RENE DESCARTES
MEDYTACJE O PIERWSZEJ FILOZOFII ZARZUTY UCZONYCH MĘŻÓW I ODPOWIEDZI AUTORA ROZMOWA Z BURMANEM
Przełożyli:
MARIA I KAZIMIERZ AJDUKIEWICZOW1E STEFAN SWIEŻAWSKI IZYDORA DĄMBSKA
Kęty 2001 Wydawnictwo ANTYK
PODSTAWA
TŁUMACZENIA
- Oeuvres de Descartes, Paris 1 8 9 7 - 1 9 1 0 , t. VII - Rene Descartes, Entretien avec Burman, manuscript de Góttingen, Paris, Boivin et C-ie 1 9 3 7 , w y d . C h . A d a m
© 2001 by Wydawnictwo Antyk
Przełożyli: Medytacje Zarzuty
o pierwszej uczonych
Rozmowa
filozofii
mężów
z Burmanem
- Maria i K a z i m i e r z A j d u k i e w i c z o w i e
oraz odpowiedzi
autora
- Stefan S w i e ż a w s k i
- Izydora Dąmbska
Skład i łamanie tekstu: Dariusz L o r a n c K o r e k t a i indeksy: K a t a r z y n a Szeliga-Juchnik P r o j e k t o b w o l u t y : Studio „Cicero", Bielsko-Biała D r u k i oprawa: Cieszyńska Drukarnia W y d a w n i c z a ul. P o k o j u 1, 4 3 - 4 0 0 C i e s z y n
ISBN
83-88524-16-X
W y d a w n i c t w o A N T Y K - Marek Derewiecki ul. S z k o t n i a 2 9 a , 3 2 - 6 5 0 K ę t y T e l . / f a x (033) 8 4 5 4 1 4 9 , (033) 8 4 5 5 0 7 7 , 0 6 0 2 4 3 4 2 1 7 E-mail: w y d a w n i c t w o @ a n t y k . k e t y . p l D y s t r y b u c j a : F i r m a D y s t r y b u c y j n a A N T Y K , tel. (033) 8 5 6 1 5 8 4 , 0 5 0 2 6 3 7 3 0 5
SPIS TREŚCI
OD W Y D A W C Y
5
S Ł O W O WSTĘPNE D O W Y D A N I A PIERWSZEGO
7
BIBLIOGRAFIA
22
Medytacje o pierwszej
filozofii
List do profesorów Sorbony
31
Przedmowa do czytelnika
35
Przegląd treści sześciu poniższych Medytacji
38
Medytacja pierwsza: O czym można wątpić
42
Medytacja druga: O naturze umysłu ludzkiego. Że jest on bardziej znany niż ciało
48
Medytacja trzecia: O Bogu: że istnieje
57
Medytacja czwarta: O prawdzie i fałszu
73
Medytacja piąta: O istocie rzeczy materialnych i raz jeszcze o Bogu, że istnieje
82
Medytacja szósta: O istnieniu rzeczy materialnych i o realnej różnicy między umysłem i ciałem
Zarzuty kilku uczonych mężów dotyczące Medytacji wraz z odpowiedziami
89
autora
Zarzuty pierwsze
105
Odpowiedź autora na zarzuty pierwsze
112
Zarzuty drugie
125
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
130
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami autora
158
Zarzuty czwarte
176
4
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Odpowiedź autora na zarzuty czwarte
191
Zarzuty piąte
217
Odpowiedź autora na zarzuty piąte
280
Zarzuty szóste
309
Odpowiedź na zarzuty szóste
315
Zarzuty siódme wraz z uwagami autora, czyli rozprawa o pierwszej filozofii..
333
List do ojca Dinet
413
Rozmowa
z
Burmanem
Słowo od tłumacza
443
Spis rzeczy ułożony przez wydawcę francuskiego
447
Odpowiedzi wątpliwości
Rene Descartesa
od niego samego zaczerpnięte
z jego Medytacji, Zasad filozofii i Rozprawy
Kwestie dotyczące Medytacji
na o
niektóre
metodzie 451
Kwestie dotyczące Zasad filozofii
473
Kwestie dotyczące Rozprawy
484
Indeks pojęć
o metodzie
489
OD W Y D A W C Y Niniejszym tomem pragniemy rozpocząć wydawanie dzieł Rene Descartesa, bez wątpienia jednego z największych myślicieli w historii filozo fii nowożytnej. W najbliższym czasie ukażą się także Zasady filozofii oraz Namiętności duszy. Chcielibyśmy w tym miejscu podziękować za wyrażenie zgody na przedruk Medytacji o pierwszej filozofii wraz z Zarzutami i odpowiedziami autora oraz Rozmowy z Burmanem Państwu: profesorowi Stefanowi Swieżawskiemu, profesor Marii Dąmbskiej i Panu Bron Ajdukiewiczowi. Mamy nadzieję, że lektura dzieł Kartezjusza przyniesie Czytelnikom wiele duchowych uniesień i przyczyni się do poszerzenia zainteresowania filozofią w ogóle. Kęty 3 maja 2001 r.
SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA PIERWSZEGO Fakt wznowienia polskiego przekładu Medytacji o pierwszej filozofii Rene Descartes'a w niespełna dziesięć lat po jego wydaniu w r. 1948 przez Polską Akademię Umiejętności powinien być bliżej wyjaśniony i naświetlony. Meditationes de prima philosophia , czyli medytacje metafizyczne lub roz ważania nad filozofią czy teorią bytu, są niewątpliwie jednym z najbar dziej podstawowych tekstów filozoficznych w twórczości Kartezjańskiej i dlatego spełniają rolę kluczową przy lekturze zmierzającej do zapozna nia się z głównymi założeniami tej filozofii; dlatego też zapotrzebowanie na ten tekst, w ułatwiającym jego zrozumienie tłumaczeniu polskim, bę dzie trwało nieprzerwanie wraz z utrzymywaniem się i rozwojem kultu ry filozoficznej w Polsce. Oto jeden z argumentów przemawiających za ponownym wydaniem tego tekstu. Ważniejszy jest argument drugi, który oparcie swe znajduje w tym, że Medytacje stały się, zaraz po ukazaniu, tematem żywej wymiany poglądów pomiędzy samym Descartes'em a szeregiem współczesnych mu uczonych i że owoc tych sporów w po staci Zarzutów i odpowiedzi (Obiectiones et responsiones\ jak najściślej ze spolony z Medytacjami i do nich wciąż nawiązujący, od samego początku ukazywał się w druku łącznie z raz po raz powtarzającymi się wydaniami samych Medytacji. Konieczność pojawienia się przekładu Medytacji wraz z całym zespołem Zarzutów i odpowiedzi stawała się coraz bardziej paląca. Biblioteka Klasyków Filozofii postanowiła już dość dawno potrzebę tę zaspokoić, zwłaszcza że jasny i poprawny przekład Marii Ajdukiewiczowej z r. 1948 wzbudził z pewnością u wielu czytelników zainte resowanie dla filozofii Kartezjańskiej; do przekładu tego jednak nie dołą czono żadnych zarzutów i odpowiedzi. Przystąpiono więc do pracy nad 1
2
1
Rene Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii,
tłumaczyła Maria Ajdukiewiczowa,
przekład przejrzał Kazimierz Ajdukiewicz, P A U, Kraków 1948. 2
Prima philosophia, czyli „filozofia pierwsza", to nic innego jak arystotelesowska nazwa
filozofii bytu, czyli metafizyki lub ontologii, którą sam Arystoteles nazywał najchętniej r| TrpcÓTrj
8
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pierwszym w Polsce tłumaczeniem tej związanej z Medytacjami dyskusji. Przy tej okazji dokonano również ponownej rewizji przekładu Marii Aj dukiewieżowej z uwagi na konieczność uzgodnienia wszystkich przy toczeń Medytacji w Zarzutach i odpowiedziach (są to bądź dosłowne cytaty, bądź parafrazy), uwzględnienia odchyleń pomiędzy tekstem łacińskim Medytacji a przejrzanym i ponoć całkowicie przez Descartes'a aprobowa nym tłumaczeniem francuskim księcia Ludwika Karola d'Albert de Luynes (przekład polski oparto ostatecznie na oryginalnym tekście łacińskim) oraz ujednolicenia terminologii samych Medytacji, Zarzutów i odpowiedzi oraz dołączonej w niniejszym wydaniu Rozmowy z Burmanem, która ukazuje się w przekładzie polskim po raz pierwszy. Tekst łaciński samych Medytacji i dołączonej do nich dyskusji, służący za podstawę tłumaczenia, to tekst ustalony w wydaniu krytycznym AdamaTannery'ego ; wydawcy ci za miarodajne uznali wydanie drugie amster damskie . Przekład Zarzutów i odowiedzi opiera się ściśle na tym tekście łacińskim i nie uwzględnia chwalonego przez Descartes'a tłumaczenia francuskiego, dokonanego przez D. Clerseliera, najwierniejszego z jego uczniów. Można powiedzieć, że umieszczony w wydaniu Biblioteki Kla syków zespół tekstów Kartezjańskich w polskim tłumaczeniu jest możli wie wierną kopią wspomnianego wydania Adama-Tannery'ego ; dotyczy to nawet charakteru i ilości odsyłaczy, które prawie wyłącznie są tylko odsyłaczami wewnętrznymi. Umieszczona na marginesach paginacja jest paginacją wydania AdamaTannery'ego. Pośród szeregu wydań tekstu oryginalnego oraz przekładów Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami na różne języki (wymienionych 3
4
5
3
Oeuvres de Descartes, wyd. Ch. Adam i P. Tannery, Paris 1 8 9 7 - 1 9 1 0 ; tom VII zawie
ra Medytacje oraz Zarzuty 4
i
odpowiedzi.
Pierwsze wydanie Medytacji ukazało się w r. 1641 w Paryżu pod tytułem: Renati Des-
Cartes Meditationes monstratur, Privilegio
de prima philosophia
in ąua Dei existentia et animae immortalitas
Parisiis, apud Michaelem Soły via Jacobea sub signo Phoenicis, MDCXLI. et Approbatione
Doctorum.
deCum
To rzadkie bardzo wydanie posiada np. Biblioteka
Jagiellońska (Philosophia 188); obejmuje ono Medytacje oraz Zarzuty i odpowiedzi
I-VI.
Ciekawa i znamienna zmiana w brzmieniu tytułu zachodzi w wydaniu drugim, którego pełny tytuł brzmi: Renati Des-Cartes Meditationes de prima philosophia in ąuibus Dei existentia et animae humanae a corpore distinctio demonstrantur. His adiunctae sunt variae obiectiones docto rum virorum
in istas de Deo et anima demonstrationes
cum responsionibus Authoris.
editio septimis obiectionibus antehac non uisis aucta. Amstelodami
apud Ludovicum
Secunda Elzevirium
1642. Wydanie to posiada również Biblioteka Jagiellońska (Philosophia 187). 5
Do Słowa wstępnego dołączony jest Wykaz
z Medytacjami
oraz z Zarzutami
i odpowiedziami,
aby zbyt nie powiększać objętości tomów.
tekstów, które stanowią całość wraz a zostały w polskiej edycji pominięte,
9
Słowo wstępne
w dołączonym materiale bibliograficznym) niektóre przedstawiają swoistą i trwałą wartość. Do takich należy przede wszystkim edycja C. Giittlera , oparta również na drugim wydaniu amsterdamskim, wprowadzająca od stępy zupełnie takie same jak w wydaniu Adama-Tannery'ego, zestawia jąca tekst łaciński z pierwotnym przekładem francuskim i zawierająca bogaty wstęp i objaśnienia historyczne, oraz po każdej Medytacji znako mite zestawienia związanych z nią spornych zagadnień dyskutowanych w Zarzutach i odpowiedziach. W opracowywaniu niniejszego przekładu wie le zawdzięczamy temu właśnie wydaniu. 6
Genezy Medytacji Kartezjańskich należy szukać w początkowym okresie pobytu Descartes'a w Holandii, gdzie przebywał on od r. 1629 przez dwadzieścia l a t . Chociaż Rozprawa o metodzie ukazała się w r. 1637, to jednak, jak świadczy o tym korespondencja Descartes'a , sama koncepcja Medytacji i ich założenia były już przemyślane i gotowe przynajmniej osiem lat przed wyjściem Rozprawy. Jednak atmosfera walk religijnych i wzmo żone przez to napięcie w sporach teologicznych kazały Descartes'owi postępować jak najostrożniej i dlatego Medytacje, jako traktat poruszający podstawowe problemy metafizyczne, musiały się ukazać z zachowaniem 7
8
6
Rene Descartes, Meditationes de prima philosophia. Im Anschluss an die pariser Jubilaumsausgabe nach dem zweiten amsterdamer Drucke und der ersten franzósischen Ubersetzung mit Anmerkungen neu herausgegeben von Dr. C. Giittler, 2. wyd., Munchen 1912 (1. wyd. 1901). 7
Według H. Gouhier (Pour une histoire des Meditations metaphysiąues w „Revue des sciences humaines", styczeń-marzec 1951, nowa seria, zesz. 61) Descartes miał już w r. 1628 zamiar napisania traktatu o Bogu, w roku następnym powstaje pierwszy łaciński rękopis Medytacji, zawierający pierwsze koncepcje poznania Boga i samego siebie; brak tu jeszcze dowodu ontologicznego i kosmologii (str. 6-12). Zdaniem Gouhiera powodem skłaniają cym Descartes'a do rozwinięcia treści zawartej w tym rękopisie była chęć wyjaśnienia czwartej części Rozprawy o metodzie (str. 25 i nn.). 8
Mowa jest o tym w dwóch listach Descartes'a: do o. Wilhelma Gibieufa z 18 lipca 1629 i do M. Mersenne'a z 15 lipca 1630. O. Gibieuf należał do założonego we Francji przez Berulle'a Zgromadzenia Oratorian, utrzymującego głęboki kult i znajomość św. Augusty na. Descartes nawiązał bliższe stosunki z Oratorium podczas swego pobytu we Francji w latach 1625 do 1629. Marin Mersenne, syn chłopski, zakonnik ze Zgromadzenia Braci Najmniejszych, kolega Descartes'a z jezuickiego internatu w La Fleche, o osiem lat od niego starszy, był w pierwszej połowie XVII w. we Francji największą chyba powagą naukową. Pozostając w bliskich stosunkach osobistych i korespondencyjnych z wybitnymi uczony mi europejskimi (najbliższe więzy łączą go z Gassendusem, Hobbesem, sceptykami i empirystami), t w o r z y w Paryżu grono ludzi nauki, które jest tam jak gdyby pierw szą, nieoficjalną Akademią Umiejętności. Schodzą się tam teologowie, filozofowie, ale przede wszystkim przyrodnicy i matematycy; dziwi nas dziś, że nie ma w t y m gronie Descartes'a.
10
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wszelkich ostrożności; chodziło o uzyskanie oficjalnej aprobaty dzieła ze strony w sporach religijnych najbardziej dla katolików miarodajnej, jaką był wówczas Wydział Teologiczny Sorbony. Dlatego też rolę normalnej przedmowy spełnia w Medytacjach list Descartes'a pisany do Dziekana Wydziału Teologicznego i do Doktorów tego Wydziału. Ten ważny list podjęli się doręczyć ojcowie Gibieuf i Mersenne w celu uzyskania ze strony Sorbony oficjalnej aprobaty dzieła - której zapewne nigdy nie otrzymano. Descartes zdawał sobie sprawę z tego, że sformułowane w Medytacjach poglądy wywołują różne sprzeciwy i dlatego zapewne wolał uzyskać opinię pewnych osób, na których mu z takich czy innych względów zależało, zanim zdecyduje się na opublikowanie traktatu. Tu właśnie szukać należy przyczyny faktu, że tekst Medytacji przekazano różnym uczonym kręgom z prośbą o opinię i jak najbardziej szczegółową krytykę. Descar tes powiela w tym celu tekst Medytacji (został on zapewne wówczas wydrukowany) i wczesną jesienią 1640 r. przesyła jeden z nich katolickie mu teologowi z Lowanium M. Caterusowi, od którego wkrótce otrzymu je uwagi, o które mu chodziło; są to właśnie Obiectiones primae. Odpo wiedź ta nadeszła tak szybko, że już 11 listopada 1640 r. mógł ją Descartes zapewne wraz z kilkoma egzemplarzami Medytacji dostarczyć Mersenne'owi, dołączając jeszcze swoje własne odpowiedzi na zarzuty Caterusa (Responsiones primae). 9
Mersenne otrzymuje przesyłkę i w odpowiedzi zarzuca ze swej strony Medytacjom niezgodność pomiędzy treścią i tytułem, zaznaczając, że tekst Medytacji nie zawiera zapowiedzianych w tytule rozważań na temat nie śmiertelności duszy. Obiecuje też rozesłać do 1 stycznia 1641 r. w kilka miejsc same Medytacje z dołączonymi (pierwszymi) Zarzutami i odpowie dziami, podejmując się tym samym w interesującej nas sprawie ważnej i kluczowej wprost roli pośrednika. Być też może, że uwagi Mersenne'a skłoniły Descartes'a do tego, że 31 grudnia 1640 r. napisał Przegląd treści sześciu poniższych Medytacji (Synopsis sex seąuentium Meditationum) w celu ułatwienia czytelnikowi orientacji w tym zwięzłym, lecz stosunkowo bardzo trudnym traktacie. Akcja prowadzona przez ojca Mersenne postępuje sprawnie i szybko naprzód, czego najlepszym dowodem dostarczenie w styczniu r. 1641 Zarzutów drugich, które podobnie jak późniejsze Zarzuty szóste poczynione zostały Descartes'owi przez grono paryskich filozofów, teologów i mate9
Medytacje pisał Descartes nawrotami i z trudem. Na ten temat pisze G. Gadoffre (Descartes, Discours de la methode, str. XLI): Le Monde, Le Discours de la Methode, Les Meditations metahysiąues, Le Traite des Passions, Les Principes, ont ete ecrits peniblement, retouches mille fois, agrandis, transformes, avant de recevoir leur formę definitive". u
11
Słowo wstępne
matyków, grupujących się dookoła osoby Mersenne'a. (Co prawda inny zespół osób redaguje Zarzuty szóste, a inny drugie. Autorzy Zarzutów szó stych musieli mieć wgląd w koncepcje Descartes'a, wyłożone poza Medy tacjami.) Do stałych bywalców tego paryskiego zespołu uczonych należa ło wielu wybitnych w tym czasie ludzi, wśród których na czoło wysuwa się przyjaciel Descartes'a Girard Desargues . Przejawem dużego wpływu, jakim w tej pierwszej paryskiej „Akademii" cieszyli się matematycy, było przedłożone Descartes'owi życzenie ułożenia treści Medytacji more geometrico". Descartes temu życzeniu odpowiedział i ułożone przez niego Rationes, Dei existentiam et animae a corpore distinctionem probantes, more geometrico dispositae powinny się znajdować w całości po-Medytacyjnej dyskusji po Odpowiedziach drugich. Nie tylko jednak Francuzi znajdowali się w gronie uczonych, którego duchem ożywczym był Mersenne. Wśród obcokrajowców, którzy się ze tknęli bliżej z tym środowiskiem, wspomnieć należy Tomasza Hobbesa . Za pośrednictwem więc Mersenne'a i Gassenda otrzymuje Hobbes (zapew ne w grudniu 1640 r.) Medytacje wraz z pierwszymi Zarzutami i odpowie dziami. Natychmiast zabiera się do pracy i z początkiem roku 1641 przy syła ojcu Mersenne sformułowane przez siebie Zarzuty trzecie. Znamy dokładnie daty tej przesyłki, która nastąpiła w dwóch partiach: 20 stycznia i 7 (8?) lutego. Doktorowie Sorbony nie zabrali oficjalnie głosu w sprawie Medytacji. Jeden tylko stawny Antoni Arnauld nadsyła swe zarzuty teo logiczne, które Descartes'a szczególnie cieszyły i które wysoko sobie cenił. Te zarzuty Arnaulda znane są jako Zarzuty czwarte. Wiemy, że 9 lutego 1641 r. Mersenne doręczył tekst Medytacji i Za rzutów najpoważniejszemu chyba przeciwnikowi Descartes'a, jakim był 1 0
i3
11
12
13
1 0
Był to architekt i praktyk, obawiający się raczej filozofii, a najbardziej twórczy na polu matematyki, którą zajmuje się zresztą tylko ubocznie. Mimo to u niego właśnie szukać należy początków geometrii wykreślnej. Pod jego wpływem znajdował się Błażej Pascal. Hobbes, będąc zwolennikiem absolutyzmu, w latach 1640-1651 przebywa w Pary żu, usunąwszy się z Anglii wobec zwycięstwa tam tendencji demokratyczno-parlamentarnych. Podczas swego pobytu w Paryżu pozostaje w zażyłych stosunkach z Gassendusem i Mersenne'em. Idąc za Adamem, Tannery'm, Giittlerem, Rivaudem itd. przyjmujemy w zasadzie pisownię: Descartes, a nie Kartezjusz (sam Descartes protestował przeciw latynizacji swego nazwiska i nie uznawał brzmienia: Cartesius). Opowiadamy się też za wprowadzeniem do polskiego piśmiennictwa pierwotnego brzmienia nazwiska Gassendus (po francusku Gassend), a nie Gassendi, zważywszy, że używanie końcówki włoskiej uzasadnione jest tylko długotrwałą u nas i gdzie indziej, ale nie mającą dostatecznych podstaw, tradycją. Antoni Arnauld (zm. 1694), „Le grand Arnauld", był głównym teoretykiem janse nizmu i popularyzatorem doktryny Saint-Cyrana i Jansena. Będąc doktorem teologii na Sorbonie został jednak usunięty przez kardynała Richelieu i był pozbawiony funkcji aż do śmierci kardynała (1642). W roku 1641 ma Arnauld niespełna 30 lat. 1 1
1 2
1 3
12
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Gassendus. Od tego momentu zaczyna się długotrwała i skomplikowana polemika pomiędzy tymi dwoma filozofami, zakończona uroczystym i publicznym pojednaniem w r. 1648. Już od samego początku Gassendus był źle usposobiony wobec Descartes'a, zrazu z powodu drobnych kon trowersji przyrodniczych; poważniejsze i zasadnicze różnice w poglądach zaznaczają się dopiero później. Krytykę Medytacji Kartezjańskich wyraził Gassendus w obszernych Zarzutach, które otrzymały nazwę piątych i które przestudiował Descartes, odpowiadając na nie w Odpowiedziach piątych. Uzyskane tą drogą Zarzuty i odpowiedzi dołączył Descartes do Medy tacji i ułożył w następującej kolejności: 1. Caterus; 2. paryska grupa filo zofów, teologów i matematyków; 3. Hobbes; 4. Arnauld; 5. Gassendus; 6. druga partia zarzutów wspomnianej grupy paryskiej {Zarzuty szóste). W ten sposób, poprzedzone Listem do Sorbony, Przedmową do czytelnika i Przeglądem treści, uzupełnione sześcioma grupami Zarzutów i odpowiedzi ukazały się Medytacje drukiem po raz pierwszy 28 sierpnia 1641 r. nakła dem księgarni Soły w Paryżu. Mersenne, który w Paryżu kierował całą tą sprawą, przesłał z tego nakładu około 40 egzemplarzy Descartes'owi, a dużą część rozdał bezpłatnie na terenie Paryża. Polemika Descartes^ z Gassendusem na temat Medytacji bynajmniej nie skończyła się na Odpowiedziach piątych. Gassendus uważał za konieczne dać ze swej strony nową replikę i 15 marca 1642 r. ogłasza w gronie swoich najbliższych znajomych odpowiedź na Responsiones ąuintae Descartes'a pod metaphysica. W drugim, amsterdamskim wydaniu tytułem Disąuisitio Medytacji z maja 1642 r. ukazał się list Descartes'a do ojca Dinet, jezuity i prowincjała francuskiej prowincji Towarzystwa Jezusowego. W liście tym znajdują się echa żalu ze strony Descartes'a z powodu tej w jego mniema niu „kreciej" roboty Gassendusa. Dwa lata później u Jana Blaeva w Amsterdamie ukazuje się Petri et Instantiae: adversus Gassendi Disąuisitio Metaphysica seu Dubitationes Renati Cartesii Nletaphysicam, et Responsa. Dzieło to zawiera na nowo i inaczej ułożone Zarzuty piąte, odpowiedzi Descartes'a i repliki Gassen dusa. Nowy układ polega na tym, że po każdym zarzucie umieszczona jest odpowiedź, a po odpowiedzi jedna lub więcej replik Gassendusa w posta ci tzw. Instancji. Ponadto dodany jest do całości szczegółowy wykaz tre ści, stanowiący właściwie streszczenie całego dzieła . Descartes i tym ra14
15
1 4
W liście do Mersenne'a z 21 kwietnia 1641 r. pisze Descartes, że tak właśnie ugru pował Zarzuty i odpowiedzi, aby nie fałszować historii (pour conseruer la verite de Vhistoire). Ten w y k a z podający treść zarzutów, odpowiedzi i replik Gassendusa umieszczony jest w tomie VII dzieł Descartes'a wydanych przez Adama-Tannery'ego, str. 3 9 4 - 4 0 9 . Disąuisitio Metaphysica wyszła też w: Gassendi Opera, Lugduni 1658, tom III, str. 2 8 3 - 4 1 0 . 1 5
13
Słowo wstępne
zem nie pozostał dłużny i odpowiedź swoją na Instancje Gassendusa sfor mułował w liście do Clerseliera z 12 stycznia 1646 r. List ten ukazał się w r. 1647 wraz z francuskim tłumaczeniem Medytacji dokonanym przez ks. de Luynes. Nie trzeba specjalnie podkreślać roli jezuitów w życiu umysłowym Francji i Europy w XVII w. Waga tego zakonu zwiększała się jeszcze dzięki temu, że tyle znakomitych umysłowości należało do Towarzystwa Jezu sowego. Z jezuitami związany był też szczególnie Descartes, który prze cież pierwszą swą formację umysłową otrzymał w słynnym kolegium-internacie La Fleche, do którego oddano go w r. 16o6, a więc w dwa lata po otwarciu tego pięknego i świetnie wyposażonego zakładu. Nie można się więc dziwić, że autorowi Medytacji szczególnie zależało na tym, jakie echo wywoła w kołach jezuickich to jego dzieło, do którego treści przy kładał dużą wagę. Wiemy dziś, że reakcje jezuitów były bardzo rozmaite; mniejszość tylko była ustosunkowana życzliwie wobec nowych koncep cji kartezjańskich (np. ojcowie Dinet i Charlet), a bardzo nieliczni stali się ich żarliwymi poplecznikami (Vatier, Mesland), podczas gdy ogół okazał się zdecydowanie wrogo usposobiony względem poglądów zawartych w Medytacjach; w których widziano przejawy niebezpiecznego nowatorstwa. Nie chcąc zapewne czynić niepotrzebnego rozgłosu ojciec Bourdin T. J . zaczął zwalczać filozofię Kartezjańską w gronie najbliższych swych przyjaciół i uczniów. Powiadomiony o tym przez Mersenne'a, a szcze gólnie drażliwy na tym punkcie, Descartes zwrócił się w przytoczonym już liście ze skargą do dawnego swego nauczyciela z La Fleche, a obec nego prowincjała ojca Dinet. Spełniając choć w części pragnienie Descar t e s ^ o. Dinet doprowadził do tego, że o. Bourdin sformułował swe zarzuty i one to jako Zarzuty siódme wraz z odpowiedziami Descartes'a i z jego listem do o. Dinet pojawiły się razem z innymi Zarzutami i odpowiedziami w drugim, amsterdamskim wydaniu Medytacji. Chcąc uwzględnić wszystkie teksty, składające się na wielką dyskusję nad Medytacjami Kartezjańskimi, trzeba by jeszcze przytoczyć zarzuty anonimowego Hyperaspistesa {Zarzuty ósme) i znanego przedstawiciela platonizmu z Cambridge Henry More'a {Zarzuty dziewiąte), które nie zostały opublikowane, lecz załatwione drogą korespondencji, z której się też o nich dowiadujemy . Dla całej problematyki Zarzutów i odpowiedzi 1 6
17
1 6
O. Bourdin był profesorem matematyki w College de Clermont, a później w College Louis-le-Grand w Paryżu. 1 7
Zarzuty te nigdy nie zostały określone jako Zarzuty ósme i dziewiąte - ale mogły by być w ten sposób nazywane. Choć w ogromnej korespondencji Kartezjańskiej wiele listów posiada charakter dyskusyjny, związany z problematyką Medytacji, to jednak ko respondencja z anonimowym Hyperaspistesem (imepaaTuaT^c = rezerwista, żołnierz re-
14
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
ważny jest też obszerny list Descartes'a do Gisberta Voetiusa, teologa protestanckiego z Utrechtu, który tam ostro zwalczał kartezjanizm od czerwca 1639 r., gdy kartezjanin Henryk Regius został profesorem filo zofii w Utrechcie; treść tego listu ściśle się wiąże z listem do o. Dinet . Trzeba wreszcie powiedzieć i to, że podobnie jak książę de Luynes dokonał pierwszego francuskiego przekładu Medytacji, tak Zarzuty i odpo wiedzi przetłumaczył na francuski Clerselier. W liście z 10 kwietnia 1645 r. pisze Descartes do Clerseliera, że oba przekłady: jego i de Luynes'a są tak dobre, iż niejedno jest w nich lepiej i jaśniej wyrażone niż w tekście łacińskim; trudno dziś rozstrzygnąć, ile w tym sądzie Descartes'a było szczerej prawdy, a ile wytwornej uprzejmości . W każdym razie prze18
19
zerwy), Arnauldem i More'em stanowi wyraźną grupę listów dyskusyjnych na temat zagadnień poruszanych w piątych Zarzutach i odpowiedziach. Dlatego też zostały one osobno opracowane i opublikowane przez panią Genevieve Lewis: Descartes, Correspondance avec Arnauld et Morus, Paris 1953. A u t o r k a zaznacza w ciekawej Przedmowie, że Zarzuty Hyperaspistesa traktował Descartes jako dalszy ciąg Zarzutów i chciał je dołączyć wraz z odpowiedzią do pierwszego wydania Medytacji, ale było już za późno i wydawca ich nie przyjął do druku. Listy Arnaulda stanowią uzupełnienie Zarzutów czwartych, choć Descartes na nie odpowiadając nie wiedział, kto jest ich autorem (Arnauld znacznie później, trzy dzieści lat po śmierci Descartes^, podjął raz jeszcze temat wyjaśnienia Odpowiedzi czwar tych w swoim Examen du Traite de Vessence des corps, druga część Oeuvres, tom 38, str. 100 i nn.). W swej korespondencji z Descartes'em Henryk More jest, zwłaszcza z początku, entuzjastą filozofii Kartezjańskiej, jako zażarty wróg poglądów Hobbesa. W wydaniu pani Lewis cała ta korespondencja obejmuje 175 stron podwójnego (łacińskiego i francuskiego) tekstu ósemki - i zawiera następujące listy: - Hyperaspistesa (lipiec 1641) - odpowiedź Descartes'a (sierpień 1641), - Arnaulda (3 czerwca lub 15 lipca 1648) - odpowiedź Descartes'a (4 czerwca lub 16 lipca 1648), - Arnaulda (25 lipca 1648) - odpowiedź Descartes'a (29 lipca 1648), - Henryka More'a (11 grudnia 1648) - odpowiedź Descartes'a (5 lutego 1649), - Henryka More'a (5 marca 1649) - odpowiedź Descartes'a (15 kwietnia 1649), - Henryka More'a (23 lipca 1649) - odpowiedź Descartes'a (sierpień 1649). List ten został wydany po raz pierwszy w 1643 jako: Epistoła ad Gisbertum Yoetium, Amsterodami apud Ludovicum Elzevirium 1643 (format „dwunastka", stron 282); wyda nie to posiada Biblioteka Jagiellońska (Philosophia 1064). W wydaniu z r. 1650 list ten obejmuje 88 stron. W Słowie wstępnym Księgarza do czytelnika (1647) czytamy między innymi: „Cependant ce Livre passe des Universites dans les Palais des Grands, et tombe entre les mains d'une personne d'une condition tres eminente. Apres en avoir lu les Meditations, et les avoir jugees dignes de sa memoire, il (duc de Luynes) prit la peine de les traduire en Francais; soit que par ce moyen il se voulut rendre plus propres et plus familieres ces notions assez nouvelles; soit qu'il n'eut autre dessein que d'honorer TAuteur par une si bonne marąue de son estime. Depuis une autre personne (Clerselier) aussi de merite n'a pas voulu laisser imparfait cet ouvrage si parfait, et marchant sur les traces de ce Seigneur, a mis en notre langue les Objections qui suivent les Meditations, avec les Reponses qui les accompagnent; 1 8
1 9
Słowo
15
wstępne 2 0
kład francuski całego dzieła ukazał się po raz pierwszy w r. 164 7 ; bra kowało tam jednak Zarzutów i odpowiedzi siódmych raz listu do o. Dinet, które w wydaniu francuskim pojawiły się dopiero w r. 1661 (Paris, Hen ry le Gras). W celu ułatwienia Czytelnikowi orientacji w całości znajdującego się w tym tomie dzieła podajemy następujące tabele i zestawienia: chronogram historyczny; wykaz tekstów, które powinny by się znaleźć w tym prze kładzie, lecz nie zostały w nim umieszczone, ponieważ opracowanie ich jeszcze bardziej opóźniłoby jego wydanie i powiększyło jego objętość; zestawienie ważniejszych zagadnień poruszanych w Zarzutach; wybrane materiały bibliograficzne. CHRONOGRAM
HISTORYCZNY
21
18 lipca 1629: List Descartes'a do o. Gibieuf, zawierający zarysy Medytacji 15 lipca 1630: podobny list do o. Mersenne wczesna jesień 1640: Descartes przesyła tekst Medytacji M. Caterusowi i otrzymuje od niego jego zarzuty [Zarzuty T) 11 listopada 1640: Descartes przekazuje o. Mersenne egzemplarze Medyta cji wraz z Zarzutami Caterusa i własnymi na nie odpowie dziami (Odpowiedź I) listopad 1640: o. Mersenne obiecuje rozesłać Medytacje wraz z pierwszymi Zarzutami i odpowiedziami do t. I. 1641. grudzień 1640: Medytacje z Zarzutami i odpowiedziami Iotrzymuje Tomasz Hobbes 31 grudnia 1640: Descartes pisze Synopsis sześciu Medytacji styczeń 1641: Descartes otrzymuje Zarzuty drugie 20 stycznia 1641: Tomasz Hobbes przesyła pierwszą część swych Zarzutów trzecich 7 (8) lutego 1641: nadchodzi reszta Zarzutów trzecich Hobbesa 9 lutego 1641: Mersenne dostarcza Medytacje z Zarzutami Gassendusowi 28 sierpnia 1641: ukazuje się pierwsze wydanie Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami (I-Vt) 15 marca 1642: Gassendus wygłasza replikę na Odpowiedzi piąte jugeant bien que pour plusieurs personnes, le Francais ne rendrait pas ces Meditations plus intelligibles que le Latin, si elles n'etaient accompagnees des Objections, et de leur Reponses qui en sont comme les Commentaires cette version a passe sous les yeux de TAuteur, il Ta trouvee si bonne, qu'il n'en a jamais voulu changer le style, et s'en est toujours defendu par sa modestie et 1'estime qu'il fait de ses Traducteurs." 2 0
2 1
Paris 1647, Veuve Jean Camusat et Pierre Le Petit, in 4 - 0 . Podaje się tu jedynie daty najważniejsze.
16
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
maj 1642: ukazuje się w Amsterdamie drugie wydanie Medytacji wraz z Zarzutami i odpowiedziami (I-VII) 1643: ukazuje się w Amsterdamie list do G. Voetiusa 1644: ukazuje się w Amsterdamie Disąuisitio metaphysica Gassendusa 10 kwietnia 1645: list do Clerseliera, w którym Descartes chwali jego przekład francuski Zarzutów i odpowiedzi 12 stycznia 1646: list Descartes'a do Clerseliera, zawierający odpowiedź na Instancje Gassendusa 1647: ukazuje się przekład francuski Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi (/-W) 1648: publiczne pojednanie Descartes'a z Gassendusem 1661: ukazuje się wydanie Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi (/- VII) w języku francuskim WYKAZ TEKSTÓW, które stanowią całość wraz z Medytacjami oraz z Zarzutami i odpowiedziami, a zostały pominięte, aby zbyt nie powiększać objętości dzieła 5
1. Odpowiedzi Piotra Gassendusa na Odpowiedzi piąte Descartes a, czyli Instantiae zawarte w Disąuisitio metaphysica . 2. Szczegółowy wykaz treści zawartej w Disąuisitio metaphysica Gas sendusa . 3. List Descartes'a do Clerseliera z 2 stycznia 1646, zawierającyodpowiedź na Instancje Gassendusa . 3. Korespondencja dotycząca zarzutów anonimowego Hyperaspistesa. 4. Korespondencja dotycząca zarzutów Henry M o r e ' a . 6. List Descarts^ do Gisberta Yoetiusa . 11
2 3
24
25
26
2 2
Petri Gassendi Oprera, Lugduni 1658, tom III, str. 2 8 3 - 4 1 0 . Adam-Tannery, Oeuvres de Descartes, tom VII, str. 394-409. Notatki o tym liście: Adam-Tannery, Oeuvres de Descartes, tom VII, str. 3 5 7 - 3 5 8 . Korespondencja między Hyperaspistesem, Arnauldem, Henrykiem More'em a Descartes'em, rozrzucona po kilku tomach w wydaniu Adama-Tannery'ego, została ze brana razem w wydaniu pani Genevieve Lewis, Descartes, Correspondance avec Arnauld et Morus, Paris 1953. Znajduje się w tomie VII Oeuvres de Descartes w wyd. Adama-Tannery'ego. 2 3
2 4
2 5
2 6
17
Słowo wstępne
ZESTAWIENIE WAŻNIEJSZYCH ZAGADNIEŃ PORUSZONYCH W ZARZUTACH Z A R Z U T Y PIERWSZE ( P O C H O D Z Ą C E
OD
CATERUSA)
Istnienie obiektywne w intelekcie nie ma w sobie więcej rzeczywisto ści niż ta, która przysługuje nazwie. Ja sam mogę być źródłem wszystkich moich idei, a skoro nie ma wśród nich jakiejś jednej, która by mnie sa mego przewyższała treścią zawartej w niej rzeczywistości, cała rzeczywi stość obiektywna to byt myślowy tylko. Występujące w Bogu pochodze nie od samego siebie należy rozumieć negatywnie, jako brak wszelkiej przyczyny sprawczej. Istota skończona może poznać nieskończoność tylko negatywnie. Zgodnie ze św. Tomaszem z Akwinu należy odrzucić dowód ontologiczny. Descartes w swych dociekaniach posługuje się szkotystyczną różnicą formalną. ZARZUTY DRUGIE (POCHODZĄCE
OD
FILOZOFÓW,
TEOLOGÓW I M A T E M A T Y K Ó W PARYSKICH)
Niewłaściwe i nieuzasadnione jest zerwanie związków, które w rze czywistości zachodzą między funkcjami intelektu a mózgiem. Idea Boga powstaje w nas przez potęgowanie tego, co skończone, a wyższa wartość idei Boga od innych idei zasadza się na myślowej tylko różnicy, jaka zachodzi między tymi ideami. Idee Boga i Jego przymiotów są ostatecznie tworami myśli i nie można ich uważać za rzeczy. Jeżeli wszystko zależy od Boga i od stwierdzenia Jego istnienia, to zależy od Niego również i prawdziwość zdania „cogito, ergo sum"; tymczasem prawdziwość tego zdania przyjmujemy już przed stwierdzeniem istnienia Boga. Bóg może, a czasem nawet musi, postępować tak, jak gdyby był zwodzicielem: czyni tak dla celów pedagogicznych. Możemy się mylić nawet w odniesieniu do tego, co najjaśniejsze i najwyraźniejsze: wątpienie nasze może się rozcią gać i na takie rzeczy. Dowód ontologiczny (przedstawiony w postaci sylogizmu) należy poddać krytyce i odrzucić. Wobec niemożności pozna nia bytu nieskończonego trzeba również odrzucić możliwość poznania jego przymiotów. Zagadnienie jednostkowej nieśmiertelności duszy zostało wła ściwie przez Descartes'a pominięte, a różnica między duszą i ciałem nie została dostatecznie wykazana.
