekt nie posiada doskonalszej zdolności poznawczej od zmysłów. Sposób dowodzenia stosowany przez Descartes'a w niejednym wypadku jest nieprzekonujący. Bóg mógł zarówno duchom, jak i ciałom udzielić zdol ności do myślenia, wątpienia itp. Odrębne istnienie ducha i ciała nie wynika bynajmniej z tego, że my poznawczo ujmujemy różnicę, jaka zachodzi między duchem i ciałem. ZARZUTY
SIÓDME ( P O C H O D Z Ą C E
O D O. BOURDIN)
Konsekwentne przeprowadzenie absolutnego wątpienia uniemożliwia budowę nowego gmachu wiedzy. Brak wyraźnego kryterium odróżniającego sen od jawy; dopóki nie znajdzie się takiego, zadowalającego kryterium, cała pewność cogito jest zwodnicza. Metoda myślenia łatwo może się przemienić w „metodę śnienia".
Nie należy zapominać, że wiele zagadnień poruszonych w Zarzutach powtarza się, ale zarazem trzeba pamiętać, że ujęcia tych zagadnień róż nią się pomiędzy sobą. Powinno się też mieć na uwadze, że zestawione tu w wielkim skrócie dyskutowane problemy to bynajmniej nie inwen tarz, lecz wybór z całej bogatej problematyki, wypełniającej obszerne Zarzuty, dotyczące Kartezjańskich Medytacji.
Autorzy obu przekładów wyrażają w tym miejscu serdeczne po dziękowanie Profesor Izydorze Dąmbskiej za wielki trud włożony w uzgadnianie ze sobą odrębnie dokonywanych tłumaczeń Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi, nie zapominając i o tym, że Prof. Dąmbska nie tylko dokonała przekładu Rozmowy z Burmanem i Listu do Sorbony, lecz prze prowadziła zestawienie łacińskiego tekstu Medytacji z pierwotnym tłuma czeniem francuskim i skontrolowała pod względem rzeczowym polski tekst Zarzutów i odpowiedzi. Tekst ten poddany został rewizji filologicznej Profesorów St. Dancewicza i Tytusa Górskiego, którym też gorąco dzię-
Słowo
21
wstępne
kuje za wkład erudycji i wysiłek pracy tłumacz Zarzutów i odpowiedzi. Również i całemu Komitetowi Redakcyjnemu Biblioteki Klasyków Filo zofii należą się słowa prawdziwej podzięki, zarówno Pani Narcyzie Szancerowej, redaktor tych pierwszych tomów zawierających dzieła Descartes'a, oraz Sekretarzowi Pani Irenie Krońskiej, jak i Redaktorowi Działu Kartezjańskiego Profesorowi Romanowi Ingardenowi, który nie szczędził wielu godzin wytężonej pracy, aby wielką swą wiedzą i doświadczeniem przyczynić się do możliwie najwłaściwszej postaci przekładu. Stefan Kraków, w lutym 1957
Swieżawski
BIBLIOGRAFIA Podany wykaz literatury nie jest w żadnej mierze kompletną bi bliografią filozofii Kartezjańskiej i nie jest nawet zestawieniem wszystkich pozycji bibliograficznych, odnoszących się do Medytacji i do związanych z nimi Zarzutów i odpowiedzi. Załączony wykaz obejmuje najpierw głów ne wydania Medytacji, Zarzutów i odpowiedzi i ich tłumaczeń, a następnie ważniejsze dzieła i artykuły, dzięki którym zainteresowani Czytelnicy mogliby poszerzyć i pogłębić swą znajomość problematyki, wypełniającej same Medytacje i związaną z nimi dyskusję. Z punktu widzenia bibliografii Medytacje o pierwszej filozofii R, Descar tes^ stawia się w rzędzie tych nielicznych w dziejach myśli książek, które zyskały największą ilość wydań, przedruków, tłumaczeń, komentarzy i opracowań. Całej obszernej literatury Kartezjańskiej, a nawet specjalnie dotyczącej Medytacji, nie sposób tu przytoczyć. Toteż w przedstawionej nocie bibliograficznej podajemy tylko w skromnym wyborze niektóre pozycje z wydań łacińskich, tłumaczeń, komentarzy i opracowań. Pierwsze wydanie Medytacji Descartes'a ukazało się w r. 1641 w języku łacińskim drugie wydanie łacińskie tekstu ukazuje się już w r. 1642 w Amsterdamie pod zmienionym nieco tytułem . Żywe zainteresowanie dziełem, które w krótkim czasie przekroczyło granice Francji i Niderlandów, sprawia, że po dwóch pierwszych następuje w różnych krajach długi szereg wydań dalszych. Są to bądź proste prze druki wydań wcześniejszych, bądź wydania krytyczne, powstałe na dro dze analizy tekstu źródłowego. Medytacje ukazują się przy tym rozmaicie: jako osobne pozycje wydawnicze i jako części składowe pełnych wydań dzieł bądź zbiorów pism Descartes'a. Ukazują się wraz z Zarzutami i odpowiedziami na nie i bez zarzutów i odpowiedzi. 2
1
Dokładne brzmienie tytułu zob.: Słowo wstępne, str. 8.
2
Dokładne brzmienie tytułu zob. tamże.
23
Bibliografia
Spośród łacińskich wydań Medytacji
można wymienić następujące:
Meditationes de prima philosopbia, in ąuibus Dei existentia et animae humanae a corpore distinctio demonstrantur. Appendix continens objectiones, Amsterdam 1678 u Elzewira. Meditationes de pńma philosopbia, oprać. C. S. Baracha, Wiedeń 1866, Beck. Meditationes de prima philosopbia, oprać, wg oryginalnego wydania paryskie go i pierwszego francuskiego przekładu przez C. Guettlera, Monachium 1901 (wyd. I ) , 1912. (wyd. 2). Meditationes de prima philosopbia, oprać. A. Buchenau, Lipsk, Meiner 1913 (wyd. I), 1914 (wyd. 2). Meditationes de prima philosopbia, wg przekładu księcia de Luynes, oprać. G. Lewis, Paryż 1945, Vrin. Nadto Medytacje ukazały się m. in. w następujących wydaniach pism Kartezjusza po łacinie: Opera philosophica, ed. tertia, Amsterdam 1656, u Elzewirów. Opera omnia, Amsterdam 1670-1683. Opera mathematica et philosophica, Amsterdam 1692-1701. Oeuvrses, t. 1-12, oprać. Ch. Adam - P. Tannery, Paryż 1897-1913. To podstawowe krytyczne wydanie w t. VII wyd. w r. 1904 zawiera Medytacje. Obok łacińskich wydań Medytacji ukazują się tłumaczenia ich na róż ne języki. Pierwsze tłumaczenie Medytacji na język francuski ukazało się jeszcze za życia Kartezjusza w r. 1647 pod tytułem: Les Meditations metaphysiąues de Rene Des-Cartes touchant la premierę philosophie, dans lesąuelles Vexistence de Dieu et la distinetion reelle entre Vame et le corps de Vhomme, sont demonstrees. Traduites du latin de VAuteur par M. le D. D. L. N. S. (le duc de Luynes). Et les objections faites contrę ces Meditations par diverses personnes tres doctes, avec les reponses de VAuteur. Traduites par Mr C. L. R. (Clerselier), Paryż 1647 (wyd. I), 1661 (wyd. 2) J . Camusat - P. Petit. Następne tłumaczenia Medytacji na język francuski (w pewnym wybo rze) to: Meditations metaphysiąues, traduites du latin de Vauter par M. le D. D. L. N. S., et les objections faites contrę ces meditations, avec les reponses de Vauteur; traduites par M. C. L. R. (Claude Clerselier), oprać. Rene Fedó, Parż 1673 (wyd. 1) i 1724 (wyd. 2).
24
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Meditations touchant la philosophiepremierę, dans lesąuelles onprouve clairement Vexistence de Dieu et la distinction reelle entre Vame et le corps de Phomme, Avignon 1826; Seąuin. Premieres Meditotions, oprać. T. V. Charpentier, Paryż 1885, Hachette. Les Meditations metaphysiąues; oprać. E. Thouverez, 1899 (wyd. I), 1926 (wyd. 2), Belin. Premieres Meditations, oprać. H. Joly, 1930, Delalain. Meditations, oprać. M. Soziano, Paryż 1951, wyd. Larousse. A nadto w wydaniach zbiorowych dzieł Kartezjusza: Oeuvres completes, t. I-II, oprać. V. Cousin, Paryż-Strassburg 1824-1826, Levrault. Oeuvres philosophiąues, oprać. A. Garnier, Paryż 1834-1838, Hachette, Landrange. Oeuvres philosophiąues, oprać. A. Martin, Paryż 1838, 1839, 1842, 1843, 1882 (wydania kolejne). Oeuvres, oprać. J . Simon, Paryż, Charpentier, 1842, 1850, 1857 (wydania kolejne). Oeuvres completes, t. 1-12 + Dodatek (Index generał), oprać. Ch. AdamP. Tannery, Paryż 1897-1913, Cerf. Oeuvres et lettres, oprać. A. Bridoux, Paryż 1937, Biblioteka Plejady, wydanie z okazji 300-lecia. Textes choisis, ze wstępem J . P. Sartre'a, Lozanna 1944. Oeuvres philosophiąues et morales, Paryż 1948, Marchal. Z tłumaczeń Medytacji
na język niemiecki notujemy:
Meditationes de prima philosophia, tłum. K. Fischer, Mannheim 1863. Meditationes de prima philosophia, tłum. i adnot. C. Guettler, Monachium 1901 (wyd. 1), 1912 (wyd. 2), C. Beck. Meditationen ueber die Grundlagen der Philosophie, tłum. A. Buchenau, Lipsk, wyd. kolejne: 1914, 1915, 1919, 1948. Hauptschriften zur Grundlegung d. Philosophie, wyd. K. Fischer, Heidelberg, wyd. kolejne: 1863, 1869, 1930. Philosophische Werke, wyd. J . Kirchmann, Berlin 1870, 1882. Philosophische Werke, wyd. A. Buchenau, Lipsk, wyd. kolejne: 1902, 1911, 1913. Philosophische Ahhandlungen, wyd. R. Hirsch, Berlin-Wiedeń 1924. W języku włoskim Medytacje
zyskały m. in. następujące wydania:
Meditazioni filosofiche, wyd. tłum. G. de Guili, Turyn 1927 (wyd. I), 1933 (wyd. 2), 1938 (wyd. 3).
25
Bibliografia
Meditazioni filosofiche, wyd. tłum. R. Rinaldi, Florencja 1933 (wyd. 1), 1939 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, tłum. wyd. P. Serini, Mediolan 1934 (wyd. 1), 1936 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, wyd. tłum. B. Brunello, Bolonia 1938 (wyd. I), 1952 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, wyd. tłum. A. del Noce, Padwa 1940 (wyd. I), 1949 (wyd. 2). Opera, wyd., G. E. Barie, Mediolan 1947. Z tłumaczeń na język angielski: Meditations, tłum. J . Veitch, Londyn 1908 (wyd. 1). Meditations, wyd. tłum. J . Lafleur, New York 1951. The philosophical works of Descartes, Wyd. tłum. E. Haldane, G. Ross t. 1-2, Cambridge 1911-1912. A discourse on method, Meditations on the first philosophy and Principles of philosophy, tłum. J . Veitch, Wstęp A. Lindsay, Londyn 1953 nakł. Denta, New York 1953 nakł. Duttona. Z tłumaczeń na język rosyjski: Mietafiziczeskija rozmyszlenija, pieriewod V. M. Niewieżinoj, Petersburg 1901. Rozmyszlenija o pierwoj fiłosofii, Petersburg 1903. W języku hiszpańskim: Discurso del metodo y Meditationes metafisicas, Aires 1937, to samo w 1941.
tłum. M. Morente, Buenos
W języku rumuńskim: Meditationes
de prima philosophia,
W języku polskim Medytacje
przekł. C. Noica, Bukareszt 1937. miały tylko dwa tłumaczenia:
Rozmyślania nad zasadami filozofii, dowodzące istnienia Boga i różnicy pomię dzy duszą ludzką i ciałem, przełożył z łacińskiego Ignacy Dworzaczek pod redakcją Henryka Struvego, Warszawa 1885 (ze wstępem tłuma cza s. IX-XX). Medytacje o pierwszej filozofii, tłumaczyła Maria Ajdukiewiczowa, przekład przejrzał Kazimierz Ajdukiewicz, Kraków PAU, 1948. Medytacje Descartes'a, rozpowszechnione szeroko licznymi wydaniami, wywołały liczniejszą jeszcze literaturę poświęconą tak stronie historyczno-filologicznej dzieła, jak, i to głównie, postawionym w nim zagadnie niom i ich rozwiązaniom.
26
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
Najwcześniejsze opracowania Medytacji adnotacji i komentarzy jak:
filozofii
ukazywały się pod tytułem
Clauberg J . Paraphrasis in Renati Descartes Meditatianes de prima philosophia, Duisburg 1658. Wittich Ch., Annotationes ad Renati Des-Cartes Meditationes, Dordrechti 1688. Ostrowski M., Annotationes ad Meditationes Cartesii, A. 1707, Rpis 403 Biblioteki Kaczyńskich w Poznaniu. Bucherus de Valder, Annotationes in Meditationes Renati Des-Cartes, W XVII (?) Rpis Lat. q. 592 Bibl. Naród, w Warszawie. Z późniejszych, wartościowych opracowań Medytacji matyce wymienić można:
w ich proble
Ares R., Le catholicisme de Rene Descartes, w „Canada francais" 1937 s.803821, 936-958. Benes J . , L. Importance des Meditations Metaphysiąues" de Descartes au point de vue de sa methode, w „Travaux IX Congr. Philos." (1937) I, s. 1-9. Beneś J . , Quomodo Cartesius problema criticum posuerit et soherit, „Acta Pont. Acad. Romanae" N. S. III, s. 502-5o7. Boullier Fr., Histoire de la philosophie cartesienne, Paris 1854, 3 wyd. 1868. Carlini A., Lo spiritualizmo transcendentale nelle Meditazioni di Cartesio, w „Arch. di Storia d. Filosofia" 1938, nr 2. Chmaj L., Rozwój filozoficzny Kartezjusza, Warszawa 1930. Chmaj L., Zagadnienie „trzech faz" w rozwoju filozoficznym Kartezjusza, w „Przegl. Filozof.". Warszawa 1927, s. 149-163. Czajkowski St., Dowody istnienia Boga z Jego skutków u Kartezjusza^ w „Kwart. Filozof.", Kraków 1930, s. 292-316. Czajkowski St., Dowód ontologiczny Kartezjusza i jego nowa idea Boga, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1937, s. 133-151. Dąmbska L, „Meditationes" Descartesa na tle sceptycyzmu francuskiego XVII w., w „Kwart. Filozof.", Kraków 1950, s. 1-24. Gilson E., La liberte chez Descartes et la theologie, Paris 1914 (s. 201-204 o stosunku Desc. do o. Gibieuf). Gilson E., Etudes sur le role de la pensee medievale dans la formation du systeme cartesien, 1930. Gouhier H., Pour une histoire des Meditations Metaphysiąees, w „Revue des sciences humaines"; 1-2, 1951, Nouv. ser., fasc. 61. Gouhier H., Uesprit de la metaphysiąue cartsienne, w „Revue Hist. Philos. Civilis.", N. S. 18, s. 137-144, 199- 212. Gueroult M., Descartes selon Vordre des raisons, t. 1-2, Paris 1953. Alquie F., La decouverte de metaphysiąue de Vhomme chez Descartes, Paris 1950. )}
27
Bibliografia
Heimsoeth H., Sur ąueląues rapports des Regles de Descartes avec les Me ditations, w „Rev. de Metaph. et de Morale" 1913. Koyre A., Descartes und die Scholastik, Bonn 1923. Koyre A., Essai sur Videe de Dieu et les preuves de son existence chez Descar tes, Paris 1922, s. 185 i nast. Levis G., Rene Descartes - Francais, pbilosophe, Tours 1953 (O „Medy tacjach": s. 80-128). Łukasiewicz J . , Kartezjusz, w „Kwart. Filozof.", Kraków 1938/39, s. 223228. Natorp P., Le developpement de la pensee de Descartes depuis les Regulae jusqu'aux Meditations, w „Arch. f. Gesch. d. Philos.", 1897, s. 10-28. Mesnard P., Les preuyes cartesiennes de Vexistence de Dieu dans les „Medita tions metaphysiąues", Mediolan 1937. Orcibal J . , Les origines du Jansenisme, Paris-Louvain 1917 (t. II, rozdz. IV 0 O. Gibieuf). Pintard R., Descartes et Gassendi w „Travaux. IX Congr. Philos.", II, s. 115-22. Rubczyński W., Kryterium prawdy w teorii poznania pierwszych stoików 1 u Kartezjusza, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1906, s. 356-568. Simoncini H., Le prime polemiche sulle Meditazioni di Cartesio, Palermo 1930. Smith Kemp N., New studies in the philosophy of Descartes, London 1952 (od s. 163). Swieżawski St., Albertyńsko-tomistyczna a kartezjańska koncepcja człowieka, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1947, s. 87-104. Tatarkiewicz Wł., Początki metafizyki chrześcijańskiej: Descartes i Pascal, w „Spraw, z Posiedź. Tow. Nauk. Warsz.", Oddz. II, Warszawa 1929, nr 1-6. Versfeld M., An Essay on „The Metaphysics" of Descartes, London 1940. Wąsik W., Kartejusz w Polsce, w „Przegl. Filoz." Warszawa 1937, s. 199240, 441-463. Żółtowski A., Descartes, Poznań 1937. Żółtowski A., Descartes polemistą, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1937, s. 152-171. e
Szczególnie licznie ukazywały się prace o Descarcie i Medytacjach w związku z rocznicami kartezjańskimi. Poza pracami indywidualnymi notuje się wówczas publikacje specjalne i osobne zeszyty czasopism filo zoficznych poświęcone Descartes'owi. Warto tu wspomnieć opublikowane Prace IX Międzynarodowego Kongresu Filozoficznego w Paryżu w r. 1937 (w związku z 300-leciem Rozprawy o metodzie), a także zeszyty specjalne:
28
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Revue de Metaphysiąue et de Morale r. XLIV, 1: Revue Philosophiąue, r. LXII, 5-8; Revue de Synthese r. XIV, 1: Rivista di Filosofia Neo-Scolastica supl. do r. XXIX, a także Przegląd Filozof, r. 1937; Kwartalnik Filozof, r. XIX (1950) z. 1-2 nosi nadruk „Pamięci Kartezjusza w 300-lecie śmierci" i w całości poświęcony jest zagadnieniom kartezjańskim. Bogata literatura kartezjańska może być przy dzisiejszym stanie badań nad Decartes'em tematem osobnej, obszernej pracy. Przedstawiona biblio grafia stanowi skromny wycinek prac z tej dziedziny, pomocnych przy czytaniu Medytacji Czytelników zainteresowanych bliżej odsyłamy do specjalnych bibliografii kartezjańskich, jak: Bar A., Kartezjusz w Polsce, „Kwart. Filozof.", Kraków 1950, s. 151-160. Bergmann E., Les priracipales oeuvres sur Descartes publiees en Allemagne depuis 1900, w „Revue de Synthese" XIV, I, s. 98-102. Bontadini G., Litterature cartesienne au XX siecle. Les ouvrages italiens sur Descartes et le cartesianisme publies depuis 1900, w „Revue de Synthese" XIV, t, s. 87-97. Boorsch J., UEtat present des annees d apprentissage de Descartes, Albi 1928, s. 34. Boorsch J . , LEtat present des etudes sur Descartes, Paris 1937; XVI, 577. (Denise L.) Catalogue des ouvrages de Descartes conserves au departement des imprimes, Biblioth. Nationale 1909, coli. 34. Inventaire des papiers de Descartes fait a Stockholm, le 14fevrier 1650 (1854), s. 16. Keyling S. V., Livres et articles publies en langue anglaise sur Descartes et le cartesianisme depuis 1900, w „Revue de Synthese", XIV, I, s. 109-111. Krueger G., Descartes-Bibliographie, w „Archiv. Rechts-Sozialphilos.", 4, s. 203-204. Łubnicki N., Les travaux polonais sur Deseartes depuis 1900 environ, w „Revue de Synthese", XIV I, s. 103-108. Milhaud G., La litterature cartesienne au XX siecle, w „Revue de Synthese", XIV, 1. Pos H. - van Steenbergen A., Les oeuvres de Descartes publies dans les PaysBas de 1900 a 1937, w „Revue de Synthese", XIV, I, s. 112-114. Sirven J . , Bibliographie des annees d apprentissage de Descartes, Albi 1928, s. 34. 3
y
MEDYTACJE O PIERWSZEJ FILOZOFII
LIST
DO
PROFESORÓW
NAJUCZEŃSZYCH
SORBONY
I PRZESŁAWNYCH MĘŻÓW:
DZIEKANA I D O K T O R Ó W ŚWIĘTEGO FAKULTETU PARYSKIEJ TEOLOGII POZDRAWIA RENATUS DES CARTES Tak dalece słuszny powód skłonił mnie do ofiarowania Wam tego pi- VII. I sma a - ufam - że W y też równie słuszny mieć powinniście do podjęcia jego obrony, skoro tylko zdacie sobie sprawę z racji mego zamierzenia, iż niczym nie mógłbym lepiej Wam tu tego pisma polecić, jak mówiąc w paru słowach, do czego w nim dążyłem. Zawsze sądziłem, że dwa są główne zagadnienia z rzędu tych, których dowód należy raczej do zadań filozofii niż do teologii: mianowicie zagadnienie Boga i zagadnienie duszy. Jakkolwiek bowiem nam, wierzącym, wystarcza wyznawać na podstawie wiary, że dusza ludzka nie ginie wraz z ciałem i że Bóg istnieje, z pewno- 2 ścią jednak niewierzących nie będzie mogła - jak sądzę - przekonać o tym żadna religia ani chyba nawet żadna doskonałość moralna dopóty, dopóki przyrodzonym rozumem nie dowiedzie się im tych dwóch prawd. A skoro często w tym życiu większe nagrody są udziałem występków niż cnót, nieliczni tylko przenosiliby sprawiedliwość nad pożytek, gdyby nie oba wiali się Boga i nie oczekiwali innego życia po śmierci. I jakkolwiek niewątpliwie jest prawdą, że należy wierzyć w istnienie Boga, ponieważ uczy tego Pismo Św., i na odwrót, należy wierzyć Pismu świętemu, po nieważ mamy je od Boga (bo istotnie, skoro wiara jest darem Boga, On, który daje łaskę do wierzenia w resztę, może też dać ją po to, byśmy uwie rzyli w Jego istnienie), nie można jednak przedkładać tego niewierzącym, gdyż sądziliby, że to jest błędne koło., A zauważyłem też, że nie tylko w y wszyscy wespół z innymi teologami stwierdzacie możność udowodnienia przyrodzonym rozumem tego, iż Bóg istnieje, ale że i z Pisma świętego wynika, iż poznanie istnienia Boga jest łatwiejsze od poznania, które mamy w odniesieniu do wielu rzeczy stworzonych, a nawet że tak zupełnie jest łatwe, iż tym, którzy go nie posiadają, przypisać trzeba winę. Jasno to
32
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bowiem widać z tych słów (Sap. 13, 8-9): Wszakże zasię i tym nie ma być odpuszczone. Bo jeśli tak wiele umieć mogli, iż świat mogli ogarnąć, jakoż Pana jego nie łacniej znaleźli. A [w Liście] do Rzymian (rozdz. 1, 20) mówi się o nich, iż nie mogą być wymówieni. I tamże te słowa: co jest wiadome o Bogu; jest im jawne, napominają nas - jak widzimy - że to wszystko, co wiedzieć można o Bogu, można wykazać za pomocą racji nie skądinąd zaczerpnię tych, jak tylko z własnego naszego umysłu. Dlatego nie sądziłem, żebym miał usuwać się od zbadania, dlaczego i na jakiej drodze łatwiej i pewniej poznajemy Boga niż rzeczy doczesne. 3 Co się zaś tyczy duszy, to wielu sądzi, iż naturę jej niełatwo można zbadać, a niektórzy odważyli się nawet twierdzić, że racje rozumu ludz kiego skłaniają do przekonania, iż dusza ginie wraz z ciałem i że jedynie wiara każe utrzymywać coś przeciwnego; ponieważ jednak potępia ich na 8. sesji sobór lateraneński, który się odbywał za Leona X, i wyraźnie po leca filozofom chrześcijańskim, by zbijali ich argumenty i dowodzili w miarę swych sił prawdy, nie zawahałem się przystąpić i do tego zagad nienia. Poza tym wiem, że wielu bezbożnych nie chce wierzyć w to, że Bóg jest i że umysł ludzki różni się od ciała dlatego, że - jak mówią - nikt dotąd nie zdołał tych rzeczy udowodnić. Dlatego, chociaż wcale się z nimi w tym nie zgadzam i przeciwnie mniemam, że prawie wszystkie racje, które różni wielcy mężowie przytaczali w tych sprawach, mają siłę dowodu, gdy się je tylko dostatecznie pojmie, i że chyba żadnych innych racji podać nie można, których by ktoś inny nie był już wymyślił, niemniej jednak sądzę, że nic bardziej pożytecznego w filozofii uczynić nie można, jak jeśli się raz pilnie wyszuka najlepsze ze wszystkich tych racji i tak ściśle i przej rzyście się je przedstawi, że na przyszłość dla wszystkich będzie wiadome, iż są one dowodami. A wreszcie dlatego uważałem za swój obowiązek popróbować nieco swych sił w tym zakresie, ponieważ gorąco mnie do tego zachęcali niektórzy ci, którym wiadomo było, że wynalazłem pewną metodę rozwiązywania dowolnych trudności w naukach - metodę wpraw dzie nie nową, bo nic nie ma starszego od prawdy, ale taką, którą - jak widzieli - stosowałem nie bez powodzenia w innych wypadkach. Cokol4 wiek zaś udało mi się uczynić, to wszystko zawarte jest w tym oto Trak tacie. Nie jakobym usiłował zgromadzić w nim wszelkie różnorakie racje, jakie można by przytoczyć celem przeprowadzenia dowodów; bo nie wydawałoby się to też warte zachodu, chyba tam, gdzie nie byłoby żad nych innych dostatecznie pewnych. Lecz poszukiwałem tylko racji pierw szych i najważniejszych w taki sposób, że teraz ośmielam się przedstawić je jako najpewniejsze i najoczywistsze dowody. A dodam to jeszcze, że są one takie, iż nie sądzę, by jakakolwiek inna droga otwierała się przed umy słem ludzkim, na której kiedykolwiek mógłby on znaleźć od nich lepsze.
List do profesorów
Sorbony
33
(Bo zmusza mnie wzgląd na konieczność sprawy i na chwałę Boga, do której to wszystko się odnosi, abym tu wbrew memu zwyczajowi nieco swobodniej mówił o swoich racjach.) Lecz jakkolwiek uważam je za bar dzo pewne i oczywiste, bynajmniej jednak nie wmawiam w siebie, że łatwo pojmą je wszyscy. Podobnie się tu rzecz ma jak w geometrii, gdzie Archimedes, Apollonios, Pappus i inni wiele spisali dowodów, które wszyscy uważają za oczywiste i pewne, nie zawierają one bowiem nic, co by rozpatrywane od dzielnie nie było bardzo łatwe do zrozumienia, ani też nic, w czym by to, co następuje, nie zgadzało się ściśle z tym, co poprzedza - a mimo to, ponieważ są one nieco przydługie i domagają się bardzo uważnego czy telnika, rozumiane są tylko przez nielicznych. Tak samo, chociaż sądzę, że te dowody, którymi się tu posługuję, dorównują swoją pewnością i oczywistością dowodom geometrycznym albo nawet je przewyższają, mimo to obawiam się, że wielu nie zdoła ich dostatecznie uchwycić, nie tylko dlatego, że są też nieco przydługie i jedne opierają się na drugich, ale głównie dlatego, ponieważ potrzeba do nich umysłu całkowicie wol nego od z góry powziętych mniemań, umysłu, który potrafi bez trudu sam się wyzwolić z zależności od zmysłów. I rzeczywiście nie znajdzie się na świecie więcej ludzi zdolnych do studiów nad metafizyką niż nad geome trią. A prócz tego, w tym jest różnica, że wszyscy przeświadczeni są, iż 5 w geometrii pisać się zwykło tylko to, na co ma się niezbite dowody; dlatego ci, którzy nie są w niej biegli, częściej błądzą przez uznawanie rzeczy fałszywych, chcąc uchodzić za ludzi, którzy je pojęli, aniżeli przez odrzucanie rzeczy prawdziwych. Wręcz przeciwnie w filozofii. Gdy się wierzy w to, że nie ma w niej nic, czego by nie można w sporach roz trząsać na wszystkie strony, wówczas nieliczni tylko poszukują prawdy, a o wiele liczniejsi są ci, którzy polują na sławę geniuszy na tej podstawie, iż nie lękają się zwalczać nawet rzeczy najlepszych. Toteż, jakie nie mogłyby być moje racje, nie mam nadziei, ponieważ dotyczą filozofii, wiele z ich pomocą zdziałać, jeśli Wy nie wesprzecie mnie waszą opieką. O waszym Fakultecie zakorzenione jest w umysłach ogółu tak wysokie mniemanie, a nazwa Sorbony cieszy się tak wielkim autory tetem, że nie tylko w rzeczach wiary nigdy żadne kolegium poza święty mi soborami nie cieszyło się takim jak Wy zaufaniem, ale nadto jeśli idzie o filozofię właściwą umysłowi ludzkiemu, nikomu nie przyznawano większej aniżeli Wam przenikliwości i stałości ani większej nieskazitelno ści i mądrości w wyrokowaniu. Dlatego nie wątpię, że jeśli tylko raczycie zająć się tym pismem, po pierwsze, by je poprawić (pamiętając bowiem nie tylko o swej naturze ludzkiej, lecz przede wszystkim też o swej nie wiedzy, nie twierdzę, że nie ma w nim żadnych błędów), po wtóre, by
34
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
spowodować - jeśli czegoś w nim brak lub coś w nim jest nie dość wy kończone, lub wymaga obszerniejszych wyjaśnień - żeby to albo przez Was samych, albo nawet przeze mnie, gdy mnie pouczycie, zostało dodane, uzupełnione, wyświetlone; a wreszcie, gdy racje zawarte w tym piśmie, dowodzące, że Bóg istnieje, a umysł jest czymś różnym od ciała, dopro wadzone zostaną do tej przejrzystości, do jakiej - ufam - można je do6 prowadzić, tak mianowicie, by mogły być uważane za najściślejsze dowo dy, jeśli wtedy W y zechcecie to sami obwieścić i publicznie poświadczyć: wówczas - powiadam - nie wątpię, że jeśli się to stanie, znikną wkrótce wymazane z umysłów ludzkich wszystkie błędy, jakie kiedykolwiek w tych sprawach powstały. Sama prawda bowiem łatwo to sprawi, że reszta ludzi zdolnych i uczonych, podpisze się pod waszym sądem; autorytet wasz zaś [tego dokona], że ateiści, którzy zwykle raczej są pseudouczeni niż zdolni i uczeni, wyrzekną się ducha opozycji. A nawet sami może zaczną szerzyć te dowody, by nie wyglądać na ludzi, którzy nie rozumieją racji uważa nych za dowody przez wszystkich obdarzonych bystrym umysłem. A wreszcie wszyscy pozostali łatwo uwierzą tylu świadectwom i nie bę dzie nikogo na świecie, kto by się odważył podawać w wątpliwość istnie nie Boga lub realną różność duszy ludzkiej od ciała. Jak wielki byłby stąd pożytek, W y sami dzięki szczególnej swej mądrości najlepiej ze wszystkich potraficie ocenić. Mnie zaś nie przystoi w obfitszych słowach polecać sprawy Boga i religii Wam, którzy zawsze byliście najsilniejszym Kościo ła katolickiego filarem.
PRZEDMOWA DO
CZYTELNIKA
1
Zagadnienie Boga i umysłu ludzkiego poruszyłem już niedawno w Rozprawie o metodzie poprawnego kierowania rozumem i dociekania praw dy w naukach, wydanej w języku francuskim w r. 1637. Poruszyłem je nie w tym celu wprawdzie, by je tam dokładnie rozważyć, lecz tylko by je na próbę poruszyć i by z sądów czytelników dowiedzieć się, w jaki spo sób należałoby je później opracować. Wydawały mi się bowiem zagadnie niami tak wielkiej wagi, iż sądziłem, że należy je rozważać więcej niż tylko raz. Droga jednak, którą kroczę do wyjaśnienia ich, jest tak mało utarta i tak odległa od powszechnie używanej, że nie uważałem za wskazane omawiać jej obszerniej w języku francuskim, a więc dostępnym dla wszyst kich bez różnicy, by także i słabsze umysły nie mogły uważać się za powołane do wkroczenia na nią. Prosiłem tam zaś wszystkich, których by w moich pismach uderzyło coś godnego nagany, by mi to łaskawie wytknęli. Tymczasem w odnie sieniu do tego, co poruszyłem w sprawie owych zagadnień, postawiono mi tylko dwa zarzuty godne wzmianki, na które odpowiem tu w paru słowach, zanim przystąpię do dokładniejszego ich wyjaśnienia. 1
Terminem „umysł" = mens posługuje się Descartes w szerokim znaczeniu; przy któ rym ten termin oznacza substancję duchową, czyli gdy mowa o człowieku - duszę. Toteż w przekładzie francuskim Medytacji terminowi mens odpowiada w tym znaczeniu słowo ame. Jeśli mimo to w przekładzie polskim obrano termin „umysł", a nie „dusza", to po stąpiono tak nie tylko dlatego, by odróżnić te wypadki, w których w oryginale występuje termin anima, tłumaczony słowem „dusza", ale i dlatego, że Descartes wolał ze względu na wieloznaczność słowa anima nie używać go na oznaczenie substancji duchowej. W „Secundae responsiones" wyraźnie na ten temat się oświadcza pisząc: „Substantia, cui inest immediate cogitatio, vocatur Mens; loąuor autem hic de mente potius quam de ani ma, ąuoniam animae nomen est aequivocum, et saepe pro re corporea usurpatur" (wyd. Adama, t. VII, s. 161). Gdyby przyjąć na oddanie terminu mens słowo „dusza", nie tylko ten ustęp zatraciłby całkowicie swój sens, ale nadto przekład terminu mens w całym dziele byłby niezgodny z wyraźną intencją terminologiczną Descartes'a. Stąd w przekładzie ła cińskiemu terminowi mens odpowiada „umysł", a terminowi anima - „dusza" (przyp. red.).
7
36
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
8
Pierwszy zarzut brzmi: z tego, że umysł ludzki zwróciwszy się ku sobie ujmuje siebie wyłącznie jako rzecz myślącą, nie wynika, że jego natura czy też jego istota na tym tylko polega, że jest rzeczą myślącą, [o ile się to rozumie] w taki sposób, iż to słowo „tylko" wyklucza wszystko inne, co można by może także uważać za należące do natury duszy. Na ten zarzut odpowiadam, że i ja także nie chciałem tego wykluczyć, jeżeli idzie 0 prawdziwy stan rzeczy (o którym oczywiście wtedy nie mówiłem), lecz jedynie, o ile idzie o moje ujmowanie. Wskutek czego sens był taki, że niczego zupełnie nie poznałem, o czym bym wiedział, że należy do mojej istoty, oprócz tego tylko, że jestem rzeczą myślącą, czyli rzeczą posiada jącą zdolność myślenia. W tym zaś, co nastąpi, pokażę, w jaki sposób z tego, że nie poznaję, iżby coś więcej do mojej istoty należało, wynika, iż rzeczywiście też nic więcej do niej nie należy. Drugi zarzut brzmi: z tego, że posiadam ideę rzeczy doskonalszej ode mnie, nie wynika, że owa idea jest doskonalsza ode mnie, a tym mniej, że istnieje to, co owa „idea" przedstawia. Na to odpowiadam, że tu w słowie „idea" jest dwuznaczność, można je bowiem rozumieć albo w sposób materialny (materialiter) jako czynność intelektu i w tym sensie nie można powiedzieć, że jest doskonalsza ode mnie, albo też w sposób obiektywny jako rzecz, którą ta czynność intelektu przedstawia, i chociażby się nie przyjmowało, że ta rzecz istnieje poza intelektem, to jednak może być doskonalsza ode mnie z racji swojej istoty. W jaki zaś sposób na podsta wie tego tylko, że jest we mnie idea rzeczy doskonalszej ode mnie, wy nika, iż owa rzecz naprawdę istnieje, wyłożę dokładnie poniżej. Przejrzałem wprawdzie jeszcze oprócz tego dwa dość długie pisma, w których jednak atakowano nie tyle moje racje dotyczące tych zagadnień, ile moje konkluzje i to przy pomocy argumentów zapożyczonych z po9 glądów pospolicie spotykanych u ateistów. Lecz na te nie chcę tu odpo wiadać, w obawie, bym nie musiał ich wpierw zreferować, ponieważ ar gumenty tego rodzaju nie mogą mieć żadnej siły przekonywającej dla tych, którzy rozumieją moje racje, i ponieważ sądy wielu ludzi są tak opaczne 1 słabe, że łatwiej dają się przekonać wcześniej zasłyszanym opiniom, chociażby były fałszywe i nierozumne, niż później usłyszanemu ich zbi janiu, prawdziwemu i niezachwianemu. Powiem ogólnie tylko tyle, że to 2
2
Słowa podane w tekście w nawiasach kwadratowych są dodane przez tłumacza. Sło wa łacińskie w kursywie w nawiasach zwyczajnych są przytoczeniem tekstu oryginalne go. Zostały one podane w tych miejscach, w których z uwagi na wymogi języka polskie go wydawało się nie wskazane tłumaczyć jeden i ten sam termin używany przez Descar t e s ^ zawsze tym samym słowem polskim. W tych wypadkach wybierano pewien termin zasadniczy (np. przy perceptio „ujęcie"), odbiegający zaś od niego inny termin polski za opatrywano podanym w nawiasie terminem oryginalnym Descartes'a (przyp. tłum.).
Przedmowa
do czytelnika
37
wszystko, co ateiści zazwyczaj zarzucają dla zwalczania istnienia Boga, zawsze polega na tym, że albo przyznaje się Bogu ludzkie namiętności, albo też rości się dla naszych umysłów taką moc i mądrość, że ważymy się określać i pojąć wszystko, co Bóg może i powinien uczynić; toteż, o ile tylko będziemy pamiętać, że nasze umysły powinniśmy uważać za ogra niczone, Boga zaś za istotę niepojętą i nieskończoną, wtedy zarzuty owe nie będą nam sprawiały żadnej trudności. Teraz zaś, poznawszy już sądy ludzkie, przystępuję znowu do omó wienia zagadnień tyczących się Boga i umysłu ludzkiego, a także począt ków całej Pierwszej filozofii; lecz nie oczekuję ani poklasku tłumu, ani wielkiej liczby czytelników. Piszę bowiem wyłącznie dla tych, którzy na serio wraz ze mną chcą podjąć rozważanie i którzy mogą i chcą umysł swój uwolnić od zmysłów i wszelkich uprzedzeń; wiem zaś dobrze, że takich znajdzie się tylko niewielu. Co się zaś tyczy tych, którzy nie dbając o zrozumienie ciągłości i związku moich rozumowań będą usiłowali - jak to wielu ma zwyczaj - wykpiwać poszczególne tylko zdania, to ci niewielki 10 pożytek odniosą z lektury tej rozprawy. I choć może w wielu wypadkach znajdą sposobność do drwin, to jednak niełatwo im przyjdzie zarzucić mi coś, co by mnie przyparło do muru lub było godne odpowiedzi. Ponieważ jednak nie obiecuję, że także innych od razu we wszystkim zadowolę ani też tak wiele sobie nie przypisuję, bym się spodziewał, że mogę przewidzieć wszystko to, co niektórym będzie się trudnym wyda wało, przedstawię w Medytacjach na pierwszym miejscu te właśnie myśli, które - jak mi się wydaje - dopomogły mi dojść do pewnego i oczywi stego poznania prawdy, by w ten sposób zobaczyć, czy nie mógłbym może przekonać także innych przy pomocy tych samych racji, które mnie przekonały. Później zaś odpowiem na zarzuty kilku mężów o wybitnych umysłach i wiedzy, którym posłałem te Medytacje do oceny, zanim poszły do druku. Postawili mi oni bowiem dosyć liczne i różnorodne zarzuty, tak iż śmiem spodziewać się, że niełatwo już przyjdzie komuś na myśl coś przynajmniej o pewnym znaczeniu, czego by oni dotychczas nie poruszy li. Dlatego najusilniej proszę czytelników, aby nie wydawali sądu o Medytacjach, zanim nie zadadzą sobie trudu przeczytania wszystkich owych zarzutów i odpowiedzi na nie.
PRZEGLĄD TREŚCI SZEŚCIU PONIŻSZYCH MEDYTACJI
12
W pierwszej Medytacji są podane przyczyny dla któyrch możemy wątpić o wszystkich rzeczach, zwłaszcza o rzeczach materialnych; dopóki oczywiście nie mamy innych podstaw wiedzy, jak tylko te, które po siadaliśmy dotychczas. Chociaż więc pożytek tego tak daleko posuniętego wątpienia nie jest na pierwszy rzut oka widoczny, to jednak jest on ogromny, ponieważ uwolni nas od wszelkich sądów przedwczesnych i utoruje najłatwiejszą drogę, która by odwiodła umysł nasz od zmysłów; a w końcu sprawi, że już nie będziemy mogli więcej wątpić o tym, co póź niej uznamy za prawdziwe . W drugiej Medytacji umysł, który posługując się swoją własną wolno ścią zakłada, że nie istnieje to wszystko, o czego istnieniu można choćby w najmniejszym stopniu wątpić, zauważa, że jest rzeczą niemożliwą, żeby on sam przy tym nie istniał. To jest także niezmiernie pożyteczne, bo w ten sposób łatwo umysł rozróżnia, co należy do niego samego, a więc do natury myślącej (natura intellectualiś), a co do ciała. Lecz ponieważ może niektórzy będą oczekiwali w tym miejscu argumentów dla nieśmiertelno ści duszy, sądzę, że powinienem ich przestrzec , iż starałem się nie pisać 13 tu niczego, czego bym nie mógł dokładnie udowodnić - i dlatego mogłem użyć tylko tej metody, jakiej używają geometrzy, a mianowicie, by naj pierw wymienić wszystko, od czego zależy badane twierdzenie, zanim wysnuję z niego jakikolwiek wniosek. Pierwszym jednak i głównym warunkiem poznania nieśmiertelności duszy jest urobienie sobie o niej pojęcia jak najbardziej przejrzystego i zupełnie różnego od wszelkiego pojęcia ciała. To zostało tam przeprowadzone. Oprócz tego zaś jest po trzebne także, abyśmy wiedzieli, że wszystko to, co pojmujemy jasno 2
3
4
1
„są podane przyczyny" - w tekście francuskim: „wysuwam na początek przyczyny"
2
„uznamy za prawdziwe" - w tekście francuskim: „odkryjemy jako prawdziwe"
3
„ich przestrzec" - w tekście francuskim: „ich w tym traktacie przestrzec"
4
„jak najbardziej przejrzystego" - w tekście francuskim: „jasnego i sprecyzowanego"
Przegląd treści sześciu poniższych
39
Medytacji
i wyraźnie, jest prawdziwe w ten właśnie sposób, w jaki je pojmujemy. Tego nie można było dowieść wcześniej niż w czwartej Medytacji. Dalej należy mieć wyraźne pojęcie natury cielesnej; buduje się je częściowo w tej właśnie drugiej Medytacji, częściowo także w piątej i szóstej. I stąd należy wysnuć wniosek, że te wszystkie rzeczy, które się pojmuje jasno i wyraźnie jako różne substancje, tak jak się pojmuje umysł i ciało, są w istocie substancjami różniącymi się od siebie nawzajem w sposób rze czywisty. Do tego wniosku doszedłem w szóstej Medytacji. I w niej też zo stał on umocniony tym, że nie możemy pojąć żadnego ciała inaczej jak tylko jako podzielne, każdy umysł natomiast tylko jako niepodzielny: nie możemy też pomyśleć połowy jakiegoś umysłu, tak jak możemy po myśleć połowę jakiegokolwiek ciała, choćby nie wiem jak małego. Wobec czego uważa się, że ich natury nie tylko są różne, ale i w pewnej mierze sobie wzajem przeciwne. W tej rozprawie jednak nie zajmowałem się dalej tą sprawą - po części dlatego, że to, co powiedziałem, wystarcza już do pokazania, że ze zniszczenia ciała nie wynika zagłada umysłu , i do wzbu dzenia przez to w ludziach śmiertelnych ufności w przyszłe życie; po części też dlatego, że przesłanki, z których można dojść do wniosku o nieśmier telności umysłu , zależą od wyłożenia całej fizyki. W pierwszym rzędzie 14 należy wiedzieć, że wszystkie w ogóle substancje, czyli rzeczy, które, aby istnieć, muszą być stworzone przez Boga, z natury swej są niezniszczalne i nigdy nie mogą przestać istnieć, chyba że ten sam Bóg przez odmówie nie im swej pomocy sprowadzi je do nicości. Następnie trzeba zauwa żyć, że wprawdzie ciało - rozważane jako rodzaj - jest substancją, a za tem też nigdy nie może zginąć; lecz ciało ludzkie jako różniące się od innych jest złożone tylko z pewnego układu członków i innych tego ro dzaju przypadłości (accidentia). Natomiast u m y s ł ludzki nie składa się w ten sposób z żadnych przypadłości, lecz jest czystą substancją. Bo choćby wszystkie jego przypadłości się zmieniły, tak że inne rzeczy rozumiałby, innych chciał, inne czuł etc. - to przez to sam umysł nie stanie się i n n y . Ciało zaś ludzkie staje się innym już przez to samo, że zmieni się kształt jakichś jego części. Wynika z tego, że wprawdzie ciało bardzo łatwo może zginąć, umysł j e d n a k jest z natury swojej nieśmiertelny. 5
6
7
8
9
10
11
5
„każdy umysł" - w tekście francuskim: „każdy umysł czy duszę ludzką"
6
„umysłu" - w tekście francuskim: „duszy" „o nieśmiertelności umysłu" - w tekście francuskim: „o nieśmiertelności „swej pomocy" - w tekście francuskim: „swej zwykłej pomocy"
7
8
9
1 0
1 1
duszy"
„Natomiast umysł" - w tekście francuskim: „Natomiast dusza" „to przez ... inny" - w tekście francuskim: „to jednak jest to, zawsze ta sama dusza"
„umysł jednak" - w tekście francuskim: „umysł jednak, czyli dusza człowieka (tego bowiem nie rozróżniam)"
40
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
W Medytacji trzeciej przedstawiłem dosyć obszernie - jak mi się wy daje - mój główny dowód, który ma wykazać istnienie Boga. Ponieważ jednak nie chciałem przy tym posługiwać się żadnymi porównaniami z dzie dziny rzeczy cielesnych, by jak najbardziej odwieść umysły (animos) czy telników od zmysłów, pozostało być może wiele niejasności. Mam jednak nadzieję, że zostaną one później całkowicie usunięte w odpowiedziach na zarzuty; jak na przykład między innymi ta niejasność, w jaki sposób idea istoty najdoskonalszej, która jest w nas, posiada tyle rzeczywistości obiektywnej , że musi pochodzić od najdoskonalszej przyczyny. To jest w tych odpowiedziach wyjaśnione przez porównanie z niesłychanie do skonałą maszyną, której idea znajduje się w umyśle jakiegoś rękodzielni ka. Tak bowiem, jak obiektywne dzieło zawarte w tej idei musi posiadać jakąś przyczynę, a mianowicie wiedzę owego rękodzielnika albo kogoś 15 innego od kogo ją otrzymał, tak samo idea Boga, która jest w nas, musi mieć samego Boga za przyczynę. W czwartej Medytacji dowodzi się, że prawdziwe jest wszystko to, co ujmujemy jasno i wyraźnie, a równocześnie wyjaśnia się, w czym leży przyczyna fałszywości . To trzeba koniecznie wiedzieć zarówno dla utwierdzenia się w poprzednich rozważaniach, jak też dla zrozumienia następnych. (Należy w tym miejscu jednak zwrócić uwagę, że nie chodzi tam zupełnie o grzech, czyli błąd, jaki się popełnia w dążeniu do dobra i zła, lecz tylko o ten, który zdarza się przy rozsądzaniu, co jest prawdą, a co fałszem . Nie bada się też tego , co odnosi się do wiary czy do postępowania w życiu, lecz wyłącznie prawdy spekulatywne i prawdy poznane jedynie dzięki przyrodzonemu światłu rozumu.) W Medytacji piątej oprócz wyjaśnienia, czym jest natura cielesna w ogóle, zawiera się także, przeprowadzony w nowy sposób dowód ist nienia Boga. W nim jednak wyłonią się może znów pewne trudności, które później zostaną rozwiązane w odpowiedziach na zarzuty . W końcu zostaje pokazane, w jaki sposób może to być prawdą, że nawet pewność dowodów geometrycznych jest zależna od poznania Boga. 12
13
14
1 5
1 6
1 2
Przekład francuski przejrzany i aprobowany przez autora, zawiera po słowach „posiada tyle rzeczywistości obiektywnej" następujące wyjaśnienie: „tzn. uczestniczy przez reprezentację w tak wysokim stopniu istnienia i doskonałości, że musi pochodzić" itd. (przyp. tłum.). 1 3
1 4
„fałszywości" - w tekście francuskim: „błędu lub fałszywości"
„przy rozsądzaniu... fałszem" - w tekście francuskim: „w sądzie i rozróżnianiu prawdy od fałszu" „Nie bada się też tego" - w tekście francuskim: „Nie myślę też mówić tam o tym" „zarzuty" - w tekście francuskim: „zarzuty, które mi postawiono" 1 5
1 6
Przegląd treści sześciu poniższych
41
Medytacji
W Medytacji szóstej wreszcie przeprowadza się rozróżnienie między czynnością intelektualną a wyobrażaniem sobie i opisuje się znamiona odróżniające jedne od drugich. Udowadnia się, że umysł w sposób realny różni się od ciała, ale niemniej pokazuje się, iż jest z nim tak ściśle zwią zany , że tworzy wraz z nim jedno. Wylicza się wszystkie błędy, które mają źródło w zmysłach, i podaje się środki pozwalające ich uniknąć, a w końcu przytacza się wszystkie racje, z których można wysnuć wnio sek o istnieniu rzeczy materialnych. Przytaczam je nie dlatego, żebym je uważał za bardzo pożyteczne dla udowodnienia tego właśnie, czego one dowodzą (że mianowicie rzeczywiście istnieje jakiś świat i że ludzie po- 16 siadają ciało itp.; o czym nikt o zdrowych zmysłach nigdy na serio nie wątpił), lecz dlatego, że rozważając owe racje poznaje s i ę , że nie są one ani tak silne, ani tak oczywiste jak te, dzięki którym dochodzimy do poznania naszego umysłu i Boga. W ten sposób staje się widoczne, że te są najpewniejsze i najoczywistsze ze wszystkich, jakie może znać duch ludzki. Udowodnienie tego właśnie, postawiłem sobie za cel niniejszych Medytacji . Nie wymieniam też tutaj innych rozmaitych zagadnień, które także w Medytacjach przy sposobności poruszam. 1 7
1 8
19
20
1 7
„między czynnością ... wyobrażaniem sobie" - w tekście francuskim: „między czynnością rozumu a czynnością wyobraźni" 1 8
„związany" - w tekście francuskim: „związany i zjednoczony"
1 9
„racje poznaje się" - w tekście francuskim: „racje z bliska poznaje się" „niniejszych Medytacji" - w tekście francuskim: „niniejszych sześciu Medytacji"
2 0
17
MEDYTACJA
I
O CZYM MOŻNA WĄTPIĆ 1
Przed kilkoma już laty spostrzegłem, jak wiele rzeczy fałszywych uważałem w mojej młodości za prawdziwe i jak wątpliwe j e s t to wszyst ko, co później na ich podstawie zbudowałem; [doszedłem więc do prze konania], że jeżeli chcę nareszcie coś pewnego i trwałego w naukach ustalić, to trzeba raz w życiu z gruntu wszystko obalić i na nowo rozpocząć od pierwszych podstaw. Zdawało mi się jednak, że to jest olbrzymie przed sięwzięcie i dlatego czekałem na wiek tak dojrzały, by już po nim nie nastąpił inny, bardziej odpowiedni do badań naukowych. Z tego powodu tak długo zwlekałem, że stałbym się winny, gdybym jeszcze czas pozosta18 ły do działania trawił na rozmyślaniach. Dobrze się więc składa, że dziś umysł swój oswobodziłem od wszelkich trosk, zapewniłem sobie zupełny spokój, pogrążam się w samotności i oddam się nareszcie poważnie i z całą swobodą temu ogólnemu przewrotowi wszystkich moich poglądów . 2
3
4
Do tego jednak nie trzeba będzie, bym okazał, że wszystkie te poglą dy są fałszywe; tego może nigdy nie mógłbym osiągnąć. Lecz ponieważ już sam rozum radzi, by nie mniej ostrożnie powstrzymać się od uznania tych rzeczy, które są niezupełnie pewne i niewątpliwe, jak od oczywiście fałszywych , zatem wystarczy do odrzucenia wszystkich, jeśli w każdej znajdę jakąś rację do wątpienia. A także nie trzeba poszczególnych po glądów po kolei przechodzić - byłaby to praca bez końca - lecz ponieważ po zburzeniu fundamentów wszystko, co na nich jest zbudowane, samo upada, przystąpię od razu do samych zasad, na których opierało się wszyst ko, w co niegdyś wierzyłem. 5
1
„Przed kilkoma już laty" - w tekście francuskim: „Od pewnego już czasu"
2
„wątpliwe jest" - w tekście francuskim: „wątpliwe i niepewne musi być"
3
„z gruntu wszystko obalić" - w tekście francuskim: „pozbyć się wszelkich poglądów,
w które dotychczas wierzyłem" 4
„moich poglądów" - w tekście francuskim: „moich dawnych poglądów"
5
„oczywiście fałszywych" - w tekście francuskim: „tych, które wydają się nam oczy
wiście fałszywe"
43
Medytacja I
6
Otóż wszystko, co dotychczas uważałem za najbardziej prawdziwe , otrzymywałem od zmysłów lub przez zmysły; przekonałem się jednak, że te mnie niekiedy zwodzą, a roztropność nakazuje nie ufać nigdy w zu pełności tym, którzy nas chociaż raz zwiedli. Jednakowoż - choć nas zmysły niejednokrotnie zwodzą, gdy chodzi o jakieś przedmioty małe i bardziej oddalone , to może jest wiele innych rzeczy, o których wcale nie można wątpić, chociaż też od zmysłów je przyjmujemy, jak np., że teraz tutaj jestem, że siedzę koło ognia, że jestem odziany w zimową szatę , że dotykam tego papieru rękoma itp. W jakiż sposób można by zaprze czyć, że te właśnie ręce i całe to ciało moje jest? Musiałbym chyba siebie 19 porównać do nie wiem jak szalonych, których mózg tak jest osłabiony przez uporczywe wyziewy czarnej żółci, że stale zapewniają, iż są królami, podczas gdy są bardzo biedni lub że są odziani w purpurę , gdy tymcza sem są nadzy, albo że mają głowę z gliny, albo że całe ich ciało jest dzba nem, lub że są wydęci ze szkła. Ale to są właśnie szaleńcy i ja bym się wydawał niemniej szalonym, gdybym sobie ich wziął za przykład. Doskonale - to tak jak gdybym sam nie był człowiekiem, który ma zwyczaj w nocy spać i który we śnie doświadcza tego samego, a nawet rzeczy jeszcze mniej prawdopodobnych niż owi szaleńcy na jawie. Jak często w nocy każe mi sen wierzyć w rzeczy zwyczajne, jak np., że tu jestem, że jestem ubrany, że siedzę przy ogniu, a tymczasem leżę w łóżku rozebrany. Lecz przecież teraz całkiem pewnie na jawie patrzę na ten papier, ta głowa, którą poruszam, nie jest we śnie pogrążona. Rękę tę wyciągam przed siebie z rozmysłu i ze świadomością i mam w niej czucie; tak wyraźnie nie przedstawiałoby się to śpiącemu. A jednak przypominam sobie , że podobne rozważania zwiodły mnie innym razem w snach. Gdy o tym myślę uważniej, widzę tak jasno, że nigdy nie można na podstawie pewnych oznak odróżnić jawy od snu, iż ogarnia mnie zdumienie i to zdumienie właśnie utwierdza mnie prawie w mniemaniu, że śnię. 7
8
9
10
u
13
1 4
6
„prawdziwe" - w tekście francuskim: „prawdziwe i pewne"
7
„małe i bardziej oddalone" - w tekście francuskim: „słabo dostrzegalne i bardzo odległe" „wcale" - w tekście francuskim: „rozsądnie" „odziany w zimową szatę" - w tekście francuskim: „odziany w szlafrok" „jest osłabiony" - w tekście francuskim: „jest zmącony i przyćmiony" 8
9
1 0
1 1
1 2
„odziani w purpurę" - w tekście francuskim: „odziani w złoto i w purpurę"
„tak wyraźnie" - w tekście francuskim: „tak jasno i wyraźnie" „A jednak przypominam sobie" - w tekście francuskim: „A jednak, gdy o tym myślę z uwagą, przypominam sobie" „Gdy o tym myślę... odróżnić" - w tekście francuskim: „Gdy zatrzymując się przy tej myśli, widzę tak jasno, że nie ma rozstrzygających wskazówek ani dość pewnych oznak, na podstawie których można by ściśle odróżnić" 1 3
1 4
44
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
1 5
Dobrze więc, przypuśćmy, że śnimy i że nieprawdą są wszystkie te szczegóły, jak to, że otwieramy oczy, poruszamy głową, wyciągamy ręce, że mamy takie ręce i takie całe ciało . Trzeba jednak z pewnością przy znać, że senne widziadła są jak gdyby jakimiś malowidłami , które mogły zostać utworzone jedynie na podobieństwo rzeczy prawdziwych . Że więc przynajmniej te rzeczy ogólne, jak oczy, głowa, ręce i całe ciało istnieją, jako rzeczy prawdziwe, a nie tylko wyobrażone. Przecież sami malarze, 20 nawet wtedy, gdy usiłują przedstawić syreny i satyrów w najniezwyklejszych postaciach, nie są w stanie dać im pod każdym względem nowych cech, lecz tylko łączą ze sobą członki rozmaitych stworzeń. A jeśli nawet w y m y ś l ą coś tak dalece nowego, że nic podobnego w ogóle nigdy nie widziano, tak zupełnie zmyślonego i nieprawdziwego, to jednak z pew nością przynajmniej barwy, które się na to składają, muszą być prawdzi we. Na tej samej podstawie trzeba koniecznie przyznać, że chociaż te rzeczy ogólne, jak oczy, głowa, ręce itp. mogą być tylko tworami imaginacji, to jednak rzeczywistymi są jakieś inne rzeczy prostsze i ogólniejsze, z których - jak gdyby z prawdziwych barw - tworzą się wszystkie bądź fałszywe, bądź prawdziwe obrazy rzeczy, jakie się znajdują w naszej myśli (cogitatió) . - Tego rodzaju, zdaje się, jest istota ciała w ogóle i jego 16
17
18
1 9
20
2 1
1 5
„nieprawdą są" - w tekście francuskim: „złudzeniami są" „że mamy... ciało" - w tekście francuskim: „i pomyślmy, że być może ani nasze ręce, ani całe nasze ciało nie są takie, jak je widzimy" „jakimiś malowidłami" - w tekście francuskim: „jakimiś obrazami i malowidłami" „rzeczy prawdziwych" - w tekście francuskim: „rzeczy realnych i prawdziwych" „nowych cech... sobą" - w tekście francuskim: „nowych postaci i natur, lecz tylko mieszają ze sobą i łączą w pewien sposób" 1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
„wymyślą" - w tekście francuskim: „ich wyobraźnia jest dość bujna, by móc wy myślić" Słów cogitatió (= myślenie, cogitare - myśleć) używa Descartes wedle swego wła snego oświadczenia w Medytacjach („Czymże więc jestem? Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje." str. 36), w znaczeniu znacznie szerszym niż polskie „myślenie" i równo w a ż n y m znaczeniu dziś używanego terminu „świadomość", „być świadomym". Jeżeli pozostawiono w tłumaczeniu słowo „myślenie", to przede wszystkim dlatego, by zacho wać wiernie tekst oryginału. Nie jest bowiem przypadkiem, iż Descartes użył tego słowa. Miał wszak do dyspozycji słowo conscientia « „świadomość". Jeżeli tedy posłużył się słowem cogitatió, miał więc jakieś swoje po temu powody. Być może, że przejawia się w tym jego ogólna postawa racjonalistyczna. Być może, że skłaniały go do tego względy rzeczowe, że więc mówiąc cogitatió miał na myśli ów szczególny moment samowiednej wiedzy występujący szczególnie wyraziście w akcie myślenia, ale który (w pewnych zresztą odmianach) występuje we wszystkich wymienionych przez Descartes'a - jak dziś mówi my - „aktach świadomości". I być może uważał go za nie tylko istotny dla świadomości, ale nadto niejako reprezentatywny dla niej. W każdym razie, ujęcie świadomości poprzez aspekt „myślenia" charakterystyczny dla stanowiska Descartes'a winien być w tłumacze2 1
45
Medytacja I
rozciągłość, podobnie kształt rzeczy rozciągłych, dalej ich ąuantum, czyli ich wielkość i liczba, tak samo miejsce, w którym się znajdują, czas, przez jaki trwają itp. Toteż na podstawie tego może nie będzie mylny wniosek, że choć fizyka, astronomia, medycyna i wszystkie inne nauki, które zależą od rozpatrywania rzeczy złożonych, są wprawdzie niepewne , to jednak arytmetyka, geometria i inne tego rodzaju nauki, które traktują jedynie 0 rzeczach najprostszych i najogólniejszych - nie troszcząc się wcale o to, czy one istnieją w rzeczywistości, czy nie - zawierają coś pewnego 1 niewątpliwego. Bo czy czuwam, czy śpię, to 2 + 3 = 5, a kwadrat nie wię cej ma boków niż cztery, i zdaje się jest niemożliwe, by tak oczywiste praw dy popadły w podejrzenie, jakoby były fałszywe . Jednakowoż znajduje się w moim umyśle pewne dawne, silnie wko- 21 rzenione mniemanie, że istnieje Bóg, który wszystko może i który stwo rzył mnie takim, jakim jestem. Skąd jednak wiem, że On nie sprawił tak, iż w ogóle nie ma żadnej ziemi ani nieba, ani żadnej rzeczy rozciągłej, żadnego kształtu, żadnej wielkości, ani miejsca, a że mimo to, wszystko przedstawia mi się tak, jak teraz, jako istniejące? Skąd wiem, że tak jak 0 innych niekiedy sądzę, że się mylą w takich sprawach, o których - jak im się wydaje - posiadają doskonałą wiedzę, że tak samo ja sam nie ule gam złudzeniu, gdy dwa do trzech dodaję lub liczę boki kwadratu, albo gdy wykonuję coś jeszcze łatwiejszego, jeśli coś takiego da się pomyśleć? A może Bóg nie chciał, bym był tak oszukiwany? Nazywa się przecież największą dobrocią. Lecz jeśliby się to nie zgadzało z Jego dobrocią, by mnie stworzył takim, iżbym się zawsze mylił, to zdawałoby się, że ta sama dobroć nie pozwala na to, bym się tylko czasem mylił. A tego faktu nie można zaprzeczyć . Znajdą się jednak może tacy, którzy woleliby zaprzeczyć istnieniu jakiegoś tak potężnego Boga, niż uwierzyć w to, że wszystkie inne rzeczy 22
23
24
25
niu zachowany, przy zaznaczeniu, iż słowa „myślenie" nie należy w tym wypadku rozu mieć w sensie pewnej specjalnej szczegółowej odmiany aktów świadomości. Notabene Descartes nie we wszystkich miejscach używa słowa cogitatio w równie szerokim znacze niu. Nie jest jednak tak łatwo ustalić w każdym wypadku zakres tego słowa. Dlatego dla zachowania jednolitości terminologicznej we wszystkich wypadkach użyto słowa „myśle nie", a jedynie tam, gdzie Descartes całkiem niewątpliwie ma na myśli „świadomość", podano pod tekstem to słowo, (przyp. red.) 2 2
2 3
„niepewne" - w tekście francuskim: „bardzo wątpliwe i niepewne"
„fałszywe" - w tekście francuskim: „fałszywe lub niepewne" „wszystko ... istniejące" - w tekście francuskim: „spostrzegam wszystkie te rzeczy 1 że to wszystko nie wydaje mi się istnieć inaczej, aniżeli to widzę" „A tego ... zaprzeczyć." - w tekście francuskim: „A jednak nie mogę wątpić, że na to zezwala." 2 4
2 5
46
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
są niepewne. Lecz z tymi nie spierajmy się i uważajmy to wszystko o Bogu za czczy wymysł. Niechaj więc przyjmą, że tym, czym jestem, stałem się bądź to wskutek zrządzenia losu, bądź też wskutek przypad ku, czy też zwykłego biegu rzeczy lub jakimkolwiek bądź innym spo sobem. Otóż, ponieważ mylić się i błądzić uchodzi za pewną niedosko nałość, więc im mniej potężnemu sprawcy moje pochodzenie będą przy pisywali, tym prawdopodobniejszym będzie, że jestem tak niedoskona ły, iż zawsze się mylę. Na takie argumenty nic już doprawdy nie mogę odpowiedzieć, lecz w końcu muszę wyznać, że o wszystkim, co dawniej uważałem za praw dziwe, można wątpić i to nie przez nieostrożność lub lekkomyślność, lecz z powodu poważnych i przemyślanych racji. Jeśli więc chcę znaleźć coś 22 pewnego, to muszę nie mniej ostrożnie powstrzymywać się od uznawa nia tego wszystkiego jak od oczywistych fałszów. Lecz nie dość to stwierdzić, trzeba się s t a r a ć mieć to w pamięci. Ustawicznie bowiem powracają d a w n e mniemania, do których przywy kłem, i biorą w posiadanie mój łatwowierny umysł niemalże wbrew mojej woli, jak gdyby na mocy długotrwałego obcowania i spoufalenia prawnie im podlegał. Nigdy też nie odzwyczaję się przytakiwać i ufać im, dopóki będę je uważał za takie, jakimi są rzeczywiście, to znaczy wprawdzie trochę wątpliwe, jak to już pokazaliśmy, lecz niemniej przeto zarazem bardzo prawdopodobne i takie, którym o wiele rozsądniej jest wierzyć, niż za przeczyć. Dlatego - jak sądzę - nieźle uczynię, jeśli, zwróciwszy się umyślnie w kierunku wprost przeciwnym, sam siebie będę łudził i uważał przez jakiś czas owe mniemania za zupełnie fałszywe i urojone, aż wresz cie po zrównoważeniu niejako obustronnym przedwczesnych sądów więcej już żadne złe przyzwyczajenie nie sprowadzi mego sądu z drogi właściwego ujmowania (perceptió) rzeczy . Bo przecież wiem, że nie może stąd wy niknąć żadne niebezpieczeństwo ani błąd i że nie mogę w nieufności pójść za daleko, ponieważ nie chodzi teraz o działanie, lecz tylko o poznanie . 2 6
27
28
29
3 0
3 1
Przyjmę więc, że nie najlepszy Bóg, źródło prawdy, lecz jakiś duch złośliwy, a zarazem najpotężniejszy i przebiegły, wszystkie swe siły wy tężył w tym kierunku, by mnie zwodzić. Będę uważał, że niebo, powie2 6
„to muszę" - w tekście francuskim: „to, aby im uczynić zadość, muszę"
2 7
„trzeba się starać" - w tekście francuskim: „muszę odtąd wstrzymywać i zawieszać moje zdanie o tych myślach i" „dawne" - w tekście francuskim: „te dawne i potoczne" 2 8
2 9
„z drogi ... ujmowania {perceptió) rzeczy" - w tekście francuskim: „z prostej drogi, która może go zaprowadzić do poznania prawdy" „tylko o poznanie" - w tekście francuskim: „tylko o rozważanie i o poznanie" „że nie najlepszy" - w tekście francuskim: „że nie istnieje najlepszy" 3 0
3 1
47
Medytacja I
trze, ziemia, barwy, kształty, dźwięki i wszystkie inne rzeczy zewnętrzne są tylko zwodniczą grą snów, przy pomocy których zastawił on sidła na mą łatwowierność. Będę uważał, że ja sam nie mam ani rąk, ani oczu, ani 23 ciała, ani krwi, ni żadnego zmysłu, lecz że mylnie sądziłem, iż to wszyst ko posiadam. Będę trwał uparcie przy tym rozmyślaniu i w ten sposób, choć może nie jest w mojej mocy poznać jakąkolwiek prawdę, to jednak będę się miał niezachwianie na baczności , żebym nie uznawał, o ile to możliwe, rzeczy fałszywych i żeby mi ten zwodziciel, chociażby nie wiem jak potężny i przebiegły, nie mógł niczego narzucić. Ale to przedsięwzięcie jest pełne trudów i jakaś bierność prowadzi mnie z powrotem do nawyknień życia. I nie inaczej jak więzień, który we śnie cieszył się wyobrażoną wolnością, gdy go później ogarną wątpliwości, czy nie ś p i , obawia się obudzenia i nie otwiera długo oczu, aby nie spłoszyć ponętnych marzeń, tak też i ja dobrowolnie powracam do dawnych mniemań i lękam się przebudzenia, w obawie, aby następującej po cichym spoczynku pracowi tej jawy nie wypadło mi spędzić w nieprzeniknionych ciemnościach poruszonych właśnie trudności, a nie w świetle . 3 2
33
34
35
3 2
„przy tym rozmyślaniu" - w tekście francuskim: „przy tej myśli" „to jednak ... baczności" - w tekście francuskim: „to jednak ode mnie zależy, bym zawiesił swój sąd. Będę się więc miał na baczności" 3 3
3 4
„gdy ... nie śpi" - w tekście francuskim: „gdy później zaczyna podejrzewać, że jego wolność jest tylko snem" 3 5
„aby ... świetle" - w tekście francuskim: „aby mające nastąpić po cichym spoczynku pracowite czuwanie zamiast przynieść mi jakieś światło w zakresie poznania prawdy nie okazało się niedostateczne dla rozjaśnienia m r o k ó w trudności, które właśnie zostały poruszone"
MEDYTACJA II
O NATURZE UMYSŁU LUDZKIEGO. ŻE JEST ON BARDZIEJ ZNANY NIŻ CIAŁO Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwią zać, lecz tak dalece straciłem równowagę, jak ktoś, co wpadłszy nagle w głęboki wir ani dna dosięgnąć, ani też na powierzchnię wypłynąć nie może. Chcę jednak wydobyć się z tego i spróbuję ponownie iść tą samą drogą, na którą wczoraj wkroczyłem. Będę mianowicie odsuwał od siebie to wszystko, co najmniejszą choćby dopuszcza wątpliwość, zupełnie tak samo, jak gdybym był stwierdził, że jest to zgoła fałszem. Będę też podążał dalej, póki nie poznam czegoś pewnego, i jeśli już nie poznam niczego innego jako pewne, to przynajmniej to, że nie ma nic pewnego. Aby całą ziemię poruszyć z miejsca, żądał Archimedes tylko punktu, który by był stały i nieruchomy; należy więc oczekiwać wielkich rzeczy, jeżeli znajdę choćby coś najmniejszego, co byłoby pewne i niewzruszone . 1
Zakładam więc, że wszystko to, co widzę, jest fałszem, wierzę, że nie istniało nigdy nic z tego, co mi kłamliwa pamięć przedstawia, nie posiadam wcale zmysłów. Ciało, kształt, rozciągłość, ruch i miejsce są chimerami. Cóż zatem będzie prawdą? Może to jedno tylko, że nie ma nic pewnego. Lecz skądże wiem, że poza tym, co już wymieniłem, nie ma nic in nego, o czym wątpić najmniejszej doprawdy nie ma przyczyny? Czyż może istnieje jakiś Bóg czy jakiekolwiek mam nadać miano temu, kto te wła śnie myśli we mnie wzbudza? Lecz dlaczego mam to przypuszczać, jeśli może sam jestem ich sprawcą? Czyż więc przynajmniej ja sam czymś jestem? Zaprzeczyłem już jednak, jakobym posiadał w ogóle jakieś zmy sły i jakieś ciało. Tu jednak zatrzymuję się. Bo cóż stąd wynika? Czyż jestem tak ściśle związany z ciałem i zmysłami, że bez nich nie mógłbym istnieć? Lecz już przyjąłem, że nic w świecie nie istnieje: ani niebo, ani 2
1
„niewzruszone" - w tekście francuskim: „niewątpliwe"
2
„czy... kto" - w tekście francuskim: „albo inna jakaś siła, która"
49
Medytacja II 3
ziemia, ani umysły, ani ciała, czyż więc nie przyjąłem , że i ja nie istnieję? Ja jednak na pewno istniałem, jeśli coś przyjąłem . Lecz istnieje zwodziciel - nie wiem, kto nim jest - wszechpotężny i najprzebieglejszy, który zawsze rozmyślnie mnie łudzi. Nie ma więc wątpliwości, że istnieję, skoro mnie łudzi! I niechaj że mnie łudzi, ile tylko potrafi, tego jednak nigdy nie dokaże, abym był niczym dopóty, dopóki będę myślał sam, że czymś jestem. Tak więc po wystarczającym i wyczerpującym rozważeniu wszystkiego, nale ży na koniec stwierdzić , że to powiedzenie: „Ja jestem, ja istnieję", musi być prawdą, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję umysłem. Jednakże jeszcze niedostatecznie rozumiem, kim jestem ja sam, ja, który teraz już koniecznie istnieję; muszę więc uważać, abym przypadkiem czegoś innego nierozważnie nie wziął za siebie i tym sposobem nie popadł w błąd nawet w tym poznaniu, które uważam za najpewniejsze i najbardziej oczywiste ze wszystkich . Z tego powodu rozważę ponownie, za co się dawniej uważałem, zanim nie wszedłem na drogę tych rozmyślań (cogitationes); z tych dawnych mych poglądów usunę następnie wszystko to, co z przytoczonych powodów mogłoby zostać w najmniejszym choćby stop niu podważone, tak aby w końcu pozostało dokładnie to tylko, co jest pewne i niewzruszone. Za cóż się tedy dotychczas uważałem? Oczywiście za człowieka; lecz czym jest człowiek? Mamże powiedzieć: istotą żyjącą, rozumną? Nie! Gdyż następnie należałoby zapytać, czym jest istota żyjąca i czym rozumna, i w ten sposób zamiast jednego pytania stanęłoby przede mną kilka py t a ń jeszcze trudniejszych, nie mam zaś tyle wolnego czasu, abym go mógł poświęcić na takie subtelności. Raczej zwrócę uwagę na to, co się dawniej 26 myśli mojej samo w sposób naturalny narzucało, ilekroć rozważałem, czym jestem. Otóż narzucało mi się przede wszystkim, że mam twarz, ręce, ramiona i całą tę maszynerię członków, jaką spostrzega się też u trupa, a którą oznaczałem nazwą ciała; narzucało mi się dalej, że się odżywiam, chodzę, czuję i myślę, które to czynności odnosiłem do duszy; lecz czym jest ta dusza, na to bądź wcale nie zwracałem uwagi, bądź wyobrażałem sobie jakieś nieuchwytne nie wiem co, coś na kształt wiatru lub ognia, lub eteru, co przenika grubsze moje części. Co do ciała mego, to nie miałem żadnych wątpliwości, lecz sądziłem, że znam dokładnie jego naturę, a gdy4
5
6
7
3
„nie przyjąłem" - w tekście francuskim: „nie przekonałem się dostatecznie" „jeśli coś przyjąłem" - w tekście francuskim: „jeśli się o czymś przekonałem albo jeśli tylko o czymś pomyślałem" 4
5
„stwierdzić" - w tekście francuskim: „stwierdzić i uważać za ustalone" „ze wszystkich" - w tekście francuskim: „ze wszystkich, które przedtem miałem" „kilka pytań" - w tekście francuskim: „niepostrzeżenie nieskończenie wiele innych pytań" 6
7
50
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bym przypadkiem spróbował ją opisać, tak jak ją umysłem swoim pojmo wałem, to tak bym się wyraził: przez ciało rozumiem wszystko to, co może być ograniczone jakimś kształtem, określone co do miejsca, wypełniać przestrzeń w taki sposób, że w niej wyłącza każde inne ciało, co może zostać spostrzeżone za pomocą dotyku, wzroku, słuchu, smaku lub zapa chu i co może nadto na różne sposoby zostać wprawione w ruch, wpraw dzie nie samo przez się, ale przez coś innego, co je dotyka; sądziłem bowiem, że posiadanie siły do wprawiania siebie samego w ruch, podob nie jak posiadanie zdolności czucia lub myślenia, żadną miarą nie należy do natury ciała; co więcej, dziwiłem się raczej, gdy zdolności takie w niektórych ciałach znajdowałem. Cóż jednak teraz będzie, skoro zakładam, że zwodziciel jakiś przepo tężny i - jeśli godzi się tak powiedzieć - złośliwy zadaje sobie trudu, aby mnie zwodzić we wszystkim, ile tylko potrafi? Czyż mogę twierdzić, że posiadam chociażby jakąś najmniejszą rzecz z tych wszystkich, o których 27 poprzednio powiedziałem, że należy do natury, ciała? Natężam uwagę, myślę, rozważam i niczego takiego nie znajduję; bezowocnie wysilam się powtarzaniem tego samego. L e c z cóż z tego posiadam, co przypisywa łem duszy, np. jakże jest z odżywianiem się lub chodzeniem? Otóż skoro już nie mam ciała, to i one nie są niczym innym jak tylko fikcjami. A jak się ma rzecz z czuciem? I ono oczywiście nie może się dokonywać bez ciała, a nawet zdawało mi się, że bardzo wiele rzeczy czułem we śnie, których - jak później się przekonałem - nie czułem. A jak jest z myśleniem? Teraz znalazłem! Tak: to myślenie! Ono jedno nie daje się ode mnie oddzielić. Ja jestem, ja istnieję; to jest pewne. Jak długo jednak? Oczywiście, jak długo myślę; bo może mogłoby się zdarzyć, że gdybym zaprzestał w ogóle myśleć, to natychmiast bym cały przestał istnieć. Teraz przyjmuję tylko to; co jest koniecznie prawdziwe; jestem więc dokładnie mówiąc tylko rzeczą my ślącą , to znaczy umysłem (mens) bądź duchem (animus), bądź intelektem (intellectus), bądź rozumem (ratió), wszystko wyrazy o nie znanym mi dawniej znaczeniu. Jestem więc rzeczą prawdziwą i naprawdę istniejącą; lecz jaką rzeczą? Powiedziałem: myślącą. 8
9
10
11
I czym jestem poza tym? Przywołam wyobraźnię na p o m o c : nie jestem tym układem członków, który się ciałem ludzkim nazywa; nie je stem też jakimś subtelnym powietrzem, które te członki przenika, ani 8
„że zwodziciel ... przepotężny" - w tekście francuskim: „że ktoś niezmiernie po
tężny" 9
„Lecz" - w tekście francuskim: „Przejdźmy więc do atrybutów duszy i zobaczmy, czy jakieś z nich są we mnie. Lecz" tzn. świadomą (przyp. red.) „pomoc" - w tekście francuskim: „pomoc, aby zbadać, czy nie jestem czymś więcej" 1 0
I I
51
Medytacja II
wiatrem, ani ogniem, ani oparem, ani tchnieniem, ani czymkolwiek takim, co bym sobie mógł u r o i ć ; założyłem bowiem, że to wszystko jest ni czym. Podtrzymuję to założenie: a mimo to ja jestem czymś. Ale może przypadkiem to właśnie, o czym przypuszczam, że jest niczym, ponieważ nie jest mi ono znane, w rzeczywistości nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam? Nie wiem tego i o to się już nie spieram; sąd wydawać mogę tylko o tym, co mi jest znane. Wiem, że istnieję; pytam jednak, kim jestem ja, o którym wiem, że istnieję. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego, co tak dokładnie stwierdziłem, nie może opierać się na czymś, o czego istnieniu jeszcze nie wiem; a zatem nie może opierać się na niczym, co roję 28 sobie w wyobraźni . To właśnie słowo „roję sobie" zwraca mi na błąd mój uwagę: uroiłbym sobie bowiem coś w rzeczy samej, gdybym sobie wyobra ził, że coś jest mną, bo wyobrażać sobie, to nic innego jak oglądać postać lub obraz rzeczy cielesnej. Tymczasem wiem już na pewno, że istnieję, a równocześnie wiem, że jest możliwe, iż wszystkie te obrazy i w ogóle wszystko, co odnosi się do natury ciała, nie jest niczym innym jak tylko sennym widziadłem. Zdawszy sobie z tego sprawę, widzę, że nie mniej niedorzecznie postąpiłem mówiąc: „przywołam wyobraźnię na pomoc, aby dokładniej poznać, kim jestem", jak gdybym powiedział: „wprawdzie już się obudziłem i widzę coś niecoś prawdziwego ; lecz ponieważ jeszcze nie widzę z dostateczną oczywistością, postaram się zasnąć, aby mi to sen bardziej prawdziwie i bardziej oczywiście przedstawił". Poznaję więc, że nic z tego, co mógłbym przy pomocy wyobraźni uchwycić, nie należy do tego pojęcia, które mam o sobie, że umysł swój powinienem jak najsta ranniej odwrócić od tych spraw, jeżeli ma on swą własną naturę jak najwyraźniej ująć . Czymże więc jestem? Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje. Zaiste niemało jest tego, jeśli to wszystko miałoby do mnie należeć. Lecz dlaczegożby nie miało należeć? Czyż to nie ja sam jestem tym, który wątpi prawie o wszystkim, który jednak coś niecoś już pojmuje, który o jednych rzeczach twierdzi, że są prawdziwe, innym zaprzecza, który pragnie więcej wiedzieć, nie chce się dać zwodzić, który wiele, chociaż wbrew woli, sobie wyobraża, a także wiele, jak gdyby od zmysłów pocho dzącego spostrzega. Niechbym stale spał, niechby także mój stwórca 29 12
13
1 4
15
1 2
1 3
1 4
„mógł uroić" - w tekście francuskim: „mógł uroić i wyobrazić" „co ... w wyobraźni" - w tekście francuskim: „co zmyśla i roi sobie wyobraźnia"
„coś niecoś prawdziwego" - tekście francuskim: „coś realnego i prawdziwego" „odwrócić ... ująć" - w tekście francuskim: „odwołać i odwrócić swój umysł od tego sposobu pojmowania, aby on sam mógł wyraźnie poznać własną naturę" 1 5
52
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
zwodził mnie, ile tylko potrafi, cóż z tego wszystkiego jest równie praw dziwe jak to , że istnieję? Cóż z tego różniłoby się od mojego myślenia? 0 czymże z tego można by powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzie lone? Bo to, że ja jestem tym, który wątpi, pojmuje, chce, jest tak oczy wiste, że nie znajdzie się nic innego, co by w sposób bardziej oczywisty rzecz tę wyjaśniało. Ale to przecież ten sam ja jestem, który sobie wyobra ża , bo może wprawdzie - jak to założyłem - żadna zgoła rzecz wyobra żona nie jest prawdziwa, ale sama zdolność wyobrażania rzeczywiście ist nieje i stanowi część mojego myślenia . W końcu to ten sam ja jestem, który czuję, czyli który rzeczy cielesne jakby za pomocą zmysłów spo strzegam. Widzę wszak oczywiście światło, słyszę hałas, czuję ciepło. Ależ to wszystko jest fałszem! Przecież śpię! Jednakże na pewno wydaje mi się przynajmniej, że widzę, że słyszę, że czuję ciepło. To nie może być fał szem, to jest właśnie tym, co się we mnie czuciem nazywa, to zaś czucie, tak właśnie rozumiane, nie jest niczym innym jak myśleniem . Na podstawie tego zaiste zaczynam znacznie lepiej poznawać, kim jestem. Lecz jednak dotąd mi się wydaje i nie mogę się powstrzymać od mniemania, że rzeczy cielesne, których obrazy kształtuje myślenie i które same zmysły nasze badają, znacznie wyraźniej się poznaje niż to nie wia domo co we mnie, co nie daje się wyobrazić. Chociaż to jednak dziwne, że wyraźniej pojmuję rzeczy, o których stwierdzam, że są wątpliwe, nieznane , obce mi, niż to, co jest prawdziwe, co poznane, niż wreszcie siebie samego . Ale widzę już, jak się ma sprawa, mój umysł rad błądzi 1 nie znosi jeszcze zacieśnienia przez granice prawdy. Niechże więc bę30 dzie; zwolnijmy mu jeszcze raz jak najbardziej cugli, żeby ściągnąwszy je niebawem we właściwej chwili łatwiej było nim kierować. Rozważmy te przedmioty, które powszechnie uchodzą za najwyraź niej ze wszystkich pojmowane. Są to ciała, których dotykamy, które widzimy. Nie idzie tu o ciała w ogóle, te bowiem ogólne ujęcia bywają znacznie bardziej niewyraźne, lecz o jakieś ciało konkretne. Weźmy na 1 6
17
18
19
20
21
2 2
2 3
24
1 6
„jak to" - w tekście francuskim: „jak pewne jest to" „Ale ... wyobraża" - w tekście francuskim: „A mam też na pewno zdolność wyobra żania sobie" tzn. świadomości (przyp. red.) „Ależ ... śpię!" - w tekście francuskim: „Ale powie mi ktoś; że te pozory są fałszy we i że śnię. Niech tak będzie." tzn. świadomością (przyp. red.) „nieznane" - w tekście francuskim: słowa „nieznane" brak 1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
„co ... samego" - w tekście francuskim: „co pewne i co należy do mojej własnej natury" 2 3
„przez granice" - w tekście francuskim: „przez słuszne granice"
2 4
„niebawem" - w tekście francuskim: „niebawem łagodnie"
53
Medytacja II
przykład ten wosk; świeżo został otrzymany z plastra i jeszcze nie stracił całkiem smaku miodu, ma w sobie jeszcze trochę zapachu kwiatów, z których został zebrany; jego barwa, kształt, wielkość są widoczne: jest twardy, zimny, można go łatwo dotknąć i gdy stuknąć weń palcem, wydaje dźwięk. Wreszcie posiada wszystko, co zdaje się być potrzebne; aby jakieś ciało mogło zostać jak najwyraźniej poznane. Ale oto, w czasie gdy to mówię, przybliża się wosk do ognia, traci resztki smaku, zapach ulatuje, barwa się zmienia, kształt znika, wzrasta wielkość, wosk staje się płynny, gorący, ledwo go dotknąć można i jeśli weń stukać, już nie wydaje dźwię ku. Czyż to jest dalej ten sam wosk? Trzeba przyznać, że ten sam, nikt temu nie przeczy, nikt inaczej nie m y ś l i . Cóż to więc było w tym wosku, co tak wyraźnie się pojmowało? Na pewno nic z tego, co mi było dane przez zmysły, cokolwiek bowiem podpadało bądź pod zmysł smaku, bądź powonienia, bądź wzroku, bądź dotyku, bądź słuchu, uległo już zmianie: a tymczasem wosk pozostaje. Może to było to, co teraz myślę, mianowicie, że wosk sam nie był tą słodyczą miodu ani tą wonią kwiatów, ani tą bielą, ani kształtem, ani dźwiękiem, lecz ciałem, które mi się przedtem ujawniało w ten sposób, a teraz w inny. Lecz co to dokładnie jest to, co tak sobie wyobrażam? Zwróćmy baczną uwagę i usunąwszy to wszystko, co do wosku nie na- 31 leży, przyjrzyjmy się, co pozostaje; otóż nic innego jak tylko coś rozcią głego, giętkiego i zmiennego. Ale co to jest to: giętkie i zmienne? Czyż to, że sobie wyobrażam, iż ten wosk może przejść z kształtu okrągłego do kwadratowego, a od tego do trójkątnego? Żadną miarą, albowiem poj muję ten wosk jako zdolny do niezliczonej ilości takich zmian, nie mogę zaś przebiec w wyobraźni niezliczonej ilości, a zatem pojęcie to nie po wstaje dzięki zdolności wyobrażania. A co to jest to: rozciągłe? Czyż może i ta rozciągłość jego jest mi nie znaną? Albowiem w topiącym się wosku staje się ona większa, jeszcze większa we wrzącym i jeszcze więk sza, gdy ciepło dalej wzrasta; i nie osądzałbym słusznie, czym jest wosk, gdybym nie mniemał, że może on co do rozciągłości ulegać liczniejszym zmianom, aniżeli kiedykolwiek wyobraźnią swą ogarnąłem. Nic mi więc innego nie pozostaje, jak przyznać, że nie mogę sobie wyobrazić, czym jest ten wosk, lecz tylko ująć samym umysłem. Mówię to o konkretnym kawałku wosku, o wosku w ogóle jest to jeszcze bardziej jasne. Ale czym jest ten wosk, który tylko rozumem ujmuję? Oczywiście jest on tym samym woskiem, co ten, który widzę, którego dotykam, który sobie wyobrażam, jednym słowem tym samym, o którym od początku mnie25
2 6
„nikt temu ... myśli" - w tekście francuskim: „i nikt nie może temu zaprzeczyć" „to rozciągłe" - w tekście francuskim: „ta rozciągłość"
54
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
2 7
małem, że jest. A jednak należy stwierdzić, że jego ujęcie nie polega i nigdy nie polegało ani na widzeniu, ani na czuciu dotykiem, ani w ogóle żadnym wyobrażeniu, jakkolwiek pierwotnie się tak zdawało, lecz po lega na wglądzie samego umysłu, który może być niedoskonały i niejasny, jak to też było pierwotnie, albo jasny i wyraźny, jak to jest teraz, zależnie od tego, czy mniej, czy też bardziej bacznie zwracam uwagę na jego składniki. Tymczasem aż dziwi mnie, że umysł mój tak bardzo skłonny jest do 32 błędu, bo chociaż rozważania me prowadzę w milczeniu, nie wydając głosu, to jednak nie mogę się uwolnić z więzów samych słów i niewiele brakuje, żebym się dał uwieść przez zwykły sposób mówienia: mówimy bowiem, że widzimy sam wosk; gdy jest on przed nami, a nie, że sądzimy na podstawie barwy i kształtu, że jest on obecny. A z tego skłonny byłbym zaraz wyprowadzić wniosek, że poznaję wosk przez działanie wzroku, a nie przez wgląd samego umysłu. Lecz oto spostrzegam przez okno ludzi przechodzących ulicą. O nich też tak samo jak o wosku zwykle mówię, że ich widzę. Cóż jednak naprawdę widzę prócz czapek i szat, pod któ rymi mogłyby się ukrywać automaty , lecz sądzę, że to są ludzie. W taki to sposób to, co zdawało mi się, iż widzę oczami, pojmuję tylko za pomocą zdolności wydawania sądów, która należy do mego umysłu. Lecz ten, kto pragnie być mądrzejszy niż pospólstwo, powinien się wstydzić, że szuka powodu do wątpliwości w sposobie wyrażania się wynalezionym przez pospólstwo. Chodźmy więc dalej i zwróćmy na to uwagę, czy doskonalej i oczywiściej ujmowałem, czym jest wosk, gdy go pierwotnie ujrzałem i sądziłem, że go poznaję przy pomocy samego zmy słu zewnętrznego albo może przy pomocy tzw. zmysłu wspólnego, tj. przy pomocy zdolności do wyobrażania, czy też raczej teraz, gdy bardziej starannie zbadałem zarówno, czym wosk jest, jak też, w jaki sposób go się poznaje . Oczywiście nie miałoby sensu mieć co do tego wątpliwości. Cóż bowiem było w y r a ź n e g o w pierwszym sposobie ujmowania, co w nim było takiego, czego by - jak się zdaje - nie mogło mieć jakiekol wiek zwierzę? Tymczasem, gdy odróżniam wosk od jego zewnętrznych form i jakby nagi po zdarciu zeń szat rozważam, to chociażbym może 28
2 9
3 0
3 1
32
2 7
„ujęcie" - w tekście francuskim: „ujęcie czy też czynność, za pomocą której się go dostrzega" „automaty" - w tekście francuskim: „widma albo ludzie na niby" „przy pomocy ... zewnętrznego" - w tekście francuskim: „za pośrednictwem zmy słów zewnętrznych" 2 8
2 9
3 0
„go się poznaje" - w tekście francuskim: „można go poznać"
3 1
„nie miałoby sensu" - w tekście francuskim: „śmieszne by było" „wyraźnego" - w tekście francuskim: „wyraźnego i oczywistego"
3 2
55
Medytacja II
dotąd w sądzie swym się mylił, przecież nie mógłbym wosku w taki sposób ujmować, nie mając umysłu ludzkiego. Cóż j e d n a k powiem o samym umyśle, czyli o sobie samym, dotych- 33 czas bowiem nie przyjmuję, aby we mnie prócz umysłu było coś innego. Cóż - powiadam - ja, który, jak się wydaje, tak wyraźnie ujmuję ten wosk, czyż nie poznaję siebie samego nie tylko o wiele bardziej prawdziwie, o wiele bardziej pewnie, lecz także bardziej wyraźnie i oczywiście? Albo wiem jeśli na tej podstawie, że widzę wosk, sądzę, że on istnieje , to z tego samego, że wosk ten widzę, znacznie oczywiściej wynika, że j a sam też istnieję . Bo może tak być, że to, co widzę, nie jest naprawdę woskiem, może też być, że nawet oczu nie mam, którymi bym cokolwiek widział; ale jest rzeczą zupełnie niemożliwą, iżbym, skoro widzę lub (cze go na razie nie odróżniam) m y ś l ę , że widze ja sam m y ś l ą c y nie był czymś. Podobnie, jeśli na tej podstawie, że go dotykam, sądzę, że wosk j e s t , to wynika znowu z tego to samo, mianowicie, że ja jestem; jeśli sądzę tak na tej podstawie, że go sobie wyobrażam, lub na jakiejkolwiek innej podstawie, to rzecz ma się oczywiście tak samo . Te same jednak uwagi, które odniosłem do wosku, dają się zastosować do wszystkiego, co znajduje się poza mną. A dalej, jeśli się wydaje, że ujęcie wosku jest wy raźniejsze, gdy stało mi się znanym nie tylko dzięki samemu wzrokowi lub dotykowi, lecz dzięki większej liczbie przyczyn, to ileż bardziej wyraźnie - trzeba to przyznać - poznaję sam siebie samego, skoro nie ma żadnych racji, które mogłyby się przyczynić do ujęcia wosku lub jakie gokolwiek innego ciała, a zarazem wszystkie nie wykazywałyby lepiej natury mojego umysłu. Lecz prócz tego jest też i wiele innych r z e c z y w samym umyśle, na podstawie których można dojść do bardziej wyraźnego jego poznania (notitia), tak iż to, co ciało do tego poznania dodaje, prawie nie wchodzi - jak się zdaje - w rachubę . Tak oto wreszcie sam zaszedłem tam, dokąd chciałem. Skoro bowiem już wiem, że samych ciał nie ujmuję właściwie za pomocą zmysłów albo 34 33
34
35
36
37
n
38
3 9
40
41
4 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
„jednak" - w tekście francuskim: „wreszcie" „istnieje" - w tekście francuskim: „jest czy istnieje" „istnieję" - w tekście francuskim: „jestem czy istnieję" tzn. świadom jestem tego (przyp. red.) tzn. świadomy (przyp. red.) „jest" - w tekście francuskim: „jest czy istnieje" „rzecz ... samo" - w tekście francuskim: „zawsze wnosić będę to samo"
„na podstawie ... poznania" - w tekście francuskim: „które mogą się przyczynić do wyjaśnienia jego natury" „to ... w rachubę" - w tekście francuskim: „te, które zależą od ciała, jak te oto właśnie, nie zasługują prawie na wyliczenie". „zaszedłem" - w tekście francuskim: „powróciłem niepostrzeżenie" 4 1
4 2
56
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
za pomocą zdolności wyobrażania, lecz za pomocą samego intelektu, i że nie dzięki temu się je ujmuje, że się ich dotyka albo że się je widzi, lecz tylko dzięki temu, że się je rozumowo poznaje (intelligantur), to poznaję w sposób niewątpliwy, że niczego łatwiej lub oczywiściej u j ą ć nie mogę niż własny mój umysł. Ponieważ jednak nie można tak szybko pozbyć się przyzwyczajenia do dawnego poglądu, będzie dobrze, jeśli się przy tym zatrzymam, aby się to nowe poznanie, przez dłuższe rozpamiętywanie, głębiej wryło w mą pamięć. 43
„łatwiej lub oczywiściej ująć" - w tekście francuskim: „łatwiej ująć"
MEDYTACJA III
O BOGU: ŻE ISTNIEJE Zamknę teraz oczy, zatkam uszy, odwrócę wszystkie zmysły, usunę też wszystkie obrazy rzeczy cielesnych z mojej myśli lub raczej, ponieważ się to prawie nie da uskutecznić, nie będę im przypisywał żadnej warto ści, jako czczym i fałszywym. Będę usiłował, mówiąc tylko ze sobą i wglądając głębiej w siebie samego, stać się sam sobie zwolna lepiej zna nym i bliższym. Jestem rzeczą myślącą, to znaczy rzeczą, która wątpi, twierdzi, zaprzecza. która niewiele pojmuje, a wiele rzeczy nie wie , chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje. Chociaż więc - jak to już wyżej zauważyłem - to, co czuję lub co sobie wyobrażam, nie jest może poza mną niczym, to jednak jestem tego pewny, że te sposoby myślenia, które nazywam czuciami {sensus) lub wyobrażeniami. o tyle, o ile są tylko ja- 35 kimiś sposobami myślenia , istnieją , we mnie. W tych to niewielu wyrazach wymieniłem wszystko to, co wiem na prawdę, albo przynajmniej to, o czym dotąd stwierdziłem, że wiem. Te raz pragnę pilniej rozpatrzyć, czy może jest we mnie jeszcze coś innego, czego dotąd nie zauważyłem. Wiem to na pewno, że jestem rzeczą myślącą czyż więc wiem także, czego na to potrzeba, abym był czegoś pewny? Otóż w tym pierwszym poznaniu nie ma nic innego, jak pewne, jasne i wyraźne ujęcie tego, co twierdzę. Nie wystarczyłoby to zaiste do tego, aby mnie upewnić o praw dziwości jakiejś rzeczy, gdyby się mogło kiedyś zdarzyć, żeby coś, co tak jasno i wyraźnie ujmuję, było fałszywe. Widzę zatem, że mogę jako ogól ną zasadę ustanowić, że wszystko to jest prawdą, co całkowicie jasno i wyraźnie ujmuję. Tymczasem przyjmowałem dawniej wiele rzeczy, jako całkowicie pew ne i oczywiste, o których się później przekonałem, że są wątpliwe . Cóż 1
2
3
4
1
„wie" - w tekście francuskim: „wie, kocha, nienawidzi"
2
tzn. bycia świadomym (przyp. red.)
3
„istnieją" - w tekście francuskim: „istnieją i z pewnością znajdują się"
4
„wątpliwe" - w tekście francuskim: „wątpliwe i niepewne"
58
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
to były za rzeczy? Oto ziemia, niebo, gwiazdy i wszystko to, co zdoby wałem zmysłami. Cóż z nich jednak jasno ujmowałem? Otóż to, że idee takich rzeczy, czyli myśli uświadamiały się (observari) memu umysłowi Lecz i teraz nie zaprzeczam temu, że owe idee są we mnie. Było to jednak coś innego, co utrzymywałem i o czym - przyzwyczaiwszy się wierzyć w to - sądziłem, że jasno ujmuję, czego jednak w istocie tak nie ujmowa łem. Utrzymywałem mianowicie, że są jakieś rzeczy poza mną, od któ rych owe idee pochodzą i do których idee te są całkowicie podobne. W tym to właśnie albo się myliłem, albo też, jeśli sąd mój był prawdziwy, nie przypadało mu to w udziale na mocy mojego ujęcia . A jakże to było, gdy w arytmetyce lub w geometrii rozpatrywałem coś 36 bardzo prostego i łatwego, jak np. że dwa i trzy dodane do siebie dają pięć lub coś podobnego; czy przynajmniej tego nie widziałem dość wyraźnie ną to, by stwierdzić, że jest prawdą? Sądziłem wprawdzie później, że należy o twierdzeniach tych wątpić, z tego tylko powodu, że przyszło mi na myśl, iż może jakiś Bóg taką mi dać naturę, że myliłbym się także w tych spra wach, które wydają się najoczywistszymi. Lecz ilekroć natrafiam na ten przyjęty z góry pogląd o wszechmocy Boga, tylekroć muszę przyznać, że jeśliby chciał, to mógłby z łatwością sprawić, iżbym błądził także i w tych sprawach, o których sądzę, że je jak najoczywiściej widzę oczyma umy słu . Ilekroć jednak zwracam się do samych rzeczy, o których sądzę, że je bardzo jasna ujmuję, tylekroć tak całkowicie daję im się przekonać, że mimo woli wypowiadam te słowa: Niechże mnie zwodzi, kto może! Nie sprawi on tego nigdy, abym był sam niczym, jak długo będę myślał , że czymś jestem, ani tego, żeby kiedyś było prawdą, że nigdy nie istniałem; gdy już jest prawdą, że istnieję, albo tego, żeby dwa dodane do trzech było więcej lub mniej niż pięć, lub coś takiego, w czym oczywiście poznaję jawną sprzeczność . v
5
6
7
8
Ponieważ zaś na pewno nie mam żadnego powodu do przyjęcia, że jakiś Bóg jest zwodzicielem, ani nawet dotąd nie wiem dostatecznie, czy w ogóle jakiś Bóg istnieje, przeto bardzo słaby i - że tak powiem - metafizyczny jest na tym tylko mniemaniu oparty powód do wątpienia. Aby jednak 1 ten powód usunąć, winienem rozpatrzyć, gdy tylko zdarzy się sposob ność, czy istnieje Bóg i czy, jeśli istnieje, może być zwodzicielem; jak długo 9
5
„mocy... ujęcia" - w tekście francuskim: „żadnego mego poznania"
6
„je ... umysłu" - w tekście francuskim: „je poznaję z bardzo wielką oczywistością" tzn. będę świadom (przyp. red.)
7
8
„w czym ... sprzeczność" - w tekście francuskim: „co do czego jasno widzę, że nie może być inaczej, niż to pojmuję" „Bóg" - w tekście francuskim: „jakiś Bóg" 9
59
Medytacja III 1 0
bowiem nie wiem tego, to nie wydaje mi się, bym mógł kiedykolwiek być całkiem pewny w odniesieniu do jakiejkolwiek innej rzeczy. Teraz jednak - jak się zdaje - porządek wymaga, bym przede wszyst kim wszelkie moje myślenie (cogitationes) podzielił na pewne rodzaje i zbadał, na których właściwie z nich polega prawda lub fałsz. Niektóre z nich są jak gdyby obrazami rzeczy i tym tylko właściwie przysługuje nazwa idei, gdy na przykład m y ś l ę o człowieku, chimerze, niebie, anie le , Bogu. Inne jednak mają jakieś inne jeszcze formy; gdy na przykład chcę, gdy się boję, gdy twierdzę, gdy przeczę, wtedy wprawdzie zawsze ujmuję jakąś rzecz jako Rrzedmiot (subiecturn) mojej myśli, lecz także ogarniam m y ś l ą coś więcej niz podobienstwodo tej rzeczy. Z*nich jedne nazywają się chceniami albo uczuciami, drugie zaś sądami. Co się zaś tyczy idei, to nie mogą one właściwie być fałszywe, jeżeli się je rozważa same w sobie, a nie w odniesieniu do czegoś innego; bo czy sobie wyobrażam kozę, czy chimerę, to niemniej prawdą jest, że sobie wyobrażam pierwszą, jak to, że sobie wyobrażam drugą. Nie należy się też obawiać fałszu w samym chceniu czy w uczuciach; bo choćbym mógł pragnąć czegoś niedorzecznego, a nawet czegoś, czego w ogóle nigdzie nie ma - to niemniej jest prawdą, że ja tego pragnę. Pozostają więc jedynie sądy jako dziedzina, w której muszę się strzec przed błędem. Zasadniczy zaś i najczęściej spotykany błąd, jaki mógłby się w nich znaleźć, polega na tym, że sądzę, iż idee, które są we mnie, są podobne albo zgodne z jakimiś rzeczami, znajdującymi się poza mną. Gdybym natomiast same idee rozważał jako pewne odmiany (modos) mego myślenia, a nie odno siłbym ich do czegoś innego, to z pewnością nie mogłyby mi dostarczyć żadnego materiału do popełnienia błędu. Z tych zaś idei jedne wydają mi się być wrodzone, inne nabyte, jesz cze inne przeze mnie samego urobione. Bo, że pojmuję, co to jest 11
1 2
1 3
14
15
1 6
17
18
1 9
1 0
„jak ... to" - w tekście francuskim: „bez poznania bowiem tych dwóch prawd" „być całkiem pewny" - w tekście francuskim: „być pewny" „Teraz ... wszystkim" - w tekście francuskim: „A na to, bym mógł mieć sposobność zbadać to, nie przerywając porządku, który obrałem dla rozmyślania, a k t ó r y polega na przechodzeniu stopniowo od pojęć, które jako pierwsze znajdę w swym umyśle, do tych, które będę mógł znaleźć potem, trzeba tutaj, abym..." 1 1
1 2
1 3
tzn. przeżycia świadome (przyp. red.)
1 4
Dziś powiedzielibyśmy: „przedstawiam sobie" (przyp. red.) „aniele" - w tekście francuskim: „aniele nawet"
1 5
1 6
w
"gdy" ~ tekście francuskim: „albo" tzn. uświadamiam sobie (przyp. red.) „żadnego materiału" - w tekście francuskim: „żadnej sposobności" „inne ... samego" - w tekście francuskim: „inne [wydają się] obce i przychodzące z zewnątrz, a inne utworzone i wymyślone przeze mnie samego" 1 7
1 8
1 9
60
R. Descartes, Medytacje o pierwszej 20
filozofii
21
r z e c z , co prawda, co m y ś l e n i e - to - jak mi się zdaje - mam nie skądinąd, jak od samej mojej natury. Że zaś teraz słyszę hałas, widzę słoń ce, czuję ciepło ognia, to - jak dotychczas sądziłem - pochodzi od jakichś rzeczy poza mną się znajdujących. A wreszcie syreny, hipogryfy i t p . są urobione przeze mnie samego. Ale mogę też może uważać wszystkie idee za nabyte albo też wszystkie za wrodzone, albo wszystkie za urobione przeze mnie samego; nie zdałem sobie jeszcze bowiem jasno sprawy, skąd one naprawdę pochodzą. Tu jednak należy się zająć przede wszystkim tymi ideami, które - jak sądzę - pochodzą jakoby od rzeczy istniejących na zewnątrz mnie [i zba dać], jaka racja skłania mnie do tego, żebym je uważał za podobne do tych rzeczy. Otóż wydaje mi się, że poucza mnie o tym natura, a dalej wiem z doświadczenia, że idee te nie zależą od mojej woli, a tym samym ode mnie samego, często bowiem narzucają mi się wbrew woli; tak np. teraz czy chcę, czy nie chcę, czuję ciepło i dlatego sądzę, że wrażenie to, czyli idea ciepła przychodzi do mnie od rzeczy różnej ode mnie, mianowicie od ciepła ognia, przy którym siedzę. Najoczywiściej też narzuca się sąd, że rzecz o w a przekazuje m i raczej swoją podobiznę niż cokolwiek innego. Czy racje te są dostatecznie m o c n e ? Rozpatrzę to teraz. Gdy tu mówię, że poucza mnie o tym natura, to pojmuję przez to tylko, że jakiś pęd samorzutny popycha mnie do tej wiary, a nie jakoby mi się to okazy wało prawdą dzięki jakiemuś przyrodzonemu światłu rozumu [lumen naturale). A to są rzeczy bardzo różne. Wszystko bowiem, co mi się ujawnia przez przyrodzone światło rozumu (jak np. że stąd, iż wątpię, wynika, że istnieję itp.), żadną miarą nie może podlegać wątpliwości, ponieważ nie może istnieć żadna inna, której bym w tym samym stopniu ufał jak owemu światłu rozumu i która mogłaby mnie pouczyć, że to nie 39 jest prawdą . Co się zaś tyczy popędów naturalnych, to już niejednokrot nie dawniej doszedłem do wniosku, że mnie popychały do zła, kiedy 22
2 3
2 4
25
26
2 0
„pojmuję ... rzecz" - w tekście francuskim: „mam zdolność pojmowania, czym jest to, co na ogół nazywa się rzeczą lub prawdą, lub myślą" 2 1
tzn. przeżycia świadome (przyp. red.)
2 2
„itp." - w tekście francuskim: „i wszystkie inne podobne chimery" „owa" - w tekście francuskim: „obca" „mi" - w tekście francuskim: „mi i wyciska we mnie" „mocne" - w tekście francuskim: „mocne i przekonujące"
2 3
2 4
2 5
2 6
„ponieważ ... prawdą" - w tekście francuskim: „i nie ma we mnie żadnej innej zdolności czy możności odróżniania prawdy od fałszu, zdolności, która mogłaby mnie pouczyć o tym, że to, co mi ujawnia owo przyrodzone światło rozumu jako prawdę, nie jest prawdą, a której mógłbym tak zaufać jak temu światłu"
61
Medytacja III
chodziło o wybór dobra. Nie widzę więc, dlaczego miałbym im bardziej ufać w jakiejkolwiek innej sprawie . A dalej, chociaż owe idee nie są zależne od mojej woli, to nie wynika z tego, że muszą pochodzić od rzeczy znajdujących się poza mną. Tak bowiem jak owe popędy, o których przed chwilą mówiłem, że chociaż są we mnie, to wydają się czymś różnym od mej woli, tak może jest jeszcze we mnie jakaś inna zdolność nie dość mi jeszcze znana, która stwacza owe idee: tak jak mi się właśnie zawsze dotychczas wydawało, że powsta ją one we mnie w czasie snu, bez współudziału jakichkolwiek rzeczy zewnętrznych. A w końcu, gdyby nawet pochodziły od rzeczy różnych ode mnie, to nie wynika, że muszą być do nich podobne. Przeciwnie, zdaje mi się, że często w wielu wypadkach zauważyłem wielką różnicę [między przed miotem a jego ideą]. Tak na przykład znajduję w sobie dwie różne idee słońca, jedną jak gdyby od zmysłów zaczerpniętą i tę należałoby umieścić w rzędzie idei pochodzących - jak sądzę - z zewnątrz. Dzięki niej słońce wydaje mi się bardzo małe. Druga idea jednak jest wzięta z obliczeń astro nomii, tzn. z pewnych wrodzonych mi pojęć, albo też urobiona przeze mnie w jakiś inny sposób. Przy pomocy tej wydaje mi się słońce kilka krotnie większe od ziemi. Z pewnością obie idee nie mogą być podobne do tego samego słońca istniejącego poza mną; i rozum każe mi wierzyć, że ta, którą uważam za bezpośrednio od słońca pochodzącą, bardzo jest do niego niepodobna . Wszystko to dostatecznie wykazuje, że nie na pewnym sądzie, lecz tylko na jakimś ś l e p y m popędzie oparta była moja 40 dotychczasowa wiara w istnienie pewnych rzeczy różnych ode mnie, które wywołują we mnie swe idee czy też o b r a z y przy pomocy organów zmysłowych albo w jakikolwiek inny sposób. Nasuwa mi się jednak jeszcze inna droga zbadania, czy istnieją poza mną jakieś rzeczy spośród tych, których idee są we mnie. O ile bowiem 2 7
28
2 9
30
3 1
32
33
2 7
„popędów naturalnych ... sprawie" - w tekście francuskim: „popędów naturalnych, które też wydają mi się czymś mnie przyrodzonym, to już niejednokrotnie dawniej zauważyłem, że gdy chodziło o w y b ó r między cnotami a występkami, nie mniej [silnie] popychały mnie do zła jak do dobra: dlatego nie mam powodu bardziej im ufać w od niesieniu do prawdy i fałszu" „zdolność" - w tekście francuskim: „zdolność lub możność właściwa do wytwarza nia tych idei bez udziału żadnych rzeczy zewnętrznych" 2 8
2 9
„różnicę" - w tekście francuskim dodano: „między przedmiotem a jego ideą" „którą ... niepodobna" - w tekście francuskim: „która pochodzi bezpośrednio od jego pojawienia się, jest najmniej do niego podobna" 3 0
3 1
„pewnym" - w tekście francuskim: „pewnym i przemyślanym"
3 2
„ślepym" - w tekście francuskim: „ślepym i zuchwałym"
3 3
„obrazy" - w tekście francuskim: „obrazy i wyciskały tam swe podobizny"
62
R. Descartes, Medytacje o pierwszej 34
filozofii
l o w e idee są tylko pewnymi odmianami myślenia , to nie widzę, żeby się ogóle między sobą różniły i wszystkie zdają się pochodzić w ten sam sposób ode mnie; lecz jeżeli jedna reprezentuje jedną rzecz, a inna inną, wtedy oczywiście różnice między nimi będą bardzo wielkie. Bez wątpie nia bowiem te idee, które mi przedstawiają substancję, są czymś więcej i zawierają w sobie więcej - że się tak wyrażę - obiektywnej rzeczywi stości (realitatis obiectivae) aniżeli te, które przedstawiają tylko modi, czy też przypadłości (accidentia); a znowuż idea, przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny, nieskończony , wszystkowiedzą cy, wszechmogący i jest stworzycielem wszystkiego, co jest poza Nim, za wiera z pewnością więcejobiektywniejrzeczywistości,aniżeliteidee,które przedstawiają substancje skończone. Jest zaś rzeczą oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi być rzeczywistości w całkowite] przyczynie sprawczej, ile w jej skutku, bo skąd - pytam - mógłby skutek wziąć swoją rzeczywistość, jak nie z przyczyny? A jakżeby przyczyna mogła mu ją dać, gdyby jej sama nie posiadała? Z tego jednak wynika, że ani żadna rzecz nie może powstać z niczego, ani też rzecz doskonalsza, tzn. taka, która z a w i e r a m sobie więcej rzeczywistości, nie może powstać z mniej dosko41 nałej; i to jest oczywistą prawdą nie tylko w odniesieniu do tych skutków, których rzeczywistość jest aktualną lub formalna, ale także w odniesieniu do idei, w których wchodzi w grę tylko rzeczywistość obiektywna. To znaczy, że nie tylko nie może - na przykład - zacząć istnieć teraz jakiś kamień, którego przedtem nie było, o ile nie zostałby wytworzony przez jakąś rzecz, która by zawierała w sposób formalny (formaliter) albo eminentny (eminenter) wszystko to, co przysługuje kamieniowi; nie może też ciepło przeniknąć żadnego przedmiotu, który tego ciepła przedtem nie posiadał, chyba że zostanie ono wprowadzone przez jakąś rzecz o tym samym co najmniej stopniu doskonałości, co ciepło; i podobnie rzecz się ma z wszystkim innym. Ale oprócz tego nie może istnieć we mnie idea ciepła czy kamienia, o ile by mi jej nie przekazała jakaś przyczyna, która by zawierała przynajmniej tyle rzeczywistości, ile myślę, że jest w cieple czy kamieniu. Bo wprawdzie owa przyczyna nie wnosi do mojej idei niczego ze swej rzeczywistości aktualnej lub formalnej, to jednak nie należy tym samym sądzić, że przyczyna owa powinna by być mniej rzeczywistą. Lecz taka jest natura samej idei, iż sama z siebie żadnej innej rzeczywi stości forlnej nie wymaga, jak tylko tej, którą czerpie z mojego myśle nia będąc jego odmianą. To zaś, że owa idea zawiera tę lub tamtą rze35
3 6
3 4
3 5
3 6
tzn. świadomości (przyp. red.) „nieskończony" - w tekście francuskim: „nieskończony i niezmienny" tzn. świadomości (przyp. red.)
63
Medytacja III
czywistość obiektywną raczej niż jakąś inną, to musi oczywiście pocho dzić od, jakiejś przyczyny, w której jest przynajmniej tyle rzeczywistości formalnej, ile ma owa idea rzeczywistości obiektywnej. Jeżelibyśmy bo wiem założyli, że w idei znajduje się coś, czego nie ma w jej przyczynie, to pochodziłoby to z niczego. A chociaż wielce niedoskonały jest ten sposób istnienia, dzięki któremu rzecz jest w naszym intelekcie obiektyw nie przez ideę, to zaiste nie jest on jednak niczym, a zatem nie może też powstać z niczego . Nie powinienem też przypuszczać, że skoro rzeczywistość, którą oglą dam w moich ideach, jest tylko obiektywna, to nie potrzeba, by ta sama rzeczywistość była formalnie w przyczynach owych idei, lecz że wystar- 42 czy, by była i w nich także w sposób obiektywny; albowiem tak, jak ów obiektywny sposób istnienia przynależy do idei z ich własnej natury, tak formalny sposób istnienia przynależy do przyczyn idei, przynajmniej do pierwszych i głównych, z ich natury. I chociażby może jedna idea mogła powstać z innej, to nie mogłoby tak iść w nieskończoność, lecz w końcu trzeba dojść do jakiejś pierwszej idei, której przyczyna byłaby jak gdyby 37
3 7
W rozważaniach tych posługuje się Descartes terminologią, którą dzisiejszy czytel
nik może zrozumieć opacznie lub wcale jej nie rozumieć. I tak, gdy Descartes mówi, że w idei istnieje to a to obiektywnie, to znaczy to dla niego tyle, że ta idea to a to właśnie przedstawia, np. w mojej idei istnieje obiektywnie kamień - to znaczy - przedstawiam sobie w tej idei kamień. Terminologia ta jest więc wprost przeciwna tej, jaką się dziś posługujemy: istnienie obiektywne, to wedle dzisiejszego rozumienia terminów znaczy tyle, co istnienie rzeczywiste; u scholastyków i u Descartes'a istnienie obiektywne to tyle, co istnienie tylko w myśli, a nie istnienie rzeczywiste. W terminologii Descartes'a istnienie rzeczywiste nazywa się istnieniem aktualnym lub formalnym. Zupełnie nie używanym dziś terminem jest termin „istnienie eminentne". G d y Descartes mówi, że w przyczynie musi istnieć wszystko to, co się zawiera w skutku, bądź formal nie, bądź eminentnie, to idzie tu o to, że każdemu składnikowi skutku musi odpowiadać jednoznacznie jakiś składnik przyczyny, przy czym ów składnik przyczyny jest bądź taki sam jak składnik skutku, któremu on odpowiada, bądź też jest on od odpowiedniego składnika różny, ale jest w tym samym stopniu, co on, rzeczywisty. W pierwszym wypadku powie Descartes, że dany składnik skutku zawiera się w przyczynie w sposób formalny, w drugim natomiast, że zawiera się on w przyczynie w sposób eminentny. Terminy te objaśnia Descartes. Czytamy w drugiej odpowiedzi autora (str. 151 niniej szego wydania) następujące definicje: Definicja III. Przez obiektywną rzeczywistość idei rozumiem bytowość (entitas) rze czy przedstawionej przez ideę, o ile zawiera się ona w idei; w taki sam sposób można mówić o obiektywnej doskonałości lub o obiektywnym kunszcie itp. Cokolwiek bowiem ujmu jemy jako [występujące] w przedmiotach idei, to istnieje w sposób obiektywny w samych ideach. Definicja IV. O tym samym [co występuje w przedmiotach idei] powiada się, że jest w sposób formalny w przedmiotach idei, jeżeli jest ono w nich takie, jakim je ujmu jemy, a w sposób eminentny, gdy wprawdzie nie jest ono takie [jakim je ujmujemy], lecz takie, że mogłoby je zastąpić (przyp. tłum.).
64
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pierwowzorem zawierającym formalnie całą rzeczywistość, znajdującą się w idei tylko obiektywnie; i tak staje mi się 3zięki światłu przyrodzonemu jasne, że idee są we mnie jak gdyby obrazami, które wprawdzie łatwo mogą nie dorównywać doskonałością rzeczom, od których pochodzą, ale nie mogą zawierać niczego większego lub doskonalszego. Im dłużej i dokładniej to wszystko badam, tym jaśniej i wyraźniej poznaję, że to jest prawdziwy stan rzeczy; lecz jakiż z tego w końcu wy snuję wniosek? Otóż - jeżeli rzeczywistość obiektywna którejkolwiek z moich idei jest tak wielka, że jest rzeczą pewną, iż nie może ona być we m n i e ani formalnie, ani eminentnie, a co za tym idzie, że ja sam nie mogę być przyczyną owej idei - to z tego wynika niezbicie, że nie jestem sam na świecie, lecz że istnieje jeszcze jakaś inna rzecz, która jest przy czyną owej idei. Jeżeli się jednak żadna taka idea we mnie nie znajdzie, to wcale nie będę miał żadnego dowodu, który by mnie upewnił o ist nieniu jakiejś rzeczy różnej ode mnie; wszystko bowiem jak najdokładniej rozpatrzyłem i niczego innego dotychczas znaleźć nie zdołałem. 38
39
Wśród tych zaś moich idei - oprócz owej, która mi przedstawia mnie samego i która nie może tu sprawiać żadnej trudności - jest inna, która 43 przedstawia mi Boga, inne przedstawiają mi rzeczy cielesne i nieożywione, inne znów aniołów, inne zwierzęta, a w końcu takie, które mi przedsta wiają innych ludzi, do mnie podobnych. Łatwo też pojmuję, że jeżeli chodzi o idee, które przedstawiają innych ludzi bądź zwierzęta, bądź aniołów, to można je utworzyć przez połączenie posiadanych przeze mnie idei mnie samego, rzeczy cielesnych i Boga, nawet gdyby nie było na świecie oprócz mnie żadnych ludzi ani zwierząt, ani aniołów. Co się zaś tyczy idei rzeczy cielesnych, to nic w nich nie pojawia się tak wielkiego , żeby nie mogły one pochodzić ode mnie samego. Jeżeli bowiem przyjrzę się im dokładniej i zbadam poszczególne idee w ten sam sposób, jak wczoraj zbadałem ideę wosku, to widzę, że tylko bardzo niewiele jest rzeczy, które w nich ujmuję jasno i wyraźnie, a mianowicie wielkość, tj. rozciągłość pod względem długości, szerokości i głębokości; kształt, który powstaje dzięki ograniczeniu tej rozciągłości, położenie, jakie przyjmują względem siebie różne przedmioty wyposażone w kształt, i ruch, czyli zmianę owego położenia. Do tego można jeszcze dodać substancję, trwanie i liczbę. Wszystko zaś inne, jak np. światło i barwy, dźwięki, zapachy, smaki, ciepło i zimno, i inne jakości podpadające pod zmysł 4 0
3 8
„że ... we mnie" - w tekście francuskim: „że poznaję jasno, iż nie jest ona wcale we
mnie" 3 9
„mnie upewnił" - w tekście francuskim: „mógł mnie przekonać i upewnić"
4 0
„wielkiego" - w tekście francuskim: „wielkiego ani tak doskonałego"
65
Medytacja III
dotyku, zjawiają się w mojej myśli jedynie bardzo niewyraźnie i niejasno, tak dalece, że nawet nie wiem, czy są prawdziwe, czy fałszywe , tzn. czy ich idee, które posiadam, są ideami jakichś rzeczy czy nie-rzeczy . Wprawdzie bowiem - jak to niedawno nadmieniłem - właściwą, czyli for malną fałszywość można napotkać jedynie w sądach, to jednak istnieje zaiste pewna inna fałszywość materialna w ideach, gdy przedstawiają jako rzecz coś, co nie jest rzeczą. Tak np. idee ciepła i zimna, które posiadam, są tak mało jasne i wyraźne, że nie potrafią mnie pouczyć, czy zimno jest tylko brakiem ciepła, czy ciepło brakiem zimna, czy jedno i drugie jest jakością realną, czy żadne z nich. Ponieważ jednak nie mogą istnieć żadne idee, które by nie były jak gdyby ideami jakiejś rzeczy, przeto jeżeliby było prawdą, że zimno nie jest niczym innym jak tylko brakiem ciepła, to słusznie nazwalibyśmy fałszywą ideę, która mi je przedstawia jako coś realnego i pozytywnego. Podobnie w pozostałych wypadkach. Nie trzeba więc, abym takim ideom wyznaczał jakiegoś innego sprawcę, różnego ode mnie. Jeżeli bowiem są fałszywe, tzn. nie przedstawiają żadnych rzeczy, to wiem dzięki światłu przyrodzonemu, że pochodzą z niczego, tzn. są we mnie tylko wskutek pewnych braków i niedoskonałości mojej natury. Jeżeli jednak są prawdziwe, to nie wiem, dlaczego by nie mogły pocho dzić ode mnie samego, skoro tak mało mi przedstawiają rzeczywistości, że nawet nie mogę jej odróżnić od nicości (non re) . Co się zaś tyczy tego, co jest jasne i wyraźne w ideach rzeczy cielesnych, to - jak mi się zdaje - mogłem coś zapożyczyć z idei mnie samego, jak np. substancja, trwanie, liczba i tym podobne. Gdy bowiem myślę, że kamień jest substancją, czyli rzeczą, która sama dla siebie zdolna jest istnieć, i ja też jestem substancją, to chociaż rozumiem, że ja jestem rzeczą myślącą, a nie rozciągłą, kamień zaś rzeczą rozciągłą, a nie myślącą i wskutek tego wielka jest różnica między obu tymi pojęciami, to jednak wydają się zgadzać w tym, że jedno i drugie jest substancją . Tak samo, skoro pojmuję (percipio), że ja teraz istnieję I już przedtem - jak sobie przypominam - jakiś czas istniałem, i że mam różne myśli, których liczbę znam, to dochodzę do idei trwania i liczby, które następnie mogę przenieść na dowolne inne rzeczy. Pozostałe zaś właściwości, z których składają się idee rzeczy cielesnych, jak rozciągłość, kształt, położenie i ruch, nie znajdują się wprawdzie we mnie formalnie, jako że nie jestem niczym innym jak rzeczą myślącą, ale ponieważ są to 4 1
42
43
44
4 1
„fałszywe" - w tekście francuskim: „fałszywe i pozorne tylko" „rzeczy czy nie-rzeczy" - w tekście francuskim: „przedmiotów realnych czy też przedstawiają mi tylko jakieś byty urojone, które istnieć nie mogą" 4 2
4 3
„jej... (non re)" - w tekście francuskim: „ściśle odróżnić rzeczy przedstawionej od niebytu" „jest substancją" - w tekście francuskim: „przedstawia substancję" 4 4
66
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
45
tylko pewne modi substancji , a ja jestem substancją, to mogą - jak się zdaje - zawierać się we mnie eminentnie. Pozostaje więc jedynie idea Boga, nad którą należy się zastanowić, czy nie ma w niej czegoś takiego, co by nie mogło pochodzić ode mnie same go. Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, nie zależną, o najwyższym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, co istnieje, o ile istnieje. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie , że im uważniej się nad nimi zastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by mogły pochodzić ode mnie samego. Musi się więc na podstawie tego, co przed chwilą powiedziałem, dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje . Bo chociaż idea substancji jest wprawdzie we mnie, dlatego właśnie, że ja sam jestem substancją, nie by łaby to jednak idea substancji nieskończonej, jako że ja jestem skończony, chyba żeby pochodziła od jakiejś substancji, która by naprawdę była nie skończona. Nie powinienem też sądzić, że nie ujmuję tego, co nieskończone, przy pomocy prawdziwej idei, lecz tylko przez zaprzeczenie tego, co skończo ne, tak jak ujmuję spoczynek i ciemności przez zaprzeczenie ruchu i światła; albowiem przeciwnie, pojmuję to zupełnie jasno, że więcej rzeczywistości jest w substancji nieskończonej niż w skończonej i że zatem jest we mnie w jakiś sposób na pierwszym miejscu ujęcie tego, co nieskończone, przed ujęciem tego, co skończone, czyli ujęcie Boga przed ujęciem mnie samego. Bo jakżebym mógł inaczej pojąć, że mam wątpliwości, że czegoś pragnę, to znaczy, że czegoś mi brak i że nie jestem zupełnie doskonały, jeżeliby 46 nie było we mnie żadnej idei bytu doskonalszego, którego porównanie ze mną pozwoliłoby mi poznać własne moje b r a k i ? Nie można także powiedzieć, że może ta idea Boga jest materialnie fałszywa, a tym samym może powstać z niczego, jak to przed chwilą zauważyłem o idei ciepła, zimna i tym podobnych; przeciwnie, ponieważ jest ona jak najbardziej jasna i wyraźna i więcej ma w sobie rzeczywistości obiektywnej niż każda inna, to żadna nie jest sama z siebie bardziej praw dziwa ani w mniejszym stopniu podległa podejrzeniu o fałszywość . Jest - powiadam - ta idea bytu najbardziej doskonałego i nieskończonego 46
4 7
48
49
5 0
4 5
„substancji" - w tekście francuskim: „i jak gdyby szaty, w których zjawia się nam substancja cielesna" 4 6
„substancję" - w tekście francuskim: „substancję wieczną, niezmienną"
4 7
„wielkie" - w tekście francuskim: „wielkie i tak znamienite" „do wniosku ... istnieje" - w tekście francuskim: „koniecznie do wniosku, że Bóg istnieje" „własne moje braki" - w tekście francuskim: „braki mojej natury" 4 8
4 9
5 0
„o fałszywość" - w tekście francuskim: „o błąd i fałszywość"
67
Medytacja III
w najwyższym stopniu prawdziwa; bo chociaż może można by sobie po myśleć, że taki byt nie istnieje, to nie można sobie pomyśleć, że jego idea nie przedstawia mi niczego rzeczywistego, jak to przedtem powiedziałem o idei zimna. A także jest w najwyższym stopniu jasna i wyraźna, al bowiem wszystko to, co ujmuję jasno i wyraźnie jako rzeczywiste, praw dziwe i w pewien sposób doskonałe, to w całości w niej się zawiera l Co wcale nie przeszkadza, że mogę nie rozumieć tego, co nieskończone; albo że są w Bogu niezliczone rzeczy, których w żaden sposób nie mogę ani zrozumieć, ani może nawet myślą dotknąć; bo już w naturze tego, co nieskończone, leży to, że ja - jako skończony - nie ogarniam go i wy starczy, żebym właśnie to zrozumiał i sądził, że to wszystko, co ujmuję jasno i w y r a ź n i e i co - jak wiem - zawiera pewną doskonałość, a także może jeszcze bardzo wiele innych rzeczy, których nie znam, jest w Bogu formalnie albo eminentnie, to - jak mówię - wystarczy, aby idea, którą mam o nim, była najprawdziwszą, najjaśniejszą i najwyraźniejszą ze wszyst kich, jakie posiadam. Ale może jestem czymś więcej, niż to sam pojmuję, i wszystkie owe doskonałości, które przypisuję Bogu, znajdują się jakoś potencjalnie we mnie, chociaż się jeszcze nie ujawniły i nie zaktualizowały. Sam przecież 47 doświadczam, że moje poznanie stopniowo wzrasta ; i nie widzę, co by mogło stanąć na przeszkodzie, by tak wzrastało coraz bardziej i bardziej aż do nieskończoności - i dlaczego bym nie mógł przy pomocy tak wzmożonego poznania osiągnąć wszystkich innych doskonałości Boga - i dlaczegóż by w końcu ta zdolność do osiągnięcia owych doskonałości, skoro już jest we mnie, nie wystarczała do wytwarzania ich i d e i ? A tymczasem to wszystko jest niemożliwe, bo po pierwsze, gdyby nawet było prawdą, że moje poznanie wzrasta stopniowo i że wiele rze czy jest we mnie potencjalnie, które jeszcze nie stały się aktualnymi, to nic z tego nie odnosi się do idei Boga, w której przecież niczego w ogóle nie ma potencjalnie , bo właśnie samo to stopniowe wzrastanie jest 51
5
5 3
54
55
5 6
57
5 8
59
5 1
„w najwyższym stopniu" - w tekście francuskim: „bardzo" „zawiera" - w tekście francuskim: „całkowicie zawiera i zamyka" „że ... go" - w tekście francuskim: „że moja natura skończona i ograniczona nie może go pojąć" 5 2
5 3
5 4
„jasno i wyraźnie" - w tekście francuskim: „jasno"
5 5
„wzrasta" - w tekście francuskim: „wzrasta i doskonali się"
5 6
„wzmożonego" - w tekście francuskim: „nie ... idei" - w tekście francuskim: „nie „A tymczasem" - w tekście francuskim: rzeniu poznaję, że" „potencjalnie" - w tekście francuskim: aktualnie i istotnie" 5 7
5 8
5 9
„wzmożonego i wydoskonalonego" mogła wycisnąć tu i wprowadzić ich idei" „A tymczasem przy nieco bliższym wej „potencjalnie, lecz wszystko jest w niej
68
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
najpewniejszym dowodem niedoskonałości. Po drugie, chociażby moje poznanie stale coraz bardziej i bardziej wzrastało, to niemniej rozumiem, że nie stałoby się przez to aktualnie (actu) nieskończone, bo nigdy nie dojdzie do tego [stopnia doskonałości], by nie było zdolne do jeszcze większego przyrostu. O Bogu zaś sądzę, że jest aktualnie nieskończony tak dalece, że do jego doskonałości niczego już dodać nie można. A w końcu pojmuję (percipió), że obiektywne istnienie idei nie może pochodzić od samego tylko istnienia potencjalnego, co właściwie mówiąc jest niczym, lecz tylko od istnienia aktualnego lub formalnego. I zaiste niczego w tym wszystkim nie ma, co by nie było oczywiste dzięki światłu przyrodzonemu dla tych, którzy pilnie to rozważą. Ale gdy mniej uważam i obrazy rzeczy zmysłowych przyćmiewają bystrość mego umysłu, to nie tak łatwo sobie przypomnę, dlaczego idea istoty (ens) doskonalszej ode mnie musi koniecznie pochodzić od jakiegoś bytu napraw48 dę doskonalszego. Można się dalej p y t a ć , czy mógłbym istnieć ja sam, mający tę ideę, gdyby nie istniał żaden taki byt. Od kogóż więc pochodziłbym? Oczywiście , od siebie albo od rodzi ców, albo od czegoś innego mniej doskonałego od Boga, bo przecież nie można sobie pomyśleć ani wymyślić niczego doskonalszego ani nawet równie doskonałego jak On. Gdybym jednak sam od siebie pochodził , to nie miałbym ani wątpliwości, ani pragnień, ani w ogóle żadnych bra ków, bo wyposażyłbym się we wszystkie doskonałości, których jakaś idea jest we mnie, i w ten sposób sam byłbym Bogiem. I nie powinienem sądzić, że może trudniej byłoby mi osiągnąć to, czego mi brak, niż to, co już jest we mnie, albowiem przeciwnie, jest oczywiste, że znacznie trudniej by było, bym ja, to jest rzecz, czyli substancja myśląca, powstał z niczego, aniżelibym osiągnął poznanie wielu rzeczy nie znanych mi, będących tylko przypadłościami (accidentia) owej substancji.lA z pewnością nie odmawiał bym sobie tego, co można łatwiej osiągnąć , gdybym tamto, które jest czymś większym miał sam od siebie. A także żadnej z tych rzeczy, które 60
61
62
6 3
64
65
6 6
6 0
6 1
„jego doskonałości" - w tekście francuskim: „jego najwyższej doskonałości" „istnienia" - w tekście francuskim: „istnienia jakiegoś bytu"
6 2
„Można ... pytać" - w tekście francuskim: „Dlatego chcę to tutaj pominąć, a roz ważyć" „Oczywiście" - w tekście francuskim: „Może" „Gdybym ... pochodził" - w tekście francuskim: „Gdybym jednak był niezależny od każdej innej przyczyny i sam od siebie pochodził" „osiągnąć" - w tekście francuskim: „osiągnąć, tzn. wielu poznań, których moja natura jest pozbawiona" 6 3
6 4
6 5
6 6
„większym" - w tekście francuskim: „większym, tzn. gdybym był sprawcą swego urodzenia i swego istnienia"
69
Medytacja III
ujmuję jako zawarte w idei Boga, skoro żadna nie wydaje mi się trud niejszą do osiągnięcia. Gdyby jednak któraś była taka, to z pewnością także by mi się wydawała trudniejszą - gdybym inne rzeczy, które po siadam, miał od siebie - ponieważ tu doświadczałbym, że moc moja jest ograniczona. Nie uniknę też siły przekonywającej tych argumentów, gdy przyjmę, że może zawsze istniałem taki, jaki teraz jestem, jak gdyby z tego miało wyniknąć, że nie należy szukać już żadnego sprawcy mojego istnienia . Ponieważ bowiem cały okres życia można podzielić na niezliczone części, które jedne od drugich w żaden sposób nie są zależne, więc z tego, że przed 49 chwilą istniałem, nie wynika, że muszę teraz istnieć, chyba że jakaś przy czyna mnie na tę chwilę jak gdyby na nowo stworzy, to jest mnie zacho wa. Albowiem jasne j e s t dla tych, co badają naturę trwania, że takiej samej siły i czynności potrzeba, by jakąś rzecz zachować w poszczegól nych momentach, w których trwa, jakiej by potrzeba, aby ją na nowo stworzyć, gdyby dotychczas nie istniała; tak że to, iż zachowywanie różni się od stworzenia tylko pojęciowo, należy też do tego, co jest oczywiste dzięki przyrodzonemu światłu rozumu. Muszę się więc sam siebie zapytać, czy posiadam jakąś moc , przez którą mógłbym sprawić, abym ja, ten który teraz jestem, mógł istnieć także za chwilę. Bo skoro nie jestem niczym innym jak tylko rzeczą myślącą albo przynaj mniej, gdy mówię teraz dokładnie o tej tylko części mojego ja, która jest rzeczą myślącą, to bez wątpienia byłbym świadomy tej mocy, gdyby ona była we m n i e . A tymczasem nie znajduję niczego takiego [w sobie], i stąd najoczywiściej poznaję, że jestem zależny od jakiegoś różnego ode mnie bytu. Może jednak ów byt nie jest Bogiem i ja pochodzę od rodziców albo od jakichś innych przyczyn mniej doskonałych niż Bóg? Tymczasem , jak już przedtem powiedziałem, jest rzeczą oczywistą, że przynajmniej tyle rzeczywistości musi być w przyczynie, ile jej jest w skutku. A ponieważ jestem rzeczą myślącą i posiadam jakąś ideę Boga, to należy przyznać, że cokolwiek by się w końcu przyjęło za przyczynę mego istnienia, jest ona także rzeczą myślącą i posiada ideę tych wszystkich doskonałości, które przypisuję B o g u . I znów o nią można by pytać, czy pochodzi od siebie 67
68
6 9
70
71
72
6 7
„z tego ... istnienia" - w tekście francuskim: „to nie pozwalało poznać, że jest rzeczą konieczną, by Bóg był sprawcą mego istnienia" 6 8
„jasne jest" - w tekście francuskim: „jasne jest i wielce oczywiste"
6 9
„jakąś moc" - w tekście francuskim: „jakąś moc i jakąś taką zaletę"
7 0
„byłbym ... we mnie" - w tekście francuskim: „co najmniej gdyby jakaś taka moc była we mnie, musiałbym o tym myśleć i zdawać sobie z tego sprawę" 7 1
7 2
„Tymczasem" - w tekście francuskim: „Ale tak być nie może, gdyż" „Bogu" - w tekście francuskim: „naturze Boskiej"
70
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
samej, czy od jakiejś innej przyczyny; bo jeżeli od siebie samej, to wynika z tego, co powiedziałem, że ona sama jest Bogiem. Bez wątpienia bowiem, 50 jeżeli jest w niej moc istnienia samej przez się, to jest w niej też moc posiadania aktualnie tych wszystkich doskonałości, których ideę ma w sobie, tzn. wszystkich, które - wedle mego pojmowania - są w Bogu. Jeżeli zaś pochodzi od innej przyczyny, to znów w ten sam sposób można pytać o tę drugą, czy istnieje sama z siebie, czy z innej przyczyny, dopóki nie dojdzie się w końcu do ostatniej przyczyny, którą będzie Bóg. Jest bo wiem dostatecznie widoczne, że nie można w ten sposób postępować w nieskończoność, zwłaszcza że nie chodzi tu tylko o przyczynę, która mnie niegdyś stworzyła, lecz przede wszystkim także o tę, która mnie obecnie zachowuje. Nie można też wyobrazić sobie, że może więcej przyczyn częściowych złożyło się na moje powstanie i od jednej otrzymałem ideę jednej z do skonałości, które przypisuję Bogu, od drugiej ideę innej doskonałości, tak że wprawdzie wszystkie owe doskonałości gdzieś we wszechświecie się znajdują, ale nie wszystkie razem złączone w jakiejś jedności , która by była Bogiem. Jest bowiem przeciwnie: jedność, prostota, czyli nierozłączność wszystkiego, co jest w Bogu, jest właśnie jedną z zasadniczych doskonało ści, które są w Nim według mego pojęcia. I z pewnością nie mogła powstać we mnie idea tej jedności wszystkich doskonałości z żadnej takiej przy czyny, od której bym nie otrzymał także idei innych doskonałości. Nie mogła bowiem sprawić, abym pojął, że idee owe są razem połączone i nierozdzielne, gdyby równocześnie nie sprawiła, bym poznał, co to za idee . Co się zaś w końcu tyczy rodziców, to choć wszystko może być praw dą, co kiedykolwiek o nich sądziłem, jednak bynajmniej oni mnie nie zachowują, a także w żaden sposób mnie nie stworzyli jako rzeczy myślą cej, lecz tylko włożyli pewne dyspozycje w tę materię, w której, jak sądziłem, tkwię ja, czyli mój umysł, bo jego tylko uważam teraz za siebie. 51 I dlatego nie może tu już powstać żadna trudność, lecz w ogóle trzeba dojść do wniosku, że już to samo, iż ja istnieję i posiadam ideę bytu najdoskonalszego, to jest Boga, dowodzi jak najoczywiściej, że Bóg tak że istnieje. Pozostaje mi jeszcze tylko zbadać, w jaki sposób otrzymałem ową ideę od Boga . Bo nie otrzymałem jej ani przy pomocy zmysłów, ani też nigdy 73
74
75
7 6
7 7
7 3
„jedności" - w tekście francuskim: „w jakiejś jednej tylko" „jedności" - w tekście francuskim: „jedności i nagromadzenia" „bym poznał, co to za idee" - w tekście francuskim: „bym wiedział, czym one były, i bym w jakiś sposób poznał wszystkie" „powstać" - w tekście francuskim: „powstać ze względu na nich" „ową ideę od Boga" - w tekście francuskim: „ową ideę" 7 4
7 5
7 6
7 7
71
Medytacja III
nie przyszła do mnie niespodzianie, jak zazwyczaj idee rzeczy zmysłowych, kiedy się te rzeczy narzucają, względnie wydają narzucać zewnętrznym organom zmysłów. Nie utworzyłem jej też sam, bo nie mogę niczego zgoła z niej ująć ani niczego do niej dodać. Wobec tego nie pozostaje nic inne go, jak przyjąć, że jest mi wrodzona, tak samo, jak mi jest również wrodzona idea mnie samego. I naprawdę nie ma w tym nic dziwnego, że Bóg stwarzając mnie zaszczepił we mnie tę ideę, by była jak gdyby zna kiem, którym artysta naznaczył swoje dzieło. Nie trzeba też wcale, by ten znak był czymś różnym od samego dzieła, lecz na podstawie tego tylko, że Bóg mnie stworzył, jest bardzo wiarogodne, że mnie stworzył w pe wien sposób na obraz i podobieństwo swoje i że to podobieństwo, które zawiera ideę Boga, ujmuję przy pomocy tej samej zdolności, przez którą ujmuję siebie samego. To znaczy, że gdy skieruję uwagę na siebie samego, to nie tylko pojmuję, że jestem rzeczą niezupełną i zależną od kogoś innego, rzeczą, która dąży nieograniczenie do czegoś coraz większego, czyli lepszego , lecz pojmuję także równocześnie, że ten, od którego jestem zależny, posiada te wszystkie rzeczy w i ę k s z e nie w jakiś sposób nieokre ślony i potencjalny tylko, lecz rzeczywiście ma je w sobie w stopniu nieograniczonym , a przeto jest Bogiem. Cała siła tego d o w o d u polega na tym, że uznaję, iż nie byłoby możliwe, żebym był takiej natury, jakiej jestem, a mianowicie takiej, że mam w sobie ideę Boga, gdyby nie istniał naprawdę Bóg. Ten sam Bóg 52 - powiadam - którego idea jest we mnie, tzn. posiadający te wszystkie doskonałości, których wprawdzie nie mogę pojąć, lecz zaledwie tylko w jakiś sposób zbliżyć się do nich myślą - i który nie podlega żadnym b r a k o m . Z tego dostatecznie wynika, że nie może On być zwodzicielem, bo oczywiste jest dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że wszel kie oszustwo i wszelkie zwodzenie ma źródło w jakimś braku. Zanim jednak zbadam to dokładniej i zarazem przejdę do rozważania innych prawd, które stąd można wysnuć, chciałbym zatrzymać się jakiś czas na kontemplacji Boga, rozważyć J e g o przymioty i oglądać, po78
79
80
81
82
83
84
7 8
85
„niezupełną" - w tekście francuskim: „niedoskonałą i niezupełną" „lepszego" - w tekście francuskim: „lepszego, czym nie jestem" „te ... większe" - w tekście francuskim: „wszystkie te rzeczy wielkie, do których dążę i których idee w sobie znajduję" „w stopniu nieograniczonym" - w tekście francuskim: „aktualnie i w sposób nie skończony" „dowodu" - w tekście francuskim: „dowodu, k t ó r y m posłużyłem się tu celem udowodnienia istnienia Boga" „brakom" - w tekście francuskim: „brakom i któremu obce jest wszystko, co ce chuje jakąś niedoskonałość" „kontemplacji" - w tekście francuskim: „kontemplacji najdoskonalszego" Jego" tekście francuskim: „Jego cudowne" 7 9
8 0
8 1
8 2
8 3
8 4
8 5
w
72
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
86
dziwiąc i uwielbiać p i ę k n o tego niezmierzonego światła, tyle, ile potrafi znieść wzrok mojego przyćmionego umysłu. Tak bowiem, jak nas uczy wiara, że na samym jedynie oglądaniu boskiego majestatu polega najwyż sza szczęśliwość przyszłego życia, tak też doświadczamy, że to oglądanie , chociaż o wiele mniej doskonałe, może nam dać najwyższą rozkosz, do jakiej w tym życiu jesteśmy zdolni. 87
8 8
„uwielbiać piękno" - w tekście francuskim: „uwielbiać niezrównane piękno" „przyćmionego" - w tekście francuskim: „w pewnej mierze oślepionego nimi" „to oglądanie" - w tekście francuskim: „tego rodzaju medytacje"
MEDYTACJA
IV
O PRAWDZIE I FAŁSZU W tych ostatnich dniach tak przywykłem do odwracania mego umy słu od zmysłów i tak dokładnie spostrzegłem; że bardzo niewiele pojmuje się prawdziwie z tego, co dotyczy rzeczy cielesnych, o wiele więcej 53 poznaje się prawd o umyśle ludzkim, a jeszcze więcej o Bogu - że teraz bez najmniejszych trudności odwrócę myśl moją od rzeczy wyobrażalnych ku rzeczom dającym się ująć tylko rozumem i oddzielonym od wszelkiej materii. I rzeczywiście idea umysłu ludzkiego, którą posiadam, jako idea rzeczy myślącej, nierozciągłej na długość, szerokość i głębokość i nie ma jącej niczego z przymiotów ciała, jest o wiele bardziej wyraźna niż idea jakiejkolwiek rzeczy cielesnej. A kiedy biorę pod uwagę, że mam wątpli wości, czyli że jestem rzeczą niedoskonałą (incompleta) i zależną, narzuca mi się wtedy bardzo jasna i wyraźna idea bytu niezależnego i doskonałe go, tj. Boga; i na tej jednej podstawie, że taka idea jest we mnie, czy też, że ja - mający taką ideę - istnieję, dochodzę do tak oczywistego wniosku, iż Bóg także istnieje i że od Niego zależy w każdym poszczególnym momencie całe moje istnienie, iż wierzę, że umysł ludzki niczego nie może poznać z większą oczywistością i pewnością. I już wydaje mi się, że widzę jakąś drogę, która doprowadzi od tego rozważania prawdziwego Boga, w którym są ukryte wszystkie skarby wiedzy i mądrości, do. poznania wszystkich innych rzeczy Przede wszystkim bowiem poznaję, że jest niemożliwością, by Bóg mnie kiedykolwiek zwodził, bo w każdym zwodzeniu czy podejściu jest coś niedoskonałego; i choćby się wydawało, że móc zwodzie: jest oznaką bystrości czy mocy, to chcieć zwodzić dowodzi niewątpliwije, złośliwości albo słabości i, co za tym idzie, nie może dotyczyć Boga. Następnie doświadczam, że jest jwe mnie pewna zdolność wydawania sądu, którą z pewnością otrzymałem od Boga, tak jak I wszystko inne, co 1
2
3
1
„prawdziwie" - w tekście francuskim: „w sposób pewny"
2
„Bóg także istnieje" - w tekście francuskim: „Bóg istnieje"
3
„rzeczy" - w tekście francuskim: „rzeczy wszechświata"
74
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jest we mnie, a że On nie chce mnie oszukiwać, to na pewno ta zdolność, którą mi dał, nie jest tego rodzaju, bym mógł kiedykolwiek błądzić, posługując się nią w sposób właściwy. Nie pozostałaby też co do tego żadna wątpliwość, gdyby się nie wy dawało, że stąd wynika, iż nie mógłbym nigdy błądzić. Bo skoro wszyst ko, co jest we mnie, mam od Boga, a On nie dałby mi żadnej możliwości błądzenia, to - jak się zdaje - nie mógłbym nigdy zbłądzić. Toteż dopóki myślę tylko o Bogu i cały się ku Niemu zwracam, nie znajduję żadnej przyczyny błędu ani fałszywości. Lecz potem, wracając do siebie doświad czam tego, że przecież podlegam niezliczonym błędom, i szukając ich przyczyny spostrzegam, że narzuca mi się nie tylko realna i pozytywna idea Boga, czyli bytu najdoskonalszego, lecz także - jeśli tak można po wiedzieć - jakaś negatywna idea niczego, czyli tego, co jest najbardziej od dalone od wszelkiej doskonałości. Że więc jestem jakby czymś pośrednim między Bogiem a niczym, czyli tak umieszczony między najwyższym bytem a niebytem, że o ile chodzi o pochodzenie od najwyższego bytu, to nie ma we mnie wprawdzie niczego, co by mnie mogło prowadzić do fałszu czy błędu, lecz o ile także w jakiś sposób mam udział w niczym, czyli w niebycie, tzn. o ile sam nie jestem najwyższym bytem i bardzo wielu rzeczy mi brak, to nie jest niczym dziwnym , że podlegam błędom. Tak więc poznaję (intelligo) z całą pewnością, że błąd sam w sobie nie jest niczym realnym i zależnym od Boga, lecz jest tylko pewnym brakiem; że więc do tego, abym błądził, nie potrzeba mi jakiejś zdolności danej mi w tym właśnie celu od Boga, lecz to, iż mi się zdarza błądzić, pochodzi stąd, że zdolność wydawania prawdziwego sądu dana mi przez Niego nie jest we mnie nieskończona. A jednak to mnie jeszcze niezupełnie zadowala, ponieważ błąd nie jest czystą negacją, lecz pozbawieniem czy też brakiem pewnego poznania które by powinno jakoś we mnie się znajdować. A rozpatrując uważnie naturę Boga, nie wydaje się możliwym, by obdarzył mnie jakąś zdolno ścią, która by nie była w swoim rodzaju doskonałą, czyli pozbawioną jakiejś doskonałości, którą powinna mieć. Bo jeżeli jest prawdą, że im większy artysta, tym doskonalsze dzieła od niego pochodzą, to cóż by mogło być stworzone przez owego najwyższego twórcę wszystkich rzeczy, co by nie było pod każdym względem doskonałe? Bez wątpienia Bóg mógł mnie stworzyć takim, żebym się nigdy nie mylił; a także nie ma wątpliwości, 4
5
4
„i bardzo ... dziwnym" - w tekście francuskim: „i narażony jestem na nieskończoną ilość niedostatków tak, iż nie powinienem się dziwić" 5
„lecz ... które by" - w tekście francuskim: „tzn. brakiem czy niedostatkiem jakiejś doskonałości, która mi się nie należy, ale raczej pozbawieniem jakiegoś poznania, które - zdawałoby się - "
75
Medytacja IV 6
że zawsze chce tego, co najlepsze. Czy więc lepszym jest to, żebym się mylił, czy też, żebym się nie mylił? Gdy rozważam to uważniej, to najpierw nasuwa mi się myśl, że nie powinienem się dziwić, jeżeliby Bóg czynił coś, czego racji nie mógłbym pojąć; i że nie powinienem wątpić o Jego istnieniu z tego powodu, że może doświadczenie poucza mnie o czym innym, co do czego nie pojmu ję, dlaczego i w jaki sposób to uczynił. Skoro już mianowicie wiem, że moja natura jest bardzo słaba i ograniczona, Boga zaś natura niezmierzona, niezgłębiona i nieskończona, to wiem też na tej podstawie dokładnie, że w Jego mocy jest nieskończona ilość rzeczy, których przyczyn nie znam . I już na podstawie tej jednej racji dochodzę do przekonania, że cały ten rodzaj przyczyn, który się zwykle wyprowadza z celu, nie ma żadnego zastosowania w odniesieniu do przyrody (res physicae). Albowiem nie sądzę, bym mógł śledzić cele Boga, nie popełniając przez to zuchwalstwa. 7
8
9
Nasuwa mi się także myśl, że nie należy rozpatrywać każdego poszczęgólnego stworzenia z osobna, ilekroć badamy, czy dzieła Boga są dosko nałe, lecz cały wszechświat; bo to, co wydawałoby się, może nie bez słusz- 56 ności, bardzo niedoskonałym, gdyby istniało samo w świecie, to jest bardzo doskonałe, jeżeli posiada we wszechświecie rolę części. I chociaż od czasu, gdy postanowiłem wątpić o wszystkim, z całą pewnością poznałem tylko to, że ja istnieję i że Bóg istnieje, to jednak, stwierdziwszy niezmierzoną moc Boga, nie mogę zaprzeczyć, że wiele innych rzeczy przez Niego zostało stworzonych albo przynajmniej mogło zostać stworzonych, tak że ja we wszechświecie odgrywam rolę tylko części. 10
Przechodząc następnie do bliższego przyjrzenia się sobie i badając, jakie to są moje własne błędy (które już same dowodzą pewnej niedoskonałości mojej) - znajduję, że zależą one od współdziałania dwóch przyczyn, a to od mojej zdolności poznawania i zdolności wybierania (a facultate eligendi) czy też wolności decyzji (ab arbitrii libertate), tzn. od intelektu i za razem od woli. Przy pomocy bowiem samego intelektu ujmuję tylko te idee, o których mogę wydać s ą d , i tak też w intelekcie tak właśnie 11
6
7
„jest" - w tekście francuskim: „jest dla mnie" „powinienem wątpić" - w tekście francuskim: „powinienem przeto wątpić"
8
„przyczyn nie znam" - w tekście francuskim: „przyczyny przewyższają zasięg mego umysłu" „śledzić" - w tekście francuskim: „śledzić i usiłować wykryć" „niezmierzoną" - w tekście francuskim: „nieskończoną" 9
1 0
1 1
W przekładzie francuskim (autoryzowanym przez Descartes*a) zdanie to posiada następujące brzmienie: „Albowiem za pomocą samego rozumu ani nie stwierdzam, ani nie zaprzeczam żadnej rzeczy, lecz t y l k o pojmuję idee rzeczy, które mogę stwierdzić lub zaprzeczyć." (przyp. tłum.)