Z A R Z U T Y TRZECIE
(POCHODZĄCE
OD
HOBBESA)
Wątpienie o prawdziwości wrażeń zmysłowych nie jest czymś w dziejach myśli ludzkiej nowym. Na podstawie tego, że jestem istotą my ślącą, nie wolno mi wnosić, że jestem duchem; nie wolno ponadto utoż-
18
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
samiać podmiotu z jego właściwościami. Całe nasze poznawanie pojęcio we to zespalanie ze sobą nazw przy pomocy łącznika „jest". Intelekt nie może z przypadłości poznać idei związanej z tymi przypadłościami sub stancji; idea substancji nie posiada w sobie więcej rzeczywistości obiektyw nej niż idea przypadłości. Z przymiotów Boga nie możemy wnosić, że Bóg jest Stwórcą świata. Gdyby idea Boga była nam wrodzona, to musiałby ją mieć w sobie obecną również i ktoś, kto śpi, lecz jest pozbawiony snów. Jeśli idea Boga nie jest nam wrodzona, to nie możemy dowieść ani istnie nia Boga, ani tego, że jest On Stwórcą świata. Błąd nie może mieć swej przyczyny w wolnej woli; co więcej, nieraz niezależnie i wbrew naszej woli musimy uznać to, co zostało jasno dowiedzione. To, co Descartes określa mianem natury (np. natura trójkąta), nie jest niczym innym jak tylko nazwą. Istota i istnienie nie są niczym innym jak tylko wytworami na szego abstrahowania; w rzeczywistości są one czymś jednym i tym samym. Jeżeli Bóg może nas czasem zwodzić w celach leczniczych lub wychowaw czych, to upada kartezjańska podstawa, na której opierałaby się nasza pewność istnienia świata. U Descartes'a niepewne jest kryterium odróż niające jawę od snu, a ateista wedle założeń kartezjańskich nigdy nie mógłby wiedzieć czy śpi, czy też czuwa. ZARZUTY
CZWARTE (POCHODZĄCE OD
ARNAULDA)
Zbyt daleko sięgające i zbyt swobodne wątpienie niesie w sobie nie bezpieczeństwo dla teologii. Zachodzi podobieństwo toku myśli Descar tes^ i Augustyna odnośnie do cogito (np.: De libero arbitrio II, 3; Soliloąuia II, 1; De beata vita). Intuicyjne poznanie własnego Ja jest pewniejsze od poznania otaczającego nas świata cielesnego, ale z samego cogito nie wy nika jeszcze poznanie istoty człowieka. Czymś innym jest, że występuje we mnie idea Boga i że dowodzę stąd Jego istnienia, a czymś innym, że jako człowiek posiadający ideę Boga muszę od Niego pochodzić. Wystę pujące w Bogu pochodzenie od samego siebie może być poznane przez nas tylko negatywnie. Zdanie: „prawdziwe jest wszystko, co poznajemy jasno i wyraźnie" opiera się na prawdziwości Boga, ale zdanie stwierdzające ist nienie Boga ma swe oparcie w pierwszym zdaniu; zachodzi tu więc circulus vitiosus. Nie można zdolności myślenia utożsamiać ze świadomością (np. w nie narodzonym jeszcze dziecku). Gdy Descartes zastanawia się nad przyczyną błędu, zajmuje się nim głównie w zakresie prawdy i fałszu, a nie dobra i zła. Zasada jasnego i wyraźnego poznania jako kryterium prawdziwości odnosi się tylko do wiedzy przyrodzonej, nigdy zaś do nadprzyrodzonej. Dlaczego sposoby bycia nie mogłyby istnieć niezależnie od substancji; różnica zachodząca między nimi jest różnicą formalną. Nic
Słowo
19
wstępne
nie zmusza nas do przyjęcia, że istota myśląca nie może być rozciągła; nie znamy dokładnie ani istoty ciała, ani istoty ducha. Z A R Z U T Y PIĄTE ( P O C H O D Z Ą C E OD
GASSENDUSA)
Niepotrzebne i zbyt śmiałe jest wprowadzanie do rozważań Boga zło śliwego lub celowo wprowadzającego w błąd; wystarczyłoby zastosowanie wątpienia do wszystkiego, co dotychczas uznawano za pewne. Zrywając zależność duszy od ciała nic o niej samej nie możemy wiedzieć, gdyż duszę możemy poznawać tylko wraz z poznawaniem ciała. Zasada „to jest praw dziwe, co poznajemy jasno i wyraźnie" grzeszy subiektywizmem; nie może ona być stosowana do rzeczy jako takiej, natomiast tak jasno i wyraźnie poznawane przez nas twierdzenia matematyczne mogą być, zdaniem Descartes'a, przedmiotem wątpienia. Nie istnieją żadne idee wrodzone; są tylko nabyte, gdyż całe nasze poznanie opiera się wyłącznie na doświad czeniu. Ideę Boga lub nieskończoności tworzymy, czerpiąc jej elementy ze świata zmysłowo-dostrzegalnego. Niedoskonałość i skończoność naszej własnej istoty nie dowodzi jeszcze istnienia czegoś nieskończonego jako naszej miary. Utrzymywanie się świata w istnieniu nie musi się dokony wać dzięki ustawicznej interwencji Boga, lecz z własnego pędu do trwania i zachowania swego istnienia. Gdyby we wszystkich ludziach tkwiło znamię Stwórcy, to wszyscy musieliby posiadać jedno i to samo pojęcie o Bogu; tak jednak nie jest. Aby się dać przekonać wywodom Descartes'a, trzeba by, aby w każdym człowieku występowała jasna i wyraźna idea Boga. Jedynie dowód teleologiczny skłania nas do uznania istnienia Boga. O wiele głębszą przyczyną błędów jest intelekt niż wola. Nie ma realnej różnicy między istotą i istnieniem. Pewność całej nauki nie może zależeć od twierdzenia, że Bóg istnieje, gdyż aprioryczny dowód na Jego istnienie nie ma uzasadnienia. Żadne z twierdzeń matematycznych nie wspiera się na tezie stwierdzającej istnienie Boga. Między wyobraźnią a intelektem zacho dzi tylko różnica stopnia. Kto wie, czy duch nie jest tylko subtelniejszym ciałem. Idea ducha nie jest ani jasna, ani wyraźna. Niezmierna trudność wiąże się z wyjaśnianiem przebywania ducha w ciele. Trzeba albo przy jąć, że człowiek składa się z dwóch ciał (grubego i subtelnego), albo też przyznać, że zwierzę, podobnie jak człowiek, składa się z ciała i z ducha.
Z A R Z U T Y SZÓSTE ( P O C H O D Z Ą C E OD TEOLOGÓW
FILOZOFÓW,
I MATEMATYKÓW PARYSKICH)
Aby cogito nie prowadziło nas do regressus in infinitum, trzeba by przyjąć inne, wyższe kryterium pewności, gdyż samo myślenie jest może również ruchem cielesnym. Może człowiek nie jest czymś odmiennym od
20
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
maszyny, skoro między poznawaniem ludzkim i zwierzęcym zachodzi tylko różnica stopnia. Twierdzenia mówiące nam o istnieniu res cogitans i o istnieniu Boga są o wiele mniej pewne od prawd matematycznych, a wiedza człowieka uznającego istnienie Boga niczym się nie różni od wie dzy ateisty. Bóg może ludzi wprowadzać w błąd dla upokorzenia ich lub dla ukarania. Nieodwołalna i absolutna decyzja w Bogu niszczyłaby Jego wolność. Czy Bóg mógłby zmienić prawdziwość twierdzeń matematycz nych? Przypadłości są czymś rzeczywistym i różnym od substancji. Inte lekt nie posiada doskonalszej zdolności poznawczej od zmysłów. Sposób dowodzenia stosowany przez Descartes'a w niejednym wypadku jest nieprzekonujący. Bóg mógł zarówno duchom, jak i ciałom udzielić zdol ności do myślenia, wątpienia itp. Odrębne istnienie ducha i ciała nie wynika bynajmniej z tego, że my poznawczo ujmujemy różnicę, jaka zachodzi między duchem i ciałem. ZARZUTY
SIÓDME ( P O C H O D Z Ą C E
O D O. BOURDIN)
Konsekwentne przeprowadzenie absolutnego wątpienia uniemożliwia budowę nowego gmachu wiedzy. Brak wyraźnego kryterium odróżniającego sen od jawy; dopóki nie znajdzie się takiego, zadowalającego kryterium, cała pewność cogito jest zwodnicza. Metoda myślenia łatwo może się przemienić w „metodę śnienia".
Nie należy zapominać, że wiele zagadnień poruszonych w Zarzutach powtarza się, ale zarazem trzeba pamiętać, że ujęcia tych zagadnień róż nią się pomiędzy sobą. Powinno się też mieć na uwadze, że zestawione tu w wielkim skrócie dyskutowane problemy to bynajmniej nie inwen tarz, lecz wybór z całej bogatej problematyki, wypełniającej obszerne Zarzuty, dotyczące Kartezjańskich Medytacji.
Autorzy obu przekładów wyrażają w tym miejscu serdeczne po dziękowanie Profesor Izydorze Dąmbskiej za wielki trud włożony w uzgadnianie ze sobą odrębnie dokonywanych tłumaczeń Medytacji oraz Zarzutów i odpowiedzi, nie zapominając i o tym, że Prof. Dąmbska nie tylko dokonała przekładu Rozmowy z Burmanem i Listu do Sorbony, lecz prze prowadziła zestawienie łacińskiego tekstu Medytacji z pierwotnym tłuma czeniem francuskim i skontrolowała pod względem rzeczowym polski tekst Zarzutów i odpowiedzi. Tekst ten poddany został rewizji filologicznej Profesorów St. Dancewicza i Tytusa Górskiego, którym też gorąco dzię-
Słowo
21
wstępne
kuje za wkład erudycji i wysiłek pracy tłumacz Zarzutów i odpowiedzi. Również i całemu Komitetowi Redakcyjnemu Biblioteki Klasyków Filo zofii należą się słowa prawdziwej podzięki, zarówno Pani Narcyzie Szancerowej, redaktor tych pierwszych tomów zawierających dzieła Descartes'a, oraz Sekretarzowi Pani Irenie Krońskiej, jak i Redaktorowi Działu Kartezjańskiego Profesorowi Romanowi Ingardenowi, który nie szczędził wielu godzin wytężonej pracy, aby wielką swą wiedzą i doświadczeniem przyczynić się do możliwie najwłaściwszej postaci przekładu. Stefan Kraków, w lutym 1957
Swieżawski
BIBLIOGRAFIA Podany wykaz literatury nie jest w żadnej mierze kompletną bi bliografią filozofii Kartezjańskiej i nie jest nawet zestawieniem wszystkich pozycji bibliograficznych, odnoszących się do Medytacji i do związanych z nimi Zarzutów i odpowiedzi. Załączony wykaz obejmuje najpierw głów ne wydania Medytacji, Zarzutów i odpowiedzi i ich tłumaczeń, a następnie ważniejsze dzieła i artykuły, dzięki którym zainteresowani Czytelnicy mogliby poszerzyć i pogłębić swą znajomość problematyki, wypełniającej same Medytacje i związaną z nimi dyskusję. Z punktu widzenia bibliografii Medytacje o pierwszej filozofii R, Descar tes^ stawia się w rzędzie tych nielicznych w dziejach myśli książek, które zyskały największą ilość wydań, przedruków, tłumaczeń, komentarzy i opracowań. Całej obszernej literatury Kartezjańskiej, a nawet specjalnie dotyczącej Medytacji, nie sposób tu przytoczyć. Toteż w przedstawionej nocie bibliograficznej podajemy tylko w skromnym wyborze niektóre pozycje z wydań łacińskich, tłumaczeń, komentarzy i opracowań. Pierwsze wydanie Medytacji Descartes'a ukazało się w r. 1641 w języku łacińskim drugie wydanie łacińskie tekstu ukazuje się już w r. 1642 w Amsterdamie pod zmienionym nieco tytułem . Żywe zainteresowanie dziełem, które w krótkim czasie przekroczyło granice Francji i Niderlandów, sprawia, że po dwóch pierwszych następuje w różnych krajach długi szereg wydań dalszych. Są to bądź proste prze druki wydań wcześniejszych, bądź wydania krytyczne, powstałe na dro dze analizy tekstu źródłowego. Medytacje ukazują się przy tym rozmaicie: jako osobne pozycje wydawnicze i jako części składowe pełnych wydań dzieł bądź zbiorów pism Descartes'a. Ukazują się wraz z Zarzutami i odpowiedziami na nie i bez zarzutów i odpowiedzi. 2
1
Dokładne brzmienie tytułu zob.: Słowo wstępne, str. 8.
2
Dokładne brzmienie tytułu zob. tamże.
23
Bibliografia
Spośród łacińskich wydań Medytacji
można wymienić następujące:
Meditationes de prima philosopbia, in ąuibus Dei existentia et animae humanae a corpore distinctio demonstrantur. Appendix continens objectiones, Amsterdam 1678 u Elzewira. Meditationes de pńma philosopbia, oprać. C. S. Baracha, Wiedeń 1866, Beck. Meditationes de prima philosopbia, oprać, wg oryginalnego wydania paryskie go i pierwszego francuskiego przekładu przez C. Guettlera, Monachium 1901 (wyd. I ) , 1912. (wyd. 2). Meditationes de prima philosopbia, oprać. A. Buchenau, Lipsk, Meiner 1913 (wyd. I), 1914 (wyd. 2). Meditationes de prima philosopbia, wg przekładu księcia de Luynes, oprać. G. Lewis, Paryż 1945, Vrin. Nadto Medytacje ukazały się m. in. w następujących wydaniach pism Kartezjusza po łacinie: Opera philosophica, ed. tertia, Amsterdam 1656, u Elzewirów. Opera omnia, Amsterdam 1670-1683. Opera mathematica et philosophica, Amsterdam 1692-1701. Oeuvrses, t. 1-12, oprać. Ch. Adam - P. Tannery, Paryż 1897-1913. To podstawowe krytyczne wydanie w t. VII wyd. w r. 1904 zawiera Medytacje. Obok łacińskich wydań Medytacji ukazują się tłumaczenia ich na róż ne języki. Pierwsze tłumaczenie Medytacji na język francuski ukazało się jeszcze za życia Kartezjusza w r. 1647 pod tytułem: Les Meditations metaphysiąues de Rene Des-Cartes touchant la premierę philosophie, dans lesąuelles Vexistence de Dieu et la distinetion reelle entre Vame et le corps de Vhomme, sont demonstrees. Traduites du latin de VAuteur par M. le D. D. L. N. S. (le duc de Luynes). Et les objections faites contrę ces Meditations par diverses personnes tres doctes, avec les reponses de VAuteur. Traduites par Mr C. L. R. (Clerselier), Paryż 1647 (wyd. I), 1661 (wyd. 2) J . Camusat - P. Petit. Następne tłumaczenia Medytacji na język francuski (w pewnym wybo rze) to: Meditations metaphysiąues, traduites du latin de Vauter par M. le D. D. L. N. S., et les objections faites contrę ces meditations, avec les reponses de Vauteur; traduites par M. C. L. R. (Claude Clerselier), oprać. Rene Fedó, Parż 1673 (wyd. 1) i 1724 (wyd. 2).
24
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Meditations touchant la philosophiepremierę, dans lesąuelles onprouve clairement Vexistence de Dieu et la distinction reelle entre Vame et le corps de Phomme, Avignon 1826; Seąuin. Premieres Meditotions, oprać. T. V. Charpentier, Paryż 1885, Hachette. Les Meditations metaphysiąues; oprać. E. Thouverez, 1899 (wyd. I), 1926 (wyd. 2), Belin. Premieres Meditations, oprać. H. Joly, 1930, Delalain. Meditations, oprać. M. Soziano, Paryż 1951, wyd. Larousse. A nadto w wydaniach zbiorowych dzieł Kartezjusza: Oeuvres completes, t. I-II, oprać. V. Cousin, Paryż-Strassburg 1824-1826, Levrault. Oeuvres philosophiąues, oprać. A. Garnier, Paryż 1834-1838, Hachette, Landrange. Oeuvres philosophiąues, oprać. A. Martin, Paryż 1838, 1839, 1842, 1843, 1882 (wydania kolejne). Oeuvres, oprać. J . Simon, Paryż, Charpentier, 1842, 1850, 1857 (wydania kolejne). Oeuvres completes, t. 1-12 + Dodatek (Index generał), oprać. Ch. AdamP. Tannery, Paryż 1897-1913, Cerf. Oeuvres et lettres, oprać. A. Bridoux, Paryż 1937, Biblioteka Plejady, wydanie z okazji 300-lecia. Textes choisis, ze wstępem J . P. Sartre'a, Lozanna 1944. Oeuvres philosophiąues et morales, Paryż 1948, Marchal. Z tłumaczeń Medytacji
na język niemiecki notujemy:
Meditationes de prima philosophia, tłum. K. Fischer, Mannheim 1863. Meditationes de prima philosophia, tłum. i adnot. C. Guettler, Monachium 1901 (wyd. 1), 1912 (wyd. 2), C. Beck. Meditationen ueber die Grundlagen der Philosophie, tłum. A. Buchenau, Lipsk, wyd. kolejne: 1914, 1915, 1919, 1948. Hauptschriften zur Grundlegung d. Philosophie, wyd. K. Fischer, Heidelberg, wyd. kolejne: 1863, 1869, 1930. Philosophische Werke, wyd. J . Kirchmann, Berlin 1870, 1882. Philosophische Werke, wyd. A. Buchenau, Lipsk, wyd. kolejne: 1902, 1911, 1913. Philosophische Ahhandlungen, wyd. R. Hirsch, Berlin-Wiedeń 1924. W języku włoskim Medytacje
zyskały m. in. następujące wydania:
Meditazioni filosofiche, wyd. tłum. G. de Guili, Turyn 1927 (wyd. I), 1933 (wyd. 2), 1938 (wyd. 3).
25
Bibliografia
Meditazioni filosofiche, wyd. tłum. R. Rinaldi, Florencja 1933 (wyd. 1), 1939 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, tłum. wyd. P. Serini, Mediolan 1934 (wyd. 1), 1936 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, wyd. tłum. B. Brunello, Bolonia 1938 (wyd. I), 1952 (wyd. 2). Meditazioni metafisiche, wyd. tłum. A. del Noce, Padwa 1940 (wyd. I), 1949 (wyd. 2). Opera, wyd., G. E. Barie, Mediolan 1947. Z tłumaczeń na język angielski: Meditations, tłum. J . Veitch, Londyn 1908 (wyd. 1). Meditations, wyd. tłum. J . Lafleur, New York 1951. The philosophical works of Descartes, Wyd. tłum. E. Haldane, G. Ross t. 1-2, Cambridge 1911-1912. A discourse on method, Meditations on the first philosophy and Principles of philosophy, tłum. J . Veitch, Wstęp A. Lindsay, Londyn 1953 nakł. Denta, New York 1953 nakł. Duttona. Z tłumaczeń na język rosyjski: Mietafiziczeskija rozmyszlenija, pieriewod V. M. Niewieżinoj, Petersburg 1901. Rozmyszlenija o pierwoj fiłosofii, Petersburg 1903. W języku hiszpańskim: Discurso del metodo y Meditationes metafisicas, Aires 1937, to samo w 1941.
tłum. M. Morente, Buenos
W języku rumuńskim: Meditationes
de prima philosophia,
W języku polskim Medytacje
przekł. C. Noica, Bukareszt 1937. miały tylko dwa tłumaczenia:
Rozmyślania nad zasadami filozofii, dowodzące istnienia Boga i różnicy pomię dzy duszą ludzką i ciałem, przełożył z łacińskiego Ignacy Dworzaczek pod redakcją Henryka Struvego, Warszawa 1885 (ze wstępem tłuma cza s. IX-XX). Medytacje o pierwszej filozofii, tłumaczyła Maria Ajdukiewiczowa, przekład przejrzał Kazimierz Ajdukiewicz, Kraków PAU, 1948. Medytacje Descartes'a, rozpowszechnione szeroko licznymi wydaniami, wywołały liczniejszą jeszcze literaturę poświęconą tak stronie historyczno-filologicznej dzieła, jak, i to głównie, postawionym w nim zagadnie niom i ich rozwiązaniom.
26
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
Najwcześniejsze opracowania Medytacji adnotacji i komentarzy jak:
filozofii
ukazywały się pod tytułem
Clauberg J . Paraphrasis in Renati Descartes Meditatianes de prima philosophia, Duisburg 1658. Wittich Ch., Annotationes ad Renati Des-Cartes Meditationes, Dordrechti 1688. Ostrowski M., Annotationes ad Meditationes Cartesii, A. 1707, Rpis 403 Biblioteki Kaczyńskich w Poznaniu. Bucherus de Valder, Annotationes in Meditationes Renati Des-Cartes, W XVII (?) Rpis Lat. q. 592 Bibl. Naród, w Warszawie. Z późniejszych, wartościowych opracowań Medytacji matyce wymienić można:
w ich proble
Ares R., Le catholicisme de Rene Descartes, w „Canada francais" 1937 s.803821, 936-958. Benes J . , L. Importance des Meditations Metaphysiąues" de Descartes au point de vue de sa methode, w „Travaux IX Congr. Philos." (1937) I, s. 1-9. Beneś J . , Quomodo Cartesius problema criticum posuerit et soherit, „Acta Pont. Acad. Romanae" N. S. III, s. 502-5o7. Boullier Fr., Histoire de la philosophie cartesienne, Paris 1854, 3 wyd. 1868. Carlini A., Lo spiritualizmo transcendentale nelle Meditazioni di Cartesio, w „Arch. di Storia d. Filosofia" 1938, nr 2. Chmaj L., Rozwój filozoficzny Kartezjusza, Warszawa 1930. Chmaj L., Zagadnienie „trzech faz" w rozwoju filozoficznym Kartezjusza, w „Przegl. Filozof.". Warszawa 1927, s. 149-163. Czajkowski St., Dowody istnienia Boga z Jego skutków u Kartezjusza^ w „Kwart. Filozof.", Kraków 1930, s. 292-316. Czajkowski St., Dowód ontologiczny Kartezjusza i jego nowa idea Boga, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1937, s. 133-151. Dąmbska L, „Meditationes" Descartesa na tle sceptycyzmu francuskiego XVII w., w „Kwart. Filozof.", Kraków 1950, s. 1-24. Gilson E., La liberte chez Descartes et la theologie, Paris 1914 (s. 201-204 o stosunku Desc. do o. Gibieuf). Gilson E., Etudes sur le role de la pensee medievale dans la formation du systeme cartesien, 1930. Gouhier H., Pour une histoire des Meditations Metaphysiąees, w „Revue des sciences humaines"; 1-2, 1951, Nouv. ser., fasc. 61. Gouhier H., Uesprit de la metaphysiąue cartsienne, w „Revue Hist. Philos. Civilis.", N. S. 18, s. 137-144, 199- 212. Gueroult M., Descartes selon Vordre des raisons, t. 1-2, Paris 1953. Alquie F., La decouverte de metaphysiąue de Vhomme chez Descartes, Paris 1950. )}
27
Bibliografia
Heimsoeth H., Sur ąueląues rapports des Regles de Descartes avec les Me ditations, w „Rev. de Metaph. et de Morale" 1913. Koyre A., Descartes und die Scholastik, Bonn 1923. Koyre A., Essai sur Videe de Dieu et les preuves de son existence chez Descar tes, Paris 1922, s. 185 i nast. Levis G., Rene Descartes - Francais, pbilosophe, Tours 1953 (O „Medy tacjach": s. 80-128). Łukasiewicz J . , Kartezjusz, w „Kwart. Filozof.", Kraków 1938/39, s. 223228. Natorp P., Le developpement de la pensee de Descartes depuis les Regulae jusqu'aux Meditations, w „Arch. f. Gesch. d. Philos.", 1897, s. 10-28. Mesnard P., Les preuyes cartesiennes de Vexistence de Dieu dans les „Medita tions metaphysiąues", Mediolan 1937. Orcibal J . , Les origines du Jansenisme, Paris-Louvain 1917 (t. II, rozdz. IV 0 O. Gibieuf). Pintard R., Descartes et Gassendi w „Travaux. IX Congr. Philos.", II, s. 115-22. Rubczyński W., Kryterium prawdy w teorii poznania pierwszych stoików 1 u Kartezjusza, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1906, s. 356-568. Simoncini H., Le prime polemiche sulle Meditazioni di Cartesio, Palermo 1930. Smith Kemp N., New studies in the philosophy of Descartes, London 1952 (od s. 163). Swieżawski St., Albertyńsko-tomistyczna a kartezjańska koncepcja człowieka, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1947, s. 87-104. Tatarkiewicz Wł., Początki metafizyki chrześcijańskiej: Descartes i Pascal, w „Spraw, z Posiedź. Tow. Nauk. Warsz.", Oddz. II, Warszawa 1929, nr 1-6. Versfeld M., An Essay on „The Metaphysics" of Descartes, London 1940. Wąsik W., Kartejusz w Polsce, w „Przegl. Filoz." Warszawa 1937, s. 199240, 441-463. Żółtowski A., Descartes, Poznań 1937. Żółtowski A., Descartes polemistą, w „Przegl. Filozof.", Warszawa 1937, s. 152-171. e
Szczególnie licznie ukazywały się prace o Descarcie i Medytacjach w związku z rocznicami kartezjańskimi. Poza pracami indywidualnymi notuje się wówczas publikacje specjalne i osobne zeszyty czasopism filo zoficznych poświęcone Descartes'owi. Warto tu wspomnieć opublikowane Prace IX Międzynarodowego Kongresu Filozoficznego w Paryżu w r. 1937 (w związku z 300-leciem Rozprawy o metodzie), a także zeszyty specjalne:
28
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Revue de Metaphysiąue et de Morale r. XLIV, 1: Revue Philosophiąue, r. LXII, 5-8; Revue de Synthese r. XIV, 1: Rivista di Filosofia Neo-Scolastica supl. do r. XXIX, a także Przegląd Filozof, r. 1937; Kwartalnik Filozof, r. XIX (1950) z. 1-2 nosi nadruk „Pamięci Kartezjusza w 300-lecie śmierci" i w całości poświęcony jest zagadnieniom kartezjańskim. Bogata literatura kartezjańska może być przy dzisiejszym stanie badań nad Decartes'em tematem osobnej, obszernej pracy. Przedstawiona biblio grafia stanowi skromny wycinek prac z tej dziedziny, pomocnych przy czytaniu Medytacji Czytelników zainteresowanych bliżej odsyłamy do specjalnych bibliografii kartezjańskich, jak: Bar A., Kartezjusz w Polsce, „Kwart. Filozof.", Kraków 1950, s. 151-160. Bergmann E., Les priracipales oeuvres sur Descartes publiees en Allemagne depuis 1900, w „Revue de Synthese" XIV, I, s. 98-102. Bontadini G., Litterature cartesienne au XX siecle. Les ouvrages italiens sur Descartes et le cartesianisme publies depuis 1900, w „Revue de Synthese" XIV, t, s. 87-97. Boorsch J., UEtat present des annees d apprentissage de Descartes, Albi 1928, s. 34. Boorsch J . , LEtat present des etudes sur Descartes, Paris 1937; XVI, 577. (Denise L.) Catalogue des ouvrages de Descartes conserves au departement des imprimes, Biblioth. Nationale 1909, coli. 34. Inventaire des papiers de Descartes fait a Stockholm, le 14fevrier 1650 (1854), s. 16. Keyling S. V., Livres et articles publies en langue anglaise sur Descartes et le cartesianisme depuis 1900, w „Revue de Synthese", XIV, I, s. 109-111. Krueger G., Descartes-Bibliographie, w „Archiv. Rechts-Sozialphilos.", 4, s. 203-204. Łubnicki N., Les travaux polonais sur Deseartes depuis 1900 environ, w „Revue de Synthese", XIV I, s. 103-108. Milhaud G., La litterature cartesienne au XX siecle, w „Revue de Synthese", XIV, 1. Pos H. - van Steenbergen A., Les oeuvres de Descartes publies dans les PaysBas de 1900 a 1937, w „Revue de Synthese", XIV, I, s. 112-114. Sirven J . , Bibliographie des annees d apprentissage de Descartes, Albi 1928, s. 34. 3
y
MEDYTACJE O PIERWSZEJ FILOZOFII
LIST
DO
PROFESORÓW
NAJUCZEŃSZYCH
SORBONY
I PRZESŁAWNYCH MĘŻÓW:
DZIEKANA I D O K T O R Ó W ŚWIĘTEGO FAKULTETU PARYSKIEJ TEOLOGII POZDRAWIA RENATUS DES CARTES Tak dalece słuszny powód skłonił mnie do ofiarowania Wam tego pi- VII. I sma a - ufam - że W y też równie słuszny mieć powinniście do podjęcia jego obrony, skoro tylko zdacie sobie sprawę z racji mego zamierzenia, iż niczym nie mógłbym lepiej Wam tu tego pisma polecić, jak mówiąc w paru słowach, do czego w nim dążyłem. Zawsze sądziłem, że dwa są główne zagadnienia z rzędu tych, których dowód należy raczej do zadań filozofii niż do teologii: mianowicie zagadnienie Boga i zagadnienie duszy. Jakkolwiek bowiem nam, wierzącym, wystarcza wyznawać na podstawie wiary, że dusza ludzka nie ginie wraz z ciałem i że Bóg istnieje, z pewno- 2 ścią jednak niewierzących nie będzie mogła - jak sądzę - przekonać o tym żadna religia ani chyba nawet żadna doskonałość moralna dopóty, dopóki przyrodzonym rozumem nie dowiedzie się im tych dwóch prawd. A skoro często w tym życiu większe nagrody są udziałem występków niż cnót, nieliczni tylko przenosiliby sprawiedliwość nad pożytek, gdyby nie oba wiali się Boga i nie oczekiwali innego życia po śmierci. I jakkolwiek niewątpliwie jest prawdą, że należy wierzyć w istnienie Boga, ponieważ uczy tego Pismo Św., i na odwrót, należy wierzyć Pismu świętemu, po nieważ mamy je od Boga (bo istotnie, skoro wiara jest darem Boga, On, który daje łaskę do wierzenia w resztę, może też dać ją po to, byśmy uwie rzyli w Jego istnienie), nie można jednak przedkładać tego niewierzącym, gdyż sądziliby, że to jest błędne koło., A zauważyłem też, że nie tylko w y wszyscy wespół z innymi teologami stwierdzacie możność udowodnienia przyrodzonym rozumem tego, iż Bóg istnieje, ale że i z Pisma świętego wynika, iż poznanie istnienia Boga jest łatwiejsze od poznania, które mamy w odniesieniu do wielu rzeczy stworzonych, a nawet że tak zupełnie jest łatwe, iż tym, którzy go nie posiadają, przypisać trzeba winę. Jasno to
32
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bowiem widać z tych słów (Sap. 13, 8-9): Wszakże zasię i tym nie ma być odpuszczone. Bo jeśli tak wiele umieć mogli, iż świat mogli ogarnąć, jakoż Pana jego nie łacniej znaleźli. A [w Liście] do Rzymian (rozdz. 1, 20) mówi się o nich, iż nie mogą być wymówieni. I tamże te słowa: co jest wiadome o Bogu; jest im jawne, napominają nas - jak widzimy - że to wszystko, co wiedzieć można o Bogu, można wykazać za pomocą racji nie skądinąd zaczerpnię tych, jak tylko z własnego naszego umysłu. Dlatego nie sądziłem, żebym miał usuwać się od zbadania, dlaczego i na jakiej drodze łatwiej i pewniej poznajemy Boga niż rzeczy doczesne. 3 Co się zaś tyczy duszy, to wielu sądzi, iż naturę jej niełatwo można zbadać, a niektórzy odważyli się nawet twierdzić, że racje rozumu ludz kiego skłaniają do przekonania, iż dusza ginie wraz z ciałem i że jedynie wiara każe utrzymywać coś przeciwnego; ponieważ jednak potępia ich na 8. sesji sobór lateraneński, który się odbywał za Leona X, i wyraźnie po leca filozofom chrześcijańskim, by zbijali ich argumenty i dowodzili w miarę swych sił prawdy, nie zawahałem się przystąpić i do tego zagad nienia. Poza tym wiem, że wielu bezbożnych nie chce wierzyć w to, że Bóg jest i że umysł ludzki różni się od ciała dlatego, że - jak mówią - nikt dotąd nie zdołał tych rzeczy udowodnić. Dlatego, chociaż wcale się z nimi w tym nie zgadzam i przeciwnie mniemam, że prawie wszystkie racje, które różni wielcy mężowie przytaczali w tych sprawach, mają siłę dowodu, gdy się je tylko dostatecznie pojmie, i że chyba żadnych innych racji podać nie można, których by ktoś inny nie był już wymyślił, niemniej jednak sądzę, że nic bardziej pożytecznego w filozofii uczynić nie można, jak jeśli się raz pilnie wyszuka najlepsze ze wszystkich tych racji i tak ściśle i przej rzyście się je przedstawi, że na przyszłość dla wszystkich będzie wiadome, iż są one dowodami. A wreszcie dlatego uważałem za swój obowiązek popróbować nieco swych sił w tym zakresie, ponieważ gorąco mnie do tego zachęcali niektórzy ci, którym wiadomo było, że wynalazłem pewną metodę rozwiązywania dowolnych trudności w naukach - metodę wpraw dzie nie nową, bo nic nie ma starszego od prawdy, ale taką, którą - jak widzieli - stosowałem nie bez powodzenia w innych wypadkach. Cokol4 wiek zaś udało mi się uczynić, to wszystko zawarte jest w tym oto Trak tacie. Nie jakobym usiłował zgromadzić w nim wszelkie różnorakie racje, jakie można by przytoczyć celem przeprowadzenia dowodów; bo nie wydawałoby się to też warte zachodu, chyba tam, gdzie nie byłoby żad nych innych dostatecznie pewnych. Lecz poszukiwałem tylko racji pierw szych i najważniejszych w taki sposób, że teraz ośmielam się przedstawić je jako najpewniejsze i najoczywistsze dowody. A dodam to jeszcze, że są one takie, iż nie sądzę, by jakakolwiek inna droga otwierała się przed umy słem ludzkim, na której kiedykolwiek mógłby on znaleźć od nich lepsze.