76
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pojętym nie może się znaleźć żaden błąd we właściwym tego słowa zna czeniu. I choć może istnieje niezliczona ilość rzeczy, których idei żadnych nie posiadam , to jednak nie można właściwie powiedzieć, że zostałem ich pozbawiony, lecz tylko negatywnie, że ich nie mam. Nie mogę mia nowicie przytoczyć żadnej racji, by udowodnić, że Bóg powienien mi był dać większą zdolność poznania, niż mi dał. I chociaż Go uważam za nie wiem jak biegłego artystę, to jednak przeto nie sądzę, iż musiał obdarzyć każde poszczególnego swoje dzieło wszystkimi tymi doskonałościami, które mógł dać tylko niektórym. Nie mogę się też uskarżać, że otrzymałem od Boga wolę, czyli wol ność decyzji o niedostatetycznym zasięgu i doskonałości, bo wiem z doświadczenia, że rzeczywiście nie posiada ona żadnych granic. I wy daje mi się rzeczą ze wszech miar godną uwagi, że wszystko inne, co jest we mnie, nie jest ani tak wielkie, ani tak doskonałe, bym nie mógł po57 myśleć, że mogłoby być jeszcze większe czy doskonalsze. Bo gdy na przykład rozważam zdolność pojmowania , natychmiast stwierdzam, że posiadam ją w bardzo małym i ograniczonym stopniu i równocześnie stwarzam sobie ideę jakiejś innej zdolności znacznie większej, a nawet największej i nieskończonej. I na tej właśnie podstawie, że mogę sobie urobić jej ideę, pojmuję (percipió), że należy ona do natury Boga. W ten sam sposób rozważając pamięć czy wyobraźnię, czy jakąkolwiek inną zdolność, nie znajduję żadnej, która by we mnie nie była słaba i ograni czona, w Bogu zaś nieskończona . Jedynie tylko wolę, czyli wolność decyzji stwierdzam u siebie w tak wielkim stopniu, że nie znajduję idei niczego większego od niej; tak, że przede wszystkim, dzięki niej poznaję, iż jestem w pewnej mierze na obraz i podobieństwo Boga stworzony. Chociaż bowiem jest ona w Bogu bez porównania większa niż we mnie - i to zarówno pod względem poznania i mocy, które są z nią złączone i czynią ją samą silniejszą i skuteczniejszą, jak też pod względem przed miotu, ponieważ obejmuje więcej rzeczy - to jednak nie wydaje się wię kszą, jeżeli ją rozpatrywać samą w sobie w sposób formalny i dokładny. 12
13
1 4
15
16
1 7
1 2
„idei... posiadam" - w tekście francuskim: „żadnej idei nie ma w moim rozumie, to jednak nie można na tej podstawie orzec, że on został tych idei pozbawiony jako czegoś, co mu z natury winno przysługwać, lecz tylko, że ich nie posiada" 1 3
„większą" - w tekście francuskim: „większą i bardziej rozległą"
1 4
„że rzeczywiście nie posiada" - w tekście francuskim: „że jest tak nieokroślona i tak rozległa, która jest we mnie" 1 5
„zdolność pojmowania" - w tekście francuskim: „zdolność pojmowania, która jest we mnie" 1 6
1 7
„nieskończona" - w tekście francuskim: „niezmierzona i nieskończona" „wolę, czyli wolność decyzji stwierdzam" - w tekście francuskim: „wolę stwierdzam"
Medytacja
77
IV
Polega ona bowiem tylko na tym, że możemy to samo uczynić albo tego nie uczynić (tzn. potwierdzić lub zaprzeczyć, pójść za czymś albo unikać tego), albo raczej na tym tylko, że przystępujemy do potwierdzania lub zaprzeczania tego, czyli podążania za tym lub unikania tego, co nam intelekt przedkłada, w ten sposób, że czujemy przy tym, iż żadna siła zewnętrzna nas do tego nie zmusza. Nie trzeba bowiem na to, bym był wolnym, żebym mógł się przechylić ku jednej lub drugiej stronie ; lecz przeciwnie, im bardziej przechylę się ku jednej, czy to dlatego, że tu pojmuję jasno rację dobra i prawda, czy też, że Bóg tak kieruje najgłębszą 58 treścią mojej myśli, tym bardziej wolny jest mój wybór. Z pewnością też ani łaska Boska, ani poznanie przyrodzone nigdy nie umniejsza wolności, lecz przeciwnie, raczej pomnaża i wzmacnia. To niezdecydowanie zaś, któ rego doświadczam, gdy żadna racja nie skłania mnie ku tej raczej stronie niż drugiej, jest najniższym stopniem wolności i dowodzi tylko jakiegoś braku czy też negacji w poznaniu, a nie żadnej doskonałości . Bo gdybym_zawsze jasno widział, co jestj)rawdziwe i dobrej to nigdy bym się nie namyślał nad tym, jaki ma być mój sąd czy wybór, i tak byłbym wprawdzie zupełnie wolny, ale nigdy nie mógłbymi być nięzdecydowany . Na podstawie tego [wszystkiego] pojmuję (percipio), że zdolność chce nia, którą mam od Boga, rozważana sama w sobie też nie jest przyczyną moich błędów; jest bowiem w najwyższym stopniu rozległa i w swoim rodzaju doskonała. Ale nie jest nią też zdolność pojmowania , albowiem wszystko cokolwiek pojmuję, pojmuję bez wątpienia trafnie, skoro to że pojmuję - mam dane od Boga i tu nie może się zdarzyć, bym błądził. Skądże więc biorą się moje błędy? Otóż tylko stąd, że woli, mającej szer szy zasięg niż intelekt, nie utrzymuję w tych samych granicach, lecz rozciągam ją także na te sprawy, których nie pojmuję. A ona będąc co do nich niezdecydowana, łatwo zbacza z drogi prawdy i dobra ; i w taki to sposób powstają moje błędy i grzechy. Gdy na przykład rozważałem w tych dniach, czy cośkolwiek istnieje na świecie, i spostrzegłem, że z tego samego, iż to rozważałem, oczywi18
19
20
21
2 2
23
1 8
„żebym ... stronie" - w tekście francuskim: „abym był niezdecydowany względem w y b o r u jednej lub drugiej z rzeczy sobie przeciwnych" „braku ... doskonałości" - w tekście francuskim: „braku w poznaniu, a nie jakiejś doskonałości woli" 1 9
2 0
będąc 2 1
2 2
2 3
„wprawdzie ... niezdecydowany" - w tekście francuskim: „w pełni wolny, nigdy nie niezdecydowanym" „pojmuję" - w tekście francuskim: „poznaję" „pojmowania" - w tekście francuskim: „rozumienia albo pojmowania"
„łatwo ... dobra" - w tekście francuskim: „bardzo łatwo błądzi i wybiera zło jako dobro albo fałsz jako prawdę"
78
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
ście wynika, że ja istnieję, nie mogłem się powstrzymać od wydania sądu, 59 że to, co tak jasno pojmowałem, jest prawdą; nie dlatego, żeby mnie do tego zmusiła jakaś siła zewnętrzna, lecz dlatego, że wielka jasność pojmo wania (in intellectu) wywołała wielką skłonność mojej woli i tym bardziej dobrowolnie i swobodnie w to uwierzyłem, im mniej byłem w stosunku do tego niezdecydowany. Teraz zaś nie tylko wiem, że istnieję, o ile je stem jakąś rzeczą myślącą, ale ponadto narzuca mi się także pewna idea natury cielesnej i zdarza się , że mam wątpliwości, czy natura myśląca, która jest we mnie, czy raczej, którą ja sam jestem , jest inną od natury cielesnej, czy może obie są tym samym. I zakładam, że nie nasuwa mi się dotąd jeszcze żadna racja, która by mnie przekonała o jednym raczej niż o drugim; z pewnością tylko dlatego jestem niezdecydowany, czy mam którąś z tych ewentualności potwierdzić albo zaprzeczyć, czy też w ogóle nie wydawać o tym żadnego sądu. Ponadto to niezdecydowanie obejmuje nie tylko to, czego intelekt wcale nie poznaje, lecz w ogóle wszystko to, co intelekt nie dosyć wnikliwie poznaje wtedy właśnie, kiedy wola to rozważa. Bez względu na to bowiem, jak bardzo prawdopodobne domysły skłaniają mnie ku jednej stronie, to już samo poznanie, że to są tylko domysły, a nie pewne i nie budzące wątpliwości racje, wystarczy, by zgodę moją skierować ku stro nie przeciwnej. O tym dostatecznie przekonałem się w tych dniach, kiedy to przyjąłem za zupełnie fałszywe wszystko to, co przedtem uważałem za najbardziej prawdziwe i to z tego jedynego tylko powodu, iż zauważyłem, że można o tym w pewien sposób wątpić. Skoro więc powstrzymuję się od wydania sądu, gdy nie ujmuję dosyć jasno i wyraźnie, co jest prawdą , jest rzeczą jasną, że postępuję słusznie 1 nie błądzę; lecz gdy twierdzę lub przeczę , wtedy nie używam w spo sób należyty wolności decyzji. Jeżeli zwrócę się w stronę tego, co jest fał60 szywe, to oczywiście błądzę; jeżeli zaś w stronę przeciwną, to wprawdzie przypadkowo utrafię w prawdę, ale tym samym nie będę wolny od winy, ponieważ na mocy przyrodzonego światła rozumu jest oczywiste, że ujmowanie rozumem powinno zawsze wyprzedzać decyzję woli. I w tym właśnie niewłaściwym używaniu wolności decyzji zawiera się ów brak, 2 4
25
26
2 7
2 8
2 4
„i zdarza się" - w tekście francuskim: „i przez to zdarza się"
2 5
„którą ... jestem" - w tekście francuskim: „dzięki której jestem tym, czym jestem"
2 6
„co ... poznaje" - w tekście francuskim: „czego rozum nie odkrywa w sposób doskonale jasny" „gdy ... prawdą" - w tekście francuskim: „o jakiejś rzeczy, jeśli jej nie pojmuję dostatecznie jasno i wyraźnie" „lecz ... przeczę" - w tekście francuskim: „ale jeśli postanawiam przeczyć tej rzeczy lub o niej zapewniać" 2 7
2 8
79
Medytacja IV
który stanowi istotę (formam) błędu. Brak - powiadam - tkwi w samej czynności, o ile ona ode mnie pochodzi, a nie w zdolności, którą otrzy małem od Boga, a t a k ż e nie w czynności, o ile ona jest od Niego zależna. Albowiem nie mam żadnego powodu, by się skarżyć, że Bóg nie dał mi większej zdolności pojmowania czy też doskonalszego światła przyrodzonego, niż mi dał, bo to należy do natury intelektu skończonego, że wielu rzeczy nie pojmuje , a do natury intelektu stworzonego, że jest skończony; lecz przeciwnie powinienem Mu dziękować za wszystko, czym mnie obdarzył, nie będąc mi nigdy nic winien, nie sądzić zaś, że mnie pozbawił tego albo mi odebrał to, czego mi nie d a ł . Nie mam także powodu skarżyć się, że dał mi wolę o większym za sięgu niż rozum; skoro bowiem wola polega na jednej tylko rzeczy, i jakby niepodzielnej, to widocznie jej natura nie znosi, by cokolwiek można było od niej u j ą ć . 1 zaiste im większy jest jej zasięg, tym większe dzięki należą się temu, który mi ją dał. A wreszcie nie mam też powodu skarżyć się, że Bóg współdziała ze mną w wywoływaniu owych aktów woli, czy też owych sądów, w któ rych popełniam błędy; albowiem owe akty są w zupełności prawdziwe i dobre, o ile zależą od Boga, i to, że mogę je wzbudzać w sobie, jest pewnego rodzaju większą doskonałością, niż gdybym nie mógł. Brak zaś, na którym jedynie polega formalna przyczyna błędu i winy, nie wymaga 61 żadnego współdziałania Boga, ponieważ nie jest rzeczą i nie powinno się go nazywać, jeżeli się go odnosi do Boga jako przyczyny, pozbawieniem (privatio), lecz tylko negacją . Bo w rzeczywistości nie jest to żadną niedoskonałością Boga, że dał mi wolność uznania za prawdę lub nieuznania pewnych rzeczy, których jasnego i wyraźnego ujęcia nie dał memu intelektowi, lecz bez wątpienia jest to moją niedoskonałością, że nie robię dobrego użytku z owej wolności i wydaję sąd o rzeczach, które nienale życie pojmuję . Widzę jednak, że Bóg z łatwością mógł to sprawić, bym nigdy nie popełniał błędów, chociażbym pozostał wolny i posiadał skoń czone poznanie. Sprawiłby to mianowicie, gdyby dał rozumowi mojemu 29
30
31
32
3 3
34
35
2 9
„a także" - w tekście francuskim: „ani nawet"
3 0
„że ... pojmuje" - w tekście francuskim: „że nie pojmuje nieskończonej ilości rzeczy" „nie sądzić... dał" - w tekście francuskim: „i być bardzo dalekim od żywienia tak niesłusznych mniemań, by wyobrażać sobie, że pozbawił mnie innych doskonałości, których mi wcale nie dał albo że mi ich odmówił niesprawiedliwie" „ująć" - w tekście francuskim: „ująć, nie niszcząc jej" 3 1
3 2
3 3
3 4
„rzeczą" - w tekście francuskim: „jakąś rzeczą ani jakimś bytem"
„negacją" - w tekście francuskim: „negacją zgodnie ze znaczeniem, które się tym słowom nadaje w Szkole" „nienależycie pojmuję" - w tekście francuskim: „pojmuję tylko niejasno i niewyraźnie" 3 5
80
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jasne i wyraźne ujmowanie wszystkiego, co bym kiedykolwiek miał roz ważać, albo też, gdyby mi tak głęboko wrył w pamięć, że nie należy nigdy wydawać sądu o rzeczach, których nie pojmuję jasno i wyraźnie, że nie możliwe byłoby kiedykolwiek zapomnieć o tym. Z łatwością też pojmu ję, że rozważając siebie jako całość mógłbym być doskonalszy, niż teraz jestem, gdyby mnie takim Bóg stworzył . Niemniej jednak nie mogę za przeczyć, że większa doskonałość panowałaby jakoś we wszechświecie, gdyby pewne jego części były wolne od błędów, a inne nie, niż gdyby wszystkie były zupełnie podobne; nie mam też prawa się skarżyć, że Bóg chciał mnie mieć na świecie, jako osobę, która nie jest ani naj główniej sza, ani najdoskonalsza ze wszystkich. A poza tym, chociaż nie mogę od popełniania błędów powstrzymać się w ów pierwszy sposób, polegający na oczywistym ujmowaniu tego wszystkiego, co się ma rozważać, to jednak mogę ich unikać w ten drugi 62 sposób, polegający na utrwaleniu w pamięci tego tylko, że należy się powstrzymać od wydawania sądu, ilekroć prawdziwość jakiejś rzeczy nie jest jasna. Bo chociaż zdaję sobie sprawę z tej mojej słabości, że nie mógłbym zawsze tkwić niezmiennie przy jednej i tej samej myśli, mogę jednak osiągnąć przez uważne i często ponawiane rozważanie, abym za wsze o niej pamiętał, ilekroć zajdzie potrzeba, i w ten sposób nabył pew nego przyzwyczajenia niepopełniania błędów. Skoro więc na tym polega największa i naj główniej sza doskonałość człowieka, to - jak sądzę - niemały zysk osiągnąłem dzięki dzisiejszej medytacji, odkrywszy przyczynę błędu i fałszu: i zaiste nie może istnieć żadna inna przyczyna niż ta, którą wyłożyłem. Bo ile razy wydając sąd, trzymam na wodzy wolę tak, by tylko to obejmowała, co jej jasno i wy raźnie intelekt przedstawia, to wcale nie może się zdarzyć, bym błądził. Ponieważ każde jasne i wyraźne ujęcie jest bez wątpienia czymś (rzeczy wistym i pozytywnym) , a zatem nie może powstać z niczego, lecz Bóg musi być jego twórcą, ów Bóg najdoskonalszy - powiadam - którego istota wyklucza, by był zwodzicielem; dlatego każde jasne i wyraźne pojęcie jest niewątpliwie prawdziwe . Dzisiaj nauczyłem się też nie tylko tego, cze go się mam wystrzegać, by nigdy nie popełnić błędu, ale także tego, co 3 6
37
3 8
39
3 6
„siebie jako całość" - w tekście francuskim: „siebie samego, jak gdybym sam tylko był na świecie" 3 7
»gdyby ••• stworzył" - w tekście francuskim: „gdyby mnie Bóg takim stworzył, żebym się nigdy nie mylił" 3 8
Dodatek z tłumaczenia francuskiego z r. 1647, autoryzowanego przez Descartes'a (przyp. tłum.). 3 9
„każde ... prawdziwe" - w tekście francuskim: „trzeba wysnuć wniosek, że takie pojęcie lub taki sąd są prawdziwe"
Medytacja IV
81
należy czynić, by dotrzeć do prawdy. Osiągnę ją bowiem z pewnością, jeżeli tylko zwrócę dostatecznie baczną uwagę na wszystko, co doskonale pojmuję, i oddzielę to od pozostałych rzeczy, które chwytam w sposób bardziej mętny i niejasny. O to też będę się w przyszłości jak najusilniej starał.
MEDYTACJA
0
V
ISTOCIE R Z E C Z Y M A T E R I A L N Y C H
1 R A Z JESZCZE O B O G U , ŻE ISTNIEJE Wiele mi jeszcze pozostało do zbadania w sprawie przymiotów (attributa) Boga, wiele w sprawie natury mnie samego, czyli mego umysłu, lecz tym zajmę się może znów kiedy indziej. Teraz najpilniejszą rzeczą wydaje mi się (skoro już wiem, czego należy się wystrzegać i co czynić, by osią gnąć prawdę), abym spróbował wybrnąć z tych wątpliwości, w które pogrążyłem się w ostatnich dniach, i abym zobaczył, czy można mieć jakąś pewność co do rzeczy materialnych. Jednakże zanim przystąpię do zbadania, czy jakieś takie rzeczy istnieją poza mną, muszę rozważyć ich idee, o ile są w mojej myśli, i przyjrzeć się, które z nich są wyraźne, a które niewyraźne. Otóż wyraźnie wyobrażam sobie wielkość, którą filozofowie zwykle nazywają wielkością ciągłą, czyli rozciągłość na długość, szerokość i głę bokość tej wielkości, a raczej rzeczy tak a tak wielkiej. Wyliczam w n i e j rozmaite części i tym częściom przypisuję dowolne wielkości, kształty, położenie i ruchy, a t y m ruchom dowolny czas trwania. Wszystkie te rzeczy są mi znane i przejrzyste nie tylko, gdy je tak ogólnie rozważam, lecz oprócz tego wytężywszy uwagę, ujmuję niezliczoną ilość szczegółów, dotyczących kształtów, liczby, ruchu i tym podobnych, których prawdziwość jest tak jawna i tak zgodna z moją naturą, że skoro 64 tylko zaczynam je odkrywać, to nie tyle mi się zdaje, jak bym się czegoś nowego nauczył, ile raczej jak bym sobie przypominał coś, o czym już wcześniej wiedziałem. Innymi słowy, wydaje mi się, że po raz pierwszy zwróciłem uwagę na to, co od dawna we mnie było, chociaż nie zwracałem przedtem na to spojrzenia umysłu . 1
2
3
4
1
„sobie" - w tekście francuskim: „sobie przede wszystkim"
1
„w niej" - w tekście francuskim: „w niej ponadto"
3
„a tym" - w tekście francuskim: „a wreszcie tym"
4
„Innymi... umysłu." - w tekście francuskim: „To znaczy, że spostrzegam rzeczy, które
już były w moim umyśle, jakkolwiek nie zwracałem się dotąd myślą ku nim."
83
Medytacja V
I tutaj - jak sądzę - najbardziej godne zastanowienia jest to, że znaj duję w sobie niezliczoną ilość idei pewnych rzeczy, o których nie można powiedzieć, że są niczym, chociaż może nie istnieją nigdzie poza mną. A chociaż myślę w jakiś sposób o nich zależnie od mej woli, to jednak nie są przeze mnie wymyślone, lecz mają swoje prawdziwe i niezmienne natury. Gdy na przykład wyobrażam sobie trójkąt, to choć może taka fi gura nigdzie na świecie nie istnieje poza moją świadomością (extra me) ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wieczną, która ani nie została przeze mnie wymyślona, ani nie jest od mego umysłu zależna; wynika to z tego, że można udowodnić różne własności owego trójkąta, jak na przykład, że jego trzy kąty są równe dwom prostym, że naprzeciw największego jego kąta leży najdłuższy bok i tym podobne, które to własności teraz j a s n o poznaję, czy chcę, czy nie chcę, chociaż nigdy przedtem w żaden sposób nie myślałem o nich, gdy sobie wyobrażałem trójkąt. Wobec tego nie zo stały one przeze mnie wymyślone . A także nie zmienia to postaci rzeczy, jeśli powiadam, że owa idea trójkąta przyszła może do mnie od rzeczy zewnętrznych za pośrednic twem narządów zmysłowych, ponieważ niejednokrotnie widziałem cia ła o kształcie trójkątnym. Mogę bowiem przecie wymyślić niezliczoną ilość innych figur, co do których nie może istnieć żadne podejrzenie, że zostały mi kiedykolwiek dane przy pomocy zmysłów, a mimo to wy kazać rozmaite ich własności, tak samo jak przy trójkącie. Wszystkie one 65 z pewnością są prawdziwe, ponieważ jasno je poznaję i przez to samo są czymś, a nie czystym niczym. Jest bowiem oczywiste, że wszystko to, co jest prawdą, jest czymś. Już też obszernie wykazałem, że wszyst ko to jest prawdziwe, co j a s n o poznaję; a choćbym nawet tego nie wykazał, to z pewnością taka jest natura mego umysłu, że i tak nie mógłbym się na to nie zgodzić przynajmniej dopóty, dopóki to jasno ujmuję. Pamiętam też stale, że zawsze, nawet jeszcze przedtem, kiedy tak bardzo głęboko tkwiłem w przedmiotach zmysłowych, za najpewniejsze ze wszystkich uważałem te prawdy, które w sposób o c z y w i s t y pozna wałem o figurach lub o liczbach, albo inne należące do arytmetyki lub geometrii, czy w ogóle odnoszące się do czystej i abstrakcyjnej mate matyki. 5
6
7
8
9
10
5
„jest" - w tekście francuskim: „jest pod żadnym względem"
6
„jasno" - w tekście francuskim: „bardzo jasno i bardzo oczywiście"
7
»gdy sobie" - w tekście francuskim: „gdy sobie po raz pierwszy"
8
„wymyślone" - w tekście francuskim: „wymyślone i wynalezione" „jasno" - w tekście francuskim: „jasno i wyraźnie" „w sposób oczywisty" - w tekście francuskim: „jasno i wyraźnie"
9
1 0
84
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
A teraz, jeżeli z tego jedynie, że mogę ideę jakiejś rzeczy wyprowa dzić z mej myśli, wynika, iż wszystko, co ujmuję jasno i wyraźnie jako należące do owej rzeczy, rzeczywiście do niej należy, to czyż nie można by stąd zaczerpnąć dowodu wykazującego istnienie Boga? Z pewnością tak samo znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. A więc, choćby nie wszystko było prawdziwe , co w tych ostatnich dniach rozważałem, to istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiadały prawdy matematyczne . Co prawda, na pierwszy rzut oka nie jest to tak całkiem widoczne; lecz ma pewien pozór sofizmatu. Przywykłszy bowiem we wszystkich innych rzeczach rozróżniać istnienie (existentia) od istoty (essentia), łatwo siebie przekonuję, że można je też oddzielić od istoty Boga i w ten sposób można myśleć o Bogu, jako o nie istniejącym aktualnie . Lecz skoro uważniej się zastanowię, to staje się oczywistym, że tak samo nie można oddzielić istnienia od istoty Boga, jak nie można od istoty trójkąta oddzielić tego, że wielkość trzech jego kątów równa się dwóm prostym, albo od idei góry ideę doliny. Tak samo więc nie można pomyśleć sobie Boga (tj. bytu najdoskonalszego), któremu brak istnienia (a więc któremu brak jakiejś doskonałości), jak pomyśleć górę bez doliny. Chociaż jednak nie mógłbym sobie przedstawić nie istniejącego Boga, tak jak nie mógłbym sobie przedstawić góry bez doliny, to z pewnością ani z tego, że sobie przedstawiam górę z doliną, nie wynika, że jakaś góra istnieje na świecie, ani też z tego, że o Bogu myślę sobie jako o istniejącym, nie wynika jak mi się wydaje - że Bóg istnieje: bo moja myśl nie narzuca rzeczom żadnej konieczności. I tak jak sobie mogę wyobrazić skrzydlatego konia, chociaż żaden koń nie ma skrzydeł, tak może mogę Bogu dodać zmyślone istnienie, chociaż żaden Bóg nie istnieje. Otóż nie. Tu właśnie kryje się sofizmat ; bo z tego, że nie mogę pomyśleć góry bez doliny, nie wynika, że gdzieś góra i dolina istnieją, tylko że góra i dolina są nierozdzielne, bez względu na to, czy istnieją, czy nie istnieją. Z tego zaś, że Boga nie mogę sobie pomyśleć inaczej, jak tylko jako istniejącego, wynika, że istnienie jest 1 1
1 2
1 3
1 4
15
1 1
W y r a z u „aktualne" brak w 2. wydaniu (przyp. tłum.).
1 2
„choćby ... prawdziwe" - w tekście francuskim: „choćby nic z tego, do czego doszedłem w poprzednich Medytacjach nie okazało się prawdziwym" „prawdy matematyczne" - w tekście francuskim: „prawdy matematyczne, które dotyczą wyłącznie liczb i figur" W y r a z u „aktualnie" brak w 2 wydaniu (przyp. tłum.). „sofizmat" - w tekście francuskim: „sofizmat u k r y t y pod pozorem tego zarzutu" y
1 3
1 4
1 5
85
Medytacja V
nieodłączne od Boga, a zatem, że On rzeczywiście istnieje, nie dlatego ja koby moja myśl mogła to sprawić albo jakiejkolwiek rzeczy narzucić jakąś konieczność, lecz przeciwnie, ponieważ konieczność samej rzeczy, tj. konieczność istnienia Boga, skłania mnie, bym tak myślał. Nie jestem bowiem w możności pomyśleć sobie Boga bez istnienia (tj. bytu najdosko nalszego bez najwyższej doskonałości), tak jak mogę sobie wyobrazić konia ze skrzydłami lub bez skrzydeł. Nie można tu także powiedzieć, że koniecznie muszę przyjąć, iż Bóg istnieje, skoro przyjąłem, że posiada On wszelkie doskonałości, gdyż ist nienie jest jedną z nich, lecz że pierwsze założenie nie było konieczne. Podobnie nie jest konieczne, bym sądził, że wszelkie figury czworobocz ne można wpisać w koło. Ale przyjąwszy, że tak sądzę, musiałbym ko niecznie przyznać, że romb można wpisać w koło, co jest oczywiście fałszem . Bo chociaż nie jest konieczne, by mi się nasunęła kiedykolwiek jakaś myśl o Bogu, to jednak ilekroć zechcę myśleć o pierwszym i najdo skonalszym bycie i wydobyć jego ideę jak gdyby ze skarbca mojego umysłu, trzeba koniecznie, bym mu przypisał wszystkie doskonałości, choćbym nie wszystkie wtedy wyliczał i nie zajmował się poszczególnymi. I ta koniecz ność zupełnie wystarcza, bym później - zauważywszy, że istnienie jest doskonałością - doszedł do słusznego wniosku, że ten byt pierwszy i najdoskonalszy istnieje. Tak samo nie jest konieczne, bym sobie kie dykolwiek wyobrażał jakiś trójkąt, lecz ilekroć chcę rozważać figurę o prostych liniach, mającą tylko trzy kąty, muszę jej przyznać te własno ści, z których słusznie można wywnioskować, że jego trzy kąty nie są więk sze od dwóch prostych, chociażbym na to teraz nie zwrócił uwagi. Kiedy 68 zaś badam, które figury można wpisać w koło, to nie potrzeba zupełnie, bym sądził, że wszystkie czworoboczne do nich należą: przeciwnie, nie mogę czegoś takiego nawet wymyślić, dopóki nie chcę uznać niczego, czego jasno i wyraźnie nie pojmuję; jest zatem wielka różnica pomiędzy tego rodzaju fałszywymi założeniami, a prawdziwymi ideami, które mi są wrodzone, a z których pierwszą i główną jest idea Boga. Albowiem rze czywiście na różne sposoby pojmuję, że owa idea nie jest jakimś wymy słem zależnym od mego myślenia, lecz obrazem prawdziwej i niezmiennej natury. Mianowicie po pierwsze: ponieważ nie mogę wymyślić żadnej innej rzeczy, do której istoty należy istnienie, oprócz Boga jedynie. Po wtóre: ponieważ nie mogę sobie przedstawić dwóch albo więcej Bogów tego rodzaju; a przyjąwszy, że już jeden istnieje, jasno widzę, że musiał koniecz16
17
1 6
„co ... fałszem" - w tekście francuskim: „bo jest on figurą czworoboczną: i w ten
sposób będę zmuszony uznać rzecz fałszywą. Nie należy, mówię, tego przyjmować" 1 7
„najdoskonalszy" - w tekście francuskim: „najdoskonalszy rzeczywiście"
86
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie istnieć przedtem od wieków i że na wieki istnieć będzie. A w końcu dlatego, że ujmuję w Bogu wiele innych rzeczy, od których nie mogę niczego odjąć ani niczego w nich zmienić. Lecz zaprawdę, jakiegokolwiek w końcu sposobu dowodzenia użyję, zawsze wychodzi na to, że tylko to może mnie całkowicie przekonać, co jasno i wyraźnie ujmuję. I choć niejedno z tego, co tak ujmuję, jest dla każdego oczywiste, inne zaś rzeczy mogą odkryć tylko ci, którzy bliżej im się przyjrzą i dokładniej zbadają, to jednak skoro już są odkryte, uwa ża się je za nie mniej pewne od tamtych. Chociaż, na przykład, nie jest tak łatwo widoczne, że w trójkącie prostopadłym kwadrat podstawy jest 69 równy sumie kwadratów obu boków, jak oczywiste jest, że owa podsta wa leży naprzeciw największego kąta, to jednak, skoro raz się o tym przekonamy, wierzymy jednakowo w prawdziwość jednego jak i drugie go. Co się zaś tyczy Boga, to na pewno niczego bym pierwej ani łatwiej nie poznał niż Jego, gdyby mój umysł nie był przyćmiony przez przesą dy, a myśl moja nie była uporczywie zajęta obrazami rzeczy zmysłowych. Bo cóż jest samo przez się bardziej j a w n e jak to, że istnieje byt najwyż szy , czyli że istnieje Bóg, który sam jeden tylko posiada istotę związaną nierozłącznie z istnieniem . I chociaż trzeba było wytężonej uwagi, aby to pojąć, to jednak teraz jestem co do tego nie tylko równie pewny, jak co do wszystkich innych rzeczy, które mi się wydają najpewniejsze, lecz ponadto spostrzegam także, że pewność wszystkich innych rzeczy jest tak właśnie od tej sprawy zależna, że bez niej nigdy nie można by niczego wiedzieć w sposób doskonały. Chociaż to bowiem leży w mojej naturze, że nie mogę nie wierzyć, iż coś jest prawdziwe, dopóki to ujmuję bardzo jasno i wyraźnie, to jed nak leży także w mojej naturze, że nie mogę stale utrzymać spojrzenia mego umysłu na jednej i tej samej rzeczy, by ją jasno ujmować, i często wraca pamięć sądu dawniej wydanego. Więc gdy już więcej nie zwracam uwagi na racje, dla których rzecz tak osądziłem, mogą się nasunąć inne racje, które by mnie łatwo mogły odwieść od przyjętego poglądu, gdybym nie wiedział, że Bóg istnieje. W ten sposób nigdy bym nie posiadał o żadnej rzeczy prawdziwej i pewnej wiedzy, lecz tylko chwiejne i zmienne poglą dy. Tak na przykład, gdy rozważam naturę trójkąta, z pewnością najoczywiściej okazuje mi się jako obeznanemu z zasadami geometrii, że jego trzy kąty równają się dwom prostym; i nie mogę nie wierzyć, że to jest praw18
1 9
2 0
2 1
1 8
„jawne" - w tekście francuskim: „jasne i oczywiste" „najwyższy" - w tekście francuskim: „najwyższy i doskonały" „który ... z istnieniem" - w tekście francuskim: „w którego idei tylko zawarte jest konieczne lub wieczne istnienie i który w konsekwencji istnieje" „niej" - w tekście francuskim: „tego poznania" 1 9
2 0
2 1
Medytacja
87
V
dą, dopóki zwracam uwagę na dowód tego twierdzenia. Lecz skoro tylko 70 odwrócę od niego uwagę (mentis aciem), to chociaż jeszcze pamiętam, że zupełnie jasno to przejrzałem, może się łatwo zdarzyć, iż zacznę wątpić 0 prawdziwości tego twierdzenia, jeżelibym zaiste nie znał Boga. Bo mogę sobie tłumaczyć, że takim mnie już natura stworzyła, iż niekiedy błądzę w tym, co według mego zdania jak najoczywiściej ujmuję, pamiętając zwłaszcza, że często wiele rzeczy uważałem za prawdziwe i pewne, które później na podstawie innych racji osądziłem jako fałszywe . Skoro jednak poznałem (percepi), że Bóg istnieje, i ponieważ zarazem też zrozumiałem, że wszystko inne od Niego zależy oraz że On nie jest zwodzicielem, a stąd wysnułem wniosek, że wszystko to, co ujmuję jasno 1 wyraźnie, musi być koniecznie prawdziwe, w takim razie, chociażbym nie zwracał więcej uwagi na racje, na których podstawie to za prawdę uznałem, lecz tylko pamiętał, że ująłem to jasno i wyraźnie, to nie można by przytoczyć żadnej racji przeciwnej, która by mnie wpędziła w wątpli wość, lecz posiadałbym o tym prawdziwą i pewną wiedzę. I nie tylko 0 tym, lecz także o wszystkich innych twierdzeniach, o których pamię tam, że ich kiedyś dowiodłem, jak np. o twierdzeniach geometrycznych 1 podobnych. Bo cóż można mi teraz zarzucić ? Czy że takim zostałem stworzony, iż często popadam w błędy? Przecież już wiem, że nie mogę błądzić w tym, co wyraźnie (perspicue) pojmuję . Czy może, iż kiedy indziej uważałem za prawdziwe i pewne to, o czym później stwierdziłem, że jest fałszywe? Ależ ja niczego z tych rzeczy nie ujmowałem jasno i wyraźnie, lecz nie znając tej reguły prawdy wierzyłem w nie może na innej podstawie, która - jak później odkryłem - była mniej p e w n a . Cóż więc można powiedzieć? Czy nie to (co sam sobie niedawno zarzucałem), że ja może śnię lub że wszystko to, co teraz myślę, nie jest bardziej praw dziwe niż to, co się pojawia pogrążonemu we śnie? Ale to niczego nie zmienia, bo z pewnością, chociażbym nawet śnił, wszystko, co jest oczy- 71 wiste dla mego intelektu, jest całkowicie prawdziwe. Tak więc widzę j a s n o , że pewność i prawdziwość wszelkiej wiedzy zależy jedynie od poznania prawdziwego Boga, tak dalece, że nie mogłem o żadnej innej rzeczy posiadać doskonałej wiedzy, zanim nie poznałem Jego. 2 2
2 3
24
25
26
2 2
„jako fałszywe" - w tekście francuskim: „jako bezwzględnie fałszywe" „zarzucić" - w tekście francuskim: „zarzucić, by mnie zmusić do ponownego po dania ich w wątpliwość. Może powie ktoś, że taka jest moja natura, iż bardzo łatwo mogę się mylić" „błądzić ... pojmuję" - w tekście francuskim: „mylić się w sądach, których racje jasno poznałem" 2 3
2 4
2 5
„pewna" - w tekście francuskim: „pewna, niż sobie wówczas
2 6
„jasno" - w tekście francuskim: „bardzo jasno"
wyobrażałem"
88
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
2 7
Teraz z a ś mogę zdobyć dokładną znajomość i pewność niezliczonych p r a w d , zarówno o samym Bogu i o innych rzeczach rozumowi tylko dostępnych (res intellectuales), jak także o całej tej naturze cielesnej, która jest przedmiotem czystej matematyki . 28
29
2 7
2 8
„Teraz zaś" - w tekście francuskim: „Teraz zaś, gdy G o znam"
„dokładną ... prawd" - w tekście francuskim: „doskonałą znajomość, nieskończonej liczby rzeczy nie tylko tych, które są w nim, ale" 2 9
dotyczącą
„która ... matematyki" - w tekście francuskim: „o tyle, o ile może ona być przed miotem dowodów geometrów, którzy nie biorą pod uwagę jej istnienia"
MEDYTACJA
VI
O ISTNIENIU R Z E C Z Y M A T E R I A L N Y C H I O REALNEJ R Ó Ż N I C Y MIĘDZY UMYSŁEM A C I A Ł E M Pozostało mi jeszcze do zbadania, czy istnieją rzeczy materialne. Otóż wiem już przynajmniej to, że mogą one istnieć, o ile są przedmiotem czystej matematyki, ponieważ je jasno i wyraźnie ujmuję. Bez wątpienia bowiem jest w mocy Boga urzeczywistnić to wszystko, co ja jestem zdolny w ten sposób ująć. I tylko wówczas sądziłem, że On czegoś nie może uczynić, jeżeli się to sprzeciwiało mojemu wyraźnemu ujmowaniu. Poza tym wydaje się, że istnienie owych rzeczy materialnych wynika ze zdolności wyobra żania sobie, którą, jak tego doświadczam, posługuję się, ilekroć zajmuję się nimi. Gdy się bowiem uważniej rozważa, co to jest zdolność wyobraża nia, okazuje się, że jest to tylko pewne zastosowanie zdolności poznaw- 72 czej do ciała, które się jej bezpośrednio uobecnia, a wobec tego istnieje. Aby się to stało zupełnie jasnym, zbadam najpierw różnicę, jaka ist nieje między wyobrażaniem sobie a czystą czynnością intelektualną (mtellectio). Gdy sobie mianowicie wyobrażam na przykład trójkąt, to nie tylko pojmuję, że jest to figura ograniczona trzema liniami, lecz także widzę oczyma duszy (mens) te trzy linie jak gdyby obecne i to właśnie nazywam „wyobrażać sobie". Kiedy jednak chcę myśleć o tysiącoboku, to wprawdzie pojmuję równie dobrze, że jest to figura zbudowana z tysiąca kątów, jak pojmuję, że trójkąt jest figurą zbudowaną z trzech boków, lecz nie mogę w ten sam sposób owego tysiąca kątów sobie wyobrazić, czyli widzieć ich tak, jak gdyby były o b e c n e I chociaż wtedy, wskutek przyzwyczajenia, by zawsze sobie coś wyobrażać, ilekroć myślę o rzeczach cielesnych, przedstawiam sobie może niejasno jakąś figurę, to oczywiście nie jest ona tysiącokątem, ponieważ w niczym się nie różni od tej figury, którą bym sobie przedstawiał, gdybym myślał o dziesięciotysiącokącie czy o jakiejś innej figurze o bardzo wielkiej ilości kątów, i w niczym się ona nie przy czynia do rozpoznania tych właściwości, którymi się różni tysiącokąt od „obecne" - w tekście francuskim: „obecne, oczyma mego ducha"
90
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
innych wielokątów. Skoro jednak chodzi o pięciobok, to mogę wpraw dzie pojąć jego kształt tak jak kształt tysiącokąta bez pomocy wyobraźni, lecz mogę także wyobrazić go sobie, zwracając mianowicie spojrzenie mego umysłu na jego pięć kątów i zarazem na pole nimi zamknięte. I tu wy raźnie spostrzegam, że dla wyobrażenia sobie czegoś potrzeba mi szcze gólnego wysiłku ducha (animus), którego nie potrzebuję przy pojmowa niu czegoś; i ten nowy wysiłek ducha jasno pokazuje różnicę między wyobrażeniem sobie a czystą czynnością intelektualną. Ponadto spostrzegam, że owa władza (vis) wyobrażania, tkwiąca we mnie, o ile różni się od władzy pojmowania, nie jest wcale potrzebna dla istoty mnie samego, tj. mego umysłu; bo choćbym jej nie posiadał, bez wątpienia pozostałbym zupełnie ten sam, co teraz jestem. Z tego wynika - jak się zdaje - że jest ona zależną od jakiejś rzeczy różnej ode m n i e . Łatwo to pojmuję, że jeżeli istnieje jakieś ciało, z którym umysł jest tak związany , iż może się do woli zwracać ku niemu, by je jak gdyby oglą dać, to jest możliwe, że przez to samo wyobrażam sobie rzeczy cielesne. Tak, że ten sposób myślenia w tym tylko się różni od czystej czynności intelektualnej, że umysł przy pojmowaniu zwraca się jak gdyby do siebie samego i rozważa którąś z idei, będących w nim samym; przy wyobra żaniu zaś zwraca się ku ciału i w nim ogląda coś zgodnego z ideą przez siebie pojmowaną lub zmysłowo uchwyconą. Łatwo - powiadam - poj muję, że tak może powstać wyobrażenie, o ile istnieje ciało; a ponieważ nie nasuwa mi się żaden inny równie odpowiedni sposób wyjaśnienia, jak to wyobrażenie powstaje, wnoszę z tego z pewnym prawdopodobień stwem, że ciało istnieje. Lecz tylko z pewnym prawdopodobieństwem, i chociaż wszystko badam dokładnie, to nie widzę jednak jeszcze, by w tej wyraźnej idei natury cielesnej, którą znajduję w mojej wyobraźni, można się było dopatrzyć jakiegokolwiek argumentu, z którego by koniecz nie wynikało, że jakieś ciało istnieje. 2
3
4
Otóż oprócz owej natury cielesnej, która jest przedmiotem czystej matematyki , zwykłem sobie wyobrażać jednak wiele innych rzeczy, jak np. barwy, dźwięki, smaki, ból i tym podobne, chociaż żadnej z nich równie wyraźnie. A ponieważ ujmuję je lepiej zmysłami, od których za sprawą pamięci przeszły - jak się zdaje - do wyobraźni, muszę , abym swobodnie mógł je rozpatrzyć, rozważyć również tak samo wrażenia 5
6
2
„potrzebna" - w tekście francuskim: „konieczna"
3
„ode mnie" - w tekście francuskim: „od mego umysłu"
4
5
6
7
7
„związany" - w tekście francuskim: „związany i zjednoczony" „czystej matematyki" - w tekście francuskim: „geometrii" „od ... pamięci" - w tekście francuskim: „za których sprawą oraz za sprawą pamięci" „muszę" - w tekście francuskim: „sądzę, że dobrze jest"
91
Medytacja VI 8
zmysłowe i popatrzyć, czy z tego, co się ujmuje owym sposobem my ślenia , zwanym przeze mnie odczuwaniem zmysłowym, nie mógłbym ukuć jakiegoś niezbitego argumentu dla istnienia rzeczy cielesnych. Przede wszystkim przejdę raz jeszcze w myśli, jakie to są rzeczy, któ re dawniej, jako ujmowane przez zmysły, uważałem za prawdziwe i z ja kiego powodu uważałem je za takie; następnie rozważę przyczyny, dla których później zacząłem o nich wątpić, a w końcu zastanowię się, co mam 0 nich obecnie sądzić. Najpierw więc spostrzegłem, że mam głowę, ręce, nogi i inne członki, z których składa się to ciało, które uważałem jakby za część siebie same go, a może także jakby za siebie całego. Spostrzegłem też, że owo ciało znajduje się między licznymi innymi ciałami, które nań mogą oddziały wać w sposób korzystny lub niekorzystny i te korzystne działania oce niałem za pomocą pewnego wrażenia rozkoszy , niekorzystne zaś za po mocą wrażenia bólu. Oprócz bólu i r o z k o s z y odczuwałem też głód, pragnienie i inne pożądania tego rodzaju, a także pewne skłonności cie lesne do wesołości, do smutku, do gniewu i tym podobnych innych uczuć (affectus). Na zewnątrz zaś uświadamiałem sobie oprócz rozciągłości ciał, ich kształtów i ruchów, także ich twardość, ciepło i inne właściwości dotykowe, a dalej światło, barwy, zapachy, smaki i dźwięki, których 75 różnorodność pozwalała mi odróżnić od siebie niebo, ziemię, morza 1 wszystkie inne ciała. I rzeczywiście nie bez racji sądziłem na podstawie idei wszystkich tych właściwości, które się narzucały mej myśli i które je dynie odczuwałem właściwie i bezpośrednio, że odczuwam pewne rzeczy zupełnie różne od mojej myśli, a mianowicie ciała, od których owe idee pochodzą. Przekonałem się bowiem, że owe idee pojawiają się zupełnie bez mojej zgody, tak, że ani nie mogłem, choćbym chciał, spostrzegać zmy słowo żadnego przedmiotu, jeśli nie był obecny organom zmysłowym, ani nie mogłem nie spostrzegać, gdy był obecny. I ponieważ nadto idee ujęte przez zmysły były o wiele żywsze i dobitniejsze i w swoim rodzaju znacznie bardziej wyraźne od którejkolwiek z tych idei, które sam sobie tworzyłem w rozmyślaniach rozważnie i świadomie (sciens) lub które znajdowałem jak by wyryte w mojej pamięci, przeto wydawało mi się niemożliwym, by pochodziły ode mnie samego. Wobec czego mogły pochodzić tylko od jakichś innych rzeczy. A ponieważ nie posiadałem 9
10
11
12
8
9
1 0
1 1
„z tego ... ujmuje" - w tekście francuskim: „z idei, które zjawiają się w moim umyśle" tzn. świadomości (przyp. red.) „rozkoszy" - w tekście francuskim: „przyjemności czy rozkoszy"
„bólu i rozkoszy" - w tekście francuskim: „tej przyjemności i tego bólu" „sobie ... świadomie (sciens)" - w tekście francuskim: „sam z siebie mogłem wytwa rzać, rozmyślając" 1 2
92
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
żadnej znajomości tych rzeczy znikądinąd jak tylko z tych właśnie samych idei, musiało mi przyjść na myśl, że są one do nich podobne. Że zaś ponadto przypominałem sobie, iż wcześniej posługiwałem się zmysłami niż umy słem, i widziałem, że idee tworzone przeze mnie nie były tak wyraziste jak owe ujmowane przez zmysły, a bardzo często były złożone z ich części, z łatwością mogłem się utwierdzać w przekonaniu, że w ogóle żadnej idei nie miałem w intelekcie, której bym przedtem nie miał danej przez z m y s ł y . A także nie bez racji sądziłem, że to ciało, które z jakimś szcze gólnym uprawnieniem nazywałem swoim, bardziej należy do mnie niż jakiekolwiek inne. Nie mogłem bowiem nigdy oddzielić się od niego tak, jak od innych ciał; wszystkie pożądania i namiętności odczuwałem w nim i za nie. A wreszcie w jego częściach odczuwałem ból i dreszcz rozkoszy, a nie w innych, poza nim się znajdujących. Dlaczego jednak po tym, nie znanym mi bliżej, wrażeniu bólu na stępuje pewien smutek ducha (animi), a po wrażeniu rozkoszy pewna radość i dlaczego owe, nie dające się opisać, szczypanie żołądka, które nazywam głodem, upomina mnie, że należy przyjąć posiłek, a suchość gardła, że należy się napić i tak dalej - na to zaiste nie miałem innego wytłumaczenia jak tylko to, że natura mnie tak nauczyła. Nie ma bowiem żadnego podobieństwa (przynajmniej o ile ja to pojmuję) pomiędzy owym szczypaniem żołądka a chęcią jedzenia, czy też między odczuciem rzeczy sprawiającej ból a myślą o smutku, wywołanym tym odczuciem. Ale wy dawało mi się, że natura nauczyła mnie też wszystkiego innego, co sądzi łem o przedmiotach zmysłów, wcześniej bowiem przekonałem się, że one są takie, zanim rozważyłem jakiekolwiek racje, przy pomocy których moż na by tego właśnie dowieść. Później zaś liczne doświadczenia obaliły stopniowo całe moje zaufanie do zmysłów, ponieważ niekiedy wieże, które z daleka widziałem jako okrągłe, z bliska okazywały się kwadratowe i olbrzymie posągi, stojące na ich szczycie, wydawały mi się małymi, gdy patrzyłem na nie z ziemi. W niezliczonej też ilości takich wypadków przekonałem się, że sądy opar te na zmysłach zewnętrznych są błędne; ale nie tylko oparte na zmysłach zewnętrznych, lecz także wewnętrznych; bo cóż może być bardziej we wnętrzne od bólu? A słyszałem niekiedy od osób, którym amputowano nogę albo rękę, że wydawało im się i później nieraz, iż odczuwają ból w tej brakującej im części ciała. Dlatego wydawało mi się, że i ja nie mogę 13
14
15
1 3
„w intelekcie ... zmysły" - w tekście francuskim: „w moim umyśle, która by nie była wpierw przeszła przez moje zmysły" „bardziej" - w tekście francuskim: „bardziej swoiście i ściślej" 1 4
1 5
„Dlaczego" - w tekście francuskim: „Ale gdy rozpatrywałem dlaczego"
93
Medytacja VI
być zupełnie pewny, iż mnie jakiś członek boli, chociaż odczuwam w nim ból. Do tych powodów wątpienia dorzuciłem niedawno jeszcze dwa najbardziej ogólne. Pierwszy brzmiał: że o wszystkim, co do czego na jawie wierzyłem, iż to odczuwam, mogę także niekiedy we śnie sądzić to samo. A skoro nie wierzę, aby to, co zdawało mi się, że odczuwam we śnie, przychodziło do mnie od rzeczy zewnętrznych, nie widziałem powodu, dlaczego bym bardziej miał w to samo wierzyć, gdy idzie o to, co wydaje mi się, że odczuwam na jawie. Drugi głosił: że skoro nie znałem dotych czas sprawcy mego pochodzenia albo raczej udawałem, że go nie znam, nie widziałem żadnej przeszkody, dla której bym nie miał być przez naturę tak urządzony, iżbym błądził także w tym, co mi się wydawało najbar dziej prawdziwym. Co się zaś tyczy podstaw, na których dawniej opie rałem prawdziwość rzeczy zmysłowych, to nie było trudno na to odpo wiedzieć. Skoro bowiem natura zdawała się mnie skłaniać ku wielu rze czom, które rozum odradzał, sądziłem, że nie należy zbytnio ufać temu, czego nas natura uczy. I chociaż spostrzeżenia zmysłowe nie były za leżne od mojej woli, to jednak nie należało z tego - jak sądziłem - wy snuwać wniosku, że pochodzą one od rzeczy różnych ode mnie, boć przecież może ja sam mogę posiadać jakąś zdolność, choć dotychczas mi nie znaną - która jest ich sprawczynią . Teraz zaś, kiedy zaczynam lepiej poznawać siebie samego i sprawcę 78 mojego pochodzenia, sądzę, iż nie należy wprawdzie nierozważnie przyj mować wszystkiego, co wydaje mi się, że jest dane od zmysłów, ale też nie należy wszystkiego podawać w wątpliwość, I po pierwsze, ponieważ wiem, że wszystko to, co jasno i wyraźnie pojmuję, takim może być stworzone przez Boga, jakim ja to pojmuję, to wystarcza mi, iż mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez dru giej, po to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej, bo przynaj mniej B ó g może je urzeczywistnić oddzielnie. Nie ma też znaczenia, jaka władza to sprawia, iż uważa się je za różne . A następnie na podstawie tego tylko, iż wiem, że istnieję i że na razie niczego zgoła nie spostrze gam, co by należało do mojej natury czy istoty oprócz tego jednego tylko, że jestem rzeczą myślącą, słusznie dochodzę do wniosku, iż moja istota polega na tym jedynie, że jestem rzeczą myślącą. I chociaż może (a raczej 16
17
1 8
19
2 0
1 6
„spostrzeżenia zmysłowe" - w tekście francuskim: „idee, które otrzymuję za pośred nictwem zmysłów" 1 7
„sprawczynią" - w tekście francuskim: „przyczyną i wywołuje je"
1 8
„i" - w tekście francuskim: „i odkrywać"
1 9
„Bóg" - w tekście francuskim: „Bóg swą wszechmocą" „jaka ... różne" - w tekście francuskim: „jaka moc dokonuje tego rozłączenia, by mnie zmusić do uważania ich za różne" 2 0
94
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
na pewno - jak to później powiem) posiadam ciało, które ze mną jest bardzo ściśle złączone, niemniej jednak jest rzeczą pewną, że zaiste ja jestem czymś różnym od mego ciała i bez niego mogę istnieć - ponieważ z jednej strony posiadam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako rzeczy myślącej tylko, a nie rozciągłej, a z drugiej strony wyraźną ideę ciała jako rzeczy rozciągłej tylko, a nie myślącej. Ponadto znajduję w sobie zdolności do pewnych szczególnych odmian myślenia : na przykład zdolność wyobrażania i odczuwania, bez których mogę pojmować siebie całego jasno i wyraźnie, ale nie mogę na odwrót pojmować ich bez siebie, to jest bez substancji rozumnej, w której tkwią. Zawierają bowiem w swoim formalnym pojęciu pewien rodzaj czynno ści intelektualnej, z czego wnoszę (percipió), że różnią się one ode mnie tak, jak modi od r z e c z y . Znajduję jeszcze pewne inne zdolności, jak zdolność zmieniania miejsca, przyjmowania różnych postaci i tym podob79 ne. Zdolności tych wprawdzie, tak jak i poprzednich, nie można pojąć w oderwaniu od jakiejś substancji, w której tkwią i bez której wskutek tego nie mogą istnieć, lecz co do nich, jest rzeczą oczywistą, że o ile one ist nieją, muszą tkwić w substancji cielesnej: czyli rozciągłej, a nie w rozum nej, ponieważ w ich jasnym i wyraźnym pojęciu zawiera się pewna roz ciągłość, a nie zawiera się nic wcale z czynności intelektualnej. Jest jednak we mnie pewna bierna zdolność odczuwania, czyli przyjmowania i pozna wania idei rzeczy zmysłowych; nie mógłbym jednak zrobić z niej żadne go użytku, gdyby nie istniała także we mnie czy w czym innym pewna aktywna zdolność produkowania lub wytwarzania tych idei. Ta zdolność jednak nie może istnieć we mnie samym , ponieważ w jej założeniu nie ma żadnej czynności intelektualnej i ponieważ owe idee powstają bez mojego współdziałania, a często nawet wbrew mej woli. Stąd wniosek, że znajduje się ona w jakiejś substancji różnej ode mnie. A ponieważ w tej substancji musi zawierać się w sposób formalny lub eminentny cała rze czywistość zawarta w sposób obiektywny w ideach wytworzonych przez ową zdolność (jak to już wyżej zaznaczyłem) , jest więc tą substancją albo ciało, tzn. natura cielesna, w której jest zawarte formalnie wszystko to, 21
22
23
2 4
25
2 6
2 1
tzn. świadomości (przyp. red.)
2 2
„w swoim ... pojęciu" - w tekście francuskim: „w naszym pojęciu tych zdolności albo (żebym się posłużył terminami scholastycznymi) w ich pojęciu formalnym" Francuski przekład z r. 1647 zawiera w tym miejscu następujący wariant: „z czego wnoszę, że różnią się one ode mnie tak jak figury, ruchy i inne modi lub przypadłości od ciał - od tych właśnie ciał, które są ich podłożem." (przyp. tłum.) 2 3
2 4
W tłumaczeniu francuskim zawiera się w tym miejscu dodatek: „o ile jestem rzeczą tylko myślącą..." (przyp. tłum.) Porównaj komentarz w uwadze na str. 63. „formalnie" - w tekście francuskim: „formalnie i faktycznie" 2 5
2 6
95
Medytacja VI 17
co w ideach zawiera się obiektywnie \ albo też jest nią Bóg lub jakieś stworzenie szlachetniejsze od ciała, które zawiera w sobie ową rzeczywistość w sposób eminentny. Otóż jest rzeczą całkiem oczywistą, że ponieważ Bóg nie jest zwodzicielem, nie przekazuje mi tych idei ani bezpośrednio od sie bie, ani za pośrednictwem jakiegoś stworzenia, w którym by zawierała się obiektywna rzeczywistość tych idei nie w sposób formalny, lecz tylko emi nentny. Skoro bowiem Bóg nie dał mi żadnej zdolności, by to poznać, lecz przeciwnie, wielką skłonność do uwierzenia, że pochodzą one od rzeczy 80 cielesnych, nie widzę, w jaki sposób można by pojąć, że nie jest on zwo dzicielem, jeśliby one pochodziły skądinąd niż od rzeczy cielesnych. A zatem rzeczy cielesne istnieją. Może jednak w ogóle nie wszystkie istnieją takie, jakimi je ogarniam zmysłami, ponieważ owo zmysłowe spostrzeżenie w wie lu punktach jest bardzo niejasne i mętne, ale przynajmniej to wszystko w nich jest, co jasno i wyraźnie pojmuję, tzn. wszystko, co - ogólnie biorąc - wchodzi w zakres przedmiotów czystej matematyki (mathesis) . Co się zaś tyczy innych kwestii, które są bądź tylko szczegółowe, jak to, że słońce posiada taką a taką wielkość lub taki a taki kształt itd., bądź też są mniej j a s n o pojmowane, jak światło, dźwięk, ból itp. - to choć są one bardzo wątpliwe i niepewne, to jednak samo to (przekonanie), że Bóg nie jest zwodzicielem i wskutek tego nie może się stać, by jakikol wiek błąd znalazł się w moich mniemaniach, o ile bym nie miał także danej mi od Boga zdolności do naprawienia go, daje mi niezawodną nadzieję dojścia do prawdy także i w tych sprawach. I rzeczywiście , nie ulega wątpliwości, że wszystko to, o czym mnie poucza natura, zawiera coś prawdy. Przez naturę bowiem, ogólnie rozważaną, pojmuję teraz nie co innego, jak albo samego Boga, a l b o ustanowiony przez Boga ład rzeczy stworzonych. A przez naturę moją w szczególności rozumiem nie co innego, jak zespół tego wszystkiego, co mi jest dane od Boga. Owa natura zaś o niczym mnie dobitniej nie poucza jak o tym, że posiadam ciało, które źle się czuje, gdy ja czuję ból, które łaknie jedzenia lub picia, gdy odczuwam głód lub pragnienie itp.; i dlatego nie powinienem wątpić, że jest w tym coś prawdy. Uczy mnie także natura przez owe wrażenia bólu, głodu, pragnienia 81 itd., że ja nie jestem tylko obecny w moim ciele, tak jak żeglarz na okrę2 8
29
30
31
32
2 7
„obiektywnie" - w tekście francuskim: „obiektywnie i w sposób przedstawiony
tylko" 2 8
2 9
„obiektywna rzeczywistość" - w tekście francuskim: „rzeczywistość" „czystej matematyki (mathesis)" - w tekście francuskim: „geometrii spekulatywnej"
3 0
„mniej jasno" - w tekście francuskim: „mniej jasno i mniej wyraźnie"
3 1
„I rzeczywiście" - w tekście francuskim: „A przede wszystkim" „albo" - w tekście francuskim: „i"
3 2
96
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
cie, lecz że jestem z nim jak najściślej złączony i jak gdyby zmieszany, tak że tworzę z nim jakby jedną całość. W przeciwnym bowiem razie ja, który nie jestem niczym innym jak rzeczą myślącą, nie odczuwałbym bólu, gdy ciało moje zostanie zranione, lecz samym tylko intelektem ujmowałbym owo zranienie, tak jak żeglarz ujmuje wzrokiem, gdy coś na statku się złamie; i gdy ciało domaga się jedzenia lub picia, to bym to też rozumiał wyraźnie, a nie doznawał mętnych wrażeń głodu czy pragnienia. Nie są bowiem z pewnością niczym innym owe wrażenia pragnienia, głodu, bólu itd. jak tylko pewnymi mętnymi odmianami m y ś l e n i a , powstałymi z połączenia i jak gdyby przemieszania umysłu i ciała. Poza tym jeszcze poucza mnie natura, że wokół mojego ciała znajdują się rozmaite inne ciała i że za jednymi z nich należy iść, a innych unikać. I z pewnością z tego, że odczuwam najrozmaitsze barwy, dźwięki, zapa chy, smaki, ciepło, twardość itp., wysnuwam słuszny wniosek, iż w cia łach, od których doznaję owych różnorodnych wrażeń zmysłowych, jest pewna rozmaitość odpowiadająca tamtym, choć może do nich niepodob na. Na podstawie tego zaś, że niektóre z owych wrażeń są dla mnie miłe, a inne niemiłe, jest rzeczą zupełnie pewną , iż ciało moje, a raczej ja cały, jako składający się z umysłu i ciała, mogę doznawać od otaczających je ciał wpływów korzystnych albo niekorzystnych. 82 Jest jednak wiele innych rzeczy, których w rzeczywistości nie otrzy małem od natury, chociaż zdawałoby się, że ona mnie o nich pouczyła, lecz od pewnego przyzwyczajenia do nierozważnego wydawania sądów, wskutek czego łatwo może się zdarzyć, że są one fałszywe. Na przykład, że cała przestrzeń, w której nie ma niczego, co by pobudzało moje zmy sły, jest próżna; że np. w ciele gorącym jest coś zupełnie podobnego do idei ciepła, która jest we mnie; że w białym albo zielonym ciele jest ta sama biel lub zieleń, którą odczuwam; w gorzkim lub słodkim ten sam smak i tak samo w pozostałych; że gwiazdy i wieże, i jakiekolwiek inne ciała oddalone są pod względem wielkości i kształtu tylko takie, jakie się przed stawiają moim zmysłom itp. Żeby jednak ująć to wszystko dostatecznie wyraźnie, winienem dokładniej zdefiniować, co właściwie rozumiem, gdy mówię, że natura mnie o czymś poucza. Otóż biorę tu naturę w węższym sensie niż jako zespół tego wszystkiego, co jest mi dane od Boga. W tym bowiem zespole wiele się zawiera rzeczy odnoszących się do samego umysłu, jak np. to, że stwierdzam (percipiam), iż to, co się stało, odstać się nie może, i wszystko inne, co mi jest znane na podstawie przyrodzo33
34
3 5
3 3
tzn. świadomości (przyp. red.); „odmianami myślenia" - w tekście francuskim: „sposobami myślenia" „jest ... pewną" - w tekście francuskim: „mogę wysnuć zupełnie pewny wniosek" 3 4
3 5
„zupełnie podobnego" - w tekście francuskim: „podobnego"
97
Medytacja VI
nego światła rozumu. O tym tu się nie mówi. Wiele też jest rzeczy, o których tu także nie mówię, odnoszących się wyłącznie do ciała , jak np., że ma ono tendencję do spadania w dół i tym podobne. Mowa jest tylko o tym, co dane mi jest od Boga, jako złożonemu z umysłu i ciała. Otóż ta natura uczy mnie wprawdzie, by unikać tego, co wywołuje wrażenie bólu, a dążyć do tego, co budzi wrażenie rozkoszy itp.; lecz nie jest rzeczą oczywistą, że oprócz tego uczy nas ona wysnuwać jakieś wnioski 0 rzeczach znajdujących się poza nami z owych doznań zmysłowych, bez uprzedniego zbadania ich przez rozum; ponieważ wydaje się, że prawdzi wa wiedza o nich należy do samego umysłu, a nie do połączenia [duszy 1 ciała]. Tak więc, chociaż gwiazda nie silniej działa na moje oko niż 83 płomień małej pochodni, to jednak nic w tym nie skłania mnie realnie ani pozytywnie do wierzenia, że nie jest ona większa, lecz sądziłem tak tylko bez żadnej podstawy od najwcześniejszej młodości. I chociaż zbliżając się do ognia czuję ciepło, a zbliżywszy się zanadto odczuwam nawet ból, to zaiste nie ma żadnej racji przekonywającej, że w ogniu jest coś podobnego do owego ciepła, tak jak nie ma nic podobnego do owego bólu, lecz tylko, że jest w nim coś - cokolwiek by to w końcu było - co wywołuje w nas owe wrażenia ciepła czy bólu. Chociaż więc także w jakimś miejscu nie ma niczego, co by pobudzało moje zmysły, nie wynika z tego wcale, że nie ma w nim żadnego ciała, lecz widzę, że tu jak i w wielu innych rzeczach przywykłem zmieniać porządek natury. Albowiem spostrzeże nia (perceptiones) zmysłowe dane mi są przez naturę właściwie po to, by okazywać memu umysłowi, co dla złożonej całości, której on jest częścią, jest korzystne albo niekorzystne - do tego celu są one też dostatecznie jasne i wyraźne - a ja tymczasem używam ich jako zupełnie pewnych reguł do bezpośredniego rozpoznawania i s t o t y ciał, znajdujących się poza nami, o której jednak pouczają mnie one jedynie tylko w sposób bardzo nieja sny i niewyraźny. Ale już przedtem dostatecznie jasno zdałem sobie sprawę, jakim spo sobem, mimo dobroci Boga, może się zdarzyć, że sądy moje są fałszy we. Lecz tu wyłania się nowa trudność w odniesieniu do rzeczy wskazy wanych mi przez naturę jako takie, za którymi należy iść, względnie ich 3 6
3 7
3 8
3 9
40
41
3 6
„ciała" - w tekście francuskim: „ciała, których też się tu nie obejmuje nazwą natury" „nic ... pozytywnie" - w tekście francuskim: „nie ma we mnie żadnej realnej lub naturalnej zdolności" 3 7
3 8
3 9
„pobudzało" - w tekście francuskim: „pobudzało i poruszało"
„Albowiem spostrzeżenia" - w tekście francuskim: „Albowiem te doznania i spo strzeżenia" „istoty" - w tekście francuskim: „istoty i natury" „mimo dobroci" - w tekście francuskim: „mimo najwyższej dobroci" 4 0
4 1
98
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
unikać, a także w odniesieniu do zmysłów wewnętrznych, w których jak mi się zdaje - zauważyłem o m y ł k i : jak na przykład, gdy ktoś zwie dziony miłym smakiem jakiejś p o t r a w y spożywa ukrytą w niej truci znę. Oczywiście, jednak w tym wypadku natura skłania go jedynie do pożądania rzeczy o miłym smaku, a nie trucizny, której wcale nie zna. I jedyny wniosek, jaki stąd można wyprowadzić, jest, że natura owa nie jest wszechwiedząca. To jednak nie jest niczym dziwnym, bo skoro czło wiek jest istotą ograniczoną, to należy mu się też natura tylko o ogra niczonej doskonałości . Nierzadko też błądzimy w rzeczach, do których nas sama natura nakłania, jak np. kiedy chorzy pragną napoju lub potrawy, która im niebawem może zaszkodzić. Tu może by ktoś powiedział, że oni dlatego popełniają błąd, ponieważ natura ich jest zepsuta. Ale to nie usuwa trud ności, bo przecież człowiek chory jest tak samo tworem Boga, jak czło wiek zdrowy; wobec tego wydaje się tak samo rzeczą nie do przyjęcia, że Bóg dał mu naturę zwodniczą. I tak samo jak zegar sporządzony z kółek i ciężarków niemniej dokładnie zachowuje wszelkie prawa natury, gdy jest źle wykonany i wskazuje fałszywe godziny, jak i wtedy, gdy pod każdym względem czyni zadość życzeniu twórcy - tak samo rzecz się ma, gdy rozważam ciało ludzkie jako pewien mechanizm tak urządzony i złożony z kości, nerwów, mięśni, żył, krwi i skóry, że gdyby nawet nie było w nim żadnego umysłu, to jednak miałby wszystkie te same ruchy, które teraz się w nim odbywają nie z nakazu woli, a więc i nie pochodzą od umy s ł u . Łatwo poznaję, iż dla ciała będzie to równie naturalną rzeczą, że cierpiąc np. na wodną puchlinę odczuwa taką samą suchość gardła, która zwykle wywołuje w umyśle wrażenie pragnienia, i że jego nerwy i inne części tak zostają przez nią pobudzone, iż przyjmuje napój, który pogar sza jego chorobę, jak i to, że nie cierpiąc na taką chorobę, przez podobną suchość gardła zostaje nakłoniony do wypicia napoju pożytecznego dla siebie. Mógłbym wprawdzie, biorąc pod uwagę użytek, do którego prze znaczony jest zegar, powiedzieć, że łamie on swoją naturę, skoro nie pokazuje dobrej godziny. Rozważając też tak samo mechanizm ciała ludz42
43
4 4
45
46
4 2
„omyłki" - w tekście francuskim: „omyłki, a w takim razie byłbym bezpośrednio wprowadzany w błąd przez swoją naturę" „jakiejś potrawy" - w tekście francuskim: „jakiejś potrawy, do której domieszano truciznę" „rzeczy" - w tekście francuskim: „potrawy" 4 3
4 4
4 5
„bo ... doskonałości" - w tekście francuskim: „bo skoro człowiek ma naturę skoń czoną, nie może mieć innego poznania, jak tylko o ograniczonej doskonałości" „a więc ... umysłu" - w tekście francuskim: „ani w konsekwencji z pomocą umysłu, tylko dzięki dyspozycji swych narządów" 4 6
Medytacja VI
99
kiego jako przystosowany do tych ruchów, które w nim zwykle zacho dzą, mógłbym sądzić, że także nie idzie za wskazaniami swojej natury, jeżeli gardło jego wtedy jest suche, gdy napój nie jest pożyteczny dla utrzyma nia ciała. Widzę jednak dostatecznie jasno, że to ostatnie rozumienie sło wa „natura" bardzo się różni od poprzedniego. Jest ono bowiem tylko pew nym określeniem (denominatió), zależnym od mojej myśli porównującej człowieka i zegar źle sporządzony z ideą człowieka zdrowego i z dobrym zegarem, i nie zawiera się w rzeczach, które się tak określa. Przez poprzed nie zaś pojmowanie natury rozumiem coś, co faktycznie znajduje się w rzeczach i co wskutek tego jest pozbawione pewnej prawdziwości. Lecz z pewnością, jakkolwiek w odniesieniu do ciała chorego na wod ną puchlinę jest to tylko określenie zewnętrzne (denominatió extrinseca), gdy się mówi, że natura jego jest zepsuta, ponieważ ma gardło suche, choć nie potrzebuje napoju, to jednak w odniesieniu do całości, tj. do umysłu złączonego z takim ciałem, nie jest to tylko samym określeniem, lecz rzeczywistym błędem natury, że odczuwa pragnienie, skoro napój jest dlań szkodliwy. Wypada nam tu więc jeszcze zbadać, jak to się dzieje, że dobroć Boga nie przeszkadza temu, by natura tak pojęta nie była zwodnicza. Otóż spostrzegam tu przede wszystkim, że jest wielka różnica między umysłem a ciałem, polegająca na tym, że ciało z natury swojej jest zawsze 86 podzielne, umysł zaś całkowicie niepodzielny; bo rzeczywiście, gdy się zastanawiam nad nią, czyli nad sobą samym, o ile jestem rzeczą tylko myślącą, nie mogę rozróżnić w sobie żadnych części, lecz pojmuję, że jestem czymś najzupełniej jednym i całym. I chociaż wydaje się, że z całym ciałem jest złączony cały umysł, to jednak dowiaduję się, że po obcięciu nogi czy ramienia, czy też innej części ciała niczego przez to nie ubyło z mojego umysłu. A także nie można powiedzieć, jakoby zdolność chce nia, odczuwania, rozumienia itd. były częściami umysłu, bo przecież to jest jeden i ten sam umysł, który chce, odczuwa i pojmuje. Przeciwnie, natomiast nie mogę pomyśleć o żadnej rzeczy cielesnej, czyli rozciągłej, której bym nie mógł bez trudności w myśli podzielić na części, a przez to samo pojąć jej jako podzielnej. To jedno wystarczyłoby, by mnie pouczyć, że ciało i umysł to dwie rzeczy najzupełniej różne, gdybym jeszcze dotychczas nie wiedział o tym dokładnie skądinąd. Spostrzegam następnie, że na umysł nie oddziaływają bezpośrednio wszystkie części ciała, lecz tylko mózg, a może nawet tylko mała jego część, mianowicie ta, w której ma się znajdować zmysł wspólny (sensus communis). Ilekroć ta część jest w tym samym stanie, tylekroć ukazuje umysłowi to samo, chociaż pozostałe części ciała mogą w tym czasie zachowywać się w najrozmaitszy sposób, jak to potwierdzają niezliczone doświadcze nia, z których tu nie ma potrzeby zdawać sprawy.
100
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Spostrzegam ponadto, że taka jest natura ciała, iż żadna z jego części nie może być wprawiona w ruch przez inną część nieco oddaloną, by nie mogła także w ten sam sposób być wprawioną w ruch przez którąkolwiek z części leżących między nimi, nawet gdyby owa oddalona część nie wykonywała żadnego działania. Gdy np. w l i n i e A, 5, C, D ciągnie s i ę ostatnią jej część D, to jej pierwsza część A będzie się poruszać tak samo, jak gdyby się poruszała przy ciągnięciu jednej z pośrednich części B lub C, a ostatnia część D pozostała w spoczynku. Podobnie rzecz się ma, gdy czuję ból w stopie. Fizyka mnie uczy, że owo wrażenie bólu powstaje dzięki nerwom rozsia nym w stopie, które stąd biegną na kształt liny aż do mózgu i które po ciągnięte w stopie ciągną także wewnętrzne części mózgu, do których się gają, i wywołują w nich pewien ruch, tak przez naturę urządzony, iż powoduje w umyśle wrażenie bólu istniejącego jak gdyby w stopie. Ponie waż jednak owe nerwy, aby od stopy przejść do mózgu, muszą przechodzić przez goleń, udo, lędźwie, grzbiet i szyję, przeto może się zdarzyć, iż choć by ta część ich, która jest w stopie, nie została, dotknięta, lecz tylko któraś z części pośrednich , powstanie ten sam ruch w mózgu, jak przy zranieniu stopy, wskutek czego umysł (mens) musi odczuwać ten sam b ó l . Tak samo należy sądzić o każdym innym wrażeniu zmysłowym. Spostrzegam w końcu, że ponieważ każdy poszczególny ruch powsta jący w tej części mózgu, która bezpośredni wpływ wywiera na umysł, przekazuje jej tylko jedno wrażenie, to nie można t u nic lepszego wymyślić jak to, żeby mu przekazywał takie wrażenie, które ze wszyst kich, jakie może przekazać, przyczynia się w najwyższym stopniu i naj częściej do utrzymania zdrowia ludzkiego . Doświadczenie zaś potwier dza, że takimi właśnie są wszystkie wrażenia dane nam przez naturę, a wskutek tego nie można w nich znaleźć niczego, co by nie dowodziło mocy i dobroci Boga. Tak na przykład, gdy nerwy nogi zostają gwałtownie i w niezwykły sposób poruszone, to ten ruch ich, przechodząc przez rdzeń pacierzowy do wnętrza mózgu, daje tam znak umysłowi do pewnego odczuwania, mianowicie do odczuwania bólu jak gdyby istniejącego w nodze, co pobudza umysł do usunięcia w miarę możności przyczyny tego bólu, jako szkodliwej dla nogi. Oczywiście Bóg mógł tak urządzić 47
48
4 9
50
5 1
5 2
5 3
4 7
4 8
„w linie" - w tekście francuskim: „w napiętej linie"
„ciągnie się" - w tekście francuskim: „ciągnie się i porusza" „pośrednich" - w tekście francuskim: „przechodzących przez lędźwie lub przez szyję" „ból" - w tekście francuskim: „ból w nodze, jak gdyby tam odniosła ranę" „tu" - w tekście francuskim: „tu niczego lepszego sobie życzyć ani" „zdrowia ludzkiego" - w tekście francuskim: „ciała ludzkiego, gdy ono jest w pełnym zdrowiu" „jako szkodliwej" - w tekście francuskim: „jako bardzo niebezpiecznej i szkodliwej" 4 9
5 0
5 1
5 2
5 3
101
Medytacja VI
naturę ludzką, by ten sam ruch w mózgu ukazywał umysłowi coś innego, a mianowicie albo siebie samego, o ile jest w mózgu lub o ile jest w nodze, albo w którymś miejscu pośrednim, albo w końcu cokolwiek innego. Żadne jednak inne urządzenie nie przyczyniałoby się w równym stopniu do utrzymania ciała . W ten sam sposób, gdy potrzebujemy napoju, powstaje w gardle pewna suchość, poruszająca jego nerwy i za ich pośrednictwem wnętrze mózgu; ten zaś ruch pobudza umysł czuciem pragnienia, ponie waż nic dla nas nie jest w tej całej sprawie bardziej pożyteczne, jak wie dzieć, że dla zachowania zdrowia powinniśmy się czegoś napić. I podob nie rzecz się ma w innych wypadkach. Na podstawie tego jest już najzupełniej oczywiste, że - bez uszczerb ku dla niezmiernej dobroci Bożej - natura człowieka jako połączenie umy słu i ciała musi być niekiedy zwodnicza. Jeżeli bowiem jakaś przyczyna nie w nodze, lecz w którejś innej części, przez którą nerwy biegną od nogi do mózgu, albo także w samym mózgu, wywołuje ten sam dokładnie ruch, który powstaje zwykle wskutek schorzenia nogi, to odczuwamy ból jak gdyby w nodze i zmysł ulega naturalnie złudzeniu. Bo skoro ten sam ruch w mózgu musi zawsze takie samo wrażenie wywołać w umyśle, a o wiele częściej zwykł pochodzić z przyczyny, która rani nogę, niż z innej, gdzie indziej istniejącej, to jest rzeczą znacznie rozsądniejszą, iż ukazuje umy słowi zawsze raczej ból w nodze niż w jakiejś innej części. I skoro nie- 89 kiedy suchość gardła powstaje nie jak zazwyczaj dlatego, że napój jest potrzebny dla zdrowia ciała, lecz z jakiejś wprost przeciwnej przyczyny, jak to się zdarza przy puchlinie wodnej, to o wiele lepiej jest, że mnie ona wtedy zwodzi, niż gdyby mnie zawsze zwodziła, gdy ciało jest zdrowe. I tak we wszystkich innych wypadkach. To rozważanie jest ogromnie pomocne do zdania sobie sprawy nie tylko ze wszystkich błędów, którym podlega moja natura, ale pomaga także do tego, bym mógł je łatwo naprawić lub ich uniknąć. Albowiem skoro wiem, że wszystkie wrażenia zmysłowe w tych sprawach, w których chodzi o dobro mego ciała, o wiele częściej wskazują mi prawdę niż fałsz i że niemal zawsze mogę się posługiwać większą liczbą wrażeń dla zbada nia tej samej rzeczy, a oprócz tego mogę się posługiwać pamięcią, która 54
55
5 4
„ciała" - w tekście francuskim: „ciała jak to, co ten ruch każe odczuwać umysłowi"
5 5
Tekst oryginału dopuszcza dwojaką interpretację. Występujący tu bowiem termin
sensus można by tłumaczyć również przez „zmysły". Ale określenie plures w odniesieniu do sensus przemawia raczej za wersją „wrażenia". Poza tym ta wersja obejmuje zarówno wypadki kontroli doznań jednego zmysłu przez ponowne tegoż zmysłu doznanie, jak i wypadki kontroli doznań jednego zmysłu przez doznania innych zmysłów, podczas gdy oddanie sensus przez „zmysły" ograniczałoby twierdzenie Descartes'a tak, iż odnosiłoby się ono jedynie do kontroli jednego zmysłu przez inne (przyp. red.).
102
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wiąże teraźniejszość z przeszłością, i intelektem, który już przejrzał wszyst kie przyczyny błądzenia - to nie potrzebuję się już więcej obawiać, by nie znalazł się fałsz w tym, co mi codziennie przedstawiają zmysły, lecz powinienem odrzucić wszystkie przesadne wątpliwości dni minionych jako godne śmiechu. W pierwszym zaś rzędzie wątpliwość najgłówniejszą co do snu, którego nie mogłem odróżnić od jawy. Teraz bowiem zdaję sobie sprawę, jak bardzo wielka jest między nimi różnica, polegająca na tym, że nigdy pamięć nie może tak powiązać snów z wszystkimi inny mi zdarzeniami życia, jak wiąże z nimi to, co się zdarza na jawie. Bo rzeczywiście, gdyby mi się na jawie ktoś nagle ukazał i natychmiast po tem znikł, jak to się zdarza w snach, tak oczywiście, bym nie widział ani skąd przyszedł, ani dokąd poszedł, to słusznie mógłbym go uważać raczej 90 za widmo, czy też za wytwór fantazji powstały w moim mózgu niż za prawdziwego człowieka. Gdy jednak zjawiają mi się takie rzeczy, co do których wyraźnie zauważam, skąd, gdzie i kiedy przychodzą do mnie i których ujęcie wiążę bez żadnej luki z całym moim pozostałym życiem, wtedy jestem zupełnie pewny, że zjawiają mi się one na jawie, a nie we śnie. I nie powinienem w najmniejszym stopniu wątpić o ich prawdziwo ści, skoro po przywołaniu wszystkich zmysłów, pamięci i intelektu dla zbadania ich, od żadnej z tych władz nie otrzymuję takiej wiadomości, która by się kłóciła z pozostałymi. Albowiem z tego, że Bóg nie jest zwo dzicielem, wynika niezbicie, że w takich rzeczach się nie mylę. Lecz ponieważ konieczność działania nie zawsze zostawia nam czas na tak dokładne badanie, należy przyznać, że życie ludzkie często w szczegółach podlega błędom i należy uznać słabość naszej natury. 5 6
5 7
5 8
5 9
6 0
5 6
„wszystkie ... minionych" - w tekście francuskim: „wszystkie wątpliwości dni minionych jako przesadne i" „powiązać snów" - w tekście francuskim: „powiązać i połączyć naszych snów jed nych z drugimi i" 5 7
5 8
„mózgu" - w tekście francuskim: „mózgu i podobny do tych, które się tam tworzą, gdy śpię" 5 9
„nie ... czas" - w tekście francuskim: „zmusza nas często do powzięcia decyzji, nie zostawiając nam czasu" „słabość" - w tekście francuskim: „ułomność i słabość" 6 0
ZARZUTY KILKU UCZONYCH MĘŻÓW DOTYCZĄCE MEDYTACJI
WRAZ Z ODPOWIEDZIAMI AUTORA
ZARZUTY
PIERWSZE
Przesławni Mężowie, Skoro spostrzegłem, że zdecydowanie jesteście tego zdania, abym głę biej wniknął w pisma Pana Kartezjusza [doszedłem do przekonania], że nie powinienem sprzeciwiać się w tej sprawie mężom, których największą darzę przyjaźnią, zarówno abyście wiedzieli, jak wielce was szanuję, jak też, aby się okazało, jak bardzo mi brakuje sił i zdolności; abyście mnie w przyszłości bardziej kochali, jeżeli mi tego będzie potrzeba, i byście mniej mnie obciążali, jeżeli nie podołam tej pracy. Jak widzę, jest P. Kartezjusz zaprawdę mężem o wielkim umyśle i o wybitnej skromności - a takich kocha nawet i sam Momus, gdy ich spotka. Powiada on: myślę, więc jestem; co więcej, jestem samym myśle niem lub umysłem. Zaiste. Ponadto, myśląc mam w sobie idee rzeczy, a zwłaszcza ideę bytu najdoskonalszego i nieskończonego. I na to zgoda. Ale ja sam, nie dorównując rzeczywistości obiektywnej tej idei, nie je- 92 stem jej przyczyną. Wobec tego jest jej przyczyną coś doskonalszego ode mnie - a więc istnieje coś oprócz mnie, jest coś ode mnie doskonalszego; ktoś, kto nie w jakikolwiek sposób jest bytem, lecz kto w sposób prosty i bez przestrzennego przyporządkowania części obejmuje w sobie na raz całe istnienie, wyprzedzając je jako jego przyczyna, jak to powiada Dio nizy w 8 rozdziale dzieła O imionach bożych. Tu jednak zmuszony jestem nieco przystanąć, aby uniknąć zbytniego zmęczenia. Kipi już bowiem mój umysł jak rozszalałe fale Eurypu: twier dzę, przeczę, dowodzę, znów zbijam, nie chcę się różnić w mych poglą dach z owym mężem, a zgodzić się z nim nie mogę. Pytam: jakiej przy czyny domaga się idea? Albo powiedz, czym jest idea? Jest to sama rzecz pomyślana, o ile jest obiektywnie w intelekcie. Lecz cóż to znaczy być obiektywnie w intelekcie? Niegdyś nauczyłem się, że to tyle, co ograni czać jako przedmiot akt intelektu. To zaś zaprawdę jest tylko zewnętrz1
1
Rzeczywistość obiektywna (realitas obiectiva) jakiegoś A to rzeczywistość owego A jako przedmiotu naszych aktów psychicznych. Zachodzi tu, zupełnie różne od współcze snego, scholastyczne rozumienie wyrazu obiektywny. Zob. str. 63 niniejszego wydania, które będzie cytowane w dalszym ciągu.
106
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nym nazwaniem i niczym rzeczy [nie przysługującym]. Jak bowiem dla mnie być widzianym, to nic innego jak to, że akt widzenia kieruje się ku mnie, tak też być pomyślanym lub być obiektywnie w intelekcie to to, że myśl umysłu sama w sobie się zatrzymuje i ogranicza; to [zaś] stać się może, gdy sama rzecz pozostaje nieruchoma i niezmienna, a nawet gdy nie istnieje. Czemuż więc doszukuję się przyczyny tego, co nie jest aktu alne (actu non est), co jest pustym nazwaniem i nicością? A jednak wielki ów umysł powiada, iż to, że owa idea zawiera tę lub tamtą rzeczywistość obiektywną raczej niż jakąś inną to musi oczywiście pochodzie od jakiejś przyczyny . Otóż właśnie, że od żadnej; rzeczywistość obiektywna bowiem jest tylko czystym nazwaniem i nie jest niczym ak93 tualnym. Natomiast przyczyna udziela bytu realnego i aktualnego; to zaś, co nie jest aktualne, nie przyjmuje jej działania i dlatego ani nie odbiera aktualnego udzielania bytu przez przyczynę, ani tego nie potrzebuje. Posiadam więc idee, ale nie posiadam ich przyczyny, która o tyle jest daleka, o ile jest większa ode mnie i nieskończona. Ale skoro nie podajesz przyczyny idei, to wymień przynajmniej po wód, dla którego ta idea zawiera raczej tę rzeczywistość obiektywną niż tamtą. Słuszne to zupełnie żądanie, gdyż nie mam zwyczaju postępować wobec przyjaciół jak skąpiec, lecz zwykłem im okazywać największą szczodrość. Powszechnie o wszystkich ideach twierdzę to, co P. Kartezjusz gdzie indziej powiada o trójkącie: choć może taka figura nigdzie na s'wiecie nie istnieje poza moją świadomością ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wiecz ną . Na pewno wieczna jest ta prawda, która nie domaga się przyczyny. Łódź jest łodzią i niczym innym; Dawos jest Dawosem, a nie Edypem. Ale gdy nieustępliwie domagasz się uzasadnienia tego, okazuje się niedosko nałość naszego intelektu, który nie jest nieskończony; nie mogąc bowiem objąć jednym ujęciem poznawczym wszechrzeczy, które są na raz i jed nocześnie, dzieli on i rozdrabnia wszelkie dobro. I w ten sposób to, czego nie może opanować jako całości, pojmuje intelekt stopniowo lub, jak to mówią, nieadekwatnie. W dalszym ciągu powiada ów mąż: A chociaż wielce niedoskonały jest ten sposób istnienia, dzięki któremu rzecz jest w naszym intelekcie obiektyw nie przez ideę, to zaiste nie jest on jednak niczym, a zatem nie może też powstać z niczego . Zachodzi tu wieloznaczność. Skoro bowiem nic to tyle, co byt nieaktualny, to w ogóle jest niczym, gdyż nie jest aktualne i w ten sposób 2
3
4
2
3
4
Zob. str. 6 2 - 6 3 . Zob. str. 83. Zob. str. 63.
Zarzuty
pierwsze
107
nie pochodzi od niczego, to znaczy od żadnej przyczyny. Jeśli zaś nic oznacza coś wymyślonego, co powszechnie określa się jako byt myślowy (ens rationis), to nie jest niczym, lecz czymś realnym, co pojmujemy wyraźnie. A jednak, ponieważ bywa tylko pojęty, a nie jest aktualnie, może być wprawdzie pojmowany, ale bynajmniej nie może mieć przyczyny. Lecz można się dalej pytać, czy mógłbym istnieć ja sam, mający ideę, gdyby nie istniał żaden taki byt, rozumie się taki, od którego pochodzi idea bytu ode mnie doskonalszego, jak bezpośrednio przed tym powiada Kartezjusz. Od kogóż więc, mówi, pochodziłbym} Oczywiście od siebie albo od rodziców, albo od innych itd. Gdybym jednak sam od siebie pochodził, to nie miałbym ani wątpliwości, ani pragnień, ani w ogóle żadnych braków, bo wyposażyłbym się we wszystkie doskonałości, których idee są we mnie, i w ten sposób sam był bym Bogiem . Jeśli jednak pochodzę od kogoś innego, to na koniec dojdę do tego, co pochodzi samo od siebie; tak tedy do tego odnosi się to samo dowodzenie, które dotyczyło mnie samego. A to jest przecież ta sama droga, po której kroczy też św. Tomasz, którą nazywa drogą z przyczynowosci przyczyny sprawczej, a którą przejął od Filozofa; z tym, że obaj nie zajmowali się przyczynami idei. A może było to niepotrzebne? Czemuż bowiem nie miałbym kroczyć określoną i prostą drogą? Myślę, więc je stem; co więcej, jestem samym umysłem i myśleniem (cogitatio). Ten zaś umysł i to myślenie albo pochodzą od siebie samych, albo od czegoś innego. Jeżeli od czegoś innego, to od czegóż to [inne] z kolei? Jeżeli pochodzi ono samo od siebie to jest Bogiem; co bowiem pochodzi samo od siebie, z łatwością wszystkiego udzieli sobie samemu. Proszę owego męża i zaklinam go, aby się nie krył przed chciwym, ale może mniej pojętnym czytelnikiem. Wyrażenie „od siebie" brane bywa dwojako: po pierwsze pozytywnie i oznacza ono wówczas: od siebie samego jako od przyczyny. W tym znaczeniu to, co pochodziłoby od siebie i co udzielałoby sobie samemu swego istnienia, gdyby na podstawie uprzed niego wyboru dawało sobie to, czego by chciało, niewątpliwie udzieliłoby sobie wszystkiego, a więc byłoby Bogiem. W drugim znaczeniu wyraże nie „od siebie" ujmujemy negatywnie, a wtedy znaczy ono tyle co dzięki samemu sobie albo nie od kogoś innego-, a w ten sposób, o ile pamiętam, wyrażenie to rozumieją wszyscy. Ale teraz, skoro coś pochodzi od siebie, to znaczy nie od kogoś inne go, w jakiż sposób mógłbym wykazać, że to coś obejmuje wszystko i że jest nieskończone? Już ci bowiem nie przyznaję słuszności, gdy powiadasz: jeśli pochodzi od siebie, to z łatwością mogło to coś udzielić sobie wszyst kiego. Ani bowiem nie pochodzi od siebie jako od przyczyny, ani też siebie 5
5
Zob. str. 68.