List do profesorów
Sorbony
33
(Bo zmusza mnie wzgląd na konieczność sprawy i na chwałę Boga, do której to wszystko się odnosi, abym tu wbrew memu zwyczajowi nieco swobodniej mówił o swoich racjach.) Lecz jakkolwiek uważam je za bar dzo pewne i oczywiste, bynajmniej jednak nie wmawiam w siebie, że łatwo pojmą je wszyscy. Podobnie się tu rzecz ma jak w geometrii, gdzie Archimedes, Apollonios, Pappus i inni wiele spisali dowodów, które wszyscy uważają za oczywiste i pewne, nie zawierają one bowiem nic, co by rozpatrywane od dzielnie nie było bardzo łatwe do zrozumienia, ani też nic, w czym by to, co następuje, nie zgadzało się ściśle z tym, co poprzedza - a mimo to, ponieważ są one nieco przydługie i domagają się bardzo uważnego czy telnika, rozumiane są tylko przez nielicznych. Tak samo, chociaż sądzę, że te dowody, którymi się tu posługuję, dorównują swoją pewnością i oczywistością dowodom geometrycznym albo nawet je przewyższają, mimo to obawiam się, że wielu nie zdoła ich dostatecznie uchwycić, nie tylko dlatego, że są też nieco przydługie i jedne opierają się na drugich, ale głównie dlatego, ponieważ potrzeba do nich umysłu całkowicie wol nego od z góry powziętych mniemań, umysłu, który potrafi bez trudu sam się wyzwolić z zależności od zmysłów. I rzeczywiście nie znajdzie się na świecie więcej ludzi zdolnych do studiów nad metafizyką niż nad geome trią. A prócz tego, w tym jest różnica, że wszyscy przeświadczeni są, iż 5 w geometrii pisać się zwykło tylko to, na co ma się niezbite dowody; dlatego ci, którzy nie są w niej biegli, częściej błądzą przez uznawanie rzeczy fałszywych, chcąc uchodzić za ludzi, którzy je pojęli, aniżeli przez odrzucanie rzeczy prawdziwych. Wręcz przeciwnie w filozofii. Gdy się wierzy w to, że nie ma w niej nic, czego by nie można w sporach roz trząsać na wszystkie strony, wówczas nieliczni tylko poszukują prawdy, a o wiele liczniejsi są ci, którzy polują na sławę geniuszy na tej podstawie, iż nie lękają się zwalczać nawet rzeczy najlepszych. Toteż, jakie nie mogłyby być moje racje, nie mam nadziei, ponieważ dotyczą filozofii, wiele z ich pomocą zdziałać, jeśli Wy nie wesprzecie mnie waszą opieką. O waszym Fakultecie zakorzenione jest w umysłach ogółu tak wysokie mniemanie, a nazwa Sorbony cieszy się tak wielkim autory tetem, że nie tylko w rzeczach wiary nigdy żadne kolegium poza święty mi soborami nie cieszyło się takim jak Wy zaufaniem, ale nadto jeśli idzie o filozofię właściwą umysłowi ludzkiemu, nikomu nie przyznawano większej aniżeli Wam przenikliwości i stałości ani większej nieskazitelno ści i mądrości w wyrokowaniu. Dlatego nie wątpię, że jeśli tylko raczycie zająć się tym pismem, po pierwsze, by je poprawić (pamiętając bowiem nie tylko o swej naturze ludzkiej, lecz przede wszystkim też o swej nie wiedzy, nie twierdzę, że nie ma w nim żadnych błędów), po wtóre, by
34
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
spowodować - jeśli czegoś w nim brak lub coś w nim jest nie dość wy kończone, lub wymaga obszerniejszych wyjaśnień - żeby to albo przez Was samych, albo nawet przeze mnie, gdy mnie pouczycie, zostało dodane, uzupełnione, wyświetlone; a wreszcie, gdy racje zawarte w tym piśmie, dowodzące, że Bóg istnieje, a umysł jest czymś różnym od ciała, dopro wadzone zostaną do tej przejrzystości, do jakiej - ufam - można je do6 prowadzić, tak mianowicie, by mogły być uważane za najściślejsze dowo dy, jeśli wtedy W y zechcecie to sami obwieścić i publicznie poświadczyć: wówczas - powiadam - nie wątpię, że jeśli się to stanie, znikną wkrótce wymazane z umysłów ludzkich wszystkie błędy, jakie kiedykolwiek w tych sprawach powstały. Sama prawda bowiem łatwo to sprawi, że reszta ludzi zdolnych i uczonych, podpisze się pod waszym sądem; autorytet wasz zaś [tego dokona], że ateiści, którzy zwykle raczej są pseudouczeni niż zdolni i uczeni, wyrzekną się ducha opozycji. A nawet sami może zaczną szerzyć te dowody, by nie wyglądać na ludzi, którzy nie rozumieją racji uważa nych za dowody przez wszystkich obdarzonych bystrym umysłem. A wreszcie wszyscy pozostali łatwo uwierzą tylu świadectwom i nie bę dzie nikogo na świecie, kto by się odważył podawać w wątpliwość istnie nie Boga lub realną różność duszy ludzkiej od ciała. Jak wielki byłby stąd pożytek, W y sami dzięki szczególnej swej mądrości najlepiej ze wszystkich potraficie ocenić. Mnie zaś nie przystoi w obfitszych słowach polecać sprawy Boga i religii Wam, którzy zawsze byliście najsilniejszym Kościo ła katolickiego filarem.
PRZEDMOWA DO
CZYTELNIKA
1
Zagadnienie Boga i umysłu ludzkiego poruszyłem już niedawno w Rozprawie o metodzie poprawnego kierowania rozumem i dociekania praw dy w naukach, wydanej w języku francuskim w r. 1637. Poruszyłem je nie w tym celu wprawdzie, by je tam dokładnie rozważyć, lecz tylko by je na próbę poruszyć i by z sądów czytelników dowiedzieć się, w jaki spo sób należałoby je później opracować. Wydawały mi się bowiem zagadnie niami tak wielkiej wagi, iż sądziłem, że należy je rozważać więcej niż tylko raz. Droga jednak, którą kroczę do wyjaśnienia ich, jest tak mało utarta i tak odległa od powszechnie używanej, że nie uważałem za wskazane omawiać jej obszerniej w języku francuskim, a więc dostępnym dla wszyst kich bez różnicy, by także i słabsze umysły nie mogły uważać się za powołane do wkroczenia na nią. Prosiłem tam zaś wszystkich, których by w moich pismach uderzyło coś godnego nagany, by mi to łaskawie wytknęli. Tymczasem w odnie sieniu do tego, co poruszyłem w sprawie owych zagadnień, postawiono mi tylko dwa zarzuty godne wzmianki, na które odpowiem tu w paru słowach, zanim przystąpię do dokładniejszego ich wyjaśnienia. 1
Terminem „umysł" = mens posługuje się Descartes w szerokim znaczeniu; przy któ rym ten termin oznacza substancję duchową, czyli gdy mowa o człowieku - duszę. Toteż w przekładzie francuskim Medytacji terminowi mens odpowiada w tym znaczeniu słowo ame. Jeśli mimo to w przekładzie polskim obrano termin „umysł", a nie „dusza", to po stąpiono tak nie tylko dlatego, by odróżnić te wypadki, w których w oryginale występuje termin anima, tłumaczony słowem „dusza", ale i dlatego, że Descartes wolał ze względu na wieloznaczność słowa anima nie używać go na oznaczenie substancji duchowej. W „Secundae responsiones" wyraźnie na ten temat się oświadcza pisząc: „Substantia, cui inest immediate cogitatio, vocatur Mens; loąuor autem hic de mente potius quam de ani ma, ąuoniam animae nomen est aequivocum, et saepe pro re corporea usurpatur" (wyd. Adama, t. VII, s. 161). Gdyby przyjąć na oddanie terminu mens słowo „dusza", nie tylko ten ustęp zatraciłby całkowicie swój sens, ale nadto przekład terminu mens w całym dziele byłby niezgodny z wyraźną intencją terminologiczną Descartes'a. Stąd w przekładzie ła cińskiemu terminowi mens odpowiada „umysł", a terminowi anima - „dusza" (przyp. red.).
7
36
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
8
Pierwszy zarzut brzmi: z tego, że umysł ludzki zwróciwszy się ku sobie ujmuje siebie wyłącznie jako rzecz myślącą, nie wynika, że jego natura czy też jego istota na tym tylko polega, że jest rzeczą myślącą, [o ile się to rozumie] w taki sposób, iż to słowo „tylko" wyklucza wszystko inne, co można by może także uważać za należące do natury duszy. Na ten zarzut odpowiadam, że i ja także nie chciałem tego wykluczyć, jeżeli idzie 0 prawdziwy stan rzeczy (o którym oczywiście wtedy nie mówiłem), lecz jedynie, o ile idzie o moje ujmowanie. Wskutek czego sens był taki, że niczego zupełnie nie poznałem, o czym bym wiedział, że należy do mojej istoty, oprócz tego tylko, że jestem rzeczą myślącą, czyli rzeczą posiada jącą zdolność myślenia. W tym zaś, co nastąpi, pokażę, w jaki sposób z tego, że nie poznaję, iżby coś więcej do mojej istoty należało, wynika, iż rzeczywiście też nic więcej do niej nie należy. Drugi zarzut brzmi: z tego, że posiadam ideę rzeczy doskonalszej ode mnie, nie wynika, że owa idea jest doskonalsza ode mnie, a tym mniej, że istnieje to, co owa „idea" przedstawia. Na to odpowiadam, że tu w słowie „idea" jest dwuznaczność, można je bowiem rozumieć albo w sposób materialny (materialiter) jako czynność intelektu i w tym sensie nie można powiedzieć, że jest doskonalsza ode mnie, albo też w sposób obiektywny jako rzecz, którą ta czynność intelektu przedstawia, i chociażby się nie przyjmowało, że ta rzecz istnieje poza intelektem, to jednak może być doskonalsza ode mnie z racji swojej istoty. W jaki zaś sposób na podsta wie tego tylko, że jest we mnie idea rzeczy doskonalszej ode mnie, wy nika, iż owa rzecz naprawdę istnieje, wyłożę dokładnie poniżej. Przejrzałem wprawdzie jeszcze oprócz tego dwa dość długie pisma, w których jednak atakowano nie tyle moje racje dotyczące tych zagadnień, ile moje konkluzje i to przy pomocy argumentów zapożyczonych z po9 glądów pospolicie spotykanych u ateistów. Lecz na te nie chcę tu odpo wiadać, w obawie, bym nie musiał ich wpierw zreferować, ponieważ ar gumenty tego rodzaju nie mogą mieć żadnej siły przekonywającej dla tych, którzy rozumieją moje racje, i ponieważ sądy wielu ludzi są tak opaczne 1 słabe, że łatwiej dają się przekonać wcześniej zasłyszanym opiniom, chociażby były fałszywe i nierozumne, niż później usłyszanemu ich zbi janiu, prawdziwemu i niezachwianemu. Powiem ogólnie tylko tyle, że to 2
2
Słowa podane w tekście w nawiasach kwadratowych są dodane przez tłumacza. Sło wa łacińskie w kursywie w nawiasach zwyczajnych są przytoczeniem tekstu oryginalne go. Zostały one podane w tych miejscach, w których z uwagi na wymogi języka polskie go wydawało się nie wskazane tłumaczyć jeden i ten sam termin używany przez Descar t e s ^ zawsze tym samym słowem polskim. W tych wypadkach wybierano pewien termin zasadniczy (np. przy perceptio „ujęcie"), odbiegający zaś od niego inny termin polski za opatrywano podanym w nawiasie terminem oryginalnym Descartes'a (przyp. tłum.).
Przedmowa
do czytelnika
37
wszystko, co ateiści zazwyczaj zarzucają dla zwalczania istnienia Boga, zawsze polega na tym, że albo przyznaje się Bogu ludzkie namiętności, albo też rości się dla naszych umysłów taką moc i mądrość, że ważymy się określać i pojąć wszystko, co Bóg może i powinien uczynić; toteż, o ile tylko będziemy pamiętać, że nasze umysły powinniśmy uważać za ogra niczone, Boga zaś za istotę niepojętą i nieskończoną, wtedy zarzuty owe nie będą nam sprawiały żadnej trudności. Teraz zaś, poznawszy już sądy ludzkie, przystępuję znowu do omó wienia zagadnień tyczących się Boga i umysłu ludzkiego, a także począt ków całej Pierwszej filozofii; lecz nie oczekuję ani poklasku tłumu, ani wielkiej liczby czytelników. Piszę bowiem wyłącznie dla tych, którzy na serio wraz ze mną chcą podjąć rozważanie i którzy mogą i chcą umysł swój uwolnić od zmysłów i wszelkich uprzedzeń; wiem zaś dobrze, że takich znajdzie się tylko niewielu. Co się zaś tyczy tych, którzy nie dbając o zrozumienie ciągłości i związku moich rozumowań będą usiłowali - jak to wielu ma zwyczaj - wykpiwać poszczególne tylko zdania, to ci niewielki 10 pożytek odniosą z lektury tej rozprawy. I choć może w wielu wypadkach znajdą sposobność do drwin, to jednak niełatwo im przyjdzie zarzucić mi coś, co by mnie przyparło do muru lub było godne odpowiedzi. Ponieważ jednak nie obiecuję, że także innych od razu we wszystkim zadowolę ani też tak wiele sobie nie przypisuję, bym się spodziewał, że mogę przewidzieć wszystko to, co niektórym będzie się trudnym wyda wało, przedstawię w Medytacjach na pierwszym miejscu te właśnie myśli, które - jak mi się wydaje - dopomogły mi dojść do pewnego i oczywi stego poznania prawdy, by w ten sposób zobaczyć, czy nie mógłbym może przekonać także innych przy pomocy tych samych racji, które mnie przekonały. Później zaś odpowiem na zarzuty kilku mężów o wybitnych umysłach i wiedzy, którym posłałem te Medytacje do oceny, zanim poszły do druku. Postawili mi oni bowiem dosyć liczne i różnorodne zarzuty, tak iż śmiem spodziewać się, że niełatwo już przyjdzie komuś na myśl coś przynajmniej o pewnym znaczeniu, czego by oni dotychczas nie poruszy li. Dlatego najusilniej proszę czytelników, aby nie wydawali sądu o Medytacjach, zanim nie zadadzą sobie trudu przeczytania wszystkich owych zarzutów i odpowiedzi na nie.
PRZEGLĄD TREŚCI SZEŚCIU PONIŻSZYCH MEDYTACJI
12
W pierwszej Medytacji są podane przyczyny dla któyrch możemy wątpić o wszystkich rzeczach, zwłaszcza o rzeczach materialnych; dopóki oczywiście nie mamy innych podstaw wiedzy, jak tylko te, które po siadaliśmy dotychczas. Chociaż więc pożytek tego tak daleko posuniętego wątpienia nie jest na pierwszy rzut oka widoczny, to jednak jest on ogromny, ponieważ uwolni nas od wszelkich sądów przedwczesnych i utoruje najłatwiejszą drogę, która by odwiodła umysł nasz od zmysłów; a w końcu sprawi, że już nie będziemy mogli więcej wątpić o tym, co póź niej uznamy za prawdziwe . W drugiej Medytacji umysł, który posługując się swoją własną wolno ścią zakłada, że nie istnieje to wszystko, o czego istnieniu można choćby w najmniejszym stopniu wątpić, zauważa, że jest rzeczą niemożliwą, żeby on sam przy tym nie istniał. To jest także niezmiernie pożyteczne, bo w ten sposób łatwo umysł rozróżnia, co należy do niego samego, a więc do natury myślącej (natura intellectualiś), a co do ciała. Lecz ponieważ może niektórzy będą oczekiwali w tym miejscu argumentów dla nieśmiertelno ści duszy, sądzę, że powinienem ich przestrzec , iż starałem się nie pisać 13 tu niczego, czego bym nie mógł dokładnie udowodnić - i dlatego mogłem użyć tylko tej metody, jakiej używają geometrzy, a mianowicie, by naj pierw wymienić wszystko, od czego zależy badane twierdzenie, zanim wysnuję z niego jakikolwiek wniosek. Pierwszym jednak i głównym warunkiem poznania nieśmiertelności duszy jest urobienie sobie o niej pojęcia jak najbardziej przejrzystego i zupełnie różnego od wszelkiego pojęcia ciała. To zostało tam przeprowadzone. Oprócz tego zaś jest po trzebne także, abyśmy wiedzieli, że wszystko to, co pojmujemy jasno 2
3
4
1
„są podane przyczyny" - w tekście francuskim: „wysuwam na początek przyczyny"
2
„uznamy za prawdziwe" - w tekście francuskim: „odkryjemy jako prawdziwe"
3
„ich przestrzec" - w tekście francuskim: „ich w tym traktacie przestrzec"
4
„jak najbardziej przejrzystego" - w tekście francuskim: „jasnego i sprecyzowanego"
Przegląd treści sześciu poniższych
39
Medytacji
i wyraźnie, jest prawdziwe w ten właśnie sposób, w jaki je pojmujemy. Tego nie można było dowieść wcześniej niż w czwartej Medytacji. Dalej należy mieć wyraźne pojęcie natury cielesnej; buduje się je częściowo w tej właśnie drugiej Medytacji, częściowo także w piątej i szóstej. I stąd należy wysnuć wniosek, że te wszystkie rzeczy, które się pojmuje jasno i wyraźnie jako różne substancje, tak jak się pojmuje umysł i ciało, są w istocie substancjami różniącymi się od siebie nawzajem w sposób rze czywisty. Do tego wniosku doszedłem w szóstej Medytacji. I w niej też zo stał on umocniony tym, że nie możemy pojąć żadnego ciała inaczej jak tylko jako podzielne, każdy umysł natomiast tylko jako niepodzielny: nie możemy też pomyśleć połowy jakiegoś umysłu, tak jak możemy po myśleć połowę jakiegokolwiek ciała, choćby nie wiem jak małego. Wobec czego uważa się, że ich natury nie tylko są różne, ale i w pewnej mierze sobie wzajem przeciwne. W tej rozprawie jednak nie zajmowałem się dalej tą sprawą - po części dlatego, że to, co powiedziałem, wystarcza już do pokazania, że ze zniszczenia ciała nie wynika zagłada umysłu , i do wzbu dzenia przez to w ludziach śmiertelnych ufności w przyszłe życie; po części też dlatego, że przesłanki, z których można dojść do wniosku o nieśmier telności umysłu , zależą od wyłożenia całej fizyki. W pierwszym rzędzie 14 należy wiedzieć, że wszystkie w ogóle substancje, czyli rzeczy, które, aby istnieć, muszą być stworzone przez Boga, z natury swej są niezniszczalne i nigdy nie mogą przestać istnieć, chyba że ten sam Bóg przez odmówie nie im swej pomocy sprowadzi je do nicości. Następnie trzeba zauwa żyć, że wprawdzie ciało - rozważane jako rodzaj - jest substancją, a za tem też nigdy nie może zginąć; lecz ciało ludzkie jako różniące się od innych jest złożone tylko z pewnego układu członków i innych tego ro dzaju przypadłości (accidentia). Natomiast u m y s ł ludzki nie składa się w ten sposób z żadnych przypadłości, lecz jest czystą substancją. Bo choćby wszystkie jego przypadłości się zmieniły, tak że inne rzeczy rozumiałby, innych chciał, inne czuł etc. - to przez to sam umysł nie stanie się i n n y . Ciało zaś ludzkie staje się innym już przez to samo, że zmieni się kształt jakichś jego części. Wynika z tego, że wprawdzie ciało bardzo łatwo może zginąć, umysł j e d n a k jest z natury swojej nieśmiertelny. 5
6
7
8
9
10
11
5
„każdy umysł" - w tekście francuskim: „każdy umysł czy duszę ludzką"
6
„umysłu" - w tekście francuskim: „duszy" „o nieśmiertelności umysłu" - w tekście francuskim: „o nieśmiertelności „swej pomocy" - w tekście francuskim: „swej zwykłej pomocy"
7
8
9
1 0
1 1
duszy"
„Natomiast umysł" - w tekście francuskim: „Natomiast dusza" „to przez ... inny" - w tekście francuskim: „to jednak jest to, zawsze ta sama dusza"
„umysł jednak" - w tekście francuskim: „umysł jednak, czyli dusza człowieka (tego bowiem nie rozróżniam)"
40
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
W Medytacji trzeciej przedstawiłem dosyć obszernie - jak mi się wy daje - mój główny dowód, który ma wykazać istnienie Boga. Ponieważ jednak nie chciałem przy tym posługiwać się żadnymi porównaniami z dzie dziny rzeczy cielesnych, by jak najbardziej odwieść umysły (animos) czy telników od zmysłów, pozostało być może wiele niejasności. Mam jednak nadzieję, że zostaną one później całkowicie usunięte w odpowiedziach na zarzuty; jak na przykład między innymi ta niejasność, w jaki sposób idea istoty najdoskonalszej, która jest w nas, posiada tyle rzeczywistości obiektywnej , że musi pochodzić od najdoskonalszej przyczyny. To jest w tych odpowiedziach wyjaśnione przez porównanie z niesłychanie do skonałą maszyną, której idea znajduje się w umyśle jakiegoś rękodzielni ka. Tak bowiem, jak obiektywne dzieło zawarte w tej idei musi posiadać jakąś przyczynę, a mianowicie wiedzę owego rękodzielnika albo kogoś 15 innego od kogo ją otrzymał, tak samo idea Boga, która jest w nas, musi mieć samego Boga za przyczynę. W czwartej Medytacji dowodzi się, że prawdziwe jest wszystko to, co ujmujemy jasno i wyraźnie, a równocześnie wyjaśnia się, w czym leży przyczyna fałszywości . To trzeba koniecznie wiedzieć zarówno dla utwierdzenia się w poprzednich rozważaniach, jak też dla zrozumienia następnych. (Należy w tym miejscu jednak zwrócić uwagę, że nie chodzi tam zupełnie o grzech, czyli błąd, jaki się popełnia w dążeniu do dobra i zła, lecz tylko o ten, który zdarza się przy rozsądzaniu, co jest prawdą, a co fałszem . Nie bada się też tego , co odnosi się do wiary czy do postępowania w życiu, lecz wyłącznie prawdy spekulatywne i prawdy poznane jedynie dzięki przyrodzonemu światłu rozumu.) W Medytacji piątej oprócz wyjaśnienia, czym jest natura cielesna w ogóle, zawiera się także, przeprowadzony w nowy sposób dowód ist nienia Boga. W nim jednak wyłonią się może znów pewne trudności, które później zostaną rozwiązane w odpowiedziach na zarzuty . W końcu zostaje pokazane, w jaki sposób może to być prawdą, że nawet pewność dowodów geometrycznych jest zależna od poznania Boga. 12
13
14
1 5
1 6
1 2
Przekład francuski przejrzany i aprobowany przez autora, zawiera po słowach „posiada tyle rzeczywistości obiektywnej" następujące wyjaśnienie: „tzn. uczestniczy przez reprezentację w tak wysokim stopniu istnienia i doskonałości, że musi pochodzić" itd. (przyp. tłum.). 1 3
1 4
„fałszywości" - w tekście francuskim: „błędu lub fałszywości"
„przy rozsądzaniu... fałszem" - w tekście francuskim: „w sądzie i rozróżnianiu prawdy od fałszu" „Nie bada się też tego" - w tekście francuskim: „Nie myślę też mówić tam o tym" „zarzuty" - w tekście francuskim: „zarzuty, które mi postawiono" 1 5
1 6
Przegląd treści sześciu poniższych
41
Medytacji
W Medytacji szóstej wreszcie przeprowadza się rozróżnienie między czynnością intelektualną a wyobrażaniem sobie i opisuje się znamiona odróżniające jedne od drugich. Udowadnia się, że umysł w sposób realny różni się od ciała, ale niemniej pokazuje się, iż jest z nim tak ściśle zwią zany , że tworzy wraz z nim jedno. Wylicza się wszystkie błędy, które mają źródło w zmysłach, i podaje się środki pozwalające ich uniknąć, a w końcu przytacza się wszystkie racje, z których można wysnuć wnio sek o istnieniu rzeczy materialnych. Przytaczam je nie dlatego, żebym je uważał za bardzo pożyteczne dla udowodnienia tego właśnie, czego one dowodzą (że mianowicie rzeczywiście istnieje jakiś świat i że ludzie po- 16 siadają ciało itp.; o czym nikt o zdrowych zmysłach nigdy na serio nie wątpił), lecz dlatego, że rozważając owe racje poznaje s i ę , że nie są one ani tak silne, ani tak oczywiste jak te, dzięki którym dochodzimy do poznania naszego umysłu i Boga. W ten sposób staje się widoczne, że te są najpewniejsze i najoczywistsze ze wszystkich, jakie może znać duch ludzki. Udowodnienie tego właśnie, postawiłem sobie za cel niniejszych Medytacji . Nie wymieniam też tutaj innych rozmaitych zagadnień, które także w Medytacjach przy sposobności poruszam. 1 7
1 8
19
20
1 7
„między czynnością ... wyobrażaniem sobie" - w tekście francuskim: „między czynnością rozumu a czynnością wyobraźni" 1 8
„związany" - w tekście francuskim: „związany i zjednoczony"
1 9
„racje poznaje się" - w tekście francuskim: „racje z bliska poznaje się" „niniejszych Medytacji" - w tekście francuskim: „niniejszych sześciu Medytacji"
2 0
17
MEDYTACJA
I
O CZYM MOŻNA WĄTPIĆ 1
Przed kilkoma już laty spostrzegłem, jak wiele rzeczy fałszywych uważałem w mojej młodości za prawdziwe i jak wątpliwe j e s t to wszyst ko, co później na ich podstawie zbudowałem; [doszedłem więc do prze konania], że jeżeli chcę nareszcie coś pewnego i trwałego w naukach ustalić, to trzeba raz w życiu z gruntu wszystko obalić i na nowo rozpocząć od pierwszych podstaw. Zdawało mi się jednak, że to jest olbrzymie przed sięwzięcie i dlatego czekałem na wiek tak dojrzały, by już po nim nie nastąpił inny, bardziej odpowiedni do badań naukowych. Z tego powodu tak długo zwlekałem, że stałbym się winny, gdybym jeszcze czas pozosta18 ły do działania trawił na rozmyślaniach. Dobrze się więc składa, że dziś umysł swój oswobodziłem od wszelkich trosk, zapewniłem sobie zupełny spokój, pogrążam się w samotności i oddam się nareszcie poważnie i z całą swobodą temu ogólnemu przewrotowi wszystkich moich poglądów . 2
3
4
Do tego jednak nie trzeba będzie, bym okazał, że wszystkie te poglą dy są fałszywe; tego może nigdy nie mógłbym osiągnąć. Lecz ponieważ już sam rozum radzi, by nie mniej ostrożnie powstrzymać się od uznania tych rzeczy, które są niezupełnie pewne i niewątpliwe, jak od oczywiście fałszywych , zatem wystarczy do odrzucenia wszystkich, jeśli w każdej znajdę jakąś rację do wątpienia. A także nie trzeba poszczególnych po glądów po kolei przechodzić - byłaby to praca bez końca - lecz ponieważ po zburzeniu fundamentów wszystko, co na nich jest zbudowane, samo upada, przystąpię od razu do samych zasad, na których opierało się wszyst ko, w co niegdyś wierzyłem. 5
1
„Przed kilkoma już laty" - w tekście francuskim: „Od pewnego już czasu"
2
„wątpliwe jest" - w tekście francuskim: „wątpliwe i niepewne musi być"
3
„z gruntu wszystko obalić" - w tekście francuskim: „pozbyć się wszelkich poglądów,
w które dotychczas wierzyłem" 4
„moich poglądów" - w tekście francuskim: „moich dawnych poglądów"
5
„oczywiście fałszywych" - w tekście francuskim: „tych, które wydają się nam oczy
wiście fałszywe"
43
Medytacja I
6
Otóż wszystko, co dotychczas uważałem za najbardziej prawdziwe , otrzymywałem od zmysłów lub przez zmysły; przekonałem się jednak, że te mnie niekiedy zwodzą, a roztropność nakazuje nie ufać nigdy w zu pełności tym, którzy nas chociaż raz zwiedli. Jednakowoż - choć nas zmysły niejednokrotnie zwodzą, gdy chodzi o jakieś przedmioty małe i bardziej oddalone , to może jest wiele innych rzeczy, o których wcale nie można wątpić, chociaż też od zmysłów je przyjmujemy, jak np., że teraz tutaj jestem, że siedzę koło ognia, że jestem odziany w zimową szatę , że dotykam tego papieru rękoma itp. W jakiż sposób można by zaprze czyć, że te właśnie ręce i całe to ciało moje jest? Musiałbym chyba siebie 19 porównać do nie wiem jak szalonych, których mózg tak jest osłabiony przez uporczywe wyziewy czarnej żółci, że stale zapewniają, iż są królami, podczas gdy są bardzo biedni lub że są odziani w purpurę , gdy tymcza sem są nadzy, albo że mają głowę z gliny, albo że całe ich ciało jest dzba nem, lub że są wydęci ze szkła. Ale to są właśnie szaleńcy i ja bym się wydawał niemniej szalonym, gdybym sobie ich wziął za przykład. Doskonale - to tak jak gdybym sam nie był człowiekiem, który ma zwyczaj w nocy spać i który we śnie doświadcza tego samego, a nawet rzeczy jeszcze mniej prawdopodobnych niż owi szaleńcy na jawie. Jak często w nocy każe mi sen wierzyć w rzeczy zwyczajne, jak np., że tu jestem, że jestem ubrany, że siedzę przy ogniu, a tymczasem leżę w łóżku rozebrany. Lecz przecież teraz całkiem pewnie na jawie patrzę na ten papier, ta głowa, którą poruszam, nie jest we śnie pogrążona. Rękę tę wyciągam przed siebie z rozmysłu i ze świadomością i mam w niej czucie; tak wyraźnie nie przedstawiałoby się to śpiącemu. A jednak przypominam sobie , że podobne rozważania zwiodły mnie innym razem w snach. Gdy o tym myślę uważniej, widzę tak jasno, że nigdy nie można na podstawie pewnych oznak odróżnić jawy od snu, iż ogarnia mnie zdumienie i to zdumienie właśnie utwierdza mnie prawie w mniemaniu, że śnię. 7
8
9
10
u
13
1 4
6
„prawdziwe" - w tekście francuskim: „prawdziwe i pewne"
7
„małe i bardziej oddalone" - w tekście francuskim: „słabo dostrzegalne i bardzo odległe" „wcale" - w tekście francuskim: „rozsądnie" „odziany w zimową szatę" - w tekście francuskim: „odziany w szlafrok" „jest osłabiony" - w tekście francuskim: „jest zmącony i przyćmiony" 8
9
1 0
1 1
1 2
„odziani w purpurę" - w tekście francuskim: „odziani w złoto i w purpurę"
„tak wyraźnie" - w tekście francuskim: „tak jasno i wyraźnie" „A jednak przypominam sobie" - w tekście francuskim: „A jednak, gdy o tym myślę z uwagą, przypominam sobie" „Gdy o tym myślę... odróżnić" - w tekście francuskim: „Gdy zatrzymując się przy tej myśli, widzę tak jasno, że nie ma rozstrzygających wskazówek ani dość pewnych oznak, na podstawie których można by ściśle odróżnić" 1 3
1 4
44
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
1 5
Dobrze więc, przypuśćmy, że śnimy i że nieprawdą są wszystkie te szczegóły, jak to, że otwieramy oczy, poruszamy głową, wyciągamy ręce, że mamy takie ręce i takie całe ciało . Trzeba jednak z pewnością przy znać, że senne widziadła są jak gdyby jakimiś malowidłami , które mogły zostać utworzone jedynie na podobieństwo rzeczy prawdziwych . Że więc przynajmniej te rzeczy ogólne, jak oczy, głowa, ręce i całe ciało istnieją, jako rzeczy prawdziwe, a nie tylko wyobrażone. Przecież sami malarze, 20 nawet wtedy, gdy usiłują przedstawić syreny i satyrów w najniezwyklejszych postaciach, nie są w stanie dać im pod każdym względem nowych cech, lecz tylko łączą ze sobą członki rozmaitych stworzeń. A jeśli nawet w y m y ś l ą coś tak dalece nowego, że nic podobnego w ogóle nigdy nie widziano, tak zupełnie zmyślonego i nieprawdziwego, to jednak z pew nością przynajmniej barwy, które się na to składają, muszą być prawdzi we. Na tej samej podstawie trzeba koniecznie przyznać, że chociaż te rzeczy ogólne, jak oczy, głowa, ręce itp. mogą być tylko tworami imaginacji, to jednak rzeczywistymi są jakieś inne rzeczy prostsze i ogólniejsze, z których - jak gdyby z prawdziwych barw - tworzą się wszystkie bądź fałszywe, bądź prawdziwe obrazy rzeczy, jakie się znajdują w naszej myśli (cogitatió) . - Tego rodzaju, zdaje się, jest istota ciała w ogóle i jego 16
17
18
1 9
20
2 1
1 5
„nieprawdą są" - w tekście francuskim: „złudzeniami są" „że mamy... ciało" - w tekście francuskim: „i pomyślmy, że być może ani nasze ręce, ani całe nasze ciało nie są takie, jak je widzimy" „jakimiś malowidłami" - w tekście francuskim: „jakimiś obrazami i malowidłami" „rzeczy prawdziwych" - w tekście francuskim: „rzeczy realnych i prawdziwych" „nowych cech... sobą" - w tekście francuskim: „nowych postaci i natur, lecz tylko mieszają ze sobą i łączą w pewien sposób" 1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
„wymyślą" - w tekście francuskim: „ich wyobraźnia jest dość bujna, by móc wy myślić" Słów cogitatió (= myślenie, cogitare - myśleć) używa Descartes wedle swego wła snego oświadczenia w Medytacjach („Czymże więc jestem? Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje." str. 36), w znaczeniu znacznie szerszym niż polskie „myślenie" i równo w a ż n y m znaczeniu dziś używanego terminu „świadomość", „być świadomym". Jeżeli pozostawiono w tłumaczeniu słowo „myślenie", to przede wszystkim dlatego, by zacho wać wiernie tekst oryginału. Nie jest bowiem przypadkiem, iż Descartes użył tego słowa. Miał wszak do dyspozycji słowo conscientia « „świadomość". Jeżeli tedy posłużył się słowem cogitatió, miał więc jakieś swoje po temu powody. Być może, że przejawia się w tym jego ogólna postawa racjonalistyczna. Być może, że skłaniały go do tego względy rzeczowe, że więc mówiąc cogitatió miał na myśli ów szczególny moment samowiednej wiedzy występujący szczególnie wyraziście w akcie myślenia, ale który (w pewnych zresztą odmianach) występuje we wszystkich wymienionych przez Descartes'a - jak dziś mówi my - „aktach świadomości". I być może uważał go za nie tylko istotny dla świadomości, ale nadto niejako reprezentatywny dla niej. W każdym razie, ujęcie świadomości poprzez aspekt „myślenia" charakterystyczny dla stanowiska Descartes'a winien być w tłumacze2 1
45
Medytacja I
rozciągłość, podobnie kształt rzeczy rozciągłych, dalej ich ąuantum, czyli ich wielkość i liczba, tak samo miejsce, w którym się znajdują, czas, przez jaki trwają itp. Toteż na podstawie tego może nie będzie mylny wniosek, że choć fizyka, astronomia, medycyna i wszystkie inne nauki, które zależą od rozpatrywania rzeczy złożonych, są wprawdzie niepewne , to jednak arytmetyka, geometria i inne tego rodzaju nauki, które traktują jedynie 0 rzeczach najprostszych i najogólniejszych - nie troszcząc się wcale o to, czy one istnieją w rzeczywistości, czy nie - zawierają coś pewnego 1 niewątpliwego. Bo czy czuwam, czy śpię, to 2 + 3 = 5, a kwadrat nie wię cej ma boków niż cztery, i zdaje się jest niemożliwe, by tak oczywiste praw dy popadły w podejrzenie, jakoby były fałszywe . Jednakowoż znajduje się w moim umyśle pewne dawne, silnie wko- 21 rzenione mniemanie, że istnieje Bóg, który wszystko może i który stwo rzył mnie takim, jakim jestem. Skąd jednak wiem, że On nie sprawił tak, iż w ogóle nie ma żadnej ziemi ani nieba, ani żadnej rzeczy rozciągłej, żadnego kształtu, żadnej wielkości, ani miejsca, a że mimo to, wszystko przedstawia mi się tak, jak teraz, jako istniejące? Skąd wiem, że tak jak 0 innych niekiedy sądzę, że się mylą w takich sprawach, o których - jak im się wydaje - posiadają doskonałą wiedzę, że tak samo ja sam nie ule gam złudzeniu, gdy dwa do trzech dodaję lub liczę boki kwadratu, albo gdy wykonuję coś jeszcze łatwiejszego, jeśli coś takiego da się pomyśleć? A może Bóg nie chciał, bym był tak oszukiwany? Nazywa się przecież największą dobrocią. Lecz jeśliby się to nie zgadzało z Jego dobrocią, by mnie stworzył takim, iżbym się zawsze mylił, to zdawałoby się, że ta sama dobroć nie pozwala na to, bym się tylko czasem mylił. A tego faktu nie można zaprzeczyć . Znajdą się jednak może tacy, którzy woleliby zaprzeczyć istnieniu jakiegoś tak potężnego Boga, niż uwierzyć w to, że wszystkie inne rzeczy 22
23
24
25
niu zachowany, przy zaznaczeniu, iż słowa „myślenie" nie należy w tym wypadku rozu mieć w sensie pewnej specjalnej szczegółowej odmiany aktów świadomości. Notabene Descartes nie we wszystkich miejscach używa słowa cogitatio w równie szerokim znacze niu. Nie jest jednak tak łatwo ustalić w każdym wypadku zakres tego słowa. Dlatego dla zachowania jednolitości terminologicznej we wszystkich wypadkach użyto słowa „myśle nie", a jedynie tam, gdzie Descartes całkiem niewątpliwie ma na myśli „świadomość", podano pod tekstem to słowo, (przyp. red.) 2 2
2 3
„niepewne" - w tekście francuskim: „bardzo wątpliwe i niepewne"
„fałszywe" - w tekście francuskim: „fałszywe lub niepewne" „wszystko ... istniejące" - w tekście francuskim: „spostrzegam wszystkie te rzeczy 1 że to wszystko nie wydaje mi się istnieć inaczej, aniżeli to widzę" „A tego ... zaprzeczyć." - w tekście francuskim: „A jednak nie mogę wątpić, że na to zezwala." 2 4
2 5
46
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
są niepewne. Lecz z tymi nie spierajmy się i uważajmy to wszystko o Bogu za czczy wymysł. Niechaj więc przyjmą, że tym, czym jestem, stałem się bądź to wskutek zrządzenia losu, bądź też wskutek przypad ku, czy też zwykłego biegu rzeczy lub jakimkolwiek bądź innym spo sobem. Otóż, ponieważ mylić się i błądzić uchodzi za pewną niedosko nałość, więc im mniej potężnemu sprawcy moje pochodzenie będą przy pisywali, tym prawdopodobniejszym będzie, że jestem tak niedoskona ły, iż zawsze się mylę. Na takie argumenty nic już doprawdy nie mogę odpowiedzieć, lecz w końcu muszę wyznać, że o wszystkim, co dawniej uważałem za praw dziwe, można wątpić i to nie przez nieostrożność lub lekkomyślność, lecz z powodu poważnych i przemyślanych racji. Jeśli więc chcę znaleźć coś 22 pewnego, to muszę nie mniej ostrożnie powstrzymywać się od uznawa nia tego wszystkiego jak od oczywistych fałszów. Lecz nie dość to stwierdzić, trzeba się s t a r a ć mieć to w pamięci. Ustawicznie bowiem powracają d a w n e mniemania, do których przywy kłem, i biorą w posiadanie mój łatwowierny umysł niemalże wbrew mojej woli, jak gdyby na mocy długotrwałego obcowania i spoufalenia prawnie im podlegał. Nigdy też nie odzwyczaję się przytakiwać i ufać im, dopóki będę je uważał za takie, jakimi są rzeczywiście, to znaczy wprawdzie trochę wątpliwe, jak to już pokazaliśmy, lecz niemniej przeto zarazem bardzo prawdopodobne i takie, którym o wiele rozsądniej jest wierzyć, niż za przeczyć. Dlatego - jak sądzę - nieźle uczynię, jeśli, zwróciwszy się umyślnie w kierunku wprost przeciwnym, sam siebie będę łudził i uważał przez jakiś czas owe mniemania za zupełnie fałszywe i urojone, aż wresz cie po zrównoważeniu niejako obustronnym przedwczesnych sądów więcej już żadne złe przyzwyczajenie nie sprowadzi mego sądu z drogi właściwego ujmowania (perceptió) rzeczy . Bo przecież wiem, że nie może stąd wy niknąć żadne niebezpieczeństwo ani błąd i że nie mogę w nieufności pójść za daleko, ponieważ nie chodzi teraz o działanie, lecz tylko o poznanie . 2 6
27
28
29
3 0
3 1
Przyjmę więc, że nie najlepszy Bóg, źródło prawdy, lecz jakiś duch złośliwy, a zarazem najpotężniejszy i przebiegły, wszystkie swe siły wy tężył w tym kierunku, by mnie zwodzić. Będę uważał, że niebo, powie2 6
„to muszę" - w tekście francuskim: „to, aby im uczynić zadość, muszę"
2 7
„trzeba się starać" - w tekście francuskim: „muszę odtąd wstrzymywać i zawieszać moje zdanie o tych myślach i" „dawne" - w tekście francuskim: „te dawne i potoczne" 2 8
2 9
„z drogi ... ujmowania {perceptió) rzeczy" - w tekście francuskim: „z prostej drogi, która może go zaprowadzić do poznania prawdy" „tylko o poznanie" - w tekście francuskim: „tylko o rozważanie i o poznanie" „że nie najlepszy" - w tekście francuskim: „że nie istnieje najlepszy" 3 0
3 1
47
Medytacja I
trze, ziemia, barwy, kształty, dźwięki i wszystkie inne rzeczy zewnętrzne są tylko zwodniczą grą snów, przy pomocy których zastawił on sidła na mą łatwowierność. Będę uważał, że ja sam nie mam ani rąk, ani oczu, ani 23 ciała, ani krwi, ni żadnego zmysłu, lecz że mylnie sądziłem, iż to wszyst ko posiadam. Będę trwał uparcie przy tym rozmyślaniu i w ten sposób, choć może nie jest w mojej mocy poznać jakąkolwiek prawdę, to jednak będę się miał niezachwianie na baczności , żebym nie uznawał, o ile to możliwe, rzeczy fałszywych i żeby mi ten zwodziciel, chociażby nie wiem jak potężny i przebiegły, nie mógł niczego narzucić. Ale to przedsięwzięcie jest pełne trudów i jakaś bierność prowadzi mnie z powrotem do nawyknień życia. I nie inaczej jak więzień, który we śnie cieszył się wyobrażoną wolnością, gdy go później ogarną wątpliwości, czy nie ś p i , obawia się obudzenia i nie otwiera długo oczu, aby nie spłoszyć ponętnych marzeń, tak też i ja dobrowolnie powracam do dawnych mniemań i lękam się przebudzenia, w obawie, aby następującej po cichym spoczynku pracowi tej jawy nie wypadło mi spędzić w nieprzeniknionych ciemnościach poruszonych właśnie trudności, a nie w świetle . 3 2
33
34
35
3 2
„przy tym rozmyślaniu" - w tekście francuskim: „przy tej myśli" „to jednak ... baczności" - w tekście francuskim: „to jednak ode mnie zależy, bym zawiesił swój sąd. Będę się więc miał na baczności" 3 3
3 4
„gdy ... nie śpi" - w tekście francuskim: „gdy później zaczyna podejrzewać, że jego wolność jest tylko snem" 3 5
„aby ... świetle" - w tekście francuskim: „aby mające nastąpić po cichym spoczynku pracowite czuwanie zamiast przynieść mi jakieś światło w zakresie poznania prawdy nie okazało się niedostateczne dla rozjaśnienia m r o k ó w trudności, które właśnie zostały poruszone"
MEDYTACJA II
O NATURZE UMYSŁU LUDZKIEGO. ŻE JEST ON BARDZIEJ ZNANY NIŻ CIAŁO Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwią zać, lecz tak dalece straciłem równowagę, jak ktoś, co wpadłszy nagle w głęboki wir ani dna dosięgnąć, ani też na powierzchnię wypłynąć nie może. Chcę jednak wydobyć się z tego i spróbuję ponownie iść tą samą drogą, na którą wczoraj wkroczyłem. Będę mianowicie odsuwał od siebie to wszystko, co najmniejszą choćby dopuszcza wątpliwość, zupełnie tak samo, jak gdybym był stwierdził, że jest to zgoła fałszem. Będę też podążał dalej, póki nie poznam czegoś pewnego, i jeśli już nie poznam niczego innego jako pewne, to przynajmniej to, że nie ma nic pewnego. Aby całą ziemię poruszyć z miejsca, żądał Archimedes tylko punktu, który by był stały i nieruchomy; należy więc oczekiwać wielkich rzeczy, jeżeli znajdę choćby coś najmniejszego, co byłoby pewne i niewzruszone . 1
Zakładam więc, że wszystko to, co widzę, jest fałszem, wierzę, że nie istniało nigdy nic z tego, co mi kłamliwa pamięć przedstawia, nie posiadam wcale zmysłów. Ciało, kształt, rozciągłość, ruch i miejsce są chimerami. Cóż zatem będzie prawdą? Może to jedno tylko, że nie ma nic pewnego. Lecz skądże wiem, że poza tym, co już wymieniłem, nie ma nic in nego, o czym wątpić najmniejszej doprawdy nie ma przyczyny? Czyż może istnieje jakiś Bóg czy jakiekolwiek mam nadać miano temu, kto te wła śnie myśli we mnie wzbudza? Lecz dlaczego mam to przypuszczać, jeśli może sam jestem ich sprawcą? Czyż więc przynajmniej ja sam czymś jestem? Zaprzeczyłem już jednak, jakobym posiadał w ogóle jakieś zmy sły i jakieś ciało. Tu jednak zatrzymuję się. Bo cóż stąd wynika? Czyż jestem tak ściśle związany z ciałem i zmysłami, że bez nich nie mógłbym istnieć? Lecz już przyjąłem, że nic w świecie nie istnieje: ani niebo, ani 2
1
„niewzruszone" - w tekście francuskim: „niewątpliwe"
2
„czy... kto" - w tekście francuskim: „albo inna jakaś siła, która"
49
Medytacja II 3
ziemia, ani umysły, ani ciała, czyż więc nie przyjąłem , że i ja nie istnieję? Ja jednak na pewno istniałem, jeśli coś przyjąłem . Lecz istnieje zwodziciel - nie wiem, kto nim jest - wszechpotężny i najprzebieglejszy, który zawsze rozmyślnie mnie łudzi. Nie ma więc wątpliwości, że istnieję, skoro mnie łudzi! I niechaj że mnie łudzi, ile tylko potrafi, tego jednak nigdy nie dokaże, abym był niczym dopóty, dopóki będę myślał sam, że czymś jestem. Tak więc po wystarczającym i wyczerpującym rozważeniu wszystkiego, nale ży na koniec stwierdzić , że to powiedzenie: „Ja jestem, ja istnieję", musi być prawdą, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję umysłem. Jednakże jeszcze niedostatecznie rozumiem, kim jestem ja sam, ja, który teraz już koniecznie istnieję; muszę więc uważać, abym przypadkiem czegoś innego nierozważnie nie wziął za siebie i tym sposobem nie popadł w błąd nawet w tym poznaniu, które uważam za najpewniejsze i najbardziej oczywiste ze wszystkich . Z tego powodu rozważę ponownie, za co się dawniej uważałem, zanim nie wszedłem na drogę tych rozmyślań (cogitationes); z tych dawnych mych poglądów usunę następnie wszystko to, co z przytoczonych powodów mogłoby zostać w najmniejszym choćby stop niu podważone, tak aby w końcu pozostało dokładnie to tylko, co jest pewne i niewzruszone. Za cóż się tedy dotychczas uważałem? Oczywiście za człowieka; lecz czym jest człowiek? Mamże powiedzieć: istotą żyjącą, rozumną? Nie! Gdyż następnie należałoby zapytać, czym jest istota żyjąca i czym rozumna, i w ten sposób zamiast jednego pytania stanęłoby przede mną kilka py t a ń jeszcze trudniejszych, nie mam zaś tyle wolnego czasu, abym go mógł poświęcić na takie subtelności. Raczej zwrócę uwagę na to, co się dawniej 26 myśli mojej samo w sposób naturalny narzucało, ilekroć rozważałem, czym jestem. Otóż narzucało mi się przede wszystkim, że mam twarz, ręce, ramiona i całą tę maszynerię członków, jaką spostrzega się też u trupa, a którą oznaczałem nazwą ciała; narzucało mi się dalej, że się odżywiam, chodzę, czuję i myślę, które to czynności odnosiłem do duszy; lecz czym jest ta dusza, na to bądź wcale nie zwracałem uwagi, bądź wyobrażałem sobie jakieś nieuchwytne nie wiem co, coś na kształt wiatru lub ognia, lub eteru, co przenika grubsze moje części. Co do ciała mego, to nie miałem żadnych wątpliwości, lecz sądziłem, że znam dokładnie jego naturę, a gdy4
5
6
7
3
„nie przyjąłem" - w tekście francuskim: „nie przekonałem się dostatecznie" „jeśli coś przyjąłem" - w tekście francuskim: „jeśli się o czymś przekonałem albo jeśli tylko o czymś pomyślałem" 4
5
„stwierdzić" - w tekście francuskim: „stwierdzić i uważać za ustalone" „ze wszystkich" - w tekście francuskim: „ze wszystkich, które przedtem miałem" „kilka pytań" - w tekście francuskim: „niepostrzeżenie nieskończenie wiele innych pytań" 6
7
50
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bym przypadkiem spróbował ją opisać, tak jak ją umysłem swoim pojmo wałem, to tak bym się wyraził: przez ciało rozumiem wszystko to, co może być ograniczone jakimś kształtem, określone co do miejsca, wypełniać przestrzeń w taki sposób, że w niej wyłącza każde inne ciało, co może zostać spostrzeżone za pomocą dotyku, wzroku, słuchu, smaku lub zapa chu i co może nadto na różne sposoby zostać wprawione w ruch, wpraw dzie nie samo przez się, ale przez coś innego, co je dotyka; sądziłem bowiem, że posiadanie siły do wprawiania siebie samego w ruch, podob nie jak posiadanie zdolności czucia lub myślenia, żadną miarą nie należy do natury ciała; co więcej, dziwiłem się raczej, gdy zdolności takie w niektórych ciałach znajdowałem. Cóż jednak teraz będzie, skoro zakładam, że zwodziciel jakiś przepo tężny i - jeśli godzi się tak powiedzieć - złośliwy zadaje sobie trudu, aby mnie zwodzić we wszystkim, ile tylko potrafi? Czyż mogę twierdzić, że posiadam chociażby jakąś najmniejszą rzecz z tych wszystkich, o których 27 poprzednio powiedziałem, że należy do natury, ciała? Natężam uwagę, myślę, rozważam i niczego takiego nie znajduję; bezowocnie wysilam się powtarzaniem tego samego. L e c z cóż z tego posiadam, co przypisywa łem duszy, np. jakże jest z odżywianiem się lub chodzeniem? Otóż skoro już nie mam ciała, to i one nie są niczym innym jak tylko fikcjami. A jak się ma rzecz z czuciem? I ono oczywiście nie może się dokonywać bez ciała, a nawet zdawało mi się, że bardzo wiele rzeczy czułem we śnie, których - jak później się przekonałem - nie czułem. A jak jest z myśleniem? Teraz znalazłem! Tak: to myślenie! Ono jedno nie daje się ode mnie oddzielić. Ja jestem, ja istnieję; to jest pewne. Jak długo jednak? Oczywiście, jak długo myślę; bo może mogłoby się zdarzyć, że gdybym zaprzestał w ogóle myśleć, to natychmiast bym cały przestał istnieć. Teraz przyjmuję tylko to; co jest koniecznie prawdziwe; jestem więc dokładnie mówiąc tylko rzeczą my ślącą , to znaczy umysłem (mens) bądź duchem (animus), bądź intelektem (intellectus), bądź rozumem (ratió), wszystko wyrazy o nie znanym mi dawniej znaczeniu. Jestem więc rzeczą prawdziwą i naprawdę istniejącą; lecz jaką rzeczą? Powiedziałem: myślącą. 8
9
10
11
I czym jestem poza tym? Przywołam wyobraźnię na p o m o c : nie jestem tym układem członków, który się ciałem ludzkim nazywa; nie je stem też jakimś subtelnym powietrzem, które te członki przenika, ani 8
„że zwodziciel ... przepotężny" - w tekście francuskim: „że ktoś niezmiernie po
tężny" 9
„Lecz" - w tekście francuskim: „Przejdźmy więc do atrybutów duszy i zobaczmy, czy jakieś z nich są we mnie. Lecz" tzn. świadomą (przyp. red.) „pomoc" - w tekście francuskim: „pomoc, aby zbadać, czy nie jestem czymś więcej" 1 0
I I
51
Medytacja II
wiatrem, ani ogniem, ani oparem, ani tchnieniem, ani czymkolwiek takim, co bym sobie mógł u r o i ć ; założyłem bowiem, że to wszystko jest ni czym. Podtrzymuję to założenie: a mimo to ja jestem czymś. Ale może przypadkiem to właśnie, o czym przypuszczam, że jest niczym, ponieważ nie jest mi ono znane, w rzeczywistości nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam? Nie wiem tego i o to się już nie spieram; sąd wydawać mogę tylko o tym, co mi jest znane. Wiem, że istnieję; pytam jednak, kim jestem ja, o którym wiem, że istnieję. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego, co tak dokładnie stwierdziłem, nie może opierać się na czymś, o czego istnieniu jeszcze nie wiem; a zatem nie może opierać się na niczym, co roję 28 sobie w wyobraźni . To właśnie słowo „roję sobie" zwraca mi na błąd mój uwagę: uroiłbym sobie bowiem coś w rzeczy samej, gdybym sobie wyobra ził, że coś jest mną, bo wyobrażać sobie, to nic innego jak oglądać postać lub obraz rzeczy cielesnej. Tymczasem wiem już na pewno, że istnieję, a równocześnie wiem, że jest możliwe, iż wszystkie te obrazy i w ogóle wszystko, co odnosi się do natury ciała, nie jest niczym innym jak tylko sennym widziadłem. Zdawszy sobie z tego sprawę, widzę, że nie mniej niedorzecznie postąpiłem mówiąc: „przywołam wyobraźnię na pomoc, aby dokładniej poznać, kim jestem", jak gdybym powiedział: „wprawdzie już się obudziłem i widzę coś niecoś prawdziwego ; lecz ponieważ jeszcze nie widzę z dostateczną oczywistością, postaram się zasnąć, aby mi to sen bardziej prawdziwie i bardziej oczywiście przedstawił". Poznaję więc, że nic z tego, co mógłbym przy pomocy wyobraźni uchwycić, nie należy do tego pojęcia, które mam o sobie, że umysł swój powinienem jak najsta ranniej odwrócić od tych spraw, jeżeli ma on swą własną naturę jak najwyraźniej ująć . Czymże więc jestem? Rzeczą myślącą; ale co to jest? Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje. Zaiste niemało jest tego, jeśli to wszystko miałoby do mnie należeć. Lecz dlaczegożby nie miało należeć? Czyż to nie ja sam jestem tym, który wątpi prawie o wszystkim, który jednak coś niecoś już pojmuje, który o jednych rzeczach twierdzi, że są prawdziwe, innym zaprzecza, który pragnie więcej wiedzieć, nie chce się dać zwodzić, który wiele, chociaż wbrew woli, sobie wyobraża, a także wiele, jak gdyby od zmysłów pocho dzącego spostrzega. Niechbym stale spał, niechby także mój stwórca 29 12
13
1 4
15
1 2
1 3
1 4
„mógł uroić" - w tekście francuskim: „mógł uroić i wyobrazić" „co ... w wyobraźni" - w tekście francuskim: „co zmyśla i roi sobie wyobraźnia"
„coś niecoś prawdziwego" - tekście francuskim: „coś realnego i prawdziwego" „odwrócić ... ująć" - w tekście francuskim: „odwołać i odwrócić swój umysł od tego sposobu pojmowania, aby on sam mógł wyraźnie poznać własną naturę" 1 5
52
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
zwodził mnie, ile tylko potrafi, cóż z tego wszystkiego jest równie praw dziwe jak to , że istnieję? Cóż z tego różniłoby się od mojego myślenia? 0 czymże z tego można by powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzie lone? Bo to, że ja jestem tym, który wątpi, pojmuje, chce, jest tak oczy wiste, że nie znajdzie się nic innego, co by w sposób bardziej oczywisty rzecz tę wyjaśniało. Ale to przecież ten sam ja jestem, który sobie wyobra ża , bo może wprawdzie - jak to założyłem - żadna zgoła rzecz wyobra żona nie jest prawdziwa, ale sama zdolność wyobrażania rzeczywiście ist nieje i stanowi część mojego myślenia . W końcu to ten sam ja jestem, który czuję, czyli który rzeczy cielesne jakby za pomocą zmysłów spo strzegam. Widzę wszak oczywiście światło, słyszę hałas, czuję ciepło. Ależ to wszystko jest fałszem! Przecież śpię! Jednakże na pewno wydaje mi się przynajmniej, że widzę, że słyszę, że czuję ciepło. To nie może być fał szem, to jest właśnie tym, co się we mnie czuciem nazywa, to zaś czucie, tak właśnie rozumiane, nie jest niczym innym jak myśleniem . Na podstawie tego zaiste zaczynam znacznie lepiej poznawać, kim jestem. Lecz jednak dotąd mi się wydaje i nie mogę się powstrzymać od mniemania, że rzeczy cielesne, których obrazy kształtuje myślenie i które same zmysły nasze badają, znacznie wyraźniej się poznaje niż to nie wia domo co we mnie, co nie daje się wyobrazić. Chociaż to jednak dziwne, że wyraźniej pojmuję rzeczy, o których stwierdzam, że są wątpliwe, nieznane , obce mi, niż to, co jest prawdziwe, co poznane, niż wreszcie siebie samego . Ale widzę już, jak się ma sprawa, mój umysł rad błądzi 1 nie znosi jeszcze zacieśnienia przez granice prawdy. Niechże więc bę30 dzie; zwolnijmy mu jeszcze raz jak najbardziej cugli, żeby ściągnąwszy je niebawem we właściwej chwili łatwiej było nim kierować. Rozważmy te przedmioty, które powszechnie uchodzą za najwyraź niej ze wszystkich pojmowane. Są to ciała, których dotykamy, które widzimy. Nie idzie tu o ciała w ogóle, te bowiem ogólne ujęcia bywają znacznie bardziej niewyraźne, lecz o jakieś ciało konkretne. Weźmy na 1 6
17
18
19
20
21
2 2
2 3
24
1 6
„jak to" - w tekście francuskim: „jak pewne jest to" „Ale ... wyobraża" - w tekście francuskim: „A mam też na pewno zdolność wyobra żania sobie" tzn. świadomości (przyp. red.) „Ależ ... śpię!" - w tekście francuskim: „Ale powie mi ktoś; że te pozory są fałszy we i że śnię. Niech tak będzie." tzn. świadomością (przyp. red.) „nieznane" - w tekście francuskim: słowa „nieznane" brak 1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
„co ... samego" - w tekście francuskim: „co pewne i co należy do mojej własnej natury" 2 3
„przez granice" - w tekście francuskim: „przez słuszne granice"
2 4
„niebawem" - w tekście francuskim: „niebawem łagodnie"
53
Medytacja II
przykład ten wosk; świeżo został otrzymany z plastra i jeszcze nie stracił całkiem smaku miodu, ma w sobie jeszcze trochę zapachu kwiatów, z których został zebrany; jego barwa, kształt, wielkość są widoczne: jest twardy, zimny, można go łatwo dotknąć i gdy stuknąć weń palcem, wydaje dźwięk. Wreszcie posiada wszystko, co zdaje się być potrzebne; aby jakieś ciało mogło zostać jak najwyraźniej poznane. Ale oto, w czasie gdy to mówię, przybliża się wosk do ognia, traci resztki smaku, zapach ulatuje, barwa się zmienia, kształt znika, wzrasta wielkość, wosk staje się płynny, gorący, ledwo go dotknąć można i jeśli weń stukać, już nie wydaje dźwię ku. Czyż to jest dalej ten sam wosk? Trzeba przyznać, że ten sam, nikt temu nie przeczy, nikt inaczej nie m y ś l i . Cóż to więc było w tym wosku, co tak wyraźnie się pojmowało? Na pewno nic z tego, co mi było dane przez zmysły, cokolwiek bowiem podpadało bądź pod zmysł smaku, bądź powonienia, bądź wzroku, bądź dotyku, bądź słuchu, uległo już zmianie: a tymczasem wosk pozostaje. Może to było to, co teraz myślę, mianowicie, że wosk sam nie był tą słodyczą miodu ani tą wonią kwiatów, ani tą bielą, ani kształtem, ani dźwiękiem, lecz ciałem, które mi się przedtem ujawniało w ten sposób, a teraz w inny. Lecz co to dokładnie jest to, co tak sobie wyobrażam? Zwróćmy baczną uwagę i usunąwszy to wszystko, co do wosku nie na- 31 leży, przyjrzyjmy się, co pozostaje; otóż nic innego jak tylko coś rozcią głego, giętkiego i zmiennego. Ale co to jest to: giętkie i zmienne? Czyż to, że sobie wyobrażam, iż ten wosk może przejść z kształtu okrągłego do kwadratowego, a od tego do trójkątnego? Żadną miarą, albowiem poj muję ten wosk jako zdolny do niezliczonej ilości takich zmian, nie mogę zaś przebiec w wyobraźni niezliczonej ilości, a zatem pojęcie to nie po wstaje dzięki zdolności wyobrażania. A co to jest to: rozciągłe? Czyż może i ta rozciągłość jego jest mi nie znaną? Albowiem w topiącym się wosku staje się ona większa, jeszcze większa we wrzącym i jeszcze więk sza, gdy ciepło dalej wzrasta; i nie osądzałbym słusznie, czym jest wosk, gdybym nie mniemał, że może on co do rozciągłości ulegać liczniejszym zmianom, aniżeli kiedykolwiek wyobraźnią swą ogarnąłem. Nic mi więc innego nie pozostaje, jak przyznać, że nie mogę sobie wyobrazić, czym jest ten wosk, lecz tylko ująć samym umysłem. Mówię to o konkretnym kawałku wosku, o wosku w ogóle jest to jeszcze bardziej jasne. Ale czym jest ten wosk, który tylko rozumem ujmuję? Oczywiście jest on tym samym woskiem, co ten, który widzę, którego dotykam, który sobie wyobrażam, jednym słowem tym samym, o którym od początku mnie25
2 6
„nikt temu ... myśli" - w tekście francuskim: „i nikt nie może temu zaprzeczyć" „to rozciągłe" - w tekście francuskim: „ta rozciągłość"
54
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
2 7
małem, że jest. A jednak należy stwierdzić, że jego ujęcie nie polega i nigdy nie polegało ani na widzeniu, ani na czuciu dotykiem, ani w ogóle żadnym wyobrażeniu, jakkolwiek pierwotnie się tak zdawało, lecz po lega na wglądzie samego umysłu, który może być niedoskonały i niejasny, jak to też było pierwotnie, albo jasny i wyraźny, jak to jest teraz, zależnie od tego, czy mniej, czy też bardziej bacznie zwracam uwagę na jego składniki. Tymczasem aż dziwi mnie, że umysł mój tak bardzo skłonny jest do 32 błędu, bo chociaż rozważania me prowadzę w milczeniu, nie wydając głosu, to jednak nie mogę się uwolnić z więzów samych słów i niewiele brakuje, żebym się dał uwieść przez zwykły sposób mówienia: mówimy bowiem, że widzimy sam wosk; gdy jest on przed nami, a nie, że sądzimy na podstawie barwy i kształtu, że jest on obecny. A z tego skłonny byłbym zaraz wyprowadzić wniosek, że poznaję wosk przez działanie wzroku, a nie przez wgląd samego umysłu. Lecz oto spostrzegam przez okno ludzi przechodzących ulicą. O nich też tak samo jak o wosku zwykle mówię, że ich widzę. Cóż jednak naprawdę widzę prócz czapek i szat, pod któ rymi mogłyby się ukrywać automaty , lecz sądzę, że to są ludzie. W taki to sposób to, co zdawało mi się, iż widzę oczami, pojmuję tylko za pomocą zdolności wydawania sądów, która należy do mego umysłu. Lecz ten, kto pragnie być mądrzejszy niż pospólstwo, powinien się wstydzić, że szuka powodu do wątpliwości w sposobie wyrażania się wynalezionym przez pospólstwo. Chodźmy więc dalej i zwróćmy na to uwagę, czy doskonalej i oczywiściej ujmowałem, czym jest wosk, gdy go pierwotnie ujrzałem i sądziłem, że go poznaję przy pomocy samego zmy słu zewnętrznego albo może przy pomocy tzw. zmysłu wspólnego, tj. przy pomocy zdolności do wyobrażania, czy też raczej teraz, gdy bardziej starannie zbadałem zarówno, czym wosk jest, jak też, w jaki sposób go się poznaje . Oczywiście nie miałoby sensu mieć co do tego wątpliwości. Cóż bowiem było w y r a ź n e g o w pierwszym sposobie ujmowania, co w nim było takiego, czego by - jak się zdaje - nie mogło mieć jakiekol wiek zwierzę? Tymczasem, gdy odróżniam wosk od jego zewnętrznych form i jakby nagi po zdarciu zeń szat rozważam, to chociażbym może 28
2 9
3 0
3 1
32
2 7
„ujęcie" - w tekście francuskim: „ujęcie czy też czynność, za pomocą której się go dostrzega" „automaty" - w tekście francuskim: „widma albo ludzie na niby" „przy pomocy ... zewnętrznego" - w tekście francuskim: „za pośrednictwem zmy słów zewnętrznych" 2 8
2 9
3 0
„go się poznaje" - w tekście francuskim: „można go poznać"
3 1
„nie miałoby sensu" - w tekście francuskim: „śmieszne by było" „wyraźnego" - w tekście francuskim: „wyraźnego i oczywistego"
3 2
55
Medytacja II
dotąd w sądzie swym się mylił, przecież nie mógłbym wosku w taki sposób ujmować, nie mając umysłu ludzkiego. Cóż j e d n a k powiem o samym umyśle, czyli o sobie samym, dotych- 33 czas bowiem nie przyjmuję, aby we mnie prócz umysłu było coś innego. Cóż - powiadam - ja, który, jak się wydaje, tak wyraźnie ujmuję ten wosk, czyż nie poznaję siebie samego nie tylko o wiele bardziej prawdziwie, o wiele bardziej pewnie, lecz także bardziej wyraźnie i oczywiście? Albo wiem jeśli na tej podstawie, że widzę wosk, sądzę, że on istnieje , to z tego samego, że wosk ten widzę, znacznie oczywiściej wynika, że j a sam też istnieję . Bo może tak być, że to, co widzę, nie jest naprawdę woskiem, może też być, że nawet oczu nie mam, którymi bym cokolwiek widział; ale jest rzeczą zupełnie niemożliwą, iżbym, skoro widzę lub (cze go na razie nie odróżniam) m y ś l ę , że widze ja sam m y ś l ą c y nie był czymś. Podobnie, jeśli na tej podstawie, że go dotykam, sądzę, że wosk j e s t , to wynika znowu z tego to samo, mianowicie, że ja jestem; jeśli sądzę tak na tej podstawie, że go sobie wyobrażam, lub na jakiejkolwiek innej podstawie, to rzecz ma się oczywiście tak samo . Te same jednak uwagi, które odniosłem do wosku, dają się zastosować do wszystkiego, co znajduje się poza mną. A dalej, jeśli się wydaje, że ujęcie wosku jest wy raźniejsze, gdy stało mi się znanym nie tylko dzięki samemu wzrokowi lub dotykowi, lecz dzięki większej liczbie przyczyn, to ileż bardziej wyraźnie - trzeba to przyznać - poznaję sam siebie samego, skoro nie ma żadnych racji, które mogłyby się przyczynić do ujęcia wosku lub jakie gokolwiek innego ciała, a zarazem wszystkie nie wykazywałyby lepiej natury mojego umysłu. Lecz prócz tego jest też i wiele innych r z e c z y w samym umyśle, na podstawie których można dojść do bardziej wyraźnego jego poznania (notitia), tak iż to, co ciało do tego poznania dodaje, prawie nie wchodzi - jak się zdaje - w rachubę . Tak oto wreszcie sam zaszedłem tam, dokąd chciałem. Skoro bowiem już wiem, że samych ciał nie ujmuję właściwie za pomocą zmysłów albo 34 33
34
35
36
37
n
38
3 9
40
41
4 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
„jednak" - w tekście francuskim: „wreszcie" „istnieje" - w tekście francuskim: „jest czy istnieje" „istnieję" - w tekście francuskim: „jestem czy istnieję" tzn. świadom jestem tego (przyp. red.) tzn. świadomy (przyp. red.) „jest" - w tekście francuskim: „jest czy istnieje" „rzecz ... samo" - w tekście francuskim: „zawsze wnosić będę to samo"
„na podstawie ... poznania" - w tekście francuskim: „które mogą się przyczynić do wyjaśnienia jego natury" „to ... w rachubę" - w tekście francuskim: „te, które zależą od ciała, jak te oto właśnie, nie zasługują prawie na wyliczenie". „zaszedłem" - w tekście francuskim: „powróciłem niepostrzeżenie" 4 1
4 2
56
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
za pomocą zdolności wyobrażania, lecz za pomocą samego intelektu, i że nie dzięki temu się je ujmuje, że się ich dotyka albo że się je widzi, lecz tylko dzięki temu, że się je rozumowo poznaje (intelligantur), to poznaję w sposób niewątpliwy, że niczego łatwiej lub oczywiściej u j ą ć nie mogę niż własny mój umysł. Ponieważ jednak nie można tak szybko pozbyć się przyzwyczajenia do dawnego poglądu, będzie dobrze, jeśli się przy tym zatrzymam, aby się to nowe poznanie, przez dłuższe rozpamiętywanie, głębiej wryło w mą pamięć. 43
„łatwiej lub oczywiściej ująć" - w tekście francuskim: „łatwiej ująć"
MEDYTACJA III
O BOGU: ŻE ISTNIEJE Zamknę teraz oczy, zatkam uszy, odwrócę wszystkie zmysły, usunę też wszystkie obrazy rzeczy cielesnych z mojej myśli lub raczej, ponieważ się to prawie nie da uskutecznić, nie będę im przypisywał żadnej warto ści, jako czczym i fałszywym. Będę usiłował, mówiąc tylko ze sobą i wglądając głębiej w siebie samego, stać się sam sobie zwolna lepiej zna nym i bliższym. Jestem rzeczą myślącą, to znaczy rzeczą, która wątpi, twierdzi, zaprzecza. która niewiele pojmuje, a wiele rzeczy nie wie , chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje. Chociaż więc - jak to już wyżej zauważyłem - to, co czuję lub co sobie wyobrażam, nie jest może poza mną niczym, to jednak jestem tego pewny, że te sposoby myślenia, które nazywam czuciami {sensus) lub wyobrażeniami. o tyle, o ile są tylko ja- 35 kimiś sposobami myślenia , istnieją , we mnie. W tych to niewielu wyrazach wymieniłem wszystko to, co wiem na prawdę, albo przynajmniej to, o czym dotąd stwierdziłem, że wiem. Te raz pragnę pilniej rozpatrzyć, czy może jest we mnie jeszcze coś innego, czego dotąd nie zauważyłem. Wiem to na pewno, że jestem rzeczą myślącą czyż więc wiem także, czego na to potrzeba, abym był czegoś pewny? Otóż w tym pierwszym poznaniu nie ma nic innego, jak pewne, jasne i wyraźne ujęcie tego, co twierdzę. Nie wystarczyłoby to zaiste do tego, aby mnie upewnić o praw dziwości jakiejś rzeczy, gdyby się mogło kiedyś zdarzyć, żeby coś, co tak jasno i wyraźnie ujmuję, było fałszywe. Widzę zatem, że mogę jako ogól ną zasadę ustanowić, że wszystko to jest prawdą, co całkowicie jasno i wyraźnie ujmuję. Tymczasem przyjmowałem dawniej wiele rzeczy, jako całkowicie pew ne i oczywiste, o których się później przekonałem, że są wątpliwe . Cóż 1
2
3
4
1
„wie" - w tekście francuskim: „wie, kocha, nienawidzi"
2
tzn. bycia świadomym (przyp. red.)
3
„istnieją" - w tekście francuskim: „istnieją i z pewnością znajdują się"
4
„wątpliwe" - w tekście francuskim: „wątpliwe i niepewne"
58
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
to były za rzeczy? Oto ziemia, niebo, gwiazdy i wszystko to, co zdoby wałem zmysłami. Cóż z nich jednak jasno ujmowałem? Otóż to, że idee takich rzeczy, czyli myśli uświadamiały się (observari) memu umysłowi Lecz i teraz nie zaprzeczam temu, że owe idee są we mnie. Było to jednak coś innego, co utrzymywałem i o czym - przyzwyczaiwszy się wierzyć w to - sądziłem, że jasno ujmuję, czego jednak w istocie tak nie ujmowa łem. Utrzymywałem mianowicie, że są jakieś rzeczy poza mną, od któ rych owe idee pochodzą i do których idee te są całkowicie podobne. W tym to właśnie albo się myliłem, albo też, jeśli sąd mój był prawdziwy, nie przypadało mu to w udziale na mocy mojego ujęcia . A jakże to było, gdy w arytmetyce lub w geometrii rozpatrywałem coś 36 bardzo prostego i łatwego, jak np. że dwa i trzy dodane do siebie dają pięć lub coś podobnego; czy przynajmniej tego nie widziałem dość wyraźnie ną to, by stwierdzić, że jest prawdą? Sądziłem wprawdzie później, że należy o twierdzeniach tych wątpić, z tego tylko powodu, że przyszło mi na myśl, iż może jakiś Bóg taką mi dać naturę, że myliłbym się także w tych spra wach, które wydają się najoczywistszymi. Lecz ilekroć natrafiam na ten przyjęty z góry pogląd o wszechmocy Boga, tylekroć muszę przyznać, że jeśliby chciał, to mógłby z łatwością sprawić, iżbym błądził także i w tych sprawach, o których sądzę, że je jak najoczywiściej widzę oczyma umy słu . Ilekroć jednak zwracam się do samych rzeczy, o których sądzę, że je bardzo jasna ujmuję, tylekroć tak całkowicie daję im się przekonać, że mimo woli wypowiadam te słowa: Niechże mnie zwodzi, kto może! Nie sprawi on tego nigdy, abym był sam niczym, jak długo będę myślał , że czymś jestem, ani tego, żeby kiedyś było prawdą, że nigdy nie istniałem; gdy już jest prawdą, że istnieję, albo tego, żeby dwa dodane do trzech było więcej lub mniej niż pięć, lub coś takiego, w czym oczywiście poznaję jawną sprzeczność . v
5
6
7
8
Ponieważ zaś na pewno nie mam żadnego powodu do przyjęcia, że jakiś Bóg jest zwodzicielem, ani nawet dotąd nie wiem dostatecznie, czy w ogóle jakiś Bóg istnieje, przeto bardzo słaby i - że tak powiem - metafizyczny jest na tym tylko mniemaniu oparty powód do wątpienia. Aby jednak 1 ten powód usunąć, winienem rozpatrzyć, gdy tylko zdarzy się sposob ność, czy istnieje Bóg i czy, jeśli istnieje, może być zwodzicielem; jak długo 9
5
„mocy... ujęcia" - w tekście francuskim: „żadnego mego poznania"
6
„je ... umysłu" - w tekście francuskim: „je poznaję z bardzo wielką oczywistością" tzn. będę świadom (przyp. red.)