108
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie wyprzedzało, by uprzednio mogło wybrać to, co nastąpi. Pamiętam dokładnie, że kiedyś słyszałem od Suareza [następujące zdanie]: wszelkie ograniczenie pochodzi od [jakiejś] przyczyny; dlatego bowiem [jakaś] rzecz jest ograniczona i skończona, że jej przyczyna bądź to nie mogła, bądź nie chciała wyposażyć jej w nic większego ani doskonalszego. Jeśli więc coś pochodzi od siebie, nie zaś od [jakiejś] przyczyny, na pewno jest nieogra niczone i nieskończone. To mnie jednak w zupełności nie zadowala. Jakże bowiem tak być może, jeżeli ograniczają wewnętrzne zasady ustanawiające, mianowicie sama forma i istota, której nieskończoności jednak jeszcze nie wykazałeś, choć pochodzi ona od siebie, czyli nie od czegoś innego? Rzeczywiście, jeżeli założysz, że rzecz ciepła jest ciepła, będzie ona ciepła, a nie zimna z racji wewnętrznych zasad ustanawiających, choć wyobrażać sobie będziesz, że od niczego nie pochodzi samo to, że rzecz jest. Nie wątpię, że nie brak P. Kartezjuszowi argumentów, którymi zastąpiłby to, co inni może nie dość jasno wykazali. [Ale] nareszcie zgadzam się [w czymś] z owym mężem. Jako zasadę ogólną przyjął on: co poznaję jasno i wyraźnie, to rzeczywiście jest prawdzi96 wym bytem , a nawet cokolwiek myślę, to jest prawdą. Już bowiem od dziecka wypleniamy jak najbardziej stanowczo wszelkie chimery i prze różne byty myślowe. Boć żadna władza nie może pomijać swego właści wego przedmiotu. Poruszenia woli zmierzają do dobra. Tak samo: same zmysły nie mylą się. Wzrok bowiem widzi to, co widzi, ucho słyszy to, co słyszy. I jeśli widzisz mosiądz, to dobrze widzisz, a popadasz w błąd, gdy sądem twoim określasz jako złoto to, co oglądasz. Wobec tego jak najsłuszniej przypisuje P. Kartezjusz wszelki błąd sądowi i woli. Ale teraz wyprowadź z tej zasady to, co chciałeś. Otóż: jasno i wy raźnie poznaję byt nieskończony; jest on więc bytem prawdziwym i jest czymś. Zapyta ktoś: czy jasno i wyraźnie poznajesz byt nieskończony? Cóż oznacza ta powszechnie znana i powtarzana teza: to, co nieskończone, jako nieskończone jest nieznane? Skoro bowiem przy myśleniu o tysiącokącie, przedstawiając sobie niewyraźnie jakąś figurę, nie wyobrażam sobie i nie poznaję w sposób wyraźny samego tysiącokąta, gdyż nie oglądam wyraź nie jego tysiąca boków - to zapyta ten ktoś: jakże to można o nieskoń czonym jako o nieskończonym myśleć wyraźnie, a nie tylko mętnie, jeśli nie można w sposób jasny i jakby naocznie ujrzeć nieskończonych jego doskonałości, z których się składa? A może to właśnie chciał [wyrazić] św. Tomasz? Sprzeciwiwszy się bowiem temu, by zdanie „Bóg istnieje" było oczywiste, stawia sobie zarzut, 6
6
Zob. str. 5 7 - 5 8 .
Zarzuty
109
pierwsze
czerpiąc go ze św. Jana Damasceńskiego: Wszyscy mają z natury wszcze pione poznanie tego, że Bóg istnieje, a więc to, że Bóg istnieje, jest oczywiste. I [na ten zarzut] daje [następującą] odpowiedź: 2 natury wszczepione jest w nas jakieś ogólne poznanie istnienia Boga i to - powiada - poznanie nie wyraźne, dotyczące Boga jako ludzkiej szczęśliwości... Lecz nie jest to - mówi dalej - poznanie wprost i bezpośrednio tego, że Bóg istnieje, jak na przykład 97 poznawanie kogoś nadchodzącego to nie to samo co poznawanie Piotra, choć tym nadchodzącym jest Piotr itd. [Wygląda] jak by chciał powiedzieć, że można poznać Boga w pojęciu ogólnym, bądź w pojęciu ostatecznego celu, bądź też pierwszego i najdoskonalszego bytu, bądź wreszcie w pojęciu [bytu] obejmującego niewyraźnie i ogólnikowo wszystko, lecz nie w pojęciu ścisłym jego istnienia; tak bowiem [Bóg] jest nieskończony i nam nie znany. Wiem, że P. Kartezjusz z łatwością odpowie w ten sposób pytającemu go. Sądzę jednak, że spośród tych odpowiedzi, które przyta czam jedynie w celu ćwiczenia się, przypomnieć trzeba będzie to zdanie Boecjusza: pewne powszechne i oczywiste pojęcia mają tylko mędrcy. Do tego stopnia [jest to zdanie słuszne], iż nie należy się dziwić, jeżeli ci, którzy pragną więcej wiedzieć, o wiele rzeczy pytają - i zajmują się dłużej tymi rzeczami, o których wiedzą, że stanowią pierwszą podstawę ich dociekań, a jednak bez usilnego badania ich nie rozumieją. Przyjmijmy więc, że posiada ktoś jasną i wyraźną ideę najwyższego i najdoskonalszego bytu; cóż stąd dalej wyprowadzasz? Oczywiście to, że ów byt nieskończony istnieje i to tak pewnie, że istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiada ły prawdy matematyczne. Tak, aby tak samo niemożebne było pomyśleć sobie któremu brak istnienia (a więc jakiejś dosko Boga (tj. bytu najdoskonalszego), nałości) - jak pomyśleć górę bez doliny . Tu jest sedno całego zagadnienia; kto w tym miejscu ustępuje, trzeba, by się uznał za pokonanego. Walcząc z mocniejszym ode mnie, pragnę się z nim nieco podroczyć, abym jednak odsunął od siebie to, czego nie mogę uniknąć, skoro musiałbym już być 98 pokonany. Najpierw więc, aczkolwiek nie opieramy się zupełnie [w naszych roz ważaniach] na autorytecie, lecz tylko na rozumie, to jednak posłuchajcie raczej samego św. Tomasza, abym nie uchodził za kogoś, kto z [ślepej] na miętności sprzeciwia się najtęższej z głów. Tomasz stawia sobie zarzut: zro zumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", natychmiast wiemy, że Bóg istnieje; nazwa ta bowiem znaczy to, nad co nic większego znaczeniem być nie może. A większe jest to, co istnieje z rzeczywistości i w intelekcie, od tego, co istnieje w samym tylko intelekcie. A więc, skoro istnieje to, co oznacza nazwa „Bóg", 7
7
Zob. str. 84-85.
110
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
w intelekcie, gdy tylko rozumiemy tę nazwę, to istnieje [ono] również i w rze czywistości. Dowodzenie to ujmuję w następujący sposób: Bóg jest czymś, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy; ale to, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy, zawiera w sobie istnienie; a więc Bóg w samej Swej nazwie czy w Swoim pojęciu zawiera istnienie, a stąd bez istnienia ani nie może być pojęty, ani istnieć. A teraz proszę was, czyż nie takie samo jest dowodzenie P. Kartezjusza? Sw. Tomasz de finiuje Boga w następujący sposób: to, co nie może być większe jako znacze nie nazwy. P. Kartezjusz nazywa Go Bytem najdoskonalszym; jest oczy wiste, że nie może być nic większego jako znaczenie nazwy. Sw. Tomasz rozumuje dalej: to, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy, zawiera w sobie istnienie^ inaczej coś większego mogłoby być znaczeniem nazwy, a mianowicie to, czego nazwa zawiera w swym znaczeniu również i istnienie. A czy P. Kartezjusz nie wydaje się wnioskować tak samo? Bóg jest bytem w pełni doskonałym, a byt w pełni doskonały zawiera w sobie istnienie, gdyż w przeciwnym wypadku nie byłby w pełni doskonały. Sw. Tomasz wnioskuje: a więc skoro to, co oznacza nazwa „Bóg", istnieje w intelekcie, gdy tylko zrozumiemy tę nazwę, to istnieje [ono] również i w rze czywistości. Znaczy to, że stąd, iż w samym istotowym pojęciu bytu, ponad który nic większego nie może być znaczeniem nazwy, tkwi już istnienie, wynika, że sam ten byt istnieje. Taki sam wniosek wyprowadza Pan 99 Kartezjusz: z tego zaś, powiada, że Boga nie mogę sobie pomyśleć inaczej, jak tylko jako istniejącego, wynika, że istnienie jest nieodłączne od Boga, a zatem, że On rzeczywiście istnieje*. Otóż św. Tomasz mógłby odpowiedzieć i sobie, i Panu Kartezjuszowi: Założywszy, mówi, że każdy przez nazwę „Bóg" ro zumie to, co się tu wymienia, mianowicie to, nad co nic większego pomyśleć nie można, z tego bynajmniej nie wynika, by każdy rozumiał, że to, co nazwa znaczy, istnieje w rzeczywistości, lecz jedynie, że istnieje ono jako ujęte przez intelekt. I nie można wnosić, że istnieje ono w rzeczywistości, chyba że się przyjmie, iż istnieje w rzeczywistości coś, nad co nic większego nie można pomyśleć - a tego nie przyjmują ci, którzy twierdzą, że Boga nie ma. Na tej podstawie i ja krótko odpowiadam: gdyby się nawet przyjęło, że byt najdoskonalszy już w samej swej nazwie zakłada istnienie, to jednak nie wynika stąd, że samo to istnienie jest czymś aktualnym w rzeczywistości, lecz tylko, że z pojęciem najdoskonalszego bytu wiąże się nieodłącznie pojęcie istnienia. A więc nie możesz wnosić, że istnienie Boga jest czymś aktualnym, jeżeli nie założysz, że ten byt najwyższy aktualnie istnieje wtedy bowiem zawiera On w sobie aktualnie zarówno wszystkie dosko nałości, jak i tę doskonałość rzeczywistego istnienia. 8
Zob. str. 8 4 - 8 5 .
Zarzuty -pierwsze
111
Wybaczcie, Przesławni Mężowie, jestem znużony; trochę się więc za bawimy. Ten zespół: Lew istniejący, zawiera dwa składniki, a to jeden istotowy, mianowicie lwa - oraz sposób istnienia; jeślibyś bowiem który kolwiek z tych składników usunął, zespół ów nie będzie już ten sam. Teraz zaś [powiedz]: czyż Bóg odwiecznie nie poznaje tego połączenia pojęć w sposób jasny i wyraźny? A czy idea tego połączenia, jako połączenia nie obejmuje w sposób istotowy obu jego składników? To znaczy, czy ist nienie nie należy do istoty tego zespołu Lew istniejący? A jednak wyraźne poznanie [tego zespołu] przez Boga, powtarzam, [wyraźne i] odwieczne [jego] poznanie przez Boga nie zmierza w sposób konieczny do tego, by istniały oba składniki tego połączenia, chyba że założyłoby się, iż istnieje sam ów zespół; ten ostatni wypadek pociąga za sobą wszystkie doskona łości istotowe owego zespołu, a więc i jego aktualne istnienie. W ten sam sposób, aczkolwiek wyraźnie poznaję byt najdoskonalszy i chociaż byt w pełni doskonały zawiera w swoim pojęciu istotowym istnienie, to jed nak nie wynika stąd, by istnienie było czymś aktualnym, chyba że zało żyłbyś, iż ten byt najdoskonalszy istnieje; wtedy bowiem byt ten ma w sobie wraz ze wszystkimi swoimi doskonałościami w sposób aktualny również i owo istnienie. Wobec tego, istnienia owego bytu w pełni do skonałego trzeba będzie dowieść inaczej. O istocie duszy i o jej odróżnieniu od ciała powiem niewiele. Wy znam bowiem, że wielki ów umysł tak mnie już znużył, że prawie zu pełnie ustaję. Różnicy między duszą i ciałem, jeśli jest, zdaje się on do wodzić na podstawie tego, że mogą one być pojęte wyraźnie i oddziel nie. W tym miejscu zestawiam tego wielce uczonego męża ze Szkotem. Ten powiada: aby dwie rzeczy były pojęte jako wyraźnie różne i oddzielne, wystarcza różnica, którą nazywa formalną i obiektywną i którą uważa za pośrednią między różnicą realną i myślową. W taki to sposób odróżnia sprawiedliwość Boga od Jego miłosierdzia, twierdzi bowiem, że już przed wszelkim działaniem intelektu mają one różne istoty formalne tak, że już wówczas jeden z tych przedmiotów nie jest drugim; a jednak nie wynika stąd twierdzenie: że można pojąć sprawiedliwość odrębnie od miłosierdzia, a więc istnieją one oddzielnie. Lecz widzę, że już wykroczyłem poza ramy listu. Oto, co miałem do powiedzenia na przedłożony temat. W y zaś, Mężowie Przesławni, rozważ cie, co uważacie za lepsze. Jeżeli jesteście mojego zdania, to z łatwością zniewolimy Pana de Cartes przyjaźnią, by w przyszłości nie był ku mnie źle usposobiony, jeżeli mu się nieco sprzeciwiłem. Jeśli stoicie po jego stronie, to poddaję się, jestem zwyciężony i to tym chętniej, że nie chcę ulec powtórnie. Żegnajcie.
112
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ODPOWIEDŹ NA
ZARZUTY
filozofii
AUTORA PIERWSZE
Przesławni Mężowie, Zaiste narailiście mi mocnego przeciwnika, którego zdolności i wiedza mogły mi sprawić wiele trudności, gdyby ten pobożny i nad wyraz wy rozumiały teolog nie był wolał wspomagać sprawy bożej i każdego jej obrońcy, aniżeli poważnie się jej przeciwstawiać. Lecz choć zmowa taka jest z jego strony najuczciwsza, to jednak mój udział w takiej spółce nie byłby równie chwalebny i dlatego wolę objawić tu całą jego zręczność we wspomaganiu mnie, niż odpowiadać mu jako przeciwnikowi. Najpierw streścił w krótkich słowach główny mój dowód istnienia Boga, aby tym lepiej utrwalił się on w pamięci czytelników, a zgodziwszy się w niedługich wywodach na to, co uznał za dość jasno dowiedzione i co w ten sposób umocnił swoją powagą, zajął się tym jednym, z czego wywodzi się główna trudność, a mianowicie, co tu należy rozumieć przez nazwę „idea" i jakiej przyczyny idea ta się domaga. 102 Otóż napisałem: idea jest to sama rzecz pomyślana, o ile jest obiektywie w intelekcie. Stwarza on pozór, że słowa te rozumie zupełnie inaczej aniżeli ja, gdy ich użyłem, aby dać sposobność do dokładniejszego ich wyjaśnie nia. Powiada, być obiektywnie w intelekcie, to tyle, co ograniczać jako przed miot akt intelektu, a to jest tylko zewnętrznym nazwaniem i niczym rzeczy [nie przysługującym] i t d . Trzeba tu zaznaczyć, że ma on na myśli samą rzecz jak by znajdującą się poza intelektem, z racji czego jest dla niej całkowicie zewnętrznym nazwaniem, że znajduje się ona obiektywnie w intelekcie; ja zaś mówię o idei, która nigdy nie istnieje poza intelektem, i z tego powodu istnienie obiektywne nie znaczy nic innego jak istnienie w intelekcie w taki sposób, w jaki zwykły w nim istnieć [jego] przedmio ty. I tak, gdy ktoś na przykład zapyta, co przydarza się słońcu z racji tego, że znajduje się ono obiektywnie w mym intelekcie, to najsłuszniej należy odpowiedzieć, że nic mu się nie przydarza poza zewnętrznym nazwaniem, że jako przedmiot stanowi ono kres działania intelektu. Jeżeli zaś pytali byśmy się o to, czym jest idea słońca i odpowiedzielibyśmy, że jest to rzecz pomyślana, o ile jest obiektywnie w intelekcie, to nikt nie rozumiałby tego w ten sposób, że jest ona samym słońcem ujętym wraz z tym jego zewnętrz nym nazwaniem. Również i występujące w tym wyrażeniu „istnienie obiektywne w intelekcie" nie będzie oznaczało tego, że rzecz pomyślana stanowi jako przedmiot kres działania intelektu, lecz że istnieje w intelek9
9
Zob. str. 106.
Odpowiedź
autora na zarzuty
113
pierwsze
cie w taki sposób, w jaki zwykły istnieć jego przedmioty - do tego stop nia, że idea słońca to samo słońce istniejące w intelekcie, wprawdzie nie formalnie jak na niebie, lecz obiektywnie, czyli w taki sposób, w jaki zwykły przedmioty istnieć w intelekcie. Oczywiście ten sposób istnienia jest o wiele mniej doskonały od sposobu istnienia rzeczy poza intelektem, lecz, jak już przedtem napisałem, nie jest z tego powodu zupełnie niczym. A gdy najuczeńszy teolog powiada, że w słowach tych występuje wie loznaczność, to wydaje się, że chciał przez to zwrócić moją uwagę na występującą u niego, a natychmiast przeze mnie zauważoną, wieloznacz ność, abym jej przypadkiem nie pominął. Powiada on bowiem najpierw, że rzecz istniejąca w ten sposób dzięki idei w intelekcie nie jest bytem aktualnym, czyli nie jest czymś, znajdującym się poza intelektem; jest to prawda. Potem twierdzi również, że nie jest ona czymś wymyślonym lub bytem myślowym, lecz czymś realnym, co się wyraźnie pojmuje; w słowach tych przyjmuje on wszystko to, co ja założyłem. Lecz jednak dodaje: ponieważ jest ona tylko pojęta, a nie istnieje aktualnie (to znaczy: ponieważ jest tylko ideą, a nie rzeczą bytującą poza intelektem), może być wpraw dzie pojmowana, ale bynajmniej nie może mieć przyczyny , czyli nie doma ga się przyczyny, aby istniała poza intelektem; na to się zgadzam, lecz zaiste domaga się [ta rzecz] przyczyny, aby była pojmowana, i tylko o tej przy czynie jest tu mowa. Jeśli więc ktoś miałby w intelekcie ideę jakiejś maszyny, wymyślonej przy pomocy największego kunsztu, to zaiste można słusznie pytać, jaka jest przyczyna tej idei. I nie da na to pytanie zadowa lającej odpowiedzi ten, kto powie, że poza intelektem jest ona niczym i że wobec tego nie może mieć przyczyny, lecz tylko być pojęta - albo wiem o nic innego tu się nie pyta jak tylko o to, jaka jest przyczyna tego, że bywa ona pojmowana. Ale również i ten nie zadowoli nas, kto powie, że sam intelekt, jako przyczyna swej działalności, jest przyczyną tej idei - o tym bowiem nie wątpi się, a chodzi tylko o przyczynę obiektywnego kunsztu tkwiącego w tej idei. To bowiem, że ta oto idea maszyny zawiera w sobie taki właśnie, a nie inny obiektywny kunszt, to zaiste musi jej przysługiwać z jakiejś przyczyny i tak samo ma się do tej idei obiektywny kunszt jak do idei Boga jej rzeczywistość obiektywna. Istotnie można podać różne przyczyny tego kunsztu: stanowi ją bowiem bądź jakaś taka rzeczy wista maszyna przedtem widziana, na której podobieństwo idea ta została utworzona, bądź przysługująca owemu intelektowi wysoko rozwinięta znajomość mechaniki, bądź może wielka przenikliwość umysłu, dzięki której mógł on wymyślić tę maszynę bez uprzedniej wiedzy. Należy też zaznaczyć, że cały kunszt, który w owej idei tkwi tylko obiektywnie, 10
1 0
Zob. s t r . 107.
114
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
z konieczności musi się znajdować w jej przyczynie, jakakolwiek by ona była, albo w sposób formalny, albo eminentnie . To samo trzeba sądzić również o tkwiącej w idei Boga rzeczywistości obiektywnej. Ale w czym że będzie to tak, jak nie w rzeczywiście istniejącym Bogu? Lecz wszystko to bardzo dobrze dostrzegł ów bystry mąż i dlatego pozwała sobie na postawienie pytania, dlaczego ta idea zawiera raczej tę rzeczywistość obiek tywną, a nie inną - i na pytanie to najpierw tak odpowiada: ze wszyst kimi ideami ma się tak, jak napisałem o idei trójkąta, mianowicie, choćby nawet przypadkiem nigdzie na świeci nie istniał trójkąt, to jednak istnieje jakaś jego określona natura, czyli istota, czyli niezmienna i wieczna forma. Ta zaś, powiada, nie domaga się przyczyny . Ale ta odpowiedź nie zadowala go dostatecznie, bo choćby i natura trójkąta była niezmienna i wieczna, to niemniej wolno nam pytać, dlaczego tkwi w nas jego idea. Dlatego też dodał: gdybym zaś nieustępliwie domagał się uzasadnienia tego, to jest niedo skonałością naszego intelektu i t d . Przez tę odpowiedź chciał chyba tylko to wyrazić, że na to pytanie nic prawdopodobnego nie odpowiadają ci, 105 którzy chcieliby się ze mną spierać. Zaiste bowiem nie jest bardziej praw dopodobne, że przyczyną tego; dlaczego występuje w nas idea Boga, jest niedoskonałość naszego intelektu, jak to, że brak doświadczenia w sztuce mechanicznej jest przyczyną tego, iż wyobrażamy sobie raczej jakąś wiel ce pomysłową maszynę niż inną, mniej doskonałą. Jasne jest bowiem od wrotnie: jeżeli ktoś posiadałby ideę maszyny, w której mieściłby się wszelki wymyślny kunszt, to najwłaściwiej wnosić by stąd należało, że ta idea wypłynęła z jakiejś przyczyny, w której w sposób rzeczywisty istniał wszelki wymyślny kunszt, chociażby był w niej [tzn. w idei] tylko obiek tywnie. Z tej samej racji, jeśli mamy w sobie ideę Boga, w której zawiera się wszelka dająca się pomyśleć doskonałość, to stąd można w sposób najoczywistszy wnioskować, że idea ta zależy od jakiejś przyczyny, w której również występuje cała ta doskonałość, a to niewątpliwie w rze czywiście istniejącym Bogu. Na pewno też jednakowa trudność za chodziłaby w obu wypadkach, gdyby tak jak wszyscy, nie będąc doświad czonymi mechanikami, nie mogą mieć idei bardzo pomysłowych maszyn, tak też nie mieliby wszyscy tej samej zdolności uchwycenia idei Boga. Ponieważ jednak ta idea wszczepiona jest w ten sam sposób w umysły wszystkich i nigdy nie dostrzegamy, by przybywała ona do nas skądinąd jak od nas samych, przypuszczamy, że należy ona do natury naszego intelektu. I przypuszczenie to nie jest błędne, lecz pomijamy [przy tym] 1 1
1 2
13
14
1 1
Zob. str. 6 3 - 6 4 .
1 2
Zob. str. 106. Zob. str. 83. Zob. str. 106.
1 3
1 4
Qdpowiedi' autora na zarzuty
pierwsze
115
y
coś innęgp, co przede wszystkim powinno być uwzględnione, i od .czego należy i iż,intelekt mój, który jest skończony nie pojmuje tego* co nieskończone, Dlatego też, wolałem wjziąć za podstawę-mego dowodu moje własne istnienie, ,które niefZawisfe pd żadnego szeregu przyczyn i które tak mi jest,znane,,i& nic nie może mi hyc b^rd^iej znane. Ol siebie >zaś pytałem nie tyle, <przez jaką przyczy nę zjostałem niegdyi $tworzony, ile dzięki jakiej przyczynie Wf Gtaśk obecnym jestem jzachowyWany^^bymi się dzięki t&nu.{po$tawieniu Bagadnienia] uwolnił od wszelkiego następstwa przyczyn. ... y
15
4
i{
f
- P© wtóre, nie postawiłem pytania, co stanowi moją przyczynę; [roz ważając siebie] jako złożonego * umysłu i z ciała, lecz ściśle jedynie jako będącego rzeczą myślącą. Sądzę, że to wiąże się w niemałym stopniu ż sattl4 rzeczą. W ten sposób bowiem mogłem $ię o wiele lepiej uwolnić od 1 5
Zob. str. 68.
r
.
.
,
>, ,
116
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
16
przesądów, bacznie zważać na przyrodzone światło rozumu , pytać sa mego siebie i w sposób pewny stwierdzić, że nie może być we mnie nic takiego, czego bym w żadnej mierze nie był świadomy. Jest to zupełnie różne od tego, gdybym uświadamiając sobie, że jestem zrodzony przez ojca, uważał, że również i ojciec pochodzi od dziadka, a nie mogąc w po szukiwaniu rodzicieli rodziców postępować w nieskończoność, gdybym w celu zakończenia doszukiwania się przyjął, że istnieje jakaś przyczyna pierwsza. Nadto nie tyle pytałem, co jest moją przyczyną, o ile jestem rzeczą myślącą, lecz głównie też i przede wszystkim, o ile spostrzegam, że po śród różnych m y ś l i istnieje we mnie idea bytu najdoskonalszego. Od tego jednego bowiem zależy cała moc mojego dowodu. Najpierw dlatego, że w idei tej zawiera się, czym jest Bóg, przynajmniej w tym stopniu, w jakim może być przeze mnie zrozumiany; a wedle praw prawdziwej logiki, nigdy 0 żadną rzecz nie należy pytać, czy istnieje, zanim się nie zrozumie, czym 108 jest. Po wtóre, ponieważ ta właśnie idea jest tą, która mi daje sposobność do zbadania, czy pochodzę sam od siebie, czy od kogoś innego - oraz do poznania moich braków. A w końcu ona to poucza nie tylko o tym, że istnieje jakaś przyczyna, ale ponadto i o tym, że w przyczynie tej zawierają się wszelkie doskonałości, a więc, że jest ona Bogiem. Wreszcie, nie powiedziałem, że jest niemożliwością, aby coś było samo dla siebie sprawczą przyczyną. Choć bowiem jest to oczywiście prawdą, gdy znaczenie sprawczości ogranicza się do tych przyczyn, które są cza sowo wcześniejsze od skutków lub które są od nich różne, to jednak nie wydaje się, by w naszym zagadnieniu trzeba było to znaczenie tak ogra niczać. [Nie jest to potrzebne] bądź dlatego, że pytanie byłoby bezsensow ne; któż bowiem nie wie, że to samo ani nie może być wcześniejsze, ani też różne od samego siebie? Bądź też dlatego, że przyrodzone światło ro zumu nie wskazuje nam na to, że do istoty przyczyny sprawczej należy, by była ona czasowo wcześniejsza od swego skutku; przeciwnie bowiem, ściśle zachowuje ona istotę przyczyny, tylko dopóki wytwarza skutek 1 wobec tego nie jest od skutku wcześniejsza. Pokazuje nam zaś niewąt pliwie przyrodzone światło rozumu, że nie istnieje żadna taka rzecz, o którą nie można by się pytać, dlaczego istnieje, czyli doszukiwać się jej przy17
1 6
Wyrażenie: „przyrodzone światło rozumu" {lumen naturale) oznacza przyrodzoną zdolność poznawczą rozumu ludzkiego, w przeciwstawieniu do wszelkiego poznawania, dokonywanego przez człowieka dzięki czynnikom nadprzyrodzonym (np. poznanie w akcie wiary dokonane dzięki łasce), (przyp. tłum.) 1 7
W y r a z „cogitatio" oznacza u Descartes'a wszelką treść świadomości (poznawczą, wolitywną, afektywną itp.) - i nie należy o tym zapominać, gdy tłumaczy się go przez polską „myśl" (przyp. tłum.); por. str. 44, odnośnik 2 1 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
117
czyny sprawczej albo, jeśli jej nie posiada, domagać się wyjaśnienia, dla czego jej nie potrzebuje. Tak, że gdybym mniemał, iż żadna rzecz nie może być jakoś sama względem siebie tym, czym jest przyczyna sprawcza względem skutku, to jednak nie mógłbym stąd wnosić, że jest jakaś przy czyna pierwsza; owszem przeciwnie, natychmiast doszukiwałbym się przyczyny tej [przyczyny], która nazywa się [przyczyną] pierwszą i w ten 109 sposób nigdy bym nie doszedł do żadnej pierwszej [przyczyny] spośród wszystkich [przyczyn]. Lecz wyraźnie przyjmuję, że może istnieć coś, w czym znajduje się taka i tak niewyczerpana moc, że nigdy nie potrze bowało [ono] niczyjej pomocy, aby istnieć, i teraz [jej] też nie potrzebuje, by być zachowanym, tak że jest ono niejako przyczyną samego siebie; uważam, że taką [przyczyną] jest Bóg. Jak bowiem, chociażbym był ist niał odwiecznie i chociażby nic wobec tego nie było istniało wcześniej ode mnie, to niemniej, ponieważ zdaję sobie sprawę, że części czasu mogą być wzajemnie od siebie oddzielone, a tak samo z tego, że już jestem, nie wynika, że natychmiast potem będę istniał w przyszłości, chyba że mnie jakaś przyczyna będzie wciąż na nowo stwarzała w poszczególnych chwi lach, nie miałem wątpliwości, by tę przyczynę, która mnie zachowuje, nazywać sprawczą; tak samo chociaż nigdy nie było takiego momentu, by Bóg nie istniał, to ponieważ On sam jest tym, który się naprawdę zacho wuje, wydaje się, że nie jest bardzo nieścisłe móc nazywać Go przyczyną samego siebie. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że tego zachowywania nie ro zumie się tak, by dokonywało się ono przez jakiś pozytywny wpływ przyczyny sprawczej, lecz jedynie w ten sposób, że istota Boga jest taka, iż nie może [On] nie zawsze istnieć. Na podstawie tego z łatwością dam odpowiedź w sprawie rozróżnie nia [znaczeń] wyrażenia „od siebie samego", które za radą najuczeńszego teologa winno być wyjaśnione. Chociaż bowiem ci, którzy zwracając uwa gę jedynie tylko na przyczynę sprawczą we właściwym i ścisłym znacze niu, uważają za rzecz niemożliwą, by coś było przyczyną sprawczą same go siebie, i nie dostrzegają, aby jakiś inny rodzaj przyczyny miał tu ana logiczne do przyczyny sprawczej stanowisko i [chociaż] nie zwykli ina czej tego rozumieć, gdy mówią, że coś „od siebie samego" pochodzi, jak tylko w ten sposób, że żadnej to coś nie ma przyczyny, to jednak gdyby ci sami zechcieli zwrócić uwagę raczej na rzecz niż na słowa, to z łatwo ścią spostrzegliby, że negatywne rozumienie wyrażenia „od siebie samego" 110 pochodzi z samej tylko niedoskonałości ludzkiego intelektu i nie ma żadnej podstawy w rzeczach. Istnieje zaś pewne inne [rozumienie] pozytywne, którego domaga się prawdziwy stan rzeczy i jedynie na tym rozumieniu opiera się moje dowodzenie. Gdyby bowiem na przykład ktoś mniemał, że jakieś ciało pochodzi samo od siebie, to być może, nic innego przez to
118
R. Descartes* Medytacje o pierwszej
filozofii
nie rozumie jak to* że nić m^ nie twierdzi tego ż jakiejś raeji pozjhywftej? fam tylko;neg^yw^iei gdyż nie poznaje żadnej jego przyczyny. To* jest jednak w tym kimś pewną niedoskonałością, jak się późftibj ź łatwością przekona; jeżeli rozważy, że jedne momenty czasu nie zależą od innych i że z tego, iż ciało to przyjmuje się aż do tego czasu jako pochodzące samo od siebie, to znaczy, jako nie posiadające przyczy ny, nie wynika, by trwało ono i w przyszłości, chyba że tkwi w nim jakaś siła wciąż je niejako odradzająca. Wtedy to bowiem widząc, że w idei ciała nie znajduje się żadna taka siła, natychmiast wniesie stąd, że nie pochodzi ono samo od siebie i użyje tego wyrażenia „samo od samego siebie" w znaczeniu pozytywnym. W podobny sposób, gdy powiadamy, że Bóg pochodzi sam od siebie, możemy to, co prawda, również rozumieć nega tywnie, tak mianowicie, by jedynym znaczeniem [tego wyrażenia] było, że nie istnieje żadna Jego przyczyna. Ale jeżeli uprzednio dociekaliśmy 0 przyczynie powodującej to, że [Bóg] istnieje lub że trwa w istnieniu 1 zwracając uwagę na niezmierną i niepojętą moc, która tkwi w Jego idei, uznaliśmy [tę moc] za tak przewyższającą [wszystko inne], że jest jasne, iż jest ona przyczyną tego, dlaczego trwa On w Swym istnieniu i że nie może tu być innej przyczyny poza tą; wtedy twierdzenia, że Bóg pocho dzi sam od siebie, nie wypowiadamy już negatywnie, lecz jak najbardziej pozytywnie. Chociaż bowiem nie trzeba twierdzić, że jest On przyczyną 111 sprawczą samego siebie, aby się przypadkiem nie spierać o słowa, to jed nak, ponieważ to, co pochodzi samo od siebie lub co nie ma żadnej róż nej od siebie przyczyny, ujmujemy jako istniejące nie dzięki niczemu, lecz z racji rzeczywistej niezmierzoności jego mocy, w pełni wolno nam myśleć, że spełnia ono jakoś w odniesieniu do siebie samego to, co [czyni] przy czyna sprawcza względem swego skutku, a wobec tego, że w znaczeniu pozytywnym pochodzi ono od samego siebie. I każdy może sam siebie zapytać, czy w tym samym znaczeniu pochodzi od samego siebie. A skoro nie znajduje w sobie żadnej mocy, która by wystarczała do utrzymania go przy istnieniu nawet przez moment czasu, słusznie wnioskuje, że pochodzi od kogoś innego - i to od kogoś innego, kto pochodzi sam od siebie, gdyż nie można tu postępować w nieskończoność, gdy chodzi o czas teraźniej szy, nie zaś o przeszły lub przyszły. Co więcej, dodam tu jeszcze, czego jednak przedtem nie napisałem, że nie należy zatrzymywać się na jakiejś przyczynie wtórnej, ale dopiero na tej, w której mieści się tyle mocy, by utrzymać w istnieniu rzecz bytującą poza nią, a tym bardziej by samą siebie utrzymać w bycie własną swą mocą, a przez to pochodzić sama od siebie. Gdy się zaś powiada, że wszelkie ograniczenie pochodzi od przyczyny , to sądzę, że rozumie się przez to jakąś rzecz prawdziwą, ale wyraża się 1 8
1 8
Zob. str. 1 0 7 - 1 0 8 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
119
to mniej właściwymi słowami i nie rozwiązuje się trudności, właściwie bo wiem wyrażając się - ograniczenie to tylko zaprzeczenie dalszej doskona łości, a zaprzeczenie to nie pochodzi od przyczyny, lecz jest nim sama ograniczona rzecz. Natomiast, jeśli jest prawdą, że każda rzecz jest ogra niczona przez przyczynę, to nie narzuca się to samo przez się, lecz winno być dowiedzione inną drogą. Jak bowiem najwłaściwiej odpowiada wnikli wy teolog, można mniemać, że każda rzecz w taki lub inny sposób jest 112 ograniczona, gdyż należy to do jej natury, jak na przykład do natury trój kąta należy to, że składa się on z nie więcej niż z trzech linii. Natomiast wydaje mi się oczywiste, że wszystko, co istnieje, pochodzi albo od przy czyny, albo od siebie jako od przyczyny. Albowiem, skoro poznajemy nie tylko istnienie, lecz również i zaprzeczenie istnienia, nie możemy wymyślić niczego, co w taki sposób pochodziłoby od samego siebie, że nie można by podać żadnej racji, dlaczego raczej istnieje [ono], jak nie istnieje, tak że tego [wyrażenia] „od samego siebie" nie musielibyśmy rozumieć w znaczeniu: [po chodzenia] od przyczyny, z powodu nadmiaru mocy, o której z najwięk szą łatwością wykazuje się, że występować może w samym tylko Bogu. To, co mi później przyznaje, to choć zaiste nie jest wątpliwe, jednak tak mało jest powszechnie uznawane, a ma tak wielkie znaczenie dla wy dobycia wszelkiej filozofii z odmętu ciemnoty, że wielce pomaga mi w moim przedsięwzięciu, gdy to powagą swoją potwierdza. Ostrożnie więc pyta tutaj, czy jasno i wyraźnie poznaję to, co nieskoń czone^; bo chociaż nawet nie usiłowałbym uprzedzić tego zarzutu, to jednak narzuca się on każdemu tak samorzutnie, że warto obszerniej nań odpowiedzieć. Powiem tu więc najpierw, że wprawdzie to, co nieskończo ne, o tyle, o ile jest nieskończone, w żaden sposób nie może być pojęte, niemniej jednak możemy je poznać w tej mierze, w jakiej poznawać jasno i wyraźnie, że rzecz jakaś jest taka, iż nie można w niej stwierdzić żad nych granic, to tyle, co poznawać, że jest ona nieskończona. Jednakże przeprowadzam tu rozróżnienie pomiędzy nieograniczonym 113 i nieskończonym, i to tylko nazywam w znaczeniu właściwym nieskończo nym, w czym pod żadnym względem nie ma granic; w tym znaczeniu sam tylko Bóg jest nieskończony. Te zaś rzeczy, w których pod jakimś tylko względem nie dostrzegam kresu, jak na przykład rozciągłość wyobrażalnej przestrzeni, mnogość liczb, podzielność wielkości na cząstki itp., nazy wam wprawdzie nieograniczonymi, nie zaś nieskończonymi, gdyż nie są pozbawione granicy pod każdym względem. Poza tym rozróżniam między istotą formalną tego, co nieskończone, czyli nieskończonością, a rzeczą, która jest nieskończona. Albowiem, gdy 1 9
Zob. str. 108.
120
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
chodzi o nieskończoność, to choćbyśmy nawet rozumieli, że jest ona jak najbardziej pozytywna, to jednak rozumiemy ją jedynie w jakiś negatyw ny sposób, mianowicie dzięki temu, że nie dostrzegamy w danej rzeczy żadnego ograniczenia. Samą zaś rzecz, która jest nieskończona, rozumiemy co prawda pozytywnie, lecz nie adekwatnie, to znaczy, nie obejmujemy wszystkiego tego, co w niej jest poznawalne. Lecz zwracając jakoś oczy ku morzu, chociaż nie dosięgamy go wzrokiem w całości, ani nie prze mierzamy jego nie dającego się objąć ogromu, jednak powiadamy, że je widzimy. I właśnie, gdy spoglądamy na nie z daleka i obejmujemy oczy ma na raz jakby całe, widzimy je tylko niewyraźnie, podobnie jak też niewyraźnie wyobrażamy sobie tysiącokąt, gdy naraz obejmujemy wszyst kie jego boki. Lecz jeżeli byśmy z bliska skierowali wzrok na jakąś część morza, to widzenie takie może być bardzo jasne i wyraźne, podobnie jak i wyobrażanie sobie tysiącoboku, jeżeli dotyczyłoby ono jednego tylko czy 114 drugiego jego boku. Na podstawie podobnego rozumowania zgadzam się ze wszystkimi teologami, że Bóg nie może być ogarnięty przez umysł ludzki, nie może też być wyraźnie poznany przez tych, którzy usiłują objąć Go umysłem na raz i całego, a spoglądają [Nań] niejako z daleka. W takim to znaczeniu powiada w przytoczonym miejscu św. Tomasz, że przysłu guje nam poznanie Boga, ale tylko jakieś [poznanie] niewyraźne. Ci zaś, którzy usiłują zwrócić uwagę na poszczególne Jego doskonałości i nie tyle pragną je ogarnąć, ile zostać przez nie ogarniętymi i zużyć wszystkie siły swego intelektu do ich kontemplowania, ci na pewno znajdują w Nim znacznie pełniejszą i łatwiejszą materię jasnego i wyraźnego poznania aniżeli w jakichkolwiek rzeczach stworzonych. I nie zaprzeczył temu w tym miejscu św. Tomasz, jak to się wyraźnie okazuje z tego, że w następnym artykule twierdzi, iż da się udowodnić, że Bóg istnieje. Ja zaś, gdziekolwiek mówiłem, że można Boga poznać jasno i wyraźnie, miałem jedynie na myśli to skończone i do miary naszego umysłu dostosowane poznanie. Nie trzeba też było innego rozumienia, aby były prawdziwymi moje wypowiedzi, co się z łatwością okaże, gdy się zważy, że powiedziałem to tylko w dwóch miejscach. [Raz] niewątpliwie tam, gdzie zachodziło pytanie, czy w idei, którą tworzymy o Bogu, tkwi coś realnego, czy samo tylko zaprzeczenie rzeczy, jak na przykład w idei zimna nie znajduje się nic innego jak tylko zaprzeczenie ciepła, co do czego nie może być żadnych wątpliwości. [Drugi raz] wówczas, gdy stwierdziłem, że do istoty bytu najdoskonalszego w nie mniejszym stopniu przynależy istnienie, jak trzy boki do istoty trójkąta, co można też zrozumieć bez ade kwatnego poznania Boga. 115 Zestawia tu znów jeden z moich dowodów z innym pochodzącym od św. Tomasza, aby mnie niejako zmusić do tego, bym pokazał, o ile jeden
Odpowiedź
autora na zarzuty
121
pierwsze
z tych dowodów jest silniejszy od drugiego. I wydaje mi się, że mogę to czynić bez wywoływania wielkiej zawiści, gdyż ani św. Tomasz nie po sługiwał się tym dowodem jako swoim, ani dowód ten nie prowadzi do tego samego wniosku, do którego ja dochodzę, ani wreszcie nie ma tu w samej rzeczy żadnej niezgodności z Doktorem Anielskim. Pyta on bo wiem, czy istnienie Boga jest ze względu na nas oczywiste, to znaczy, czy się każdemu narzuca; przeczy temu - i to słusznie. Dowód zaś, który sobie przeciwstawia, tak można przedstawić: zrozumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", rozumie się przez nią to, nad co nic większego znaczeniem hycnie może; lecz jest czymś' większym istnieć w rzeczywistości i w intelekcie, niż istnieć w samym tylko intelekcie; zrozumiawszy więc, co znaczy ta nazwa „Bóg", ro zumie się, że Bóg istnieje zarówno w rzeczywistości, jak i w intelekcie . Wy stępuje tu oczywisty błąd formalny, wniosek bowiem powinien był być tylko taki: a więc, zrozumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", rozumie się, że znaczy ona, iż Bóg istnieje w rzeczywistości i w intelekcie; ale to, co znaczy [jakiś] wyraz, nie wydaje się z tej racji być prawdziwe. Mój zaś dowód był następujący. Co jasno i wyraźnie poznajemy, jako przynależące do praw dziwej i niezmiennej natury, czyli istoty, czyli formy jakiejś rzeczy, to można prawdziwie o tej rzeczy orzec. Lecz skoro już dość dokładnie zbadaliśmy, czym jest Bóg, wtedy poznajemy jasno i wyraźnie, że do Jego H6 prawdziwej i niezmiennej natury należy to, by istniał; wówczas więc możemy prawdziwie orzec o Bogu, że istnieje. Tu przynajmniej wynika wniosek w sposób właściwy. Ale również i większa [przesłanka] nie może być zaprzeczona, gdyż już przedtem przyjęło się, że wszystko to, co jasno i wyraźnie poznajemy, jest prawdziwe . Pozostaje już tylko [przesłanka] mniejsza, w której, przyznaję, tkwi niemała trudność. Najpierw dlatego, że jesteśmy tak przyzwyczajeni we wszystkim innym odróżniać istnienie od istoty, że nie dostrzegamy dość wyraźnie, jakim sposobem należy ono raczej do istoty Boga niż [do istoty] innych rzeczy. Następnie zaś z tej racji, że nie odróżniając tego, co przynależy do prawdziwej i niezmiennej isto ty jakiejś rzeczy, od tego, co się jej przypisuje tylko dzięki fikcji intelek tu, choć dostatecznie zdajemy sobie sprawę z tego, że istnienie przynależy do istoty Boga, to jednak nie wnosimy stąd, że Bóg istnieje, gdyż nie wiemy, czy istota Jego jest niezmienna i prawdziwa, czy też tylko przez nas urojona. 2 0
21
Lecz w celu usunięcia pierwszej części tej trudności należy odróżnić istnienie możliwe od koniecznego, a przy tym trzeba zaznaczyć, że w po jęciu lub w idei wszystkich tych rzeczy, które bywają poznawane jasno 2 0
2 1
Zob. str. 1 0 9 - 1 1 0 . Zob. str. 108,
122
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
i wyraźnie, zawiera się istnienie możliwe, lecz nigdzie, z wyjątkiem samej tylko idei Boga, nie występuje [istnienie] konieczne. Nie wątpię jednak, że ci wszyscy, którzy bacznie będą zwracali uwagę na tę różnicę, zacho dzącą między ideą Boga a wszystkimi innymi [ideami], zdadzą sobie spra wę, że choć wszystkie inne rzeczy poznajemy wprawdzie zawsze jedynie 117 jako istniejące, to jednak nie wynika stąd, że one istnieją, lecz tylko, że mogą istnieć, gdyż nie poznajemy tego jako konieczne, aby aktualne ist nienie było związane z innymi właściwościami tych rzeczy. Z tego zaś, że aktualne istnienie poznajemy jako konieczne i zawsze związane z po zostałymi właściwościami Boga, wynika w rzeczy samej, że Bóg istnieje. Następnie, aby usunąć drugą część trudności, trzeba zważyć, że te idee, które nie obejmują natur prawdziwych i niezmiennych, lecz tylko fikcyj ne i zespolone przez intelekt, mogą być podzielone przez ten sam intelekt nie tylko na drodze abstrakcji, lecz przy pomocy jasnej i wyraźnej dzia łalności, tak że te [idee], których intelekt w ten sposób nie może podzie lić, bez wątpienia nie zostały przezeń zespolone. I tak na przykład, gdy myślę o skrzydlatym koniu lub o aktualnie istniejącym lwie, lub o trój kącie wpisanym w kwadrat, z łatwością rozumiem, że na odwrót, mogę myśleć o koniu nieskrzydlatym, o lwie nie istniejącym, o trójkącie bez kwadratu itp. i że wobec tego takie [rzeczy] nie mają prawdziwych i niezmiennych natur. Jeśli zaś myślę o trójkącie lub o kwadracie (o lwie czy o koniu tu nie mówię, gdyż natury ich nie są dla nas zupełnie przej rzyste), [to] wtedy z pewnością wszystko, co tylko ująłbym jako zawarte w idei trójkąta, jak na przykład, że jego trzy kąty są równe dwom [ką tom] prostym itd., prawdziwie będę orzekać o trójkącie, o kwadracie zaś 118 to wszystko, co znajdę w idei kwadratu. Choć bowiem mógłbym poznać trójkąt, abstrahując od tego, że jego trzy kąty są równe dwom prostym, to jednak nie mogę tego o nim zaprzeczyć drogą jasnego i wyraźnego dzia łania, czyli rozumiejąc w sposób właściwy to, co wypowiadam. Poza tym, gdybym rozpatrywał trójkąt wpisany w kwadrat, nie w tym celu, bym to, co przysługuje samemu trójkątowi, przypisywał kwadratowi lub trójką towi to, co przysługuje kwadratowi, lecz bym to tylko badał, co powstaje na skutek zespolenia obu [tych figur], to natura [tego wpisanego trójkąta] będzie nie mniej prawdziwa i niezmienna niż samego kwadratu lub trój kąta; i dlatego będzie można orzec o kwadracie, że nie jest on mniejszy od dwukrotności trójkąta weń wpisanego, oraz inne [właściwości], które przysługują naturze tej złożonej figury. Gdybym zaś rozpatrywał, że w idei najdoskonalszego ciała zawiera się istnienie; bo przecież większą doskonałością jest istnieć i w rzeczywisto ści, i w intelekcie, niż w samym tylko intelekcie, nie mogę stąd wnosić, że to najdoskonalsze ciało istnieje, lecz tylko, że może istnieć. Dostatecz-
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
123
nie bowiem zdaję sobie sprawę z tego, że idea ta została wytworzona przez sam mój intelekt, łączący razem wszystkie doskonałości cielesne, i że istnienie nie wypływa z innych doskonałości cielesnych, gdyż zarówno może być o nich zaprzeczone, jak i stwierdzone. Stąd więc, że badając ideę ciała nie dostrzegam w nim żadnej mocy, dzięki której samo by się wytwa rzało lub utrzymywało w bycie, wnioskuję w sposób właściwy, że do natury ciała nawet najdoskonalszego nie bardziej przynależy konieczne istnienie (gdyż tylko o takim tu jest mowa), jak do natury góry to, by nie miała doliny, lub do natury trójkąta, by miał on kąty większe niż dwa kąty proste. Jeżeli zaś teraz pytaliśmy nie o ciało, lecz o rzecz, obojętne zresztą jaką by ta rzecz była, która by posiadała te wszystkie doskonałości, które l mogą istnieć na raz, czy pośród tych [doskonałości] należy wyliczyć ist nienie - zrazu będziemy mieli wątpliwości. Skoro bowiem umysł nasz jako skończony zwykł te doskonałości rozpatrywać jedynie oddzielnie, to jest możliwe, że nie zda sobie od razu sprawy z tego, w jak konieczny sposób są one ze sobą powiązane. A przecież jeżeli byśmy uważnie badali, czy naj potężniejszemu bytowi przysługuje istnienie i jakie [istnienie], będziemy mogli pojąć jasno i wyraźnie najpierw [to], że przysługuje mu przynajmniej istnienie możliwe, podobnie jak i wszystkim innym pozostałym rzeczom, których wyraźną ideę mamy w sobie, a więc i tym, które powstają dzięki fikcji intelektu. Następnie, ponieważ nie możemy pomyśleć, by jego ist nienie było możliwe, nie przyznając zarazem, zważywszy niezmierną jego moc, że może on istnieć z własnej swej siły, stąd będziemy wnioskować, że [byt ten] w rzeczywistości istnieje i istniał odwiecznie. Jest bowiem czymś najoczywistszym w przyrodzonym świetle rozumu, że zawsze ist nieje to, co może istnieć dzięki swej własnej mocy. I w ten sposób zro zumiemy, że w idei bytu najpotężniejszego tkwi istnienie konieczne nie na skutek fikcji intelektu, lecz dlatego że do prawdziwej i niezmiennej natury takiego bytu należy to, by istniał. Zarazem też z łatwością pojmie my, że ten byt najpotężniejszy nie może nie mieć w sobie wszystkich innych doskonałości, które zawierają się w idei Boga, tak że bez żadnej fikcji intelektu i ze swej natury są one ze sobą złączone i istnieją w Bogu. To wszystko jest zresztą oczywiste dla tego, kto pilnie [rzecz] rozpa truje i nie różni się od tego, co przedtem już napisałem, chyba tylko w sposobie przedstawienia, który celowo zmieniłem, aby dogodzić różno rodności umysłów. I nie będę tu przeczył, że dowód ten jest tego rodzaju, iż ci, którzy nie będą mieli w pamięci tego wszystkiego, co składa się na jego ważność, z łatwością mogliby go wziąć za sofizmat - i dlatego z po czątku nieco wahałem się, czy powinienem się nim posługiwać, bym przy padkiem tym, którzy by go nie pojęli, nie dał sposobności do niedowie rzania także i pozostałym. Lecz ponieważ istnieją tylko dwie drogi, kto-
124
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
rymi można by dowieść, że Bóg istnieje, mianowicie jedna poprzez skut ki, a druga poprzez samą Jego istotę lub naturę, a pierwszą wyjaśniłem w miarę moich możliwości w trzeciej Medytacji, nie sądziłem, by trzeba było potem pominąć drugą. Co dotyczy różnicy formalnej, którą najuczeńszy teolog przytacza ze Szkota, krótko powiem, że nie różni się ona od modalnej, a odnosi się tylko do bytów niezupełnych, które dokładnie odróżniłem od zupełnych. Wystarcza zaś ona do tego, by pojmować jeden jako wyraźnie różny i odrębny od drugiego poprzez abstrakcję intelektu pojmującego rzecz nie adekwatnie, nie zaś do tego stopnia wyraźnie i oddzielnie, byśmy każdy z nich rozumieli jako byt sam przez się i różny od każdego innego; lecz do tego potrzebna jest w ogóle różnica realna. Tak na przykład między ruchem a kształtem tego samego ciała zachodzi różnica formalna i do skonale mogę pojąć ruch bez kształtu a kształt bez ruchu, abstrahując i jedno, i drugie od ciała. Nie mogę natomiast pojąć w sposób zupełny ruchu bez rzeczy, w której występuje ruch, ani kształtu bez rzeczy, w któ121 rej jest kształt; [nie mogę] wreszcie wymyślić ruchu występującego w rzeczy, w której nie mogłoby być kształtu, lub kształtu w rzeczy nie zdolnej do ruchu. W podobny sposób nie rozumiem sprawiedliwości bez sprawiedliwego lub miłosierdzia bez miłosiernego; nie wolno też wymy ślić, by ten sam, kto jest sprawiedliwy, nie mógł być miłosierny. A jednak w sposób zupełny pojmuję, czym jest ciało, utrzymując tylko, że jest ono rozciągłe, posiadające kształt, zdolne do ruchu itd. i zaprzeczając o nim to wszystko, co należy do natury umysłu. Odwrotnie zaś pojmuję, że umysł to rzecz zupełna, która wątpi, poznaje, chce itd., choć zaprzeczam, by istniało w niej cokolwiek z tego, co zawiera się w idei ciała. Tak by w ogóle nie mogło być, gdyby między umysłem a ciałem nie zachodziła różnica realna. Oto, Mężowie Przesławni, co miałem do odpowiedzenia na najuprzej miejsze i pełne pomysłowości uwagi waszego przyjaciela. Jeżeli go tym jeszcze nie zaspokoiłem, proszę, by wskazał na to, co byłoby pożądane lub co jest błędne; gdybym to uzyskał od niego za waszym pośrednictwem, poczytywałbym to sobie za wielkie dobrodziejstwo.
ZARZUTY
DRUGIE
Ponieważ, Mężu Przesławny, z tak szczęśliwym skutkiem natarłeś na nowych olbrzymów, stwierdzając [istnienie] Stwórcy wszystkich rzeczy i dowodząc Jego istnienia, iż odtąd [ludzie] uczciwi mogą ufać, że każdy po uważnym przeczytaniu twych Medytacji przyzna, iż istnieje odwieczna potęga, od której zależą poszczególne rzeczy - chcemy cię zachęcić i uprosić do takiego naświetlenia kilku poniżej przytoczonych [spraw], aby w dziele twoim nie pozostało nic, co by nie było, jeśli to tylko możliwe, jasno dowiedzione. Ponieważ od wielu lat umysł twój do tego stopnia wyćwi czyłeś w ciągłych rozważaniach, że to, co innym wydaje się wątpliwe i zupełnie ciemne, dla ciebie jest najpewniejsze i ujmujesz to zapewne przy pomocy jasnego oglądu umysłu tak samo, jak pierwsze i najważniejsze światła przyrodzone, w tym miejscu tylko na to zwrócimy uwagę, co warto, byś jaśniej i szerzej wytłumaczył i udowodnił. Gdy to nastąpi, nie będzie chyba nikogo, kto mógłby przeczyć temu, że argumenty twoje, które rozpocząłeś [gromadzić] na większą chwałę bożą i ku ogromnemu pożytkowi wszystkich śmiertelnych, posiadają moc dowodową. Po pierwsze, pamiętaj, żeś w miarę możliwości odrzucił wyobrażenia wszelkich ciał, wprawdzie nie aktualnie i w rzeczywistości, lecz jedynie przy pomocy fikcji umysłu, aby dojść do wniosku, że jesteś tylko rzeczą myślącą, żebyś potem może nie sądził, że możesz wnioskować, iż w rze czywistości nie jesteś niczym innym jak umysłem lub myśleniem, albo rzeczą myślącą. Tę uwagę czynimy tylko w odniesieniu do dwóch pierw szych Medytacjiy w których jasno pokazujesz, że to przynajmniej jest pewne, iż ty, który myślisz, istniejesz. Lecz tu się na chwilę zatrzymajmy. Przy znajesz do tej pory, że jesteś rzeczą myślącą; lecz nie wiesz, czym jest owa rzecz myśląca. Cóż by to bowiem było, gdyby była ona ciałem, które przy pomocy różnych ruchów i zderzeń wywołuje to, co nazywamy myśleniem? Choć bowiem uważasz, żeś odrzucił wszelkie ciało, w tym jednak mogłeś ulec złudzeniu, żeś siebie właśnie, będącego ciałem, bynajmniej nie odrzu cił. W jaki sposób bowiem dowodzisz tego, że ciało nie może myśleć lub że ruchy cielesne nie stanowią samej myśli? Ale zarówno cały ustrój twego ciała, który zdaniem twoim odrzuciłeś, jak i niektóre jego części, na przy-
126
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
kład [części] mózgu, mogą się przyczynić do powstania tych poruszeń, które nazywamy myślami. Jestem, powiadasz, rzeczą myślącą. Lecz [ty], który [to] wiesz, czy rzeczywiście nie jesteś ruchem cielesnym lub ciałem będącym w ruchu? Po wtóre, z idei najwyższego bytu, o której utrzymujesz, że bynajmniej nie może być przez ciebie utworzona, ważysz się wnosić o konieczności istnienia najwyższego bytu, od którego jedynie mogłaby pochodzić ta idea, dostrzegana przez twój umysł. A przecież w nas samych znajdujemy dostateczną podstawę, na której wyłącznie wsparłszy się fnożemy utwo rzyć wspomnianą ideę, choćby byt największy nie istniał lub choćbyśmy nie wiedzieli o tym, że istnieje, i nawet nie myśleli' ó nim jako o istnie jącym. Czyż bowiem nie widzę, że ja jako myślący pbśiadiłn jatis'stopień doskonałości? Zatem i jacyś inni, poza mną, posiadają podobny stopień i stąd mam podstawę do tego, by pomyśleć jakąkolwiek liczbę i tak ^zno sić jeden stopień doskonałości nad drugi,, 'a ten znów nad i ń r ^ , i ż w nie skończoność. W ten też ''spośofi,' g d y t ^ istniałJćdeń tylko.|tdpień światła lub ciepła, mogę aż do nićkkoncżbriości ^ m y ś l a ć i dodktirac^cómźtb !ńó#ć stopnie. Dlaczegóż na ^c^6fón ćj zasadzić' hfe ttió^b^m peWneńiu śtpjMfr wi bytu, który"y^M^iiflfr$*B!e w£'&rjie; dddkć j d k i ź p k ó l w i ^ n i t i e go stopnia ifSe! Wś^st&iW ^ do dcfdahiśr • utworzy^ ideę bytu db'$Kofr$£^^^ nie mbże j^bstóidlć^adrie !
Ł
?
:
(
v
;
1
1
ńie ^ j^ćrnij^c tb;> żć b b s e r ^ j^ttyl ^lcffiiMy H f l t l e ^ ^ p ^ ^ k ż e cu, opadcMi^fiSM^ W ^ ¥ ó i r ^ £ i $ ^ S ^ i ń : j ^ K i ^ g b K ó ł ^ i e ^ ^6|ńftSP[B^tf<9
1
j
124 i f e ^ ś t ó ^ i i ^ Poza t f tó, ^ f c ^ ó t e ź y t i ł * 4 y d f i t f ^ ^ tó^aStot| d k i ^ ^ t y n i V ^ skądże Wiedziałbyś^ itfa p g z d p ^ ^ ł b ^ ś ^ ^ ^ ^ źWfttei %mb^dfci$ W^im^lcMatemvid^ąqte^% Ś a ^ i ^ ^ e i ^ ^ ^ ^ d n f c h f<Mfaż&ńu®śi^^ ,a: /nie ( ^ ^ y m ^ M r g e j J : w y ^ o ^ i e o d d w % s > T t u f f i y s i u ^ h i b od istróej^oegb > r^jwyżs^^fcjtóaDł^ abwłeóći że mkecmftgtb^vmieć *ej ideijrjg<%yfay % j j ^ v n $ j w y Ż 9 z y : J i ^ ^ gdzieś tpai dowisd; to W%yscy!js^cad^ abiiidey feimbwbiŁcódło/ w i p«Dprzedhia) Ay-wiohyelkipiojęciąch^ ^oradajb sigomieć:'p6^wiefdzeiiift w ktysm {Mkck^ ze i S L a h ^ ^ z y c ^ i H * f i n ) D t e i e i iopit dzic^diadiien nie^przejawiąją? żadflćj. t a r ]^ej^idj»? ;krór%:t©b m o g ł b y l / ^ ^ o r ^ y ó i n a . tpodsfcaa^ei dotychczasowego o^^aadąi r^zy^plesto^fcfc t a ^ ^ ^ o j a * ideamie/vpmpii^L nie^egd pkaża £
Zarzuty
127
drugie
tym widzialnym światem, który obejmuje wszelką dającą się przez ciebie pomyśleć doskonałość. Do niczego [w ten sposób] nie dojdziesz, jak tylko do stwierdzenia najdoskonalszego bytu cielesnego, chyba że dodasz coś innego, co nas wyniesie do tego, co niecielesne względnie duchowe. Chcesz, to dodajmy [to], że możesz utworzyć ideę anioła (tak jak i bytu najdosko nalszego). Ale ta idea nie jest w tobie utworzona przez anioła, od którego jesteś jednak mniej doskonały. Ale nie masz ani idei Boga, ani też liczby nieskończonej albo nieskończonej linii; gdybyś ją [nawet] mógł mieć, to jednak liczba ta jest niemożliwa. Dodaj, że ta idea jedności i prostoty jednej doskonałości, która obejmuje wszystkie inne, urzeczywistnia się tylko dzięki działaniu rozumującego intelektu, w taki sposób, w jaki ppwstają jedności ogólne, które nie istnieją w rzeczywistości, lecz tylko w intelek cie, jak to zachodzi w wypadku jedności rodzajowej, transcendentalnej i t d . Po trzecie, skoro nie masz jeszcze pewności tego istnienia Boga i po wiadasz, że jednak nie możesz być pewny czegokolwiek lub poznawać jasno i wyraźnie, zanim wpierw w sposób pewny i jasny nie poznałbyś, i że Bóg istnieje, to stąd wynika, iż do tej pory nie wiesz jasno i wyraźnie, żeś jest rzeczą myślącą, ponieważ zdaniem twoim poznanie t o zawisło od jasnego poznania istniejącego Boga, czego jeszcze nie dowiodłeś w tym miejscu, w którym dochodzisz do wniosku, i ż wiesz jasno, że istniejesz. Dodaj do tego, że ateusz jasno i wyraźnie poznaje, i ż trzy kąty trój kąta równają się dwom prostym, choć jest to tak niemożebne, by zakładał istnienie Boga, któremu w zupełności przeczy na tej podstawie, że gdyby istniał, powiada, byłby bytem najwyższym i najwyższym dobrem, czyli [czymś] nieskończonym. A to, co nieskończone, pod każdym względem doskonałości, wyklucza wszystko inne, nie tylko wszelki byt i dobro, ale również i wszelki niebyt i zło, podczas g d y istnieją liczne: byty, dobra, niebyty i zła. Sądzimy, żeś powinien zadośćuczynić temu zarzutowi, aby bezbożnym nie pozostała żadna możliwość wymówek. Po czwarte, przeczysz temu, by Bóg mógł kłamać lub zwodzić, a jed nak nie brak scholastyków, którzy są tego zdania, jak Gabriel [Biel]v [Grze gorz] z Rimini i inni, którzy mniemają, że dzięki bezwzględnej moeysńoże Bóg kłamać, czyli oznajmiać coś ludziom wbrew swym zamysłom i prze ciw temu, co postanowił; na przykład, g d y bezwarunkowo po^idbfeiał mieszkańcom Niniwy za pośrednictwem Proroka: / e s z c z e i z t e ^ i ^ - ^ a Niniwa będzie zburzona - i g d y wiele innych wydarz^ń^fl^^tóefeiSbł, które jednak całkiem nie zaistniały, to nie chciał, by ^ ^ ^ ^ ^ ^ p o ^ t ó ' dały Jego zamysłom lub Jego postanowieniu.^A^eilfctfe^niJ#ttł^ek zatwardziałym i zaślepionym, a prorokom udzielił ^ ^ ^ ^ k ł a ^ S t W ^ W ^ a 1
1
Zob. Jon. 3, 4.
128
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
czym opierasz swe twierdzenie, że nie możemy być przez niego zwodze ni? Czyż Bóg nie może postępować wobec ludzi jak lekarz wobec cho rych lub jak ojciec z dziatwą: i jednych, i drugich [lekarz i ojciec] tak często zwodzą, a czynią to w sposób mądry i pożyteczny? Gdyby nam bowiem Bóg okazał czystą prawdę, to jakież oko lub jakaż bystrość umysłu znieść by ją mogła? Chociaż nie jest rzeczą konieczną zakładać, że Bóg jest zwodzicielem, abyś ulegał złudzeniom w tym, o czym mniemasz, że znasz to jasno i wyraźnie, skoro przyczyna tego złudzenia może tkwić w tobie, chociaż 0 niej nawet nie myślisz. A dlaczegóż by twoja natura nie mogła być tego rodzaju, by zawsze lub tylko w większości wypadków ulegała złudzeniu? A skądże wiesz, że w tych rzeczach, o których sądzisz, że je poznajesz jasno 1 wyraźnie, jest pewne, że ani nie ulegasz złudzeniom, ani im ulec nie możesz? Ileż to razy bowiem doświadczyliśmy, że ktoś uległ złudzeniu w tych sprawach, co do których był przekonany, że je zna jaśniej od słońca? A więc ta zasada jasnego i wyraźnego poznania winna być tak jasno i wyraźnie wytłumaczona, by nikt o zdrowym umyśle nie mógł nigdy ulec złudzeniu w tym, o czym jest przekonany, że poznaje to jasno i wyraź nie; w przeciwnym wypadku wciąż jeszcze nie widzimy, by możliwy był dla ludzi lub dla ciebie [jakikolwiek] stopień pewności. Po piąte, jeżeli wola nigdy nie błądzi i nie grzeszy, gdy postępuje za jasnym i wyraźnym poznaniem swego umysłu, a wystawiłaby się na nie bezpieczeństwo, opowiadając się za niezbyt jasnym i wyraźnym pojęciem intelektu - zobacz, co stąd wynika. Oto Turek lub ktokolwiek inny nie tylko nie grzeszy, nie przyjmując religii chrześcijańskiej, lecz owszem, grzeszy, gdy ją wyznaje, ponieważ nie poznaje ani jasno, ani wyraźnie jej prawdziwości. Co więcej, jeżeli prawdziwą jest ta twoja reguła, to niemal że na nic nie będzie się mogła decydować wola, skoro prawie niczego nie poznajemy z taką jasnością i wyrazistością, jakiej domagasz się dla pew ności wolnej od wszelkiej wątpliwości. Zwróć więc uwagę na to, że pra127 gnąc roztoczyć opiekę nad prawdą, zbyt wiele dowodzisz - burząc, nie budując. Po szóste, tam, gdzie odpowiadasz teologowi, zdajesz się popadać w błąd we wniosku, który formułujesz w ten sposób: co jasno i wyraźnie poznajemy, jako przynależące do prawdziwej natury jakiejś rzeczy., itd., to można prawdziwie orzec o tej rzeczy; lecz (skoro już dość dokładnie zbadali śmy, czym jest Bóg) poznajemy jasno i wyraźnie, że do jego natury należy to, by istniał . Należałoby wnioskować: a więc (skoro już dość dokładnie zba daliśmy, czym jest Bóg) w sposób prawdziwy możemy stwierdzić, że do natury 2
2
Zob. str. 1 2 1 .
Zarzuty
drugie
129
Boga należy to, by istniał. Stąd nie wynika, że Bóg w rzeczywistości istnie je, lecz tylko, że winien istnieć, jeżeli natura Jego byłaby możliwa, czyli niesprzeczna; to znaczy, że nie można pojąć natury lub istoty Boga bez istnienia, tak że jeśli [tylko ta natura] jest [możliwa], to w rzeczywistości istnieje. Sprowadza się to do tego rozumowania, które inni podają w tych słowach: jeśli to, że Bóg istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, to jest pew ne, że On istnieje: a wszakże to, że istnieje, nie ociąga za sobą sprzeczności. Ale spór dotyczy [przesłanki] mniejszej, która brzmi: lecz nie pociąga za sobą sprzeczności, o prawdziwości której przeciwnicy albo mówią, że w nią wątpią, albo jej zaprzeczają. Poza tym to zastrzeżenie wchodzące w skład twego rozumowania (gdy dość jasno i wyraźnie zbadaliśmy, czym jest Bóg) zakłada się jako prawdziwe, podczas gdy nie wszyscy jeszcze je uznają, skoro i sam przyznajesz, że bytu nieskończonego dosięgasz [poznawczo] tylko nieadekwatnie. I zupełnie to samo trzeba powiedzieć o jakimkolwiek Jego przymiocie; skoro bowiem wszystko, co jest w Bogu, jest wyłącznie nieskończone, to któż może dotrzeć umysłem do czegokolwiek w Bogu, jak nie tylko, żeby się tak wyrazić, jak najnieadekwatniej lub cząstkowo? W jakiż więc sposób dość jasno i wyraźnie zbadałeś, czym jest Bóg} Po siódme, ani nawet słówkiem nie wspominasz o nieśmiertelności 128 umysłu ludzkiego, której jednak powinieneś był jak najbardziej dowieść i wykazać ją przeciwko tym ludziom, niegodnym nieśmiertelności, któ rzy w ogóle jej przeczą, a może nawet jej nienawidzą. Ale wydaje się rów nież, żeś niedostatecznie dowiódł różnicy zachodzącej między nim a wszel kim ciałem, jakeśmy już powiedzieli w pierwszej uwadze, dodając zaraz, iż nie wydaje się, by z tego odróżnienia umysłu od ciała wynikało, że jest on niezniszczalny, czyli nieśmiertelny. Cóż by bowiem było, gdyby jego natura była ograniczona trwaniem życia cielesnego i gdyby Bóg udzielił mu tyle tylko sił i tyle istnienia, by wraz z ustaniem życia cielesnego przestawał istnieć? Oto są (Mężu Przesławny) zagadnienia, których naświetlenia z twej strony pragniemy po to, by lektura twych najwnikliwszych i, jak sądzi my, prawdziwych Medytacji była jak najużyteczniejsza dla poszczególnych [czytelników]. Dlatego byłoby rzeczą pożyteczną, abyś na zakończenie twych rozstrzygnięć, założywszy pewne definicje, postulaty i aksjomaty, ujął całość zagadnienia sposobem geometrycznym, w czym tak jesteś bie gły, abyś umysł każdego czytelnika wypełnił jedynym jakby oglądem i abyś go przepoił samą boską mocą.
130
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ODPOWIEDŹ
AUTORA
NA
DRUGIE
ZARZUTY
filozofii
Z wielką chęcią przeczytałem uwagi, które poczyniliście w odniesie niu do mego skromnego pisma o pierwszej filozofii, i widzę w nich za równo waszą życzliwość wobec mnie, jak i dbałość o sprawę Boga oraz troskę o szerzenie Jego chwały. I nie mogę nie doznawać radości nie tylko dlatego, że uznaliście moje wywody za godne tego, by były przez was zbadane, lecz również i dlatego, że nie przeciwstawiacie im nic takiego, na co bym nie mógł, jak sądzę, dość łatwo odpowiedzieć. Po pierwsze, napominacie mnie, abym pamiętał, że odrzuciłem wyobra żenie ciał, nie [czyniąc tego] wprawdzie aktualnie i w rzeczywistości, lecz jedynie przy pomocy fikcji umysłu, aby dojść do wniosku, że jestem rzeczą myślącą, abym potem może nie sądził, iż wynika stąd, że w rzeczywistości nie jestem niczym innym jak umysłem . Że dostatecznie o tym pamiętałem, ciałem tego dowód w drugiej Medytacji w następujących słowach: Ale może przypadkiem to właśnie, o czym przypuszczam w ten sposób, że jest niczym, ponieważ nie jest mi ono znane, w rzeczywistości nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam? Nie wiem tego i o to się już nie spieram itd. . Którymi to słowami wyraźnie chciałem zwrócić uwagę czytelnika na to, że w tym miejscu [mych rozważań] nie zastanawiam się jeszcze nad tym, czy umysł różni się od ciała, lecz badam tylko te jego [tzn. umysłu] właściwości, które mogę poznać w sposób pewny i oczywisty. A ponieważ wiele [tych właściwości] tam zauważyłem, nie mogę zgodzić się bez przeprowadzenia rozróżnienia na to, co potem dodajecie [a mianowicie], że ja jednak nie wiem czym jest rzecz myśląca . Choćbym bowiem przyznał, że jeszcze nie wiedziałem, czy owa rzecz myśląca jest tym samym, co ciało, czy też czymś [od ciała] różnym, to jednak nie przyznaję, abym rzeczy tej nie znał. Któż bowiem kiedykolwiek poznał jakąś rzecz w takim stopniu, aby wiedział, że w niej nie ma zupełnie nic innego poza tym właśnie, co poznawał? Lecz im więcej pojmujemy z danej rzeczy, uchodzimy za tym lepiej poznających ją; dla tego też lepiej znamy tych ludzi, z którymi długo współżyliśmy, niż tych, których widzieliśmy tylko oblicze lub których poznaliśmy [jedynie] z nazwiska, choć i o tych nawet nie powiemy, by byli oni zupełnie nie znani. Sądzę, że w tym znaczeniu wykazałem, iż umysł rozważany bez tego, co się zazwyczaj przypisuje ciału, bardziej jest [nam] znany aniżeli ciało rozpatrywane bez umysłu; a niczego więcej tam nie zamierzałem. 3
4
y
5
3
4
5
Zob. str. 125. Zob. str. 5 1 . Zob. str. 126.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
131
Lecz widzę, na co się zgadzacie; na to niewątpliwie, że skoro napisa łem tylko sześć Medytacji o pierwszej filozofii, czytelnicy będą się dziwili, że w dwóch pierwszych nie zawiera się nic ponad to, co przed chwilą powiedziałem, i że wobec tego osądzają za zbyt skąpe w treść i nie nada jące się do publicznego ogłoszenia. Tym odpowiadam tylko, że nie lękam się tego, by ci, którzy przenikliwie czytać będą pozostałe moje pisma, mieli sposobność do podejrzenia, iż zabrakło mi tematu. Natomiast wydało mi się bardzo rozumne, bym te [zagadnienia], które domagają się szczególnej uwagi, i powinny być odrębnie od innych rozważane, przedstawił w poszczególnych Medytacjach. Skoro więc nic bardziej nie przyczynia się do zdobycia pewnej wiedzy o rzeczach od tego, byśmy się przyzwyczaili do uprzedniego wątpienia 0 wszystkich rzeczach, a zwłaszcza o [rzeczach] cielesnych, i choć niegdyś zetknąłem się z dość wielką ilością ksiąg poruszających te zagadnienia, a napisanych przez akademików i sceptyków i nie bez niechęci i nudy od grzewałem cały ten bigos, nie mogłem jednak nie poświęcić mu jednej całej Medytacji. I chciałbym, aby czytelnicy, zanimby przystąpili do pozostałych [za gadnień], tej Medytacji poświęcili nie tylko ten krótki czas, którego potrzeba dla jej przeczytania, lecz parę miesięcy lub przynajmniej tygodni, w których byliby w stanie rozważyć występujące w niej problemy; w ten bowiem sposób mogliby bez wątpienia wyciągnąć z tych zagadnień o wiele obfitsze owoce. Ponadto, ponieważ do tej pory nie mieliśmy żadnych idei dotyczących umysłu, poza zupełnie mętnymi i zmieszanymi z ideami rzeczy zmysłowo-spostrzegalnych (a to było pierwszą i główną przyczyną, dlaczego nic 131 z tego, co powiedziano na temat duszy i Boga, nie mogło być dość jasno zrozumiane), wydawało mi się, że spełnię rzecz wartą zachodu, jeżeli nauczę, jakim sposobem należy odróżniać właściwości względnie jakości umysłu od jakości cielesnych. Chociaż bowiem już uprzednio wielu utrzy mywało, że w celu zrozumienia tego, czym zajmuje się metafizyka, należy odwracać umysł od zmysłów, nikt jednak do tej pory, o ile mi wiadomo, nie pokazał, w jaki sposób można by to urzeczywistnić. A prawdziwa 1 zdaniem moim jedyna droga wiodąca do tego znajduje się w mojej dru giej Medytacji, lecz jest ona taka, że nie wystarczy raz ją przestudiować; trzeba ją długo przerabiać i powtarzać, aby nabyte dopiero niedawno przy zwyczajenie odróżniania rzeczy umysłowo-poznawalnych od cielesnych wyparło przeciwny, utrwalony przez całe życie nawyk mieszania ich ze sobą. Wydaje mi się to najsłuszniejszą przyczyną, dlaczego w tej drugiej Medytacji o niczym innym [już] nie rozprawiałem. Ponadto zaś pytacie w tym miejscu, w jaki sposób dowodzę, że ciało nie może myśleć? Lecz wybaczcie mi, jeśli odpowiem, że nie teraz jeszcze czas 6
Zob. tamże.
132
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
na to pytanie, ponieważ po raz pierwszy poruszyłem je w szóstej Medy tacji tymi słowy: Wystarcza mi, że mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej o to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej i t d . I zaraz potem: Chociaż posiadam ciało, które ze mną jest bardzo ściśle złą czone, niemniej jednak jest rzeczą pewną, że zaiste ja (to znaczy umysł) je132 stem czymś różnym od mego ciała i bez niego mogę istnieć, ponieważ z jednej strony posiadam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako rzeczy myślącej, a nie rozciągłej, a z drugiej strony wyraźną ideę ciała jako rzeczy rozciągłej, a nie myślącej*. A do tych twierdzeń z łatwością dochodzi i [następujące wnio skowanie]: wszystko, co może myśleć, jest umysłem lub nazywa się umysłem. Ale żadne ciało nie jest umysłem, skoro zachodzi rzeczywista różnica między umysłem i ciałem. Żadne więc ciało nie może myśleć. Zaiste nie widzę, czemu byście tu mogli zaprzeczyć. Czyż do tego, by uznać, że dwie rzeczy realnie się różnią, nie wystarcza, że jasno pozna jemy jedną [z nich] bez drugiej? Podajcie więc jakieś inne, pewniejsze kryterium {signum) rzeczywistej różnicy. Jestem przekonany, że żadnego [takiego kryterium] znaleźć niepodobna. Cóż bowiem powiecie? Czy te [rzeczy] różnią się wzajemnie realnie, z których każda może istnieć bez drugiej? Lecz zaraz zapytam, skąd to poznajecie, że jedna rzecz może istnieć bez drugiej? Aby bowiem [coś] było kryterium różnicy, musi być pozna ne. Powiecie może, że dzieje się to dzięki zmysłom, gdyż widzicie lub dotykacie itp. jedną rzecz w nieobecności drugiej. Lecz bardziej niepewne jest świadectwo zmysłów niż intelektu i w różny sposób zdarzyć się może, że jedna i ta sama rzecz zjawia się pod rozmaitymi postaciami albo w wielu miejscach, albo [na wiele] sposobów i bierze się ją wówczas za dwie [rze czy]. A wreszcie, jeżeli przypominacie sobie to, co zostało powiedziane przy końcu drugiej Medytacji o wosku, dostrzeżecie, że w ścisłym znacze niu nie poznaje się ciał za pośrednictwem zmysłu, lecz przy pomocy samego intelektu, tak że doznawać zmysłowo jednej rzeczy bez drugiej jest tym samym, co posiadać ideę jednej rzeczy i rozumieć, że ta idea nie utożsa mia się z ideą innej [rzeczy]. To zaś pojąć się daje tylko dzięki temu, że 133 można uświadomić sobie jedną [rzecz] bez drugiej. Ale może to być poznane w sposób pewny tylko wtedy, gdy idea zarówno jednej, jak i drugiej rzeczy jest jasna i wyraźna. Otóż w ten sposób owo kryterium rzeczywistej różnicy, jeżeli ma być pewne, powinno być sprowadzone do mojego [kryterium]. A jeśliby byli tacy, którzy by przeczyli temu, że mają różne idee umy słu i ciała, nic więcej nie mogę uczynić, jak tylko prosić ich, by zwrócili 7
7
8
Zob. str. 93. Zob. str. 9 3 - 9 4 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
133
drugie
dostateczną uwagę na to, co zawarte jest w tej drugiej Medytacji. Niechże wiedzą, że pogląd, który żywią (jeżeli go przypadkiem żywią!), a w myśl którego części mózgu przyczyniają się do tworzenia się myśli, nie pocho dzi od jakiejś pozytywnej przyczyny, lecz stąd tylko, że nie doświadczyli oni nigdy braku ciała, a nierzadko przeszkadzało im ono w ich działaniach. Podobnie by było, gdyby ktoś z powodu tego, iż od dzieciństwa zawsze był spętany kajdanami, uważał, że kajdany te stanowią część jego ciała i że potrzebne mu są one do chodzenia. Po drugie, gdy powiadacie, że w nas samych znajdujemy dostateczną podstawę dla utworzenia idei Boga , nie twierdzicie niczego, co by się różniło od mego poglądu. Sam bowiem powiedziałem wyraźnie przy końcu trze ciej Medytacji, że idea ta jest mi wrodzona , czyli że nie nabyłem jej zni kąd jak tylko od samego siebie. Zgadzam się też, że można ją utworzyć, choćbyśmy nie wiedzieli, że byt najwyższy istnieje, lecz byłoby niemożliwe, gdyby nie istniał [on] w rzeczywistości , bo przeciwnie, podkreśliłem, że cała moc dowodu na tym się zasadza, iż zdolność do utworzenia tej idei może być we mnie tylko w tym wypadku, jeżeli zostałem stworzony przez Boga . Nie jest też przekonujące to, co mówicie o muchach, roślinach i t d . 134 chcąc wykazać, że w skutku może występować pewien stopień dosko nałości, którego uprzednio nie było w przyczynie. Pewnym jest bowiem, że bądź nie przysługuje zwierzętom bezrozumnym żadna doskonałość, której by też nie było w ciałach nieożywionych, bądź też, jeżeli istnieje w nich jakaś taka [doskonałość], to nabywają ją one skądinąd i ani słoń ce, ani deszcz, ani ziemia nie są dla nich [scil. dla zwierząt] adekwatnymi przyczynami. I byłoby czymś bardzo nierozumnym, gdyby ktoś, dlate go tylko, że nie zna żadnej przyczyny, która by powodowała zaistnie nie muchy i posiadała ten sam stopień doskonałości, który ma mucha (gdy zarazem nie jest pewny, czy nie ma żadnej innej przyczyny poza tymi, które zna), wnosił stąd, że należy wątpić o rzeczy, która, jak to nieco później obszerniej wyłożę, oczywista jest dla samego przyrodzonego światła rozumu. Dodaję do tego, że ten [argument] o muchach, jako pochodzący z roz patrywania rzeczy materialnych, nie może przemówić do umysłów tych, którzy idąc za moimi Medytacjami będą odwodzili myślenie od rzeczy zmysłowo dostrzegalnych, by porządnie filozofować. 9
1 0
11
u
13
9
1 0
1 1
1 2
1 3
Zob. str. 126. Zob. Zob. Zob. Zob.
str. str. str. str.