7
8
„w czym ... sprzeczność" - w tekście francuskim: „co do czego jasno widzę, że nie może być inaczej, niż to pojmuję" „Bóg" - w tekście francuskim: „jakiś Bóg" 9
59
Medytacja III 1 0
bowiem nie wiem tego, to nie wydaje mi się, bym mógł kiedykolwiek być całkiem pewny w odniesieniu do jakiejkolwiek innej rzeczy. Teraz jednak - jak się zdaje - porządek wymaga, bym przede wszyst kim wszelkie moje myślenie (cogitationes) podzielił na pewne rodzaje i zbadał, na których właściwie z nich polega prawda lub fałsz. Niektóre z nich są jak gdyby obrazami rzeczy i tym tylko właściwie przysługuje nazwa idei, gdy na przykład m y ś l ę o człowieku, chimerze, niebie, anie le , Bogu. Inne jednak mają jakieś inne jeszcze formy; gdy na przykład chcę, gdy się boję, gdy twierdzę, gdy przeczę, wtedy wprawdzie zawsze ujmuję jakąś rzecz jako Rrzedmiot (subiecturn) mojej myśli, lecz także ogarniam m y ś l ą coś więcej niz podobienstwodo tej rzeczy. Z*nich jedne nazywają się chceniami albo uczuciami, drugie zaś sądami. Co się zaś tyczy idei, to nie mogą one właściwie być fałszywe, jeżeli się je rozważa same w sobie, a nie w odniesieniu do czegoś innego; bo czy sobie wyobrażam kozę, czy chimerę, to niemniej prawdą jest, że sobie wyobrażam pierwszą, jak to, że sobie wyobrażam drugą. Nie należy się też obawiać fałszu w samym chceniu czy w uczuciach; bo choćbym mógł pragnąć czegoś niedorzecznego, a nawet czegoś, czego w ogóle nigdzie nie ma - to niemniej jest prawdą, że ja tego pragnę. Pozostają więc jedynie sądy jako dziedzina, w której muszę się strzec przed błędem. Zasadniczy zaś i najczęściej spotykany błąd, jaki mógłby się w nich znaleźć, polega na tym, że sądzę, iż idee, które są we mnie, są podobne albo zgodne z jakimiś rzeczami, znajdującymi się poza mną. Gdybym natomiast same idee rozważał jako pewne odmiany (modos) mego myślenia, a nie odno siłbym ich do czegoś innego, to z pewnością nie mogłyby mi dostarczyć żadnego materiału do popełnienia błędu. Z tych zaś idei jedne wydają mi się być wrodzone, inne nabyte, jesz cze inne przeze mnie samego urobione. Bo, że pojmuję, co to jest 11
1 2
1 3
14
15
1 6
17
18
1 9
1 0
„jak ... to" - w tekście francuskim: „bez poznania bowiem tych dwóch prawd" „być całkiem pewny" - w tekście francuskim: „być pewny" „Teraz ... wszystkim" - w tekście francuskim: „A na to, bym mógł mieć sposobność zbadać to, nie przerywając porządku, który obrałem dla rozmyślania, a k t ó r y polega na przechodzeniu stopniowo od pojęć, które jako pierwsze znajdę w swym umyśle, do tych, które będę mógł znaleźć potem, trzeba tutaj, abym..." 1 1
1 2
1 3
tzn. przeżycia świadome (przyp. red.)
1 4
Dziś powiedzielibyśmy: „przedstawiam sobie" (przyp. red.) „aniele" - w tekście francuskim: „aniele nawet"
1 5
1 6
w
"gdy" ~ tekście francuskim: „albo" tzn. uświadamiam sobie (przyp. red.) „żadnego materiału" - w tekście francuskim: „żadnej sposobności" „inne ... samego" - w tekście francuskim: „inne [wydają się] obce i przychodzące z zewnątrz, a inne utworzone i wymyślone przeze mnie samego" 1 7
1 8
1 9
60
R. Descartes, Medytacje o pierwszej 20
filozofii
21
r z e c z , co prawda, co m y ś l e n i e - to - jak mi się zdaje - mam nie skądinąd, jak od samej mojej natury. Że zaś teraz słyszę hałas, widzę słoń ce, czuję ciepło ognia, to - jak dotychczas sądziłem - pochodzi od jakichś rzeczy poza mną się znajdujących. A wreszcie syreny, hipogryfy i t p . są urobione przeze mnie samego. Ale mogę też może uważać wszystkie idee za nabyte albo też wszystkie za wrodzone, albo wszystkie za urobione przeze mnie samego; nie zdałem sobie jeszcze bowiem jasno sprawy, skąd one naprawdę pochodzą. Tu jednak należy się zająć przede wszystkim tymi ideami, które - jak sądzę - pochodzą jakoby od rzeczy istniejących na zewnątrz mnie [i zba dać], jaka racja skłania mnie do tego, żebym je uważał za podobne do tych rzeczy. Otóż wydaje mi się, że poucza mnie o tym natura, a dalej wiem z doświadczenia, że idee te nie zależą od mojej woli, a tym samym ode mnie samego, często bowiem narzucają mi się wbrew woli; tak np. teraz czy chcę, czy nie chcę, czuję ciepło i dlatego sądzę, że wrażenie to, czyli idea ciepła przychodzi do mnie od rzeczy różnej ode mnie, mianowicie od ciepła ognia, przy którym siedzę. Najoczywiściej też narzuca się sąd, że rzecz o w a przekazuje m i raczej swoją podobiznę niż cokolwiek innego. Czy racje te są dostatecznie m o c n e ? Rozpatrzę to teraz. Gdy tu mówię, że poucza mnie o tym natura, to pojmuję przez to tylko, że jakiś pęd samorzutny popycha mnie do tej wiary, a nie jakoby mi się to okazy wało prawdą dzięki jakiemuś przyrodzonemu światłu rozumu [lumen naturale). A to są rzeczy bardzo różne. Wszystko bowiem, co mi się ujawnia przez przyrodzone światło rozumu (jak np. że stąd, iż wątpię, wynika, że istnieję itp.), żadną miarą nie może podlegać wątpliwości, ponieważ nie może istnieć żadna inna, której bym w tym samym stopniu ufał jak owemu światłu rozumu i która mogłaby mnie pouczyć, że to nie 39 jest prawdą . Co się zaś tyczy popędów naturalnych, to już niejednokrot nie dawniej doszedłem do wniosku, że mnie popychały do zła, kiedy 22
2 3
2 4
25
26
2 0
„pojmuję ... rzecz" - w tekście francuskim: „mam zdolność pojmowania, czym jest to, co na ogół nazywa się rzeczą lub prawdą, lub myślą" 2 1
tzn. przeżycia świadome (przyp. red.)
2 2
„itp." - w tekście francuskim: „i wszystkie inne podobne chimery" „owa" - w tekście francuskim: „obca" „mi" - w tekście francuskim: „mi i wyciska we mnie" „mocne" - w tekście francuskim: „mocne i przekonujące"
2 3
2 4
2 5
2 6
„ponieważ ... prawdą" - w tekście francuskim: „i nie ma we mnie żadnej innej zdolności czy możności odróżniania prawdy od fałszu, zdolności, która mogłaby mnie pouczyć o tym, że to, co mi ujawnia owo przyrodzone światło rozumu jako prawdę, nie jest prawdą, a której mógłbym tak zaufać jak temu światłu"
61
Medytacja III
chodziło o wybór dobra. Nie widzę więc, dlaczego miałbym im bardziej ufać w jakiejkolwiek innej sprawie . A dalej, chociaż owe idee nie są zależne od mojej woli, to nie wynika z tego, że muszą pochodzić od rzeczy znajdujących się poza mną. Tak bowiem jak owe popędy, o których przed chwilą mówiłem, że chociaż są we mnie, to wydają się czymś różnym od mej woli, tak może jest jeszcze we mnie jakaś inna zdolność nie dość mi jeszcze znana, która stwacza owe idee: tak jak mi się właśnie zawsze dotychczas wydawało, że powsta ją one we mnie w czasie snu, bez współudziału jakichkolwiek rzeczy zewnętrznych. A w końcu, gdyby nawet pochodziły od rzeczy różnych ode mnie, to nie wynika, że muszą być do nich podobne. Przeciwnie, zdaje mi się, że często w wielu wypadkach zauważyłem wielką różnicę [między przed miotem a jego ideą]. Tak na przykład znajduję w sobie dwie różne idee słońca, jedną jak gdyby od zmysłów zaczerpniętą i tę należałoby umieścić w rzędzie idei pochodzących - jak sądzę - z zewnątrz. Dzięki niej słońce wydaje mi się bardzo małe. Druga idea jednak jest wzięta z obliczeń astro nomii, tzn. z pewnych wrodzonych mi pojęć, albo też urobiona przeze mnie w jakiś inny sposób. Przy pomocy tej wydaje mi się słońce kilka krotnie większe od ziemi. Z pewnością obie idee nie mogą być podobne do tego samego słońca istniejącego poza mną; i rozum każe mi wierzyć, że ta, którą uważam za bezpośrednio od słońca pochodzącą, bardzo jest do niego niepodobna . Wszystko to dostatecznie wykazuje, że nie na pewnym sądzie, lecz tylko na jakimś ś l e p y m popędzie oparta była moja 40 dotychczasowa wiara w istnienie pewnych rzeczy różnych ode mnie, które wywołują we mnie swe idee czy też o b r a z y przy pomocy organów zmysłowych albo w jakikolwiek inny sposób. Nasuwa mi się jednak jeszcze inna droga zbadania, czy istnieją poza mną jakieś rzeczy spośród tych, których idee są we mnie. O ile bowiem 2 7
28
2 9
30
3 1
32
33
2 7
„popędów naturalnych ... sprawie" - w tekście francuskim: „popędów naturalnych, które też wydają mi się czymś mnie przyrodzonym, to już niejednokrotnie dawniej zauważyłem, że gdy chodziło o w y b ó r między cnotami a występkami, nie mniej [silnie] popychały mnie do zła jak do dobra: dlatego nie mam powodu bardziej im ufać w od niesieniu do prawdy i fałszu" „zdolność" - w tekście francuskim: „zdolność lub możność właściwa do wytwarza nia tych idei bez udziału żadnych rzeczy zewnętrznych" 2 8
2 9
„różnicę" - w tekście francuskim dodano: „między przedmiotem a jego ideą" „którą ... niepodobna" - w tekście francuskim: „która pochodzi bezpośrednio od jego pojawienia się, jest najmniej do niego podobna" 3 0
3 1
„pewnym" - w tekście francuskim: „pewnym i przemyślanym"
3 2
„ślepym" - w tekście francuskim: „ślepym i zuchwałym"
3 3
„obrazy" - w tekście francuskim: „obrazy i wyciskały tam swe podobizny"
62
R. Descartes, Medytacje o pierwszej 34
filozofii
l o w e idee są tylko pewnymi odmianami myślenia , to nie widzę, żeby się ogóle między sobą różniły i wszystkie zdają się pochodzić w ten sam sposób ode mnie; lecz jeżeli jedna reprezentuje jedną rzecz, a inna inną, wtedy oczywiście różnice między nimi będą bardzo wielkie. Bez wątpie nia bowiem te idee, które mi przedstawiają substancję, są czymś więcej i zawierają w sobie więcej - że się tak wyrażę - obiektywnej rzeczywi stości (realitatis obiectivae) aniżeli te, które przedstawiają tylko modi, czy też przypadłości (accidentia); a znowuż idea, przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny, nieskończony , wszystkowiedzą cy, wszechmogący i jest stworzycielem wszystkiego, co jest poza Nim, za wiera z pewnością więcejobiektywniejrzeczywistości,aniżeliteidee,które przedstawiają substancje skończone. Jest zaś rzeczą oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi być rzeczywistości w całkowite] przyczynie sprawczej, ile w jej skutku, bo skąd - pytam - mógłby skutek wziąć swoją rzeczywistość, jak nie z przyczyny? A jakżeby przyczyna mogła mu ją dać, gdyby jej sama nie posiadała? Z tego jednak wynika, że ani żadna rzecz nie może powstać z niczego, ani też rzecz doskonalsza, tzn. taka, która z a w i e r a m sobie więcej rzeczywistości, nie może powstać z mniej dosko41 nałej; i to jest oczywistą prawdą nie tylko w odniesieniu do tych skutków, których rzeczywistość jest aktualną lub formalna, ale także w odniesieniu do idei, w których wchodzi w grę tylko rzeczywistość obiektywna. To znaczy, że nie tylko nie może - na przykład - zacząć istnieć teraz jakiś kamień, którego przedtem nie było, o ile nie zostałby wytworzony przez jakąś rzecz, która by zawierała w sposób formalny (formaliter) albo eminentny (eminenter) wszystko to, co przysługuje kamieniowi; nie może też ciepło przeniknąć żadnego przedmiotu, który tego ciepła przedtem nie posiadał, chyba że zostanie ono wprowadzone przez jakąś rzecz o tym samym co najmniej stopniu doskonałości, co ciepło; i podobnie rzecz się ma z wszystkim innym. Ale oprócz tego nie może istnieć we mnie idea ciepła czy kamienia, o ile by mi jej nie przekazała jakaś przyczyna, która by zawierała przynajmniej tyle rzeczywistości, ile myślę, że jest w cieple czy kamieniu. Bo wprawdzie owa przyczyna nie wnosi do mojej idei niczego ze swej rzeczywistości aktualnej lub formalnej, to jednak nie należy tym samym sądzić, że przyczyna owa powinna by być mniej rzeczywistą. Lecz taka jest natura samej idei, iż sama z siebie żadnej innej rzeczywi stości forlnej nie wymaga, jak tylko tej, którą czerpie z mojego myśle nia będąc jego odmianą. To zaś, że owa idea zawiera tę lub tamtą rze35
3 6
3 4
3 5
3 6
tzn. świadomości (przyp. red.) „nieskończony" - w tekście francuskim: „nieskończony i niezmienny" tzn. świadomości (przyp. red.)
63
Medytacja III
czywistość obiektywną raczej niż jakąś inną, to musi oczywiście pocho dzić od, jakiejś przyczyny, w której jest przynajmniej tyle rzeczywistości formalnej, ile ma owa idea rzeczywistości obiektywnej. Jeżelibyśmy bo wiem założyli, że w idei znajduje się coś, czego nie ma w jej przyczynie, to pochodziłoby to z niczego. A chociaż wielce niedoskonały jest ten sposób istnienia, dzięki któremu rzecz jest w naszym intelekcie obiektyw nie przez ideę, to zaiste nie jest on jednak niczym, a zatem nie może też powstać z niczego . Nie powinienem też przypuszczać, że skoro rzeczywistość, którą oglą dam w moich ideach, jest tylko obiektywna, to nie potrzeba, by ta sama rzeczywistość była formalnie w przyczynach owych idei, lecz że wystar- 42 czy, by była i w nich także w sposób obiektywny; albowiem tak, jak ów obiektywny sposób istnienia przynależy do idei z ich własnej natury, tak formalny sposób istnienia przynależy do przyczyn idei, przynajmniej do pierwszych i głównych, z ich natury. I chociażby może jedna idea mogła powstać z innej, to nie mogłoby tak iść w nieskończoność, lecz w końcu trzeba dojść do jakiejś pierwszej idei, której przyczyna byłaby jak gdyby 37
3 7
W rozważaniach tych posługuje się Descartes terminologią, którą dzisiejszy czytel
nik może zrozumieć opacznie lub wcale jej nie rozumieć. I tak, gdy Descartes mówi, że w idei istnieje to a to obiektywnie, to znaczy to dla niego tyle, że ta idea to a to właśnie przedstawia, np. w mojej idei istnieje obiektywnie kamień - to znaczy - przedstawiam sobie w tej idei kamień. Terminologia ta jest więc wprost przeciwna tej, jaką się dziś posługujemy: istnienie obiektywne, to wedle dzisiejszego rozumienia terminów znaczy tyle, co istnienie rzeczywiste; u scholastyków i u Descartes'a istnienie obiektywne to tyle, co istnienie tylko w myśli, a nie istnienie rzeczywiste. W terminologii Descartes'a istnienie rzeczywiste nazywa się istnieniem aktualnym lub formalnym. Zupełnie nie używanym dziś terminem jest termin „istnienie eminentne". G d y Descartes mówi, że w przyczynie musi istnieć wszystko to, co się zawiera w skutku, bądź formal nie, bądź eminentnie, to idzie tu o to, że każdemu składnikowi skutku musi odpowiadać jednoznacznie jakiś składnik przyczyny, przy czym ów składnik przyczyny jest bądź taki sam jak składnik skutku, któremu on odpowiada, bądź też jest on od odpowiedniego składnika różny, ale jest w tym samym stopniu, co on, rzeczywisty. W pierwszym wypadku powie Descartes, że dany składnik skutku zawiera się w przyczynie w sposób formalny, w drugim natomiast, że zawiera się on w przyczynie w sposób eminentny. Terminy te objaśnia Descartes. Czytamy w drugiej odpowiedzi autora (str. 151 niniej szego wydania) następujące definicje: Definicja III. Przez obiektywną rzeczywistość idei rozumiem bytowość (entitas) rze czy przedstawionej przez ideę, o ile zawiera się ona w idei; w taki sam sposób można mówić o obiektywnej doskonałości lub o obiektywnym kunszcie itp. Cokolwiek bowiem ujmu jemy jako [występujące] w przedmiotach idei, to istnieje w sposób obiektywny w samych ideach. Definicja IV. O tym samym [co występuje w przedmiotach idei] powiada się, że jest w sposób formalny w przedmiotach idei, jeżeli jest ono w nich takie, jakim je ujmu jemy, a w sposób eminentny, gdy wprawdzie nie jest ono takie [jakim je ujmujemy], lecz takie, że mogłoby je zastąpić (przyp. tłum.).
64
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pierwowzorem zawierającym formalnie całą rzeczywistość, znajdującą się w idei tylko obiektywnie; i tak staje mi się 3zięki światłu przyrodzonemu jasne, że idee są we mnie jak gdyby obrazami, które wprawdzie łatwo mogą nie dorównywać doskonałością rzeczom, od których pochodzą, ale nie mogą zawierać niczego większego lub doskonalszego. Im dłużej i dokładniej to wszystko badam, tym jaśniej i wyraźniej poznaję, że to jest prawdziwy stan rzeczy; lecz jakiż z tego w końcu wy snuję wniosek? Otóż - jeżeli rzeczywistość obiektywna którejkolwiek z moich idei jest tak wielka, że jest rzeczą pewną, iż nie może ona być we m n i e ani formalnie, ani eminentnie, a co za tym idzie, że ja sam nie mogę być przyczyną owej idei - to z tego wynika niezbicie, że nie jestem sam na świecie, lecz że istnieje jeszcze jakaś inna rzecz, która jest przy czyną owej idei. Jeżeli się jednak żadna taka idea we mnie nie znajdzie, to wcale nie będę miał żadnego dowodu, który by mnie upewnił o ist nieniu jakiejś rzeczy różnej ode mnie; wszystko bowiem jak najdokładniej rozpatrzyłem i niczego innego dotychczas znaleźć nie zdołałem. 38
39
Wśród tych zaś moich idei - oprócz owej, która mi przedstawia mnie samego i która nie może tu sprawiać żadnej trudności - jest inna, która 43 przedstawia mi Boga, inne przedstawiają mi rzeczy cielesne i nieożywione, inne znów aniołów, inne zwierzęta, a w końcu takie, które mi przedsta wiają innych ludzi, do mnie podobnych. Łatwo też pojmuję, że jeżeli chodzi o idee, które przedstawiają innych ludzi bądź zwierzęta, bądź aniołów, to można je utworzyć przez połączenie posiadanych przeze mnie idei mnie samego, rzeczy cielesnych i Boga, nawet gdyby nie było na świecie oprócz mnie żadnych ludzi ani zwierząt, ani aniołów. Co się zaś tyczy idei rzeczy cielesnych, to nic w nich nie pojawia się tak wielkiego , żeby nie mogły one pochodzić ode mnie samego. Jeżeli bowiem przyjrzę się im dokładniej i zbadam poszczególne idee w ten sam sposób, jak wczoraj zbadałem ideę wosku, to widzę, że tylko bardzo niewiele jest rzeczy, które w nich ujmuję jasno i wyraźnie, a mianowicie wielkość, tj. rozciągłość pod względem długości, szerokości i głębokości; kształt, który powstaje dzięki ograniczeniu tej rozciągłości, położenie, jakie przyjmują względem siebie różne przedmioty wyposażone w kształt, i ruch, czyli zmianę owego położenia. Do tego można jeszcze dodać substancję, trwanie i liczbę. Wszystko zaś inne, jak np. światło i barwy, dźwięki, zapachy, smaki, ciepło i zimno, i inne jakości podpadające pod zmysł 4 0
3 8
„że ... we mnie" - w tekście francuskim: „że poznaję jasno, iż nie jest ona wcale we
mnie" 3 9
„mnie upewnił" - w tekście francuskim: „mógł mnie przekonać i upewnić"
4 0
„wielkiego" - w tekście francuskim: „wielkiego ani tak doskonałego"
65
Medytacja III
dotyku, zjawiają się w mojej myśli jedynie bardzo niewyraźnie i niejasno, tak dalece, że nawet nie wiem, czy są prawdziwe, czy fałszywe , tzn. czy ich idee, które posiadam, są ideami jakichś rzeczy czy nie-rzeczy . Wprawdzie bowiem - jak to niedawno nadmieniłem - właściwą, czyli for malną fałszywość można napotkać jedynie w sądach, to jednak istnieje zaiste pewna inna fałszywość materialna w ideach, gdy przedstawiają jako rzecz coś, co nie jest rzeczą. Tak np. idee ciepła i zimna, które posiadam, są tak mało jasne i wyraźne, że nie potrafią mnie pouczyć, czy zimno jest tylko brakiem ciepła, czy ciepło brakiem zimna, czy jedno i drugie jest jakością realną, czy żadne z nich. Ponieważ jednak nie mogą istnieć żadne idee, które by nie były jak gdyby ideami jakiejś rzeczy, przeto jeżeliby było prawdą, że zimno nie jest niczym innym jak tylko brakiem ciepła, to słusznie nazwalibyśmy fałszywą ideę, która mi je przedstawia jako coś realnego i pozytywnego. Podobnie w pozostałych wypadkach. Nie trzeba więc, abym takim ideom wyznaczał jakiegoś innego sprawcę, różnego ode mnie. Jeżeli bowiem są fałszywe, tzn. nie przedstawiają żadnych rzeczy, to wiem dzięki światłu przyrodzonemu, że pochodzą z niczego, tzn. są we mnie tylko wskutek pewnych braków i niedoskonałości mojej natury. Jeżeli jednak są prawdziwe, to nie wiem, dlaczego by nie mogły pocho dzić ode mnie samego, skoro tak mało mi przedstawiają rzeczywistości, że nawet nie mogę jej odróżnić od nicości (non re) . Co się zaś tyczy tego, co jest jasne i wyraźne w ideach rzeczy cielesnych, to - jak mi się zdaje - mogłem coś zapożyczyć z idei mnie samego, jak np. substancja, trwanie, liczba i tym podobne. Gdy bowiem myślę, że kamień jest substancją, czyli rzeczą, która sama dla siebie zdolna jest istnieć, i ja też jestem substancją, to chociaż rozumiem, że ja jestem rzeczą myślącą, a nie rozciągłą, kamień zaś rzeczą rozciągłą, a nie myślącą i wskutek tego wielka jest różnica między obu tymi pojęciami, to jednak wydają się zgadzać w tym, że jedno i drugie jest substancją . Tak samo, skoro pojmuję (percipio), że ja teraz istnieję I już przedtem - jak sobie przypominam - jakiś czas istniałem, i że mam różne myśli, których liczbę znam, to dochodzę do idei trwania i liczby, które następnie mogę przenieść na dowolne inne rzeczy. Pozostałe zaś właściwości, z których składają się idee rzeczy cielesnych, jak rozciągłość, kształt, położenie i ruch, nie znajdują się wprawdzie we mnie formalnie, jako że nie jestem niczym innym jak rzeczą myślącą, ale ponieważ są to 4 1
42
43
44
4 1
„fałszywe" - w tekście francuskim: „fałszywe i pozorne tylko" „rzeczy czy nie-rzeczy" - w tekście francuskim: „przedmiotów realnych czy też przedstawiają mi tylko jakieś byty urojone, które istnieć nie mogą" 4 2
4 3
„jej... (non re)" - w tekście francuskim: „ściśle odróżnić rzeczy przedstawionej od niebytu" „jest substancją" - w tekście francuskim: „przedstawia substancję" 4 4
66
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
45
tylko pewne modi substancji , a ja jestem substancją, to mogą - jak się zdaje - zawierać się we mnie eminentnie. Pozostaje więc jedynie idea Boga, nad którą należy się zastanowić, czy nie ma w niej czegoś takiego, co by nie mogło pochodzić ode mnie same go. Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, nie zależną, o najwyższym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, co istnieje, o ile istnieje. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie , że im uważniej się nad nimi zastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by mogły pochodzić ode mnie samego. Musi się więc na podstawie tego, co przed chwilą powiedziałem, dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje . Bo chociaż idea substancji jest wprawdzie we mnie, dlatego właśnie, że ja sam jestem substancją, nie by łaby to jednak idea substancji nieskończonej, jako że ja jestem skończony, chyba żeby pochodziła od jakiejś substancji, która by naprawdę była nie skończona. Nie powinienem też sądzić, że nie ujmuję tego, co nieskończone, przy pomocy prawdziwej idei, lecz tylko przez zaprzeczenie tego, co skończo ne, tak jak ujmuję spoczynek i ciemności przez zaprzeczenie ruchu i światła; albowiem przeciwnie, pojmuję to zupełnie jasno, że więcej rzeczywistości jest w substancji nieskończonej niż w skończonej i że zatem jest we mnie w jakiś sposób na pierwszym miejscu ujęcie tego, co nieskończone, przed ujęciem tego, co skończone, czyli ujęcie Boga przed ujęciem mnie samego. Bo jakżebym mógł inaczej pojąć, że mam wątpliwości, że czegoś pragnę, to znaczy, że czegoś mi brak i że nie jestem zupełnie doskonały, jeżeliby 46 nie było we mnie żadnej idei bytu doskonalszego, którego porównanie ze mną pozwoliłoby mi poznać własne moje b r a k i ? Nie można także powiedzieć, że może ta idea Boga jest materialnie fałszywa, a tym samym może powstać z niczego, jak to przed chwilą zauważyłem o idei ciepła, zimna i tym podobnych; przeciwnie, ponieważ jest ona jak najbardziej jasna i wyraźna i więcej ma w sobie rzeczywistości obiektywnej niż każda inna, to żadna nie jest sama z siebie bardziej praw dziwa ani w mniejszym stopniu podległa podejrzeniu o fałszywość . Jest - powiadam - ta idea bytu najbardziej doskonałego i nieskończonego 46
4 7
48
49
5 0
4 5
„substancji" - w tekście francuskim: „i jak gdyby szaty, w których zjawia się nam substancja cielesna" 4 6
„substancję" - w tekście francuskim: „substancję wieczną, niezmienną"
4 7
„wielkie" - w tekście francuskim: „wielkie i tak znamienite" „do wniosku ... istnieje" - w tekście francuskim: „koniecznie do wniosku, że Bóg istnieje" „własne moje braki" - w tekście francuskim: „braki mojej natury" 4 8
4 9
5 0
„o fałszywość" - w tekście francuskim: „o błąd i fałszywość"
67
Medytacja III
w najwyższym stopniu prawdziwa; bo chociaż może można by sobie po myśleć, że taki byt nie istnieje, to nie można sobie pomyśleć, że jego idea nie przedstawia mi niczego rzeczywistego, jak to przedtem powiedziałem o idei zimna. A także jest w najwyższym stopniu jasna i wyraźna, al bowiem wszystko to, co ujmuję jasno i wyraźnie jako rzeczywiste, praw dziwe i w pewien sposób doskonałe, to w całości w niej się zawiera l Co wcale nie przeszkadza, że mogę nie rozumieć tego, co nieskończone; albo że są w Bogu niezliczone rzeczy, których w żaden sposób nie mogę ani zrozumieć, ani może nawet myślą dotknąć; bo już w naturze tego, co nieskończone, leży to, że ja - jako skończony - nie ogarniam go i wy starczy, żebym właśnie to zrozumiał i sądził, że to wszystko, co ujmuję jasno i w y r a ź n i e i co - jak wiem - zawiera pewną doskonałość, a także może jeszcze bardzo wiele innych rzeczy, których nie znam, jest w Bogu formalnie albo eminentnie, to - jak mówię - wystarczy, aby idea, którą mam o nim, była najprawdziwszą, najjaśniejszą i najwyraźniejszą ze wszyst kich, jakie posiadam. Ale może jestem czymś więcej, niż to sam pojmuję, i wszystkie owe doskonałości, które przypisuję Bogu, znajdują się jakoś potencjalnie we mnie, chociaż się jeszcze nie ujawniły i nie zaktualizowały. Sam przecież 47 doświadczam, że moje poznanie stopniowo wzrasta ; i nie widzę, co by mogło stanąć na przeszkodzie, by tak wzrastało coraz bardziej i bardziej aż do nieskończoności - i dlaczego bym nie mógł przy pomocy tak wzmożonego poznania osiągnąć wszystkich innych doskonałości Boga - i dlaczegóż by w końcu ta zdolność do osiągnięcia owych doskonałości, skoro już jest we mnie, nie wystarczała do wytwarzania ich i d e i ? A tymczasem to wszystko jest niemożliwe, bo po pierwsze, gdyby nawet było prawdą, że moje poznanie wzrasta stopniowo i że wiele rze czy jest we mnie potencjalnie, które jeszcze nie stały się aktualnymi, to nic z tego nie odnosi się do idei Boga, w której przecież niczego w ogóle nie ma potencjalnie , bo właśnie samo to stopniowe wzrastanie jest 51
5
5 3
54
55
5 6
57
5 8
59
5 1
„w najwyższym stopniu" - w tekście francuskim: „bardzo" „zawiera" - w tekście francuskim: „całkowicie zawiera i zamyka" „że ... go" - w tekście francuskim: „że moja natura skończona i ograniczona nie może go pojąć" 5 2
5 3
5 4
„jasno i wyraźnie" - w tekście francuskim: „jasno"
5 5
„wzrasta" - w tekście francuskim: „wzrasta i doskonali się"
5 6
„wzmożonego" - w tekście francuskim: „nie ... idei" - w tekście francuskim: „nie „A tymczasem" - w tekście francuskim: rzeniu poznaję, że" „potencjalnie" - w tekście francuskim: aktualnie i istotnie" 5 7
5 8
5 9
„wzmożonego i wydoskonalonego" mogła wycisnąć tu i wprowadzić ich idei" „A tymczasem przy nieco bliższym wej „potencjalnie, lecz wszystko jest w niej
68
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
najpewniejszym dowodem niedoskonałości. Po drugie, chociażby moje poznanie stale coraz bardziej i bardziej wzrastało, to niemniej rozumiem, że nie stałoby się przez to aktualnie (actu) nieskończone, bo nigdy nie dojdzie do tego [stopnia doskonałości], by nie było zdolne do jeszcze większego przyrostu. O Bogu zaś sądzę, że jest aktualnie nieskończony tak dalece, że do jego doskonałości niczego już dodać nie można. A w końcu pojmuję (percipió), że obiektywne istnienie idei nie może pochodzić od samego tylko istnienia potencjalnego, co właściwie mówiąc jest niczym, lecz tylko od istnienia aktualnego lub formalnego. I zaiste niczego w tym wszystkim nie ma, co by nie było oczywiste dzięki światłu przyrodzonemu dla tych, którzy pilnie to rozważą. Ale gdy mniej uważam i obrazy rzeczy zmysłowych przyćmiewają bystrość mego umysłu, to nie tak łatwo sobie przypomnę, dlaczego idea istoty (ens) doskonalszej ode mnie musi koniecznie pochodzić od jakiegoś bytu napraw48 dę doskonalszego. Można się dalej p y t a ć , czy mógłbym istnieć ja sam, mający tę ideę, gdyby nie istniał żaden taki byt. Od kogóż więc pochodziłbym? Oczywiście , od siebie albo od rodzi ców, albo od czegoś innego mniej doskonałego od Boga, bo przecież nie można sobie pomyśleć ani wymyślić niczego doskonalszego ani nawet równie doskonałego jak On. Gdybym jednak sam od siebie pochodził , to nie miałbym ani wątpliwości, ani pragnień, ani w ogóle żadnych bra ków, bo wyposażyłbym się we wszystkie doskonałości, których jakaś idea jest we mnie, i w ten sposób sam byłbym Bogiem. I nie powinienem sądzić, że może trudniej byłoby mi osiągnąć to, czego mi brak, niż to, co już jest we mnie, albowiem przeciwnie, jest oczywiste, że znacznie trudniej by było, bym ja, to jest rzecz, czyli substancja myśląca, powstał z niczego, aniżelibym osiągnął poznanie wielu rzeczy nie znanych mi, będących tylko przypadłościami (accidentia) owej substancji.lA z pewnością nie odmawiał bym sobie tego, co można łatwiej osiągnąć , gdybym tamto, które jest czymś większym miał sam od siebie. A także żadnej z tych rzeczy, które 60
61
62
6 3
64
65
6 6
6 0
6 1
„jego doskonałości" - w tekście francuskim: „jego najwyższej doskonałości" „istnienia" - w tekście francuskim: „istnienia jakiegoś bytu"
6 2
„Można ... pytać" - w tekście francuskim: „Dlatego chcę to tutaj pominąć, a roz ważyć" „Oczywiście" - w tekście francuskim: „Może" „Gdybym ... pochodził" - w tekście francuskim: „Gdybym jednak był niezależny od każdej innej przyczyny i sam od siebie pochodził" „osiągnąć" - w tekście francuskim: „osiągnąć, tzn. wielu poznań, których moja natura jest pozbawiona" 6 3
6 4
6 5
6 6
„większym" - w tekście francuskim: „większym, tzn. gdybym był sprawcą swego urodzenia i swego istnienia"
69
Medytacja III
ujmuję jako zawarte w idei Boga, skoro żadna nie wydaje mi się trud niejszą do osiągnięcia. Gdyby jednak któraś była taka, to z pewnością także by mi się wydawała trudniejszą - gdybym inne rzeczy, które po siadam, miał od siebie - ponieważ tu doświadczałbym, że moc moja jest ograniczona. Nie uniknę też siły przekonywającej tych argumentów, gdy przyjmę, że może zawsze istniałem taki, jaki teraz jestem, jak gdyby z tego miało wyniknąć, że nie należy szukać już żadnego sprawcy mojego istnienia . Ponieważ bowiem cały okres życia można podzielić na niezliczone części, które jedne od drugich w żaden sposób nie są zależne, więc z tego, że przed 49 chwilą istniałem, nie wynika, że muszę teraz istnieć, chyba że jakaś przy czyna mnie na tę chwilę jak gdyby na nowo stworzy, to jest mnie zacho wa. Albowiem jasne j e s t dla tych, co badają naturę trwania, że takiej samej siły i czynności potrzeba, by jakąś rzecz zachować w poszczegól nych momentach, w których trwa, jakiej by potrzeba, aby ją na nowo stworzyć, gdyby dotychczas nie istniała; tak że to, iż zachowywanie różni się od stworzenia tylko pojęciowo, należy też do tego, co jest oczywiste dzięki przyrodzonemu światłu rozumu. Muszę się więc sam siebie zapytać, czy posiadam jakąś moc , przez którą mógłbym sprawić, abym ja, ten który teraz jestem, mógł istnieć także za chwilę. Bo skoro nie jestem niczym innym jak tylko rzeczą myślącą albo przynaj mniej, gdy mówię teraz dokładnie o tej tylko części mojego ja, która jest rzeczą myślącą, to bez wątpienia byłbym świadomy tej mocy, gdyby ona była we m n i e . A tymczasem nie znajduję niczego takiego [w sobie], i stąd najoczywiściej poznaję, że jestem zależny od jakiegoś różnego ode mnie bytu. Może jednak ów byt nie jest Bogiem i ja pochodzę od rodziców albo od jakichś innych przyczyn mniej doskonałych niż Bóg? Tymczasem , jak już przedtem powiedziałem, jest rzeczą oczywistą, że przynajmniej tyle rzeczywistości musi być w przyczynie, ile jej jest w skutku. A ponieważ jestem rzeczą myślącą i posiadam jakąś ideę Boga, to należy przyznać, że cokolwiek by się w końcu przyjęło za przyczynę mego istnienia, jest ona także rzeczą myślącą i posiada ideę tych wszystkich doskonałości, które przypisuję B o g u . I znów o nią można by pytać, czy pochodzi od siebie 67
68
6 9
70
71
72
6 7
„z tego ... istnienia" - w tekście francuskim: „to nie pozwalało poznać, że jest rzeczą konieczną, by Bóg był sprawcą mego istnienia" 6 8
„jasne jest" - w tekście francuskim: „jasne jest i wielce oczywiste"
6 9
„jakąś moc" - w tekście francuskim: „jakąś moc i jakąś taką zaletę"
7 0
„byłbym ... we mnie" - w tekście francuskim: „co najmniej gdyby jakaś taka moc była we mnie, musiałbym o tym myśleć i zdawać sobie z tego sprawę" 7 1
7 2
„Tymczasem" - w tekście francuskim: „Ale tak być nie może, gdyż" „Bogu" - w tekście francuskim: „naturze Boskiej"
70
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
samej, czy od jakiejś innej przyczyny; bo jeżeli od siebie samej, to wynika z tego, co powiedziałem, że ona sama jest Bogiem. Bez wątpienia bowiem, 50 jeżeli jest w niej moc istnienia samej przez się, to jest w niej też moc posiadania aktualnie tych wszystkich doskonałości, których ideę ma w sobie, tzn. wszystkich, które - wedle mego pojmowania - są w Bogu. Jeżeli zaś pochodzi od innej przyczyny, to znów w ten sam sposób można pytać o tę drugą, czy istnieje sama z siebie, czy z innej przyczyny, dopóki nie dojdzie się w końcu do ostatniej przyczyny, którą będzie Bóg. Jest bo wiem dostatecznie widoczne, że nie można w ten sposób postępować w nieskończoność, zwłaszcza że nie chodzi tu tylko o przyczynę, która mnie niegdyś stworzyła, lecz przede wszystkim także o tę, która mnie obecnie zachowuje. Nie można też wyobrazić sobie, że może więcej przyczyn częściowych złożyło się na moje powstanie i od jednej otrzymałem ideę jednej z do skonałości, które przypisuję Bogu, od drugiej ideę innej doskonałości, tak że wprawdzie wszystkie owe doskonałości gdzieś we wszechświecie się znajdują, ale nie wszystkie razem złączone w jakiejś jedności , która by była Bogiem. Jest bowiem przeciwnie: jedność, prostota, czyli nierozłączność wszystkiego, co jest w Bogu, jest właśnie jedną z zasadniczych doskonało ści, które są w Nim według mego pojęcia. I z pewnością nie mogła powstać we mnie idea tej jedności wszystkich doskonałości z żadnej takiej przy czyny, od której bym nie otrzymał także idei innych doskonałości. Nie mogła bowiem sprawić, abym pojął, że idee owe są razem połączone i nierozdzielne, gdyby równocześnie nie sprawiła, bym poznał, co to za idee . Co się zaś w końcu tyczy rodziców, to choć wszystko może być praw dą, co kiedykolwiek o nich sądziłem, jednak bynajmniej oni mnie nie zachowują, a także w żaden sposób mnie nie stworzyli jako rzeczy myślą cej, lecz tylko włożyli pewne dyspozycje w tę materię, w której, jak sądziłem, tkwię ja, czyli mój umysł, bo jego tylko uważam teraz za siebie. 51 I dlatego nie może tu już powstać żadna trudność, lecz w ogóle trzeba dojść do wniosku, że już to samo, iż ja istnieję i posiadam ideę bytu najdoskonalszego, to jest Boga, dowodzi jak najoczywiściej, że Bóg tak że istnieje. Pozostaje mi jeszcze tylko zbadać, w jaki sposób otrzymałem ową ideę od Boga . Bo nie otrzymałem jej ani przy pomocy zmysłów, ani też nigdy 73