70-71. 126. 69. 126.
134
R, Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Nie bardziej jest przekonujące, że występującą w nas ideę Boga nazy wacie bytem myślowym . Nie jest to bowiem prawdziwe w tym znacze niu, w którym przez byt myślowy rozumie się to, czego nie ma, lecz je dynie w tym, w którym nazwać można bytem myślowym wszelki wy twór intelektu, czyli byt pochodzący od rozumu, a także cały ten świat może być określany jako byt rozumu bożego, czyli byt stworzony przez prosty akt bożego umysłu. I dostatecznie w różnych miejscach podkreśli łem, że zajmuję się tylko obiektywną doskonałością względnie rzeczywi stością idei, która nie mniej niż obiektywny kunszt zawarty w idei jakiejś maszyny bardzo dowcipnie wymyślonej, domaga się przyczyny, w której 135 zawierałoby się w sposób rzeczywisty to wszystko, co występuje w tej idei tylko obiektywnie. I zaprawdę nie widzę, co można by jeszcze dodać, aby się jaśniej oka zało, że nie mogłaby mi przysługiwać ta idea, jeśliby nie istniał byt naj doskonalszy; chyba tylko czytelnik to mógłby ze swej strony dodać, tak mianowicie, by dokładniej zważając na to, co już napisałem, uwolnił się od przesądów, które mogą zaćmić przyrodzone światło jego rozumu i przyzwyczaił się do tego, by wierzyć raczej pierwszym zasadom (notionibuś), od których nic nie może być bardziej oczywiste lub prawdziwe, niż poglądom ciemnym i fałszywym, lecz utrwalonym w umyśle dzięki długotrwałemu posługiwaniu się nimi. Twierdzenie bowiem, że nic nie znajduje się w skutku, co by nie istniało uprzednio w podobny lub w wydatniejszy jakiś sposób w przyczynie, jest pierwszą zasadą, ponad którą nie ma jaśniejszej. Od tego [twierdzenia] nie różni się to potoczne, że z niczego nic nie powstaje; gdyby się bowiem uznało, że jest w skutku coś, czego nie byłoby w przyczynie, należałoby też przyjąć, że to coś zostało uczynione z niczego. I nie jest jasne, dlacze go nic nie mogłoby być przyczyną rzeczy; chyba dlatego, że w takiej przyczynie nie występowałoby to samo, co w skutku. Pierwszą zasadą jest również [twierdzenie], że wszelka rzeczywistość lub doskonałość, która występuje tylko obiektywnie w ideach, musi istnieć bądź formalnie, bądź eminentnie w ich przyczynach. I na samej tej [zasadzie] wsparły się wszystkie nasze zapatrywania, jakie kiedykolwiek żywiliśmy o istnieniu rzeczy położonych poza naszym umysłem; na jakiej to bowiem podstawie podawaliśmy w wątpliwość ich istnienie, jeżeli nie na tej tylko, że idee takie dostały się do naszego umysłu za pośrednictwem zmysłów? Że zaś istnieje w nas jakaś idea najpotężniejszego i najdoskonalszego bytu, a także że rzeczywistość obiektywna tej idei nie zachodzi się w nas ani formalnie, ani eminentnie, stanie się jasne dla tych, którzy dostatecz1 4
Zob. tamże.
135
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
nie wysilą swą uwagę i długo będą wraz ze mną odbywać rozważania., Tego bowiem, co zależy wyłącznie od czyjegoś myślenia, nie mogę mu narzu- i cać siłą, gdy jest on ospały. Z tych zaś [założeń] można w sposób najbardziej oczywisty wnosić, że Bóg istnieje. Dla tych jednak, których przyrodzone światło rozumu jest tak nikłe, że nie widzą, iż pierwszą zasadą jest [twierdzenie], że wszelka doskonałość, która znajduje się obiektywnie w idei, winna istnieć realnie w jakiejś jej przyczynie, dowiodłem tego samego jeszcze bardziej dotykal nie, [wychodząc] stąd, że umysł, który posiada tę ideę, nie może pocho dzić od samego siebie; nie widzę przeto, czego należałoby jeszcze pragnąć, abyście się poddali . Nie przekonuje też [pogląd], że ideę, która mi przedstawia Boga, otrzymałem ponoć z uprzednich rozważań umysłu, z książek, z przyjaciel skiej wymiany myśli itd., nie zaś od samego mojego umysłu . Po tej samej bowiem drodze pójdzie dowód, jeżeli zastanowię się nad tymi innymi [rzeczami], od których rzekomo ją otrzymałem, czy mają tę [ideę] same z siebie, czy od czegoś innego, jak gdybym pytał o samego siebie; i zawsze bym doszedł do wniosku, że tym, z czego jako od pierwszego wypły nęła, jest Bóg. Co zaś tu dodajecie, że [mianowicie] może ona być wytworzona na podstawie dotychczasowego oglądania rzeczy cielesnych , nie wydaje mi się bardziej prawdopodobne, niż gdybyście powiedzieli, że nie posiadamy żadnej władzy słyszenia, lecz że z samego widzenia barw dochodzimy do poznania dźwięków; więcej bowiem analogii lub równości wyobrazić sobie można między barwami i dźwiękami aniżeli pomiędzy rzeczami cielesnymi a Bogiem. I gdy domagacie się, abym coś dodał, co by [nas] wyniosło do bytu niecielesnego lub duchowego , to nic lepszego nie mogę [uczynić], jak odesłać was do mojej drugiej Medytacji, abyście dostrzegli, że jest ona przynajmniej w pewnej mierze użyteczna. Cóż bowiem mógłbym doko nać tu przy pomocy jednego lub drugiego zdania, jeżeli niczego nie osią gnąłem tam w dłuższym wykładzie, który temu jednemu był poświęcony i w który, jak mi się zdaje, włożyłem więcej przemyślenia niż w cokol wiek innego, co kiedykolwiek napisałem? I nie szkodzi, że zajmowałem się w tym [wykładzie] samym tylko umysłem ludzkim, chętnie bowiem i bez przymusu przyznaję, że posia dana przez nas, na przykład idea intelektu bożego nie różni się od posia danej przez nas [idei] naszego intelektu, chyba tak tylko jak idea liczby 15
1 6
i7
18
1 5
Zob. str. 1 2 6 - 1 2 7 .
1 6
Zob. str. 126. Zob. str. 127. Zob. tamże.
1 7
1 8
136
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nieskończonej różni się od idei czterech lub dwóch; tak samo ma się z poszczególnymi przymiotami Boga, których pewien ślad w nas pozna jemy. Lecz poza tym poznajemy w Bogu absolutną niezmierzoność, pro stotę, jedność obejmującą wszelkie inne przymioty, która żadnego w ogóle nie ma przykładu, lecz jak przedtem powiedziałem, jest jak gdyby znakiem, którym artysta naznaczył swoje dzieło - [i] dzięki któremu po znajemy, że nic z tych [rzeczy], które pojmujemy w nas jako odrębnie występujące, a które w ten sposób i w Bogu rozważamy z powodu sła bości naszego intelektu, nie przysługuje jednoznacznie i Jemu, i nam. Nadto też rozpoznajemy, że z wielu [rzeczy] szczegółowych, [a] nieokre ślonych, których idee posiadamy, jak na przykład nieokreślonego lub nieskończonego poznania, a też mocy, liczby, długości itd., również nie skończonych, niektóre zawarte są w idei Boga formalnie, jak na przy kład poznanie i moc, a inne tylko eminentnie, jak na przykład liczba i długość; co bez wątpienia nie zachodziłoby, gdyby ta idea niczym in138 nym w nas nie była jak tylko fikcją. A także nie byłaby [ona] tak stale przez wszystkich w ten sam sposób pojmowana. Jest bowiem czymś wielce godnym zaznaczenia, że wszyscy metafizycy jednomyślnie zgadzają się w opisywaniu przymiotów Boga (tych mianowicie, które mogą być poznane przy pomocy samego ludzkiego rozumu), do tego stopnia, że nie ma żadnej rzeczy o naturze cielesnej, żadnej zmysłowo-dostrzegalnej, żadnej [takiej], której idea przez nas po siadana byłaby jak najbardziej gruba i dotykalna, co do natury której nie zachodziłaby większa różnica zdań pośród filozofów. I zaiste nikt z ludzi nie mógłby błądzić odnośnie do tego, jak należy w sposób właściwy pojmować tę ideę Boga, gdyby tylko zechciał zwrócić [baczniejszą] uwagę na naturę najdoskonalszego bytu. Lecz ci, którzy mie szają [z tą naturą] pewne inne [czynniki], wypowiadają dzięki temu zda nia sprzeczne, a wytwarzając chimeryczną ideę Boga nie bez słuszności przeczą potem temu, by istniał ten Bóg, którego przedstawia taka idea. Tak i tutaj, skoro mówicie o najdoskonalszym bycie cielesnym , jeżeli byście nazwę najdoskonalszego brali w znaczeniu absolutnym, w tym sensie, że rzecz cielesna jest bytem, w którym znajdują się wszelkie doskonałości, wypowiadacie rzeczy sprzeczne; sama bowiem natura ciała pociąga za sobą wiele niedoskonałości, jak to, że ciało podzielne jest na części, że każda jego część nie jest drugą itp., gdyż jest czymś oczywistym, że jest większą doskonałością nie podlegać podziałowi, niż być podzielonym itd. Jeżeli1 9
20
1 9
Zob. str. 7 1 .
2 0
Zob. str. 127.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
137
byście jednak, ściśle rzecz biorąc, to [tylko] mieli na myśli, co jest najdo skonalsze w odniesieniu do ciała, to nie jest ono Bogiem. Na to, co dodajecie o idei anioła, od której jesteśmy mniej doskonali: że bez wątpienia nie potrzeba, by była ona w nas utworzona przez anioła , 139 z łatwością się zgadzam, gdyż sam już powiedziałem w trzeciej Medytacji, że można ją utworzyć przez połączenie posiadanych przez nas idei Boga i człowieka . I w żaden sposób mnie się to nie sprzeciwia. Ci zaś, którzy zaprzeczają temu, że posiadają ideę Boga, lecz zamiast niej tworzą jakieś złudne wyobrażenie itd., odrzucają nazwę, a przyjmują rzecz. Ja bowiem też nie sądzę, że idea ta jest tej samej natury, co wyma lowane w wyobraźni obrazy rzeczy materialnych, lecz że jest ona tym tylko, co uświadamiamy sobie intelektem bądź prosto ujmującym, bądź żywiącym sądy, bądź rozumującym. I utrzymuję, iż na tej tylko podsta wie, że przy pomocy każdej myśli lub działania intelektu mógłbym do trzeć do jakiejś przewyższającej mnie doskonałości (na przykład z tego samego, że dostrzegam, iż w liczeniu nie mogę dojść do najwyższej ze wszystkich liczb i stąd uznaję, że w [samej] istocie liczenia mieści się coś, co przekracza moje siły), stąd musimy dojść do wniosku, w którym wprawdzie nie twierdzimy, że liczba nieskończona istnieje ani też, jak powiadacie, że ona wynika , lecz że tę moc, dzięki której pojmuję, że może być pomyślana liczba większa od tej, jaka kiedykolwiek mogła być przeze mnie pomyślana, otrzymałem nie sam od siebie, lecz od innego jakiegoś bytu ode mnie doskonalszego. I nie należy do rzeczy, czyby się to pojęcie liczby nieokreślonej na zwało ideą, czyby się [go] tak nie nazwało. Aby zaś zrozumieć, jaki jest ten doskonalszy ode mnie byt, czy jest to mianowicie sama nieskończona liczba rzeczywiście istniejąca, czy też coś innego, należy rozważyć wszystko inne, co poza mocą udzielenia mi tej idei występować może w tym, od czego ona pochodzi - i w ten sposób odnajdzie się samego Boga. 140 Wreszcie, skoro mówi się o Bogu, że jest On nie dający się pomyśleć, rozumie się to w sensie myślenia, które Go obejmuje adekwatnie, nie zaś tego [myślenia] nieadekwatnego, które w nas występuje i które wystarcza do poznania tego, że On istnieje. I małe ma to znaczenie, że powiada się, iż ideę jedności wszystkich doskonałości Boga tworzy się w ten sam sposób jak powszechniki Porfiriusza ; choć bez wątpienia w tym się najbardziej róż nią, że w Bogu oznacza [ta idea] pewną swoistą i pozytywną doskonałość, 11
21
2 3
2 4
2 1
Zob. tamże.
2 2
Zob. str. 64.
2 3
Zob. str. 127.
2 4
Zob. tamże.
13E
*e^o": zz$ rodzajowa niczego rzeczywistego nie dodaje do natur poszczeąólnych jednostek. Po trzecie , tam, gdzie powiedziałem, że niczego w sposób pewny nie możemy wiedzieć, jeżeli wpierw nie poznamy, iż Bóg istnieje, stwierdziłem wyraźnie, że mówię tylko o wiedzy, dotyczącej tych wniosków, których pamięć może wrócić, gdy nie zwracamy już więcej uwagi na racje, z których wywiedliśmy je . Znajomości bowiem pierwszych zasad nie zwykli dialektycy nazywać wiedzą. Gdy zaś zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy rzeczami myślącymi, jest to pewna pierwsza zasada, która nie jest wnio skiem żadnego sylogizmu. Tak samo, gdy ktoś mówi: myślę, więc jestem, czyli istnieję, nie wyprowadza istnienia z myślenia drogą sylogizmu, lecz poznaje prostym oglądem umysłu jako rzecz oczywistą, jak się okazuje z tego, że gdyby tą [zasadę] wyprowadzał na drodze sylogizmu, powinien by był znać wprzód tę [przesłankę] większą: wszystko to, co myśli, jest, czyli istnieje; niewątpliwie jednak uczy się jej raczej na podstawie tego, co sam w sobie doświadcza, że [mianowicie] nie może tak być, by myślał, jeśliby nie istniał. Taka jest bowiem natura naszego umysłu, że wytwarza on twier1 4 1 dzenia ogólne na podstawie poznania rzeczy szczegółowych. Że zaś ateusz może jasno poznać, iż trzy kąty trójkąta równają się dwom prostym , temu nie przeczę, lecz twierdzę tylko, że to jego poznanie nie jest prawdziwą wiedzą, gdyż wydaje się, że żadnego poznania, które można uczynić wątpliwym, nie należy nazywać wiedzą. A skoro o tym [kimś] zakłada się, że jest on ateuszem, nie może [on] być pewny tego, że nie ulega złudzeniom nawet w tych rzeczach, które wydają mu się najoczywistsze, jak to dostatecznie zostało wykazane. I choć może wątpliwość ta przed nim nie stanie, to jednak może [ona] zaistnieć, jeżeli [te rzeczy najoczy wistsze] zbadałby lub jeśliby mu ktoś inny [tę wątpliwość] nasunął; i zanim nie pozna Boga, nigdy nie będzie przed nią zabezpieczony. I nie pomaga to, że jest [on] może zdania, iż posiada dowody służące do wykazania, że nie istnieje żaden Bóg. Skoro bowiem w żaden sposób nie są [one] prawdziwe, zawsze mogą mu być pokazane ich błędy, a gdy to się stanie, będzie zmuszony do zmiany poglądu. Zaiste nie będzie to trudne, jeżeli na poparcie swoich dowodów to tylko by przytaczał, coście tu dopowiedzieli: że niewątpliwie to, co nieskończone pod każdym względem doskonałości wyklucza wszelki inny byt itd. . Naj pierw bowiem, jeśliby pytano, skąd [on] wie, że do natury tego, co nie skończone należy to wykluczenie wszystkich innych bytów, nie będzie 2 5
26
2 7
2 8
2 5
Zob. str. 1 2 6 - 1 2 7 .
2 6
Zob. str. 87. Zob. str. 127. Zob. str. 127.
2 7
2 8
Odpowiedź
autora na zarzuty
139
drugie
miał żadnej uzasadnionej odpowiedzi, gdyż nie zwykło się przez wyraz „nieskończone" rozumieć czegoś, co by wykluczało istnienie rzeczy skoń czonych, ani też niczego nie może wiedzieć o naturze tego, o czym sądzi, że jest niczym i dlatego nie posiada żadnej natury poza tym, co zawiera się w samym znaczeniu nazwy przyjętym przez innych. Następnie: czym- 142 że byłaby nieskończona moc tego urojonego nieskończonego, jeśliby nigdy nic nie mogło stworzyć? I wreszcie z tego, że dostrzegamy w nas pewną władzę myślenia, z łatwością pojmujemy, że w kimś innym również może występować władza myślenia, i to większa niż w nas; lecz chociażbyśmy sądzili, że zwiększa się ona w nieskończoność, nie będziemy się dlatego obawiać, by nasza nie zmalała. I to samo odnosi się do wszystkiego, co poza tym przypisuje się Bogu, [a więc] również i do mocy, chociażbyśmy zakładali, że istnieje ona w nas tylko jako poddana woli Boga; i stąd jest jasne, że może On być rozumiany jako nieskończony bez żadnego wy kluczania rzeczy stworzonych. Po czwarte , skoro przeczę temu, by Bóg kłamał lub był zwodzicielem, sądzę, że zgadzam się ze wszystkimi metafizykami i teologami, jacy kie dykolwiek byli lub będą. I [poglądy], które przytoczyliście na poparcie przeciwnej tezy, nie bardziej [tu] przeszkadzają, niż gdybym przeczył temu, że Bóg unosi się gniewem lub że podlega innym poruszeniom umysłu, a w y przytoczylibyście w odpowiedzi miejsca Pisma Św., w których przy pisuje Mu się ludzkie uczucia. Wszystkim bowiem znana jest różnica, jaka zachodzi pomiędzy sposobami mówienia o Bogu, przystosowanymi do rozumienia ogółu i zawierającymi wprawdzie jakąś prawdę, lecz jako dostosowaną dla ludzi, którymi [to sposobami] zwykło posługiwać się Pismo Św., a innymi, wyrażającymi raczej prawdę nagą i niedostosowaną dla ludzi, którymi powinni się posługiwać wszyscy w filozofowaniu i ja powinienem był ich używać, zwłaszcza w moich Medytacjach, skoro zaiste tam jeszcze nie zakładałem, by mi znani byli jacykolwiek ludzie, a nawet samego siebie nie rozważałem jako złożonego z umysłu i z ciała, 143 lecz jako sam umysł. Stąd jest rzeczą niewątpliwą, że tam nie powiedzia łem o kłamstwie, które się wyraża słowami, lecz jedynie o wewnętrznej i formalnej złości, która zawiera się w zwodzeniu. 2 9
Chociaż więc to, co przytacza się z Proroka: jeszcze czterdzieści dni, a Niniwa będzie zburzona, z pewnością nie było słownym kłamstwem, lecz tylko groźbą, której urzeczywistnienie było warunkowe; a gdy się powia da, że Bóg uczynił zatwardziałym serce Faraona lub coś podobnego, nie należy rozumieć, że sprawił On to w sposób pozytywny, lecz tylko 30
2 9
3 0
Zob. str. 127. Zob. Ks. Wyjścia 7, 3.
140
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
negatywnie, przez to mianowicie, że nie udzielił Faraonowi skutecznej łaski, aby się doń nawrócił. Nie chciałbym jednak ganić tych, którzy przyznają, że Bóg może za pośrednictwem proroków wypowiedzieć jakieś kłamstwo słowne (podobne do owych [kłamstw] lekarzy, przy pomocy których zwodzą [oni] chorych po to, aby ich leczyć, w których więc brak zupełnie wszelkiej złośliwości łudzenia). Niemniej również, i to jest szczególnie ważne, zdajemy sobie sprawę, że nieraz bywamy wprowadzeni w błąd przez sam naturalny instynkt, który został nam dany przez Boga, gdy na przykład chory na wodną pu chlinę ma pragnienie. Pcha go bowiem wówczas w sposób pozytywny do napoju natura, którą otrzymał on od Boga po to, by [w dobrym stanie] zachować ciało, tymczasem zaś natura ta wprowadza go w błąd, gdyż napój będzie dlań szkodliwy. Lecz dlaczego nie sprzeciwia się to dobroci lub prawdomówności Boga, wyjaśniłem [to] w szóstej Medytacji. W tych zaś [twierdzeniach], które nie mogą być w taki sposób wyja śnione, mianowicie w naszych najjaśniejszych i najdokładniejszych sądach, 144 które, w wypadku gdyby były fałszywe, nie mogłyby być poprawione przez żadne jaśniejsze [jeszcze] sądy, lub dzięki działaniu innej jakiejś przyrodzonej zdolności, twierdzę, że [w nich] zupełnie nie możemy się mylić. Ponieważ bowiem Bóg jest najdoskonalszym bytem, nie może nie być zarazem najdoskonalszym dobrem i prawdą, i dlatego jest sprzeczno ścią, by pochodziło od Niego coś, co by pozytywnie zmierzało do fałszu. Przecież, skoro nie może w nas być nic rzeczywistego, co by nie było [nam] dane przez Niego (jak zostało wykazane wraz z Jego istnieniem), a posia damy rzeczywistą władzę poznawania prawdy i odróżniania jej od fałszu (co jest widoczne nawet z tego samego, że tkwią w nas idee fałszu i praw dy), to, gdyby ta władza nie zmierzała do prawdy, przynajmniej gdy się nią we właściwy sposób posługujemy (to znaczy, gdy darzymy naszym uznaniem tylko to, co pojmujemy jasno i wyraźnie, gdyż nie możemy sobie wyobrazić innego właściwego jej użycia), słusznie uważałoby się Boga jako jej dawcę za zwodziciela. I widzicie w ten sposób, że poznawszy, iż Bóg istnieje, jest rzeczą konieczną, abyśmy założyli, że jest On zwodzicielem, jeżelibyśmy chcieli podać w wątpliwość to, co pojmujemy jasno i wyraźnie; a ponieważ nie można Go sobie wyobrazić jako zwodziciela, trzeba [to wszystko], co tak pojmujemy, uznać za zupełnie prawdziwe i pewne. Lecz ponieważ widzę tu, że tkwicie jeszcze wciąż w wątpliwościach przedstawionych przeze mnie w pierwszej Medytacji, o których sądziłem, że zostały dostatecznie dokładnie usunięte w następnych, wyłożę tu po wtórnie podstawę, na której, wydaje mi się, może się oprzeć wszelka ludzka pewność.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
141
Przede wszystkim, skoro tylko sądzimy, że pojmujemy coś w sposób właściwy, sami z siebie jesteśmy przekonani, że to [coś] jest prawdą. Gdy zaś to przekonanie tak jest mocne, że nie możemy nigdy mieć żadnego powodu do wątpienia o tym, o czym tak się przekonujemy, nie potrzebu jemy niczego dalej szukać; posiadamy wszystko, czego należy rozumnie pragnąć. Cóż nas to bowiem obchodzi, jeśli sobie przypadkiem ktoś wyobra ża, że to właśnie, o czego prawdziwości tak mocno jesteśmy przekonani, przedstawia się dla Boga lub dla anioła jako fałszywe i dlatego, wyrażając się w sposób bezwzględny, jest fałszywe? Czemuż troszczymy się o tę bezwzględną fałszywość, chociaż w żaden sposób w nią nie wierzymy ani w najmniejszym stopniu jej nie podejrzewamy? Zakładamy bowiem, że prze konanie [nasze] tak jest silne, iż w żaden sposób nie może być usunięte; stąd przekonanie to jest zupełnie tym samym, co najdoskonalsza pewność. Lecz można mieć wątpliwości, czy zachodzi jakaś taka pewność, czyli stałe i niezmienne przekonanie. I na pewno jest oczywiste, że się jej nie posiada odnośnie tego, co pojmujemy choć trochę ciemno i niewyraźnie; każda bowiem taka ciem ność jest dostateczną przyczyną, abyśmy [o tych rzeczach] powątpiewali. Nie znajdujemy też [tej pewności] w tych rzeczach, które pojmujemy wprawdzie jasno, ale samym zmysłem, gdyż niejednokrotnie zauważyli śmy, że w zmyśle może występować błąd, gdy na przykład chory na puchlinę wodną odczuwa pragnienie lub gdy chory na żółtaczkę widzi śnieg jako żółty, widzi go bowiem w ten sposób nie mniej jasno i wyraźnie, niż my widzimy go jako biały. Trzeba się więc zgodzić, że jeśli gdzie zacho dzi [ta pewność], to tylko odnośnie tego, co bywa w sposób jasny pojmo wane przez intelekt. Z tych zaś rzeczy niektóre są tak oczywiste, a zarazem tak proste, że nigdy nie możemy o nich myśleć, nie uznając ich za prawdziwe: jak to, że ja istnieję, gdy myślę, że rzeczy, które raz się zdarzyły, nie mogą być niezdarzonymi, oraz inne, podobne [twierdzenia], które w sposób oczy wisty posiadają tę samą pewność. Nie możemy bowiem podawać ich w wątpliwość, chyba że o nich nie myślimy, lecz nie możemy o nich my śleć, nie uznając ich zarazem, jak to zostało założone, za prawdziwe, a więc nie możemy podawać ich w wątpliwość, nie uznając [ich] zarazem za prawdziwe, czyli nigdy nie możemy o nich wątpić. I nie szkodzi, żeśmy nieraz doświadczyli, iż inni ulegli złudzeniu w tych sprawach, co do których byli przekonani, że je znają jaśniej od słońca^ . Albowiem i sami nigdyśmy nie zauważyli, a też przez nikogo nie może być dostrzeżone, by to się przydarzyło tym, którzy szukali jasności swe1
3 1
Zob. str. 128.
142
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
go pojmowania w samym intelekcie, lecz tym tylko, którzy zaczerpnęli ją bądź ze zmysłów, bądź też z jakiegoś fałszywego przesądu. Nie przeszkadza też, jeśli ktoś wyobraża sobie, że te [twierdzenia] wydają się Bogu lub aniołowi fałszywe, gdyż oczywistość naszego pojmo wania nie pozwoli na to, abyśmy dawali posłuch komuś, kto takie rzeczy wymyśla. Są inne [prawdy], które wprawdzie też pojmujemy naszym intelektem jak najjaśniej, skoro zwrócimy dostateczną uwagę na racje, od których zależy ich poznanie, i dlatego wówczas właśnie nie możemy o nich wąt pić; lecz ponieważ możemy zapomnieć o tych racjach, a zarazem pamię tać wyprowadzone z nich wnioski, dlatego pytamy, czy do tych wniosków odnosi się też niewzruszone i niezmienne przekonanie, jak długo pamię tamy, że zostały one wyprowadzone z oczywistych zasad; trzeba bowiem założyć to przypominanie sobie, aby można o nich powiedzieć, że są wnioskami. I odpowiadam, że posiadają wprawdzie to [niewzruszone przekonanie] ci, którzy poznali Boga w taki sposób, że nie może się stać, aby dana im przez Niego władza poznawania nie zmierzała do prawdy; nie posiadają go zaś inni. A to tak jasno zostało wyłuszczone przy końcu piątej Medytacji* , że nie wydaje się, by tu należało coś dodać. 147 Po piąte, dziwi mnie, iż sprzeciwiacie się temu, że wola wystawia się na niebezieczeństwo, jeśliby opowiadała się za niezbyt jasnym i wyraźnym pojęciem intelektu^. Cóż bowiem czyni ją pewną, jeśli jasno nie jest ujęte to, za czym się opowiada? I czyż zawsze każdy filozof lub teolog, a nawet zwykły człowiek posługujący się rozumem nie przyznaje, że narażamy się na tym mniejsze niebezpieczeństwo błędu, im jaśniej coś poznajemy, zanim się na to zgodzimy, i że grzeszą ci, którzy wydają sądy bez znajomości przyczyny? O żadnym zaś pojęciu nie powiadamy, że jest ciemne lub niewyraźne, chyba że mieści się w nim coś, co jest niezrozumiałe. A stąd również i zarzut, który stawiacie w sprawie przyjmowania wiary , nie ma większej siły [dowodowej] przeciw mnie niż przeciw wszystkim tym, którzy kiedykolwiek szanowali rozum ludzki, a zaiste nikogo nie przekona. Chociaż bowiem powiada się, że wiara odnosi się do tego, co ciemne, to jednak to, dzięki czemu ją przyjmujemy, nie jest ciemne, lecz jaśniejsze od wszelkiego przyrodzonego światła rozumu. Jest oczywiste, że należy przeprowadzić rozróżnienie pomiędzy materią, czyli samą rzeczą, na którą się zgadzamy, a racją formalną, która skłania wolę do zgadzania się. Wyłącznie bowiem w tej racji doszukujemy się wyra2
,34
3 2
3 3
3 4
Zob. str. 85. Zob. str. 128. Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
143
zistości. Gdy chodzi zaś o materię, to nikt nigdy nie przeczył, że może ona być ciemna, owszem [być] samą [nawet] ciemnością, gdy bowiem sądzę, że ciemność należy usunąć z naszych pojęć, abyśmy mogli je uznać bez żadnego niebezpieczeństwa błędu, tworzę jasny sąd o samej tej ciemności. Następnie należy zauważyć, że jasność względnie wyrazistość, która może skłonić naszą wolę do zgadzania się, jest dwojaka: jedna mianowicie [po chodzi] od przyrodzonego światła rozumu, a druga od łaski bożej. Zatem 148 istotnie, chociaż powiada się powszechnie, że wiara dotyczy rzeczy ciem nych, to jednak rozumie się to tylko w odniesieniu do rzeczy, względnie do materii, której się tyczy, nie zaś [w tym znaczeniu], że ciemną jest racja formalna, dla której zgadzamy się na przedmioty wiary. Przeciwnie bo wiem, ta racja formalna polega na pewnym wewnętrznym świetle, dzięki któremu, oświeceni [nim] w sposób nadprzyrodzony przez Boga, ufamy, że to, co jest podane do wierzenia, zostało przez Niego objawione i że zupełnie nie może tak się stać, by On kłamał; światło to zaś pewniejsze jest od wszelkiego światła przyrodzonego, a często też, z powodu światła łaski, oczywistsze. I bez wątpienia Turcy lub inni niewierni, gdy nie przyjmują religii chrześcijańskiej, nie dlatego grzeszą, że nie chcą uznać rzeczy ciemnych jako ciemnych, lecz albo dlatego, że stawiają opór poruszającej ich od wewnątrz łasce bożej, albo że grzesząc w innych [dziedzinach], stają się niegodni łaski. I śmiało powiadam, że niewierny, który by pozbawiony wszelkiej nadprzyrodzonej łaski i zupełnie nie znający tego, w co my, chrześcijanie, wierzymy, że zostało przez Boga objawione, przyjął to na podstawie jakichś fałszywych rozumowań, choć byłoby to dlań niejasne, nie stanie się z tego powodu wiernym, lecz raczej w tym zgrzeszy dlate go, że nie używa we właściwy sposób swego rozumu. Nie sądzę też, by jakiś prawomyślny teolog był w tych sprawach kiedykolwiek innego zda nia. A także ci, którzy czytają moje [dzieła], nie mogli utrzymywać, że nie uznałem owego nadprzyrodzonego światła, skoro w tej czwartej Me dytacji, w której zbadałem przyczynę fałszu, powiedziałem w sposób bar dzo wyraźny: ono kieruje najlepszą treścią naszej myśli ku chceniu, a jednak 149 nie umniejsza wolności . 35
Wreszcie chciałbym, abyście tu pamiętali, że w tym, co może obejmo wać wola, zrobiłem najdokładniejsze rozróżnienie między potrzebą życia a kontemplacją prawdy. W tym bowiem, co dotyczy potrzeby życia, da leki jestem od tego, by utrzymywać, że trzeba uznawać tylko to, co jest jasno i wyraźnie poznane, owszem, sądzę przeciwnie, że wprawdzie nie należy zawsze spodziewać się [tylko] prawdopodobieństw, lecz niekiedy 3 5
Zob. str. 76.
144
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wybrać z wielu zupełnie nieznanych coś jednego i skoro zostało [już] wybrane, jak długo nie można mieć żadnych racji przeciwnych, nie mniej mocno przy nim obstawać, niż gdyby było ono wybrane na podstawie racji zupełnie jasno poznawalnych, jak to wyjaśniłem na stronie 26 Rozprawy o metodzie^. Tam zaś, gdzie chodzi jedynie o kontemplację prawdy, któż przeczył kiedykolwiek temu, że nie należy dopuszczać do uznania tego, co wypływa z ciemnych i nie dość wyraźnie poznanych [danych]? Ze zaś w Medytacjach moich zajmowałem się wyłącznie tą [kontemplacją praw dy], zarówno wskazuje na to sam przedmiot [rozważań], a także wyraź nie powiedziałem to przy końcu pierwszej [Medytacji], powiadając, że nie mogę tam w nieufności pójść za daleko, ponieważ nie chodziło o działanie, lecz tylko o poznanie . Po szóste , tam, gdzie zbijacie wniosek utworzonego przeze mnie sylogizmu, wydaje się, że sami w tym błądzicie. Większa przesłanka bo wiem, prowadząca do uprawnionego przez nas wniosku, powinna by brzmieć, jak następuje: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, o tym można w sposób prawdziwy orzec, że należy do jej natury - a w ten sposób nie zawiera się w tej [przesłance] nic poza nieużyteczną tautologią. 150 Moja zaś [przesłanka] większa była taka: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, to może być w sposób prawdziwy o tej rzeczy orzeczone. To znaczy: jeżeli do natury człowieka należy bycie zwierzęciem, to można orzec, że człowiek jest zwierzęciem; jeżeli do natury trójkąta należy posiadanie trzech kątów równych dwom prostym, można orzec, że trój kąt posiada trzy kąty równe dwom prostym; jeżeli istnienie należy do na tury Boga, to można orzec, że Bóg istnieje itd. Mniejsza zaś [przesłanka] była następująca: lecz do natury Boga należy, że istnieje. Jest oczywiste, że z tych [przesłanek] należy wnioskować tak, jak ja wyprowadziłem wnio sek, a więc można w sposób prawdziwy orzec o Bogu, że istnieje, a nie tak jak [wy] chcecie: a więc w sposób prawdziwy możemy orzec, że do natury Boga należy to, by istniał. Na to więc, aby posługiwać się wyjątkiem, który dołączacie , trzeba by wam było zaprzeczyć większą [przesłankę] i powiedzieć: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, tego nie można dla tego [samego] orzec o tej rzeczy, chyba że natura tej rzeczy jest możliwa, czyli nie jest sprzecz na. Lecz patrzcie, proszę was, jak małe znaczenie posiada ten wyjątek. Bo wiem albo jak wszyscy powszechnie przez „możliwe" rozumiecie to wszyst ko, co nie jest sprzeczne z ludzkim pojmowaniem; jest oczywiste, że 3 7
38
3 9
3 6
Zob. Oeuvres, t. VI, wyd. A. T.
3 7
Zob. str. 4 6 - 4 7 . Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 . Zob. tamże.
3 8
3 9
145
w tym znaczeniu natura Boga, tak jak ją opisałem, jest możliwa, gdyż nie założyłem w niej niczego jak tylko to, z czego zdawalibyśmy sobie jasno i wyraźnie sprawę, że powinno do niej należeć tak dalece, że nie mogłoby być sprzeczne z [jej] pojęciem; albo zaiste przyjmujecie inną jakąś moż liwość ze strony samego przedmiotu, która nigdy nie może być poznana przez ludzki intelekt, chyba że zgadza się [pod względem znaczenia] z [możliwością] poprzednio wymienioną i dlatego nie jest bardziej zdolna do zaprzeczenia natury lub istnienia Boga niż do zburzenia wszystkiego, co poza tym bywa przez ludzi poznawane. Na podstawie bowiem rów nego prawa, jak to, dzięki któremu zaprzecza się temu, że natura Boga jest możliwa, choć nie stwierdza się żadnej niemożliwości ze strony pojęcia, lecz przeciwnie, wszystko, co umieszczamy w tym pojęciu bożej natury, tak jest ze sobą powiązane, że wydaje nam się, iż pociąga za sobą sprzecz ność, gdy coś z tego [wszystkiego] nie przysługuje Bogu, można by rów nież zaprzeczyć temu, że jest możliwe, by trzy kąty trójkąta były równe dwom prostym lub by istniał ten, kto aktualnie myśli. I na podstawie o wiele mocniejszego prawa będzie się przeczyło temu, że prawdziwe jest to, co osiągamy za pośrednictwem zmysłów - i w ten sposób burzy się, lecz zupełnie bezpodstawnie, wszelkie ludzkie poznanie. O ile chodzi o dowód, który zestawiacie z moim, o ten mianowicie: jeżeli to, że Bóg istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, to jest pewne, że On istnieje; ale nie pociąga [to] za sobą sprzeczności, a więc itd., to materialnie jest [on] wprawdzie prawdziwy, lecz formalnie jest sofizmatem. W [prze słance] większej bowiem wyrażenie „pociąga za sobą sprzeczność" odnosi się do pojęcia przyczyny, od której Bóg może pochodzić, w mniejszej zaś jedynie do pojęcia samego istnienia bożego i samej bożej natury. A jest to jasne na tej podstawie, że przy zaprzeczeniu większej [przesłanki], tak powinno by wyglądać dowodzenie: jeżeli Bóg jeszcze nie istnieje, pociąga to za sobą sprzeczność, by zaistniał, gdyż nie można podać żadnej wystarczającej przyczyny dla wytworzenia Go; lecz to, że On istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, jak zostało przyjęte, a więc itd. Jeśliby się zaś zaprzeczyło mniejszą, trzeba będzie powiedzieć w sposób następujący, nie pociąga za sobą sprzeczności to, w czego pojęciu formalnym nie znajduje się nic takiego, co by zawierało sprzeczność; lecz w formalnym pojęciu bożego istnienia lub bożej natury nie znajduje się nic takiego, co by zawierało sprzeczność, a więc itd. Ale te dwa [dowodzenia] bardzo są różne. Może się bowiem zdarzyć, że się w pewnej rzeczy nie poznaje niczego, co by stanowiło przeszkodę, aby w ogóle mogła zaistnieć, a zarazem poznaje się coś od strony przyczyny, co sprzeciwia się w ogóle temu, by [ta rzecz] została wytworzona. 40
4 0
Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 .
146
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Chociaż zaś pojmujemy Boga tylko nieadekwatnie albo, jeśli wolimy, jak najnieadekwatniej , to nie przeszkadza temu, by było niemniej pew ne, że natura Jego jest możliwa, czyli że nie pociąga za sobą sprzeczności, a także, byśmy mogli w sposób niemniej prawdziwy twierdzić, żeśmy ją dość jasno zbadali (mianowicie w tym stopniu, w jakim to jest wystarcza jące do poznania tego, a także do poznania, że istnienie konieczne należy do tej natury Boga). Wszelkie bowiem pociąganie za sobą sprzeczności, czyli niemożliwość, ma swe oparcie w samym naszym pojęciu, w niewła ściwy sposób łączącym ze sobą niezgodne nawzajem idee, i nie może wy stępować w żadnej rzeczy poza intelektem, gdyż przez to samo, że coś ist nieje poza intelektem, jest oczywiste, że nie pociąga za sobą sprzeczności, lecz że jest możliwe. Pojęcia zaś nasze tylko dlatego pociągają za sobą sprzeczność, że są one ciemne i mętne, a nic takiego nigdy nie może zachodzić wśród jasnych i wyraźnych. A stąd wystarcza, byśmy to nie wiele, co pojmujemy o Bogu, poznawali jasno i wyraźnie, choć żadną miarą adekwatnie, i abyśmy między innymi zdawali sobie sprawę, że w tym naszym, co prawda nieadekwatnym Jego pojęciu, zawiera się konieczne istnienie, po to, byśmy stwierdzili, żeśmy dość jasno zbadali Jego naturę i że nie pociąga ona za sobą sprzeczności. 153 Po siódme, powiedziałem już w Przeglądzie treści mych Medytacji , dlaczego nic nie napisałem o nieśmiertelności duszy . Pokazałem poprzed nio, że dostatecznie wykazałem jej różność od wszelkiego ciała . To zaś, co dodajecie, że mianowicie z odróżnienia duszy od ciała nie wynika jej nieśmiertelność, gdyż można też powiedzieć, że została ona uczyniona przez Boga o takiej naturze, iż trwanie jej kończy się wraz z trwaniem życia ciele snego , przyznaję, że tego odeprzeć nie mogę. Nie mam bowiem o sobie tak wysokiego mniemania, abym się ważył określać mocą rozumu ludz kiego cokolwiek z tego, co zależy od wolnej woli Boga. Przyrodzone poznanie poucza o tym, że umysł różny jest od ciała i że sam jest substan cją. Ciało zaś ludzkie, jako różniące się od innych ciał, zasadza się na samym układzie członków i na innych tym podobnych przypadłościach; a wresz cie śmierć ciała zawisła wyłącznie tylko od pewnego podziału lub od zmiany kształtu. I nie mamy żadnego dowodu ani przykładu, który by przemawiał za tym, że śmierć, czyli unicestwienie substancji, jaką jest umysł, winna być następstwem tak nikłej przyczyny, jaką jest zmiana kształtu, która nie jest niczym innym jak modyfikacją i to zaiste nie mo41
42
43
44
4 5
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
Zob. str. 129. Zob. str. 38. Zob. str. 129. Zob. tamże. Zob. tamże.
Odpowiedź
autora na zarzuty
147
drugie
dyfikacją umysłu, lecz ciała rzeczywiście różnego od umysłu. I zaprawdę nie mamy też żadnego dowodu lub przykładu, który by przemawiał za tym, że jakaś substancja może zginąć. Wystarcza to, abyśmy wysnuli wnio sek, że umysł o tyle, o ile może być poznany na podstawie przyrodzonej filozofii, jest nieśmiertelny. 154 Lecz jeślibyśmy pytali o absolutną moc Boga, czy przypadkiem nie postanowił On, by dusze ludzkie przestawały istnieć w tych samych mo mentach, w których ulegają zniszczeniu ciała, które z nimi połączył, to na to sam tylko Bóg może odpowiedzieć. A skoro On sam objawił nam już, że to nie nastąpi, nie mamy w ogóle żadnego powodu do wątpienia lub tylko zupełnie minimalny. Pozostaje mi już tylko wam podziękować, żeście raczyli mnie tak uprzejmie i tak szczerze napomnieć nie tylko odnośnie tego, coście sami zauważyli, ale również i tego, co by mogło być powiedziane przez zawist nych przeciwników lub przez ateuszy. Choć bowiem z tego, coście przed łożyli, nie widzę niczego, czego bym już przedtem nie był rozwiązał lub wykluczył w Medytacjach (ponieważ to, coście przytoczyli o muchach wytworzonych przez słońce, o Kanadyjczykach, o Niniwitach, o Turkach i t p . , nie może przyjść do głowy tym, którzy, wkroczywszy na drogę wskaza ną przeze mnie, usuwają zaraz na bok wszystko, co otrzymali za pośred nictwem zmysłów, aby dostrzec, co dyktuje czysty i nieskażony rozum, i dlatego sądziłem, że to [wszystko] zostało już przeze mnie dostatecznie wyłączone), chociaż więc, powiadam, tak się rzeczy mają, sądzę jednak, że te wasze zarzuty bardzo będą pomocne w moim przedsięwzięciu. Nie spodziewam się bowiem takich czytelników, którzy chcieliby tak dokład nie zwrócić uwagę na wszystko, co napisałem, aby doszedłszy do końca, mieli wszystko poprzednie w pamięci. A ci wszyscy, którzy w ten sposób nie postępują, łatwo mogą popaść w pewne wątpliwości, którym, jak 155 później zobaczą, albo czyni się zadość w tej mojej odpowiedzi, albo za czerpną z niej co najmniej podnietę do dalszego badania prawdy. Gdy chodzi wreszcie o waszą radę, dotyczącą moich racji, mających być wyłożonymi sposobem geometrycznym, aby mogły być pojęte przez czytelnika za pośrednictwem jednego jak gdyby oglądu , jest rzeczą pożyteczną, abym tu wyłożył, do jakiego stopnia już za nią poszedłem i w jakiej mierze uważam, Ż€ na przyszłość powinienem się jej trzymać. W geometrycznym sposobie pisania wyróżniam dwie rzeczy, mianowicie: porządek i istotę dowodzenia. Porządek na tym tylko polega, że to, co uznane jest za pierwsze, po winno być poznane bez żadnej pomocy ze strony tego, co potem nastę46
47
4 6
4 7
Zob. str. 126 i 128. Zob. str. 129.
148
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
puje, a wszystko pozostałe tak winno być potem rozłożone, aby było wy kazane na podstawie tego tylko, co poprzedza. I zaiste postarałem się o to, abym jak najdokładniej postępował w moich Medytacjach według tego porządku, a jego przestrzeganie stało się przyczyną, dlaczego o odróżnie niu umysłu od ciała nie rozprawiałem w drugiej, lecz dopiero w szóstej Medytacji i wiele innych spraw w sposób zamierzony i świadomy pomi nąłem, gdyż wymagały [one] wyjaśnienia wielu rzeczy. Istota zaś dowodzenia jest dwojaka: jedna przy pomocy analizy, druga przy pomocy syntezy. Analiza pokazuje prawdziwą drogę, dzięki której rzecz została znale ziona metodycznie i jakby a priori, tak dalece, że gdyby czytelnik zechciał za nią podążyć i na wszystko dostatecznie zwrócić uwagę, w nie mniej doskonały sposób poznałby rzecz i przyswoił ją sobie, niż gdyby był ją sam wynalazł. Niczego zaś nie ma w tej drodze, co by pobudzało do 156 wierzenia czytelnika mniej uważnego lub sprzeciwiającego się. Jeśli bowiem nawet czegoś najmniejszego z tego, co [ona] przedkłada, nie dostrzeże się, nie pojawia się konieczność jej wniosków, a często ledwo potrąca o wiele rzeczy, gdyż dla dość uważnego są one poznawalne jako te, na które przecież przede wszystkim należałoby zwrócić uwagę. Inaczej synteza, postępując przeciwną i jakby a posteriori znajdywaną drogą (choć samo dowodzenie jest w niej często bardziej aprioryczne niż w tamtej [drodze]), wywodzi wprawdzie jasno to, co zostało wywniosko wane i posługuje się długim szeregiem definicji, postulatów, aksjomatów, teorematów i problematów tak, że gdyby zaprzeczono czemuś, co z tego [wniosku] wynika, pokazałaby natychmiast, że zawiera się to w poprzed nikach i w ten sposób wymusiłaby uznanie w czytelniku, choćby stawiał on opór i był zacięty - lecz nie po to, by usprawiedliwiała inne twierdze nie albo żeby zaspokajała umysły tych, którzy pragną się uczyć, gdyż nie poucza o sposobie, przy pomocy którego rzecz została znaleziona. Tylko tą [drogą] zwykli byli posługiwać się w swoich pismach staro żytni geometrzy, nie dlatego, że innej zupełnie nie znali, lecz, jak sądzę, że tak ją bardzo cenili, iż zachowali ją dla siebie samych jako pewnego rodzaju tajemnicę. Ja zaś posłużyłem się w moich Medytacjach samą analizą, która jest prawdziwą i najlepiej nadającą się drogą w nauczaniu, lecz gdy chodzi o syntezę, która jest bez wątpienia tą [drogą], której się tu ode mnie do magacie, to chociaż w zagadnieniach geometrycznych w sposób najbardziej odpowiedni występuje po analizie, jednak do tych rozważań metafizycz nych nie może być tak łatwo stosowana. Ta bowiem zachodzi różnica, że pierwsze zasady, które zakłada się przy wywodzeniu twierdzeń geometrycznych, będąc zgodne z funkcjonowaniem
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
149
zmysłów, łatwo bywają przez każdego przyjmowane. I dlatego nie wy stępuje tam żadna trudność, chyba tylko w wyprowadzaniu następstw, czego dokonać może każdy, nawet mniej uważny, byle t y l k o pamiętał i o tym, co było poprzednio, a drobiazgowe przeprowadzenie różnic między twierdzeniami dokonane jest w tym celu, aby mogły one być ła two przytoczone i w ten sposób przywiedzione na pamięć nawet tym, którzy tego nie chcą. Przeciwnie zaś, w tych rozważaniach metafizycznych nad niczym nie toczą się większe spory jak nad potrzebą jasnego i wyraźnego pojmowa nia pierwszych zasad. Chociaż bowiem są one z natury swej nie mniej znane, a nawet może bardziej znane od tych, które brane są pod uwagę przez geometrów, to jednak, ponieważ sprzeciwiają się i m liczne pocho dzące od zmysłów przesądy, do których przywykliśmy od dzieciństwa, dlatego bywają poznawane w sposób doskonały tylko przez tych, którzy pilnie uważają i rozważają oraz, o ile możliwe, odwodzą umysł od rzeczy cielesnych. I gdyby występowały [one] oddzielnie, łatwo mogłyby być zaprzeczone przez tych, którzy są żądni sprzeciwiania się. Był to powód, dla którego napisałem raczej medytacje, nie zaś, jak to czynią filozofowie, rozprawy lub, jak geometrzy, teorematy i problema ty, abym tym samym niewątpliwie zaświadczył, że z n i k i m nie chcę mieć do czynienia, jak tylko z tymi, którzy nie odmówią mi tego, by ze mną rzecz uważnie rozpatrzyć i rozważyć. Albowiem niewątpliwie już przez to samo, że ktoś przysposabia się do zwalczania prawdy, gdyż odwodzi sam siebie od rozważania racji, które za nią przemawiają, aby znaleźć inne, które przeciw niej świadczą, staje się mniej sposobny do poznania jej samej. Być może jednak, zarzuci ktoś, iż zaiste nie należy poszukiwać żad nych racji popierających stanowisko sprzeczne, skoro wiadomo, że dana jest prawda. Lecz jak długo jest to wątpliwe, słusznie roztrząsa się wszyst kie racje, przemawiające za jedną i drugą stroną, aby poznać, które są silniejsze. I nie domagałbym się rzeczy słusznej, jeślibym chciał uznać moje racje za prawdziwe, zanimby zostały wyraźnie zbadane i jeślibym był przeciwny rozważaniu innych im się sprzeciwiających. Zaiste, byłoby to słusznie powiedziane, gdyby niektóre z tych [zagad nień], dla których pragnę [znaleźć] czytelnika uważnego i nie stawiające go oporu, były takie, że mogłyby go odwieść od rozważania niektórych innych, z którymi łączyłaby się choć najmniejsza nadzieja znalezienia w nich więcej prawdy niż w tematach przeze mnie poruszanych. Lecz po nieważ pośród tych, które przedkładam, zawiera się najwyższe wątpienie o wszystkim i niczego bardziej bym nie zalecał jak tego, b y poszczególne [sprawy] jak najstaranniej były rozpatrywane i aby nic z góry nie było przyjmowane jak tylko to, co zostało tak jasno i wyraźnie przejrzane, że
150
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie możemy tego nie uznać, a przeciwnie, te rzeczy, od których pragnę odwieść umysły czytelników, to tylko te, których nigdy dostatecznie nie zbadali i nie zaczerpnęli ich na podstawie żadnej silnej racji, lecz od sa mych zmysłów - [dlatego] nie sądzę, że ktokolwiek jest w stanie uwierzyć, iż mógłby się narazić na większe niebezpieczeństwo błądzenia, gdyby roz ważał tylko to, co mu przedkładam, niż gdyby odwrócił umysł od tych [spraw] i zwrócił go ku innym, które się tamtym w pewien sposób sprze ciwiają i rozpościerają ciemności (to znaczy ku przesądom zmysłów). I dlatego nie tylko słusznie pragnę u mych czytelników szczególnej uwagi, a nad inne sposoby pisania przełożyłem ten, o którym sądziłem, że może to w najwyższym stopniu spowodować, i co do którego jestem przekonany, że czytelnicy odniosą z niego więcej korzyści, niżby sobie sami z tego zdawali sprawę, podczas gdy przeciwnie zwykli uważać, że się z syntetycznego spo sobu pisania nauczyli więcej, niż się w rzeczywistości z niego nauczyli - lecz także uważam to za właściwe, abym w zupełności odrzucił sądy dotyczące moich poglądów, głoszone przez tych, którzy nie będą chcieli ze mną razem rozważać i którzy będą trwać przy swoich uprzednich zapatrywaniach, i abym [sądy te] zlekceważył jako nie posiadające żadnego znaczenia. Lecz ponieważ wiem, jak będzie to trudne także dla tych, którzy będą wysilali swoją uwagę i poważnie szukali prawdy, aby mieć pogląd na całość moich Medytacji, a zarazem rozpoznawać poszczególne ich człony, co jedno i drugie, zdaniem moim, powinno być dokonywane równocześnie, aby przy niosły one pełny owoc - dlatego dodam tu niewielką ilość pewnych [wypo wiedzi wyrażonych] w stylu syntetycznym, które, jak ufam, nieco im pomo gą. Oby jednak tylko, jeśli łaska, zwrócili uwagę na to, że ani nie chcę tu ogarnąć tylu [spraw], co w Medytacjach, gdyż musiałbym być o wiele bardziej niż w nich rozwlekły, ani też dokładnie nie wyjaśnię tego, co obejmę częścio wo dlatego, że dbam o zwięzłość, a częściowo z tego powodu, by ktoś sądząc, że te [wypowiedzi] wystarczą, nie badał zbyt pobieżnie samych Medytacji, z których, jestem przekonany, mógłby odnieść znacznie więcej korzyści.
R A C J E U Z A S A D N I A J Ą C E ISTNIENIE B O G A I ROZRÓŻNIENIE DUSZY OD CIAŁA U Ł O Ż O N E SPOSOBEM
GEOMETRYCZNYM
DEFINICJE I. Przy pomocy nazwy „myśl" obejmuję to wszystko, co znajduje się w nas w taki sposób, że jesteśmy tego bezpośrednio świadomi. W ten
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
151
sposób myślami są wszystkie działania woli, intelektu, wyobraźni i zmy słów. Lecz dodałem [wyraz] „bezośrednio", aby wykluczyć to, co z nich wynika: na przykład ruch dobrowolny ma wprawdzie u źródła myśl, sam jednak nie jest myślą. II. Przez nazwę „idea" rozumiem taką formę każdej myśli, poprzez której bezpośrednie pojmowanie jestem świadomy tej samej właśnie myśli; tak że nie mógłbym niczego wyrazić słownie, rozumiejąc to, co mówię, gdyby tym samym nie było pewne, że istnieje we mnie idea tego, co słowa te znaczą. I w ten sposób nie nazywam ideami samych obrazów odmalowanych w wyobraźni; przeciwnie, bynajmniej nie nazywam ich tu ideami w tym stopniu, w jakim są [one] w wyobraźni [jako we władzy] cielesnej, to znaczy odmalowane w jakiejś części mózgu, lecz o tyle tylko, o ile udzielają one formy samemu umysłowi zwróconemu ku owej części mózgu. III. Przez obiektywną rzeczywistość idei rozumiem bytowość rzeczy przedstawionej przez ideę, o ile zawiera się ona w idei; i w taki sam sposób można mówić o obiektywnej doskonałości lub o obiektywnym kunszcie itp. Cokolwiek bowiem ujmujemy jako [występujące] w przedmiotach idei, to istnieje w sposób obiektywny w samych ideach. IV. O tym samym [co występuje w przedmiotach idei] powiada się, że jest w sposób formalny w przedmiotach idei, jeżeli jest ono w nich takie, jakim je ujmujemy, a w sposób eminentny, gdy wprawdzie nie jest ono takie [jakim je ujmujemy], lecz takie, że mogłoby je zastąpić. V. Wszelką rzecz, w której jak w podmiocie tkwi bezpośrednio lub dzięki której istnieje coś, co ujmujemy, to znaczy jakaś właściwość albo jakość, albo przymiot, którego rzeczywista idea w nas istnieje, [taką rzecz] nazywamy substancją. Nie posiadamy bowiem innej idei samej ściśle wziętej substancji, jak tylko tę, że jest to rzecz, w której w sposób formalny lub eminentny istnieje to coś, co dostrzegamy lub co jest obiektywnie w którejś z naszych idei, gdyż za pośrednictwem przyrodzonego światła rozumu wiadomo, że to, co jest niczym, nie może posiadać żadnego rzeczywistego przymiotu. VI. Substancja, w której bezpośrednio tkwi myślenie, nazywa się umy słem; mówię tu zaś raczej o umyśle niż o duszy, gdyż nazwa „dusza" jest wieloznaczna i często używa się jej dla oznaczenia rzeczy cielesnej. VII. Substancja, będąca bezpośrednim podmiotem przestrzennej roz ciągłości i przypadłości, które zakładają rozciągłość, jak kształt, położenie, ruch przestrzenny itd., nazywa się ciałem. Później zaś będzie się docieka ło, czy to, co nazywa się umysłem i ciałem, jest jedną i tą samą substancją, czy też dwiema różnymi. VIII. Substancja, o której wiemy, że jest najdoskonalsza i w której zupełnie niczego takiego nie pojmujemy, co by pociągało za sobą jakiś brak lub [jakieś] ograniczenie doskonałości, nazywa się Bogiem.
152
A
L F„c*rtes f
Medytacje
o pierwszej
filozofii
IX. Gdy powiadamy, że coś zawiera się w naturze jakiejś rzeczy lub w [jej] pojęciu, jest tym samym, iak gdybyśmy powiedzieli, że jest to w odniesieniu do tej rzeczy prawdziwe lub że może być o niej orzeczone X. Powiada się o dwóch substancjach, że się rzeczywiście różnią, gdy każda z nich może bez drugiej istnieć. POSTULATY
Domagam się najpierw, aby czytelnicy zwrócili uwagę na to, jak kru che są racje, na podstawie których zawierzali do tej pory swym zmysłom, i jak niepewne wszystkie sądy, które w oparciu o nie rozbudowali; oraz aby to tak długo i tak często sami w sobie rozważali, ażeby wreszcie nabrali zwyczaju więcej im już nazbyt nie ufać. To bowiem uważam za koniecz ne, aby uświadomić sobie pewność roztrząsań metafizycznych. Po drugie, aby zbadali własny umysł i wszystkie jego przymioty w odniesieniu do których stwierdziliby, że nie mogą o nich wątpić, choć by założyli, że wszystko, co kiedykolwiek przejęli od swoich zmysłów, jest fałszywe oraz ażeby nie wpierw zaprzestali go [scil. umysłu] badać, za nim nie wyćwiczą się w jasnym jego ujmowaniu i nie nabiorą przekona nia, że jest on łatwiejszy do poznania od wszystkich rzeczy cielesnych. Po trzecie, aby pilnie roztrząsali oczywiste twierdzenia, które odkryją 163 w sobie [samych], jakimi są na przykład: Że to samo nie może zarazem być i nie być; że to, co jest niczym, nie może być przyczyną sprawczą żadnej rzeczy itp., i aby w ten sposób rozwinęli w sobie czystą i uwolnioną od spostrze żeń zmysłowych, z natury daną wnikliwość intelektu, którą jednak [spo strzeżenia te] zwykły w najwyższym stopniu mącić i zaciemniać. W taki bowiem sposób prawda występujących później aksjomatów z łatwością da im się poznać. Po czwarte, aby badali idee natur, w których zawiera się zespół wielu naraz przymiotów, a taką jest natura trójkąta, natura kwadratu lub innej figury, a dalej natura umysłu, natura ciała, a ponad wszystko natura Boga czyli bytu najdoskonalszego. I niech zauważą, że to wszystko, z czego zdajemy sobie sprawę, że się w nich zawiera, może być o nich w sposób prawdziwy orzeczone. Na przykład, ponieważ w naturze trójkąta zawie ra się to, że jego trzy kąty równe są dwom prostym, a w naturze ciała, czyli rzeczy rozciągłej zawiera się podzielność (nie pojmujemy bowiem żadnej rzeczy rozciągłej jako tak małej, abyśmy jej przynajmniej w myśli nie mogli podzielić), jest prawdą, gdy się powiada, że trzy kąty każdego trójkąta równe są dwom prostym i że każde ciało jest podzielne. 3
?
Po piąte, aby długo i często oddawali się kontemplacji natury najdo skonalszego bytu i aby, między innymi, zdali sobie sprawę z tego, ze
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
wprawdzie w ideach wszelkich innych natur zawiera się istnienie możli we, w idei Boga jednak nie tylko możliwe, lecz zgoła konieczne. Dzięki tylko temu bowiem i bez żadnego rozumowania poznają, że Bóg istnieje*, i będzie [to] dla nich nie mniej oczywiste jak to, że liczba dwa jest parzy sta lub liczba trzy nieparzysta itp. Niektóre bowiem [prawdy] są d k pewnych ludzi oczywiste, podczas gdy inni poznają je wyłącznie tylko na podstawie rozumowania. Po szóste, aby przez dokładne rozważenie wszystkich przytoczonych przeze mnie w moich Medytacjach przykładów jasnego i wyraźnego, a także ciemnego i mętnego pojmowania przyzwyczajali się do odróżnienia tego, co poznają w sposób jasny, od tego, co ciemne; tego bowiem łatwiej [można] się nauczyć przy pomocy przykładów aniżeli za pośrednictwem reguł i sądzę, że tam albo rozwinąłem, albo przynajmniej poruszyłem w jakiś sposób wszystkie tego rodzaju przykłady. Po siódme wreszcie, aby zwracając uwagę na to, że nigdy nie stwier dzili fałszu w tym, co jasno pojęli i że przeciwnie w tym, co zrozumieli, tylko w sposób ciemny odnaleźli prawdę jedynie przypadkowo, zważyli, że jest zupełnie przeciwne rozumowi, by z powodu samych przesądów, zmysłów lub z powodu hipotez, zawierających coś nieznanego, powątpie wać w to, co bywa jasno i wyraźnie pojmowane przez [sam] czysty in telekt. W ten bowiem sposób z łatwością uznają za prawdziwe i niewąt pliwe występujące później aksjomaty, chociaż, jeślibym chciał być dokład niejszy, na pewno wiele z nich mogłoby być lepiej rozwiniętych i powin ny by być przedstawione raczej jako teorematy niż jako aksjomaty.
^
AKSJOMATY, CZYLI POWSZECHNE ZASADY I. Nie istnieje żadna taka rzecz, o którą nie można by pytać, jaka jest przyczyna tego, że istnieje. O to można bowiem pytać i w wypadku sa mego Boga, nie dlatego, jakoby potrzebował jakiejś przyczyny do tego, by istnieć, lecz ponieważ sama niezmierzoność Jego natury jest przyczy- f ną, czyli racją, dla której nie potrzebuje żadnej przyczyny istnienia. II. Czas teraźniejszy nie zależy od najbliżej poprzedzającego [go] i dlatego potrzeba nie mniejszej przyczyny dla zachowania rzeczy niż dla wytworzenia jej po raz pierwszy. El. Żadna rzecz ani żadna istniejąca aktualnie doskonałość rzeczy nie mo że mieć jako przyczyny swego istnienia niczego, czyli rzeczy nie istniejącej, IV. Cała rzeczywistość lub doskonałość występująca w jakiejś rzeczy znaj duje się formalnie albo eminentnie w jej pierwszej i adekwatnej przyczynie. V. Stąd też wynika, że rzeczywistość obiektywna naszych idei doma ga się przyczyny, w której zawierałaby się ta sama właśnie rzeczywistość.
154
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie tylko obiektywnie, lecz formalnie albo eminentnie. I należy zaznaczyć, że przyjęcie tego aksjomatu tak bardzo jest konieczne, ponieważ od niego jednego zawisło poznanie wszystkich rzeczy, tak zmysłowo poznawalnych, jak i niepoznawalnych przy pomocy zmysłów. Skąd bowiem, na przykład wiemy, że niebo istnieje? Czy dlatego, że je widzimy? Lecz to widzenie o tyle tylko dosięga umysłu, o ile jest [ono] ideą; ideą, powiadam, tkwiącą w samym umyśle, nie zaś obrazem wymalowanym w wyobraźni. Ani też opierając się na tej idei nie możemy sądzić, że niebo istnieje, chyba że wszelka idea powinna mieć realnie istniejącą przyczynę swej rzeczywisto ści obiektywnej; uważamy, że przyczyną tą jest samo niebo i podobnie [postępujemy] w innych wypadkach. VI. Są różne stopnie rzeczywistości, czyli bytowości; substancja bowiem posiada więcej rzeczywistości niż przypadłość lub modus, a substancja nie skończona więcej niż skończona. I dlatego też więcej jest rzeczywistości 166 obiektywnej w idei substancji niż [w idei] przypadłości i w idei substancji nieskończonej niż w idei [substancji] skończonej. VII. Wola rzeczy myślącej zmierza do dobra jasno przez siebie pozna nego dobrowolnie wprawdzie i w sposób wolny (należy to bowiem do istoty woli), niemniej jednak nieomylnie; dlatego też jeśliby [ta rzecz myś ląca] znała jakieś doskonałości, których byłaby pozbawiona, natychmiast ich sobie udzieli, jeśli one są w jej mocy. VIIL Co może sprawić coś, co jest większe lub trudniejsze, to może sprawić również i to, co jest mniejsze. IX. Czymś większym jest stworzyć albo zachować substancję niż przy mioty lub właściwości substancji; nie jest zaś czymś większym tę samą rzecz stworzyć, aniżeli zachować ją, jak to już zostało powiedziane. X. W idei, czyli w pojęciu każdej rzeczy, zawiera się istnienie, gdyż niczego nie możemy pojąć inaczej jak tylko ze względu na coś istniejące go; niewątpliwie w pojęciu rzeczy ograniczonej zawiera się istnienie możliwe, czyli przygodne, w pojęciu zaś bytu najdoskonalszego [istnienie] konieczne i doskonałe. TWIERDZENIE I
Istnienie Boga poznaje się na samego rozpatrywania Jego
podstawie natury
DOWÓD
Powiedzieć, że coś zawiera się w naturze lub w pojęciu jakiejś rzeczy jest tym samym, co powiedzieć, że to właśnie jest w odniesieniu do tej rzeczy prawdziwe (na podstawie def. 9). Ale istnienie konieczne zawiera
Odpowiedź autora na zarzuty
155
drugie
się w pojęciu Boga (na podst. aksj. 10). A więc jest prawdą powiedzieć o Bogu, że jest w Nim istnienie konieczne, czyli że On sam istnieje. Lecz jest to ten sylogizm, o którym [była mowa] już wyżej [w odpo wiedzi] na szósty zarzut , a jego wniosek może być oczywisty dla tych, którzy są wolni od przesądów, jak zostało powiedziane w postulacie pią tym; ponieważ jednak niełatwo jest dojść do takiej przenikliwości, będzie my się doszukiwać tego samego w inny sposób. 48
TWIERDZENIE II
Istnienia
Boga dowodzi się a posteriori z tego że jest w nas Jego idea
samego,
DOWÓD
Rzeczywistość obiektywna każdej z naszych idei domaga się przyczy ny, w której zawierałaby się sama ta rzeczywistość nie tylko obiektyw nie, lecz formalnie albo eminentnie (na podst. aksj. 5). Posiadamy zaś ideę Boga (na podst. def. 2 i 8) i rzeczywistość obiektywna tej idei nie zawiera się w nas ani formalnie, ani eminentnie (na podst. aksj. 6) i nie może się zawierać [w ten sposób] w nikim innym jak tylko w samym Bogu (na podst. def. 8). A więc, ta idea Boga, która jest w nas, domaga się jako przyczyny Boga i dlatego Bóg istnieje (na podst. aksj. 3). TWIERDZENIE III
Istnienia Boga dowodzi się też na podstawie tego, że istniejemy my sami, którzy posiadamy Jego ideę DOWÓD
Jeślibym miał moc zachowania siebie samego, tym bardziej miałbym także moc udzielania sobie doskonałości, których mi brak (na podst. aksj. 8 i 9); są one bowiem tylko przymiotami substancji, ja zaś jestem substan cją. Ale nie posiadam mocy udzielenia sobie tych doskonałości, gdyż w przeciwnym wypadku bym je już posiadał (na podst. aksj. 7). A więc nie posiadam mocy utrzymania samego siebie w istnieniu. Następnie: nie mogę istnieć, jeślibym nie był zachowywany, jak długo istnieję, albo przez samego siebie, gdybym zaiste posiadał tę moc, albo przez kogoś innego, kto ją posiada (na podst. aksj. 1 i 2). Otóż istnieję, a jednak, Zob. str. 144.
156
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jak zostało już dowiedzione, nie posiadam mocy zachowania siebie same go. A więc jestem zachowywany przez kogoś innego. Ponadto ten, który mnie zachowuje, posiada w sobie formalnie albo eminentnie to wszystko, co jest we mnie (na podst. aksj. 4.). Występuje za! we mnie uświadamianie sobie wielu doskonałości, których mi brak, a za razem i idei Boga (na podst. def. 2 i 8). A więc, uświadamianie sobie tych samych doskonałości występuje również i w tym, który mnie zachowuje. Wreszcie, tenże sam nie może uświadamiać sobie żadnych doskonało ści, których sam nie posiada lub których nie miałby w sobie formalnie albo eminentnie (na podst. aksj. 7). Skoro bowiem, jak już powiedzieliśmy, posiada On moc zachowania mnie, tym bardziej miałby moc udzielenia ich sobie, gdyby mu ich brakowało (na podst. aksj. 8 i 9). Występuje 169 w Nim zaś uświadomienie sobie tego wszystkiego, o czym zdaję sobie spra wę, że mi brakuje i że może występować jedynie w Bogu, jak właśnie zostało dowiedzione. A więc, posiada w sobie to [wszystko] formalnie albo eminentnie i w ten sposób jest Bogiem. TWIERDZENIE DODATKOWE
Bóg stworzył niebo i ziemię oraz wszystko, co się na nich znajduje, a ponadto może wytworzyć to wszystko, co jasno pojmujemy, tak jak je włas'nie pojmujemy DOWÓD
Wszystko to jasno wynika z poprzedniego twierdzenia. W nim bowiem to, że Bóg istnieje, zostało dowiedzione na podstawie tego, że powinien istnieć ktoś, w kim występowałyby formalnie albo eminentnie wszystkie doskonałości, których jakaś idea w nas się znajduje. Występuje zaś w nas idea tak wielkiej jakiejś siły, że przez tego tylko, w którym ona tkwi, stworzone zostały: niebo i ziemia itd., a przezeń też mogłoby być doko nane wszystko inne, co poznaję jako możliwe. A więc, wraz z istnieniem Boga również i to wszystko zostało o Nim dowiedzione. TWIERDZENIE W
Umysł i ciało różnią się w sposób
rzeczywisty
DOWÓD
Cokolwiek jasno pojmujemy, to może być przez Boga dokonane, tak jak je pojmujemy (na podst. poprzedniego twierdzenia dodatkowego). Lecz
Odpowiedz
autora na zarzuty drugie
157
jasno pojmujemy umysł, to znaczy substancję myślącą, bez ciała, to zna- 170 czy bez jakiejś substancji rozciągłej (na podst. postulatu 2); i odwrotnie (na co się wszyscy łatwo zgadzają), ciało pojmujemy jasno bez umysłu. A więc, przynajmniej na skutek działania mocy bożej, umysł może istnieć bez ciała, a ciało bez umysłu. [Wiadomo] zaś już, że substancje, które mogą istnieć jedna bez drugiej, różnią się w sposób rzeczywisty (na podst. def. 10). Ale umysł i ciało są substancjami (na podst. def. 5, 6 i 7), z których jedna bez drugiej może istnieć (jak właśnie zostało dowiedzione). A więc, umysł i ciało różnią się w sposób rzeczywisty. Należy też zauważyć, że posłużyłem się tu mocą bożą jako środkiem, nie dlatego, jakoby do oddzielenia umysłu od ciała potrzebna była jakaś niezwykła siła, lecz dlatego, że gdy w poprzednich [rozważaniach] zajmo wałem się tylko Bogiem, nie miałem niczego innego, czym mógłbym się posłużyć. I nie jest ważne, na skutek działania jakiej mocy dwie rzeczy bywają od siebie oddzielone, abyśmy poznali, że są one rzeczywiście różne.
ZARZUTY TRZECIE W R A Z Z ODPOWIEDZIAMI A U T O R A
Z A R Z U T PIERWSZY (ODNOŚNIE MEDYTACJI PIERWSZEJ: O CZYM M O Ż N A WĄTPIĆ)
Na podstawie tego, co zostało powiedziane w tej Medytacji, jest dosta tecznie wiadome, że nie istnieje żadne kryterium (xpiifjpiov), przy po mocy którego rozróżniałoby się nasze sny od jawy i od prawdziwego czucia zmysłowego; dlatego też wyobrażenia, które posiadamy, gdy czuwamy i gdy doznajemy zmysłowo, nie są przypadłościami tkwiącymi w przed miotach zewnętrznych i nie ma również dowodu na to, że takie przed mioty zewnętrzne w ogóle istnieją. Stąd to, jeżelibyśmy się stosowali do zmysłów, nie uwzględniając innego rozumowania, słusznie będziemy po wątpiewać, czy istnieje cośkolwiek, czy też nie [istnieje]. Uznajemy więc prawdziwość tej Medytacji. Ponieważ jednak tę samą niepewność tego, co zmysłowo doznawalne, rozważył Platon i inni filozofowie starożytni, a powszechnie dostrzega się trudność odróżnienia jawy od marzeń sennych, dlatego nie chciałbym, aby najznakomitszy autor nowych spekulacji ogła szał te stare [zagadnienia]. ODPOWIEDŹ
Racje do wątpienia, które przyjmuje tu filozof jako prawdziwe, zostały przedłożone przeze mnie jedynie jako prawdopodobne. A posłużyłem się nimi nie po to, abym się nimi jako nowymi chełpił, lecz po części, abym przygotował umysły czytelników do rozważania rzeczy umysłowo pozna walnych i do rozróżniania ich od cielesnych, do czego wydają mi się [te racje] koniecznie potrzebne; po części, abym na nie odpowiedział w następnych Medytacjach; a po części także, abym pokazał, jak silne są prawdy, które później przedkładam, skoro nie mogą być osłabione przez te metafizyczne wątpliwości. Żadnej więc chwały nie doszukiwałem się przez ich przytocze nie, lecz nie sądzę, bym je mógł był łatwiej pominąć, niż mógłby autor dzieł medycznych [pominąć] opis choroby, której metody leczenia chce nauczyć.
Zarzuty
trzecie wraz z odpowiedziami
autora
159
ZARZUT DRUGI (ODNOŚNIE MEDYTACJI DRUGIEJ: O N A T U R Z E UMYSŁU LUDZKIEGO)
Jestem rzeczą myślącą słusznie. Z tego bowiem, że myślę lub że mam wyobrażenia bądź to czuwając, bądź to śpiąc, wnosi się, że jestem myślą cy, albowiem wyrazy „mysią" i „jestem myślący" znaczą to samo. Z tego, że jestem myślący, wynika: Ja jestem, gdyż to, co myśli, nie jest niczym. Lecz skoro dodaje: to znaczy umysłem, duchem, intelektem, rozumem , powstaje wątpliwość. Nie wydaje się bowiem, by zachodziło właściwe do wodzenie, gdy się powiada: ja jestem myślący, a więc jestem myśleniem; lub: ja jestem poznający, a więc jestem intelektem. Gdyż w ten sam sposób mógłbym powiedzieć: ja jestem chodzący, a więc jestem chodzeniem. Przyj muje więc Pan Kartezjusz, że tym samym jest rzecz poznająca i poznawa nie, które jest aktem poznającego, lub przynajmniej, że tym samym jest rzecz poznająca i intelekt, który jest władzą poznającego. Wszyscy jednak filozofowie wyróżniają podmiot od jego zdolności i aktów, to znaczy od jego właściwości i istot (a suis essentiiś); czymś innym jest bowiem sam 173 byt, a czymś innym jego istota. Może więc być, że rzecz myśląca jest pod miotem umysłu, rozumu lub intelektu, a przeto czymś cielesnym; prze ciwieństwo tego [twierdzenia] zakłada się, ale się [go] nie dowodzi. To zaś wnioskowanie jest podstawą dla wniosku, który, jak się zdaje, chce Pan K[artezjusz] ustalić. Tamże [mówi Kartezjusz]: wiem, że istnieję; pytam jednak, kim jestem ja, o którym wiem, że istnieję. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego, co tak dokładnie stwierdziłem, nie może opierać się na czymś, o czego istnieniu jeszcze nie wiem^. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego zdania: „ja istnieję" zale ży od tego: „ja myślę" > jak słusznie sam nas pouczył. Ale skąd przysłu guje nam znajomość tego [zdania]: „ja myślę"} Na pewno nie skądinąd, jak tylko stąd, że nie możemy pojąć żadnego aktu bez jego podmiotu, jak na przykład tańczenia bez tańczącego, wiedzenia bez wiedzącego, myślenia bez myślącego. A stąd zdaje się wynikać, iż rzecz myśląca jest czymś cielesnym; albo wiem wydaje się, że podmioty wszelkich aktów można pojąć tylko jako coś cielesnego lub jako coś materialnego, jak [to] sam pokazuje później na przykładzie wosku , który po zmianie barwy, twardości, kształtu i innych 2
4
1
Zob. str. 50.
2
Zob. tamże. Zob. str. 5 1 . Zob. str. 53.
3
4
aktów pojmuje się jednak ciągle jako tę samą rzecz, to jest jako tę samą materię podległą tylu przemianom. Nie wnosi się zaś, że ja myślę dzięki innemu myśleniu, chociaż może ktoś myśleć, że myślał (które to myśle nie nie jest niczym innym jak przypominaniem sobie), to jednak zupeł n e niemożliwe jest myśleć, że się myśli, lub wiedzieć, że się wie. Zacho dziłby bowiem nieskończony szereg pytań: skąd wiesz, że wiesz, że wiesz, że wiesz? Ponieważ więc znajomość tego zdania: „ja istnieję" zależy od znajomo ści tego: „ja myślę", a znajomość tego [ostatniego] od tego, że nie możemy oddzielić myślenia od myślącej materii, wydaje się, że raczej należy dojść do wniosku, iż rzecz myśląca jest materialna niż niematerialna. ODPOWIEDŹ Gdy rzekłem: to znaczy umysłem, duchem, intelektem, rozumem itd., nie rozumiałem przez te nazwy samych zdolności, lecz rzeczy wyposażone w zdolność myślenia, co wszyscy powszechnie rozumieją przez dwie pierw sze, a często i przez dwie następne; to zaś tak wyraźnie i w tylu miejscach wyjaśniłem, że wydaje się, iż nie było żadnego powodu do wątpienia. I nie ma tu równości pomiędzy chodzeniem i myśleniem, gdyż cho dzenie zwykło się ujmować jako samą działalność, podczas gdy myślenie [bywa ujmowane] niekiedy jako działalność, niekiedy jako zdolność, nie kiedy [zaś] jako rzecz, w której tkwi zdolność. I nie powiadam, że tym samym jest rzecz poznająca i poznawanie ani też rzecz poznająca i intelekt, jeżeli ujmuje się intelekt jako władzę, lecz tylko wówczas, gdy ujmuje się go jako samą rzecz, która poznaje. Chęt nie zaś przyznaję, że dla oznaczenia rzeczy, czyli substancji, którą chcia łem wyzuć z tego wszystkiego, co do niej samej nie należy, posłużyłem się słowami, o ile to było tylko w mej mocy, jak najbardziej abstrak cyjnymi, podczas gdy przeciwnie, dla oznaczenia tej rzeczy myślącej po sługuje się tu filozof wyrazami jak najbardziej konkretnymi, mianowicie [takimi wyrazami jak]: podmiot, materia i ciało, ażeby nie dopuścić do tego, by była ona oddzielona od ciała. I nie lękam się tego, że komuś mógłby się ten jego sposób łączenia naraz wielu [rzeczy] wydać bardziej stosowny do znajdywania prawdy, aniżeli mój, przy pomocy którego poszczególne [rzeczy] rozróżniam w najwyż szym stopniu, do jakiego jestem zdolny. Lecz dość już o słowach, mów my o rzeczy. Może, powiada, być, że rzecz myśląca jest czymś cielesnym; przeciwieństwo tego [twierdzenia] zakłada się, ale się [go] nie dowodzi . Otóż, nie założyłem 5
5
Zob. str. 159.
Zarzuty
trzecie wraz z odpowiedziami
autora
161
[tego] przeciwieństwa i w żaden sposób nie posłużyłem się nim jako fundamentem, lecz pozostawiłem je jako zupełnie nieokreślone aż do szóstej Medytacji, w której się go dowodzi. Następnie słusznie powiada, że my nie możemy pojąć żadnego aktu bez jego podmiotu , jak myślenia bez rzeczy myślącej, gdyż to, co myśli, nie jest niczym. Lecz bez żadnej racji i wbrew wszelkiemu zwyczajowi wyra żania się oraz wbrew wszelkiej logice dodaje, że zdaje się stąd wynikać, iż rzecz myśląca jest czymś cielesnym; podmioty bowiem wszystkich aktów bywają wprawdzie pojmowane jako substancje (lub też, jeśli się to bardziej podo ba, jako materia, niewątpliwie [ujęta] metafizycznie), nie zaś z tej przyczy ny jako ciała. Ale i logicy, i w ogóle wszyscy zwykli twierdzić, że pośród substancji inne są duchowe, a inne cielesne. I niczego innego nie dowiodłem na przykładzie wosku jak tylko tego, że barwa, twardość, kształt nie należą do istoty formalnej samego wosku. Nie zajmowałem się tam też ani istotą formalną umysłu, ani też istotą formalną ciała. Nie należy też do rzeczy to, co powiada tu filozof, że jedna myśl nie może być podmiotem drugiej myśli. Komuż bowiem kiedykolwiek, poza nim samym, przyszedł taki pomysł do głowy? Lecz abym rzecz samą po krótce wyjaśnił, jest pewne, że nie może być myślenia bez rzeczy myślą cej ani w ogóle żadnego aktu, ani żadnej przypadłości bez substancji, której by przysługiwała. Ponieważ zaś nie poznajemy substancji bezpośrednio 176 przez nią samą, lecz poprzez to tylko, że jest [ona] podmiotem pewnych aktów, dlatego jest czymś wielce zgodnym z rozumem i nakazuje to oby czaj, abyśmy nazywali różnymi nazwami te substancje, którym przyzna jemy, że są podmiotami zupełnie różnych aktów lub przypadłości i abyśmy potem badali, czy te różne nazwy oznaczają różne rzeczy, czy też [rzecz] jedną i tą samą. Są więc pewne akty, które nazywamy cielesny mi, jak wielkość, kształt, ruch i wszystkie inne, których nie można po myśleć bez rozciągłości przestrzennej, a substancję, której one przysługu ją, nazywamy ciałem. I nie można sobie wyobrazić, aby inna była substancja będąca podmiotem kształtu, inna będąca podmiotem ruchu lokalnego itd., gdyż wszystkie te akty zgadzają się ze sobą w jednym wspólnym pojęciu rozciągłości. Są ponadto inne akty, które nazywamy myślowymi, jak poznawanie, chcenie, wyobrażanie sobie, czucie itd., które zgadzają się wszystkie ze sobą we wspólnym pojęciu myślenia albo ujmowania, albo świadomości. A o substancji, w której [one] tkwią, powiadamy, że jest ona rzeczą myślącą albo umysłem, albo [określamy ją] jakąkolwiek inną nazwą, 6
1
6
7
Zob. tamże. Zob. str. 159.
162
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bylebyśmy jej nie pomieszali z substancją cielesną, gdyż aktów myślowych nie łączy żadne powinowactwo z aktami cielesnymi, a myślenie, które jest ich pojęciem wspólnym, całkowicie różni się od rozciągłości, która jest pojęciem wspólnym [aktów] tamtych. Skoro zaś tworzyliśmy dwa odręb ne pojęcia tych dwóch substancji, łatwo można poznać na podstawie tego, co zostało powiedziane w szóstej Medytacji, czy są one jedną i tą samą [sub stancją], czy też różnymi. Z A R Z U T TRZECI Cóż więc z tego różniłoby się od mojego myślenia? O czymże z tego można powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzielone?* Być może, że odpowie ktoś na to pytanie w następujący sposób: od mojego myślenia różnię się ja sam, który myślę, a myślenie moje nie jest wprawdzie ode mnie oddzielone, lecz jest różne w taki sposób, w jaki (jak poprzednio zostało powiedziane) różni się tańczenie od tańczącego. A jeśliby P[an] Kfartezjusz] pokazał to, że tym samym jest ten, który po znaje, i intelekt, wrócilibyśmy do scholastycznego sposobu mówienia. In telekt poznaje, wzrok widzi, wola chce, a drogą najwłaściwszej analogii, chodzenie lub przynajmniej zdolność chodzenia będzie chodziła. Wszyst ko to jest ciemne, niewłaściwe i zupełnie niegodne zwykłej przejrzystości Pana Des Cartes. ODPOWIEDŹ Nie przeczę, że ja, który myślę, różnię się od mojego myślenia, jak rzecz od sposobu bycia (modus); lecz gdy pytam: cóż więc z tego różniłoby się od mojego myślenia, mam na myśli rozmaite wyliczone tam odmiany myślenia, nie zaś moją substancję. A gdy dodaję: o czymże z tego można powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzielone, zaznaczam tylko, że mi te wszystkie odmiany myślenia przysługują. I nie widzę, co by można wymyślać wątpli wego lub niejasnego. ZARZUT CZWARTY Mc mi więc innego nie pozostaje, jak przyznać, że nie mogę sobie wyobra zić, czym jest ten wosk, lecz tylko ująć [to] samym umysłem**. Zachodzi wielka różnica pomiędzy wyobrażaniem sobie, to znaczy posiadaniem jakiejś idei, a ujmowaniem umysłem, to znaczy wnoszeniem na podstawie rozumowania, że rzecz jakaś jest, czyli że rzecz jakaś istnie8
Zob. str. 52.
9
Zob. str. 53.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
163
autora
je. Ale nie wyjaśnił nam P[an] K[artezjusz], czym się różnią. Zaiste dawni perypatetycy dość jasno pouczyli, że substancji nie poznaje się zmysłami, lecz się [o niej] wnosi na podstawie rozumowania. Cóż zaś powiadamy, jeśli może rozumowanie nic jest niczym innym jak złączeniem i związaniem nazw lub nazwań przez ten wyraz „jest"} Przy [takim rozumieniu tego wyrazu] zupełnie niczego nie wnosimy rozumo waniem o naturze rzeczy, lecz o ich nazwaniach, obojętne czy złączyli byśmy nazwy rzeczy na podstawie umowy (którą ustanowiliśmy własnowolnie odnośnie ich znaczeń), czy nie. Jeśliby tak było, jak być może, rozumowanie będzie zależało od nazw, nazwy od wyobraźni, a wyobraź nia być może, jak mniemam, od poruszenia narządów cielesnych - i w ten sposób umysł nie będzie niczym innym jak poruszeniem w pewnych częściach wyposażonego w narządy ciała. ODPOWIEDŹ Różnicę między wyobraźnią a pojęciem czystego umysłu wyjaśniłem tu jakby przykładowo, wyliczając, co w wosku jest tym, co sobie wyobrażamy, co zaś pojmujemy samym umysłem, lecz gdzie indziej wy jaśniłem, jakim sposobem jedną i tę samą rzecz, na przykład pięciobok, inaczej poznajemy umysłowo, a inaczej [ją] sobie wyobrażamy. W rozumo waniu zaś zachodzi łączenie nie nazw, lecz rzeczy przez nazwy oznaczonych i dziwię się, że może komuś coś przeciwnego przyjść do głowy. Któż bowiem wątpi w to, że Francuz i Niemiec mogą w zupełnie jednakowy sposób ro- 179 zumować o tych samych rzeczach, podczas gdy wyrażają się przy pomocy zupełnie różnych słów? A czyż filozof nie potępia sam siebie, gdy mówi o umowach, któreśmy własnowolnie ustanowili odnośnie znaczenia słów? Jeżeli bowiem uznaje, że słowa coś znaczą, dlaczego nie chce, by rozumo wania nasze odnosiły się raczej do tego czegoś, co jest oznaczone, niż do samych słów? I z pewnością, tym samym prawem, na mocy którego docho dzi do wniosku, że umysł jest poruszeniem, mógłby też wnosić, że ziemia jest niebem lub cokolwiek innego, co by mu się podobało. 1 0
ZARZUT PIĄTY (ODNOŚNIE MEDYTACJI TRZECIEJ: O BOGU) Niektóre z nich (mianowicie z myśli ludzkich) są jak gdyby
rzeczy i tym tylko właściwie przysługuje o człowieku, chimerze, niebie, aniele, 1 0
1 1
Tzn. w drugiej Medytacji. Zob. str. 59.
obrazami
nazwa idei, gdy na przykład Bogu . 11
myślę
164
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Gdy myślę o człowieku, poznaję ideę, czyli obraz złożony z kształtu i z barwy, o którym mogę powątpiewać, czy jest [on] podobizną człowie ka, czy nie. Podobnie, gdy myślę o niebie. Gdy myślę o chimerze, pozna ję ideę, czyli obraz, o którym mogę powątpiewać, czy jest [on] czy też nie podobizną jakiegoś zwierzęcia nie istniejącego, lecz które mogłoby istnieć lub które istniało w innych czasach. Wreszcie myślącemu o aniele staje w umyśle czasem obraz płomienia, niekiedy [zaś] uskrzydlonego, pięknego dziecięcia, o którym [to obrazie] wydaje mi się pewne, że nie zawiera [on] w sobie podobieństwa do anioła; nie jest [on] więc też ideą anioła. Lecz jako wierzący, że istnieją jakieś stworzenia posługujące Bogu, niewidzialne i niematerialne, rzeczy, w którą wierzymy lub która jest przedmiotem naszych domysłów, nadajemy nazwę anioła, podczas gdy idea, przy pomocy której wyobrażam sobie anioła, jest złożona z idei rzeczy widzialnych. W podobny sposób nie posiadamy żadnego obrazu, czyli idei Boga, odpowiadającej czcigodnemu imieniu Boga. I dlatego wstrzymujemy się od oddawania czci Bogu w podobiźnie, aby się nam nie zdawało, że możemy pojąć Tego, który jest niepojęty. Wydaje się więc, że nie ma w nas żadnej idei Boga. Lecz jak ślepy od urodzenia, zbliżając się częściej do ognia i czując, że się ogrzewa, poznaje, że istnieje coś, przez co zostaje ogrzany, a słysząc, że nazywa się to ogniem, wnosi stąd, że ogień istnieje, ani jednak nie poznaje, jakiego ogień jest kształtu lub barwy, ani nie posiada w ogóle żadnej idei ognia, ani przedstawiającego się umysłowi [jego] obrazu; podobnie i człowiek, który poznaje, że powinna istnieć jakaś przyczyna jego obrazów lub idei oraz inna wcześniejsza przyczyna tej przyczyny, i tak w dalszym ciągu, dojdzie wreszcie do kresu, czyli do przyjęcia jakiejś przyczyny wiecznej, która nie może mieć wcześniejszej od siebie przyczyny, gdyż nigdy nie zaczęła istnieć - dochodzi do wniosku, że z konieczności istnieje coś wiecznego. A jed nak nie posiada żadnej idei, o której mógłby powiedzieć, że jest ideą tego wiecznego [bytu], lecz rzecz, w którą wierzy lub którą uznaje, nazywa, czyli nadaje jej miano Boga. Ponieważ z tego założenia, że posiadamy w naszej duszy ideę Boga, przechodzi P[an] K[artezjusz] do udowodnienia tego teorematu, że istnie je Bóg (to jest najpotężniejszy, mądry stwórca świata), należało bardziej rozwinąć tę ideę Boga i wyprowadzić z niej nie tylko Jego istnienie, lecz również stworzenie świata. ODPOWIEDŹ Przez nazwę „idea" chce tu rozumieć [filozof] same tylko obrazy rze czy materialnych wymalowane w cielesnej wyobraźni; założywszy to,
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
165
autora
łatwo mu jest dowieść, że nie może istnieć żadna właściwa idea anioła lub Boga. Lecz ja wszędzie, tu i ówdzie, a zwłaszcza w tym właśnie miejscu pokazuję, że nazwę „idea" odnoszę do tego wszystkiego, co bywa bezpo średnio ujmowane przez umysł, tak, że gdy chcę i obawiam się, ponieważ zarazem uświadamiam sobie, że chcę i obawiam się, samo [to] chcenie i [ta] obawa bywają przeze mnie zaliczane do idei. A posłużyłem się tą nazwą, ponieważ była ona już powszechnie używana przez filozofów dla oznaczenia form ujmowania dokonywanego przez umysł boży, chociaż nie uznajemy w Bogu żadnej wyobraźni; nie miałem zresztą żadnej [nazwy] bardziej stosownej. Sądzę jednak, że dostatecznie rozwinąłem ideę Boga dla tych, którzy zechcą skupić uwagę na podanym przeze mnie znaczeniu; nie mógłbym jednak nigdy [uczynić tego] w dostatecznym stopniu dla tych, którzy wolą inaczej niż ja rozumieć moje słowa. To wreszcie, co dodaje się tu na temat stworzenia świata, zupełnie nie należy do poruszonego zagadnienia. ZARZUT SZÓSTY Inne jednak (przeżycia świadome) mają jakieś inne jeszcze formy; gdy na przykład chcę, gdy się boję, gdy twierdzę, gdy przeczę, wtedy wprawdzie zawsze ujmuję jakąś rzecz jako przedmiot (subiectum) mojej myśli, lecz także ogarniam myślą coś więcej niż podobieństwo do tej rzeczy. Z nich jedne nazywają się chceniami albo uczuciami, drugie zaś sądami . Gdy ktoś chce lub boi się, posiada zaiste obraz rzeczy, której się lęka, 182 i działania, którego chce, lecz nie wyjaśnia się, co ponadto obejmuje my ślą chcący lub bojący się. A choć bojaźń jest wprawdzie myśleniem (cogitatió), nie widzę, w jaki sposób może być inną [myślą] niż myśl o rze czy, której się ktoś boi. Czymże bowiem jest lęk przed napadającym lwem jak nie ideą napadającego lwa oraz skutkiem (który taka idea wywołuje w sercu), doprowadzającym bojącego się do owego ruchu zwierzęcego, który nazywamy ucieczką? Ten ruch ucieczki już nie jest myśleniem i dlatego należy uznać, że w bojaźni nie istnieje inne myślenie poza tym, które zasadza się na podobiźnie rzeczy. To samo można by powiedzieć 0 woli. Poza tym twierdzenie i przeczenie nie dokonuje się bez głosu i bez nazywania tak, że zwierzęta bezrozumne nie tylko nie mogą twierdzić 1 przeczyć, ale nawet nie [mogą tego czynić] myśleniem, a więc ani wy dawać sądów; a jednak myślenie może być podobne w człowieku i w zwie rzęciu. Albowiem, gdy twierdzimy, że człowiek biegnie, nie mamy innej 12
Zob. str. 59.
166
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
myśli od tej, którą ma pies, który widzi biegnącego swego pana; twierdze nie lub przeczenie nie dodaje więc niczego do prostych myśli jak chyba myśl, że nazwy, z których składa się twierdzenie, są w twierdzącym nazwami tej samej rzeczy. Nie znaczy to, że obejmuje się myśleniem coś więcej niż podobiznę rzeczy, lecz tę samą podobiznę dwukrotnie. ODPOWIEDŹ Jest oczywiste, że czymś innym jest widzieć lwa i zarazem go się bać, a czymś innym tylko go widzieć. Dalej, czymś innym jest widzieć czło183 wieka biegnącego, a czymś innym sobie samemu twierdzić, że się go widzi, co dokonuje się bez wydawania głosu. I niczego tu nie zauważam, co wymagałoby odpowiedzi. Z A R Z U T SIÓDMY Pozostaje mi tylko zbadać, w jaki sposób otrzymałem ową ideę od Boga. Bo nie otrzymałem jej ani przy pomocy zmysłów, ani też nigdy nie przyszła do mnie niespodzianie, jak zazwyczaj idee rzeczy zmysłowych, kiedy się same te rzeczy narzucają, względnie wydają narzucać zewnętrznym organom zmys łów. Nie utworzyłem jej także sam, bo nie mogę niczego zgoła z niej ująć ani niczego do niej dodać. Wobec tego nie pozostaje nic innego, jak przyjąć, że jest mi wrodzona, tak samo, jak mi jest wrodzona idea mnie samego . Jeśliby nie była dana idea Boga (nie jest zaś dowiedzione, by była dana), jak się wydaje, że nie jest dana, upada całe to dociekanie. Poza tym idea mnie samego powstaje we mnie (jeśli rozważane jest moje ciało) dzięki wzrokowi (a jeśli dusza) [to] w ogóle nie ma żadnej idei duszy, lecz na podstawie rozumowania wnosimy, że istnieje coś wewnątrz ciała ludzkie go, co mu udziela ruchu zwierzęcego, dzięki czemu czuje i rusza się; i to czymkolwiek ono jest, bez [żadnej] idei nazywamy duszą. 1 3
ODPOWIEDŹ Jeśliby była dana idea Boga (jak jest oczywiste, że jest ona dana), upada cały ten zarzut. A gdy dodaje się, że nie jest dana idea duszy, lecz że się [do niej] dochodzi na podstawie rozumowania, to wychodzi na to samo, jak gdyby się powiedziało, że nie jest dany jej obraz wymalowany w wyobraźni, lecz że dane jest jednak to, co ja nazwałem ideą.
1 3
Zob. str. 7 1 .
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
167
ZARZUT ÓSMY Druga zaś idea słońca jest wzięta z obliczeń astronomicznych, tzn. z pew nych wrodzonych mi pojęć . Wydaje się, że w jednym czasie występuje jedna jedyna idea słońca, czy to widziane jest [ono] oczyma, czy to na podstawie rozumowania wie się, że jest ono wielokrotnie większe, niż się wydaje. To drugie bowiem nie jest ideą słońca, lecz dowodem otrzymanym na podstawie argumentów, że idea słońca byłaby o wiele większa, gdyby było [ono] oglądane ze znacznie mniejszej odległości. Zaiste w rozmaitych czasach mogą występować różne idee słońca, gdy na przykład w jednym czasie ogląda się je gołym okiem, a w innym przez lunetę. Lecz wywody astronomii nie czynią idei słońca większą lub mniej szą; pouczają raczej o tym, że idea podpadająca pod zmysły jest zwod nicza. u
ODPOWIEDŹ Również i tutaj to, o czym się powiada, że nie jest ideą słońca, a co się jednak opisuje, jest tym samym, co ja nazywam ideą. ZARZUT DZIEWIĄTY Bez wątpienia bowiem te idee, które mi przedstawiają substancję, są czymś więcej i zawierają w sobie więcej - że się tak wyrażę - obiektywnej rzeczywi stości (realitatis obiectwae), aniżeli te, które przedstawiają tylko modi, czy też przypadłości (accidentia); a znowuż idea, przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny, nieskończony, wszystkowiedzący, wszechmo gący i jest stworzycielem wszystkiego, co jest poza nim, zawiera z pewnością więcej obiektywnej rzeczywistości aniżeli te idee, które przedstawiają substan cje skończone . Nieraz już poprzednio zauważyłem, że nie jest dana żadna idea Boga ani duszy; teraz dodaję: ani też substancji. Do substancji bowiem (jako do tego, co jest materią poddaną przypadłościom i zmianom) dochodzi się samym rozumowaniem; nie bywa wszakże pojmowana ani się nam nie okazuje w żadnej idei. Jeżeli to jest prawdą, to jakże można powiedzieć, że idee, które okazują mi substancje, są czymś więcej i więcej zawierają obiektywnej rzeczywistości aniżeli te, które okazują mi przypadłości? Poza tym, niechże na nowo rozważy P[an] Kfartezjusz], co chce wypowiedzieć [przez wyrażenie] „więcej rzeczywistości". Czyż rzeczywistość może być 15
1 4
1 5
Zob. str. 6 1 . Zob. str. 62.
168
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
więcej lub mniej [rzeczywista]? Albo, jeżeli sądzi, że jedna rzecz może być bardziej rzeczą niż druga, niech rozważy, jak by to mógł stosownie do naszej pojętności wyjaśnić z taką wnikliwością, jaka potrzebna jest w każdym dowodzie i jaką sam posłużył się gdzie indziej. ODPOWIEDŹ Niejednokrotnie zauważyłem, że ideą nazywam [zarówno] to właśnie, do czego dochodzi się rozumem, jak i to, co bywa przyjmowane do świa domości w jakikolwiek inny sposób. I dostatecznie wyjaśniłem, w jaki sposób rzeczywistość może być więcej lub mniej [rzeczywista]; tak mia nowicie, że substancja bardziej jest rzeczą aniżeli modus oraz gdyby się przyjmowało rzeczywiste jakości lub niezupełne substancje, to są one bardziej rzeczami aniżeli modi, lecz mniej niż substancje zupełne a wreszcie, gdyby była substancja nieskończona i niezależna, bardziej jest ona rzeczą aniżeli [substancja] skończona i zależna. To zaś wszystko jak najbardziej jest oczywiste. 186
Z A R Z U T DZIESIĄTY Pozostaje więc jedynie idea Boga, nad którą należy się zastanowić, czy nie ma w niej czegoś takiego, co by nie mogło pochodzić ode mnie samego. Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, niezależną, o najwyż szym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, o ile istnieje. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie, że im uważniej się nad nimi zastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by pochodziły ode mnie samego. Musi się więc, na podstawie tego, co przed chwilą powiedzia łem, dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje **. Rozważając przymioty Boga po to, abyśmy z nich zaczerpnęli ideę Boga i abyśmy dojrzeli, czy jest w niej coś, co by nie mogło pochodzić od nas samych, odkrywam, jeśli się nie mylę [tę prawdę], że to, co łączy się w naszej myśli z imieniem Boga, ani nie pochodzi od nas, ani nie jest ko nieczne, aby pochodziło skądinąd jak od przedmiotów zewnętrznych. Przez imię Boga rozumiem bowiem substancję, to znaczy rozumiem (nie za pośrednictwem idei, lecz dzięki rozumowaniu), że Bóg istnieje. Nieskoń czoną (tzn., że nie mogę pojąć ani wyobrazić sobie jej granic lub najdal szych części, abym nie mógł jeszcze wyobrazić sobie dalszych); z tego wynika, że w związku z imieniem tego, co nieskończone, nie powstaje idea nieskończoności bożej, lecz moich własnych granic względnie ograniczeń. Niezależną, to znaczy: nie znam przyczyny, z której wywodziłby się Bóg. 1
1 6
Zob. str. 66.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
169
Z tego okazuje się, że nie posiadam innej idei łączącej się z imieniem tego, co niezależne, poza pamięcią moich idei poczynających się w różnych czasach i dlatego zależnych. Dlatego też mówić, że Bóg jest niezależny, nie jest niczym innym, jak mówić, że Bóg należy do liczby tych rzeczy, których początku nie wy- i obrażam sobie. Tak samo jak mówić, że Bóg jest nieskończony, jest tym samym, jak gdybyśmy mówili, że należy On do liczby tych rzeczy, któ rych granic nie pojmujemy. A w ten sposób odpada wszelka idea Boga; jakaż to bowiem jest idea bez początku i bez granic? 0 najwyższym rozumie. Pytam w tym miejscu: za pośrednictwem jakiej idei poznaje P[an] K[artezjusz] poznawanie właściwe Bogu? 0 najwyższej mocy. I znowu: za pośrednictwem jakiej idei bywa pozna na moc odnosząca się do rzeczy przyszłych, to znaczy nie istniejących? Ja z całą pewnością poznaję moc na podstawie obrazu lub pamięci minio nych czynności, wnioskując w sposób następujący: tak uczynił, a więc mógł tak uczynić; wobec tego istniejący jako ten sam, będzie mógł znów tak uczynić, to znaczy: ma moc czynienia [w ten sposób]. To wszystko są to już idee, które mogą wywodzić się z przedmiotów zewnętrznych. Stworzyciela wszystkiego, co istnieje. Mogę sam sobie utworzyć pewien obraz stwarzania na podstawie tego, co widziałem, na przykład człowieka rodzącego się lub rosnącego i wychodzącego niejako od punktu [a docho dzącego] do postaci i wielkości, jaką posiada obecnie. Nikt nie posiada innej idei łączącej się z imieniem Stwórcy. Lecz po to, by dowieść stworzenia, nie wystarcza, że możemy sobie wyobrazić świat [jako] stworzony. I dlatego, choćby się dowiodło, że istnieje coś nieskończonego, niezależne go, o najwyższej mocy itd., jednak nie wynika stąd, że istnieje Stworzyciel. Chyba żeby ktoś sądził, że z tego, iż istnieje coś, o czym wierzymy, że stworzyło wszystko inne, można by poprawnie wnosić, że świat został niegdyś przez to coś stworzony. Ponadto, skoro powiada, że idea Boga i naszej duszy jest nam wrodzo na, chciałbym wiedzieć, czy dusze pogrążonych w głębokim śnie, bez marzeń sennych, myślą. Jeżeli nie myślą, to nie mają wówczas żadnych idei. Dlatego też żadna idea nie jest wrodzona, bo to, co jest wrodzone, zawsze jest obecne. ODPOWIEDŹ
Nic z tego, co przypisujemy Bogu, nie może pochodzić od przedmio tów zewnętrznych jako od wzoru, gdyż nic w Bogu nie jest podobne do tego, co znajduje się w rzeczach zewnętrznych, to jest cielesnych; co kolwiek zaś niepodobnego do nich jest przedmiotem naszego myślenia, to
170
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
oczywiście nie pochodzi od nich, lecz od znajdującej się w naszej myśli przyczyny tej odmienności. I pytam tu, na jakiej podstawie ten filozof wyprowadza poznanie Boga z rzeczy zewnętrznych? Z łatwością zaś tłumaczę, jaką mógłbym mieć Jego ideę, twierdząc, że przez ideę rozumiem to wszystko, co jest formą jakie goś uświadamiania sobie. Któż bowiem jest taki, żeby nie uświadamiał sobie, że coś poznaje? A stąd, któż nie posiadałby tej formy lub idei poznawania, którą rozciągając w sposób nieograniczony tworzy ideę poz nawania bożego, a w podobny sposób i innych Jego przymiotów? Ponie waż zaś posłużyliśmy się ideą Boga, która znajduje się w nas, do wyka zania Jego istnienia, a w tej idei mieści się tak niezmierna moc, że rozu miemy, iż jest sprzecznością, aby, jeśli Bóg istnieje, istniało cokolwiek innego poza Nim, jak tylko to, co przez Niego zostało stworzone, dla tego z tego, że dowiedzione zostało Jego istnienie, wynika jasno, że zo stało również dowiedzione, iż cały świat, czyli wszystkie rzeczy różne od Boga, jakiekolwiek istnieją, zostały przez niego stworzone. 189 Wreszcie, gdy powiadamy, że jakaś idea jest nam wrodzona, nie rozu miemy przez to, że mamy ją stale przed oczami, w ten sposób bowiem w ogóle żadna nie byłaby wrodzona; lecz to tylko [mamy na myśli], że w nas samych posiadamy zdolność wywołania jej. ZARZUT JEDENASTY Cała siła tego dowodu polega na tym, że poznaję, iż nie byłoby możliwe, żebym był takiej natury, jakiej jestem, a mianowicie takiej, że mam w sobie ideę Boga, gdyby nie istniał naprawdę Bóg. Ten Bóg - powiadam - którego idea jest we mnie . Ponieważ więc nie zostało wykazane, że posiadamy ideę Boga, a reli gia chrześcijańska zobowiązuje nas do tego, by wierzyć, że Bóg jest niepojmowalny, to znaczy, jak mi się wydaje, taki, którego idea nie istnieje, [stąd] wynika, że istnienie Boga nie zostało wykazane, a tym mniej stwo rzenie. 17
ODPOWIEDŹ Gdy się powiada o Bogu, że jest On niepojmowalny, to rozumie się to o pojęciu ogarniającym Go w sposób adekwatny. W jaki zaś sposób posiada się ideę Boga, zostało wielokrotnie, aż do znudzenia powiedziane; a tu zupełnie nic [takiego] nie dochodzi, co by obalało moje dowody. 1 7
Zob. str. 7 1 .
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
171
autora
ZARZUT
DWUNASTY
(ODNOŚNIE MEDYTACJI CZWARTEJ: O PRAWDZIE
I FAŁSZU)
Tak więc poznaję z całą pewnością, że błąd sam w sobie nie jest niczym realnym, lecz jest tylko pewnym brakiem. Że więc do tego, abym błądził, nie potrzeba mi jakiejś władzy (potestas) danej mi w tym właśnie celu od Boga . Jest rzeczą pewną, że niewiedza jest tylko brakiem i że nie potrzeba jakiejś pozytywnej zdolności do niewiedzenia; gdy chodzi jednak o błąd, to rzecz nie jest tak oczywista. Wydaje się bowiem, że kamienie i rzeczy nieożywione dlatego tylko nie mogą błądzić, że nie mają ani zdolności rozumowania, ani wyobrażania sobie; przeto pochopny jest wniosek, że do błądzenia potrzebna jest zdolność rozumowania lub przynajmniej wy obrażania sobie, które to zdolności są obie pozytywne, przynależne wszyst kim i samym tylko [jestestwom] błądzącym. Ponadto P[an] K[artezjusz] powiada tak: znajduję, że zależą one (a mia nowicie moje błędy) od współdziałania dwóch przyczyn, a to od mojej zdol ności poznawania i zdolności wybierania czy też wolności decyzji . To wydaje się sprzeczne z poprzednio [wypowiedzianym]. Trzeba tu też zaznaczyć, że wolność decyzji jest przyjęta bez udowodnienia, wbrew poglądom kalwinów. 18
19
ODPOWIEDŹ Chociaż do błądzenia potrzebna jest zdolność rozumowania (lub raczej sądzenia, czyli twierdzenia i przeczenia), gdyż jest ono niewątpliwie jej niedostatkiem, to jednak nie wynika stąd, że ten niedostatek jest rzeczy wisty, tak jak i ślepota nie jest czymś rzeczywistym, chociaż o kamieniach nie powiada się, że są ślepe dlatego tylko, że nie są one zdolne do widze nia. I dziwię się, że dotychczas nie znalazłem w tych zarzutach żadnego poprawnego wnioskowania. Niczego zaś tu nie przyjąłem odnośnie wol ności jak tylko to, czego wszyscy w sobie doświadczamy, a jest to dla przyrodzonego światła rozumu najoczywistsze, i nie rozumiem, dla jakiej przyczyny powiada się, że pozostaje [ono] w sprzeczności z tym, co poprzednio [wypowiedziane]. Chociaż zaś są może i liczni, którzy uwzględniając przeznaczenie po chodzące od Boga, nie mogą pojąć, jak zgadza się z nim nasza wolność, to każdy jednak, gdy rozpatruje tylko samego siebie, doświadcza, że jed nym i tym samym jest to, co dobrowolne, i to, co wolne. I nie miejsce tu na rozważanie tego, jakie są w tej sprawie poglądy innych. 1 8
1 9
Zob. str. 74. Zob. str. 75.
172
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ZARZUT
filozofii
TRZYNASTY
Gdy na przykład rozważałem w tych dniach, czy cośkolwiek istnieje na świecie, i spostrzegłem, że z tego samego, iż to rozważałem, oczywiście wyni ka, że ja istnieję, nie mogłem się powstrzymać od wydania sądu, że to, co tak jasno pojmowałem, jest prawdą; nie dlatego, żeby mnie do tego zmusiła jakaś siła zewnętrzna, lecz dlatego, że wielka jasność pojmowania wywołała wielką skłonność mojej woli i tym bardziej dobrowolnie i swobodnie w to uwierzy łem, im mniej byłem w stosunku do tego niezdecydowany . To wyrażenie „wielka jasność pojmowania" jest przenośne, a więc i nie 192 nadające się do dowodzenia. Każdy zaś, kto pozbawiony jest wątpliwości, zasłania się takim światłem i ma skłonność woli [pobudzającą] go do stwier dzenia tego, w co nie wątpi, [skłonność] nie mniejszą niż ten, kto napraw dę wie. Światło to może więc być przyczyną [tego], że ktoś uporczywie broni jakiegoś poglądu lub trzyma się [go], lecz nie [tego], że wie, iż jest on prawdziwy. Ponadto nie tylko wiedzieć, że coś jest prawdą, lecz także wierzyć lub wyrażać zgodę obce jest woli, gdyż w to, co bywa dowiedzione przy pomocy mocnych argumentów lub podawane jako wiarogodne, w to chcąc nie chcąc wierzymy. Jest prawdą, że twierdzić i przeczyć, bronić twier dzeń lub je zbijać są to akty woli, ale nie wynika stąd, że wewnętrzne zgadzanie się zależy od woli. Przeto nie jest dostatecznie uzasadniony następujący wniosek: i w tym właśnie niezwłaściwym używaniu wolności decyzji zawiera się ów brak, który stanowi istotę (formam) błędu . 2 0
21
ODPOWIEDŹ Zupełnie nie należy do rzeczy pytać się, czy wyrażenie „wielka jasność' jest wyrażeniem nadającym się do dowodzenia, czy tylko wyjaśniającym, jakim jest [ono] w rzeczywistości. Każdy bowiem wie, że przez światło w intelekcie należy rozumieć wyrazistość poznania, której może nie posiadają ci wszyscy, którzy sądzą, że ją mają, lecz to nie przeszkadza, że jest [ona] bardzo różna od uporczywego mniemania powziętego bez oczy wistego pojmowania. Gdy się tu zaś twierdzi, że rzeczy jasno i wyraźnie poznane uznaje my, chcąc nie chcąc, jest tym samym, jak gdyby się powiedziało, że my do dobra jasno poznanego, chcąc nie chcąc, zmierzamy, wyraz bowiem „nie chcąc" nie jest właściwy w takich wyrażeniach, gdyż pociąga za sobą, że [tego samego] chcemy i nie chcemy. 2 0
Zob. str. 7 7 - 7 8 .
2 1
Zob. str. 79.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
173
ZARZUT CZTERNASTY (ODNOŚNIE MEDYTACJI PIĄTEJ: O ISTOCIE RZECZY MATERIALNYCH) Gdy na przykład wyobrażam sobie trójkąt, to choć może taka figura ni gdzie na świecie nie istnieje poza moją świadomością ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wieczną, która ani nie została przeze mnie wymyślona, ani nie jest od mego umysłu zależna. Wynika to z tego, że można udowodnić różne własności owego trójkąta . Jeżeli trójkąt nigdzie na świecie nie istnieje, nie pojmuję, w jaki spo sób ma jakąś naturę, co bowiem nigdzie nie jest, to nie jest, ani więc nie posiada istnienia, ani żadnej natury. Trójkąt w umyśle powstaje z trójkąta widzianego lub wytworzonego z widzianych. Gdybyśmy bowiem raz nazwali rzecz (od której, jak sądzimy, pochodzi idea trójkąta) mianem trójkąta, to chociaż ginie sam trójkąt, nazwa zostaje. Podobnie, jeżelibyśmy raz pojęli naszą myślą, że kąty trójkąta wszystkie razem równają się dwom prostym i trójkątowi nadalibyśmy tę drugą nazwę: „posiadający trzy kąty równe dwom prostym", to, chociażby nawet nie istniał w świecie żaden kąt, jednak pozostałaby nazwa, i wieczna będzie prawda tego zdania: „trójkąt posiada trzy kąty równe dwom prostym". Lecz nie będzie wieczna natura trójkąta, gdyby przypadkiem zginął wszelki trójkąt. 11
W podobny sposób prawdziwe na wieki będzie zdanie: „człowiek jest zwierzęciem", z uwagi na wieczne nazwy, lecz wraz z ustaniem rodzaju ludzkiego nie będzie więcej ludzkiej natury. Stąd wiadomo, że istota, o ile różni się od istnienia, nie jest niczym innym jak połączeniem wyrazów za pośrednictwem słowa jest". I dlatego istota bez istnienia jest naszym wymysłem. A wydaje się, że jak obraz człowieka w umyśle ma się do człowieka, tak ma się istota do istnienia; albo też: jak [ma się] to zdanie: „Sokrates jest człowiekiem" do tego: „So krates jest lub istnieje", tak [ma się] istota Sokratesa do jego istnienia. Gdy Sokrates nie istnieje, „Sokrates jest człowiekiem" oznacza już tylko zespo lenie wyrazów, a pod wyrazami „jest" lub „być" kryje się obraz jedności rzeczy nazwanej dwoma wyrazami. ODPOWIEDŹ Wszystkim znane jest rozróżnienie istoty i istnienia, a to, co powiada się tu o nazwach wiecznych, w miejsce pojęć lub idei wiecznej prawdy, poprzednio już w dostateczny sposób zostało odrzucone. 2 2
Zob. str. 82-83.
174
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Z A R Z U T PIĘTNASTY (ODNOŚNIE MEDYTACJI SZÓSTEJ: O ISTNIENIU RZECZY MATERIALNYCH) Skoro bowiem Bóg nie dał mi żadnej zdolności, by to (czy idee pochodzą od ciał, czy też nie) poznać, lecz przeciwnie, wielką skłonność do uwierzenia, że pochodzą one od rzeczy cielesnych, nie widzę, w jaki sposób można by pojąć, że nie jest on zwodzicielem, jeśliby one pochodziły skądinąd niż od rzeczy cielesnych; a zatem rzeczy cielesne istnieją . Powszechny jest pogląd, że nie popełniają grzechu: lekarze, którzy zwodzą chorych dla ich zdrowia; podobnie i ojcowie, którzy wprowadza ją w błąd swych synów dla ich dobra. Również i zbrodnia zwodzenia nie zasadza się na fałszywości wypowiedzi, lecz na krzywdzie zwodzonych. Niech więc rozważy P[an] Kfartezjusz], czy prawdziwe jest zdanie wzięte powszechnie: Bóg w żadnym wypadku nie może nas zwodzić; jeżeli bowiem nie jest ono prawdziwe tak powszechnie, to nie wynika [z niego] ten wniosek: a więc rzeczy cielesne istnieją. 2 3
ODPOWIEDŹ Do [otrzymania] mego wniosku nie jest potrzebne, abyśmy w żadnym wypadku nie mogli być zwodzeni (chętnie bowiem przyznałem, że często bywamy zwodzeni), lecz abyśmy nie byli wprowadzani w błąd [wówczas], gdy ten nasz błąd świadczy o woli zwodzenia w Bogu, której istnienie w Nim jest czymś sprzecznym. Znowu tutaj występuje złe wnioskowanie. ZARZUT OSTATNI Teraz bowiem zdaję sobie sprawę, jak bardzo wielka jest między nimi (to znaczy między jawą i marzeniem sennym) różnica, polegająca na tym, że nigdy pamięć nie może tak powiązać snów ze wszystkimi innymi zdarzeniami życia . Pytam, czy jest to pewne, że ktoś wątpiący w śnie o tym, czy śpi, czy nie śpi, nie może śnić, że jego marzenie senne łączy się zgodnie z ideami rzeczy dawno minionych. Jeżeli może, w takim razie to, co śniącemu wydaje się zdarzeniami jego uprzednio spędzonego życia, może być oce nione jako prawdziwe w sposób nie mniej właściwy, niż gdyby był na jawie. Poza tym, ponieważ jak sam twierdzi, pewność i prawda wszelkiej wiedzy zawisła od samego poznania prawdziwego Boga, [dlatego] ateusz albo nie może wnosić, że jest na jawie na podstawie pamięci uprzednio 2 Ą
2 3
2 4
Zob. str. 95. Zob. str. 102.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
175
spędzonego życia, albo może ktoś wiedzieć, że się znajduje na jawie bez poznania prawdziwego Boga. ODPOWIEDŹ
Śniący nie może w rzeczywistości zespalać tego, co śni, z ideami rze czy minionych, choć mógłby śnić, że dokonuje tego zespolenia. Któż bowiem zaprzecza temu, że śpiący może błądzić? Jednak po obudzeniu z łatwością pozna swój błąd. Może więc ateusz wnosić o tym, że jest na jawie, na podstawie pamię ci uprzednio spędzonego życia, lecz nie może wiedzieć, że jest to wystar czający znak, aby był pewny, że nie błądzi, jeżeliby nie wiedział, że został stworzony przez Boga, który nie wprowadza w błąd.
ZARZUTY
CZWARTE
LIST D O P R Z E S Ł A W N E G O MĘŻA Nie chciałeś mnie, Mężu Przesławny, uszczęśliwić za darmo! Za naj większe dobrodziejstwo żądasz wynagrodzenia i to zaiste wielkiego, sko ro chciałeś mi uprzystępnić [twe] znakomite dzieło pod tym tylko warun kiem, abym objawił swoje o nim mniemanie. Niewątpliwie ciężki to wa runek, który wymusiło pragnienie poznania spraw najszlachetniejszych i przeciwko któremu najchętniej bym protestował, gdyby, podobnie jak 197 pretor dopuszcza wyjątek: jeśli coś stało się z przemocy lub pod groźbą, tak i ja mógłbym podać nowy: jeśli coś stało się gwoli rozkoszy. Czegóż ty bowiem sobie życzysz? Nie spodziewasz się mego sądu o Autorze, gdyż już poprzednio wiadome ci było, jak wysoko cenię naj wyższą moc i niezwykłą erudycję jego umysłu. Dobrze też wiesz, jak uciążliwymi zajęciami jestem zaabsorbowany, a jeśli mi przypisujesz coś więcej, niż przystoi, to nie wynika stąd, bym nie zdawał sobie sprawy z moich braków. A jednak to, co przedkładasz do rozpatrzenia, jeżeli do maga się nieprzeciętnych zdolności, to tym bardziej spokojnego umysłu, aby wolny od zgiełku wszystkich rzeczy zewnętrznych mógł się zająć sam sobą, co, jak dostatecznie sobie uświadamiasz, stać się może tylko dzięki uważnej, medytacji i poprzez uporczywe wpatrywanie się [umysłu] w samego siebie. Niemniej należy być posłusznym, skoro każesz; w czym kolwiek uchybię, będzie to zawinione przez ciebie, jako przez tego, który zmusza do pisania. Chociaż zaś całe to dzieło mogłaby sobie przywłasz czyć filozofia, to jednak, ponieważ najskromniejszy mąż postawił się dobrowolnie przed trybunał teologów, odegram tu podwójną rolę: najpierw podam, jakie wedle mojego zdania mogliby zarzuty wytoczyć filozofowie w odniesieniu do najważniejszych zagadnień dotyczących natury naszego umysłu i [odnoszących się do] Boga - następnie zaś odsłonię wątpliwości, na które mógłby się na przestrzeni całego dzieła natknąć teolog.
O NATURZE UMYSŁU LUDZKIEGO Tu najpierw ogarnia zdumienie, że Przesławny Mąż to samo czyni zasadą całej swej filozofii, co przyjął boski Augustyn, mąż o najbystrzej-
Zarzuty
177
czwarte
szym umyśle, w pełni godzien podziwu nie tylko w sprawach teologicz nych, lecz również w zakresie filozofii. W drugiej bowiem księdze O wolnej decyzji, w rozdziale 3. Alipius rozprawiając z Evodiusem i mając udowod nić, że Bóg istnieje, powiada: Ażeby rozpocząć od tego, co najoczywistsze, najpierw cię zapytam, czy ty sam istniejesz; a może obawiasz się, że przy tym pytaniu popadniesz w błędy, podczas gdy niewątpliwie, gdybyś nie istniał, w ogóle nie mógłbyś się mylić? Podobne do tych są słowa naszego autora: lecz istnieje zwodziciel - nie wiem, kto nim jest - wszechpotężny i najprzebieglejszy, który zawsze rozmyślnie mnie łudzi. Nie ma wątpliwości, że istnieję, skoro mnie łudzi Lecz idźmy dalej i, co bardziej należy do rzeczy, przy patrzmy się temu, na jakiej podstawie mógł wnosić z tej zasady, że umysł nasz jest oddzielony od ciała. Mogę wątpić, czy posiadam ciało, a nawet, czy w ogóle istnieje w rzeczywistości jakieś ciało, a jednak nie godzi mi się wątpić, czy jestem, czyli istnieję, jak długo wątpię, czyli myślę. Ja więc, który wątpię i myślę, nie jestem ciałem; w przeciwnym wy padku wątpiąc o ciele, wątpiłbym o sobie samym. A nawet, chociażbym z uporem w umyśle nalegał, że w ogóle nie istnieje żadne ciało, to niemniej trwa w swej mocy założenie: ja jestem czymś, a więc nie jestem ciałem. Niewątpliwie wnikliwe [są te rozważania], lecz ktoś przeciwstawi się im, twierdząc, że autor sam sobie stawia zarzut: z tego, że wątpię o ciele lub że zaprzeczam temu, że ciało istnieje, nie wynika, że nie istnieje żadne ciało. Wobec tego może przypadkiem to właśnie, o czym przypuszczam, że jest niczym, ponieważ nie jest mi ono znane, w rzeczywistości nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam? Nie wiem tego i o to się nie spieram. Wiem, że istnieję; pytam jednak, kim jestem ja, o którym wiem, że istnieję. Jest rzeczą że znajomość tego, co tak dokładnie stwierdziłem, nie może niewątpliwą, opierać się na czymś, o czego istnieniu jeszcze nie wiem . Ale, gdy przyznaje, że na podstawie wywodów [przedłożonych w Roz prawie] o metodzie rzecz o tyle tylko została wywiedziona, aby wykluczyć wszystko, co cielesne z natury swego umysłu, nie jeżeli idzie o prawdziwy stan rzeczy, lecz jedynie, o ile idzie o jego ujmowanie (wskutek czego sens był taki, że niczego zupełnie nie poznał, o czym by wiedział, że należy do jego istoty, oprócz tego tylko, że jest rzeczą myślącą)^, wynika z tej odpowiedzi, że rozprawa tkwi jeszcze w tych samych granicach i że całe zagadnienie, które obiecuje sobie rozwiązać, pozostaje nie tknięte: w taki sposób z tego, że nie 1
1
Zob. str. 4 8 - 4 9 .
2
Zob. str. 5 1 . Zob. przedmowa str. 3 5 - 3 6 .
3
178
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
poznaje, iżby coś więcej do jego istoty należało, wynika, iż rzeczywiście też nic więcej do niej nie należy . Ponieważ jednak w całej drugiej Medytacji zo stało to przez niego wykazane, nie mogłem powstrzymać się przed wy znaniem swej tępoty. Lecz, o ile mogę przypuszczać, przystępuje [on] do udowodnienia tej rzeczy w Medytacji szóstej, gdyż osądził, że zależy ona od jasnego poznania. Boga, którego nie był jeszcze nabył w Medytacji drugiej. Tak więc rzeczy tej dowodzi: Ponieważ, powiada, wiem, że wszystko to, co jasno i wyraźnie pojmuję, takim może być stworzone przez Boga, jakim ja to pojmuję, to wystarcza mi, iż mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej, po to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej, bo przynajmniej Bóg może je urzeczy wistnić oddzielnie. Nie ma też znaczenia, jaka władza to sprawia, iż uważa się je za różne. Ponieważ więc z jednej strony posiadam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako rzeczy myślącej tylko, a nie rozciągłej, a z drugiej strony 200 wyraźną ideę ciała jako rzeczy rozciągłej tylko, a nie myślącej, jest rzeczą pewną, że zaiste ja jestem czymś różnym od mego ciała i bez niego mogę istnieć . Tu się nieco należy zatrzymać, wydaje mi się bowiem, że w tych nie wielu słowach tkwi sedno całej trudności. Najpierw zaiste, jeżeli przesłanka większa tego sylogizmu ma być praw dziwa, to powinna być rozumiana nie w odniesieniu do każdego, nawet jasnego i wyraźnego poznawania rzeczy, lecz tylko do adekwatnego. Przyznaje bowiem Mąż Przesławny w odpowiedzi teologowi, że wystar cza różnica formalna i nie trzeba realnej do tego, by pojmować jedno jako wyraźnie różne i odrębne od drugiego poprzez abstrakcję intelektu pojmują cego rzecz nieadekwatnie^. A stąd dochodzi w tym samym miejscu do wniosku: A jednak w sposób zupełny rozumiem, czym jest ciało, utrzymując tylko, że jest ono rozciągłe, posiadające kształt, zdolne do ruchu itd., i zaprzeczając 0 nim to wszystko, co należy do natury umysłu. Odwrotnie zaś rozumiem, że umysł to rzecz zupełna, która wątpi, poznaje, chce itd., choć zaprzeczam, by istniało w niej cokolwiek z tego, co zawiera się w idei ciała. A więc pomiędzy ciałem i umysłem zachodzi różnica realna . Gdyby jednak ktoś podawał tę przesłankę mniejszą w wątpliwość 1 utrzymywał, że twoje pojmowanie samego siebie jest tylko nieadekwat ne, zarówno gdy pojmujesz się jako rzecz myślącą, nierozciągłą, jak też, gdy się pojmujesz jako rzecz rozciągłą, niemyślącą, należy rozpatrzyć, 4
5
7
4
Zob. przedmowa str. 36.
5
Zob. str. 9 3 - 9 4 .
6
Zob. str. 124.
7
Zob. str. 124.
Zarzuty
czwarte
179
w jaki sposób zostało to udowodnione w poprzednich [rozważaniach]. Nie sądzę bowiem, by rzecz ta była do tego stopnia jasna, aby trzeba ją przy jąć jako pierwszą zasadę, nie wymagającą dowodu i nie uzasadniać jej. I zaiste niewiele pomaga tu to, co odnosi się do pierwszej części tego wniosku, że mianowicie w sposób zupełny poznajesz, czym jest ciało, utrzy mując tylko, że jest ono rozciągłe, posiadające kształt, zdolne do ruchu itd., i zaprzeczając o nim to wszystko, co należy do natury umysłu. Kto by bowiem 201 utrzymywał, że nasz umysł jest cielesny, nie twierdziłby dlatego, za każde ciało jest umysłem. Ciało więc miałoby się do umysłu jak rodzaj do ga tunku. Ale można rozumieć rodzaj bez gatunku i to zaprzeczając o tym [rodzaju] cokolwiek jest właściwe i swoiste dla gatunku. Stąd to powia dają powszechnie logicy, że przez zaprzeczenie gatunku nie zaprzecza się rodzaju: w ten sposób mogę poznać figurę [geometryczną] bez tego, bym poznawał jakikolwiek z przymiotów, które są właściwe dla koła. Pozo staje więc do dowiedzenia, że umysł może być w sposób zupełny i ade kwatny poznany bez ciała. W całym dziele nie widzę innego, nadającego się do tego uzasadnienia argumentu poza tym, który został przedstawiony na początku: mogę zaprzeczać temu, że istnieje jakiekolwiek ciało, jakakolwiek rzecz rozciągła, a jednak jest dla mnie pewne, że istnieję ja, jak długo temu zaprzeczam lub myślę; jestem więc rzeczą myślącą, a nie ciałem i do poznania mnie nie jest potrzebne ciało. Ale widzę, że z tego wynika tylko to, iż mogę uzyskać jakąś znajomość siebie bez znajomości ciała; nie jest jednak dla mnie zupełnie przejrzyste, by znajomość ta była całkowita i adekwatna, tak abym był pewny, że się nie mylę, gdy wykluczam z mojej istoty ciało. Pokażę to na przykładzie. Ktoś poznał w sposób pewny, że kąt w półkolu jest prosty, a stąd, że [i] trójkąt powstały z tego kąta i ze średnicy koła jest prostokątny, wąt piłby jednak, czy stwierdził to już w sposób niewątpliwy, owszem, oma miony jakimś sofizmatem przeczyłby temu, że kwadrat podstawy [trój kąta] prostokątnego równy jest kwadratom boków; opierając się [więc] na tym samym uzasadnieniu, które przedkłada Przesławny Mąż, wydaje mu się, że umocni się w swoim fałszywym przekonaniu. Gdy bowiem, powia da, poznaję jasno i wyraźnie, że ten trójkąt jest prostokątny, a jednak wątpię, czy kwadrat jego podstawy równa się kwadratom boków, wobec tego nie należy do jego istoty, aby kwadrat jego podstawy równał się kwadratom boków. 202 Następnie, chociażbym zaprzeczył temu, że kwadrat jego podstawy równa się kwadratom boków, to jednak trwam w przeświadczeniu, że jest [on] prostokątny, a w umyśle moim tkwi dalej jasne i wyraźne poznanie, że jeden z jego kątów jest prosty; a to, jeśli jest słuszne, to zaiste nawet Bóg nie mógłby sprawić, by nie był [on] prostokątny.
180
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
To więc, o czym wątpię, nie należy do istoty owej [rzeczy], jeśli na wet po usunięciu tego, ta idea trwa we mnie nadal. Ponadto, ponieważ wiem, że wszystko, co pojmuję jasno i wyraźnie, może być przez Boga stworzone takim, jakim ja to pojmuję, to wystarcza, iż mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej po to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej, bo Bóg może je urzeczywistnić oddzielnie. Ale poznaję jasno i wyraźnie, że ten trójkąt jest prostokątny bez tego, bym poznawał, że kwadrat jego podstawy równa się kwadra tom boków; a więc przynajmniej przez Boga mógłby być uczyniony trójkąt prostokątny, którego kwadrat podstawy nie byłby równy kwadratom boków. Nie widzę, jaką można by tu dać odpowiedź jak tylko tę, że ów czło wiek nie poznaje jasno i wyraźnie trójkąta prostokątnego. Ale skądże wiem, że jaśniej poznaję naturę mojego umysłu, aniżeli on uświadamia sobie naturę trójkąta? Jest on bowiem równie pewny tego, że trójkąt w półkolu posiada jeden kąt prosty, co jest pojęciem trójkąta prostokątnego, jak ja jestem pewny, że istnieję na tej podstawie, że myślę. Podobnie więc, jak on myli się w tym, że nie sądzi, aby do natury tego trójkąta, o którym wie jasno i wyraźnie, że jest prostokątny, należało, iż 203 kwadrat jego podstawy równa się itd., tak samo, czemu bym ja nie błądził przypadkiem w tym, że uważam, iż do mojej natury, o której jasno i wyraźnie poznałem, że jest rzeczą myślącą, nic innego nie przynależy jak tylko to, że jestem rzeczą myślącą, skoro należy może do niej także to, że jestem rzeczą rozciągłą? I zaiste, mógłby ktoś powiedzieć: jeżeli wnoszę o moim istnieniu z tego, że myślę, to nic dziwnego, że idea, którą tworzę o sobie [jako] o pozna nym tą drogą, niczego innego nie przedstawia mojemu umysłowi jak tylko mnie samego jako rzecz myślącą, jako że [idea ta] została zaczerpnięta wyłącznie tylko z mojego myślenia. Przeto nie wydaje się, by można było na podstawie tej idei zdobyć argument [przemawiający] za tym, że do istoty mojej nie przynależy nic poza tym, co się w niej zawiera. Dochodzi [do tego], że argument ten zdaje się zbyt wiele dowodzić i prowadzić nas do owego poglądu Platońskiego (który jednak autor od rzuca), że do istoty naszej nie przynależy nic cielesnego, tak że człowiek jest samym umysłem, ciało zaś tylko środkiem przenoszenia się umysłu; stąd to definiuje się człowieka jako umysł posługujący się ciałem. Jeżeli odpowiesz na to, że nie wyklucza się ciała z mojej istoty wprost i bezpośrednio, lecz tylko w tym stopniu, w jakim ściśle jestem rzeczą myślącą, wydaje się, że należałoby się obawiać, aby ktoś nie powziął takiego podejrzenia, że może poznanie samego siebie jako rzeczy myślącej nie jest poznaniem jakiegoś bytu pojętego w sposób zupełny i adekwatny, lecz
Zarzuty
181
czwarte
jedynie w sposób nieadekwatny i przy pomocy pewnej abstrakcji doko nanej przez intelekt. Stąd, jak geometrzy pojmują linię jako długość pozbawioną szeroko ści, a powierzchnię jako długość wraz z szerokością, [ale] bez głębokości, choć nie istnieje żadna długość bez szerokości ani szerokość bez głębokości, tak mógłby może ktoś wątpić, czy wszelka rzecz myśląca jest zarazem i rzeczą rozciągłą, której jednak: poza przymiotami wspólnymi [jej i] in nym rzeczom rozciągłym, jak na przykład bycie zdolnym do otrzymania kształtu, do ruchu itd., przysługuje swoista siła myślenia. Stąd mogłoby się zdarzyć, że byłaby ujęta poprzez abstrakcję intelektu jako rzecz myśląca wyposażona w tę tylko siłę, chociaż w rzeczywistości przysługują rzeczy myślącej przymioty ciała, podobnie jak wielkość może być pojęta jako wyposażona w samą tylko długość, choć naprawdę wszelkiej wielkości przysługuje wraz z długością szerokość i głębokość. Trudność powiększa to, że ta siła myślenia wydaje się być związana z narządami cielesnymi, skoro można o niej sądzić, że jest [ona] uśpiona u dzieci, a wygasła u obłąkanych, na co w najwyższym stopniu nalegają bezbożni zabójcy umysłów. Dotąd mowa była o rzeczywistej różnicy, zachodzącej między naszym umysłem i ciałem. Gdy zaś Przesławny Mąż podjął się wykazania nieśmier telności umysłów, słusznie można by się zapytać, czy wynika [to] w sposób oczywisty z tego rozdzielenia. Zgodnie bowiem z założeniami potocznej filozofii bynajmniej to nie wynika, skoro przyjmuje się powszechnie, że dusze bezrozumnych zwierząt różnią się od ich ciał, a jednak wraz z nimi giną. Aż do tego miejsca odwlokłem odpowiedź, a miałem zamiar poka zać, jak to zgodnie z założeniami naszego autora, które, jak mi się wydawało, wynikły ze sposobu jego filozofowania, dochodzi się w nie zwykle łatwy sposób do wniosku stwierdzającego nieśmiertelność umy słu z racji rzeczywistej różnicy, zachodzącej pomiędzy nim i ciałem, gdy doszło do moich rąk nowe dziełko Przesławnego M ę ż a , które zarówno rzuca wiele światła na całe dzieło, jak też w tej właśnie [jego] części naprzód podaje to samo dla rozwiązania stojącego przede mną zagadnie nia, co ja zamierzałem przytoczyć. Co zaś dotyczy dusz bezrozumnych zwierząt, to dostatecznie podkre śla w innych miejscach, że nie posiadają [one] żadnej, lecz [samo] tylko ciało w pewien określony sposób ukształtowane i tak złożone z różnych narządów, aby w nim i przez nie mogły się dokonywać wszystkie widzia ne przez nas działania. 8
8
Chodzi tu o przesłany Mersenne'owi przez Descartes'a w dniu 3 1 . 12. 1640 (a więc w 50 dni po przesłaniu Medytacji) Przegląd treści sześciu Medytacji (zob. str. 38).
182
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Lecz obawiam się, że to przekonanie nie mogłoby się spotkać z uzna niem w umysłach ludzi, chyba że byłoby udowodnione na podstawie nie zwykle silnych dowodów. Wydaje się bowiem na pierwszy rzut oka nie do wiary, jak to się może dokonać bez udziału jakiejś duszy, aby światło odbite od ciała wilka poruszało najdelikatniejsze włókna nerwów wzro kowych owcy i aby dzięki temu poruszeniu, docierającemu aż do mózgu rozchodziło się po nerwach zmysłowe tchnienie żywotne w sposób taki, jaki jest konieczny do tego, by owca porwała się do ucieczki. Jedno tu dodam, że [mianowicie] w najwyższym stopniu pochwalam to, czego naucza Mąż Przesławny o różnicy zachodzącej pomiędzy wy obraźnią a myślą, czyli poznawaniem umysłowym (intelligentia) i o więk szej pewności tego, co pojmujemy rozumem, od tego, co bywa dostrze gane przez zmysły cielesne. Już niegdyś bowiem nauczyłem się od Augu styna (w rozdziale 15 De animae quantitate ), że należy całkowicie odrzu cić [zdanie] tych, którzy są przekonani, iż mniej pewne są te rzeczy, które oglądamy przy pomocy poznania umysłowego od widzianych tymi oczy ma cielesnymi, zawsze walczącymi z [przesłaniającą je] mgłą. Stąd też powiada (Soliloąuia, I, 4 ) , że posłużył się w pracach geometrycznych zmysłami jak gdyby okrętem. Gdy mnie one bowiem, jak mówi, przewio zły do miejsca, ku któremu dążyłem, gdzie je [też] porzuciłem, i już stanąwszy na lądzie zacząłem je w myśli roztrząsać, długo przeszkadzały mi [ich] ślady. Dlatego wydaje mi się, że można szybciej żeglować po lądzie, niż pojąć geo metrię przy pomocy zmysłów, choć zdają się one nieco pomagać tym, którzy zaczynają się uczyć. 5
9
1 0
206
O BOGU Poprzedni dowód istnienia Boga wyjaśniony przez autora w trzeciej Medytacji składa się z dwóch części: w pierwszej [dowodzi] się, że Bóg istnieje, skoro jest we mnie jego idea; w drugiej, że ja, jako posiadający taką ideę mogę pochodzić tylko od Boga. Odnośnie do pierwszej części to jedno nie jest, zdaniem moim, dowie dzione, że gdy Przesławny Mąż stwierdził, iż jedynie w sądach można napotkać właściwą fałszywość, to jednak wkrótce potem przyjmuje, że zaiste idee mogą być fałszywe, nie formalnie, lecz materialnie^, co wydaje mi się niezgodne z jego założeniami. 9
Zob. Św. Augustyn, Dialogi filozoficznej t. II, Warszawa 1953, O wielkości duszy, X V , 133-135. Zob. Św. Augustyn, Dialogi filozoficzne, t. II, Warszawa 1953, Solilokwia, I, 4, str. 16-18. Zob. str. 65.
str.
1 0
1 1
Zarzuty
czwarte
183
Ale obawiam się, czy potrafię dość jasno przedstawić mniemania mo jego umysłu, dotyczące rzeczy tak bardzo ciemnej; rzecz stanie się jaśniej sza dzięki przykładowi. Jeśli, powiada, zimno jest tylko brakiem ciepła, to idea zimna, która mi je przedstawia jako rzecz pozytywną, będzie materialnie fałszywa . Owszem, jeżeli zimno jest tylko brakiem, to nie będzie można podać żadnej idei zimna, która by mi je przedstawiała jako rzecz pozytywną; autor miesza tu sąd z ideą. Czymże jest bowiem idea zimna? Jest to samo zimno, o ile jest obiek tywnie w intelekcie. Ale jeżeli zimno jest brakiem, to nie może [ono] istnieć obiektywnie w intelekcie za pośrednictwem idei, której istnienie obiek tywne jest pozytywnym bytem. Wobec tego, jeśli zimno jest tylko bra kiem, to nigdy nie będzie mogła istnieć jego idea pozytywna, a stąd [też] żadna [idea], będąca materialnie fałszywa. Ma [to] swe uzasadnienie dzięki temu samemu dowodowi, przy pomocy którego Przesławny Mąż uzasadnia, że idea bytu nieskończonego nie może nie być prawdziwa; choć bowiem można by sobie wyobrazić, że taki byt nie istnieje, to jednak nie można sobie wyobrazić, że jego idea nie okazuje 207 mi nic rzeczywistego. Można to powiedzieć o wszelkiej w ogóle pozytywnej idei. Chociaż bowiem można by założyć, że zimno, które, jak sądzę, bywa przedstawia ne poprzez pozytywną ideę, nie jest czymś pozytywnym, to jednak nie można sobie wyobrazić, że pozytywna idea nie okazuje mi nic rzeczywi stego i pozytywnego, skoro o idei nie powiada się, że jest pozytywna w zależności od istnienia, jakie posiada jako odmiana myślenia, w ten bo wiem sposób wszystkie [idee] byłyby pozytywne, lecz z racji istnienia obiektywnego, które zawiera i [które] okazuje naszemu umysłowi. Idea ta może więc nie być ideą zimna, ale nie może być fałszywa. Lecz powiesz, że przez to samo jest fałszywa, iż nie jest ideą zimna. Owszem, fałszywy jest twój sąd, jeżeli sądzisz, że jest ona ideą zimna, natomiast ona sama w tobie jest jak najprawdziwsza. Podobnie doprawdy i o idei Boga nie powinno się twierdzić, że jest materialnie fałszywa, choćby ją mógł ktoś przenieść na rzecz, która nie jest Bogiem, jak to uczynili bałwochwalcy. Wreszcie, cóż okazuje twojemu umysłowi idea zimna, o której twier dzisz, że jest materialnie fałszywa? Czy brak? W takim razie jest prawdzi wa. A może byt pozytywny? A więc nie jest ideą zimna. A poza tym, jakaż jest przyczyna tego obiektywnego bytu pozytywnego, która, jak tego chcesz, sprawia, że ta idea jest materialnie fałszywa? Ja, powiadasz, jako 12
Zob. tamże.
184
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
ten, który jestem z niczego. A więc pozytywne istnienie obiektywne jakiejś idei może być z niczego, co wywraca właściwe podstawy Przesławnego Męża. Ale przejdźmy do dalszej części dowodu, w której stawia się pytanie, czy ja sam, mający ideę bytu nieskończonego, mógłbym pochodzie od czegoś innego niż od bytu nieskończonego, a zwłaszcza [czy mógłbym pochodzić] od samego siebie? * Mąż Przesławny utrzymuje, że nie mogę pochodzić od samego siebie dlatego, że gdybym darował sam sobie istnienie, to bym się wyposażył również we wszystkie doskonałości, których idee w sobie spostrze gam . Lecz bystrą uwagę czyni teolog: Pochodzenie od samego siebie nie powinno być rozumiane pozytywnie, lecz negatywnie, aby było tym samym, co niepochodzenie od czegoś innego . Ale teraz, powiada, skoro coś pochodzi od siebie samego, to znaczy nie od kogoś innego, to jakiż sposób mógłbym wykazać, że to coś obejmuje wszystko i że jest nieskończone? Już bowiem nie przyznaję ci słuszności, gdy powiadasz: jeśli pochodzi od samego siebie, to z łatwością mogło udzielić sobie to coś wszystkiego. Ani bowiem nie pochodzi ono od samego siebie jako od przyczyny, ani też przedtem samo siebie nie wyprzedzało, by uprzednio mogło wybrać to, co nastąpi . Aby rozwiązać tę trudność, utrzymuje Mąż Przesławny, że pochodze nie od samego siebie należy zrozumieć nie negatywnie, lecz pozytywnie , nawet w tej mierze, w jakiej odnosi się [to] do Boga, tak że Bóg spełnia jakoś w odniesieniu do siebie samego niejako to samo, co [czyni] przyczyna sprawcza wobec swego skutku . A to wydaje mi się bardzo trudne [do przyjęcia] i fałszywe. W ten sposób częściowo zgadzam się z Przesławnym Mężem, a czę ściowo zdania nasze się różnią. Przyznaję bowiem, że ja sam od siebie nie mogę pochodzić inaczej jak tylko w sensie pozytywnym, przeczę nato miast, by trzeba było to samo twierdzić o Bogu. Owszem, sądzę, że zachodzi oczywista sprzeczność [w twierdzeniu], że coś pochodzi samo od siebie w sposób pozytywny i jako od przyczyny. Stąd dochodzę do tego samego, co nasz autor, lecz na zupełnie innej drodze, a mianowicie w sposób następujący. Po to, abym pochodził od samego siebie, powinien bym pochodzić sam od siebie w sposób pozytywny i jako od przyczyny, a więc nie może się stać, abym pochodził od samego siebie. 1
1 4
15
16
17
1 8
1 3
Zob. str. 68.
1 4
Zob. tamże. Zob. str. 107.
1 5
1 6
1 7
1 8
Zob. tamże. Zob. str. 1 1 8 . Zob. tamże.
Zarzuty
185
czwarte
Większą przesłankę tego sylogizmu uzasadniają racje owego Męża, zaczerpnięte z tego [założenia], że skoro momenty czasowe mogą się od siebie wzajemnie oddzielić, z tego, iż jestem, nie wynikałoby, ze będą, chyba żeby mnie jakaś przyczyna w poszczególnych chwilach jak gdyby na nowo wytwarzała '. Co zaś dotyczy przesłanki mniejszej, to uważam, że jest ona tak jasna dla przyrodzonego światła rozumu, iż z trudnością tylko można by jej dowieść i to tylko w sposób pozbawiony sensu, dowodząc tego, co znane, poprzez mniej znane. Owszem, wydaje się, że autor uznał jej prawdziwość, gdy nie odważył się otwarcie jej zaprzeczyć. Te słowa bowiem w odpo wiedzi teologowi mają chyba swą wagę: Nie powiedziałem, mówi, że jest niemożliwością, aby coś było samo dla siebie sprawczą przyczyną. Choć bowiem jest to oczywiście prawdą, gdy zna czenie sprawczości ogranicza się do tych przyczyn, które są czasowo wcześniej sze od skutków lub które są od nich różne, to jednak nie wydaje się, by w na szym zagadnieniu trzeba było to znaczenie tak ograniczać, gdyż przyrodzone światło rozumu nie wskazuje nam na to, że do istoty przyczyny sprawczej należy, by była ona czasowo wcześniejsza od swego skutku . Znakomicie, gdy chodzi o pierwszy człon, ale dlaczego potem zostało pominięte i nie dodane, że to samo przyrodzone światło rozumu nie wska zuje nam na to, iż do istoty przyczyny sprawczej potrzeba, by była różna od swego skutku? Chyba że [właśnie] dzięki temu samemu przyrodzone mu światłu rozumu nie godzi się tego twierdzić? I niewątpliwie, skoro wszelki skutek zależy od przyczyny [i] od przy czyny otrzymuje swoje istnienie, to czyż nie jest jasne, że to samo od samego siebie nie może zależeć [i] to samo od siebie samego nie może 210 otrzymywać swojego istnienia? Ponadto, wszelka przyczyna jest przyczyną skutku, a skutek skutkiem przyczyny, a stąd pomiędzy przyczyną i skutkiem zachodzi wzajemne ustosunkowanie się; ale ustosunkowanie się zachodzi tylko pomiędzy dwie ma [rzeczami]. A dalej, nie można pojąć bez absurdu, by jakaś rzecz otrzymała istnie nie, a jednak, aby to samo istnienie posiadała już, zanim byśmy pojęli, że je otrzymała. A to by zachodziło, gdybyśmy przypisywali pojęcia przy czyny i skutku tej samej rzeczy ze względu na nią samą. Jakie jest bowiem pojęcie przyczyny? To, co daje istnienie. Jakie pojęcie skutku? To, co otrzymuje istnienie. Wcześniejsze zaś z natury jest pojęcie przyczyny od pojęcia skutku. 19
2 0
Zob. str. 69. Zob. str. 1 1 6 .
186
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Ale już nie możemy pojąć jakiejś rzeczy [ujmując ją] poprzez pojęcie przyczyny jako udzielającej istnienia, jeśli nie pojęlibyśmy jej jako posia dającej istnienie; nikt bowiem nie udziela tego, czego nie posiada. Pierwej byśmy przeto pojmowali, że rzecz ma istnienie, niż byśmy pojmowali, że ona je otrzymała; a jednak w tym, który otrzymuje, otrzymywanie jest wcześniejsze od posiadania. Dowodowi temu można nadać [też] inną postać: nikt nie udziela tego, czego nie posiada, a więc nikt nie może sam sobie udzielać istnienia, chyba ten tylko, który to istnienie już posiada; jeśli je zaś już posiada, to na cóż by go sobie udzielał? Wreszcie zapewnia, że jest oczywiste dzięki przyrodzonemu światłu rozu mu, że stworzenie różni się od zachowania tylko pojęciowo . Ale dzięki temu samemu światłu przyrodzonemu jest oczywiste, że nic nie może samo siebie stworzyć, a więc, że i nic nie może samo siebie zachować. Zaiste, jeśli przejdziemy od tezy ogólnej do szczegółowej hipotezy odnoszącej się do Boga, zdaniem moim, rzecz stanie się jeszcze oczywistsza, że Bóg nie może pochodzić sam od siebie w sposób pozytywny; lecz tylko negatywnie, to znaczy, nie od kogoś innego. 211 I tak najpierw narzuca się to zaiste na podstawie uzasadnienia, które przeprowadza Przesławny Mąż po to, by dowieść, że jeśli ciało pochodzi samo od siebie, powinno pochodzić od samego siebie pozytywnie. Momenty bowiem czasu, powiada, nie zależą od innych, a z tego, iż ciało to przyjmuje się aż do tego czasu jako pochodzące samo od siebie, tzn. jako nie posiadające przyczyny, nie wynika, by trwało ono i w przyszłości, chyba że tkwi w nim jakaś siła wciąż je niejako odradzająca . Ale jest zgoła niemożebne, by rozumowanie to mogło mieć zastosowa nie do bytu najdoskonalszego lub nieskończonego, chyba [wówczas], gdy by można było w sposób oczywisty wywodzić coś przeciwnego z przeciw nych przyczyn. Albowiem w idei bytu nieskończonego zawiera się, że jego trwanie jest również nieskończone, to znaczy nie zamknięte żadnymi gra nicami, a stąd niepodzielne, ustawiczne, całe na raz i takie, że tylko wsku tek błędu i z powodu niedoskonałości naszego intelektu można [w nim] pojąć coś wcześniejszego i coś późniejszego. Stąd wynika w sposób oczywisty, że nie można pojąć, aby byt nieskoń czony istniał choćby tylko przez moment, nie pojmując zarazem, że ist niał on zawsze i że będzie posiadał istnienie na wieczność (czego sam autor gdzie indziej naucza) , tak że próżną jest rzeczą pytać, dlaczego trwa on w istnieniu. 2 1
11
23
2 1
zob. str. 69.
2 2
Zob. str. 1 1 7 - 1 1 8 . Zob. str. 86.
2 3
Zarzuty
czwarte
187
Również, jak wielokrotnie poucza Augustyn (od którego, po świętych [czyli natchnionych] autorach, nikt nigdy nie mówił o Bogu godniej i wzniosłej), w Bogu nie ma żadnego było lub będzie, lecz zawsze jest, aby się stąd jaśniej okazało, że bez wpadania w absurd nie można pytać, dla czego Bóg trwa w istnieniu, skoro pytanie to w sposób oczywisty pociąga za sobą coś wcześniejszego i coś późniejszego, coś przeszłego i coś przy szłego, a [wszystko] to powinno być wykluczone z pojęcia bytu nieskoń czonego. Ponadto, nie można pomyśleć o Bogu jako o pochodzącym od siebie w sposób pozytywny, jakoby był stworzył sam siebie na początku, byłby już bowiem był, zanimby istniał, lecz tylko (jak to nieraz oświadcza au- iri tor), że się rzeczywiście zachowuje [w istnieniu]. Ale bytowi nieskończonemu nie przypada bardziej w udziale zacho wanie się [w istnieniu] niż pierwotne stwarzanie. Czymże jest bowiem, pytam, zachowywanie się [w istnieniu] jak nie tylko pewnego rodzaju ciągłym odradzaniem rzeczy? Stąd wszelkie zachowywanie się [w istnie niu] zakłada pierwotne stworzenie i dlatego sama nazwa nieprzerwanej ciągłości, podobnie jak i zachowywanie się [w istnieniu], pociąga za sobą pewną możność. Byt zaś nieskończony jest aktem najczystszym bez żad nej możności. Dochodzimy więc do wniosku, iż nie można pojąć, aby Bóg pocho dził sam od siebie w sposób pozytywny, chyba że dzieje się to wskutek niedoskonałości naszego intelektu, pojmującego Boga na kształt rzeczy stworzonych. Stanie się to jeszcze pewniejsze na podstawie innego ro zumowania. Przyczyny sprawczej jakiejś rzeczy poszukuje się tylko ze względu na istnienie, nie zaś ze względu na istotę. Jeżeli na przykład rozpatruję trój kąt, to będę się doszukiwał przyczyny sprawczej, która spowodowała, że ten trójkąt istnieje, lecz bez wpadania w absurd, nie będę się doszukiwał przyczyny sprawczej [doszukując się tego], dlaczego trójkąt posiada trzy kąty równe dwom prostym; a temu, kto się o to pyta, nie dałoby się do brej odpowiedzi wskazując na przyczynę sprawczą, lecz na to tylko, że taka jest natura trójkąta. Stąd to matematycy niczego nie dowodzą przy pomocy [przyczyny] sprawczej i przy pomocy celu, gdyż nie zajmują się istnieniem swego przedmiotu. Ale do istoty bytu nieskończonego nie w mniejszym stopniu należy to, że istnieje, a nawet, jeśli tego chcesz [i to], że trwa w istnieniu, niż do istoty trójkąta to, że posiada trzy kąty równe dwom prostym. A więc, podobnie jak temu, kto pyta, dlaczego trójkąt ma trzy kąty równe dwom prostym, nie należy odpowiadać wskazując na przyczynę sprawczą, lecz należy tylko powiedzieć, że taką jest wieczna i niezmienna natura trójkąta - tak i pytający, dlaczego Bóg istnieje lub
188
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
2 1 3 dlaczego trwa w istnieniu, nie powinien doszukiwać się w Bogu lub poza Bogiem żadnej przyczyny sprawczej albo jakoby sprawczej (nie rozprawiam bowiem o nazwie, lecz o rzeczy), ale to jedno winien przytoczyć jako argu ment, że taka jest natura najdoskonalszego bytu. Dlatego na to, co powiada Przesławny Mąż: przyrodzone światło rozu mu pokazuje nam, że nie istnieje żadna taka rzecz, o którą nie można by się pytać, dlaczego istnieje, czyli doszukiwać się jej przyczyny sprawczej, albo je śliby jej nie posiadała, domagać się wyjaśnienia, dlaczego jej nie potrzebuje - odpowiadam, że temu, kto pyta, dlaczego istnieje Bóg, nie należy dawać odpowiedzi podając przyczynę sprawczą, lecz nic innego [nie odpowiadać] jak tylko to, że jest Bogiem lub Bytem nieskończonym. A temu, kto doszukuje się Jego przyczyny sprawczej, należy odpowiedzieć, że przyczy ny sprawczej nie potrzebuje. A znów temu, kto by badał, dlaczego jej nie potrzebuje, trzeba odpowiedzieć, że jest bytem nieskończonym, którego istotą jest jego istnienie; to bowiem tylko domaga się przyczyny spraw czej, w czym można odróżnić aktualne istnienie od istoty. Z tego to powodu upada to, co dołącza do przytoczonych słów: Tak, powiada, że gdybym mniemał, że żadna rzecz nie może być jakoś sama ze względem siebie tym, czym jest przyczyna sprawcza względem skutku, to jed nak nie mógłbym stąd wnosić, że jest jakaś przyczyna pierwsza; owszem prze ciwnie, natychmiast doszukiwałbym się przyczyny tej [przyczyny], która nazy wa się [przyczyną] pierwszą, i w ten sposób nigdy bym nie doszedł do żadnej pierwszej [przyczyny] spośród wszystkich [przyczyn] . Owszem, gdybym sądził, że należy szukać przyczyny sprawczej lub jakoby sprawczej jakiejkolwiek bądź rzeczy, doszukiwałbym się przyczyny jakiejś określonej rzeczy, [przyczyny] będącej od tej rzeczy różną, skoro jest dla mnie czymś najoczywistszym, że w żaden sposób coś wobec samego siebie 214 nie może pozostawać w stosunku przyczyny sprawczej do skutku. Wydaje mi się więc, że powinien otrzymać napomnienie, aby uważnie i dokładnie rozważył te sprawy, gdyż jestem pewny, że nie można by chyba znaleźć żadnego teologa, który by się nie czuł urażony tym zdaniem, że Bóg pochodzi sam od siebie w sposób pozytywny i jak gdyby od przyczyny. Jedyna jeszcze pozostaje mi wątpliwość, w jaki sposób nie popełnia on błędnego koła, gdy mówi, że jest dla nas pewne, iż to, co ujmujemy jasno i wyraźnie, nie inaczej jest prawdziwe od tego, że istnieje Bóg . Ale to, że Bóg istnieje, może być dla nas pewne tylko dlatego, że to jasno i w sposób oczywisty ujmujemy; zanimby więc było dla nas pewne, 2 4
25
2 6
2 4
2 5
2 6
Zob. str. 1 1 6 - 1 1 7 . Zob. str. 1 1 7 . Zob. str. 86.
Zarzuty
189
czwarte
że Bóg istnieje, winno być dla nas pewne, iż prawdziwe jest to wszystko, co ujmujemy w sposób jasny i oczywisty. Dodaję [jeszcze jedno], co zapomniałem, że wydaje mi się błędne, co Przesławny Mąż głosi jako pewnik, iż w nim jako w rzeczy myślącej nie może być niczego, czego nie byłby świadomy . Sam przez się bowiem, w tym stopniu, w jakim jest rzeczą myślącą, nie poznaje niczego innego jak tylko swój umysł jako różny od ciała. Ale któż nie widzi tego, że w umyśle może się znajdować wiele takich [rzeczy], których umysł nie jest świadomy? Umysł dziecka w łonie matki posiada władzę myślenia, choć nie jest jej świadomy. Pomijam niezliczone podobne [przykłady]. 27
O TYM, C O M O Ż E ZACIEKAWIĆ T E O L O G Ó W
Abym nareszcie zakończył [ten] nużący wywód, dobrze będzie posta rać się tu o zwięzłość i raczej [tylko] wskazywać na rzeczy, niż dokładniej o nich rozprawiać. Obawiam się najpierw, by nie raził niektórych ten swobodniejszy spo sób filozofowania, w którym wszystko podawane bywa wątpieniu. I słusz- 215 nie przyznaje sam autor w Rozprawie o metodzie, że dla przeciętnych umy słów droga ta jest niebezpieczna; przyznaję jednak, że w Przeglądzie tre ści * ta niedogodność zostaje złagodzona. A jednak nie wiem, czyby ta Medytacja nie powinna być obwarowana krótką przedmową, w której byłoby zaznaczone, że się o tych rzeczach poważnie nie wątpi, lecz po to, by odłożywszy nieco to, co daje, jak sam autor określa w innym miejscu , najmniejszą nawet przesadną sposobność do powątpiewania, można było znaleźć coś tak pewnego i stałego, o czym ktoś najbardziej uparty nie mógłby zaiste wątpić w najmniejszym nawet stopniu. Na tej to podstawie uważałbym, iż owe słowa, że skoro nie zna łem sprawcy mego pochodzenia należałoby zastąpić przez: wyobrażałem sobie, że nie znam . Odnośnie do czwartej Medytacji: O prawdzie i fałszu pragnąłbym naj goręcej, aby z wielu przyczyn, nad którymi trzeba by się długo rozwo dzić, dwie sprawy zaznaczył w samych Medytacjach lub w Przeglądzie treści Pierwsza dotyczy tego, by wówczas, gdy docieka przyczyny błędu, przede wszystkim zajmował się tym, który bywa popełniany przy roze znawaniu prawdy i fałszu, nie zaś tym, który zdarza się w dokonywaniu dobra i zła. 2
29
30
2 7
Zob. str. 69.