74
75
7 6
7 7
7 3
„jedności" - w tekście francuskim: „w jakiejś jednej tylko" „jedności" - w tekście francuskim: „jedności i nagromadzenia" „bym poznał, co to za idee" - w tekście francuskim: „bym wiedział, czym one były, i bym w jakiś sposób poznał wszystkie" „powstać" - w tekście francuskim: „powstać ze względu na nich" „ową ideę od Boga" - w tekście francuskim: „ową ideę" 7 4
7 5
7 6
7 7
71
Medytacja III
nie przyszła do mnie niespodzianie, jak zazwyczaj idee rzeczy zmysłowych, kiedy się te rzeczy narzucają, względnie wydają narzucać zewnętrznym organom zmysłów. Nie utworzyłem jej też sam, bo nie mogę niczego zgoła z niej ująć ani niczego do niej dodać. Wobec tego nie pozostaje nic inne go, jak przyjąć, że jest mi wrodzona, tak samo, jak mi jest również wrodzona idea mnie samego. I naprawdę nie ma w tym nic dziwnego, że Bóg stwarzając mnie zaszczepił we mnie tę ideę, by była jak gdyby zna kiem, którym artysta naznaczył swoje dzieło. Nie trzeba też wcale, by ten znak był czymś różnym od samego dzieła, lecz na podstawie tego tylko, że Bóg mnie stworzył, jest bardzo wiarogodne, że mnie stworzył w pe wien sposób na obraz i podobieństwo swoje i że to podobieństwo, które zawiera ideę Boga, ujmuję przy pomocy tej samej zdolności, przez którą ujmuję siebie samego. To znaczy, że gdy skieruję uwagę na siebie samego, to nie tylko pojmuję, że jestem rzeczą niezupełną i zależną od kogoś innego, rzeczą, która dąży nieograniczenie do czegoś coraz większego, czyli lepszego , lecz pojmuję także równocześnie, że ten, od którego jestem zależny, posiada te wszystkie rzeczy w i ę k s z e nie w jakiś sposób nieokre ślony i potencjalny tylko, lecz rzeczywiście ma je w sobie w stopniu nieograniczonym , a przeto jest Bogiem. Cała siła tego d o w o d u polega na tym, że uznaję, iż nie byłoby możliwe, żebym był takiej natury, jakiej jestem, a mianowicie takiej, że mam w sobie ideę Boga, gdyby nie istniał naprawdę Bóg. Ten sam Bóg 52 - powiadam - którego idea jest we mnie, tzn. posiadający te wszystkie doskonałości, których wprawdzie nie mogę pojąć, lecz zaledwie tylko w jakiś sposób zbliżyć się do nich myślą - i który nie podlega żadnym b r a k o m . Z tego dostatecznie wynika, że nie może On być zwodzicielem, bo oczywiste jest dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że wszel kie oszustwo i wszelkie zwodzenie ma źródło w jakimś braku. Zanim jednak zbadam to dokładniej i zarazem przejdę do rozważania innych prawd, które stąd można wysnuć, chciałbym zatrzymać się jakiś czas na kontemplacji Boga, rozważyć J e g o przymioty i oglądać, po78
79
80
81
82
83
84
7 8
85
„niezupełną" - w tekście francuskim: „niedoskonałą i niezupełną" „lepszego" - w tekście francuskim: „lepszego, czym nie jestem" „te ... większe" - w tekście francuskim: „wszystkie te rzeczy wielkie, do których dążę i których idee w sobie znajduję" „w stopniu nieograniczonym" - w tekście francuskim: „aktualnie i w sposób nie skończony" „dowodu" - w tekście francuskim: „dowodu, k t ó r y m posłużyłem się tu celem udowodnienia istnienia Boga" „brakom" - w tekście francuskim: „brakom i któremu obce jest wszystko, co ce chuje jakąś niedoskonałość" „kontemplacji" - w tekście francuskim: „kontemplacji najdoskonalszego" Jego" tekście francuskim: „Jego cudowne" 7 9
8 0
8 1
8 2
8 3
8 4
8 5
w
72
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
86
dziwiąc i uwielbiać p i ę k n o tego niezmierzonego światła, tyle, ile potrafi znieść wzrok mojego przyćmionego umysłu. Tak bowiem, jak nas uczy wiara, że na samym jedynie oglądaniu boskiego majestatu polega najwyż sza szczęśliwość przyszłego życia, tak też doświadczamy, że to oglądanie , chociaż o wiele mniej doskonałe, może nam dać najwyższą rozkosz, do jakiej w tym życiu jesteśmy zdolni. 87
8 8
„uwielbiać piękno" - w tekście francuskim: „uwielbiać niezrównane piękno" „przyćmionego" - w tekście francuskim: „w pewnej mierze oślepionego nimi" „to oglądanie" - w tekście francuskim: „tego rodzaju medytacje"
MEDYTACJA
IV
O PRAWDZIE I FAŁSZU W tych ostatnich dniach tak przywykłem do odwracania mego umy słu od zmysłów i tak dokładnie spostrzegłem; że bardzo niewiele pojmuje się prawdziwie z tego, co dotyczy rzeczy cielesnych, o wiele więcej 53 poznaje się prawd o umyśle ludzkim, a jeszcze więcej o Bogu - że teraz bez najmniejszych trudności odwrócę myśl moją od rzeczy wyobrażalnych ku rzeczom dającym się ująć tylko rozumem i oddzielonym od wszelkiej materii. I rzeczywiście idea umysłu ludzkiego, którą posiadam, jako idea rzeczy myślącej, nierozciągłej na długość, szerokość i głębokość i nie ma jącej niczego z przymiotów ciała, jest o wiele bardziej wyraźna niż idea jakiejkolwiek rzeczy cielesnej. A kiedy biorę pod uwagę, że mam wątpli wości, czyli że jestem rzeczą niedoskonałą (incompleta) i zależną, narzuca mi się wtedy bardzo jasna i wyraźna idea bytu niezależnego i doskonałe go, tj. Boga; i na tej jednej podstawie, że taka idea jest we mnie, czy też, że ja - mający taką ideę - istnieję, dochodzę do tak oczywistego wniosku, iż Bóg także istnieje i że od Niego zależy w każdym poszczególnym momencie całe moje istnienie, iż wierzę, że umysł ludzki niczego nie może poznać z większą oczywistością i pewnością. I już wydaje mi się, że widzę jakąś drogę, która doprowadzi od tego rozważania prawdziwego Boga, w którym są ukryte wszystkie skarby wiedzy i mądrości, do. poznania wszystkich innych rzeczy Przede wszystkim bowiem poznaję, że jest niemożliwością, by Bóg mnie kiedykolwiek zwodził, bo w każdym zwodzeniu czy podejściu jest coś niedoskonałego; i choćby się wydawało, że móc zwodzie: jest oznaką bystrości czy mocy, to chcieć zwodzić dowodzi niewątpliwije, złośliwości albo słabości i, co za tym idzie, nie może dotyczyć Boga. Następnie doświadczam, że jest jwe mnie pewna zdolność wydawania sądu, którą z pewnością otrzymałem od Boga, tak jak I wszystko inne, co 1
2
3
1
„prawdziwie" - w tekście francuskim: „w sposób pewny"
2
„Bóg także istnieje" - w tekście francuskim: „Bóg istnieje"
3
„rzeczy" - w tekście francuskim: „rzeczy wszechświata"
74
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jest we mnie, a że On nie chce mnie oszukiwać, to na pewno ta zdolność, którą mi dał, nie jest tego rodzaju, bym mógł kiedykolwiek błądzić, posługując się nią w sposób właściwy. Nie pozostałaby też co do tego żadna wątpliwość, gdyby się nie wy dawało, że stąd wynika, iż nie mógłbym nigdy błądzić. Bo skoro wszyst ko, co jest we mnie, mam od Boga, a On nie dałby mi żadnej możliwości błądzenia, to - jak się zdaje - nie mógłbym nigdy zbłądzić. Toteż dopóki myślę tylko o Bogu i cały się ku Niemu zwracam, nie znajduję żadnej przyczyny błędu ani fałszywości. Lecz potem, wracając do siebie doświad czam tego, że przecież podlegam niezliczonym błędom, i szukając ich przyczyny spostrzegam, że narzuca mi się nie tylko realna i pozytywna idea Boga, czyli bytu najdoskonalszego, lecz także - jeśli tak można po wiedzieć - jakaś negatywna idea niczego, czyli tego, co jest najbardziej od dalone od wszelkiej doskonałości. Że więc jestem jakby czymś pośrednim między Bogiem a niczym, czyli tak umieszczony między najwyższym bytem a niebytem, że o ile chodzi o pochodzenie od najwyższego bytu, to nie ma we mnie wprawdzie niczego, co by mnie mogło prowadzić do fałszu czy błędu, lecz o ile także w jakiś sposób mam udział w niczym, czyli w niebycie, tzn. o ile sam nie jestem najwyższym bytem i bardzo wielu rzeczy mi brak, to nie jest niczym dziwnym , że podlegam błędom. Tak więc poznaję (intelligo) z całą pewnością, że błąd sam w sobie nie jest niczym realnym i zależnym od Boga, lecz jest tylko pewnym brakiem; że więc do tego, abym błądził, nie potrzeba mi jakiejś zdolności danej mi w tym właśnie celu od Boga, lecz to, iż mi się zdarza błądzić, pochodzi stąd, że zdolność wydawania prawdziwego sądu dana mi przez Niego nie jest we mnie nieskończona. A jednak to mnie jeszcze niezupełnie zadowala, ponieważ błąd nie jest czystą negacją, lecz pozbawieniem czy też brakiem pewnego poznania które by powinno jakoś we mnie się znajdować. A rozpatrując uważnie naturę Boga, nie wydaje się możliwym, by obdarzył mnie jakąś zdolno ścią, która by nie była w swoim rodzaju doskonałą, czyli pozbawioną jakiejś doskonałości, którą powinna mieć. Bo jeżeli jest prawdą, że im większy artysta, tym doskonalsze dzieła od niego pochodzą, to cóż by mogło być stworzone przez owego najwyższego twórcę wszystkich rzeczy, co by nie było pod każdym względem doskonałe? Bez wątpienia Bóg mógł mnie stworzyć takim, żebym się nigdy nie mylił; a także nie ma wątpliwości, 4
5
4
„i bardzo ... dziwnym" - w tekście francuskim: „i narażony jestem na nieskończoną ilość niedostatków tak, iż nie powinienem się dziwić" 5
„lecz ... które by" - w tekście francuskim: „tzn. brakiem czy niedostatkiem jakiejś doskonałości, która mi się nie należy, ale raczej pozbawieniem jakiegoś poznania, które - zdawałoby się - "
75
Medytacja IV 6
że zawsze chce tego, co najlepsze. Czy więc lepszym jest to, żebym się mylił, czy też, żebym się nie mylił? Gdy rozważam to uważniej, to najpierw nasuwa mi się myśl, że nie powinienem się dziwić, jeżeliby Bóg czynił coś, czego racji nie mógłbym pojąć; i że nie powinienem wątpić o Jego istnieniu z tego powodu, że może doświadczenie poucza mnie o czym innym, co do czego nie pojmu ję, dlaczego i w jaki sposób to uczynił. Skoro już mianowicie wiem, że moja natura jest bardzo słaba i ograniczona, Boga zaś natura niezmierzona, niezgłębiona i nieskończona, to wiem też na tej podstawie dokładnie, że w Jego mocy jest nieskończona ilość rzeczy, których przyczyn nie znam . I już na podstawie tej jednej racji dochodzę do przekonania, że cały ten rodzaj przyczyn, który się zwykle wyprowadza z celu, nie ma żadnego zastosowania w odniesieniu do przyrody (res physicae). Albowiem nie sądzę, bym mógł śledzić cele Boga, nie popełniając przez to zuchwalstwa. 7
8
9
Nasuwa mi się także myśl, że nie należy rozpatrywać każdego poszczęgólnego stworzenia z osobna, ilekroć badamy, czy dzieła Boga są dosko nałe, lecz cały wszechświat; bo to, co wydawałoby się, może nie bez słusz- 56 ności, bardzo niedoskonałym, gdyby istniało samo w świecie, to jest bardzo doskonałe, jeżeli posiada we wszechświecie rolę części. I chociaż od czasu, gdy postanowiłem wątpić o wszystkim, z całą pewnością poznałem tylko to, że ja istnieję i że Bóg istnieje, to jednak, stwierdziwszy niezmierzoną moc Boga, nie mogę zaprzeczyć, że wiele innych rzeczy przez Niego zostało stworzonych albo przynajmniej mogło zostać stworzonych, tak że ja we wszechświecie odgrywam rolę tylko części. 10
Przechodząc następnie do bliższego przyjrzenia się sobie i badając, jakie to są moje własne błędy (które już same dowodzą pewnej niedoskonałości mojej) - znajduję, że zależą one od współdziałania dwóch przyczyn, a to od mojej zdolności poznawania i zdolności wybierania (a facultate eligendi) czy też wolności decyzji (ab arbitrii libertate), tzn. od intelektu i za razem od woli. Przy pomocy bowiem samego intelektu ujmuję tylko te idee, o których mogę wydać s ą d , i tak też w intelekcie tak właśnie 11
6
7
„jest" - w tekście francuskim: „jest dla mnie" „powinienem wątpić" - w tekście francuskim: „powinienem przeto wątpić"
8
„przyczyn nie znam" - w tekście francuskim: „przyczyny przewyższają zasięg mego umysłu" „śledzić" - w tekście francuskim: „śledzić i usiłować wykryć" „niezmierzoną" - w tekście francuskim: „nieskończoną" 9
1 0
1 1
W przekładzie francuskim (autoryzowanym przez Descartes*a) zdanie to posiada następujące brzmienie: „Albowiem za pomocą samego rozumu ani nie stwierdzam, ani nie zaprzeczam żadnej rzeczy, lecz t y l k o pojmuję idee rzeczy, które mogę stwierdzić lub zaprzeczyć." (przyp. tłum.)
76
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
pojętym nie może się znaleźć żaden błąd we właściwym tego słowa zna czeniu. I choć może istnieje niezliczona ilość rzeczy, których idei żadnych nie posiadam , to jednak nie można właściwie powiedzieć, że zostałem ich pozbawiony, lecz tylko negatywnie, że ich nie mam. Nie mogę mia nowicie przytoczyć żadnej racji, by udowodnić, że Bóg powienien mi był dać większą zdolność poznania, niż mi dał. I chociaż Go uważam za nie wiem jak biegłego artystę, to jednak przeto nie sądzę, iż musiał obdarzyć każde poszczególnego swoje dzieło wszystkimi tymi doskonałościami, które mógł dać tylko niektórym. Nie mogę się też uskarżać, że otrzymałem od Boga wolę, czyli wol ność decyzji o niedostatetycznym zasięgu i doskonałości, bo wiem z doświadczenia, że rzeczywiście nie posiada ona żadnych granic. I wy daje mi się rzeczą ze wszech miar godną uwagi, że wszystko inne, co jest we mnie, nie jest ani tak wielkie, ani tak doskonałe, bym nie mógł po57 myśleć, że mogłoby być jeszcze większe czy doskonalsze. Bo gdy na przykład rozważam zdolność pojmowania , natychmiast stwierdzam, że posiadam ją w bardzo małym i ograniczonym stopniu i równocześnie stwarzam sobie ideę jakiejś innej zdolności znacznie większej, a nawet największej i nieskończonej. I na tej właśnie podstawie, że mogę sobie urobić jej ideę, pojmuję (percipió), że należy ona do natury Boga. W ten sam sposób rozważając pamięć czy wyobraźnię, czy jakąkolwiek inną zdolność, nie znajduję żadnej, która by we mnie nie była słaba i ograni czona, w Bogu zaś nieskończona . Jedynie tylko wolę, czyli wolność decyzji stwierdzam u siebie w tak wielkim stopniu, że nie znajduję idei niczego większego od niej; tak, że przede wszystkim, dzięki niej poznaję, iż jestem w pewnej mierze na obraz i podobieństwo Boga stworzony. Chociaż bowiem jest ona w Bogu bez porównania większa niż we mnie - i to zarówno pod względem poznania i mocy, które są z nią złączone i czynią ją samą silniejszą i skuteczniejszą, jak też pod względem przed miotu, ponieważ obejmuje więcej rzeczy - to jednak nie wydaje się wię kszą, jeżeli ją rozpatrywać samą w sobie w sposób formalny i dokładny. 12
13
1 4
15
16
1 7
1 2
„idei... posiadam" - w tekście francuskim: „żadnej idei nie ma w moim rozumie, to jednak nie można na tej podstawie orzec, że on został tych idei pozbawiony jako czegoś, co mu z natury winno przysługwać, lecz tylko, że ich nie posiada" 1 3
„większą" - w tekście francuskim: „większą i bardziej rozległą"
1 4
„że rzeczywiście nie posiada" - w tekście francuskim: „że jest tak nieokroślona i tak rozległa, która jest we mnie" 1 5
„zdolność pojmowania" - w tekście francuskim: „zdolność pojmowania, która jest we mnie" 1 6
1 7
„nieskończona" - w tekście francuskim: „niezmierzona i nieskończona" „wolę, czyli wolność decyzji stwierdzam" - w tekście francuskim: „wolę stwierdzam"
Medytacja
77
IV
Polega ona bowiem tylko na tym, że możemy to samo uczynić albo tego nie uczynić (tzn. potwierdzić lub zaprzeczyć, pójść za czymś albo unikać tego), albo raczej na tym tylko, że przystępujemy do potwierdzania lub zaprzeczania tego, czyli podążania za tym lub unikania tego, co nam intelekt przedkłada, w ten sposób, że czujemy przy tym, iż żadna siła zewnętrzna nas do tego nie zmusza. Nie trzeba bowiem na to, bym był wolnym, żebym mógł się przechylić ku jednej lub drugiej stronie ; lecz przeciwnie, im bardziej przechylę się ku jednej, czy to dlatego, że tu pojmuję jasno rację dobra i prawda, czy też, że Bóg tak kieruje najgłębszą 58 treścią mojej myśli, tym bardziej wolny jest mój wybór. Z pewnością też ani łaska Boska, ani poznanie przyrodzone nigdy nie umniejsza wolności, lecz przeciwnie, raczej pomnaża i wzmacnia. To niezdecydowanie zaś, któ rego doświadczam, gdy żadna racja nie skłania mnie ku tej raczej stronie niż drugiej, jest najniższym stopniem wolności i dowodzi tylko jakiegoś braku czy też negacji w poznaniu, a nie żadnej doskonałości . Bo gdybym_zawsze jasno widział, co jestj)rawdziwe i dobrej to nigdy bym się nie namyślał nad tym, jaki ma być mój sąd czy wybór, i tak byłbym wprawdzie zupełnie wolny, ale nigdy nie mógłbymi być nięzdecydowany . Na podstawie tego [wszystkiego] pojmuję (percipio), że zdolność chce nia, którą mam od Boga, rozważana sama w sobie też nie jest przyczyną moich błędów; jest bowiem w najwyższym stopniu rozległa i w swoim rodzaju doskonała. Ale nie jest nią też zdolność pojmowania , albowiem wszystko cokolwiek pojmuję, pojmuję bez wątpienia trafnie, skoro to że pojmuję - mam dane od Boga i tu nie może się zdarzyć, bym błądził. Skądże więc biorą się moje błędy? Otóż tylko stąd, że woli, mającej szer szy zasięg niż intelekt, nie utrzymuję w tych samych granicach, lecz rozciągam ją także na te sprawy, których nie pojmuję. A ona będąc co do nich niezdecydowana, łatwo zbacza z drogi prawdy i dobra ; i w taki to sposób powstają moje błędy i grzechy. Gdy na przykład rozważałem w tych dniach, czy cośkolwiek istnieje na świecie, i spostrzegłem, że z tego samego, iż to rozważałem, oczywi18
19
20
21
2 2
23
1 8
„żebym ... stronie" - w tekście francuskim: „abym był niezdecydowany względem w y b o r u jednej lub drugiej z rzeczy sobie przeciwnych" „braku ... doskonałości" - w tekście francuskim: „braku w poznaniu, a nie jakiejś doskonałości woli" 1 9
2 0
będąc 2 1
2 2
2 3
„wprawdzie ... niezdecydowany" - w tekście francuskim: „w pełni wolny, nigdy nie niezdecydowanym" „pojmuję" - w tekście francuskim: „poznaję" „pojmowania" - w tekście francuskim: „rozumienia albo pojmowania"
„łatwo ... dobra" - w tekście francuskim: „bardzo łatwo błądzi i wybiera zło jako dobro albo fałsz jako prawdę"
78
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
ście wynika, że ja istnieję, nie mogłem się powstrzymać od wydania sądu, 59 że to, co tak jasno pojmowałem, jest prawdą; nie dlatego, żeby mnie do tego zmusiła jakaś siła zewnętrzna, lecz dlatego, że wielka jasność pojmo wania (in intellectu) wywołała wielką skłonność mojej woli i tym bardziej dobrowolnie i swobodnie w to uwierzyłem, im mniej byłem w stosunku do tego niezdecydowany. Teraz zaś nie tylko wiem, że istnieję, o ile je stem jakąś rzeczą myślącą, ale ponadto narzuca mi się także pewna idea natury cielesnej i zdarza się , że mam wątpliwości, czy natura myśląca, która jest we mnie, czy raczej, którą ja sam jestem , jest inną od natury cielesnej, czy może obie są tym samym. I zakładam, że nie nasuwa mi się dotąd jeszcze żadna racja, która by mnie przekonała o jednym raczej niż o drugim; z pewnością tylko dlatego jestem niezdecydowany, czy mam którąś z tych ewentualności potwierdzić albo zaprzeczyć, czy też w ogóle nie wydawać o tym żadnego sądu. Ponadto to niezdecydowanie obejmuje nie tylko to, czego intelekt wcale nie poznaje, lecz w ogóle wszystko to, co intelekt nie dosyć wnikliwie poznaje wtedy właśnie, kiedy wola to rozważa. Bez względu na to bowiem, jak bardzo prawdopodobne domysły skłaniają mnie ku jednej stronie, to już samo poznanie, że to są tylko domysły, a nie pewne i nie budzące wątpliwości racje, wystarczy, by zgodę moją skierować ku stro nie przeciwnej. O tym dostatecznie przekonałem się w tych dniach, kiedy to przyjąłem za zupełnie fałszywe wszystko to, co przedtem uważałem za najbardziej prawdziwe i to z tego jedynego tylko powodu, iż zauważyłem, że można o tym w pewien sposób wątpić. Skoro więc powstrzymuję się od wydania sądu, gdy nie ujmuję dosyć jasno i wyraźnie, co jest prawdą , jest rzeczą jasną, że postępuję słusznie 1 nie błądzę; lecz gdy twierdzę lub przeczę , wtedy nie używam w spo sób należyty wolności decyzji. Jeżeli zwrócę się w stronę tego, co jest fał60 szywe, to oczywiście błądzę; jeżeli zaś w stronę przeciwną, to wprawdzie przypadkowo utrafię w prawdę, ale tym samym nie będę wolny od winy, ponieważ na mocy przyrodzonego światła rozumu jest oczywiste, że ujmowanie rozumem powinno zawsze wyprzedzać decyzję woli. I w tym właśnie niewłaściwym używaniu wolności decyzji zawiera się ów brak, 2 4
25
26
2 7
2 8
2 4
„i zdarza się" - w tekście francuskim: „i przez to zdarza się"
2 5
„którą ... jestem" - w tekście francuskim: „dzięki której jestem tym, czym jestem"
2 6
„co ... poznaje" - w tekście francuskim: „czego rozum nie odkrywa w sposób doskonale jasny" „gdy ... prawdą" - w tekście francuskim: „o jakiejś rzeczy, jeśli jej nie pojmuję dostatecznie jasno i wyraźnie" „lecz ... przeczę" - w tekście francuskim: „ale jeśli postanawiam przeczyć tej rzeczy lub o niej zapewniać" 2 7
2 8
79
Medytacja IV
który stanowi istotę (formam) błędu. Brak - powiadam - tkwi w samej czynności, o ile ona ode mnie pochodzi, a nie w zdolności, którą otrzy małem od Boga, a t a k ż e nie w czynności, o ile ona jest od Niego zależna. Albowiem nie mam żadnego powodu, by się skarżyć, że Bóg nie dał mi większej zdolności pojmowania czy też doskonalszego światła przyrodzonego, niż mi dał, bo to należy do natury intelektu skończonego, że wielu rzeczy nie pojmuje , a do natury intelektu stworzonego, że jest skończony; lecz przeciwnie powinienem Mu dziękować za wszystko, czym mnie obdarzył, nie będąc mi nigdy nic winien, nie sądzić zaś, że mnie pozbawił tego albo mi odebrał to, czego mi nie d a ł . Nie mam także powodu skarżyć się, że dał mi wolę o większym za sięgu niż rozum; skoro bowiem wola polega na jednej tylko rzeczy, i jakby niepodzielnej, to widocznie jej natura nie znosi, by cokolwiek można było od niej u j ą ć . 1 zaiste im większy jest jej zasięg, tym większe dzięki należą się temu, który mi ją dał. A wreszcie nie mam też powodu skarżyć się, że Bóg współdziała ze mną w wywoływaniu owych aktów woli, czy też owych sądów, w któ rych popełniam błędy; albowiem owe akty są w zupełności prawdziwe i dobre, o ile zależą od Boga, i to, że mogę je wzbudzać w sobie, jest pewnego rodzaju większą doskonałością, niż gdybym nie mógł. Brak zaś, na którym jedynie polega formalna przyczyna błędu i winy, nie wymaga 61 żadnego współdziałania Boga, ponieważ nie jest rzeczą i nie powinno się go nazywać, jeżeli się go odnosi do Boga jako przyczyny, pozbawieniem (privatio), lecz tylko negacją . Bo w rzeczywistości nie jest to żadną niedoskonałością Boga, że dał mi wolność uznania za prawdę lub nieuznania pewnych rzeczy, których jasnego i wyraźnego ujęcia nie dał memu intelektowi, lecz bez wątpienia jest to moją niedoskonałością, że nie robię dobrego użytku z owej wolności i wydaję sąd o rzeczach, które nienale życie pojmuję . Widzę jednak, że Bóg z łatwością mógł to sprawić, bym nigdy nie popełniał błędów, chociażbym pozostał wolny i posiadał skoń czone poznanie. Sprawiłby to mianowicie, gdyby dał rozumowi mojemu 29
30
31
32
3 3
34
35
2 9
„a także" - w tekście francuskim: „ani nawet"
3 0
„że ... pojmuje" - w tekście francuskim: „że nie pojmuje nieskończonej ilości rzeczy" „nie sądzić... dał" - w tekście francuskim: „i być bardzo dalekim od żywienia tak niesłusznych mniemań, by wyobrażać sobie, że pozbawił mnie innych doskonałości, których mi wcale nie dał albo że mi ich odmówił niesprawiedliwie" „ująć" - w tekście francuskim: „ująć, nie niszcząc jej" 3 1
3 2
3 3
3 4
„rzeczą" - w tekście francuskim: „jakąś rzeczą ani jakimś bytem"
„negacją" - w tekście francuskim: „negacją zgodnie ze znaczeniem, które się tym słowom nadaje w Szkole" „nienależycie pojmuję" - w tekście francuskim: „pojmuję tylko niejasno i niewyraźnie" 3 5
80
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jasne i wyraźne ujmowanie wszystkiego, co bym kiedykolwiek miał roz ważać, albo też, gdyby mi tak głęboko wrył w pamięć, że nie należy nigdy wydawać sądu o rzeczach, których nie pojmuję jasno i wyraźnie, że nie możliwe byłoby kiedykolwiek zapomnieć o tym. Z łatwością też pojmu ję, że rozważając siebie jako całość mógłbym być doskonalszy, niż teraz jestem, gdyby mnie takim Bóg stworzył . Niemniej jednak nie mogę za przeczyć, że większa doskonałość panowałaby jakoś we wszechświecie, gdyby pewne jego części były wolne od błędów, a inne nie, niż gdyby wszystkie były zupełnie podobne; nie mam też prawa się skarżyć, że Bóg chciał mnie mieć na świecie, jako osobę, która nie jest ani naj główniej sza, ani najdoskonalsza ze wszystkich. A poza tym, chociaż nie mogę od popełniania błędów powstrzymać się w ów pierwszy sposób, polegający na oczywistym ujmowaniu tego wszystkiego, co się ma rozważać, to jednak mogę ich unikać w ten drugi 62 sposób, polegający na utrwaleniu w pamięci tego tylko, że należy się powstrzymać od wydawania sądu, ilekroć prawdziwość jakiejś rzeczy nie jest jasna. Bo chociaż zdaję sobie sprawę z tej mojej słabości, że nie mógłbym zawsze tkwić niezmiennie przy jednej i tej samej myśli, mogę jednak osiągnąć przez uważne i często ponawiane rozważanie, abym za wsze o niej pamiętał, ilekroć zajdzie potrzeba, i w ten sposób nabył pew nego przyzwyczajenia niepopełniania błędów. Skoro więc na tym polega największa i naj główniej sza doskonałość człowieka, to - jak sądzę - niemały zysk osiągnąłem dzięki dzisiejszej medytacji, odkrywszy przyczynę błędu i fałszu: i zaiste nie może istnieć żadna inna przyczyna niż ta, którą wyłożyłem. Bo ile razy wydając sąd, trzymam na wodzy wolę tak, by tylko to obejmowała, co jej jasno i wy raźnie intelekt przedstawia, to wcale nie może się zdarzyć, bym błądził. Ponieważ każde jasne i wyraźne ujęcie jest bez wątpienia czymś (rzeczy wistym i pozytywnym) , a zatem nie może powstać z niczego, lecz Bóg musi być jego twórcą, ów Bóg najdoskonalszy - powiadam - którego istota wyklucza, by był zwodzicielem; dlatego każde jasne i wyraźne pojęcie jest niewątpliwie prawdziwe . Dzisiaj nauczyłem się też nie tylko tego, cze go się mam wystrzegać, by nigdy nie popełnić błędu, ale także tego, co 3 6
37
3 8
39
3 6
„siebie jako całość" - w tekście francuskim: „siebie samego, jak gdybym sam tylko był na świecie" 3 7
»gdyby ••• stworzył" - w tekście francuskim: „gdyby mnie Bóg takim stworzył, żebym się nigdy nie mylił" 3 8
Dodatek z tłumaczenia francuskiego z r. 1647, autoryzowanego przez Descartes'a (przyp. tłum.). 3 9
„każde ... prawdziwe" - w tekście francuskim: „trzeba wysnuć wniosek, że takie pojęcie lub taki sąd są prawdziwe"
Medytacja IV
81
należy czynić, by dotrzeć do prawdy. Osiągnę ją bowiem z pewnością, jeżeli tylko zwrócę dostatecznie baczną uwagę na wszystko, co doskonale pojmuję, i oddzielę to od pozostałych rzeczy, które chwytam w sposób bardziej mętny i niejasny. O to też będę się w przyszłości jak najusilniej starał.
MEDYTACJA
0
V
ISTOCIE R Z E C Z Y M A T E R I A L N Y C H
1 R A Z JESZCZE O B O G U , ŻE ISTNIEJE Wiele mi jeszcze pozostało do zbadania w sprawie przymiotów (attributa) Boga, wiele w sprawie natury mnie samego, czyli mego umysłu, lecz tym zajmę się może znów kiedy indziej. Teraz najpilniejszą rzeczą wydaje mi się (skoro już wiem, czego należy się wystrzegać i co czynić, by osią gnąć prawdę), abym spróbował wybrnąć z tych wątpliwości, w które pogrążyłem się w ostatnich dniach, i abym zobaczył, czy można mieć jakąś pewność co do rzeczy materialnych. Jednakże zanim przystąpię do zbadania, czy jakieś takie rzeczy istnieją poza mną, muszę rozważyć ich idee, o ile są w mojej myśli, i przyjrzeć się, które z nich są wyraźne, a które niewyraźne. Otóż wyraźnie wyobrażam sobie wielkość, którą filozofowie zwykle nazywają wielkością ciągłą, czyli rozciągłość na długość, szerokość i głę bokość tej wielkości, a raczej rzeczy tak a tak wielkiej. Wyliczam w n i e j rozmaite części i tym częściom przypisuję dowolne wielkości, kształty, położenie i ruchy, a t y m ruchom dowolny czas trwania. Wszystkie te rzeczy są mi znane i przejrzyste nie tylko, gdy je tak ogólnie rozważam, lecz oprócz tego wytężywszy uwagę, ujmuję niezliczoną ilość szczegółów, dotyczących kształtów, liczby, ruchu i tym podobnych, których prawdziwość jest tak jawna i tak zgodna z moją naturą, że skoro 64 tylko zaczynam je odkrywać, to nie tyle mi się zdaje, jak bym się czegoś nowego nauczył, ile raczej jak bym sobie przypominał coś, o czym już wcześniej wiedziałem. Innymi słowy, wydaje mi się, że po raz pierwszy zwróciłem uwagę na to, co od dawna we mnie było, chociaż nie zwracałem przedtem na to spojrzenia umysłu . 1
2
3
4
1
„sobie" - w tekście francuskim: „sobie przede wszystkim"
1
„w niej" - w tekście francuskim: „w niej ponadto"
3
„a tym" - w tekście francuskim: „a wreszcie tym"
4
„Innymi... umysłu." - w tekście francuskim: „To znaczy, że spostrzegam rzeczy, które
już były w moim umyśle, jakkolwiek nie zwracałem się dotąd myślą ku nim."
83
Medytacja V
I tutaj - jak sądzę - najbardziej godne zastanowienia jest to, że znaj duję w sobie niezliczoną ilość idei pewnych rzeczy, o których nie można powiedzieć, że są niczym, chociaż może nie istnieją nigdzie poza mną. A chociaż myślę w jakiś sposób o nich zależnie od mej woli, to jednak nie są przeze mnie wymyślone, lecz mają swoje prawdziwe i niezmienne natury. Gdy na przykład wyobrażam sobie trójkąt, to choć może taka fi gura nigdzie na świecie nie istnieje poza moją świadomością (extra me) ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wieczną, która ani nie została przeze mnie wymyślona, ani nie jest od mego umysłu zależna; wynika to z tego, że można udowodnić różne własności owego trójkąta, jak na przykład, że jego trzy kąty są równe dwom prostym, że naprzeciw największego jego kąta leży najdłuższy bok i tym podobne, które to własności teraz j a s n o poznaję, czy chcę, czy nie chcę, chociaż nigdy przedtem w żaden sposób nie myślałem o nich, gdy sobie wyobrażałem trójkąt. Wobec tego nie zo stały one przeze mnie wymyślone . A także nie zmienia to postaci rzeczy, jeśli powiadam, że owa idea trójkąta przyszła może do mnie od rzeczy zewnętrznych za pośrednic twem narządów zmysłowych, ponieważ niejednokrotnie widziałem cia ła o kształcie trójkątnym. Mogę bowiem przecie wymyślić niezliczoną ilość innych figur, co do których nie może istnieć żadne podejrzenie, że zostały mi kiedykolwiek dane przy pomocy zmysłów, a mimo to wy kazać rozmaite ich własności, tak samo jak przy trójkącie. Wszystkie one 65 z pewnością są prawdziwe, ponieważ jasno je poznaję i przez to samo są czymś, a nie czystym niczym. Jest bowiem oczywiste, że wszystko to, co jest prawdą, jest czymś. Już też obszernie wykazałem, że wszyst ko to jest prawdziwe, co j a s n o poznaję; a choćbym nawet tego nie wykazał, to z pewnością taka jest natura mego umysłu, że i tak nie mógłbym się na to nie zgodzić przynajmniej dopóty, dopóki to jasno ujmuję. Pamiętam też stale, że zawsze, nawet jeszcze przedtem, kiedy tak bardzo głęboko tkwiłem w przedmiotach zmysłowych, za najpewniejsze ze wszystkich uważałem te prawdy, które w sposób o c z y w i s t y pozna wałem o figurach lub o liczbach, albo inne należące do arytmetyki lub geometrii, czy w ogóle odnoszące się do czystej i abstrakcyjnej mate matyki. 5
6
7
8
9
10
5
„jest" - w tekście francuskim: „jest pod żadnym względem"
6
„jasno" - w tekście francuskim: „bardzo jasno i bardzo oczywiście"
7
»gdy sobie" - w tekście francuskim: „gdy sobie po raz pierwszy"
8
„wymyślone" - w tekście francuskim: „wymyślone i wynalezione" „jasno" - w tekście francuskim: „jasno i wyraźnie" „w sposób oczywisty" - w tekście francuskim: „jasno i wyraźnie"
9
1 0
84
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
A teraz, jeżeli z tego jedynie, że mogę ideę jakiejś rzeczy wyprowa dzić z mej myśli, wynika, iż wszystko, co ujmuję jasno i wyraźnie jako należące do owej rzeczy, rzeczywiście do niej należy, to czyż nie można by stąd zaczerpnąć dowodu wykazującego istnienie Boga? Z pewnością tak samo znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. A więc, choćby nie wszystko było prawdziwe , co w tych ostatnich dniach rozważałem, to istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiadały prawdy matematyczne . Co prawda, na pierwszy rzut oka nie jest to tak całkiem widoczne; lecz ma pewien pozór sofizmatu. Przywykłszy bowiem we wszystkich innych rzeczach rozróżniać istnienie (existentia) od istoty (essentia), łatwo siebie przekonuję, że można je też oddzielić od istoty Boga i w ten sposób można myśleć o Bogu, jako o nie istniejącym aktualnie . Lecz skoro uważniej się zastanowię, to staje się oczywistym, że tak samo nie można oddzielić istnienia od istoty Boga, jak nie można od istoty trójkąta oddzielić tego, że wielkość trzech jego kątów równa się dwóm prostym, albo od idei góry ideę doliny. Tak samo więc nie można pomyśleć sobie Boga (tj. bytu najdoskonalszego), któremu brak istnienia (a więc któremu brak jakiejś doskonałości), jak pomyśleć górę bez doliny. Chociaż jednak nie mógłbym sobie przedstawić nie istniejącego Boga, tak jak nie mógłbym sobie przedstawić góry bez doliny, to z pewnością ani z tego, że sobie przedstawiam górę z doliną, nie wynika, że jakaś góra istnieje na świecie, ani też z tego, że o Bogu myślę sobie jako o istniejącym, nie wynika jak mi się wydaje - że Bóg istnieje: bo moja myśl nie narzuca rzeczom żadnej konieczności. I tak jak sobie mogę wyobrazić skrzydlatego konia, chociaż żaden koń nie ma skrzydeł, tak może mogę Bogu dodać zmyślone istnienie, chociaż żaden Bóg nie istnieje. Otóż nie. Tu właśnie kryje się sofizmat ; bo z tego, że nie mogę pomyśleć góry bez doliny, nie wynika, że gdzieś góra i dolina istnieją, tylko że góra i dolina są nierozdzielne, bez względu na to, czy istnieją, czy nie istnieją. Z tego zaś, że Boga nie mogę sobie pomyśleć inaczej, jak tylko jako istniejącego, wynika, że istnienie jest 1 1
1 2
1 3
1 4
15
1 1
W y r a z u „aktualne" brak w 2. wydaniu (przyp. tłum.).