2 8
Zob. str. 38. Zob. str. 102. Zob. str. 9 2 - 9 3 .
2 9
3 0
190
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Skoro bowiem to pierwsze wystarcza ze względu na zamierzenie i cel autora, a to, co powiada się tutaj o przyczynie btędu, natrafia na najcięż sze zarzuty, gdyby się rozciągało i na następny rozdział - jeśli się nie mylę - domaga się tego roztropność i dopomina się porządek nauczania, któ rego nasz autor jest największym miłośnikiem, aby opuszczać wszystko, 216 cokolwiek nie należy do rzeczy i co może być przyczyną sporu, aby czytelnik niepotrzebnie obciążony tym, co zbędne, nie napotykał zahamo wań w pojmowaniu rzeczy koniecznych. Drugą sprawą, którą chciałbym wskazać naszemu autorowi, jest to, że twierdząc, iż nie powinniśmy uznawać żadnej rzeczy, której nie pozna liśmy jasno i wyraźnie, zajmuje się takimi tylko rzeczami, które odnoszą się do dyscyplin [naukowych] i podpadają pod poznawanie umysłowe, nie zaś tymi, które dotyczą wiary i postępowania w życiu. W ten sposób potępia on nierozważność tych, którzy poprzestają na przypuszczeniach, a nie przekonania tych, którzy roztropnie wierzą. Jak mądrze naucza błog. Augustyn (O użyteczności wierzenia rozdz. 15), są bowiem trzy rzeczy jakoby ze sobą wzajemnie spokrewnione, a najbardziej godne wyróżnienia w umysłach ludzkich: poznawanie umysłowe, wiara, mniemanie. Umysłowo poznaje ten, kto pojmuje coś na podstawie pewnego wywodu. Wierzy, kto pod wpływem jakiejś znacznej powagi uznaje za prawdziwe również i to, czego nie pojmuje na podstawie pewnego wywodu. Mniema ten, który uważa, że wie to, czego nie wie. Ale dwie rzeczy wpływają na to, że mniemanie jest najmniej wartościowe: ktoś, kto nabrał przekonania, że już posiada [o czymś] wiedzę, nie może się tego nauczyć, jeśli nawet może się tego uczyć, a nierozważność sama przez się nie jest oznaką umysłu uzdolnionego. Rozumowi więc zawdzięczamy to, że poznajemy umysłowo, powadze, że wierzymy, błędowi, że mniemamy. Zostało to powiedziane w tym celu, aby śmy rozumieli, że zachowując wiarę również i w odniesieniu do tych rzeczy, których jeszcze nie pojęliśmy, jesteśmy zabezpieczeni przed nierozważnością tych, którzy mniemają. Ci bowiem, którzy powiadają, że nie należy wierzyć w nic jak tylko w to, co wiemy, unikają tej jednej nazwy: mniemania, która trzeba przyznać jest szpetna i bardzo nędzna, lecz jeśli ktoś pilnie rozważy, jak wiele na tym 217 zależy, czy ktoś sądzi, że wie, czy też poznaje, że nie wie, niechże wierzy pod wpływem jakiejś powagi, a z pewnością uniknie zarzutu błędu, prostactwa i pychy. I wkrótce potem, w rozdziale 12, dodaje: Można przytoczyć wiele przy kładów, które by wykazały, że nic zgoła nie pozostałoby nietknięte w społeczeń stwie ludzkim, gdybyśmy postanowili nie wierzyć w nic z tego, czego nie mogli byśmy uznać za poznane. Aż dotąd Augustyn.
Odpowiedź
na zarzuty
191
czwarte
Jak bardzo jest ważne, aby Przesławny Mąż przeprowadził to rozróż nienie w tym celu, by wielu w obecnych czasach skłonnych do bezboż ności nie mogło nadużyć jego słów dla zburzenia [gmachu] wiary, to osądzi z łatwością on sam zgodnie ze swą roztropnością. Ale tym, co, jak przewiduję, będzie dla teologów w największym stop niu kamieniem obrazy, jest to, że się wydaje, iż zgodnie z zasadami Prze sławnego Męża, nie może pozostać całe i nienaruszone to, czego naucza Kościół o najświętszych tajemnicach ołtarza. Uznajemy bowiem na podstawie wiary, że po usunięciu z chleba eu charystycznego substancji chleba pozostają tam same [tylko] przypadłości; tymi zaś są: rozciągłość, kształt, barwa, woń, smak i inne jakości zmysło wo dostrzegalne. Przesławny Mąż sądzi, że nie istnieją żadne jakości zmysłowo dostrze galne, lecz tylko rozmaite poruszenia przyległych do nas cząstek, dzięki którym ujmujemy te różne wrażenia, które następnie nazywamy mianem barwy, smaku, woni. Pozostaje więc kształt, rozciągłość, ruchliwość. Ale autor zaprzecza temu, aby te właściwości mogły być poznane bez jakiejś substancji, w której tkwią, a stąd również i [temu, by mogły] bez niej 218 istnieć. Powtarza to również i w odpowiedzi danej teologowi . A pomiędzy tymi przymiotami i substancją nie uznaje innej różnicy jak tylko formalną , która, jak się zdaje, nie wystarcza do tego, by to, co się w ten sposób wzajemnie różni, mogło też być od siebie nawzajem dzięki działaniu bożemu oddzielone. Nie wątpię, że Przesławny Mąż, będąc tak pobożny, uważnie i pilnie to rozważy i osądzi, że z największą dokładnością będzie musiał przyło żyć się do tego, by rozmyślając nad obroną sprawy Boga przed bez bożnymi, nie zdawał się narażać pod jakimś względem na niebezpieczeń stwo wiary, opartej na Jego powadze i mocą której ufa, że zdobędzie owo życie wieczne, o którym podjął się przekonać ludzi. 31
32
O D P O W I E D Ź NA Z A R Z U T Y
CZWARTE
Nie mógłbym pragnąć bardziej wnikliwego, a zarazem i bardziej uprzej mego krytyka mego pisma od tego, jakim, widzę, jest ten, którego uwagi mi przesłałeś, tak bowiem łaskawie obszedł się ze mną, że z łatwością zdaję sobie sprawę z tego, iż sprzyja on i mnie, i sprawie. Niemniej jednak tak 3 1
Zob. str. 124.
3 2
Zob. tamże.
192
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
dokładnie rozpatrzył [on] to, co zwalcza, i tak [to] dogłębnie przeniknął, iż ufam, że również i w pozostałych [sprawach] nic nie uszło jego bystro ści, a poza tym tak ostro uderza w to, co osądził jako mniej zasługujące na uznanie, że nie obawiam się, aby ktoś sądził, iż ukrył on cośkolwiek z życzliwości. I dlatego nie tyle jestem poruszony tym, co zarzuca, ile cieszę się, że się nie przeciwstawia w liczniejszych [punktach]. O D P O W I E D Ź N A PIERWSZĄ CZĘŚĆ [ Z A R Z U T Ó W ] , D O T Y C Z Ą C Y C H NATURY LUDZKIEGO UMYSŁU Nie będę się tu ociągał w składaniu podziękowań Przesławnemu Mę żowi za to, że mnie wspomógł powagą boskiego Augustyna i że w y w o d y moje przedstawił w taki sposób, iż zdaje się żywić obawę, by się [one] innym nie wydały niedostatecznie silne. Lecz powiem najpierw, że w miejscu, w którym zacząłem wykazywać, na jakiej podstawie z tego, że nie poznaję, iżby cos więcej do mojej istoty (to znaczy do istoty samego umysłu) należało poza tym, że jestem rzeczą my ślącą, wynika, iż rzeczywiście też nic więcej do niej nie należy , zaiste w tym miejscu wykazałem, że istnieje Bóg, ten mianowicie Bóg, który może [uczynić] wszystko, co ja w sposób jasny i wyraźny poznaję jako możliwe. 3 3
Chociaż bowiem istnieje we mnie może niejedno, czego jeszcze nie dostrzegam (jak rzeczywiście w owym miejscu zakładałem, iż jeszcze nie dostrzegam, że umysł posiada moc poruszania ciała lub że jest z nim sub stancjalnie zjednoczony), ponieważ jednak to, co dostrzegam, wystarcza mi do tego, abym z tym tylko bytował samoistnie, pewny jestem, że mogłem był zostać stworzony przez Boga i bez innych [właściwości], któ rych nie dostrzegam i dlatego te inne [właściwości] nie należą do istoty umysłu. Nic bowiem z tego, bez czego rzecz jakaś może istnieć, nie wydaje mi się być objęte przez jej istotę i chociaż umysł należy do istoty człowieka, to jednak ściśle do istoty umysłu nie należy, by był on złączony z ludz kim ciałem. Należy też powiedzieć, w jakim znaczeniu rozumiem, że różnica real na nie wynika z tego, że jedna rzecz bywa pojmowana bez drugiej poprzez abstrakcję intelektu pojmującego rzecz nieadekwatnie, lecz tylko z tego, że jakaś [dana] rzecz bywa poznawana bez innej [rzeczy] w sposób zupełny, czyli jako rzecz zupełna . Nie sądzę bowiem, by było tu potrzebne adekwatne poznanie rzeczy, podobnie jak to przyjmuje Przesławny Mąż; lecz w tym zachodzi różnica 3 4
3 3
Zob. str. 1 7 7 - 1 7 8 .
3 4
Zob. str. 178.
Odpowiedź
na zarzuty
193
czwarte
[między nami], że po to, by poznanie jakieś było adekwatne, winny się w nim mieścić wszystkie w ogóle właściwości przysługujące poznanej rze czy; dlatego to sam tylko Bóg wie, że posiada adekwatne poznanie wszyst kich rzeczy. Intelekt zaś stworzony, chociaż może posiada w rzeczywistości [pozna nie] wielu rzeczy, nigdy jednak nie może wiedzieć, że posiada [poznanie adekwatne], chyba żeby mu to w szczególny sposób Bóg objawił. Na to bowiem, by posiadał adekwatne poznanie jakiejś rzeczy, trzeba tylko tego, aby moc poznawania, tkwiąca w nim samym, dorównywała tej rzeczy; a to może się łatwo zdarzyć. Po to jednak, by wiedział, że je posiada, czyli że Bóg w tej rzeczy nie umieścił niczego więcej ponad to, co on poznał, potrzeba, by swą mocą poznawania dorównywał nieskończonej władzy Boga; a to jako coś sprzecznego zgoła stać się nie może. Do tego zaś, by poznać różnicę realną zachodzącą pomiędzy dwiema rzeczami, nie potrzeba już tego, by poznanie ich przez nas było adekwat ne, chyba gdybyśmy mogli wiedzieć, że jest ono adekwatne. Ale, jak to dopiero co powiedziano, nigdy tego nie możemy wiedzieć; a więc nie jest potrzebne, by było [ono] adekwatne. Przeto, gdy powiedziałem, że nie wystarcza, by jedna rzecz była pozna wana bez drugiej poprzez abstrakcję intelektu pojmującego rzecz nieadekwat- 221 nie , nie sądziłem, by można było stąd wnosić, że do [przeprowadzenia] różnicy realnej potrzebne jest poznanie adekwatne, lecz tylko poznanie, którego my sami na skutek abstrakcji intelektu nie uczyniliśmy nieade kwatnym. Jest bowiem czymś bardzo różnym, że jakieś poznanie jest zupełnie adekwatne, o czym nigdy nie możemy wiedzieć w sposób pewny, czy jest prawdą, chyba że zostałoby to objawione przez Boga - i że jest [ono] do tego stopnia adekwatne, iż zdajemy sobie sprawę z tego, że na skutek abstrakcji intelektu nie czynimy go nieadekwatnym. W ten sam sposób, gdy powiedziałem, że rzecz winna być poznana w sposób zupełny, nie miało to znaczyć, że poznanie powinno być adekwat ne, lecz tylko, że rzecz winna być poznana do tego stopnia, abym wie dział, że [poznanie] jest zupełne. Sądziłem, że jest to oczywiste zarówno na podstawie tego, co wyprze dzało, jak i tego, co następowało; krótko przedtem bowiem odróżniłem byty niezupełne od zupełnych i powiedziałem, że trzeba, aby każda z tych [rzeczy], które się realnie różnią, była rozumiana jako byt sam przez się i różny od każdego innego . 3 5
36
3 5
3 6
Zob. tamże. Zob. str. 124.
194
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Potem zaś, w tym samym znaczeniu, w którym powiedziałem, że w sposób zupełny pojmuję, czym jest ciało, natychmiast dodałem, iż również pojmuję, że umysł to rzecz zupełna , biorąc oczywiście pojmowanie zupeł ne i to, że pojmowanie jest rzeczą zupełną w jednym i tym samym zna czeniu. Lecz tu słusznie można zapytać, co rozumiem przez rzecz zupełną i jak dowodzę tego, że do różnicy realnej wystarcza, by dwie rzeczy jako zupełne były pojmowane jedna bez drugiej. Otóż, na pierwsze [pytanie] odpowiadam, że przez rzecz zupełną nie rozumiem nic innego jak substancję przyobleczoną w takie formy, czyli przymioty, które wystarczają do tego, abym na ich podstawie poznał, że [rzecz] ta jest substancją. A substancji przecież nie poznajemy bezpośrednio, jak to gdzie indziej zostało zaznaczone, lecz na tej tylko podstawie, że dostrzegamy pewne formy, czyli przymioty; a one, o ile mają istnieć, powinny przysługiwać pewnej rzeczy - rzecz tę, której przysługują, nazywamy substancją. Gdybyśmy zaś potem chcieli ogołocić tę samą substancję z tych przy miotów, na podstawie których ją poznajemy, to byśmy zniweczyli całą naszą jej znajomość. I w ten sposób moglibyśmy wprawdzie wypowiadać 0 niej pewne słowa, lecz nie takie, których znaczenie ujmowalibyśmy jasno 1 wyraźnie. Wiem dobrze, że się potocznie pewne substancje nazywa niezupełny mi. Lecz jeśli mówi się o nich jako o niezupełnych dlatego, że nie mogą istnieć same przez się, to wyznaję, że wydaje mi się czymś sprzecznym, aby były substancjami, to znaczy rzeczami istniejącymi same przez się, a zarazem niezupełnymi, to znaczy niezdolnymi do tego, by same przez się samoistnie bytowały. W inny natomiast sposób można mówić o nie zupełnych substancjach, w taki mianowicie, że o tyle, o ile są substancja mi, nic w nich zaiste nie ma niezupełnego, lecz w tym tylko stopniu, w jakim odnoszą się do jakiejś innej substancji, z którą razem tworzą coś samo przez się jednego. W ten sposób ręka jest substancją niezupełną, gdy się ją odnosi do całego ciała, którego jest częścią, ale jest substancją zupełną, gdy ją samą rozpa trujemy. I zupełnie w ten sam sposób umysł i ciało, gdy się je odnosi do człowieka, którego tworzą, są substancjami niezupełnymi; są natomiast zupełnymi, rozważane odrębnie. Tak samo bowiem jak bycie rozciągłym, podzielnym, posiadającym kształt itd. są to formy, czyli przymioty, dzięki którym poznaję tę sub stancję, która nazywa się ciałem, tak bycie poznającym umysłowo, chcą37
3 7
Zob. str. 124.
Odpowiedź
na zarzuty
195
czwarte
cym, wątpiącym itd. są to formy, dzięki którym poznaję substancję, która nazywa się umysłem i - nie w mniejszym stopniu jak o substancji rozcią głej - wiem [i] o substancji myślącej, że jest [ona] rzeczą zupełną. W żaden też sposób nie można twierdzić tego, co dodaje Przesławny Mąż, że ciało ma się może do umysłu jak rodzaj do gatunku , choć bowiem może być zrozumiany rodzaj bez tej lub tamtej różnicy gatunkowej, to jednak w żaden sposób gatunku nie można pomyśleć bez rodzaju. Z łatwością bowiem poznajemy na przykład figurę geometryczną, nie myśląc wcale o kole (chociaż poznanie to nie byłoby wyraźne, jeśliby się nie odnosiło do jakiejś szczególnej figury ani nie dotyczyłoby rzeczy zupeł nej, jeśliby nie ujmowało natury ciała), ale nie poznajemy żadnej różnicy gatunkowej koła, jeśli zarazem nie myślimy o figurze geometrycznej. Można zaś ująć umysł w sposób wyraźny i zupełny; czyli w taki, jaki wystarcza, by go uważać za rzecz zupełną, bez żadnej z tych form lub właściwości, dzięki którym poznajemy, że ciało jest substancją, co, jak sądzę, dostatecznie wykazałem w drugiej Medytacji-, a ciało [również] bywa poznawane wyraźnie i jako rzecz zupełna bez tego, co przynależy do umysłu. Tu jednak uderza Przesławny Mąż: chociażbym nawet mógł uzyskać jakąś znajomość siebie bez znajomości ciała, to jednak z tego nie wynika, by zna jomość ta była całkowita i adekwatna, tak abym był pewny, że się nie mylę, gdy wykluczam z mojej istoty ciało . I rzecz pokazuje na przykładzie trój- 224 kąta wpisanego w półkole, o którym możemy jasno i wyraźnie wiedzieć, że jest prostokątny, chociażbyśmy nie wiedzieli lub nawet zaprzeczali temu, że kwadrat jego podstawy równa się kwadratom boków, a jednak nie można stąd wnosić, że może być dany trójkąt, którego kwadrat podstawy nie byłby równy kwadratom boków. Lecz gdy chodzi o ten przykład, to pod wielu względami różni się on od przedstawionej [jako zagadnienie] rzeczy. Albowiem po pierwsze: chociaż może można w konkrecie ująć trój kąt jako substancję mającą kształt trójkątny, to z pewnością właściwość posiadania kwadratu podstawy równego kwadratom boków nie jest sub stancją, przeto żadne z tych dwojga nie może być rozumiane jako rzecz zupełna, tak jak się rozumie umysł i ciało, ani też nie może być nazwane rzeczą w tym znaczeniu, w jakim powiedziałem, że to wystarcza mi, iż mogę pojmować jedną rzecz (niewątpliwie rzecz zupełną) bez drugiej itd. , jak to jest oczywiste na podstawie słów, które następowały: Ponadto znajduję 3 8
3 9
4 0
3 8
Zob. str. 179.
3 9
Zob. tamże. Zob. str. 93.
4 0
196
R. Descartes, Medytacje o pierwszej 4 1
filozofii
w sobie zdolności itd. . Ani bowiem o tych zdolnościach nie powiedziałem, że są rzeczami, lecz dokładnie odróżniłem je od rzeczy, czyli od substancji. Po drugie: choć moglibyśmy poznać jasno i wyraźnie, że trójkąt w półkolu jest prostokątny, bez tego, byśmy zwracali uwagę na to, że kwa drat jego podstawy równa się kwadratom boków, to jednak nie możemy tak jasno pojąć trójkąta, w którym by kwadrat podstawy równał się kwa dratom boków, bez tego, byśmy równocześnie nie zwrócili uwagi na to, że jest [on] prostokątny. Jednakże zarówno umysł bez ciała, jak i ciało bez umysłu ujmujemy jasno i wyraźnie. Po trzecie: chociaż można by mieć takie pojęcie trójkąta wpisanego w półkole, że nie zawierałaby się w nim równość pomiędzy kwadratem podstawy a kwadratami boków, to jednak nie można mieć takiego, dzięki któremu by się poznawało, że do tego trójkąta nie przynależy żadna pro porcja pomiędzy kwadratem podstawy a kwadratami boków. I dlatego dopóki nie wie się, jaką jest ta proporcja, nie można zaprzeczyć w nim żadnej, chyba taką, o której wiemy jasno, że do niego nie przynależy; a tego nigdy nie można wiedzieć o proporcji równości. Ale w pojęciu ciała nie mieści się nic zgoła z tego, co przynależy do umysłu, a w pojęciu umysłu nic z tego, co przynależy do ciała. Przeto, chociażbym powiedział, że wystarcza, ażebym mógł poznać ja sno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej itd., nie można stąd wnioskować: ale poznaję jasno i wyraźnie, że ten trójkąt, i t d . . Po pierwsze, ponieważ proporcja [zachodząca] pomiędzy kwadratem podstawy a kwadratami boków nie jest rzeczą zupełną. Po drugie, ponieważ nigdzie, jak tylko w trójkącie prostokątnym, nie poznaje się jasno tej proporcji. Po trzecie, że nawet trójkąta nie można poznać wyraźnie, jeśli się zaprzeczy propor cji zachodzącej pomiędzy kwadratami jego podstawy i boków. Ale trzeba już powiedzieć, na jakiej podstawie z tego samego, iż mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej, mam pewność, że jedna drugą wyklucza *. Mianowicie to właśnie jest pojęcie substancji, że może [ona] istnieć sama przez się, to znaczy bez pomocy jakiejkolwiek innej substancji; a zawsze każdy, kto poznał dwie substancje poprzez dwa różne pojęcia, osądził, że są one rzeczywiście różne. I dlatego, gdybym nie był się doszukiwał pewności większej niż po toczna, byłbym się zadowolił tym, że wykazałem w drugiej Medytacji, iż umysł pojmuje się jako rzecz samoistną, chociaż nie przypisuje się mu nic 42
4
4 1
4 2
4 3
Zob. str. 9 3 - 9 4 . Zob. str. 1 7 9 - 1 8 0 . Zob. str. 9 3 - 9 4 .
Odpowiedź
na zarzuty
197
czwarte
zgoła z tego, co przynależy do ciała, i odwrotnie, również i ciało pojmuje się jako rzecz samoistną, choć nic mu się nie przypisuje z tego, co przy należy do umysłu. I niczego więcej nie byłbym dodał do wykazania, że umysł rzeczywiście różni się od ciała, gdyż potocznie sądzimy, że wszyst kie rzeczy w ten sam sposób mają się do samej prawdy jak i do naszego pojmowania. Lecz ponieważ spośród tych przesadnych wątpliwości, któ re przedłożyłem w pierwszej Medytacji, jedna zaszła aż tak daleko, że tego samego (mianowicie, że rzeczy naprawdę są takie, jakimi je pojmujemy) nie mógłbym być pewny, dopóki zakładałem, że nie znam sprawcy mojego zaistnienia, dlatego wszystko, co napisałem o Bogu i o prawdzie w trzeciej, czwartej i piątej Medytacji, przygotowuje wniosek o rzeczy wistej różnicy pomiędzy umysłem i ciałem, który wypracowałem dopiero w Medytacji szóstej. Ale Przesławny Mąż powiada: poznaję trójkąt wpisany w półkole bez tego, bym wiedział, że kwadrat jego podstawy równa się kwadratom boków . Owszem, można zaiste poznać ten trójkąt, choćby się nie myślało o pro porcji, jaka zachodzi pomiędzy kwadratami jego podstawy i boków, lecz nie można poznać, by należało ją o nim zaprzeczyć. Przeciwnie zaś w wypadku umysłu; nie tylko poznajemy, że istnieje on bez ciała, lecz również, że można o nim zaprzeczyć wszystko to, co przynależy do ciała. Taka jest bowiem natura substancji, że się wzajemnie wykluczają. Nie sprzeciwia mi się też to, co dodał Przesławny Mąż, że jeżeli wnoszę o moim istnieniu z tego, że myślę, to nic dziwnego, że idea, którą tworzę tą drogą, przedstawia tylko mnie samego jako rzecz myślącą '*. W ten sam bo wiem sposób, gdy badam naturę ciała, niczego w niej zupełnie nie znaj duję, co by trąciło myśleniem. I nie można mieć mocniejszego dowodu na różnicę zachodzącą między dwiema rzeczami jak ten, że zwracając się do którejkolwiek z nich niczego zupełnie nie stwierdzamy w tej, co nie byłoby różne od tamtej. Nie widzę też, na jakiej podstawie miałby ten dowód zbyt wiele dowo dzie . Na to bowiem, żeby wykazać, że się jedna rzecz realnie różni od drugiej, nie można powiedzieć mniej niż to, że przez moc bożą może być [ona] od tamtej oddzielona. I wydaje mi się, że dość pilnie wystrzegałem się tego, by ktoś z tego powodu nie sądził, że człowiek jest tylko umysłem posługującym się ciałem . Gdyż w tej samej szóstej Medytacji, w której omówiłem różnicę między umysłem a ciałem, zarazem też wykazałem, że jest on z nim substancjalnie złączony, i posłużyłem się dowodami, od 44
4
46
4 7
4 4
4 5
Zob. str. 180. Zob. str. 180.
4 6
Zob. tamże.
4 7
Zob. tamże.
198
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
których mocniejszych, służących do wykazania tego samego, jak pamię tam, nigdzie indziej nie czytałem. I podobnie jak ten, kto by twierdził, że ramię człowieka jest substancją realnie różną od reszty jego ciała, nie przeczyłby dlatego temu, że należy ona do natury zupełnego człowieka - jak i ten, kto twierdzi, że to ramię należy do natury zupełnego człowie ka, nie daje przez to sposobności podejrzewania, że nie może ono samo przez się istnieć samoistnie tak też nie wydaje mi się, bym zbyt wiele udo wodnił wykazując, że umysł może istnieć bez ciała, lub też zbyt mało, twierdząc, że jest on z ciałem substancjalnie zjednoczony, gdyż to zjed noczenie substancjalne nie przeszkadza temu, by się posiadało nie mniej jasne i wyraźne pojęcie samego umysłu jako rzeczy zupełnej. I dlatego różni się [ono] wielce od pojęcia powierzchni lub l i n i i , które nie mogą być w ten sposób rozumiane jako rzeczy zupełne, chyba żeby się im dodało poza długością i szerokością również i głębokość. A wreszcie z tego, że siła myślenia jest u dzieci uśpiona, a u obłąkanych wprawdzie nie wygasła , lecz uległa zaburzeniu, nie należy sądzić, by była ona tak związana z narządami cielesnymi, że nie mogłaby bez nich istnieć. Z tego bowiem, iż doświadczamy, że często doznaje ona od nich przeszko dy, w żaden sposób nie wynika, by była ona przez nie wytwarzana; i nie można tego wykazać przy pomocy żadnego, nawet najsłabszego dowodu. Nie przeczę jednak, że to ów ścisły związek umysłu z ciałem, którego doświadczamy ustawicznie zmysłami, stanowi przyczynę tego, dlaczego bez 229 uważnej medytacji nie dostrzegamy zachodzącej między nimi realnej róż nicy. Lecz, zdaniem moim, ci, którzy będą często sami rozważać to, co zostało powiedziane w drugiej Medytacji, łatwo się przekonają, że umysł różni się od ciała nie dzięki samej [tylko] fikcji lub abstrakcji intelektu, lecz że bywa poznawany jako odrębna rzecz, gdyż jest w rzeczywistości odrębną. Nic nie odpowiadam na to, co dorzucił tu Przesławny Mąż o nie śmiertelności duszy, gdyż mnie się [to] nie sprzeciwia. Gdy chodzi jednak 0 dusze bezrozumnych zwierząt , to chociaż rozważać ich tu nie należy 1 bez poruszenia całej fizyki nie mógłbym o nich powiedzieć więcej niż to, co już wyłożyłem w piątej części Rozprawy o metodzie, aby jednak w ogóle coś powiedzieć, wydaje mi się, że trzeba przede wszystkim za znaczyć, iż zarówno w ciałach bezrozumnych zwierząt, jak i w naszych nie mogą się dokonywać żadne ruchy, jeśli im nie przysługują wszystkie w ogóle narządy, czyli instrumenty, przy pomocy których te same [ru48
4 9
5 0
5 1
4 8
Zob. str. 1 8 1 .
4 9
Zob. tamże. Zob. str. 1 8 1 . Zob. tamże.
5 0
5 1
Odpowiedź
na zarzuty
199
czwarte
chy] mogłyby się też dokonać w maszynie. Tak że nawet i w nas samych umysł bezpośrednio nie wprawia w ruch zewnętrznych członków, lecz kieruje tylko tchnieniami żywotnymi, przepływającymi z serca przez mózg do mięśni, i przeznacza je do pewnych ruchów, skoro same ze siebie te tchnienia żywotne z tą samą łatwością dają się zastosować do wielu róż nych działań. Wiele zaś z występujących w nas ruchów w żaden sposób nie zależy od umysłu; takimi są: uderzenia serca, trawienie pokarmów, odżywianie się, oddychanie śpiących, a również i u czuwających chodzenie, śpiewanie i tym podobne, gdy dokonują się niezauważone przez umysł. I gdy ci, którzy spadają z wysoka, naprzód kierują ku ziemi ręce, aby chronić głowę, niewątpliwie nie czynią tego za radą rozumu, lecz dlatego tylko, że wyobrażenie grożącego upadku, docierając aż do mózgu, wysyła do nerwów tchnienia żywotne w taki sposób, jaki konieczny jest do tego, by wywołać ten ruch, nawet wbrew umysłowi, jakby w maszynie. A jeśli to w sposób pewny stwierdzamy w nas samych, to czemuż się tak bardzo dziwimy, jeśli światło odbite od ciała wilka ku oczom owcy ma tę samą moc wywołującą w niej ruch ucieczki? Otóż, jeślibyśmy chcieli posłużyć się argumentem do rozpoznania tego, czy pewne ruchy bezrozumnych zwierząt podobne są do tych, które do konują się w nas dzięki umysłowi, czy też jedynie do tych, które zależą od samego tylko napływu tchnień żywotnych i od dyspozycji narządów, należy rozważyć występujące między nimi różnice, te mianowicie, które wyjaśniłem w piątej części Rozprawy o metodzie, gdyż nie sądzę, by się znalazły inne. Wtedy okaże się z łatwością, że wszelkie działania bezro zumnych zwierząt są podobne tylko do tych, których dokonujemy bez żadnego udziału umysłu. Stąd zmuszeni będziemy dojść do wniosku, że zgoła żadnej zasady ruchu w nich nie poznajemy poza samą dyspozycją narządów i [poza] ustawicznym przypływem tchnień żywotnych wytwa rzanych przez ciepło serca rozcieńczającego krew. A zarazem zdamy sobie sprawę z tego, że przedtem nic nam nie dało sposobności przypisywania im innej [zasady], jak tylko to, że nie rozróżniając tych dwóch zasad ru chu, gdy widzieliśmy najpierw, że podobnie jak w nas występuje rów nież i w bezrozumnych zwierzętach to, co zależy od samych tylko tchnień żywotnych i od narządów, wierzyliśmy niebacznie, że przysługuje im rów nież i to, co zasadza się na umyśle, czyli na myśleniu. I niewątpliwie, o czymkolwiek jesteśmy w ten sposób przekonani od młodości, aczkol wiek później na podstawie dowodów okazuje się fałszywe, nie łatwo jed nak zostaje usunięte z naszych zapatrywań, chyba że długotrwale i często będziemy te dowody rozpatrywać. 5 2
5 2
Zob. str. 182.
200
R. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii
O D P O W I E D Ź N A D R U G Ą CZĘŚĆ [ Z A R Z U T Ó W ] DOTYCZĄCYCH BOGA Dotychczas usiłowałem zbijać dowody Przesławnego Męża i wytrzy mywać jego natarcie; następnie tak jak ci, którzy walczą z silniejszymi, nie będę mu się wprost przeciwstawiał, lecz raczej będę się uchylał przed ciosem. W tej części rozpatruje [on] tylko trzy [rzeczy], które z łatwością można przyjąć według tego, jak on je pojmuje; lecz to, co napisałem, pojąłem w innym znaczeniu, które mi się też wydaje prawdziwe. 5
Pierwsze jest to, że niektóre idee są materialnie fałszywe *,
to znaczy,
jak ja [to] interpretuję, że są takie, iż dostarczają sądowi materii błędu. On zaś, rozpatrując idee wzięte formalnie, utrzymuje, że nie ma w nich żad nej fałszywości. Drugie to [twierdzenie], że Bóg pochodzi od samego siebie pozytywnie i jak od przyczyny . W tej kwestii miałem na myśli tylko tyle, że racja, dla której Bóg po to, by istniał, nie potrzebuje żadnej przyczyny spraw czej, opiera się na rzeczy pozytywnej, a mianowicie na samej niezmierzoności Boga, od której nic nie może być bardziej pozytywne. On zaś 232 dowodzi, że Bóg sam siebie nie wytwarza ani nie utrzymuje w istnieniu przez jakiś pozytywny wpływ przyczyny sprawczej, co też w pełni po twierdzam. 5 4
Trzecie wreszcie, że w umyśle naszym nie może być niczego, czego nie 55
bylibyśmy świadomi , ja to odniosłem do działań, a on [temu] przeczy, gdy chodzi o władze. Lecz, aby zająć się dokładniej szczegółami, gdy powiada: jeżeli zimno
jest tylko brakiem, to nie może być żadnej idei, która by je przedstawiała jako 5 6
rzecz pozytywną , to jest oczywiste, że mówi on jedynie o idei wziętej formalnie. Skoro bowiem same idee są pewnymi formami i nie są złożone z żadnej materii, to ilekroć rozpatruje się je jako przedstawiające coś, to bierze je nie materialnie, lecz formalnie. Gdyby się je zaś rozważało nie jako przedstawiające to lub owo, lecz tylko jako działania intelektu, to można wprawdzie powiedzieć o nich, że są wzięte materialnie, lecz wów czas w żaden sposób nie odnosiłyby się [one] do prawdziwości lub do fałszywości przedmiotów. I nie wydaje mi się też, by można było o nich powiedzieć, że są materialnie fałszywe w innym znaczeniu niż tylko w tym, które już wyjaśniłem; zaiste, czy zimno jest rzeczą pozytywną, czy też 5 3
5 4
5 5
5 6
Zob. Zob. Zob. Zob.
str. 182-183. str. 188.
str. 188-189. str. 183.
Odpowiedź na zarzuty
201
czwarte
brakiem, nie posiadam o nim z tego powodu innej idei, lecz trwa we mnie jedna i ta sama, którą zawsze miałem. I twierdzę, że mi ona sama dostar cza materii błędu, jeżeli jest prawdą, że zimno jest brakiem i że nie po siada [ono] tyle rzeczywistości, co ciepło; gdyż rozważając obie idee: cie pła i zimna, obie jako otrzymane od zmysłów, nie mogę dostrzec, czy przez jedną, czy też przez drugą bardziej mi się daje poznać rzeczywistość. 233 I wcale nie pomieszałem sądu z ideą , gdyż powiedziałem, że w niej znajduje się fałszywość materialna, w nim zaś może występować tylko 57
formalna. Gdy zaś Mąż Przesławny powiada, że ideą zimna jest samo zimno,
o ile
jest obiektywnie w intelekcie^, sądzę, że potrzebne [tu] jest rozróżnienie, gdyż w wypadku idei niejasnych i niewyraźnych, do jakich trzeba zaliczyć [idee] ciepła i zimna, często zachodzi to, że odnosi się je do czegoś innego niż do tego, czego ideami są naprawdę. I tak, jeżeli zimno jest tylko brakiem, to idea zimna nie jest samym zimnem, o ile jest obiektywnie w intelekcie, lecz czymś innym, co się opacznie bierze za ten brak; niewątpliwie jest to pewne wrażenie, nie posiadające żadnego istnienia poza intelektem. Ale nie ma się tak samo z ideą Boga, przynajmniej z tą, która jest jasna i wyraźna, gdyż nie można powiedzieć, by się ona odnosiła do czegoś, z czym nie byłaby zgodna. Gdy chodzi zaś o mętne idee bogów, które wy twarzają bałwochwalcy, nie widzę, dlaczego nie można by o nich powie dzieć, że są one i materialnie fałszywe, o ile dostarczają materii dla ich fałszywych sądów. Choć oczywiście wydaje się, że te, które nie dostarczają sądowi żadnej lub tylko bardzo małą sposobność do błędu, nie tak słusz nie wydają się być nazwane materialnie fałszywymi jak te, które [ją] dają w dużym stopniu; łatwo zaś jest pokazać na przykładach, że jedne dostar czają większej sposobności do błędu niż inne. I nie jest [ona] tak wielka w niewyraźnych ideach wytworzonych dowolnie przez umysł (jakimi są idee: fałszywych bogów) jak w tych, które jako niewyraźne nabyte są od 234 zmysłów, jak idee ciepła i zimna - jeżeli zaiste, jak powiedziałem, jest prawdą, że nie przedstawiają one nic rzeczywistego. Spośród wszystkich zaś największa jest ta [sposobność do błędu] w ideach, które pochodzą od pożądania zmysłowego, jak na przykład idea pragnienia u chorego na wodną puchlinę; czyż naprawdę nie dostarcza mu ona materii do błędu, skoro daje sposobność do tego, by sądził, że napój, który jest szkodliwy, jest dlań pożyteczny? Lecz pyta Mąż Przesławny, co mi okazuje ta idea zimna, o której po wiedziałem, że jest materialnie fałszywa; jeżeli bowiem, powiada, okazuje Zob. str. 182-183. Zob. tamże.
202
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii 59
brak, to jest prawdziwa, a jeśli byt pozytywny, to nie jest ideą zimna . Słusznie; lecz dlatego nazywam ją tylko materialnie fałszywą, że nie mogę rozsądzić, czy będąc niejasna i niewyraźna okazuje mi ona coś, co jako pozytywne istnieje poza moim wrażeniem, czy też nie. I stąd to mam sposobność sądzić, że jest to coś pozytywnego, chociaż może jest to tylko brak. A stąd nie należy pytać, jaka jest przyczyna tego obiektywnego bytu pozytywnego, która, jak powiadam, sprawia, że idea ta jest materialnie fałszy wa^ , gdyż nie powiadam, że staje się ona materialnie fałszywa dzięki jakiemuś bytowi pozytywnemu, lecz na skutek samej niejasności, która ma jednak jako podmiot jakiś byt pozytywny, a mianowicie samo wrażenie. I zapewne byt ten jest we mnie czymś pozytywnym w tym stopniu, w jakim ja jestem prawdziwą rzeczą; niejasność zaś, która sama daje mi sposobność do sądzenia, że ta idea wrażenia zimna przedstawia jakiś przed235 miot poza mną istniejący, który by się nazywał zimnem, nie posiada rzeczywistej przyczyny, lecz stąd tylko pochodzi, że moja natura nie jest pod każdym względem doskonała. I w żaden sposób nie obala to moich założeń. Obawiałbym się zaś zważywszy, że nigdy zbyt wiele czasu nie poświęciłem na czytanie dzieł filozofów, iż niedostatecznie dostosowałem się do ich sposobu wyrażania się, skoro rzekłem, że idee, które dostarczają sądowi materii błędu, są materialnie fałszywe, gdybym nie był znalazł już u pierwszego autora, który mi wpadł w rękę, wyrażenia „materialnie", wziętego w tym samym zna czeniu, mianowicie u Fr. Suareza (Metaphysicae disputationes 9, sekcja 2, numer 4). Ale przejdźmy do tych rzeczy, które Przesławny Mąż ze wszystkich najbardziej gani, [które] mnie zaś wydają się ze wszystkich najmniej god ne nagany; chodzi o to, co powiedziałem, że wolno nam myśleć, iż Bóg spełnia jakoś w odniesieniu do siebie samego niejako to samo, co [czyni] przy czyna sprawcza wobec swego skutku^. Tym samym bowiem zaprzeczyłem temu, co się Przesławnemu Mężowi wydaje trudne [do przyjęcia] i fałszywe, mianowicie, że Bóg jest przyczyną sprawczą samego siebie, gdyż wyraża jąc się: spełnia jakoś to samo, okazałem, iż nie uważam, jakoby to było to samo, a umieszczając przedtem słowa: w pełni wolno nam myśleć, zazna czyłem, że wyjaśniam to w ten sposób tylko z powodu niedoskonałości ludzkiego intelektu. Lecz i w innych miejscach [tego] pisma wszędzie to samo potwierdziłem; zaraz bowiem na początku, skoro powiedziałem, że 0
5 9
6 0
6 1
Zob. str. 183. Zob. str. 183. Zob. str. 184.
Odpowiedź
na zarzuty
203
czwarte
nie istnieje żadna rzecz, której przyczyny sprawczej nie można by się doszu kiwać, dodałem: albo jeśli [jej] nie posiada, domagać się wyjaśnienia, dlaczego jej nie potrzebuje . Słowa te dostatecznie wskazują na to, że sądziłem, iż istnieje coś, co nie potrzebuje przyczyny sprawczej. A czymże może być coś takiego jak nie Bogiem? I wkrótce potem rzekłem: w Bogu znajduje się taka i tak niewyczerpana moc, że nigdy nie potrzebował [On] niczyjej pomo cy, aby istnieć, i teraz [jej] też nie potrzebuje, aby być zachowanym, tak że jest [On] niejako przyczyną samego siebie ^-, to wyrażenie „niejako przyczyną" w żaden sposób nie może być rozumiane w sensie przyczyny sprawczej, lecz tylko [w ten sposób], że niewyczerpana moc Boga jest przyczyną, czyli racją, dla której nie potrzebuje [On] przyczyny. A ponieważ ta niewyczer pana moc, czyli niezmierzoność istoty jest jak najbardziej pozytywna, dlatego powiedziałem, że racja, czyli przyczyna, dla której Bóg nie potrze buje przyczyny, jest pozytywna. Tego samego nie można by powiedzieć 0 żadnej rzeczy skończonej, chociażby najbardziej doskonałej w swoim rodzaju; lecz gdyby się twierdziło, że pochodzi od siebie [samej], można by to rozumieć tylko negatywnie, że [mianowicie] nie można by przytoczyć żadnej racji zaczerpniętej z jej pozytywnej natury, dzięki której rozumie libyśmy, że nie domaga się ona przyczyny sprawczej. I w podobny sposób, we wszystkich innych miejscach, tak zestawiłem przyczynę formalną (czyli rację, której domaga się istota Boga, [a] dzięki której [On] sam nie potrzebuje przyczyny do tego, by istniał ani by siebie zachowywał) z przyczyną sprawczą (bez której nie mogą istnieć rzeczy skończone), aby wszędzie było zrozumiałe na podstawie tych moich słów, że różni się ona od przyczyny sprawczej. I nigdzie nie powiedziałem, że Bóg zachowuje siebie przez jakiś pozytywny wpływ, tak jak są przez Niego zachowywane rzeczy stworzone, lecz tylko to, że niezmierzoność mocy, czyli istoty, dzięki której nie potrzebuje [Bóg] kogoś zachowującego, jest pozytywną. rzeczą I tak mogę ponadto uznać cokolwiek Przesławny Mąż przytacza, aby dowieść, że Bóg nie jest przyczyną sprawczą samego siebie i że nie zacho wuje siebie dzięki jakiemuś pozytywnemu wpływowi lub dzięki ciągłemu odtwarzaniu siebie, co tylko wynika z jego wywodów. Ufam jednak, że 1 on nie zaprzeczy temu, iż owa niezmierzoność mocy, dzięki której Bóg nie potrzebuje przyczyny po to, by istnieć, jest w nim samym rzeczą pozytywną i że w żadnych innych rzeczach nie można dostrzec nic takie go, co by było czymś pozytywnym i z powodu czego nie potrzebowałyby [one] przyczyny sprawczej po to, by istnieć. Tylko to chciałem zaznaczyć, 62
6
6 2
6 3
Zob. str. 1 1 6 - 1 1 7 . Zob. str. 1 1 7 .
204
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
gdy rzekłem, że poza jednym Bogiem żadnych rzeczy nie można pojmo wać jako pochodzących od samych siebie, chyba tylko negatywnie. I w celu rozwiązania przedłożonej mi trudności nie potrzebowałem przyjmować niczego więcej. Ponieważ jednak tak poważnie napomina tu Przesławny Mąż, że nie można chyba znaleźć żadnego teologa, który by się nie czuł urażony tym zdaniem, że Bóg pochodzi sam od siebie w sposób pozytywny i jak gdyby od przyczyny , dlatego wyjaśnię nieco dokładniej, dlaczego ten sposób wy rażania się wydaje mi się w tej sprawie bardzo użyteczny i nawet koniecz ny, a bardzo daleki od tego, by budzić jakiekolwiek podejrzenia, że może [kogoś] urazić. Wiem, że w zagadnieniach odnoszących się do Boga teologowie łaciń scy nie używają wyrazu „przyczyna", gdy mowa jest o pochodzeniu osób Trójcy Przenajświętszej i że wolą oni posługiwać się samym wyrazem „zasada" jako najbardziej ogólnym tam, gdzie Grecy mówili bez różnicy cciiia i apxi, aby przez to nie dać komuś sposobności do tego, by sądził, 238 że Syn jest mniejszy od Ojca. Lecz tam, gdzie nie może zachodzić żadne takie niebezpieczeństwo błędu i gdzie nie ma mowy o Bogu jako o troistym, lecz tylko jako o jednym, nie widzę, dlaczego należałoby się tak bardzo wystrzegać wyrazu „przyczyna", zwłaszcza gdyśmy doszli do takiego miejsca, w którym posługiwanie się nim wydaje się bardzo użyteczne i bez mała konieczne. A nie może zachodzić żadna większa użyteczność tego wyrazu niż jego użyteczność w dowodzeniu istnienia Boga i żadna większa [jego] koniecz ność niż ta, że bez niego nie może [ono] być wyraźnie dowiedzione. I sądzę, iż dla wszystkich jest oczywiste, że rozważanie przyczyny sprawczej jest pierwszym i najważniejszym, obym nie powiedział, jedynym środkiem, jaki posiadamy na to, by dowieść istnienia Boga. Tego zaś nie możemy przeprowadzić w sposób dokładny, jeślibyśmy nie zezwolili naszemu umysłowi doszukiwać się przyczyn sprawczych wszystkich rze czy, a nawet i samego Boga; jakim bowiem prawem wyłączylibyśmy stąd Boga, zanimby zostało dowiedzione, że istnieje? Należy więc pytać o każdą rzecz, czy pochodzi [ona] od siebie, czy od czegoś innego-, i zaiste przy pomocy tego środka można wywnioskować istnienie Boga, choćby się wyraźnie nie wyjaśniło, w jaki sposób należy rozumieć, że coś pochodzi [samo] od siebie. Wszyscy bowiem, którzy kierują się samym światłem przyrodzonym rozumu, chętnie tworzą sobie w tym miejscu pewne pojęcie wspólne przyczynie sprawczej i formalnej, takie mianowicie, że to, co pochodzi od czegoś innego, pochodzi od tego czegoś jakby od przyczyny 64
Zob. str. 188.
Odpowiedź
na zarzuty
205
czwarte
sprawczej, a co pochodzi [samo] od siebie, pochodzi jakby od przyczyny formalnej, to jest ponieważ taką ma istotę, iż nie domaga się przyczyny sprawczej; i dlatego nie wytłumaczyłem tego w moich Medytacjach, lecz pominąłem jakby coś oczywistego. Ale gdy ci, którzy przywykli sądzić; że nic nie może być przyczyną sprawczą samego siebie i odróżniać ją dokładnie od przyczyny formalnej, zdają się pytać, czy coś pochodzi samo od siebie, łatwo może się zdarzyć, że mając na myśli samą przyczynę sprawczą w znaczeniu właściwym, nie sądzą, by owo od siebie należało rozumieć jakby od przyczyny, lecz tylko negatywnie jakby bez przyczyny, tak mianowicie jakoby coś było, o co nie powinni byśmy się pytać, dlaczego istnieje. Gdyby się dopuściło takie rozumienie wyrażenia „od siebie", to nie można by ze skutków mieć żad nego dowodu do uzasadnienia istnienia Boga, jak to słusznie zostało udowodnione w pierwszych Zarzutach przez ich autora - i dlatego w żaden sposób nie można [tego rozumienia] dopuścić. Aby zaś należycie odpowiedzieć na to [pytanie], sądzę, iż trzeba ko niecznie pokazać, że pomiędzy przyczyną sprawczą w znaczeniu właściwym a żadną przyczyną jest coś pośredniego, a mianowicie pozytywna istota rzeczy, na którą można rozciągnąć pojęcie przyczyny sprawczej w taki sam spo sób, w jaki w geometrii zwykliśmy rozciągać pojęcie linii kolistej możli wie największej do pojęcia linii prostej lub pojęcie wieloboku umiarowe go o nieokreślonej liczbie boków do pojęcia koła. I nie wydaje mi się, bym to mógł w jakiś lepszy sposób wyjaśnić niż przy pomocy tego, co powie działem, że: w tym zagadnieniu nie należy znaczenia przyczyny sprawczej ograniczać do tych przy czyn, które są czasowo wcześniejsze od skutków lub które są od nich różne, bądź dlatego, że [pytanie] byłoby bezsensowne, skoro każdy dobrze wie, że to samo ani nie może być wcześniejsze, ani różne od samego siebie, bądź też dlatego, że jeden z tych dwóch warunków może być z jej pojęcia usunięty, a mimo to pojęcie przyczyny sprawczej pozostaje zupełne *. Albowiem to, że nie musi być wcześniejsza czasowo, jest jasne, jak to się już powiedziało, na podstawie tego, że spełnia [ona] rolę przyczyny tylko tak długo, jak długo wywołuje skutek. Z tego zaś, że nie może być usunięty i drugi warunek, należy wnosić tylko, że nie jest [ona] przyczyną sprawczą w znaczeniu właściwym, co przyznaję; nie zaś, że w żaden sposób nie jest przyczyną pozytywną, któ ra by mogła się odnosić analogicznie do przyczyny sprawczej, a tylko to jest wymagane w tym wypadku. Przez to samo bowiem przyrodzone świa tło rozumu, dzięki któremu zdaję sobie sprawę, że mógłbym sobie udzie lić wszystkich doskonałości, których jakaś idea znajduje się we mnie, 6
6 5
Zob. str. 1 1 6 .
206
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
gdybym zaiste udzielił sobie istnienia, uświadamiam sobie również, że nic nie może samo sobie udzielić istnienia w taki sposób, do jakiego zwykło się ograniczać znaczenie właściwie rozumianej przyczyny sprawczej, w taki mianowicie, by to samo w tym stopniu, w jakim udziela sobie istnienia, było różne od siebie samego jako otrzymującego istnienie, gdyż to samo i nie to samo, czyli różne, to są [rzeczy] sprzeczne. I dlatego, gdy się stawia pytanie, czy coś może samo sobie udzielić istnienia, nie należy [przez to] rozumieć nic innego jak to, co się rozumie przez pytanie, czy natura, czyli istota jakiejś rzeczy jest taka, że nie po trzebuje przyczyny sprawczej po to, by istnieć. A gdy dochodzi się do wniosku, że jeśli istnieje coś takiego, to udzieli ono sobie wszelkich doskonałości, których jakaś idea w nim się znajduje, jeśli zaiste ich jeszcze nie posiada^, to znaczy to, iż nie może tak być, by nie 241 posiadało [ono] aktualnie wszystkich doskonałości, które poznaje, gdyż zdajemy sobie sprawę dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że to, cze go istota jest tak niezmierzona, iż nie potrzebuje przyczyny sprawczej do tego, by istnieć, nie potrzebuje jej również do tego, by posiadać wszystkie doskonałości, które poznaje, a własna istota udziela mu w sposób emi nentny tego wszystkiego, o czym możemy pomyśleć, że może być udzie lone innym jakimś rzeczom przez przyczynę sprawczą. A te słowa: jeśli jeszcze nie posiada, to sobie tego udzieli, pomagają tylko do wyjaśnienia rzeczy, gdyż dzięki temu samemu przyrodzonemu światłu rozumu uświadamiamy sobie, że nie może już ono mieć mocy i woli udzielenia sobie czegoś nowego, lecz iż istota jego jest taka, że odwiecznie posiadło to wszystko, o czym tylko pomyśleć możemy, że sobie tego udzieli, jeśliby tego jeszcze nie posiadało. Niemniej jednak wszystkie te sposoby wyrażania się, opierające się na analogii do przyczyny sprawczej, nadzwyczaj są potrzebne do tego, by przyrodzonym światłem rozumu tak pokierować, abyśmy wyraźnie do strzegli te rzeczy zupełnie w taki sam sposób, w jaki dowodzi się u Archimedesa pewnych [prawd] dotyczących kuli i innych figur o liniach krzywych, opierając się na porównaniu do figur prostoliniowych, czego by w inny sposób niemal że nie można zrozumieć. I podobnie jak nie odrzuca się takich dowodów, choć kula jest w nich rozpatrywana jako wielościan, tak też nie sądzę, bym mógł zostać zganiony w tym miejscu za to, że posłużyłem się analogią przyczyny sprawczej dla wyjaśnienia tego, co dotyczy przyczyny formalnej, to jest samej istoty Boga. I nie można się obawiać od tej strony jakiegokolwiek niebezpieczeń stwa błędu, gdyż to jedno jedyne, co stanowi właściwość przyczyny spraw6 6
Zob. str. 184.
Odpowiedź
na zarzuty
czwarte
207
czej i nie może się rozciągać na formalną, pociąga za sobą oczywistą sprzeczność i dlatego przez nikogo nie może być uznane: mianowicie że coś jest różne od samego siebie, czyli że jest zarazem tym samym i nie tym samym. I należy zaznaczyć, że godność przyczyny w taki sposób została przez nas przypisana Bogu, aby stąd nie wynikała w nim żadna niedoskonałość skutku . Jak bowiem teologowie, gdy powiadają, że Ojciec jest począt kiem Syna, nie zgadzają się przez to na to, by Syn był czymś, co ma po czątek, tak też, choć przyjąłem, że Boga można poniekąd nazwać swoją przyczyną, to jednak tym samym nigdzie nie nazwałem go swoim skutkiem, dlatego mianowicie, że skutek zwykło się odnosić przede wszystkim do przyczyny sprawczej i że jest on od niej mniej doskonały, choć jest często doskonalszy od innych przyczyn. Gdy zaś przyjmuję tu jako przyczynę formalną zupełną istotę rze czy, postępuję tylko śladami Arystotelesa; bowiem w Analitykach wtó ry ch (ks. 2, rozdz. II), pominąwszy przyczynę materialną, pierwszą [przy czynę] nazywa ĆĆITIOCV xb xi r\v eivcci, czyli, jak to powszechnie przekła dają filozofowie łacińscy, przyczyną formalną i rozciąga ją na wszystkie isto ty wszystkich rzeczy, gdyż niewątpliwie nie zajmuje się tam przyczynami fizycznego [bytu] złożonego, podobnie jak i ja [nie zajmuję się tym] tutaj, lecz ogólniej przyczynami, z których można by zdobyć jakieś poznanie. Że zaś było prawie niemożliwe, bym się w tych rozważaniach po wstrzymał od przypisywania Bogu nazwy przyczyny, to może być uznane i na tej podstawie, że Przesławny Mąż (przynajmniej tak mi się zdaje), chcąc na innej drodze dokonać tego samego co i ja, w żadnej mierze tego nie dokazał. Skoro bowiem przy użyciu wielu słów wykazał, że Bóg nie jest przyczyną sprawczą samego siebie, gdyż do istoty przyczyny sprawczej należy to, by była różna od swego skutku oraz że nie pochodzi od siebie w sposób pozytywny, rozumiejąc przez wyrażenie „w sposób pozytywny" po zytywny wpływ przyczyny, a także, że w rzeczywistości nie zachowuje siebie, pojmując zachowywanie jako ciągłe stwarzanie rzeczy, na co wszystko chętnie zgadzam się; znowu usiłuje dowieść, iż nie powinno się mówić o Bogu, że jest przyczyną samego siebie, gdyż przyczyny sprawczej, powia da, jakiejś rzeczy poszukuje się tylko ze względu na istnienie, jako żywo zaś nie ze względu na istotę: ale do istoty bytu nieskończonego nie w mniejszym stopniu należy to, że istnieje, niż do istoty trójkąta to, że posiada trzy kąty równe dwom prostym. A więc nie jest bardziej uzasadnione, by odpowiadać wskazu6 7
6 7
Chodzi tu o wykluczenie wszelkiej niedoskonałości skutku przy działalności Boga w obrębie Jego samego {ad intra), nie zaś o wykluczenie niedoskonałego skutku działal ności Boga dotyczącej tego, co jest poza Nim (ad extra). (przyp. tłum)
208
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jąc przyczynę sprawczą, gdy stawia się pytanie, dlaczego Bóg istnieje, niż gdy się pyta o to, dlaczego trzy kąty trójkąta równe są dwom prostym . Ten sylogizm z łatwością można w ten sposób zwrocie przeciw niemu: cho ciaż nie poszukuje się przyczyny sprawczej ze względu na istotę, to jed nak można jej poszukiwać ze względu na istnienie; ale w Bogu istota nie różni się od istnienia; a więc w odniesieniu do Boga można się doszuki wać przyczyny sprawczej. Lecz aby uzgodnić te dwa [rozumowania], należy powiedzieć, że py tającemu, dlaczego Bóg istnieje, nie trzeba zaiste odpowiadać, wskazując na przyczynę sprawczą w znaczeniu właściwym, lecz tylko na samą istotę rzeczy, czyli na przyczynę formalną, która dla tego samego, że w Bogu istota nie różni się od istnienia, wykazuje wielką analogię do przyczyny sprawczej i stąd może być nazwana jak gdyby przyczyną sprawczą. Wreszcie dodaje, że temu, kto doszukuje się przyczyny sprawczej Boga, należy odpowiedzieć, że On jej nie potrzebuje: a znów temu, kto by badał, 244 dlaczego jej nie potrzebuje, trzeba odpowiedzieć, że jest bytem nieskończonym, którego istotą jest jego istnienie; to bowiem tylko domaga się przyczyny spraw czej, czym można odróżnić aktualne istnienie od istoty . Te słowa, powia da, burzą to, co rzekłem, a mianowicie: gdybym mniemał, że żadna rzecz nie może być jakoś sama względem siebie tym, czym jest przyczyna sprawcza względem skutku, to doszukując się przyczyn rzeczy nigdy nie byłbym doszedł do żadnej pierwszej przyczyny spośród wszystkich [przyczyn] . To jednak, jak mi się wydaje, ani nie burzy, ani w żaden sposób nie wstrząsa i nie osła bia; a od tego zależy główna moc nie tylko mojego [dowodu], ale wszyst kich w ogóle dowodów, które można przytoczyć na to, by wykazać ist nienie Boga ze skutków. Wszyscy zaś prawie teologowie utrzymują, że nie można przytoczyć innego [dowodu] jak tylko [wychodzący] ze skutków. W ten sposób tak bardzo jest niemożebne, by rozjaśnił dowód [na istnienie] Boga, skoro nie pozwala zastosować do Niego analogii przyczy ny sprawczej w odniesieniu do samego siebie, że raczej odwraca czytelni ków od jego rozumienia, zwłaszcza gdy przy końcu dochodzi do wnio sku: gdyby sądził, że należy się doszukiwać przyczyny sprawczej lub jakoby sprawczej jakiejkolwiek bądź rzeczy, to będzie szukał przyczyny każdej rzeczy od tej rzeczy się różniącej . Jakżeby bowiem ci, którzy jeszcze Boga nie poznali, szukali przyczyny sprawczej innych rzeczy, aby dojść w ten sposób do poznania Boga, gdyby nie sądzili, że można doszukać się przy czyny sprawczej jakiejkolwiek bądź rzeczy? I jakżeby wreszcie dokończy6 8
6 9
70
71
6 8
6 9
Zob. str. 187. Zob. str. 188.
7 0
Zob. tamże.
7 1
Zob. tamże.
Odpowiedź
na zarzuty
209
czwarte
li [swego] doszukiwania się, dochodząc do Boga jako do przyczyny pierw szej, gdyby sądzili, że należy szukać przyczyny każdej rzeczy od tej rze czy się różniącej? Wydaje mi się niewątpliwe, że Przesławny Mąż postąpił w tym miej scu tak, jak gdyby Archimedes po wypowiedzeniu się na temat tego, cze go dowiódł o kuli przez analogię do figur prostoliniowych wpisanych w kulę, rzekł: gdybym sądził, że nie można ujmować kuli jako figury pro stoliniowej lub jakoby prostoliniowej o nieskończonej ilości boków, nie przypisywałbym temu dowodowi żadnej mocy, ale dlatego [mogę to uczy nić], że w sposób poprawny nie odnosi się [on] do kuli jako figury krzy woliniowej, lecz jedynie do niej jako do figury prostoliniowej o nieskoń czonej ilości boków. Jak gdyby, powiadam, Przesławny Mąż, nie chcąc na zywać w ten sposób kuli, a pragnąc jednakże utrzymać dowód Archimedesa, twierdził: gdybym sądził, że to, do czego się tam dochodzi jako do wniosku, winno się odnosić do figury prostoliniowej o nieskończonej liczbie boków, to bym tego samego nie uznał w wypadku kuli, gdyż jest dla mnie czymś pewnym i dowiedzionym, że kula w żaden sposób nie jest figurą prostoliniową. Niewątpliwie tymi słowami nie byłby sprawił tego samego, co Archimedes, lecz przeciwnie, siebie i innych zupełnie by odwiódł od poprawnego rozumienia jego dowodu. Te zaś sprawy zbadałem tutaj nieco obszerniej, niż tego może rzecz wymagała, aby pokazać, że jest przedmiotem mojej największej troski, by czuwać nad tym, ażeby w moich pismach nie znalazło się nic nawet najdrobniejszego [z tego], co by słusznie zganili teologowie . Wreszcie, wyjaśniłem już dostatecznie w odpowiedzi na Zarzuty dru gie, numer 3 i 4 - a to rozróżniając pomiędzy tym, co rzeczywiście jasno pojmujemy, a tym co przypominamy sobie, iż przedtem jasno pojmowa liśmy - że nie popełniłem [błędnego] koła , gdy powiedziałem, że nie inaczej jest dla nas pewne, iż to, co ujmujemy jasno i wyraźnie, jest prawdzi we, niż przez to, że Bóg istnieje i nie jest dla nas pewne, że Bóg istnieje, chyba że bywa to jasno ujmowane. Zrazu bowiem jest dla nas pewne, że Bóg ist nieje, dlatego że zwracamy uwagę na argumenty, które tego dowodzą, później zaś wystarcza, abyśmy sobie przypomnieli, żeśmy sobie jakąś rzecz jasno uświadomili, abyśmy byli pewni, że jest ona prawdziwa; a to by nie wy starczało, gdybyśmy nie wiedzieli, że Bóg istnieje i że nie wprowadza w błąd. Ze zaś w umyśle jako w rzeczy myślącej nie może być niczego, czego nie byłby świadomy , to mi się wydaje oczywiste, gdyż w nim tak rozważa72
7 3
74
75
7 2
Zob. str. 188.
7 3
Zob. str. 138. Zob. str. 1 8 8 - 1 8 9 . Zob. tamże.
7 4
7 5
210
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nym nie dostrzegamy niczego takiego, co by nie było myśleniem lub [czymś] od myślenia zależnym; w przeciwnym bowiem wypadku nie przynależałoby [to] do umysłu jako do rzeczy myślącej. I nie może zacho dzić w nas żadne myślenie, którego, nie bylibyśmy świadomi w tej chwi li, w której [ono] w nas zachodzi. Dlatego to nie ulega dla mnie wątpli wości, że umysł, skoro tylko został wlany w ciało dziecka, zaczyna myśleć, a zarazem jest świadomy swojego myślenia, choć później nie przypomina sobie tego, gdyż formy poznawcze tych myśli nie utrwalają się w pamięci. Należy jednak zaznaczyć, że zaiste zawsze jesteśmy aktualnie świado mi aktów, czyli działań naszego umysłu, [a] zdolności, czyli władz, nie zawsze, chyba [tylko] w możności; w taki mianowicie sposób, że gdy zabieramy się do użycia jakiejś zdolności, jeżeli zdolność ta przysługuje umysłowi, natychmiast stajemy się jej świadomi aktualnie i dlatego mo glibyśmy zaprzeczyć temu, że przysługuje [ona] umysłowi, gdybyśmy nie mogli stać się jej świadomi. ODNOŚNIE TEGO, CO MOŻE ZACIEKAWIĆ TEOLOGÓW 76
Przeciwstawiałem się pierwszym argumentom Przesławnego Męża, od drugich się uchyliłem, a już z tymi, które następują, w pełni się zgadzam, z wyjątkiem ostatniego, z którym, jak ufam, bez trudności tak postąpię, że Przesławny Mąż sam ze mną się zgodzi. Otóż w zupełności przyznaję, że to, co zawiera się w pierwszej Me dytacji, a również i w pozostałych, nie jest dostosowane do pojętności wszystkich umysłowości; gdziekolwiek tylko nadarzała się sposobność, stwierdzałem to i w przyszłości stwierdzę. I była to jedyna przyczyna, dla której nie poruszałem tego w Rozprawie o metodzie, która została napisa na po francusku, lecz odłożyłem do tych Medytacji, o których z góry przy puszczałem, że będą czytane przez samych tylko zdolnych i uczonych. I nie powinno się twierdzić, że lepiej byłbym uczynił, gdybym się był po wstrzymał od napisania tego, od czytania czego bardzo wielu powinno się powstrzymać, uważam to bowiem za tak konieczne, że jestem przekona ny, iż bez tego nigdy na gruncie filozofii nie można ustanowić nic pew nego i trwałego. I chociaż ogniem i żelazem nie posługują się bez niebez pieczeństwa nierozważni lub dzieci, nie ma nikogo, kto by sądził, że dlatego trzeba się bez nich obchodzić, tak bowiem są pożyteczne dla życia. Że zaś w czwartej Medytacji zajmowałem się tylko błędem, który bywa popełniany przy rozeznawaniu prawdy i fałszu, nie zaś tym, który zdarza się 7 6
Zob. str. 1 8 8 - 1 9 1 .
Odpowiedź
na zarzuty
211
czwarte 7 7
w dokonywaniu dobra i zła i że zawsze wyłączałem to, co przynależy do wiary i co dotyczy postępowania w życiu, gdy stwierdziłem, że nie powin niśmy uznawać żadnej rzeczy jak tylko tę, którą jasno poznajemy , na to wskazuje cały tok mego pisma. Wyjaśniłem to też wyraźnie w odpowie dzi na Zarzuty drugie (numer 5 ) i z góry też zwróciłem na to uwagę w Przeglądzie treści , aby przez to pokazać, jak wielką wagę przykładam do zdania Przesławnego Męża i jak chętnie przyjmuję jego rady. Pozostaje [zagadnienie] sakramentu Eucharystii, z którym, zdaniem Przesławnego Męża, nie zgadzają się moje poglądy, gdyż, jak powiada, wierzymy, że o usunięciu z chleba eucharystycznego substancji chleba pozosta ją tam same [tylko] przypadłości^, sądzi zaś, że ja nie dopuszczam żadnych rzeczywistych przypadłości, lecz tylko modi, których nie można zrozumieć bez jakiejś substancji, w której tkwią i które dlatego też nie mogą bez niej istnieć* . Z wielką łatwością mógłbym uniknąć tego zarzutu, twierdząc, że ni gdy do tej pory nie odrzucałem rzeczywistych przypadłości, gdyż choć w Dioptryce i w Meteorach nie posłużyłem się nimi dla wyjaśnienia tego, czym się zajmowałem, to jednak w Meteorach (str. 164) powiedziałem wyraźnie, że ich nie odrzucam. W tych zaś Medytacjach założyłem, co prawda, że nie zostały one jeszcze przeze mnie poznane, ale nie, że ich dlatego w ogóle nie ma; analityczny bowiem sposób pisania, który zasto- 249 sowałem, ma to do siebie, że się na razie zakłada pewne rzeczy, które nie są jeszcze dostatecznie zbadane, jak to się okazuje w pierwszej Medytacji, w której przyjąłem wiele rzeczy, które potem w następnych odrzuciłem. I zaiste nie chciałem tu ustalić niczego o naturze przypadłości, lecz to tylko przedłożyłem, co się odnośnie ich pokazuje niejako na pierwszy rzut oka. A wreszcie z tego, że powiedziałem, iż nie można pojąć modi bez jakiejś substancji, w której tkwią, nie należy wysnuwać wniosku, jakobym prze czył temu, że dzięki mocy bożej mogą one być ustanowione bez niej, gdyż w zupełności uznaję i wierzę, że Bóg może dokonać wielu takich rzeczy, których my nie możemy zrozumieć. Lecz, aby wypowiedzieć się tu swobodniej, nie będę ukrywał mojego przekonania, że tym, co wpływa na nasze zmysły, nie jest zgoła nic in nego jak sama tylko ta powierzchnia, która jest granicą rozmiarów tego ciała, które [zmysłowo] odczuwam. Na samej bowiem powierzchni doko7 8
7 9
80
1
8 3
7 7
Zob. str. 1 8 9 - 1 9 0 .
7 8
Zob. str. 190.
7 9
Zob. str. 142.
8 0
Zob. str. 38.
8 1
Zob. str. 1 9 0 - 1 9 1 .
8 2
Zob. str. 1 9 1 .
8 3
Zob. Oeuwes
de Descartes, w y d . A. T. Paryż 1904 r., str. 239.
212
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nuje się zetknięcie; a to, że nic nie wpływa na zmysły inaczej jak tylko przez zetknięcie, [to] twierdzę nie tylko ja sam, ale wszyscy prawie fi lozofowie, łącznie z samym Arystotelesem. Tak że na przykład chleb lub wino nie bywają odczuwane [inaczej] jak tylko o ile ich powierzchnia zostanie dotknięta bądź, jak ja sądzę, bezpośrednio przez narząd zmy słowy albo za pośrednictwem powietrza lub innych ciał, bądź też, jak mówi wielu filozofów, za pośrednictwem intencjonalnych form poznaw czych . Trzeba zaś zaznaczyć, że tej powierzchni nie należy osądzać na pod stawie samego zewnętrznego kształtu ciał, dającego się dotknąć palcami, lecz że winno się również uwzględnić wszystkie te znikome szczeliny, które 250 znajdują się pomiędzy pyłkami mąki, składającymi się na chleb, oraz między cząsteczkami spirytusu, wody, octu i osadu, czyli fusów, których miesza niną jest wino, a także pomiędzy cząstkami innych ciał. Istotnie bowiem cząsteczki te, posiadając różne kształty i ruchy, nigdy nie mogą się tak ściśle zespolić, aby nie pozostały pomiędzy nimi liczne przestrzenie, które nie są puste, lecz wypełnione bądź to powietrzem, bądź inną materią, tak jak naocznie spostrzegamy w chlebie dość znaczne tego rodzaju przestrzenie, które można zapełnić nie tylko powietrzem, lecz także wodą, winem lub innymi płynami. A skoro chleb pozostaje zawsze jeden i ten sam, choćby się zmieniało powietrze lub inna materia zawarta w jego porach, jest jasne, że te nie należą do jego substancji. I dlatego powierzchnią jego nie jest ta, która [go] całego otacza przy najmniejszym obwodzie, lecz ta, która ze wsząd obejmuje bezpośrednio jego poszczególne cząsteczki. Należy też zaznaczyć, że ta powierzchnia nie tylko cała się rusza, gdy cały chleb przenosi się z jednego miejsca w drugie, lecz porusza się i częściowo, gdy poszczególne cząsteczki chleba bywają poruszane przez powietrze lub przez inne ciała wnikające przez jego pory. Tak dalece, że jeśli jakieś ciała mają taką naturę, iż niektóre lub wszystkie ich części ustawicznie się poruszają (a uważam to za prawdziwe w odniesieniu do licznych części chleba i do wszystkich [części] wina), trzeba sobie zda wać sprawę, że również i ich powierzchnia znajduje się w ciągłym jakimś ruchu. Wreszcie wypada zauważyć, że przez powierzchnię chleba lub wina albo innego ciała nie rozumie się tu żadnej części substancji ani zaiste [części] 8 4
8 4
Species intentionales to formy poznawcze (przeciwstawiają się formom realnym jako elementom bytów), dzięki k t ó r y m poznaje się b y t y , których owe formy poznawcze dotyczą, do których się odnoszą {intentionales). Scholastycy rozumieli owe species rozma icie: od przedmiotu formalnego - do jakiegoś trzeciego jestestwa bytującego między po znającym a tym, co poznawane. To ostatnie rozumienie, przypominające demokrytejskie ei6coA,a, było gwałtownie zwalczane przez ockhamistów. (przyp. tłum.)
Odpowiedź
na zarzuty
czwarte
213
wielkości tego ciała, ani nawet części ciał otaczających, lecz tylko ową granicę, którą pojmuje się jako coś znajdującego się pomiędzy poszczególnymi 251 jego cząsteczkami a ciałami otaczającymi je i która nie posiada żadnej zgoła bytowości jak tylko modalną. Skoro jednak zetknięcie następuje tylko na tej granicy, a wszystko bywa odczuwane wyłącznie za pośrednictwem zetknięcia, jest czymś oczywistym, iż z tego jednego, co się powiada o suh^ uicji chleba i wina, że się [mia nowicie] w taki sposób przemieniają w substancję jakiejś innej rzeczy, iż ta nowa substancja mieści się w zupełnie tych samych granicach, w któ rych były przedtem inne, lub [że] istnieje ściśle w tym samym miejscu, w którym przedtem istniał chleb i wino, lub raczej (ponieważ ich granice ustawicznie są w ruchu), w którym by jeszcze istniały, gdyby były obec ne - z tego wynika w sposób konieczny, że ta nowa substancja powinna oddziaływać na wszystkie nasze zmysły zupełnie w ten sam sposób, w jaki odziaływałyby na nie chleb i wino, gdyby nie było nastąpiło żadne prze istoczenie. Naucza zaś Kościół na soborze trydenckim (sesja 13, kanon 2 i 4), że następuje przemiana całej substancji chleba w substancję ciała Chrystusa Pana naszego, przy czym pozostaje tylko postać chleba. Nie widzę, aby można było rozumieć tu przez postać chleba coś innego poza ową powierzchnią, która jest czymś, co się znajduje pomiędzy poszczególnymi jego drobinami, a ciałami otaczającymi je. Jak już bowiem powiedziano, tylko na tej powierzchni następuje ze tknięcie się, a jak świadczy o tym sam Arystoteles, nie tylko ten zmysł, który specjalnie nazywa się dotykiem, ale i inne zmysły odczuwają przy pomocy dotyku (Deanima, ks. 3, rozdz. 13) x a i xa &XXa aiofrirnipia acpfj akr&av£T<xi. I nie ma nikogo, kto by sądził, że przez postać należy tu rozumieć coś 252 innego niż właśnie to, co jest potrzebne do tego, by oddziaływać na zmysły. I nie ma też nikogo, kto by wierzył w przemianę chleba w ciało Chrys tusa i nie utrzymywał zarazem, że to ciało Chrystusa zawarte jest dokład nie pod tą samą powierzchnią, pod którą mieściłby się chleb, gdyby był obecny, choćby nawet nie znajdowało się ono tam, jako w miejscu w znaczeniu właściwym, lecz sakramentalnie i wedle takiego sposobu istnienia, który wprawdzie ledwo możemy wyrazić słowami, lecz dojść możemy myślą oświeconą wiarą, że jest on możliwy dla Boga, i w który jak najstalej powinniśmy wierzyć. Wszystko to wyjaśniają tak odpowiednio i w tak po prawny sposób moje zasady, że nie tylko nie mam tu niczego, czego mógłbym się obawiać, by nie stało się kamieniem obrazy dla ortodoksyj nych teologów, lecz przeciwnie, ufam, że zaskarbię sobie raczej u nich wielką łaskę, dlatego że w fizyce przedkładam takie poglądy, które
214
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
z teologią zgadzają się znacznie lepiej niż potoczne. Gdyż zaprawdę, o ile mi wiadomo, nigdy nigdzie Kościół nie nauczał, że pozostające w sakra mencie Eucharystii postacie chleba i wina są jakimiś rzeczywistymi przy padłościami, które same w cudowny sposób bytują samoistnie mimo usunięcia substancji, w której tkwiły. Lecz skoro może pierwsi teologowie, którzy usiłowali wyjaśnić to zagadnienie w sposób filozoficzny, doszli do tak mocnego przekonania, 253 że te przypadłości, które poruszają zmysły, są czymś rzeczywistym, róż nym od substancji, że zaiste nie zdali sobie sprawy z tego, że w ogóle można o tej rzeczy wątpić, bez żadnego sprawdzenia i bez dostatecznego uzasad nienia założyli, że postacie chleba są tego rodzaju rzeczywistymi przypa dłościami. Następnie całkowicie oddali się temu, by wyjaśnić, jak mogą one istnieć bez podmiotu. W tej rzeczy natrafili na tyle trudności, że przy najmniej z tego jednego powodu (jak podróżni, którzy przypadkiem doszli do gąszczy i zupełnych bezdroży) powinni byli osądzić, że zeszli z praw dziwej drogi. Najpierw bowiem nie wydaje się, by zgadzali się ze sobą przynajmniej ci, którzy przyjmują, że wszelkie doznawania zmysłów dokonują się dzięki zetknięciu, gdy zakładają, że do poruszenia zmysłów potrzeba w przed miotach czegoś innego niż różnie rozłożonych ich powierzchni, gdyż jest czymś oczywistym, że do zetknięcia wystarcza sama powierzchnia. Jeżeli zaś niektórzy tego nie przyjmują, to nie mogą w tej sprawie przytoczyć niczego, co by miało jakiś pozór prawdziwości. Następnie, umysł ludzki nie może myśleć, że przypadłości chleba są rzeczywiste i że jednak istnieją bez jego substancji, nie pojmując ich za razem na modłę substancji. Tak dalece, iż wydaje się, jakoby [to] pociągało za sobą, że, jak wierzy Kościół, zmienia się cała substancja chleba, a tym czasem pozostaje jako coś rzeczywistego to, co było przedtem w chlebie. Gdyż nie można zrozumieć, by pozostawało coś rzeczywistego, co by nie bytowało samoistnie i chociażby się to nazywało wyrazem „przypadłość", to jednak pojmuje się je jako substancję. I dlatego w rzeczywistości wy chodzi to na to samo, jak gdyby się mówiło, że wprawdzie cała substancja chleba zmienia się, a jednak pozostaje [niezmieniona] ta część jego substan254 cji, którą nazywa się rzeczywistą przypadłością, a to pociąga za sobą sprzeczność, jeśli nie w słowach, to na pewno w pojęciu. I wydaje się, że jest to główna racja, dla której niektórzy odstąpili w tej dziedzinie od [poglądów] Kościoła Rzymskiego. Któż jednak temu zaprzeczy, że tam, gdzie jest wolność i gdzie nie zmusza nas żadna racja ani teologiczna, ani nawet filozoficzna do przyjęcia pewnych poglądów, należy przede wszystkim wybrać te, które by nie mogły dostarczyć innym żadnej sposobności ani wymówki do odejścia od prawdy wiary? Sądzę zaś,
Odpowiedź
na zarzuty
czwarte
215
że dość wyraźnie tu wykazałem, iż pogląd, który przyjmuje rzeczywiste przypadłości, nie zgadza się z racjami teologicznymi, a ufam, że w summie filozofii, którą mam już w rękach, wykażę w sposób jasny, że sprze ciwia się [on] w zupełności filozoficznym. Tam to pokażę, w jaki sposób barwa, smak, ciężar i wszystko inne, co porusza zmysły, zależy od samej najbardziej zewnętrznej powierzchni ciał. Nie można wreszcie przyjąć rzeczywistych przypadłości, nie dodając niepotrzebnie do cudu przeistoczenia, który sam tylko wynikać może ze słów konsekracji, innego, nowego i zaiste niezrozumiałego [cudu], dzięki któremu te rzeczywiste przypadłości tak by istniały bez substancji chleba, że same nie stałyby się jednak substancjami. A to nie tylko sprzeciwia się rozumowi ludzkiemu, lecz i aksjomatowi teologów, którzy powiadają, że owe słowa konsekracji nie dokonują niczego innego poza tym, co ozna czają; a tego, co może być wytłumaczone przy pomocy przyrodzonego rozumu, nie chcą przypisywać cudowi. Dzięki mojemu wyjaśnieniu tej rzeczy znikają zupełnie wszystkie te trudności; do tego bowiem stopnia, że zgodnie z nim nie tylko nie trzeba jakiegoś cudu dla zachowania przy- 255 padłości po usunięciu substancji, lecz że raczej bez nowego cudu (wskutek którego oczywiście uległyby zmianie wymiary) nie mogłyby [one] znik nąć. I zostało przekazane pamięci, że kiedyś to się zdarzyło, gdy w rękach kapłana ukazało się zamiast konsekrowanego chleba ciało lub dziecko, nigdy bowiem nie wierzono, by zdarzyło się to wskutek ustania cudu, lecz w ogóle dzięki nowemu cudowi. Poza tym, nie ma nic niezrozumiałego lub trudnego w tym, by Bóg, stwórca wszystkich rzeczy, mógł przemienić jedną substancję w inną i by ta druga substancja pozostawała pod powierzchnią zupełnie tą samą jak ta, w której mieściła się pierwsza. A także, nie można powiedzieć nic bardziej zgodnego z rozumem i powszechnie bardziej przez filozofów przyjętego niż to, że nie tylko wszelkie wrażenie, ale ogólnie wszelkie działanie wzajemne ciał dokonuje się dzięki zetknięciu i że to zetknięcie nastąpić może jedynie na powierzchni. Stąd wynika oczywiście, że ta sama po wierzchnia, choćby się zmieniała będąca pod nią substancja, powinna działać i odbierać działania zawsze w ten sam sposób. Dlatego to, jeśli wolno tu pisać prawdę bez narażenia się na zawiść, odważyłbym się ufać, że przyjdzie kiedyś czas, w którym teologowie odrzucą ten pogląd, który przyjmuje rzeczywiste przypadłości, jako nie rozumny i mało bezpieczny dla wiary, a na jego miejsce przyjęty zostanie mój, jako pewny i niewątpliwy. Nie sądziłem, by należało to tutaj ukry wać, a to dlatego, abym w miarę moich możliwości zapobiegł potwarzom tych, którzy chcąc uchodzić za bardziej uczonych od innych, niczego nie mają bardziej za złe, niż pojawienie się czegoś nowego w naukach, o czym
216
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
256 nie mogliby zmyślić, że było im to już przedtem znane. I często tym goręcej uderzają w to, o czym sądzą, że jest prawdziwsze i że posiada większe znaczenie. A czego nie potrafią odeprzeć przy pomocy dowodów, o tym twierdzą bez żadnego uzasadnienia, że sprzeciwia się Pismu św. i prawdom wiary. W tym [są oni] na pewno bezbożni, gdyż chcą się posługiwać powagą Kościoła w celu obalenia prawdy. Lecz od nich odwołuję się do pobożnych i ortodoksyjnych teologów, pod których osądy i orzeczenia najchętniej się poddaję.