1 2
„choćby ... prawdziwe" - w tekście francuskim: „choćby nic z tego, do czego doszedłem w poprzednich Medytacjach nie okazało się prawdziwym" „prawdy matematyczne" - w tekście francuskim: „prawdy matematyczne, które dotyczą wyłącznie liczb i figur" W y r a z u „aktualnie" brak w 2 wydaniu (przyp. tłum.). „sofizmat" - w tekście francuskim: „sofizmat u k r y t y pod pozorem tego zarzutu" y
1 3
1 4
1 5
85
Medytacja V
nieodłączne od Boga, a zatem, że On rzeczywiście istnieje, nie dlatego ja koby moja myśl mogła to sprawić albo jakiejkolwiek rzeczy narzucić jakąś konieczność, lecz przeciwnie, ponieważ konieczność samej rzeczy, tj. konieczność istnienia Boga, skłania mnie, bym tak myślał. Nie jestem bowiem w możności pomyśleć sobie Boga bez istnienia (tj. bytu najdosko nalszego bez najwyższej doskonałości), tak jak mogę sobie wyobrazić konia ze skrzydłami lub bez skrzydeł. Nie można tu także powiedzieć, że koniecznie muszę przyjąć, iż Bóg istnieje, skoro przyjąłem, że posiada On wszelkie doskonałości, gdyż ist nienie jest jedną z nich, lecz że pierwsze założenie nie było konieczne. Podobnie nie jest konieczne, bym sądził, że wszelkie figury czworobocz ne można wpisać w koło. Ale przyjąwszy, że tak sądzę, musiałbym ko niecznie przyznać, że romb można wpisać w koło, co jest oczywiście fałszem . Bo chociaż nie jest konieczne, by mi się nasunęła kiedykolwiek jakaś myśl o Bogu, to jednak ilekroć zechcę myśleć o pierwszym i najdo skonalszym bycie i wydobyć jego ideę jak gdyby ze skarbca mojego umysłu, trzeba koniecznie, bym mu przypisał wszystkie doskonałości, choćbym nie wszystkie wtedy wyliczał i nie zajmował się poszczególnymi. I ta koniecz ność zupełnie wystarcza, bym później - zauważywszy, że istnienie jest doskonałością - doszedł do słusznego wniosku, że ten byt pierwszy i najdoskonalszy istnieje. Tak samo nie jest konieczne, bym sobie kie dykolwiek wyobrażał jakiś trójkąt, lecz ilekroć chcę rozważać figurę o prostych liniach, mającą tylko trzy kąty, muszę jej przyznać te własno ści, z których słusznie można wywnioskować, że jego trzy kąty nie są więk sze od dwóch prostych, chociażbym na to teraz nie zwrócił uwagi. Kiedy 68 zaś badam, które figury można wpisać w koło, to nie potrzeba zupełnie, bym sądził, że wszystkie czworoboczne do nich należą: przeciwnie, nie mogę czegoś takiego nawet wymyślić, dopóki nie chcę uznać niczego, czego jasno i wyraźnie nie pojmuję; jest zatem wielka różnica pomiędzy tego rodzaju fałszywymi założeniami, a prawdziwymi ideami, które mi są wrodzone, a z których pierwszą i główną jest idea Boga. Albowiem rze czywiście na różne sposoby pojmuję, że owa idea nie jest jakimś wymy słem zależnym od mego myślenia, lecz obrazem prawdziwej i niezmiennej natury. Mianowicie po pierwsze: ponieważ nie mogę wymyślić żadnej innej rzeczy, do której istoty należy istnienie, oprócz Boga jedynie. Po wtóre: ponieważ nie mogę sobie przedstawić dwóch albo więcej Bogów tego rodzaju; a przyjąwszy, że już jeden istnieje, jasno widzę, że musiał koniecz16
17
1 6
„co ... fałszem" - w tekście francuskim: „bo jest on figurą czworoboczną: i w ten
sposób będę zmuszony uznać rzecz fałszywą. Nie należy, mówię, tego przyjmować" 1 7
„najdoskonalszy" - w tekście francuskim: „najdoskonalszy rzeczywiście"
86
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie istnieć przedtem od wieków i że na wieki istnieć będzie. A w końcu dlatego, że ujmuję w Bogu wiele innych rzeczy, od których nie mogę niczego odjąć ani niczego w nich zmienić. Lecz zaprawdę, jakiegokolwiek w końcu sposobu dowodzenia użyję, zawsze wychodzi na to, że tylko to może mnie całkowicie przekonać, co jasno i wyraźnie ujmuję. I choć niejedno z tego, co tak ujmuję, jest dla każdego oczywiste, inne zaś rzeczy mogą odkryć tylko ci, którzy bliżej im się przyjrzą i dokładniej zbadają, to jednak skoro już są odkryte, uwa ża się je za nie mniej pewne od tamtych. Chociaż, na przykład, nie jest tak łatwo widoczne, że w trójkącie prostopadłym kwadrat podstawy jest 69 równy sumie kwadratów obu boków, jak oczywiste jest, że owa podsta wa leży naprzeciw największego kąta, to jednak, skoro raz się o tym przekonamy, wierzymy jednakowo w prawdziwość jednego jak i drugie go. Co się zaś tyczy Boga, to na pewno niczego bym pierwej ani łatwiej nie poznał niż Jego, gdyby mój umysł nie był przyćmiony przez przesą dy, a myśl moja nie była uporczywie zajęta obrazami rzeczy zmysłowych. Bo cóż jest samo przez się bardziej j a w n e jak to, że istnieje byt najwyż szy , czyli że istnieje Bóg, który sam jeden tylko posiada istotę związaną nierozłącznie z istnieniem . I chociaż trzeba było wytężonej uwagi, aby to pojąć, to jednak teraz jestem co do tego nie tylko równie pewny, jak co do wszystkich innych rzeczy, które mi się wydają najpewniejsze, lecz ponadto spostrzegam także, że pewność wszystkich innych rzeczy jest tak właśnie od tej sprawy zależna, że bez niej nigdy nie można by niczego wiedzieć w sposób doskonały. Chociaż to bowiem leży w mojej naturze, że nie mogę nie wierzyć, iż coś jest prawdziwe, dopóki to ujmuję bardzo jasno i wyraźnie, to jed nak leży także w mojej naturze, że nie mogę stale utrzymać spojrzenia mego umysłu na jednej i tej samej rzeczy, by ją jasno ujmować, i często wraca pamięć sądu dawniej wydanego. Więc gdy już więcej nie zwracam uwagi na racje, dla których rzecz tak osądziłem, mogą się nasunąć inne racje, które by mnie łatwo mogły odwieść od przyjętego poglądu, gdybym nie wiedział, że Bóg istnieje. W ten sposób nigdy bym nie posiadał o żadnej rzeczy prawdziwej i pewnej wiedzy, lecz tylko chwiejne i zmienne poglą dy. Tak na przykład, gdy rozważam naturę trójkąta, z pewnością najoczywiściej okazuje mi się jako obeznanemu z zasadami geometrii, że jego trzy kąty równają się dwom prostym; i nie mogę nie wierzyć, że to jest praw18
1 9
2 0
2 1
1 8
„jawne" - w tekście francuskim: „jasne i oczywiste" „najwyższy" - w tekście francuskim: „najwyższy i doskonały" „który ... z istnieniem" - w tekście francuskim: „w którego idei tylko zawarte jest konieczne lub wieczne istnienie i który w konsekwencji istnieje" „niej" - w tekście francuskim: „tego poznania" 1 9
2 0
2 1
Medytacja
87
V
dą, dopóki zwracam uwagę na dowód tego twierdzenia. Lecz skoro tylko 70 odwrócę od niego uwagę (mentis aciem), to chociaż jeszcze pamiętam, że zupełnie jasno to przejrzałem, może się łatwo zdarzyć, iż zacznę wątpić 0 prawdziwości tego twierdzenia, jeżelibym zaiste nie znał Boga. Bo mogę sobie tłumaczyć, że takim mnie już natura stworzyła, iż niekiedy błądzę w tym, co według mego zdania jak najoczywiściej ujmuję, pamiętając zwłaszcza, że często wiele rzeczy uważałem za prawdziwe i pewne, które później na podstawie innych racji osądziłem jako fałszywe . Skoro jednak poznałem (percepi), że Bóg istnieje, i ponieważ zarazem też zrozumiałem, że wszystko inne od Niego zależy oraz że On nie jest zwodzicielem, a stąd wysnułem wniosek, że wszystko to, co ujmuję jasno 1 wyraźnie, musi być koniecznie prawdziwe, w takim razie, chociażbym nie zwracał więcej uwagi na racje, na których podstawie to za prawdę uznałem, lecz tylko pamiętał, że ująłem to jasno i wyraźnie, to nie można by przytoczyć żadnej racji przeciwnej, która by mnie wpędziła w wątpli wość, lecz posiadałbym o tym prawdziwą i pewną wiedzę. I nie tylko 0 tym, lecz także o wszystkich innych twierdzeniach, o których pamię tam, że ich kiedyś dowiodłem, jak np. o twierdzeniach geometrycznych 1 podobnych. Bo cóż można mi teraz zarzucić ? Czy że takim zostałem stworzony, iż często popadam w błędy? Przecież już wiem, że nie mogę błądzić w tym, co wyraźnie (perspicue) pojmuję . Czy może, iż kiedy indziej uważałem za prawdziwe i pewne to, o czym później stwierdziłem, że jest fałszywe? Ależ ja niczego z tych rzeczy nie ujmowałem jasno i wyraźnie, lecz nie znając tej reguły prawdy wierzyłem w nie może na innej podstawie, która - jak później odkryłem - była mniej p e w n a . Cóż więc można powiedzieć? Czy nie to (co sam sobie niedawno zarzucałem), że ja może śnię lub że wszystko to, co teraz myślę, nie jest bardziej praw dziwe niż to, co się pojawia pogrążonemu we śnie? Ale to niczego nie zmienia, bo z pewnością, chociażbym nawet śnił, wszystko, co jest oczy- 71 wiste dla mego intelektu, jest całkowicie prawdziwe. Tak więc widzę j a s n o , że pewność i prawdziwość wszelkiej wiedzy zależy jedynie od poznania prawdziwego Boga, tak dalece, że nie mogłem o żadnej innej rzeczy posiadać doskonałej wiedzy, zanim nie poznałem Jego. 2 2
2 3
24
25
26
2 2
„jako fałszywe" - w tekście francuskim: „jako bezwzględnie fałszywe" „zarzucić" - w tekście francuskim: „zarzucić, by mnie zmusić do ponownego po dania ich w wątpliwość. Może powie ktoś, że taka jest moja natura, iż bardzo łatwo mogę się mylić" „błądzić ... pojmuję" - w tekście francuskim: „mylić się w sądach, których racje jasno poznałem" 2 3
2 4
2 5
„pewna" - w tekście francuskim: „pewna, niż sobie wówczas
2 6
„jasno" - w tekście francuskim: „bardzo jasno"
wyobrażałem"
88
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
2 7
Teraz z a ś mogę zdobyć dokładną znajomość i pewność niezliczonych p r a w d , zarówno o samym Bogu i o innych rzeczach rozumowi tylko dostępnych (res intellectuales), jak także o całej tej naturze cielesnej, która jest przedmiotem czystej matematyki . 28
29
2 7
2 8
„Teraz zaś" - w tekście francuskim: „Teraz zaś, gdy G o znam"
„dokładną ... prawd" - w tekście francuskim: „doskonałą znajomość, nieskończonej liczby rzeczy nie tylko tych, które są w nim, ale" 2 9
dotyczącą
„która ... matematyki" - w tekście francuskim: „o tyle, o ile może ona być przed miotem dowodów geometrów, którzy nie biorą pod uwagę jej istnienia"
MEDYTACJA
VI
O ISTNIENIU R Z E C Z Y M A T E R I A L N Y C H I O REALNEJ R Ó Ż N I C Y MIĘDZY UMYSŁEM A C I A Ł E M Pozostało mi jeszcze do zbadania, czy istnieją rzeczy materialne. Otóż wiem już przynajmniej to, że mogą one istnieć, o ile są przedmiotem czystej matematyki, ponieważ je jasno i wyraźnie ujmuję. Bez wątpienia bowiem jest w mocy Boga urzeczywistnić to wszystko, co ja jestem zdolny w ten sposób ująć. I tylko wówczas sądziłem, że On czegoś nie może uczynić, jeżeli się to sprzeciwiało mojemu wyraźnemu ujmowaniu. Poza tym wydaje się, że istnienie owych rzeczy materialnych wynika ze zdolności wyobra żania sobie, którą, jak tego doświadczam, posługuję się, ilekroć zajmuję się nimi. Gdy się bowiem uważniej rozważa, co to jest zdolność wyobraża nia, okazuje się, że jest to tylko pewne zastosowanie zdolności poznaw- 72 czej do ciała, które się jej bezpośrednio uobecnia, a wobec tego istnieje. Aby się to stało zupełnie jasnym, zbadam najpierw różnicę, jaka ist nieje między wyobrażaniem sobie a czystą czynnością intelektualną (mtellectio). Gdy sobie mianowicie wyobrażam na przykład trójkąt, to nie tylko pojmuję, że jest to figura ograniczona trzema liniami, lecz także widzę oczyma duszy (mens) te trzy linie jak gdyby obecne i to właśnie nazywam „wyobrażać sobie". Kiedy jednak chcę myśleć o tysiącoboku, to wprawdzie pojmuję równie dobrze, że jest to figura zbudowana z tysiąca kątów, jak pojmuję, że trójkąt jest figurą zbudowaną z trzech boków, lecz nie mogę w ten sam sposób owego tysiąca kątów sobie wyobrazić, czyli widzieć ich tak, jak gdyby były o b e c n e I chociaż wtedy, wskutek przyzwyczajenia, by zawsze sobie coś wyobrażać, ilekroć myślę o rzeczach cielesnych, przedstawiam sobie może niejasno jakąś figurę, to oczywiście nie jest ona tysiącokątem, ponieważ w niczym się nie różni od tej figury, którą bym sobie przedstawiał, gdybym myślał o dziesięciotysiącokącie czy o jakiejś innej figurze o bardzo wielkiej ilości kątów, i w niczym się ona nie przy czynia do rozpoznania tych właściwości, którymi się różni tysiącokąt od „obecne" - w tekście francuskim: „obecne, oczyma mego ducha"
90
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
innych wielokątów. Skoro jednak chodzi o pięciobok, to mogę wpraw dzie pojąć jego kształt tak jak kształt tysiącokąta bez pomocy wyobraźni, lecz mogę także wyobrazić go sobie, zwracając mianowicie spojrzenie mego umysłu na jego pięć kątów i zarazem na pole nimi zamknięte. I tu wy raźnie spostrzegam, że dla wyobrażenia sobie czegoś potrzeba mi szcze gólnego wysiłku ducha (animus), którego nie potrzebuję przy pojmowa niu czegoś; i ten nowy wysiłek ducha jasno pokazuje różnicę między wyobrażeniem sobie a czystą czynnością intelektualną. Ponadto spostrzegam, że owa władza (vis) wyobrażania, tkwiąca we mnie, o ile różni się od władzy pojmowania, nie jest wcale potrzebna dla istoty mnie samego, tj. mego umysłu; bo choćbym jej nie posiadał, bez wątpienia pozostałbym zupełnie ten sam, co teraz jestem. Z tego wynika - jak się zdaje - że jest ona zależną od jakiejś rzeczy różnej ode m n i e . Łatwo to pojmuję, że jeżeli istnieje jakieś ciało, z którym umysł jest tak związany , iż może się do woli zwracać ku niemu, by je jak gdyby oglą dać, to jest możliwe, że przez to samo wyobrażam sobie rzeczy cielesne. Tak, że ten sposób myślenia w tym tylko się różni od czystej czynności intelektualnej, że umysł przy pojmowaniu zwraca się jak gdyby do siebie samego i rozważa którąś z idei, będących w nim samym; przy wyobra żaniu zaś zwraca się ku ciału i w nim ogląda coś zgodnego z ideą przez siebie pojmowaną lub zmysłowo uchwyconą. Łatwo - powiadam - poj muję, że tak może powstać wyobrażenie, o ile istnieje ciało; a ponieważ nie nasuwa mi się żaden inny równie odpowiedni sposób wyjaśnienia, jak to wyobrażenie powstaje, wnoszę z tego z pewnym prawdopodobień stwem, że ciało istnieje. Lecz tylko z pewnym prawdopodobieństwem, i chociaż wszystko badam dokładnie, to nie widzę jednak jeszcze, by w tej wyraźnej idei natury cielesnej, którą znajduję w mojej wyobraźni, można się było dopatrzyć jakiegokolwiek argumentu, z którego by koniecz nie wynikało, że jakieś ciało istnieje. 2
3
4
Otóż oprócz owej natury cielesnej, która jest przedmiotem czystej matematyki , zwykłem sobie wyobrażać jednak wiele innych rzeczy, jak np. barwy, dźwięki, smaki, ból i tym podobne, chociaż żadnej z nich równie wyraźnie. A ponieważ ujmuję je lepiej zmysłami, od których za sprawą pamięci przeszły - jak się zdaje - do wyobraźni, muszę , abym swobodnie mógł je rozpatrzyć, rozważyć również tak samo wrażenia 5
6
2
„potrzebna" - w tekście francuskim: „konieczna"
3
„ode mnie" - w tekście francuskim: „od mego umysłu"
4
5
6
7
7
„związany" - w tekście francuskim: „związany i zjednoczony" „czystej matematyki" - w tekście francuskim: „geometrii" „od ... pamięci" - w tekście francuskim: „za których sprawą oraz za sprawą pamięci" „muszę" - w tekście francuskim: „sądzę, że dobrze jest"
91
Medytacja VI 8
zmysłowe i popatrzyć, czy z tego, co się ujmuje owym sposobem my ślenia , zwanym przeze mnie odczuwaniem zmysłowym, nie mógłbym ukuć jakiegoś niezbitego argumentu dla istnienia rzeczy cielesnych. Przede wszystkim przejdę raz jeszcze w myśli, jakie to są rzeczy, któ re dawniej, jako ujmowane przez zmysły, uważałem za prawdziwe i z ja kiego powodu uważałem je za takie; następnie rozważę przyczyny, dla których później zacząłem o nich wątpić, a w końcu zastanowię się, co mam 0 nich obecnie sądzić. Najpierw więc spostrzegłem, że mam głowę, ręce, nogi i inne członki, z których składa się to ciało, które uważałem jakby za część siebie same go, a może także jakby za siebie całego. Spostrzegłem też, że owo ciało znajduje się między licznymi innymi ciałami, które nań mogą oddziały wać w sposób korzystny lub niekorzystny i te korzystne działania oce niałem za pomocą pewnego wrażenia rozkoszy , niekorzystne zaś za po mocą wrażenia bólu. Oprócz bólu i r o z k o s z y odczuwałem też głód, pragnienie i inne pożądania tego rodzaju, a także pewne skłonności cie lesne do wesołości, do smutku, do gniewu i tym podobnych innych uczuć (affectus). Na zewnątrz zaś uświadamiałem sobie oprócz rozciągłości ciał, ich kształtów i ruchów, także ich twardość, ciepło i inne właściwości dotykowe, a dalej światło, barwy, zapachy, smaki i dźwięki, których 75 różnorodność pozwalała mi odróżnić od siebie niebo, ziemię, morza 1 wszystkie inne ciała. I rzeczywiście nie bez racji sądziłem na podstawie idei wszystkich tych właściwości, które się narzucały mej myśli i które je dynie odczuwałem właściwie i bezpośrednio, że odczuwam pewne rzeczy zupełnie różne od mojej myśli, a mianowicie ciała, od których owe idee pochodzą. Przekonałem się bowiem, że owe idee pojawiają się zupełnie bez mojej zgody, tak, że ani nie mogłem, choćbym chciał, spostrzegać zmy słowo żadnego przedmiotu, jeśli nie był obecny organom zmysłowym, ani nie mogłem nie spostrzegać, gdy był obecny. I ponieważ nadto idee ujęte przez zmysły były o wiele żywsze i dobitniejsze i w swoim rodzaju znacznie bardziej wyraźne od którejkolwiek z tych idei, które sam sobie tworzyłem w rozmyślaniach rozważnie i świadomie (sciens) lub które znajdowałem jak by wyryte w mojej pamięci, przeto wydawało mi się niemożliwym, by pochodziły ode mnie samego. Wobec czego mogły pochodzić tylko od jakichś innych rzeczy. A ponieważ nie posiadałem 9
10
11
12
8
9
1 0
1 1
„z tego ... ujmuje" - w tekście francuskim: „z idei, które zjawiają się w moim umyśle" tzn. świadomości (przyp. red.) „rozkoszy" - w tekście francuskim: „przyjemności czy rozkoszy"
„bólu i rozkoszy" - w tekście francuskim: „tej przyjemności i tego bólu" „sobie ... świadomie (sciens)" - w tekście francuskim: „sam z siebie mogłem wytwa rzać, rozmyślając" 1 2
92
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
żadnej znajomości tych rzeczy znikądinąd jak tylko z tych właśnie samych idei, musiało mi przyjść na myśl, że są one do nich podobne. Że zaś ponadto przypominałem sobie, iż wcześniej posługiwałem się zmysłami niż umy słem, i widziałem, że idee tworzone przeze mnie nie były tak wyraziste jak owe ujmowane przez zmysły, a bardzo często były złożone z ich części, z łatwością mogłem się utwierdzać w przekonaniu, że w ogóle żadnej idei nie miałem w intelekcie, której bym przedtem nie miał danej przez z m y s ł y . A także nie bez racji sądziłem, że to ciało, które z jakimś szcze gólnym uprawnieniem nazywałem swoim, bardziej należy do mnie niż jakiekolwiek inne. Nie mogłem bowiem nigdy oddzielić się od niego tak, jak od innych ciał; wszystkie pożądania i namiętności odczuwałem w nim i za nie. A wreszcie w jego częściach odczuwałem ból i dreszcz rozkoszy, a nie w innych, poza nim się znajdujących. Dlaczego jednak po tym, nie znanym mi bliżej, wrażeniu bólu na stępuje pewien smutek ducha (animi), a po wrażeniu rozkoszy pewna radość i dlaczego owe, nie dające się opisać, szczypanie żołądka, które nazywam głodem, upomina mnie, że należy przyjąć posiłek, a suchość gardła, że należy się napić i tak dalej - na to zaiste nie miałem innego wytłumaczenia jak tylko to, że natura mnie tak nauczyła. Nie ma bowiem żadnego podobieństwa (przynajmniej o ile ja to pojmuję) pomiędzy owym szczypaniem żołądka a chęcią jedzenia, czy też między odczuciem rzeczy sprawiającej ból a myślą o smutku, wywołanym tym odczuciem. Ale wy dawało mi się, że natura nauczyła mnie też wszystkiego innego, co sądzi łem o przedmiotach zmysłów, wcześniej bowiem przekonałem się, że one są takie, zanim rozważyłem jakiekolwiek racje, przy pomocy których moż na by tego właśnie dowieść. Później zaś liczne doświadczenia obaliły stopniowo całe moje zaufanie do zmysłów, ponieważ niekiedy wieże, które z daleka widziałem jako okrągłe, z bliska okazywały się kwadratowe i olbrzymie posągi, stojące na ich szczycie, wydawały mi się małymi, gdy patrzyłem na nie z ziemi. W niezliczonej też ilości takich wypadków przekonałem się, że sądy opar te na zmysłach zewnętrznych są błędne; ale nie tylko oparte na zmysłach zewnętrznych, lecz także wewnętrznych; bo cóż może być bardziej we wnętrzne od bólu? A słyszałem niekiedy od osób, którym amputowano nogę albo rękę, że wydawało im się i później nieraz, iż odczuwają ból w tej brakującej im części ciała. Dlatego wydawało mi się, że i ja nie mogę 13
14
15
1 3
„w intelekcie ... zmysły" - w tekście francuskim: „w moim umyśle, która by nie była wpierw przeszła przez moje zmysły" „bardziej" - w tekście francuskim: „bardziej swoiście i ściślej" 1 4
1 5
„Dlaczego" - w tekście francuskim: „Ale gdy rozpatrywałem dlaczego"
93
Medytacja VI
być zupełnie pewny, iż mnie jakiś członek boli, chociaż odczuwam w nim ból. Do tych powodów wątpienia dorzuciłem niedawno jeszcze dwa najbardziej ogólne. Pierwszy brzmiał: że o wszystkim, co do czego na jawie wierzyłem, iż to odczuwam, mogę także niekiedy we śnie sądzić to samo. A skoro nie wierzę, aby to, co zdawało mi się, że odczuwam we śnie, przychodziło do mnie od rzeczy zewnętrznych, nie widziałem powodu, dlaczego bym bardziej miał w to samo wierzyć, gdy idzie o to, co wydaje mi się, że odczuwam na jawie. Drugi głosił: że skoro nie znałem dotych czas sprawcy mego pochodzenia albo raczej udawałem, że go nie znam, nie widziałem żadnej przeszkody, dla której bym nie miał być przez naturę tak urządzony, iżbym błądził także w tym, co mi się wydawało najbar dziej prawdziwym. Co się zaś tyczy podstaw, na których dawniej opie rałem prawdziwość rzeczy zmysłowych, to nie było trudno na to odpo wiedzieć. Skoro bowiem natura zdawała się mnie skłaniać ku wielu rze czom, które rozum odradzał, sądziłem, że nie należy zbytnio ufać temu, czego nas natura uczy. I chociaż spostrzeżenia zmysłowe nie były za leżne od mojej woli, to jednak nie należało z tego - jak sądziłem - wy snuwać wniosku, że pochodzą one od rzeczy różnych ode mnie, boć przecież może ja sam mogę posiadać jakąś zdolność, choć dotychczas mi nie znaną - która jest ich sprawczynią . Teraz zaś, kiedy zaczynam lepiej poznawać siebie samego i sprawcę 78 mojego pochodzenia, sądzę, iż nie należy wprawdzie nierozważnie przyj mować wszystkiego, co wydaje mi się, że jest dane od zmysłów, ale też nie należy wszystkiego podawać w wątpliwość, I po pierwsze, ponieważ wiem, że wszystko to, co jasno i wyraźnie pojmuję, takim może być stworzone przez Boga, jakim ja to pojmuję, to wystarcza mi, iż mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez dru giej, po to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej, bo przynaj mniej B ó g może je urzeczywistnić oddzielnie. Nie ma też znaczenia, jaka władza to sprawia, iż uważa się je za różne . A następnie na podstawie tego tylko, iż wiem, że istnieję i że na razie niczego zgoła nie spostrze gam, co by należało do mojej natury czy istoty oprócz tego jednego tylko, że jestem rzeczą myślącą, słusznie dochodzę do wniosku, iż moja istota polega na tym jedynie, że jestem rzeczą myślącą. I chociaż może (a raczej 16
17
1 8
19
2 0
1 6
„spostrzeżenia zmysłowe" - w tekście francuskim: „idee, które otrzymuję za pośred nictwem zmysłów" 1 7
„sprawczynią" - w tekście francuskim: „przyczyną i wywołuje je"
1 8
„i" - w tekście francuskim: „i odkrywać"
1 9
„Bóg" - w tekście francuskim: „Bóg swą wszechmocą" „jaka ... różne" - w tekście francuskim: „jaka moc dokonuje tego rozłączenia, by mnie zmusić do uważania ich za różne" 2 0
94
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
na pewno - jak to później powiem) posiadam ciało, które ze mną jest bardzo ściśle złączone, niemniej jednak jest rzeczą pewną, że zaiste ja jestem czymś różnym od mego ciała i bez niego mogę istnieć - ponieważ z jednej strony posiadam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako rzeczy myślącej tylko, a nie rozciągłej, a z drugiej strony wyraźną ideę ciała jako rzeczy rozciągłej tylko, a nie myślącej. Ponadto znajduję w sobie zdolności do pewnych szczególnych odmian myślenia : na przykład zdolność wyobrażania i odczuwania, bez których mogę pojmować siebie całego jasno i wyraźnie, ale nie mogę na odwrót pojmować ich bez siebie, to jest bez substancji rozumnej, w której tkwią. Zawierają bowiem w swoim formalnym pojęciu pewien rodzaj czynno ści intelektualnej, z czego wnoszę (percipió), że różnią się one ode mnie tak, jak modi od r z e c z y . Znajduję jeszcze pewne inne zdolności, jak zdolność zmieniania miejsca, przyjmowania różnych postaci i tym podob79 ne. Zdolności tych wprawdzie, tak jak i poprzednich, nie można pojąć w oderwaniu od jakiejś substancji, w której tkwią i bez której wskutek tego nie mogą istnieć, lecz co do nich, jest rzeczą oczywistą, że o ile one ist nieją, muszą tkwić w substancji cielesnej: czyli rozciągłej, a nie w rozum nej, ponieważ w ich jasnym i wyraźnym pojęciu zawiera się pewna roz ciągłość, a nie zawiera się nic wcale z czynności intelektualnej. Jest jednak we mnie pewna bierna zdolność odczuwania, czyli przyjmowania i pozna wania idei rzeczy zmysłowych; nie mógłbym jednak zrobić z niej żadne go użytku, gdyby nie istniała także we mnie czy w czym innym pewna aktywna zdolność produkowania lub wytwarzania tych idei. Ta zdolność jednak nie może istnieć we mnie samym , ponieważ w jej założeniu nie ma żadnej czynności intelektualnej i ponieważ owe idee powstają bez mojego współdziałania, a często nawet wbrew mej woli. Stąd wniosek, że znajduje się ona w jakiejś substancji różnej ode mnie. A ponieważ w tej substancji musi zawierać się w sposób formalny lub eminentny cała rze czywistość zawarta w sposób obiektywny w ideach wytworzonych przez ową zdolność (jak to już wyżej zaznaczyłem) , jest więc tą substancją albo ciało, tzn. natura cielesna, w której jest zawarte formalnie wszystko to, 21
22
23
2 4
25
2 6
2 1
tzn. świadomości (przyp. red.)