ZARZUTY
PIĄTE
P[IOTR] G A S S E N D U S D O Z N A K O M I T E G O MĘŻA RENE D E S C A R T E S ' A Znakomity Mężu, Uszczęśliwił mnie przyjaciel nasz Mersenne, udostępniając mi te two je tak podniosłe Medytacje o pierwszej filozofii. Istotnie, niezwykle podoba ła mi się doniosłość zagadnienia, przenikliwość umysłu i jasność wyraża nia się. Dlatego też z radością wyrażam ci uznanie, że z tak górną i szczę śliwą postawą umysłu przystępujesz do tego, by poszerzyć granice nauk i by rozwikłać sprawy we wszystkich minionych wiekach najtrudniejsze do zrozumienia. Było mi przykro, że w imię prawa przyjaźni zażądał on nadto ode mnie, abym ci wyczerpująco opisał, jeśliby powstała we mnie lub utrzymywała się przypadkiem jakaś wątpliwość. Ponieważ przeczułem, że jeśli nie uznam twoich wywodów, nie będzie to świadczyło o niczym innym jak tylko o mojej tępocie lub raczej o zuchwałości, gdybym śmiał wypowiedzieć choć słowo sprzeciwu, przeciwstawiając się poniekąd. Przy- 257 rzekłem jednak mężowi, z którym łączy mnie przyjaźń, że to uczynię, przekonany skądinąd, że ty nie tyle mój, ile jego pomysł uznasz za słusz ny i dobry, skoro jesteś niewątpliwie tak życzliwy, że z łatwością uznasz, iż ja niczego innego nie chciałem, jak tylko przedłożyć ci jedynie racje mych wątpliwości. Wyznaję, że zapewne będzie czymś wykraczającym poza oczekiwania, jeżeli wytrwasz przynajmniej w doczytaniu ich do końca; gdyż zaiste sam nie jestem sprawcą tego, by cię one miały skłonić bądź do tego, żebyś w najmniejszym stopniu zwątpił o twoich rozumowaniach, bądź też do tego, byś na dawanie odpowiedzi tracił czas przeznaczony na lepsze sprawy. Dlatego tylko ze wstydem pozwalam sobie ujawnić je przed tobą, gdyż jest dla mnie rzeczą więcej niż pewną, że nie ma wśród nich żadnej, która by ci wielokrotnie nie nasunęła się w rozważaniach, a której byś jednak po gruntownym namyśle albo nie pominął, albo nie uznał za nadającą się do przemilczania. Przedstawiam je więc, lecz w tej myśli, że chciałbym tylko, aby były przedstawione i to, przedstawione mówię, nie odnośnie do samych rzeczy, które podejmujesz się udowodnić, lecz odno śnie do metody i mocy dowodowej. Oczywiście bowiem wyznaję zarówno
218
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
istnienie trzykroć największego Boga, jak i nieśmiertelność naszych dusz, a waham się tylko odnośnie siły tego rozumowania, przy pomocy które go dowodzisz zarówno tych, jak i innych złączonych [z nimi twierdzeń] metafizycznych. PRZECIW M E D Y T A C J I I O CZYM M O Ż N A WĄTPIĆ Zaiste nie mam powodu zatrzymywać się długo przy pierwszej Medy tacji, pochwalam bowiem zamiar, w którym chciałeś uwolnić twój umysł od wszelkiego przesądu. Tego jednego dostatecznie nie pojmuję, dlaczego nie uznałeś za właściwsze po prostu i w niewielu słowach uznać za nie pewne to, co poprzednio poznałeś, aby następnie wybrać to, co by się 258 okazało prawdziwe, aniżeli uznając wszystko za fałszywe, nie tyle pozbyć się dawnego przesądu, co popaść w nowy. I zważ, że było konieczne, w celu wzbudzenia w tobie zaufania do siebie samego, zmyślenie Boga zwodziciela lub nie wiem jakiego oszukującego złego ducha, podczas gdy wydawało się było, że wystarcza przyjąć jako przyczynę mrok ludzkiego umysłu lub samą słabość natury. Zakładasz ponadto, że śnisz, aby wszyst ko uczynić wątpliwym i wszystko, co się zdarza w rzeczywistości, uznać za złudzenie: ale czy dlatego wymuszasz na sobie, abyś wierzył, że nie jesteś na jawie i uważasz za rzeczy niepewne i fałszywe to, co się wobec ciebie znajduje lub dzieje? Cokolwiek powiesz, nie będzie nikogo, kto byłby przekonany, że ty jesteś przekonany, iż nic z tego wszystkiego, co pozna łeś, nie jest prawdziwe i że cię ustawicznie oszukuje albo zmysł, albo sen, albo Bóg, albo zły duch. A czy nie byłoby to bardziej godne rzetelności filozoficznej i miłości prawdy mówić w dobrej wierze i po prostu o rze czach zgodnie z tym, jak się mają, aniżeli, co ktoś mógłby zarzucić, ucie kać się do sztucznych wykrętów, dopatrywać się omamień, lubować się w zawiłościach? Jednakże, ponieważ takie postępowanie wydało ci się słuszne, nie chcę się więcej spierać. PRZECIW M E D Y T A C J I II O NATURZE UMYSŁU LUDZKIEGO, ŻE JEST O N BARDZIEJ Z N A N Y N I Ż CIAŁO [1.] Odnośnie drugiej [Medytacji] widzę, że trwasz jeszcze w stanie złudzenia, a niemniej zdajesz sobie sprawę, że przynajmniej ty jesteś, który ulegasz złudzeniu; i dlatego stwierdzasz, że to powiedzenie: Ja jestem, ja istnieję" jest prawdą, ilekroć je wypowiadasz lub pojmujesz umysłem . Jednakże 1
1
Zob. str. 49.
Zarzuty
219
piąte
nie wydaje mi się, by ci było potrzeba tak wielkiego zachodu, skoro 259 skądinąd byłeś pewny i było to prawdą, że istniejesz, a mogłeś do tego samego dojść również i na podstawie jakiejkolwiek innej twojej działalno ści, skoro dzięki przyrodzonemu światłu rozumu jest wiadome, że cokol wiek działa, to istnieje. rozumiesz, kim jesteś . To Dodajesz, że na te] podstawie niedostatecznie zaś bierze się poważnie, a co więcej, uznaje się: zarówno gotowe dzieło, jak i pracowitą doń drogę. Wydaje się niewątpliwie, że to powinno się było roztrząsać bez zawiłości i bez całego tego założenia. Następnie pragniesz rozważyć, za co się uważasz, aby po usunięciu wątpliwości, pozostało to tylko, co jest pewne i niewzruszone*. To zaś będziesz robił, ciesząc się uznaniem wszystkich. Przystąpiwszy do sprawy, ponie waż mniemasz o sobie, że jesteś człowiekiem, pytasz, czym jest człowiek, a rozmyślnie odrzuciwszy definicję potoczną, wybierasz to, co ci się na pierwsze wejrzenie narzucało, a więc, że masz twarz, ręce i inne członki, które oznaczałeś nazwą ciała; a dalej, że się odżywiasz, chodzisz, czujesz, myślisz, co odnosiłeś do duszy . Niechże to i tak będzie: wystrzegajmy się tylko two jego rozróżnienia pomiędzy duszą i ciałem. Twierdzisz, że wówczas nie zwracałeś uwagi na to, czym jest dusza, lecz [ujmowałeś ją] tylko jako coś wy obrażonego na kształt wiatru lub ognia, lub eteru, co przenika grubsze części twego ciała*. To jest godne zapamiętania. Co do ciała nie miałeś wątpliwo ści, że natura jego zasadza się na tym, że może ono otrzymywać kształt, być ograniczone, wypełniać przestrzeń i wyłączać z niej każde inne ciało; co może 260 zostać spostrzeżone za pomocą dotyku, wzroku, słuchu, powonienia, smaku i na różne sposoby zostać wprawione z ruch . Możesz, co prawda, również dzisiaj przypisywać te [właściwości] ciałom, choć nie wszystkie wszystkim; wiatr na przykład jest ciałem, a jednak nie spostrzega się go wzrokiem. Nie wykluczaj też innych dodatkowych właściwości, gdyż wiatr, ogień i liczne [inne ciała] wprawiają w ruch. Że zaś dodatkowo przeczysz temu, jakoby ciało posiadało siłę do wprawiania samo siebie w ruch , nie wydaje się, byś już mógł zachować [twierdzenie], jakoby wszelkie ciało powinno być ze swej natury nieruchome, a wszelki jego ruch pochodzić od zasady niecielesnej i jakoby nie powinno się sądzić, że woda płynie lub że zwierz porusza się bez poruszyciela bezcielesnego. 2. Badasz następnie, czy zakładając wciąż złudzenie możesz twierdzić, że jest w tobie cokolwiek bądź z tego, o czym sądziłeś, że należy do natury ciała, 1
4
6
7
2
Zob. tamże.
3
Zob. Zob. Zob. Zob. Zob.
4
5
6
7
tamże. str. 49. str. 4 9 - 5 0 . tamże. tamże.
220
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
i przeprowadziszy jak najdokładniejsze badania, powiadasz, że niczego takie go w sobie nie znajdujesz . Już w tym miejscu nie spoglądasz na siebie ja koby na zupełnego człowieka, lecz niejako na część wewnętrzną albo bardziej ukrytą, o której myślałeś, że jest duszą. Pytam cię więc, o duszo, lub jakimkolwiek imieniem chcesz być nazwany, czy sprostowałeś do tej pory tę myśl, w której uprzednio wyobrażałeś sobie, że jesteś czymś na kształt wiatru lub podobnej rzeczy przenikającej te członki? Zaprawdę, nie uczyniłeś tego. Dlaczegóż więc nie możesz być wciąż jeszcze wiatrem lub raczej najsubtelniejszym tchnieniem żywotnym, który dzięki ciepłu ser ca, pochodzącemu od najczystszej krwi lub z innego źródła, albo dzięki innej przyczynie, powstawałbyś, utrzymywałbyś się i rozprzestrzeniając się po członkach, udzielałbyś im życia, a patrzyłbyś się wraz z okiem, słu chałbyś z uchem, z mózgiem myślałbyś i poza tym dokonywałbyś tego wszystkiego, co ci się powszechnie przypisuje? A jeżeli tak się rzeczy mają, to dlaczego nie masz tego samego kształtu, co całe to ciało, tak jak powie261 trze [posiada kształt] ten sam, co zawierające je naczynie? Dlaczego nie można by o tobie sądzić, że jesteś otoczona tą samą powłoką, którą otoczone jest ciało, lub skórą [twego] ciała? Dlaczego nie mogłabyś wy pełniać przestrzeni lub części przestrzeni, których nie wypełnia grube ciało lub jego części? Grube ciało ma bowiem pory, poprzez które sama mo głabyś się rozprzestrzeniać, tak że tam, gdzie byłyby twoje części, nie byłyby jego części, w podobny sposób jak w winie zmieszanym z wodą, tam gdzie są części jednego [składnika] nie ma części drugiego, choć wzro kiem nie można ich rozróżnić. Dlaczego nie miałabyś wypierać innego ciała z tej samej przestrzeni, skoro, gdybyś się znajdowała w jakichkolwiek najmniejszych cząstkach przestrzeni, nie mogłyby tam zarazem być części ciała grubszego? Dlacze go nie miałabyś się o duszo poruszać wieloma ruchami; skoro ty bowiem udzielasz ich wielu samym członkom, jakże to nie mogłabyś się sama wprawiać w ruch? Z pewnością ani nie poruszasz, sama nie będąc w ruchu, gdyż do tego trzeba wysiłku, ani też nie możesz nie znajdować się w ruchu, gdy porusza się ciało. Jeśli więc tak się te sprawy mają, to dlaczego po wiadasz, że nie ma w tobie nic z tego, co odnosi się do natury ciała? 3. Ciągniesz dalej: również nie ma w tobie nic z tego, co się przypisuje duszy, [a to] odżywiania się lub chodzenia . Jednakże, po pierwsze, coś może być ciałem, a jednak nie odżywiać się. Następnie, jeżeli jesteś takim cia8
9
10
8
Zob. str. 50. W przemówieniu zwróconym do duszy Kartezjusza zrazu Gassendi używa rodzaju męskiego (np. fusus per membra), potem jednak przechodzi na rodzaj żeński (np. ipsa dissundaris). Zachowano więc tę niekonsekwencję w przekładzie (przyp. tłum.). 9
1 0
Zob. str. 50.
Zarzuty
221
piąte
łem, jakim jest zgodnie z naszymi poglądami tchnienie żywotne, dlaczego nie mogłabyś sama będąc subtelniejsza odżywiać się subtelniejszą substan cją, skoro owe grubsze członki odżywiają się grubszą substancją? A czyż sama nie wzrastasz wraz ze wzrostem ciała, którego one są częściami, a sama też czy nie stajesz się słabsza, gdy ono staje się słabe? Co dotyczy chodzenia, to skoro członki poruszają się dzięki tobie i nie dążą do żad nego miejsca, jeśli ich nie pobudzasz i nimi nie kierujesz, jakże stać się to może bez twojego chodzenia? Otóż skoro już nie mam ciała, powiadasz, to one nie są niczym innym jak tylko fikcjami . Zaprawdę, jeśli drwisz z nas 262 lub sama wystawiasz się na pośmiewisko, to szkoda nam na to czasu. Jeżeli zaś mówisz poważnie, to obowiązkiem twoim jest wykazać zarówno, że nie masz żadnego ciała, któremu nadawałabyś formę, ani też, że nie jesteś taką, żebyś mogła i odżywiać się, i chodzić. n
12
Jeszcze dalej wywodzisz, że też nie czujesz . A niewątpliwie ty sama jesteś tą, która widzi barwy, słyszy dźwięki itd. To powiadasz, nie doko nuje się bez ciała. Wierzę [temu] zaiste; lecz najpierw tobie przysługuje ciało i ty sama tkwisz wewnątrz oka, które niewątpliwie bez ciebie nie widzi, a po wtóre możesz być subtelnym ciałem, które by działało za pośrednic twem narządu zmysłowego. Powiadasz: wydawało mi się we śnie, że czuję bardzo wiele rzeczy, których - jak później się przekonałam - nie czułam. Chociażbyś się jednak myliła, gdyż wydawałoby ci się, że nie posługując się okiem dostrzegasz to, czego się bez oka nie dostrzega, to jednak nie zawsze doświadczałaś tego złudzenia, i owszem, posługiwałaś się okiem, czując za jego pośrednictwem i wchłaniając obrazy, którymi już teraz możesz się posługiwać bez oka. Zauważasz wreszcie, że myślisz . Temu rzeczywiście nie można za przeczyć, jednakże pozostaje ci do wykazania, że władza myślenia do tego stopnia przewyższa naturę cielesną, że ani tchnienie żywotne, ani inne ruchliwe, czyste [i] subtelne ciało nie daje się przy pomocy żadnej dyspo zycji przystosować do tego, by stać się zdolne do myślenia. Należy zara zem wykazać, że dusze zwierząt są bezcielesne, te mianowicie, które myślą, czyli poza działalnością zmysłów zewnętrznych poznają coś wewnętrznie, nie tylko na jawie, ale również gdy śnią. Trzeba znów wykazać, że to grube ciało zupełnie w niczym nie przyczynia się do twojego myślenia (mimo iż nigdy jednak bez niego nie byłaś i oddzielona od niego niczego dotych czas nie myślałaś) i że dlatego myślisz niezależnie od niego; tak dalece, że 263 szkodliwe i ciężkie wapory i opary, które niekiedy tak źle wpływają na mózg, nie mogą ci ani przeszkodzić, ani [cię] niepokoić. 13
1 1
1 2
1 3
Zob. tamże. Zob. tamże. Zob. tamże.
222
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
4. Dochodzisz do wniosku: Jestem więc, dokładnie mówiąc, rzeczą my ślącą, to znaczy umysłem bądź duchem, intelektem, rozumem . W tym miej scu przyznaję, że mówiłem od rzeczy. Byłem bowiem przekonany, że prze mawiam do duszy ludzkiej, czyli do owej wewnętrznej zasady, dzięki której człowiek żyje, czuje, porusza się w przestrzeni, poznaje umysłowo, a przemawiałem jednak do samego umysłu i to takiego, który pozbył się nie tylko ciała, ale i samej duszy. Czyż nie postępujesz tak, mężu znako mity, jak owi starożytni, którzy sądząc, że dusza jest rozprzestrzeniona po całym ciele, byli jednak zdania, że główna [jej] część T Ó r | Y S | i O V i x ó v [element kierowniczy] ma [swą] siedzibę w określonej części ciała, na przy kład w mózgu lub w sercu? Nie jakoby uważali, że dusza nie znajduje się również i w tej części, lecz ponieważ wierzyli, że do duszy tam istniejącej bywa niejako dodany i zjednoczony z nią umysł, który z nią razem udziela tej części formy. I niewątpliwie powinienem był o tym pamiętać z roz ważań w owej twojej Rozprawie o metodzie, wydawało mi się bowiem, iż chcesz w niej, aby te wszystkie funkcje, które się przypisuje zarówno duszy wegetatywnej, jak i zmysłowej, nie zależały od rozumnej i aby mogły się dokonywać, zanim ona się zjawi, tak jak dokonują się również i w zwie rzętach, w których, twierdzisz, nie ma i śladu rozumu. Lecz nie wiem, na jakiej podstawie o tym zapomniałem; chyba dlatego, że pozostało dla mnie czymś wątpliwym, iż tej zasady, poprzez którą zarówno my, jak i zwie rzęta żyjemy i zmysłowo doznajemy, nie chcesz nazywać duszą, lecz [uważasz], że duszą we właściwym znaczeniu jest nasz umysł; chociaż jed nak o tamtej zasadzie powiada się we właściwym znaczeniu, że ożywia, umysł do niczego innego nie przyczynia się jak do tego, że myślimy, a o tym, że tak się dzieje, ty właśnie zapewniasz. Jakkolwiek by się to miało, 264 nazywaj się odtąd umysłem i bądź w ścisłym znaczeniu rzeczą myślącą. Dodajesz, że tylko myślenie nie daje się od ciebie oddzielić . Prawdziwie nie ma powodu, by ci w tym przeczyć, zwłaszcza jeśli jesteś samym umysłem i nie chcesz, by się twoja substancja różniła od substancji duszy bardziej jak tylko ujęciem (consideratione). Jednakże mam wątpliwości, czy powiadając, że myślenia nie można od ciebie oddzielićrozumiesz to w ten sposób, że jak długo istniejesz, nieustannie myślisz. Zaprawdę przypomina to wypowiedź słynnych filozofów, którzy usiłując wykazać twoją nieśmier telność przyjęli, że się ciągle ruszasz albo, jak ja to przynajmniej rozumiem, wciąż myślisz; jednakże nie dadzą się o tym przekonać ci, którzy nie pojmują, w jaki sposób możesz myśleć bądź w uśpieniu letargicznym, bądź 14
15
Zob. tamże. Zob. tamże. Zob. tamże.
Zarzuty
223
piąte
też w łonie matki. Mam w tym miejscu poza tym wątpliwości, czy jesteś tego zdania, że zostałeś wlany w ciało lub w jego część, gdy było ono w łonie matki albo po urodzeniu. Ale nie chcę się o to bardziej natarczy wie wypytywać lub myśleć o tym, czy przypominasz sobie, o czym myślałaś w łonie matki albo w pierwszych dniach, miesiącach lub latach po urodzeniu, ani też, jeślibyś na to odpowiedział, dlaczego o tym wszyst kim zapomniałaś. Podkreślam tylko, abyś o tym pamiętała, jak ciemne, jak słabe i jak niemal żadne mogło być w tym okresie twoje myślenie. Ciągniesz dalej, że nie jesteś układem członków, który nazywa się cia łem ludzkim . To oczywiście należy przyjąć, gdyż rozpatrywany [tu] jesteś tylko jako rzecz myśląca i [jako] część ludzkiego bytu złożonego, różna od owej zewnętrznej i grubszej. Nie jestem też, powiadasz, jakimś subtel nym powietrzem, które te członki przenika, ani wiatrem, ani ogniem, ani oparem, ani tchnieniem, ani czymkolwiek takim, co bym sobie mógł uroić; założyłem bowiem, że to wszystko jest niczym. Niechże trwa [to] założenie *. Tu jednak zatrzymaj się, o umyśle, a te założenia, a raczej fikcje niechże 265 wreszcie ustąpią. Me jestem, mówisz, powietrzem lub czymś takim; ale jeśli cała dusza jest czymś tego rodzaju, czemu byś ty, który możesz uchodzić za najszlachetniejszą część duszy, nie miał być też uznany jakoby za jej kwiat lub za najsubtelniejszą, najczystszą i najczynniejszą [jej] część? Może, powiadasz, to, o czym przypuszczam, że jest niczym, jest czymś i nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam; nie wiem tego jednak i o to się już nie spie ram '. Ale jeśli nie wiesz, jeśli się nie spierasz, dlaczego przyjmujesz, że nie jesteś niczym z tych rzeczy? Wiem, mówisz, że istnieję, ale znajomość tego nie może opierać się dokładnie na tym, o czym nie wiem . Niech tak będzie; pamiętaj jednak, że do tej pory nie wykazałeś, że nie jesteś ani powietrzem, ani waporem, ani [czymś] takim. 5. Następnie opisujesz, czym jest to, co nazywasz wyobraźnią. Mówisz mianowicie, że wyobrażać sobie, to co innego jak oglądać postać lub obraz rzeczy cielesnej , oczywiście [mówisz tak], aby dojść do wniosku, że naturę swoją poznajesz przy pomocy innej odmiany myślenia niż wyobraźnia. Jed nakże, skoro ci wolno dowolnie definiować wyobraźnię, zapytuję cię, jeśli jesteś cielesny, a nie dowiodłeś jeszcze tezy przeciwnej, dlaczego byś nie mógł oglądać siebie pod postacią cielesną lub poprzez [cielesny] obraz? I zapytuję cię, co ci się zgodnie z [twym] doświadczeniem zjawia, gdy dokonujesz [tego] oglądu, poza jakąś czystą, przejrzystą, subtelną substan17
1
19
20
21
1 7
Zob. tamże.
1 8
Zob. Zob. Zob. Zob.
1 9
2 0
2 1
str. 5 0 - 5 1 . str. 5 1 . tamże. tamże.
224
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
cją, która na kształt tchnienia przenika całe ciało, a w każdym razie mózg lub jego część, ożywiając [je] i spełniając tam twoje funkcje? Poznaję, powiadasz, że nic z tego, co mógłbym przy pomocy wyobraźni uchwycie, nie należy do tego pojęcia, które mam o sobie . Nie mówisz jednak, jak [to] poznajesz; a skoro nieco wcześniej stwierdziłeś, że dotąd nie wiesz, czy to do ciebie należy, skądże to, pytam, już stwierdzasz? 6. Ciągniesz dalej: Umysł należy jak najstaranniej odwrócić od tych spraw, jeżeli ma on swoją naturę jak najwyraźniej ująć ^. Słusznie napominasz, lecz skoro jak najstaranniej sam się [od nich] odwiodłeś, opowiedz, proszę, w jaki sposób poznałeś wyraźnie twą naturę. Twierdząc bowiem, że jesteś tylko rzeczą myślącą, przywodzisz na pamięć działalność, o której wszy scy byliśmy uprzednio przekonani, ale nie wyjaśniasz, jaką naprawdę jest [ta] działająca substancja, w jaki sposób jest zespolona, jak sposobi się do dokonywania tak różnych, w tak różny sposób [działań] i tego rodzaju innych nie znanych nam przedtem [rzeczy]. Powiadasz, że za pomocą intelektu ujmuje się to, czego nie można [ująć] za pomocą wyobraźni (którą utożsamiasz ze zmysłem w s p ó l n y m ) . Czy możesz jednak, o zacny umyśle, nauczać, że znajdują się w [twym] wnę trzu liczne zdolności, nie zaś jedna jedyna i prosta, przy pomocy której poznajemy, co tylko chcemy? Gdy patrzę otwartymi oczami w słońce, to zachodzi oczywiste odczuwanie zmysłowe. Gdy następnie zamknąwszy oczy myślę sobie o słońcu, wówczas w sposób oczywisty występuje myślenie wewnętrzne. W jakiż jednak sposób zdolny będę do tego, by dociec, czy słońce ujmuję zmysłem wspólnym lub zdolnością wyobraża nia sobie, nie zaś za pośrednictwem umysłu lub intelektu, tak abym mógł dowolnie pojmować słońce raz przy pomocy czynności intelektualnej (intellectio), która nie jest wyobrażaniem sobie, drugi raz przy pomocy wyobrażania sobie, które nie jest czynnością intelektualną? Zaiste, gdyby przy zaburzeniu [działania] mózgu i przy uszkodzeniu wyobraźni intelekt pozostał niezmieniony, i spełniałby swe właściwe i nieskażone funkcje, wówczas można by twierdzić, że tak się różni poznawanie umysłowe od wyobrażania sobie, jak wyobrażanie sobie od zewnętrznego odczuwania zmysłowego; ponieważ jednak inaczej bywa w rzeczywistości, istotnie nie jest łatwo ustalić wchodzące tu w rachubę rozróżnienie. Zapewne mówić, jak ty to czynisz, iż wyobrażanie sobie występuje wtedy, gdy oglądamy obraz rzeczy cielesnej , będzie znaczyło, że skoro w inny 12
2
24
25
2 2
Zob. str. 5 1 - 5 2 .
2 3
Zob. tamże.
2 4
Zob. str. 55. Zob. str. 51.
2 5
225
Zarzuty piąte
sposób nie można oglądać ciał, to ciała poznawać można tylko przy po mocy wyobraźni albo przynajmniej tak, że nie byłoby potrzebne wyróż nianie innej zdolności poznawczej. Powiadasz, że dotąd być tak nie może, abyś nie mniemał, że rzeczy cie lesne, których obrazy kształtuje myślenie i które badają zmysły, -poznaje się wyraźniej, niż to nie wiadomo co w tobie, co nie podpada pod wyobraźnię, tak że jest dziwne, iż rzeczy wątpliwe i obce ci wyraźniej poznajesz i pojmu jesz . Lecz najpierw, doskonale czynisz mówiąc: to nie wiadomo co w tobie; w rzeczywistości bowiem nie wiesz, co to jest lub jaka jest tego natura, a stąd też nie możesz się bardziej upewnić, czy jest ono tego rodzaju, że nie może podpadać pod wyobraźnię. Następnie, wydaje się, iż całe nasze poznanie wyraźnie wywodzi się ze zmysłów. I chociaż przeczysz temu, że cokolwiek jest w intelekcie winno być uprzednio w zmyśle, niemniej prze to wydaje się to prawdziwe, skoro dzieje się to nie inaczej jak tylko dzięki natarciu z zewnątrz (incursione, x a x a TtepiTtiooow), jak mówią, a doko nuje się jednak przez analogię, zespalanie, dzielenie, poszerzanie, zwęża nie i inne tym podobne sposoby, których nie ma potrzeby wspominać. Stąd nic dziwnego, jeżeli to, co samo przez się naciera i wstrząsa zmysłem, 268 wywołuje w umyśle silniejsze wrażenie od tego, co umysł sam sobie wytwarza i pojmuje, znajdując tylko sposobność w rzeczach podpadają cych pod zmysły. I wprawdzie ty rzeczy cielesne nazywasz wątpliwymi, lecz jeśli chcesz wyznać prawdę, to w nie mniejszym stopniu jesteś pew ny tego, że istnieje ciało, w którym się znajdujesz, i to wszystko, co cię otacza, niż tego, że sam istniejesz. A skoro sam sobie objawiasz się tylko poprzez tę działalność, która nazywa się myśleniem, czymże to jest wobec objawiania się tego rodzaju rzeczy? Zaiste, objawiają się [one] nie tylko poprzez różne działalności, lecz poza tym poprzez wiele najoczywistszych przypadłości: wielkość, kształt, twardość, barwę, smak, itp., tak że choć istnieją [one] poza tobą, nic dziwnego, jeżeli je wyraźniej niż siebie po znajesz i pojmujesz. Ale jakże to jest możliwe, abyś obcą rzecz poznawał lepiej niż samego siebie? Niewątpliwie w taki sposób, w jaki oko widzi [wszystko] inne, nie widzi [zaś] siebie. 2 6
7. Czymże więc jestem? - powiadasz. Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje . Co do wielu poszczególnych rzeczy, które tu twierdzisz, nie ma wątpliwości; to jedno napawa mnie wątpieniem, że nazywasz się rze czą, która czuje. Rzeczywiście jest to dziwne, skoro już przedtem stwier dziłeś coś przeciwnego. A może chciałeś powiedzieć, że oprócz ciebie 27
2 6
2 7
Zob. str. 52. Zob. str. 52.
226
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
istnieje władza cielesna, mająca swą siedzibę w oku, w uchu i w innych narządach, która odbierając formy poznawcze rzeczy zmysłowo dostrze galnych tak daje początek odczuwaniu zmysłowemu, że ty następnie [tego] dokonujesz i sam jesteś tym, który naprawdę widzi, słyszy i odbiera pozostałe wrażenia zmysłowe? Niewątpliwie z tej przyczyny, jak sądzę, zarówno z samego odczuwania zmysłowego, jak również i z wyobraźni czynisz gatunek myślenia. Niechże tak będzie nadal; zastanów się jednak, czy odczuwanie zmysłowe występujące u zwierząt, które nie jest niepo dobne do twojego, nie może być również nazwane myśleniem i [czy] w ten sposób również i u samych zwierząt umysł nie różniłby się od ciebie. Ja, powiesz, obwarowawszy się w mózgu, przyjmuję cokolwiek pojawia się za pośrednictwem tchnień żywotnych, rozchodzących się poprzez nerwy; tak to dokonuje się we mnie odczuwanie zmysłowe, o którym twierdzi się, że dochodzi do skutku dzięki całemu ciału. Niech tak będzie; ale w zwierzętach są nerwy, są tchnienia żywotne, jest mózg, jest w mózgu zasada pozna jąca, która w podobny sposób przyjmuje za pośrednictwem tchnień ży wotnych to, co się pojawia i doprowadza do skutku odczuwanie zmysło we. Powiesz, że ta zasada w mózgu zwierząt nie różni się od fantazji, czyli od władzy wyobrażania sobie. Ale ty pokaż, że jesteś w mózgu czymś innym niż fantazja lub ludzka władza wyobrażania sobie. Dopiero co pytałem 0 kryterium, przy pomocy którego wykazałbyś, że jesteś czymś innym; wedle mego zdania jednak nie masz zamiaru tego dostarczyć. Z pewno ścią przytoczysz znacznie doskonalsze działania od tych, których spraw cami są zwierzęta; a jednak, choć człowiek będąc najdoskonalszym ze zwierząt, nie bywa jednak wyłączony spośród zwierząt, tak też, choćby zostało o tobie wykazane, że jesteś najdoskonalszą z władz wyobrażania sobie, czyli fantazji, nie będziesz jednak spośród nich wyłączony. Bowiem 1 to, że się w specjalny sposób nazywasz umysłem, może być nazwą natury godniejszej, ale przez to [jeszcze] nie różnej. Zaiste, aby wykazać, że jesteś różnej (to znaczy, jak utrzymujesz, niecielesnej) natury, powinien byś wykazać pewną działalność istotnie różną od wykonywanych przez zwie rzęta, a jeśli nie [dokonującą się] poza mózgiem, to przynajmniej nieza leżnie od mózgu: tego jednak nie czynisz. Ponieważ, gdy on ulega zaburze niom, ty sam doznajesz zaburzeń, znajdujesz się w tym samym ucisku, którym on bywa uciskany, a jeśli zanikają w nim jakieś formy poznawcze rzeczy, sam nie zachowujesz śladu żadnej z nich. W zwierzętach, twierdzisz, dokonuje się wszystko na skutek ślepego impulsu tchnień żywotnych i innych narządów w taki sposób, w jaki odbywają się ruchy w zegarze lub w innej ma szynie. Lecz jakkolwiekby to było prawdziwe w odniesieniu do innych funkcji, jak do odżywiania się, do pulsu w arteriach i do tym podobnych, które same też w taki sposób dokonują się w człowieku, czy można
Zarzuty
piąte
227
twierdzić, że bądź to działania zmysłów, bądź też to, co się nazywa uczu ciami duszy, dochodzą do skutku u zwierząt dzięki ślepemu popędowi, nie dochodzą zaś do skutku [w ten sposób] w nas? Kęs [mięsa] wysyła do oka psa swą formę poznawczą, która przekazana aż do mózgu przyczepia się do duszy przy pomocy pewnych jakoby haczyków; przeto i samą duszę, i zespolone z nią całe ciało przyciągają do kęsa jak gdyby pewne niezmier nie cienkie łańcuszeczki. Również i rzucony kamień wysyła swą formę poznawczą, która na kształt dźwigni odpycha duszę, a zarazem odpędza i ciało, czyli zmusza [je] do ucieczki. Ale czy to samo nie dzieje się w czło wieku? Chyba może jesteś zdania, iż dzieje się to w inny sposób, gdybyś o tym pouczył, należałaby ci się wielka wdzięczność. Ja jestem wolny, powiadasz, i leży w mojej mocy, abym odwodził człowie ka zarówno od ucieczki [od czegoś], jak i od gonienia za czymś. Ale zaprawdę tego samego dokonuje w zwierzęciu owa zasada poznawania; i choć zda rza się, że pies, nie obawiając się w międzyczasie gróźb i uderzeń, rzuca się na ujrzany kęs, jakże często podobnie postępuje człowiek. Pies szczeka, twierdzisz, z czystego popędu, nie zaś z wyboru, jak mówi człowiek. Lecz są okoliczności, w których i o człowieku twierdzić należy, że mówi z po pędu, gdyż to, co przypisujesz wyborowi, pochodzi od silniejszego popę du, a także i zwierzę ma swój wybór tam, gdzie zachodzi silniejszy po pęd. Rzeczywiście widziałem psa tak dostosowującego swoje szczekanie do trąbki, że naśladował wszystkie odmiany dźwięku: wysokiego, niskiego, powolnego, szybkiego, ilekroć tylko one dowolnie i niespodziewanie sta wały się albo częstsze, albo przedłużały się. Powiadasz, że zwierzęta pozba wione są rozumu. Niewątpliwie pozbawione są ludzkiego, lecz nie swojego, tak dalece, że wydaje się, iż nie należy o nich mówić, jakoby były aAoyoc, chyba w porównaniu do nas lub do naszego gatunku, skoro pod innym 271 względem Aóyoc, czyli rozum wydaje się być tak powszechny i może być im przypisywany jak władza poznawcza lub zmysł wewnętrzny. Mówisz, że one nie rozumują. Jest to prawda, skoro nie rozumują w sposób tak doskonały i o tylu rzeczach co ludzie; a jednak rozumują i wydaje się, że nie ma tu żadnej różnicy, chyba tylko [różnica] pod względem stopnia. Powiadasz, że nie mówią. Lecz nie wydając głosów ludzkich (nie są mia nowicie ludźmi), wydają jednak własne i posługują się nimi zupełnie tak samo jak my naszymi. Może, głosisz, również i szaleniec złączyć ze sobą szereg wyrazów dla wyrażenia czegoś, a mimo to nie mogłoby tego [dokonać] najmą drzejsze ze zwierząt. Zastanów się jednak, czy jesteś dość sprawiedliwy, ty, który domagasz się ludzkich głosów u zwierząt, a nie zwracasz uwagi na [ich] własne. To jednak wymaga dłuższych dociekań. 8. Przytaczasz następnie przykład wosku, odnośnie którego wielce się starasz, aby zaznaczyć, że czymś innym jest to, co się nazywa przypadłością-
228
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
mi wosku, a czymś innym sam wosk, czyli jego substancja: i że wyraźne uj mowanie samego wosku, czyli jego substancji, jest dziełem samego umysłu, czyli intelektu, nie zaś zmysłu albo wyobraźni *. Otóż po pierwsze, jest to wła śnie to, co wszyscy powszechnie uznają, że można wyabstrahować poję cie wosku lub jego substancji z pojęć przypadłości. Ale czy dzięki temu pojmuje się wyraźnie samą substancję lub naturę wosku? Pojmujemy wprawdzie, że poza barwą, kształtem, rozpuszczalnością itd. jest coś, co jest podmiotem dostrzeżonych przypadłości i zmian, lecz nie wiemy, czym ono jest i jakie. Zaiste jest [ono] zawsze ukryte i jedynie, niejako na dro dze domysłu sądzi się, że coś powinno tkwić u [ich] podłoża. Stąd to dziwię się tobie, który mówisz, że po dokonaniu owego odarcia z form jak gdyby z szat, doskonalej i w sposób bardziej oczywisty ujmuje się, czym jest wosk. Albowiem zdajesz sobie wprawdzie sprawę, że wosk lub jego substancja powinna być czymś poza tego rodzaju formami, ale nie pojmujesz, czym to jest, chyba że nas zwodzisz. I nie objawia ci się to tak, jak może się objawiać człowiek, z którego przedtem widzieliśmy tylko odzienie i nakry cie głowy, gdy zdejmujemy z niego wymienione rzeczy, by poznać kim jest lub jaki. Następnie skoro sądzisz, że pojmujesz to w jakikolwiek sposób, pytam, w jaki sposób pojmujesz? Czyż nie jako coś rozlanego i rozciągłe go? Nie pojmujesz [tego] bowiem jako punkt, chociaż jest ono tego ro dzaju, że się rozciąga to w szerszym, to w węższym zakresie. A skoro tego rodzaju rozciągłość nie jest nieskończona i ma granicę, czyż tego nie pojmujesz również jako w jakiś sposób ukształtowanego? I gdy wydaje ci się jakbyś to widział, czyż nie przypisujesz temu ponadto nie wiem jakiej, choć niewyraźnej barwy? Uważasz to z pewnością zarówno za bardziej cielesne, jak i za bardziej widzialne niż czczą pustkę. Dlatego też jest twoje poznawanie umysłowe pewnym wyobrażaniem sobie. Jeżeli mówisz, że pojmujesz [to] bez żadnej rozciągłości, kształtu i barwy, to powiedz uczci wie, jakim je więc [pojmujesz]? 1
To, co utrzymujesz o ludziach ujrzanych lub pojętych przez umysł, z których niczego nie widzimy poza czapkami i szatami nie dowodzi że tym, co rozeznaje, jest raczej umysł niż wyobraźnia. Na pewno i pies, któremu nie przyznajesz równego tobie umysłu, rozeznaje w podobny sposób, gdy nie widzi swego pana, lecz tylko czapkę lub szaty. Cóż, cho ciażby pan stał, siedział, leżał, zginał się, kurczył [lub] wyciągał się, zawsze jednak poznaje pana, który czyż nie może znajdować się pod wszystkimi tymi formami, nie tkwiąc raczej pod jedną niż pod inną w taki sam spo sób jak wosk? Gdy goni za pomykającym zającem i widzi go [zrazu] całego, 29
2 8
Zob. str. 52-53 i 54.
2 9
Zob. str. 54.
Zarzuty
229
piąte
następnie nieżywego, a później obciągniętego ze skóry i pociętego na kawałki, czyż nie uważa, sądzisz, że jest to wciąż ten sam zając? To, co następnie mówisz, że ujęcie barwy, twardości i tym podobnych nie jest wi dzeniem ani dotykaniem, lecz wglądem samego umysłu - niech tak będzie, byle tylko umysł nie różnił się w sposób rzeczywisty od władzy wyobra żania sobie. Gdy zaś dodajesz, że ów wgląd może być niedoskonały i nieja sny lub doskonały i wyraźny, zależnie od tego czy mniej, czy też bardziej bacznie zwraca się uwagę na składniki wosku , to niewątpliwie dowodzi, że jasnym i wyraźnym poznaniem wosku nie jest dokonany przez umysł wgląd w tę, nie wiedzieć jaką, rzecz istniejącą poza wszystkimi formami, lecz wgląd dokonany przez zmysły we wszystkie, o ile to się stać może, przy padłości i zmiany, do których zdolny jest wosk. Z nich w sposób pewny będziemy mogli pojąć i wyjaśnić, co rozumiemy przez nazwę „wosk", lecz tej nagiej lub raczej ukrytej substancji ani sami nie zdołamy pojąć, ani innym wyjaśnić. 9. Następnie dodajesz: Cóż jednak powiem o samym tym umyśle, czyli o sobie samym, dotychczas bowiem nie przyjmuję, aby we mnie prócz umysłu było coś innego. Cóż - powiadam - ja, który, jak się wydaje, tak wyraźnie ujmuję ten wosk, czyż nie poznaję siebie samego nie tylko o wiele bardziej prawdziwie, o wiele bardziej pewnie, lecz także bardziej wyraźnie i oczywi ście? Albowiem jeśli sądzą, że wosk istnieje na tej właśnie podstawie, że go widzę, to o ileż bardziej ja sam? Bo może tak być, że to, co widzę, nie jest naprawdę woskiem, może też być, że nawet oczu nie mam, którymi bym cokolwiek widział; ale jest rzeczą zupełnie niemożliwą, iżbym skoro widzę lub (czego na 274 razie nie odróżniam) myślę, że widzę, ja sam myślący nie był czymś. Podob nie, jeśli sądzę, że wosk jest na tej podstawie, że go dotykam, to wynika znowu z tego to samo: że ja jestem; jeśli sądzę tak na tej podstawie, że go sobie wy obrażam lub na jakiejkolwiek innej podstawie, to rzecz ma się oczywiście tak samo. Te same jednak uwagi, które odniosłem do wosku, dają się zastosować do wszystkiego, co znajduje się poza mną* . Tyle twoich słów, które przy taczam dlatego, abyś zauważył, że dowodzą one wprawdzie tego, iż po znajesz wyraźnie, że istniejesz, na tej podstawie, że wyraźnie widzisz lub poznajesz, że istnieje wosk i te jego przypadłości, lecz nie dają one dowo du, że dlatego poznajesz wyraźnie lub niewyraźnie kim i jakim jesteś; to jednak warte było trudu, gdyż w to, że istniejesz, nie wątpi się. Zauważ wśród tego, że tu nie nalegam, jak i przedtem nie nalegałem na to, że skoro niczego nie przyjmujesz w sobie oprócz samego umysłu i dlatego wyklu30
3 1
2
3 0
3 1
3 2
Zob. tamże. Zob. tamże. Zob. str. 5 4 - 5 5 .
230
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
czasz oczy, ręce i pozostałe narządy cielesne, niemniej mówisz o wosku i o jego przypadłościach, które widzisz, których dotykasz itd., a których na pewno nie możesz ani widzieć bez oczu, ani dotykać bez rąk (lub, by mówić twoim językiem, nie możesz myśleć, że [je] widzisz i dotykasz). Ciągniesz dalej: Jeśli się wydaje, że ujęcie wosku jest wyraźniejsze, gdy stało mi się znanym nie tylko dzięki samemu wzrokowi lub dotykowi, lecz dzięki większej liczbie przyczyn, to ileż bardziej wyraźnie - trzeba to przyznać poznaję sam siebie samego, skoro nie ma żadnych racji, które mogłyby się przy czynić do ujęcia wosku lub jakiegokolwiek ciała, a zarazem, by nie wykazały wszystkie natury mojego umysłu^. A jednak, tak jak to, co wywiodłeś odnośnie wosku, dowodzi tylko ujęcia istnienia umysłu, nie zaś jego natury, tak też wszystko inne więcej nie dowiedzie. Dlatego jeślibyś chciał ponad to wywieść coś z poznanej substancji wosku i innych rzeczy, dojdziesz tylko do wniosku, że jak pojmujemy tę substancję tylko niewyraźnie i jako nie wiem co, tak też pojmuje się umysł; tak, że słusznie można powtó rzyć to, co powiedziałeś: owo nie wiadomo co w tobie**. Dochodzisz do wniosku: Tak oto wreszcie sam zaszedłem tam, dokąd chciałem. Skoro bowiem już wiem, że samego umysłu i ciał nie ujmuję wła ściwie za pomocą zmysłów albo za pomocą zdolności wyobrażania sobie, lecz za pomocą samego intelektu, i że nie dzięki temu się go ujmuje, że się go dotyka albo że się go widzi, i poznaję w sposób niewątpliwy, że niczego łatwiej lub oczywiściej ująć nie mogą niż własny mój umysł . Tak ty zaiste [mówisz]; lecz ja nie widzę, skąd to wywodzisz lub jasno poznajesz, że można coś innego poznać o twoim umyśle niż to, że istnieje. Stąd też nie widzę, w jaki sposób zostało spełnione to, co zostało obiecane w samym tytule Medytacji, że dzięki niej umysł ludzki będzie lepiej znany niż ciało. Nie było bowiem twoim zamierzeniem dowieść, że istnieje umysł ludzki lub że jego istnienie jest bardziej znane od istnienia ciała, skoro przecież nikt nie sprzeciwia się temu, że jest lub że istnieje; lecz niewątpliwie chciałeś uczynić jego naturę bardziej znaną od natury cielesnej, a tego jednak nie dokonałeś. W każdym razie rozwodziłeś się sam, o umyśle, nad t y m wszystkim, co poznajemy z natury cielesnej, nad rozciągłością, kształtem, zajęciem przestrzeni itd. Ale cóż ostatecznie [powiedziałeś] o sobie? Nie jesteś zespołem części ciała nie [jesteś] powietrzem, wiatrem, rzeczą cho dzącą, czującą lub inną. Gdyby się to [wszystko] przyjęło (z czego jednak niejedno również i ty odrzuciłeś), to jednak nie jest to tym, czego ocze kujemy. Są to mianowicie zaprzeczenia, a nie chodzi o to, czym nie je35
3 3
3 4
3 5
Zob. str. 55. Zob. str. 52. Zob. str. 5 5 - 5 6 .
Zarzuty
231
piąte
steś, lecz czym ostatecznie jesteś. I tak podajesz nam na końcu, że jesteś rzeczą myślącą, to jest wątpiącą, twierdzącą itd. Lecz po pierwsze, mówić, że jesteś rzeczą, to nie mówić nic znanego. Jest to bowiem wyraz ogólny, nieokreślony, nieustalony i nie odnoszący się bardziej do ciebie niż do czegokolwiek, co jest w całym świecie, niż do czegokolwiek, co po prostu nie jest niczym. Ty jesteś rzeczą} To znaczy, nie jesteś niczym albo, co wychodzi na to samo, jesteś czymś. Lecz kamień również nie jest niczym lub jest czymś, a podobnie i mucha, i wszystko inne. Następnie przez to, że mówisz o sobie jako o czymś myślącym, powiadasz wprawdzie rzecz znaną, która jednak przedtem nie była nie znana ani też przez ciebie poszukiwana. Któż wątpi bowiem o tym, że jesteś myślący? Co jest dla nas ukryte i czego się poszukuje, tym jest twoja wewnętrzna substancja, której właściwością jest myślenie. Przeto należałoby zarówno dociekać, jak i stwierdzić nie to, że jesteś rzeczą myślącą, lecz to, jaką jesteś rzeczą ty, który jesteś myślący. A jeśliby żądano od ciebie wiedzy o winie, wykra czającej ponad potoczność, nie wystarczy ci powiedzieć: Wino to rzecz płynna, wyciśnięta z winogron, biała lub czerwona, słodka, odurzająca itd., lecz czyż nie należałoby, abyś usiłował na wszelki sposób zbadać i wyja śnić jego wewnętrzną substancję, tak jak wydaje się złożona ze spirytusu, ze śluzu, z fusów i z innych części w takiej lub innej ilości i proporcji ze sobą zmieszanych? W podobny więc sposób, skoro żąda się wiedzy o tobie wyższej od potocznej, to znaczy od posiadanej dotychczas, niewątpliwie widzisz, że nie wystarcza, jeśli nam ogłaszasz, że jesteś rzeczą myślącą, 277 wątpiącą, pojmującą itd., lecz powinieneś się starać o to, abyś przy pomo cy pewnej jakoby chemicznej pracy do tego stopnia zbadał sam siebie, abyś nam mógł odkryć i okazać twoją wewnętrzną substancję. Prawdziwie, jeśli tego dokonasz, to i sami zbadamy, czy jesteś bardziej znany od samego ciała; o tym, jakie ono jest, wiele nam mówi anatomia, chemia, tyle in nych sztuk, tyle zmysłów, tyle doświadczeń. PRZECIW MEDYTACJI
III
O B O G U , ŻE ISTNIEJE
1. Odnośnie trzeciej [Medytacji^, na podstawie tego, że uznałeś, iż jasne i wyraźne poznanie tego zdania: „Jestem rzeczą myślącą", jest przyczyną pewności, którą o nim posiadasz, wnosisz, że możesz ustalić ową pow szechną regułę: wszystko to jest prawdą, co całkowicie jasno i wyraźnie ujmu ję* . Zresztą, choć dotąd w tak wielkim mroku ogarniającym rzeczy nie można było znaleźć żadnej lepszej reguły, skoro jednak widzimy, że tak 6
3 6
Zob. str. 57.
232
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wybitne umysły, które, jak się zdaje, powinny były większość rzeczy uj mować jasno i wyraźnie, uważały, że prawda o rzeczach ukryta jest bądź w Bogu, bądź w ciemnej otchłani, czyż nie jest słuszną rzeczą podejrze wać, że [ta] reguła jest może zwodnicza? I zapewne, skoro nie są ci obce argumenty sceptyków, czymże jest to, że możemy wnosić o czymś, że jest prawdziwe jako ujęte jasno i wyraźnie, jeśli nie tym, że zjawia się to, co się komu wydaje? Ja jasno i wyraźnie uświadamiam sobie przyjemny smak melona, jest więc prawdą, że takim wydaje mi się smak melona. Ale w jakiż sposób przekonam się, że dlatego jest prawdą, iż jest on taki w samym melonie? Gdy byłem chłopcem i dobrze się czułem, inaczej sądziłem, bez wątpienia jasno i wyraźnie ujmując inny smak melona. Widzę, że też inaczej wydaje się to wielu ludziom, a także i wielu zwierzętom, które wyposażone są w czuły smak i odznaczają się czerstwym zdrowiem. Czy więc prawda sprzeciwia się prawdzie? Czy raczej nie dlatego coś jest samo w sobie prawdziwe, że bywa ujmowane jasno i wyraźnie, lecz tylko dla tego jest prawdziwe, że jako takie bywa jasno i wyraźnie ujmowane? Prawie to samo należy powiedzieć o tym, co dotyczy umysłu. Przysiągłbym, że nie można przejść od mniejszej ilości do większej, jak tylko przechodząc przez równą. Tak samo jest czymś niemożliwym, by dwie linie wciąż i coraz bardziej zbliżające się do siebie nie zeszły się wreszcie ze sobą, gdyby je przedłużyć w nieskończoność. Zaiste, wydawało mi się, że te rzeczy tak jasno i wyraźnie ujmuję, iż miałem je za najprawdziwsze i najbardziej niewątpliwe aksjomaty, a jednak później zaistniały argumenty, które przemówiły za czymś przeciwnym, jakoby za czymś jaśniej i wyraźniej ujętym. Teraz znów prawdziwie się waham, gdy rozpatruję naturę zało żeń matematycznych. Dlatego też chociaż można powiedzieć, iż jest praw dą, że poznaję takie to i takie twierdzenia zgodnie z tym, jak zakładam lub pojmuję, że się zachowuje ilość, linie itp., ale nie można głosić w sposób pewny, że dlatego są one same w sobie prawdziwe. I jakkolwiek by się miało z zagadnieniami matematycznymi, pytam cię odnośnie innych, których dotyczą nasze rozważania, dlaczego występuje wśród ludzi tyle tak różnych zapatrywań? Każdy uważa, że jasno i wyraźnie ujmuje to, czego broni. I abyś nie mówił, że się [ludzie] przeważnie wahają lub coś wymyślają, oto są tacy, którzy ponoszą nawet śmierć za swoje zapatry wania, choć widzą, że inni ponoszą [ją] dla [poglądów] przeciwnych; chyba nie sądzisz, iż się nawet wówczas nie wyrywają z serca szczere słowa. I zaiste sam dotykasz trudności, że dawniej przyjmowałeś wiele rzeczy, jako całkowicie pewnych i oczywistych, o których się później przekonałeś, że są wątpliwe . Ale w tym miejscu ani nie znosisz, ani też nie umacniasz reguły, 37
Zob. tamże.
Zarzuty
233
piąte
lecz wykorzystujesz tylko sposobność, by rozprawiać o ideach, które cię mogły oszukiwać jako przedstawiające coś poza tobą, czego jednak być może poza tobą nie było, i znów rozprawiasz o Bogu zwodzicielu, przez którego mogłeś być wprowadzony w błąd odnośnie takich zdań jak: „dwa i trzy dają pięć, kwadrat nie ma więcej boków niż cztery" Przez to wyra żasz niewątpliwie twą zgodę na to, że należy oczekiwać potwierdzenia reguły, dopóki nie wykażesz, że istnieje Bóg, który by nie mógł być zwodzicielem. Chociaż, aby z góry na to zwrócić uwagę, powinieneś sta rać się nie tyle o to, by umocnić tę regułę, na podstawie której dość łatwo jest przyjąć fałsz za prawdę, ile raczej przedstawić metodę kierującą nami i pouczającą, kiedy błądzimy lub nie błądzimy, ilekroć uważamy, że pojmujemy coś jasno i wyraźnie. 2. Następnie dzielisz idee (które chcesz, by były myślami, podczas gdy są jakoby obrazami) na wrodzone, nabyte i uczynione. I zaiste do pierwsze go rodzaju zaliczasz to, że pojmujesz, co to jest rzecz, co prawda, co myślenie-, do drugiego, że słyszysz hałas, widzisz słońce, czujesz ciało ognia: do trzecie go, że urabiasz sobie syreny i hipogryfy. I dodajesz, że może wszystkie mogą być nabyte albo wszystkie wrodzone, albo wszystkie urobione dopóki nie zdałeś sobie jeszcze jasno sprawy, skąd one pochodzą . A więc, aby nie wśliznął się jakiś błąd w międzyczasie, zanim zdasz sobie [z tego] sprawę, chciałbym zaznaczyć, iż wydaje się, że wszystkie idee są nabyte lub że pochodzą od rzeczy istniejących poza samym umysłem i podpadających pod jakiś zmysł. 280 Mianowicie umysł posiada zdolność (lub raczej sam jest zdolnością) wy raźnego poznawania nie tylko samych idei nabytych, czyli tych, które otrzymuje jako przekazane za pośrednictwem zmysłów, wyraźnego po znawania ich, powiadam, jako nagich i wyraźnych oraz zupełnie takich, jakie je w siebie przyjmuje, lecz ponadto rozmaitego ich zespalania, dzielenia, kur czenia, rozszerzania, porównywania i innych tego rodzaju [działań]. Stąd przynajmniej trzeci rodzaj idei nie różni się od drugiego, gdyż idea chimery nie jest czymś innym niż idea głowy lwa, brzucha kozy, ogona węża, z których umysł zespala jedną, podczas gdy one odrębnie, czyli jako poszcze gólne, są nabyte. Tak idea olbrzyma, czyli człowieka pojętego na kształt góry lub całego świata nie jest inna niż nabyta; jest to mianowicie idea człowieka normalnej wielkości, którą umysł dowolnie powiększa, jednakże tym mętniejsza, w miarę jak ją pojmuje jako [coraz] większą. Tak [też] idea piramidy, miasta lub jakiejś innej rzeczy nigdy nie widzianej nie jest różna od [idei] nabytej widzianej poprzednio piramidy, miasta lub innej rzeczy, nieco przeinaczonej, a więc pomnożonej i przystosowanej w jakiś niejasny sposób. 3 8
3 9
3 8
Zob. tamże.
3 9
Zob. str. 60.
234
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Co dotyczy form poznawczych, które nazywasz wrodzonymi, to wy daje się niewątpliwe, że ich nie ma, a o którychkolwiek powiada się, że są takimi, wydaje się, że powstają [one] również drogą nabywania ich. Od mojej natury, powiadasz, mam to, że pojmuję, co to jest rzecz*®. Nie sądzę zaś, byś chciał mówić o samej mocy poznawania umysłowego, odnośnie której nie ma ani wątpliwości, ani kwestii, lecz raczej o idei rzeczy. Nie mówisz też o idei jakiejś rzeczy szczegółowej, gdyż słońce, ten kamień, wszystkie byty szczegółowe są rzeczami, o których nie twierdzisz, że istnieją ich wrodzone idee. Mówisz więc o idei rzeczy rozważanej w sposób ogólny i o ile jest synonimem bytu, i rozciągającej się tak daleko jak on. Zapytuję cię więc, w jaki sposób ta idea może być w umyśle, jeśliby nie było z nią razem tylu rzeczy szczegółowych i ich rodzajów, z których umysł abstrahuje i tworzy pojęcie, które nic jest właściwe dla żadnego z bytów szczegółowych, a jednak odpowiada wszystkim? Niewątpliwie, jeżeli wrodzona jest idea rzeczy, to będzie też wrodzona idea zwierzęcia, rośliny, kamienia, wszystkich powszechników. I nie będzie potrzebne, aby śmy się męczyli rozeznawaniem wielu bytów szczegółowych, aby odrzu ciwszy rozmaite rozróżnienia zachować tylko to, co wyda się wspólne wszystkim lub, co jest tym samym, ideą rodzaju. Powiadasz też, że od swojej natury masz to, że rozumiesz, co to jest praw da lub, jak ja to interpretuję, [że poznajesz] ideę prawdy. A więc, jeśli prawda nie jest niczym innym jak zgodnością sądu z rzeczą, do której odnosi się sąd, to prawda jest pewnym stosunkiem, a stąd niczym różnym od samej rzeczy i [od samej] idei do siebie ustosunkowanych, czyli, co jest tym samym, od samej idei rzeczy, ile że przedstawia ona i siebie, i rzecz taką, jaka jest. I dlatego idea prawdy nie jest inna niż idea rzeczy, o tyle, o ile jest ona zgodna z rzeczą, albo o tyle, o ile przedstawia ją samą taką, jaka jest; tak, że jeśli idea rzeczy nie jest wrodzona, lecz nabyta, również i idea prawdy jest nabyta, a nie wrodzona. A skoro odnosi się to do każdej prawdy szczegółowej, odnosić się to może również do prawdy w ogóle, której pojęcie, czyli ideę (jak to się już powiedziało o idei rzeczy) wydo bywa się z pojęć, czyli idei bytów szczegółowych. Mówisz następnie, iż masz to od twojej natury, że rozumiesz, co to jest myślenie (co zawsze interpretuję jako: idea myślenia). Ale jak z idei jedne go miasta umysł tworzy ideę innego, tak z idei jednego działania, jak na przykład z widzenia lub ze smakowania może urobić ideę innego, dajmy na to samego myślenia. Zauważa się mianowicie pewną analogię między władzami poznawczymi i jedna z łatwością prowadzi do znajomości dru giej. Chociaż nie należy się trudzić nad ideą myślenia, lecz raczej nad ideą Zob. tamże.
Zarzuty
235
piąte
samego umysłu, a zwłaszcza duszy, bo jeśli uznamy ją za wrodzoną, nic nie będzie stało na przeszkodzie temu, by również i ideę myślenia uznać za wrodzoną. I dlatego należy oczekiwać, aż rzecz zostanie dowiedziona odnośnie samego umysłu, czyli duszy. 3. Następnie wydaje się, jakobyś podawał w wątpliwość nie tylko to, czy jakieś idee pochodzą od rzeczy zewnętrznych, lecz również i to, czy w ogóle istnieją jakieś rzeczy zewnętrzne. Przeto zdajesz się wyciągać wniosek: choć są z tobie idee rzeczy, zwanych zewnętrznymi, to jednak idee nie dowodzą, że rzeczy istnieją, gdyż nie pochodzą one od nich w sposób konieczny, lecz mogą bądź to pochodzie od ciebie, bądź też istnieć w jakiś inny, niewiadomy mi sposób. Sądzę, iż z tego powodu mówiłeś poprzednio, że nie ujmowałeś dawniej ziemi, nieba, gwiazd, lecz idee ziemi, nieba, gwiazd, a te [idee] mogły powodować złudzenia. Otóż jeśli dotychczas nie wierzysz, że istnieje zie mia, niebo, gwiazdy i pozostałe rzeczy, dlaczego, pytam, chodzisz po ziemi lub poruszasz ciało, by oglądać słońce? Czemu kierujesz [je] ku ogniu, by czuć ciepło? Czemu do stołu lub do pokarmu, by zaspokoić głód? Czemu ruszasz językiem, by mówić, lub ręką, abyś te [słowa] do nas napisał? Niewątpliwie można to wprawdzie wypowiadać lub subtelnie wymyślać, ale niczym nie przyczynia się to do wyjaśnienia sprawy. A jeżeli w rze czywistości nie wątpisz, czy istnieją te rzeczy poza tobą, to działajmy poważnie i w dobrej wierze, a mówmy tak, jak się rzeczy mają. Jeśli zaś, założywszy istnienie rzeczy zewnętrznych, sądzisz, że nie można dostate cznie wykazać, iż my od nich otrzymujemy posiadane przez nas ich idee, powinieneś rozwiązać nie tylko te zarzuty, które sam sobie stawiasz, ale i te, które mogą ci być ponadto postawione. Takie mianowicie zajmujesz stanowisko, jakoby się uznawało, że idee 283 pochodzą od rzeczy, gdyż wydaje się nam, że poucza nas o tym natura i że wiemy z doświadczenia, że nie zależą one od nas lub od naszej woli . Jed nak, aby nic nie mówić o argumentach, ani o [ich] rozwiązaniach, między innymi należało postawić i rozwiązać zarzut: z jakiego powodu w ślepym od urodzenia nie istnieje żadna idea barwy lub w głuchym dźwięku, jeśli nie dlatego, że te rzeczy zewnętrzne nie mogły same z siebie wprowadzić w umysł tego nieszczęsnego żadnej swojej formy poznawczej, gdyż dla przekazywania [tych form] drzwi zostały od urodzenia zamknięte i rygle na zawsze zasunięte. Podkreślasz następnie przykład słońca, z którego dwóch idei, jednej za czerpniętej od zmysłów, dzięki której mianowicie wydaje się [ono] małe, i drugiej, opartej na dowodach astronomicznych, przez którą pojmuje się je jako ogromne, ta jest podobniejsza i prawdziwsza, która nie jest wyprowadzona ze 41
Zob. tamże.
236
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
zmysłów, lecz wywołana przez pojęcia wrodzone lub urobiona w jakiś inny sposób . Rzeczywiście bowiem obie te idee słońca są podobne i prawdzi we, czyli zgodne ze słońcem, ale jedna bardziej, a druga mniej. W taki sam sposób, w jaki dwie idee tego samego człowieka, jedna przekazana z [odleg łości] dziesięciu kroków, a druga ze stu lub z tysiąca, są podobne i praw dziwe, czyli zgodne, lecz tamta bardziej, a ta mniej, dlatego też tamta, która przybywa z bliższej odległości, mniej się zużywa, a która z dalszej - bar dziej. Oby to w krótkości wyjaśnić, gdyby to było możliwe, ale i ty sam nie pojąłbyś tego dostatecznie! To zaś, że ujmujemy samym umysłem ową wielką ideę słońca, nie dowodzi, że nie wywołuje jej jakieś wrodzone pojęcie; lecz idea, która dostaje się za pośrednictwem zmysłu w tym stopniu, w jakim wykazuje doświadczenie, a wspierający się na nim rozum stwierdza, że rzeczy od ległe wydają się mniejsze od samych siebie, gdy są blisko, samą mocą umysłu 284 zostaje powiększona na tyle, na ile wiadomo, że słońce jest odległe od nas i że średnicą swoją obejmuje ono tyle a tyle ziemskich promieni. I chcesz zrozumieć to, że nic w tej idei nie zostało wszczepione [w nią] z natury? Szukaj jej w ślepym od urodzenia. Doświadczysz najpierw, że w jego umyśle nie jest ona zabarwiona lub świecąca; doświadczysz następ nie, że nie jest ona okrągła, chyba że ktoś mu zwrócił uwagę i on sam uprzed nio miał w rękach ciało okrągłe; doświadczysz wreszcie, że nie jest ona tak wielka, chyba że mając ją uprzednio daną powiększył ją bądź to na podsta wie rozumowań, bądź też pobudzony [czyjąś] powagą. A jednak, aby to przerwać, pytam cię, czy my sami, którzy tyle razy przyglądaliśmy się słońcu, którzy tyle razy obserwowaliśmy jego średni cę, którzy tyle razy rozumowaliśmy na temat prawdziwej, czy nie posia damy, pytam cię, innego, niż potoczny, obrazu słońca? Wnosimy wpraw dzie na podstawie rozumowania, że słońce jest sto sześćdziesiąt i więcej razy większe od ziemi, ale czy dlatego posiadamy ideę tak olbrzymiego ciała? Powiększamy niewątpliwie, jak tylko możemy, tę ideę, którą otrzy maliśmy za pośrednictwem zmysłów; wysilamy, jak tylko możemy, umysł. A jednak nie wytwarzamy sobie niczego innego jak czystą ciemnię, a ilekroć pragniemy mieć wyraźną myśl dotyczącą słońca, trzeba, by umysł powrócił do formy poznawczej, którą otrzymał za pośrednictwem oka. Wystarcza mu, jeżeli nie zaprzecza temu, że słońce rzeczywiście jest większe i że zdobyłby obszerniejszą ideę, gdyby się oko bardziej [do słońca] przy bliżyło, tymczasem zaś jednak rozpatruje taką, jaką otrzymuje. 4. Poznając następnie nierówność i różnorodność idei: Bez wątpienia, powiadasz, te, które mi przedstawiają substancje, są czymś więcej i zawierają 42
4 2
Zob. str. 6 1 .
Zarzuty
237
piąte
w sobie więcej - że tak się wyrażę - obiektywnej rzeczywistości, aniżeli te, które przedstawiają tylko modi czy też przypadłości; a znowuż ta [idea], przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny, nieskończony, wszech mogący, jest stworzycielem wszystkiego, co jest poza Nim, zawiera z pewno ścią więcej obiektywnej rzeczywistości, aniżeli te idee, które przedstawiają substancje skończone *. Tutaj jednak stawiasz ogromny krok i dlatego powinieneś się nieco zatrzymać. Otóż, zaiste, nie mam wątpliwości odno śnie tego, co nazywasz rzeczywistością obiektywną. Skoro potocznie mówi się, że rzeczy zewnętrzne istnieją subiektywnie, czyli formalnie same w sobie, obiektywnie zaś, czyli idealnie, w intelekcie, wystarcza, iż wy daje się, że ty nie chcesz niczego innego jak tego, że idea powinna zgadzać się z rzeczą, której jest ideą, tak aby przedstawiając nie zawierała niczego, czego praktycznie nic byłoby w samej rzeczy, a przedstawiałaby tym więcej rzeczywistości, im więcej [tej] rzeczywistości miałaby sama w sobie rzecz przedstawiona. Wprawdzie zaraz potem odróżniasz rzeczywistość obiek tywną od formalnej, którą, jak ja to tłumaczę, jest sama idea nie jako przed stawiająca, lecz jako pewne jestestwo (entitas). Zresztą wiadomo, że czy to idei, czy też jej obiektywnej rzeczywistości nie należy mierzyć przy pomocy całej rzeczywistości formalnej rzeczy, czyli tej, którą sama rzecz ma w sobie, lecz tylko przy pomocy tej części, której znajomości nabył intelekt lub, co na to samo wychodzi, przy pomocy znajomości rzeczy, którą ma intelekt. W ten sposób powie się niewątpliwie, że istnieje w tobie doskonała idea tego człowieka, któremu przyglądałeś się uważnie i częściej, i ze wszystkich stron, a z pewnością niedoskonała będzie [idea] tego, któ rego widziałeś tylko przelotnie, jednorazowo [i] od pewnej strony. Gdyż jeżeli nie ujrzałeś samego człowieka, lecz maskę założoną na twarz i ciało zewsząd osłonięte szatami, to trzeba powiedzieć, że albo nie ma w tobie jego idei, albo jeśli jest jakaś, to jest ona najbardziej niedoskonała i w naj wyższym stopniu mętna. 4
Na tej podstawie twierdzę, że posiada się wprawdzie wyraźną i wła ściwą ideę przypadłości, lecz ukrytej pod nimi substancji tylko ideę mętną i do najwyższego stopnia fikcyjną. Tak, że gdy powiadasz, iż więcej rze czywistości obiektywnej jest z idei substancji niż z idei przypadłości, to najpierw należy zaprzeczyć temu, jakoby była prawdziwa idea lub przedstawienie substancji, a wobec tego i jakaś rzeczywistość obiektywna jej samej, a następnie gdziekolwiek przyjmowałoby się jakąś [taką rzeczywistość], należałoby również zaprzeczyć temu, by była ona większa niż ta, która występuje w ideach przypadłości, gdyż cokolwiek z tego rodzaju rzeczy wistości posiada, ma to od idei tych przypadłości, pod którymi lub na wzór 4 3
Zob. str. 6 1 - 6 2 .
238
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
których, pojmuje się substancję, jak powiedzieliśmy wyżej, oświadczając, że nie można jej pojąć inaczej, jak tylko jako coś rozciągłego, ukształto wanego, zabarwionego. Odnośnie do tego, co dodajesz o idei Boga, zapytuję cię, skoro nie jest jeszcze dla ciebie pewne, czy Bóg istnieje, w jaki sposób wiedziałeś, że Bóg przedstawia się poprzez ideę Siebie jako najwyższy, wieczny, nieskończony, wszechmogący, stworzyciel wszystkiego} Czy to nie na podstawie uprzedniej znajomości Boga, w tej mierze, w jakiej słyszałeś, że się te przymioty orzeka o Bogu? Bo gdybyś o niczym takim do tej pory nie słyszał, to czy opi sywałbyś w ten sposób Boga? Powiesz, że się to obecnie przytacza tylko jako przykład, niezależnie od tego, by się już cokolwiek definiowało. Niechże tak będzie, lecz uważaj, byś tego później nie miał jako czegoś jakoby już przesądzonego. Mówisz, że w idei Boga nieskończonego zawiera się więcej obiektywnej rzeczywistości, aniżeli w idei rzeczy skończonej**. Lecz najpierw, skoro intelekt ludzki nie jest zdolny do pojmowania nieskończoności, dlatego ani nie posiada, ani nie ustosunkowuje się do idei przedstawiającej rzecz nie skończoną. Dlatego i ten, który mówi o czymś, że jest nieskończone, przypisuje rzeczy, której nie ogarnia, nazwę, której nie rozumie; gdyż jak rzecz rozciąga się poza wszelką jej pojętność, tak też i zaprzeczenie gra nicy przypisywane tej rozciągłości nie bywa rozumiane przez tego, któ rego poznawanie umysłowe zawsze ogranicza jakiś kres. Następnie, skoro zwykło się przypisywać Bogu wszelkie najwyższe 287 doskonałości, wydaje się, że są one wszystkie zaczerpnięte z rzeczy, które potocznie w nas podziwiamy, a tego rodzaju są: długotrwałość, moc, wiedza, dobroć, szczęśliwość itp., a zwiększając je, ile tylko jest w naszej mocy, głosimy, że Bóg jest wieczny, wszechmogący, wszechwiedzący, najlepszy, najszczęśliwszy itp. Chociaż ta idea wszystko to przedstawia, mimo to nie zawiera się w niej więcej rzeczywistości obiektywnej niż w rzeczach skończonych razem wziętych, z których idei idea ta została złożona, a następnie w sposób już przedstawiony zwiększona. Gdyż ani ten, kto nazywa [Boga] wiecznym, nie ogarnia przez to samo umysłem całej rozciągłości jego trwania, która się nigdy nie zaczęła i nigdy nie ustanie, ani ten, kto [Go] nazywa wszechmocnym, [nie ogarnia] całej mnogości możliwych skutków i w ten sposób odnośnie i innych [doskonałości]. Wreszcie, czyż można o kimś powiedzieć, że posiada on właściwą ideę o Bogu lub taką, która by przedstawiała Boga, jakim jest? Jakże małą rzeczą byłby Bóg, gdyby nie był inny i nie miał innych [właściwości] niż te nasze, tak znikome. Czyż nie należy sądzić, że zachodzi mniejsze podobieństwo Zob. tamże.
Zarzuty
239
piąte
doskonałości pomiędzy Bogiem i człowiekiem niż między słoniem i wśródskórnym zwierzątkiem kleszczem. Dlaczego więc uchodziłby za najbardziej niedorzecznego ten, kto by z zauważonych doskonałości [tego] kleszcza stworzył w sobie ideę, o której twierdziłby, że jest [ideą] słonia, i zapew niałby, że jest właściwą, a miałby sobie schlebiać ten, kto by z zauważo nych doskonałości człowieka stworzył ideę, o której utrzymywałby, że jest [ideą] Boga i to właściwą? Pytam również, w jaki sposób poznajemy, że istnieje w Bogu tych bardzo niewiele [właściwości], o których stwierdza my, że istnieją w nas? A gdy [to] poznamy, jak wobec tego wyposażoną będzie nam wolno wyobrazić sobie Jego istotę? Niewątpliwie przekracza Bóg nieskończonymi odstępami wszelką pojętność; a gdy umysł nasz sposobi się do jego kontemplowania, nie tylko jest zupełnie ciemny, ale jest [wprost] niczym. Dlatego też nie ma podstawy, by twierdzić, że ist nieje jakaś właściwa idea, która by przedstawiała Boga. I w zupełności wystarcza, jeżeli wychodząc z analogii tych otaczających nas rzeczy, wydobywamy i tworzymy jakąkolwiek, ale dostosowaną do naszego użytku ideę, która by nie przekraczała ludzkiej pojętności i nie zawierała rzeczywistości, której nie dostrzegamy we wszystkich innych rzeczach lub dzięki wszystkim innym rzeczom. 5. Przyjmujesz następnie, że jest rzecz oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi być rzeczywistości w całkowitej przyczynie sprawczej, ile w skutku . A to, aby dojść do wniosku, że w przy czynie idei powinno być przynajmniej tyle rzeczywistości formalnej, ile ma idea [rzeczywistości] obiektywnej . Niewątpliwie i ten krok jest wielki i trzeba się przy nim nieco zatrzymać. Najpierw, wydaje się, że owo powszechnie znane powiedzenie: nicze go nie ma w skutku, czego nie ma w przyczynie, powinno się raczej odnosić do materii niż do przyczyny sprawczej. Przyczyna sprawcza jest bowiem czymś zewnętrznym i pod wielu względami odmiennej natury niż skutek. I chociaż mówi się o skutku, że otrzymuje rzeczywistość od przyczyny sprawczej, to ma jednak nie tę, którą przyczyna sprawcza musiałaby mieć [sama] w sobie, lecz którą mogłaby otrzymać skądinąd. Wyraźnie to się okazuje w dziełach sztuki. Chociaż bowiem dom całą swoją rzeczywistość otrzymuje od artysty, to jednak artysta nie udziela jej od siebie, lecz jako otrzymaną skądinąd. To samo sprawia słońce, gdy w rozmaity sposób przemienia ziemską materię i płodzi różne zwierzęta. Podobnie też i rodzic, choć potomek otrzymuje od niego coś z materii, to ma to jednak nie jako od zasady sprawczej, lecz jako od materialnej. To, co zarzucasz: że istnie4 5
46
Zob. tamże. Zob. str. 62.
240
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie skutku powinno się bądź formalnie, bądź eminentnie zawierać w przy czynie, niczego więcej nie dowodzi jak tego, że skutek posiada niekiedy formę podobną do formy swojej przyczyny, niekiedy zaś niepodobną i w każdym razie mniej doskonałą, tak że forma przyczyny nad nią góruje. Ale nie wynika stąd, by dlatego już to górująca przyczyna udzielała cze goś ze swego istnienia, już to, żeby ta, która zawiera formalnie [skutek], dzieliła swą formę ze skutkiem; choć bowiem wydaje się, że zdarza się to w rodzeniu jestestw żywych, dokonującym się dzięki nasieniu, to jednak, przypuszczam, nie powiesz, że ojciec, gdy rodzi syna, odcina i daje mu część duszy rozumnej. Jednym słowem, przyczyna sprawcza w tym tylko stopniu zawiera skutek, w jakim może go z pewnej materii zarysować i w pełni urzeczywistnić. obiektywnej, Następnie, odnośnie tego, co wnosisz o rzeczywistości posługuję się przykładem mojego obrazu, który można oglądać bądź to w lustrze, ku któremu się zwracam, bądź też na malowidle, które wyko nuje malarz. Jak bowiem ja sam jestem przyczyną obrazu w lustrze w tym stopniu, w jakim wysyłam ze siebie swoją formę poznawczą ku lustru, a malarz jest przyczyną obrazu, który ukazuje się na malowidle, tak też, skoro idea lub obraz mnie samego znajduje się w tobie lub w jakimkol wiek innym intelekcie, można pytać, czy to ja sam jestem jego przyczy ną, w miarę tego jak wysyłam swoją formę poznawczą do oka, a za po średnictwem oka aż do samego intelektu, czy też występuje [tu] jakaś inna przyczyna, która ten [obraz] jakimś jak gdyby pędzlem lub rylcem kreśli w intelekcie. Wydaje się przeto, że nie trzeba szukać innej przyczyny poza mną, chociaż bowiem później może intelekt ideę moją powiększać, zmniej szać, zestawiać, w inny sposób ujmować, to jednak sam jestem pierwszą przyczyną całej rzeczywistości, którą ona w sobie zawiera. A to, co się 290 tutaj mówi o mnie, to samo należy odnieść do któregokolwiek przedmio tu zewnętrznego. Ty już rozróżniasz dwojaką ową rzeczywistość idei. I zaiste formalna nie może być czymś innym jak ową subtelną substancją, która ze mnie wypłynęła, została przyjęta do intelektu i ukształtowana jako idea. (Jeśli zaś nie chcesz, by forma poznawcza pochodząca od przedmiotu była udzie laniem się substancjalnym, czyń, co ci się tylko podoba, a zawsze umniej szysz rzeczywistość.) [Rzeczywistość] zaś obiektywna nie może być niczym poza przedstawieniem lub podobizną mnie samego, którą niesie [ze sobą] idea, albo też poza symetrią, dzięki której części idei tak się układają, że mnie odtwarzają. W jakikolwiek sposób byś ją ujmował, zaiste wydaje się, że nie jest ona niczym realnym, gdyż jest tylko ustosunkowaniem się części pomiędzy sobą i wobec mnie albo sposobem bycia rzeczywistości formal nej w tej mierze, w jakiej została ona w ten sposób ukształtowana. Lecz
Zarzuty
241
piąte
to nic nie daje; niechże się nazywa, ponieważ tak [ci] się podoba, rzeczy wistością obiektywną. To założywszy, wydawałoby się zaiste, że powinieneś był porównać rzeczywistość formalną idei z moją rzeczywistością formalną, czyli z moją substancją, a rzeczywistość obiektywną idei z symetrią części we mnie lub z sylwetką i z zewnętrznym kształtem. Tobie się jednak podoba porówny wanie obiektywnej rzeczywistości idei z moją rzeczywistością formalną. Dalej, jakkolwiek by się miało z wyjaśnieniem wyżej [przytoczonego] aksjomatu, jest jasne nie tylko to, że jest we mnie tyle właśnie rzeczywi stości formalnej, ile jest obiektywnej w idei mojej osoby, lecz również, że rzeczywistość formalna idei jest prawie niczym wobec [rzeczywistości] formalnej mojej, czyli całej mojej substancji. Wobec tego i ty powinieneś przyznać, że tyle tylko powinno być rzeczywistości formalnej w przyczynie idei, ile ma owa idea rzeczywistości obiektywnej \ gdy wszystko, cokolwiek jest w idei, jest prawie niczym w porównaniu z tą jej przyczyną. 6. Dochodzisz do wniosku: jeżeli istnieje w tobie idea, której rzeczywi stość obiektywna byłaby tak wielka, że nie zawierasz jej ani eminentnie, ani formalnie i dlatego nie możesz być jej przyczyną, to wynika z tego z koniecz nością, że w świecie istnieje coś poza tobą, skoro w przeciwnym wypadku byłbyś pozbawiony dowodu, który by cię upewnił, że coś istnieje . Jednakże na podstawie tego, co zostało już powiedziane, ty nie jesteś przyczyną rze czywistości idei, lecz same rzeczy przedstawione przez idee, w miarę jak wysyłają swoje obrazy do ciebie jak do zwierciadła, choć możesz z nich niekiedy zaczerpnąć podnietę do malowania [w wyobraźni] chimer. Lecz czy jesteś samą przyczyną, czy [nią] nie jesteś, czy dlatego jesteś niepewny tego, że oprócz ciebie istnieje coś w świecie? Proszę, nie gniewaj się! Bo jakkolwiekby było z ideami, nie potrzeba nam na to szukać dowodów! Przechodzisz następnie idee, które są w tobie i poza ideą samego siebie wyliczasz idee Boga, rzeczy cielesnych i nieożywionych, aniołów, zwierząt, ludzi, a to, skoro twierdzisz, że nie ma trudności odnośnie idei ciebie samego, [czy nisz] w tym celu, abyś wyciągnął wniosek, że idee ludzi, zwierząt, aniołów można utworzyć przez połączenie posiadanych przez ciebie idei ciebie samego, Boga, rzeczy cielesnych i że idee rzeczy cielesnych mogły też pochodzić od ciebie . Jednakże w tym miejscu należy się dziwić, iż powiadasz o sobie, że posiadasz ideę samego siebie (i tak dalece płodną, iż możesz z niej wy dobyć tyle innych)