2 2
„w swoim ... pojęciu" - w tekście francuskim: „w naszym pojęciu tych zdolności albo (żebym się posłużył terminami scholastycznymi) w ich pojęciu formalnym" Francuski przekład z r. 1647 zawiera w tym miejscu następujący wariant: „z czego wnoszę, że różnią się one ode mnie tak jak figury, ruchy i inne modi lub przypadłości od ciał - od tych właśnie ciał, które są ich podłożem." (przyp. tłum.) 2 3
2 4
W tłumaczeniu francuskim zawiera się w tym miejscu dodatek: „o ile jestem rzeczą tylko myślącą..." (przyp. tłum.) Porównaj komentarz w uwadze na str. 63. „formalnie" - w tekście francuskim: „formalnie i faktycznie" 2 5
2 6
95
Medytacja VI 17
co w ideach zawiera się obiektywnie \ albo też jest nią Bóg lub jakieś stworzenie szlachetniejsze od ciała, które zawiera w sobie ową rzeczywistość w sposób eminentny. Otóż jest rzeczą całkiem oczywistą, że ponieważ Bóg nie jest zwodzicielem, nie przekazuje mi tych idei ani bezpośrednio od sie bie, ani za pośrednictwem jakiegoś stworzenia, w którym by zawierała się obiektywna rzeczywistość tych idei nie w sposób formalny, lecz tylko emi nentny. Skoro bowiem Bóg nie dał mi żadnej zdolności, by to poznać, lecz przeciwnie, wielką skłonność do uwierzenia, że pochodzą one od rzeczy 80 cielesnych, nie widzę, w jaki sposób można by pojąć, że nie jest on zwo dzicielem, jeśliby one pochodziły skądinąd niż od rzeczy cielesnych. A zatem rzeczy cielesne istnieją. Może jednak w ogóle nie wszystkie istnieją takie, jakimi je ogarniam zmysłami, ponieważ owo zmysłowe spostrzeżenie w wie lu punktach jest bardzo niejasne i mętne, ale przynajmniej to wszystko w nich jest, co jasno i wyraźnie pojmuję, tzn. wszystko, co - ogólnie biorąc - wchodzi w zakres przedmiotów czystej matematyki (mathesis) . Co się zaś tyczy innych kwestii, które są bądź tylko szczegółowe, jak to, że słońce posiada taką a taką wielkość lub taki a taki kształt itd., bądź też są mniej j a s n o pojmowane, jak światło, dźwięk, ból itp. - to choć są one bardzo wątpliwe i niepewne, to jednak samo to (przekonanie), że Bóg nie jest zwodzicielem i wskutek tego nie może się stać, by jakikol wiek błąd znalazł się w moich mniemaniach, o ile bym nie miał także danej mi od Boga zdolności do naprawienia go, daje mi niezawodną nadzieję dojścia do prawdy także i w tych sprawach. I rzeczywiście , nie ulega wątpliwości, że wszystko to, o czym mnie poucza natura, zawiera coś prawdy. Przez naturę bowiem, ogólnie rozważaną, pojmuję teraz nie co innego, jak albo samego Boga, a l b o ustanowiony przez Boga ład rzeczy stworzonych. A przez naturę moją w szczególności rozumiem nie co innego, jak zespół tego wszystkiego, co mi jest dane od Boga. Owa natura zaś o niczym mnie dobitniej nie poucza jak o tym, że posiadam ciało, które źle się czuje, gdy ja czuję ból, które łaknie jedzenia lub picia, gdy odczuwam głód lub pragnienie itp.; i dlatego nie powinienem wątpić, że jest w tym coś prawdy. Uczy mnie także natura przez owe wrażenia bólu, głodu, pragnienia 81 itd., że ja nie jestem tylko obecny w moim ciele, tak jak żeglarz na okrę2 8
29
30
31
32
2 7
„obiektywnie" - w tekście francuskim: „obiektywnie i w sposób przedstawiony
tylko" 2 8
2 9
„obiektywna rzeczywistość" - w tekście francuskim: „rzeczywistość" „czystej matematyki (mathesis)" - w tekście francuskim: „geometrii spekulatywnej"
3 0
„mniej jasno" - w tekście francuskim: „mniej jasno i mniej wyraźnie"
3 1
„I rzeczywiście" - w tekście francuskim: „A przede wszystkim" „albo" - w tekście francuskim: „i"
3 2
96
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
cie, lecz że jestem z nim jak najściślej złączony i jak gdyby zmieszany, tak że tworzę z nim jakby jedną całość. W przeciwnym bowiem razie ja, który nie jestem niczym innym jak rzeczą myślącą, nie odczuwałbym bólu, gdy ciało moje zostanie zranione, lecz samym tylko intelektem ujmowałbym owo zranienie, tak jak żeglarz ujmuje wzrokiem, gdy coś na statku się złamie; i gdy ciało domaga się jedzenia lub picia, to bym to też rozumiał wyraźnie, a nie doznawał mętnych wrażeń głodu czy pragnienia. Nie są bowiem z pewnością niczym innym owe wrażenia pragnienia, głodu, bólu itd. jak tylko pewnymi mętnymi odmianami m y ś l e n i a , powstałymi z połączenia i jak gdyby przemieszania umysłu i ciała. Poza tym jeszcze poucza mnie natura, że wokół mojego ciała znajdują się rozmaite inne ciała i że za jednymi z nich należy iść, a innych unikać. I z pewnością z tego, że odczuwam najrozmaitsze barwy, dźwięki, zapa chy, smaki, ciepło, twardość itp., wysnuwam słuszny wniosek, iż w cia łach, od których doznaję owych różnorodnych wrażeń zmysłowych, jest pewna rozmaitość odpowiadająca tamtym, choć może do nich niepodob na. Na podstawie tego zaś, że niektóre z owych wrażeń są dla mnie miłe, a inne niemiłe, jest rzeczą zupełnie pewną , iż ciało moje, a raczej ja cały, jako składający się z umysłu i ciała, mogę doznawać od otaczających je ciał wpływów korzystnych albo niekorzystnych. 82 Jest jednak wiele innych rzeczy, których w rzeczywistości nie otrzy małem od natury, chociaż zdawałoby się, że ona mnie o nich pouczyła, lecz od pewnego przyzwyczajenia do nierozważnego wydawania sądów, wskutek czego łatwo może się zdarzyć, że są one fałszywe. Na przykład, że cała przestrzeń, w której nie ma niczego, co by pobudzało moje zmy sły, jest próżna; że np. w ciele gorącym jest coś zupełnie podobnego do idei ciepła, która jest we mnie; że w białym albo zielonym ciele jest ta sama biel lub zieleń, którą odczuwam; w gorzkim lub słodkim ten sam smak i tak samo w pozostałych; że gwiazdy i wieże, i jakiekolwiek inne ciała oddalone są pod względem wielkości i kształtu tylko takie, jakie się przed stawiają moim zmysłom itp. Żeby jednak ująć to wszystko dostatecznie wyraźnie, winienem dokładniej zdefiniować, co właściwie rozumiem, gdy mówię, że natura mnie o czymś poucza. Otóż biorę tu naturę w węższym sensie niż jako zespół tego wszystkiego, co jest mi dane od Boga. W tym bowiem zespole wiele się zawiera rzeczy odnoszących się do samego umysłu, jak np. to, że stwierdzam (percipiam), iż to, co się stało, odstać się nie może, i wszystko inne, co mi jest znane na podstawie przyrodzo33
34
3 5
3 3
tzn. świadomości (przyp. red.); „odmianami myślenia" - w tekście francuskim: „sposobami myślenia" „jest ... pewną" - w tekście francuskim: „mogę wysnuć zupełnie pewny wniosek" 3 4
3 5
„zupełnie podobnego" - w tekście francuskim: „podobnego"
97
Medytacja VI
nego światła rozumu. O tym tu się nie mówi. Wiele też jest rzeczy, o których tu także nie mówię, odnoszących się wyłącznie do ciała , jak np., że ma ono tendencję do spadania w dół i tym podobne. Mowa jest tylko o tym, co dane mi jest od Boga, jako złożonemu z umysłu i ciała. Otóż ta natura uczy mnie wprawdzie, by unikać tego, co wywołuje wrażenie bólu, a dążyć do tego, co budzi wrażenie rozkoszy itp.; lecz nie jest rzeczą oczywistą, że oprócz tego uczy nas ona wysnuwać jakieś wnioski 0 rzeczach znajdujących się poza nami z owych doznań zmysłowych, bez uprzedniego zbadania ich przez rozum; ponieważ wydaje się, że prawdzi wa wiedza o nich należy do samego umysłu, a nie do połączenia [duszy 1 ciała]. Tak więc, chociaż gwiazda nie silniej działa na moje oko niż 83 płomień małej pochodni, to jednak nic w tym nie skłania mnie realnie ani pozytywnie do wierzenia, że nie jest ona większa, lecz sądziłem tak tylko bez żadnej podstawy od najwcześniejszej młodości. I chociaż zbliżając się do ognia czuję ciepło, a zbliżywszy się zanadto odczuwam nawet ból, to zaiste nie ma żadnej racji przekonywającej, że w ogniu jest coś podobnego do owego ciepła, tak jak nie ma nic podobnego do owego bólu, lecz tylko, że jest w nim coś - cokolwiek by to w końcu było - co wywołuje w nas owe wrażenia ciepła czy bólu. Chociaż więc także w jakimś miejscu nie ma niczego, co by pobudzało moje zmysły, nie wynika z tego wcale, że nie ma w nim żadnego ciała, lecz widzę, że tu jak i w wielu innych rzeczach przywykłem zmieniać porządek natury. Albowiem spostrzeże nia (perceptiones) zmysłowe dane mi są przez naturę właściwie po to, by okazywać memu umysłowi, co dla złożonej całości, której on jest częścią, jest korzystne albo niekorzystne - do tego celu są one też dostatecznie jasne i wyraźne - a ja tymczasem używam ich jako zupełnie pewnych reguł do bezpośredniego rozpoznawania i s t o t y ciał, znajdujących się poza nami, o której jednak pouczają mnie one jedynie tylko w sposób bardzo nieja sny i niewyraźny. Ale już przedtem dostatecznie jasno zdałem sobie sprawę, jakim spo sobem, mimo dobroci Boga, może się zdarzyć, że sądy moje są fałszy we. Lecz tu wyłania się nowa trudność w odniesieniu do rzeczy wskazy wanych mi przez naturę jako takie, za którymi należy iść, względnie ich 3 6
3 7
3 8
3 9
40
41
3 6
„ciała" - w tekście francuskim: „ciała, których też się tu nie obejmuje nazwą natury" „nic ... pozytywnie" - w tekście francuskim: „nie ma we mnie żadnej realnej lub naturalnej zdolności" 3 7
3 8
3 9
„pobudzało" - w tekście francuskim: „pobudzało i poruszało"
„Albowiem spostrzeżenia" - w tekście francuskim: „Albowiem te doznania i spo strzeżenia" „istoty" - w tekście francuskim: „istoty i natury" „mimo dobroci" - w tekście francuskim: „mimo najwyższej dobroci" 4 0
4 1
98
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
unikać, a także w odniesieniu do zmysłów wewnętrznych, w których jak mi się zdaje - zauważyłem o m y ł k i : jak na przykład, gdy ktoś zwie dziony miłym smakiem jakiejś p o t r a w y spożywa ukrytą w niej truci znę. Oczywiście, jednak w tym wypadku natura skłania go jedynie do pożądania rzeczy o miłym smaku, a nie trucizny, której wcale nie zna. I jedyny wniosek, jaki stąd można wyprowadzić, jest, że natura owa nie jest wszechwiedząca. To jednak nie jest niczym dziwnym, bo skoro czło wiek jest istotą ograniczoną, to należy mu się też natura tylko o ogra niczonej doskonałości . Nierzadko też błądzimy w rzeczach, do których nas sama natura nakłania, jak np. kiedy chorzy pragną napoju lub potrawy, która im niebawem może zaszkodzić. Tu może by ktoś powiedział, że oni dlatego popełniają błąd, ponieważ natura ich jest zepsuta. Ale to nie usuwa trud ności, bo przecież człowiek chory jest tak samo tworem Boga, jak czło wiek zdrowy; wobec tego wydaje się tak samo rzeczą nie do przyjęcia, że Bóg dał mu naturę zwodniczą. I tak samo jak zegar sporządzony z kółek i ciężarków niemniej dokładnie zachowuje wszelkie prawa natury, gdy jest źle wykonany i wskazuje fałszywe godziny, jak i wtedy, gdy pod każdym względem czyni zadość życzeniu twórcy - tak samo rzecz się ma, gdy rozważam ciało ludzkie jako pewien mechanizm tak urządzony i złożony z kości, nerwów, mięśni, żył, krwi i skóry, że gdyby nawet nie było w nim żadnego umysłu, to jednak miałby wszystkie te same ruchy, które teraz się w nim odbywają nie z nakazu woli, a więc i nie pochodzą od umy s ł u . Łatwo poznaję, iż dla ciała będzie to równie naturalną rzeczą, że cierpiąc np. na wodną puchlinę odczuwa taką samą suchość gardła, która zwykle wywołuje w umyśle wrażenie pragnienia, i że jego nerwy i inne części tak zostają przez nią pobudzone, iż przyjmuje napój, który pogar sza jego chorobę, jak i to, że nie cierpiąc na taką chorobę, przez podobną suchość gardła zostaje nakłoniony do wypicia napoju pożytecznego dla siebie. Mógłbym wprawdzie, biorąc pod uwagę użytek, do którego prze znaczony jest zegar, powiedzieć, że łamie on swoją naturę, skoro nie pokazuje dobrej godziny. Rozważając też tak samo mechanizm ciała ludz42
43
4 4
45
46
4 2
„omyłki" - w tekście francuskim: „omyłki, a w takim razie byłbym bezpośrednio wprowadzany w błąd przez swoją naturę" „jakiejś potrawy" - w tekście francuskim: „jakiejś potrawy, do której domieszano truciznę" „rzeczy" - w tekście francuskim: „potrawy" 4 3
4 4
4 5
„bo ... doskonałości" - w tekście francuskim: „bo skoro człowiek ma naturę skoń czoną, nie może mieć innego poznania, jak tylko o ograniczonej doskonałości" „a więc ... umysłu" - w tekście francuskim: „ani w konsekwencji z pomocą umysłu, tylko dzięki dyspozycji swych narządów" 4 6
Medytacja VI
99
kiego jako przystosowany do tych ruchów, które w nim zwykle zacho dzą, mógłbym sądzić, że także nie idzie za wskazaniami swojej natury, jeżeli gardło jego wtedy jest suche, gdy napój nie jest pożyteczny dla utrzyma nia ciała. Widzę jednak dostatecznie jasno, że to ostatnie rozumienie sło wa „natura" bardzo się różni od poprzedniego. Jest ono bowiem tylko pew nym określeniem (denominatió), zależnym od mojej myśli porównującej człowieka i zegar źle sporządzony z ideą człowieka zdrowego i z dobrym zegarem, i nie zawiera się w rzeczach, które się tak określa. Przez poprzed nie zaś pojmowanie natury rozumiem coś, co faktycznie znajduje się w rzeczach i co wskutek tego jest pozbawione pewnej prawdziwości. Lecz z pewnością, jakkolwiek w odniesieniu do ciała chorego na wod ną puchlinę jest to tylko określenie zewnętrzne (denominatió extrinseca), gdy się mówi, że natura jego jest zepsuta, ponieważ ma gardło suche, choć nie potrzebuje napoju, to jednak w odniesieniu do całości, tj. do umysłu złączonego z takim ciałem, nie jest to tylko samym określeniem, lecz rzeczywistym błędem natury, że odczuwa pragnienie, skoro napój jest dlań szkodliwy. Wypada nam tu więc jeszcze zbadać, jak to się dzieje, że dobroć Boga nie przeszkadza temu, by natura tak pojęta nie była zwodnicza. Otóż spostrzegam tu przede wszystkim, że jest wielka różnica między umysłem a ciałem, polegająca na tym, że ciało z natury swojej jest zawsze 86 podzielne, umysł zaś całkowicie niepodzielny; bo rzeczywiście, gdy się zastanawiam nad nią, czyli nad sobą samym, o ile jestem rzeczą tylko myślącą, nie mogę rozróżnić w sobie żadnych części, lecz pojmuję, że jestem czymś najzupełniej jednym i całym. I chociaż wydaje się, że z całym ciałem jest złączony cały umysł, to jednak dowiaduję się, że po obcięciu nogi czy ramienia, czy też innej części ciała niczego przez to nie ubyło z mojego umysłu. A także nie można powiedzieć, jakoby zdolność chce nia, odczuwania, rozumienia itd. były częściami umysłu, bo przecież to jest jeden i ten sam umysł, który chce, odczuwa i pojmuje. Przeciwnie, natomiast nie mogę pomyśleć o żadnej rzeczy cielesnej, czyli rozciągłej, której bym nie mógł bez trudności w myśli podzielić na części, a przez to samo pojąć jej jako podzielnej. To jedno wystarczyłoby, by mnie pouczyć, że ciało i umysł to dwie rzeczy najzupełniej różne, gdybym jeszcze dotychczas nie wiedział o tym dokładnie skądinąd. Spostrzegam następnie, że na umysł nie oddziaływają bezpośrednio wszystkie części ciała, lecz tylko mózg, a może nawet tylko mała jego część, mianowicie ta, w której ma się znajdować zmysł wspólny (sensus communis). Ilekroć ta część jest w tym samym stanie, tylekroć ukazuje umysłowi to samo, chociaż pozostałe części ciała mogą w tym czasie zachowywać się w najrozmaitszy sposób, jak to potwierdzają niezliczone doświadcze nia, z których tu nie ma potrzeby zdawać sprawy.
100
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Spostrzegam ponadto, że taka jest natura ciała, iż żadna z jego części nie może być wprawiona w ruch przez inną część nieco oddaloną, by nie mogła także w ten sam sposób być wprawioną w ruch przez którąkolwiek z części leżących między nimi, nawet gdyby owa oddalona część nie wykonywała żadnego działania. Gdy np. w l i n i e A, 5, C, D ciągnie s i ę ostatnią jej część D, to jej pierwsza część A będzie się poruszać tak samo, jak gdyby się poruszała przy ciągnięciu jednej z pośrednich części B lub C, a ostatnia część D pozostała w spoczynku. Podobnie rzecz się ma, gdy czuję ból w stopie. Fizyka mnie uczy, że owo wrażenie bólu powstaje dzięki nerwom rozsia nym w stopie, które stąd biegną na kształt liny aż do mózgu i które po ciągnięte w stopie ciągną także wewnętrzne części mózgu, do których się gają, i wywołują w nich pewien ruch, tak przez naturę urządzony, iż powoduje w umyśle wrażenie bólu istniejącego jak gdyby w stopie. Ponie waż jednak owe nerwy, aby od stopy przejść do mózgu, muszą przechodzić przez goleń, udo, lędźwie, grzbiet i szyję, przeto może się zdarzyć, iż choć by ta część ich, która jest w stopie, nie została, dotknięta, lecz tylko któraś z części pośrednich , powstanie ten sam ruch w mózgu, jak przy zranieniu stopy, wskutek czego umysł (mens) musi odczuwać ten sam b ó l . Tak samo należy sądzić o każdym innym wrażeniu zmysłowym. Spostrzegam w końcu, że ponieważ każdy poszczególny ruch powsta jący w tej części mózgu, która bezpośredni wpływ wywiera na umysł, przekazuje jej tylko jedno wrażenie, to nie można t u nic lepszego wymyślić jak to, żeby mu przekazywał takie wrażenie, które ze wszyst kich, jakie może przekazać, przyczynia się w najwyższym stopniu i naj częściej do utrzymania zdrowia ludzkiego . Doświadczenie zaś potwier dza, że takimi właśnie są wszystkie wrażenia dane nam przez naturę, a wskutek tego nie można w nich znaleźć niczego, co by nie dowodziło mocy i dobroci Boga. Tak na przykład, gdy nerwy nogi zostają gwałtownie i w niezwykły sposób poruszone, to ten ruch ich, przechodząc przez rdzeń pacierzowy do wnętrza mózgu, daje tam znak umysłowi do pewnego odczuwania, mianowicie do odczuwania bólu jak gdyby istniejącego w nodze, co pobudza umysł do usunięcia w miarę możności przyczyny tego bólu, jako szkodliwej dla nogi. Oczywiście Bóg mógł tak urządzić 47
48
4 9
50
5 1
5 2
5 3
4 7
4 8
„w linie" - w tekście francuskim: „w napiętej linie"
„ciągnie się" - w tekście francuskim: „ciągnie się i porusza" „pośrednich" - w tekście francuskim: „przechodzących przez lędźwie lub przez szyję" „ból" - w tekście francuskim: „ból w nodze, jak gdyby tam odniosła ranę" „tu" - w tekście francuskim: „tu niczego lepszego sobie życzyć ani" „zdrowia ludzkiego" - w tekście francuskim: „ciała ludzkiego, gdy ono jest w pełnym zdrowiu" „jako szkodliwej" - w tekście francuskim: „jako bardzo niebezpiecznej i szkodliwej" 4 9
5 0
5 1
5 2
5 3
101
Medytacja VI
naturę ludzką, by ten sam ruch w mózgu ukazywał umysłowi coś innego, a mianowicie albo siebie samego, o ile jest w mózgu lub o ile jest w nodze, albo w którymś miejscu pośrednim, albo w końcu cokolwiek innego. Żadne jednak inne urządzenie nie przyczyniałoby się w równym stopniu do utrzymania ciała . W ten sam sposób, gdy potrzebujemy napoju, powstaje w gardle pewna suchość, poruszająca jego nerwy i za ich pośrednictwem wnętrze mózgu; ten zaś ruch pobudza umysł czuciem pragnienia, ponie waż nic dla nas nie jest w tej całej sprawie bardziej pożyteczne, jak wie dzieć, że dla zachowania zdrowia powinniśmy się czegoś napić. I podob nie rzecz się ma w innych wypadkach. Na podstawie tego jest już najzupełniej oczywiste, że - bez uszczerb ku dla niezmiernej dobroci Bożej - natura człowieka jako połączenie umy słu i ciała musi być niekiedy zwodnicza. Jeżeli bowiem jakaś przyczyna nie w nodze, lecz w którejś innej części, przez którą nerwy biegną od nogi do mózgu, albo także w samym mózgu, wywołuje ten sam dokładnie ruch, który powstaje zwykle wskutek schorzenia nogi, to odczuwamy ból jak gdyby w nodze i zmysł ulega naturalnie złudzeniu. Bo skoro ten sam ruch w mózgu musi zawsze takie samo wrażenie wywołać w umyśle, a o wiele częściej zwykł pochodzić z przyczyny, która rani nogę, niż z innej, gdzie indziej istniejącej, to jest rzeczą znacznie rozsądniejszą, iż ukazuje umy słowi zawsze raczej ból w nodze niż w jakiejś innej części. I skoro nie- 89 kiedy suchość gardła powstaje nie jak zazwyczaj dlatego, że napój jest potrzebny dla zdrowia ciała, lecz z jakiejś wprost przeciwnej przyczyny, jak to się zdarza przy puchlinie wodnej, to o wiele lepiej jest, że mnie ona wtedy zwodzi, niż gdyby mnie zawsze zwodziła, gdy ciało jest zdrowe. I tak we wszystkich innych wypadkach. To rozważanie jest ogromnie pomocne do zdania sobie sprawy nie tylko ze wszystkich błędów, którym podlega moja natura, ale pomaga także do tego, bym mógł je łatwo naprawić lub ich uniknąć. Albowiem skoro wiem, że wszystkie wrażenia zmysłowe w tych sprawach, w których chodzi o dobro mego ciała, o wiele częściej wskazują mi prawdę niż fałsz i że niemal zawsze mogę się posługiwać większą liczbą wrażeń dla zbada nia tej samej rzeczy, a oprócz tego mogę się posługiwać pamięcią, która 54
55
5 4
„ciała" - w tekście francuskim: „ciała jak to, co ten ruch każe odczuwać umysłowi"
5 5
Tekst oryginału dopuszcza dwojaką interpretację. Występujący tu bowiem termin
sensus można by tłumaczyć również przez „zmysły". Ale określenie plures w odniesieniu do sensus przemawia raczej za wersją „wrażenia". Poza tym ta wersja obejmuje zarówno wypadki kontroli doznań jednego zmysłu przez ponowne tegoż zmysłu doznanie, jak i wypadki kontroli doznań jednego zmysłu przez doznania innych zmysłów, podczas gdy oddanie sensus przez „zmysły" ograniczałoby twierdzenie Descartes'a tak, iż odnosiłoby się ono jedynie do kontroli jednego zmysłu przez inne (przyp. red.).
102
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wiąże teraźniejszość z przeszłością, i intelektem, który już przejrzał wszyst kie przyczyny błądzenia - to nie potrzebuję się już więcej obawiać, by nie znalazł się fałsz w tym, co mi codziennie przedstawiają zmysły, lecz powinienem odrzucić wszystkie przesadne wątpliwości dni minionych jako godne śmiechu. W pierwszym zaś rzędzie wątpliwość najgłówniejszą co do snu, którego nie mogłem odróżnić od jawy. Teraz bowiem zdaję sobie sprawę, jak bardzo wielka jest między nimi różnica, polegająca na tym, że nigdy pamięć nie może tak powiązać snów z wszystkimi inny mi zdarzeniami życia, jak wiąże z nimi to, co się zdarza na jawie. Bo rzeczywiście, gdyby mi się na jawie ktoś nagle ukazał i natychmiast po tem znikł, jak to się zdarza w snach, tak oczywiście, bym nie widział ani skąd przyszedł, ani dokąd poszedł, to słusznie mógłbym go uważać raczej 90 za widmo, czy też za wytwór fantazji powstały w moim mózgu niż za prawdziwego człowieka. Gdy jednak zjawiają mi się takie rzeczy, co do których wyraźnie zauważam, skąd, gdzie i kiedy przychodzą do mnie i których ujęcie wiążę bez żadnej luki z całym moim pozostałym życiem, wtedy jestem zupełnie pewny, że zjawiają mi się one na jawie, a nie we śnie. I nie powinienem w najmniejszym stopniu wątpić o ich prawdziwo ści, skoro po przywołaniu wszystkich zmysłów, pamięci i intelektu dla zbadania ich, od żadnej z tych władz nie otrzymuję takiej wiadomości, która by się kłóciła z pozostałymi. Albowiem z tego, że Bóg nie jest zwo dzicielem, wynika niezbicie, że w takich rzeczach się nie mylę. Lecz ponieważ konieczność działania nie zawsze zostawia nam czas na tak dokładne badanie, należy przyznać, że życie ludzkie często w szczegółach podlega błędom i należy uznać słabość naszej natury. 5 6
5 7
5 8
5 9
6 0
5 6
„wszystkie ... minionych" - w tekście francuskim: „wszystkie wątpliwości dni minionych jako przesadne i" „powiązać snów" - w tekście francuskim: „powiązać i połączyć naszych snów jed nych z drugimi i" 5 7
5 8
„mózgu" - w tekście francuskim: „mózgu i podobny do tych, które się tam tworzą, gdy śpię" 5 9
„nie ... czas" - w tekście francuskim: „zmusza nas często do powzięcia decyzji, nie zostawiając nam czasu" „słabość" - w tekście francuskim: „ułomność i słabość" 6 0
ZARZUTY KILKU UCZONYCH MĘŻÓW DOTYCZĄCE MEDYTACJI
WRAZ Z ODPOWIEDZIAMI AUTORA
ZARZUTY
PIERWSZE
Przesławni Mężowie, Skoro spostrzegłem, że zdecydowanie jesteście tego zdania, abym głę biej wniknął w pisma Pana Kartezjusza [doszedłem do przekonania], że nie powinienem sprzeciwiać się w tej sprawie mężom, których największą darzę przyjaźnią, zarówno abyście wiedzieli, jak wielce was szanuję, jak też, aby się okazało, jak bardzo mi brakuje sił i zdolności; abyście mnie w przyszłości bardziej kochali, jeżeli mi tego będzie potrzeba, i byście mniej mnie obciążali, jeżeli nie podołam tej pracy. Jak widzę, jest P. Kartezjusz zaprawdę mężem o wielkim umyśle i o wybitnej skromności - a takich kocha nawet i sam Momus, gdy ich spotka. Powiada on: myślę, więc jestem; co więcej, jestem samym myśle niem lub umysłem. Zaiste. Ponadto, myśląc mam w sobie idee rzeczy, a zwłaszcza ideę bytu najdoskonalszego i nieskończonego. I na to zgoda. Ale ja sam, nie dorównując rzeczywistości obiektywnej tej idei, nie je- 92 stem jej przyczyną. Wobec tego jest jej przyczyną coś doskonalszego ode mnie - a więc istnieje coś oprócz mnie, jest coś ode mnie doskonalszego; ktoś, kto nie w jakikolwiek sposób jest bytem, lecz kto w sposób prosty i bez przestrzennego przyporządkowania części obejmuje w sobie na raz całe istnienie, wyprzedzając je jako jego przyczyna, jak to powiada Dio nizy w 8 rozdziale dzieła O imionach bożych. Tu jednak zmuszony jestem nieco przystanąć, aby uniknąć zbytniego zmęczenia. Kipi już bowiem mój umysł jak rozszalałe fale Eurypu: twier dzę, przeczę, dowodzę, znów zbijam, nie chcę się różnić w mych poglą dach z owym mężem, a zgodzić się z nim nie mogę. Pytam: jakiej przy czyny domaga się idea? Albo powiedz, czym jest idea? Jest to sama rzecz pomyślana, o ile jest obiektywnie w intelekcie. Lecz cóż to znaczy być obiektywnie w intelekcie? Niegdyś nauczyłem się, że to tyle, co ograni czać jako przedmiot akt intelektu. To zaś zaprawdę jest tylko zewnętrz1
1
Rzeczywistość obiektywna (realitas obiectiva) jakiegoś A to rzeczywistość owego A jako przedmiotu naszych aktów psychicznych. Zachodzi tu, zupełnie różne od współcze snego, scholastyczne rozumienie wyrazu obiektywny. Zob. str. 63 niniejszego wydania, które będzie cytowane w dalszym ciągu.
106
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nym nazwaniem i niczym rzeczy [nie przysługującym]. Jak bowiem dla mnie być widzianym, to nic innego jak to, że akt widzenia kieruje się ku mnie, tak też być pomyślanym lub być obiektywnie w intelekcie to to, że myśl umysłu sama w sobie się zatrzymuje i ogranicza; to [zaś] stać się może, gdy sama rzecz pozostaje nieruchoma i niezmienna, a nawet gdy nie istnieje. Czemuż więc doszukuję się przyczyny tego, co nie jest aktu alne (actu non est), co jest pustym nazwaniem i nicością? A jednak wielki ów umysł powiada, iż to, że owa idea zawiera tę lub tamtą rzeczywistość obiektywną raczej niż jakąś inną to musi oczywiście pochodzie od jakiejś przyczyny . Otóż właśnie, że od żadnej; rzeczywistość obiektywna bowiem jest tylko czystym nazwaniem i nie jest niczym ak93 tualnym. Natomiast przyczyna udziela bytu realnego i aktualnego; to zaś, co nie jest aktualne, nie przyjmuje jej działania i dlatego ani nie odbiera aktualnego udzielania bytu przez przyczynę, ani tego nie potrzebuje. Posiadam więc idee, ale nie posiadam ich przyczyny, która o tyle jest daleka, o ile jest większa ode mnie i nieskończona. Ale skoro nie podajesz przyczyny idei, to wymień przynajmniej po wód, dla którego ta idea zawiera raczej tę rzeczywistość obiektywną niż tamtą. Słuszne to zupełnie żądanie, gdyż nie mam zwyczaju postępować wobec przyjaciół jak skąpiec, lecz zwykłem im okazywać największą szczodrość. Powszechnie o wszystkich ideach twierdzę to, co P. Kartezjusz gdzie indziej powiada o trójkącie: choć może taka figura nigdzie na s'wiecie nie istnieje poza moją świadomością ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wiecz ną . Na pewno wieczna jest ta prawda, która nie domaga się przyczyny. Łódź jest łodzią i niczym innym; Dawos jest Dawosem, a nie Edypem. Ale gdy nieustępliwie domagasz się uzasadnienia tego, okazuje się niedosko nałość naszego intelektu, który nie jest nieskończony; nie mogąc bowiem objąć jednym ujęciem poznawczym wszechrzeczy, które są na raz i jed nocześnie, dzieli on i rozdrabnia wszelkie dobro. I w ten sposób to, czego nie może opanować jako całości, pojmuje intelekt stopniowo lub, jak to mówią, nieadekwatnie. W dalszym ciągu powiada ów mąż: A chociaż wielce niedoskonały jest ten sposób istnienia, dzięki któremu rzecz jest w naszym intelekcie obiektyw nie przez ideę, to zaiste nie jest on jednak niczym, a zatem nie może też powstać z niczego . Zachodzi tu wieloznaczność. Skoro bowiem nic to tyle, co byt nieaktualny, to w ogóle jest niczym, gdyż nie jest aktualne i w ten sposób 2
3
4
2
3
4
Zob. str. 6 2 - 6 3 . Zob. str. 83. Zob. str. 63.
Zarzuty
pierwsze
107
nie pochodzi od niczego, to znaczy od żadnej przyczyny. Jeśli zaś nic oznacza coś wymyślonego, co powszechnie określa się jako byt myślowy (ens rationis), to nie jest niczym, lecz czymś realnym, co pojmujemy wyraźnie. A jednak, ponieważ bywa tylko pojęty, a nie jest aktualnie, może być wprawdzie pojmowany, ale bynajmniej nie może mieć przyczyny. Lecz można się dalej pytać, czy mógłbym istnieć ja sam, mający ideę, gdyby nie istniał żaden taki byt, rozumie się taki, od którego pochodzi idea bytu ode mnie doskonalszego, jak bezpośrednio przed tym powiada Kartezjusz. Od kogóż więc, mówi, pochodziłbym} Oczywiście od siebie albo od rodziców, albo od innych itd. Gdybym jednak sam od siebie pochodził, to nie miałbym ani wątpliwości, ani pragnień, ani w ogóle żadnych braków, bo wyposażyłbym się we wszystkie doskonałości, których idee są we mnie, i w ten sposób sam był bym Bogiem . Jeśli jednak pochodzę od kogoś innego, to na koniec dojdę do tego, co pochodzi samo od siebie; tak tedy do tego odnosi się to samo dowodzenie, które dotyczyło mnie samego. A to jest przecież ta sama droga, po której kroczy też św. Tomasz, którą nazywa drogą z przyczynowosci przyczyny sprawczej, a którą przejął od Filozofa; z tym, że obaj nie zajmowali się przyczynami idei. A może było to niepotrzebne? Czemuż bowiem nie miałbym kroczyć określoną i prostą drogą? Myślę, więc je stem; co więcej, jestem samym umysłem i myśleniem (cogitatio). Ten zaś umysł i to myślenie albo pochodzą od siebie samych, albo od czegoś innego. Jeżeli od czegoś innego, to od czegóż to [inne] z kolei? Jeżeli pochodzi ono samo od siebie to jest Bogiem; co bowiem pochodzi samo od siebie, z łatwością wszystkiego udzieli sobie samemu. Proszę owego męża i zaklinam go, aby się nie krył przed chciwym, ale może mniej pojętnym czytelnikiem. Wyrażenie „od siebie" brane bywa dwojako: po pierwsze pozytywnie i oznacza ono wówczas: od siebie samego jako od przyczyny. W tym znaczeniu to, co pochodziłoby od siebie i co udzielałoby sobie samemu swego istnienia, gdyby na podstawie uprzed niego wyboru dawało sobie to, czego by chciało, niewątpliwie udzieliłoby sobie wszystkiego, a więc byłoby Bogiem. W drugim znaczeniu wyraże nie „od siebie" ujmujemy negatywnie, a wtedy znaczy ono tyle co dzięki samemu sobie albo nie od kogoś innego-, a w ten sposób, o ile pamiętam, wyrażenie to rozumieją wszyscy. Ale teraz, skoro coś pochodzi od siebie, to znaczy nie od kogoś inne go, w jakiż sposób mógłbym wykazać, że to coś obejmuje wszystko i że jest nieskończone? Już ci bowiem nie przyznaję słuszności, gdy powiadasz: jeśli pochodzi od siebie, to z łatwością mogło to coś udzielić sobie wszyst kiego. Ani bowiem nie pochodzi od siebie jako od przyczyny, ani też siebie 5
5
Zob. str. 68.
108
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie wyprzedzało, by uprzednio mogło wybrać to, co nastąpi. Pamiętam dokładnie, że kiedyś słyszałem od Suareza [następujące zdanie]: wszelkie ograniczenie pochodzi od [jakiejś] przyczyny; dlatego bowiem [jakaś] rzecz jest ograniczona i skończona, że jej przyczyna bądź to nie mogła, bądź nie chciała wyposażyć jej w nic większego ani doskonalszego. Jeśli więc coś pochodzi od siebie, nie zaś od [jakiejś] przyczyny, na pewno jest nieogra niczone i nieskończone. To mnie jednak w zupełności nie zadowala. Jakże bowiem tak być może, jeżeli ograniczają wewnętrzne zasady ustanawiające, mianowicie sama forma i istota, której nieskończoności jednak jeszcze nie wykazałeś, choć pochodzi ona od siebie, czyli nie od czegoś innego? Rzeczywiście, jeżeli założysz, że rzecz ciepła jest ciepła, będzie ona ciepła, a nie zimna z racji wewnętrznych zasad ustanawiających, choć wyobrażać sobie będziesz, że od niczego nie pochodzi samo to, że rzecz jest. Nie wątpię, że nie brak P. Kartezjuszowi argumentów, którymi zastąpiłby to, co inni może nie dość jasno wykazali. [Ale] nareszcie zgadzam się [w czymś] z owym mężem. Jako zasadę ogólną przyjął on: co poznaję jasno i wyraźnie, to rzeczywiście jest prawdzi96 wym bytem , a nawet cokolwiek myślę, to jest prawdą. Już bowiem od dziecka wypleniamy jak najbardziej stanowczo wszelkie chimery i prze różne byty myślowe. Boć żadna władza nie może pomijać swego właści wego przedmiotu. Poruszenia woli zmierzają do dobra. Tak samo: same zmysły nie mylą się. Wzrok bowiem widzi to, co widzi, ucho słyszy to, co słyszy. I jeśli widzisz mosiądz, to dobrze widzisz, a popadasz w błąd, gdy sądem twoim określasz jako złoto to, co oglądasz. Wobec tego jak najsłuszniej przypisuje P. Kartezjusz wszelki błąd sądowi i woli. Ale teraz wyprowadź z tej zasady to, co chciałeś. Otóż: jasno i wy raźnie poznaję byt nieskończony; jest on więc bytem prawdziwym i jest czymś. Zapyta ktoś: czy jasno i wyraźnie poznajesz byt nieskończony? Cóż oznacza ta powszechnie znana i powtarzana teza: to, co nieskończone, jako nieskończone jest nieznane? Skoro bowiem przy myśleniu o tysiącokącie, przedstawiając sobie niewyraźnie jakąś figurę, nie wyobrażam sobie i nie poznaję w sposób wyraźny samego tysiącokąta, gdyż nie oglądam wyraź nie jego tysiąca boków - to zapyta ten ktoś: jakże to można o nieskoń czonym jako o nieskończonym myśleć wyraźnie, a nie tylko mętnie, jeśli nie można w sposób jasny i jakby naocznie ujrzeć nieskończonych jego doskonałości, z których się składa? A może to właśnie chciał [wyrazić] św. Tomasz? Sprzeciwiwszy się bowiem temu, by zdanie „Bóg istnieje" było oczywiste, stawia sobie zarzut, 6
6
Zob. str. 5 7 - 5 8 .
Zarzuty
109
pierwsze
czerpiąc go ze św. Jana Damasceńskiego: Wszyscy mają z natury wszcze pione poznanie tego, że Bóg istnieje, a więc to, że Bóg istnieje, jest oczywiste. I [na ten zarzut] daje [następującą] odpowiedź: 2 natury wszczepione jest w nas jakieś ogólne poznanie istnienia Boga i to - powiada - poznanie nie wyraźne, dotyczące Boga jako ludzkiej szczęśliwości... Lecz nie jest to - mówi dalej - poznanie wprost i bezpośrednio tego, że Bóg istnieje, jak na przykład 97 poznawanie kogoś nadchodzącego to nie to samo co poznawanie Piotra, choć tym nadchodzącym jest Piotr itd. [Wygląda] jak by chciał powiedzieć, że można poznać Boga w pojęciu ogólnym, bądź w pojęciu ostatecznego celu, bądź też pierwszego i najdoskonalszego bytu, bądź wreszcie w pojęciu [bytu] obejmującego niewyraźnie i ogólnikowo wszystko, lecz nie w pojęciu ścisłym jego istnienia; tak bowiem [Bóg] jest nieskończony i nam nie znany. Wiem, że P. Kartezjusz z łatwością odpowie w ten sposób pytającemu go. Sądzę jednak, że spośród tych odpowiedzi, które przyta czam jedynie w celu ćwiczenia się, przypomnieć trzeba będzie to zdanie Boecjusza: pewne powszechne i oczywiste pojęcia mają tylko mędrcy. Do tego stopnia [jest to zdanie słuszne], iż nie należy się dziwić, jeżeli ci, którzy pragną więcej wiedzieć, o wiele rzeczy pytają - i zajmują się dłużej tymi rzeczami, o których wiedzą, że stanowią pierwszą podstawę ich dociekań, a jednak bez usilnego badania ich nie rozumieją. Przyjmijmy więc, że posiada ktoś jasną i wyraźną ideę najwyższego i najdoskonalszego bytu; cóż stąd dalej wyprowadzasz? Oczywiście to, że ów byt nieskończony istnieje i to tak pewnie, że istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiada ły prawdy matematyczne. Tak, aby tak samo niemożebne było pomyśleć sobie któremu brak istnienia (a więc jakiejś dosko Boga (tj. bytu najdoskonalszego), nałości) - jak pomyśleć górę bez doliny . Tu jest sedno całego zagadnienia; kto w tym miejscu ustępuje, trzeba, by się uznał za pokonanego. Walcząc z mocniejszym ode mnie, pragnę się z nim nieco podroczyć, abym jednak odsunął od siebie to, czego nie mogę uniknąć, skoro musiałbym już być 98 pokonany. Najpierw więc, aczkolwiek nie opieramy się zupełnie [w naszych roz ważaniach] na autorytecie, lecz tylko na rozumie, to jednak posłuchajcie raczej samego św. Tomasza, abym nie uchodził za kogoś, kto z [ślepej] na miętności sprzeciwia się najtęższej z głów. Tomasz stawia sobie zarzut: zro zumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", natychmiast wiemy, że Bóg istnieje; nazwa ta bowiem znaczy to, nad co nic większego znaczeniem być nie może. A większe jest to, co istnieje z rzeczywistości i w intelekcie, od tego, co istnieje w samym tylko intelekcie. A więc, skoro istnieje to, co oznacza nazwa „Bóg", 7
7
Zob. str. 84-85.
110
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
w intelekcie, gdy tylko rozumiemy tę nazwę, to istnieje [ono] również i w rze czywistości. Dowodzenie to ujmuję w następujący sposób: Bóg jest czymś, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy; ale to, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy, zawiera w sobie istnienie; a więc Bóg w samej Swej nazwie czy w Swoim pojęciu zawiera istnienie, a stąd bez istnienia ani nie może być pojęty, ani istnieć. A teraz proszę was, czyż nie takie samo jest dowodzenie P. Kartezjusza? Sw. Tomasz de finiuje Boga w następujący sposób: to, co nie może być większe jako znacze nie nazwy. P. Kartezjusz nazywa Go Bytem najdoskonalszym; jest oczy wiste, że nie może być nic większego jako znaczenie nazwy. Sw. Tomasz rozumuje dalej: to, nad co nic większego nie może być znaczeniem nazwy, zawiera w sobie istnienie^ inaczej coś większego mogłoby być znaczeniem nazwy, a mianowicie to, czego nazwa zawiera w swym znaczeniu również i istnienie. A czy P. Kartezjusz nie wydaje się wnioskować tak samo? Bóg jest bytem w pełni doskonałym, a byt w pełni doskonały zawiera w sobie istnienie, gdyż w przeciwnym wypadku nie byłby w pełni doskonały. Sw. Tomasz wnioskuje: a więc skoro to, co oznacza nazwa „Bóg", istnieje w intelekcie, gdy tylko zrozumiemy tę nazwę, to istnieje [ono] również i w rze czywistości. Znaczy to, że stąd, iż w samym istotowym pojęciu bytu, ponad który nic większego nie może być znaczeniem nazwy, tkwi już istnienie, wynika, że sam ten byt istnieje. Taki sam wniosek wyprowadza Pan 99 Kartezjusz: z tego zaś, powiada, że Boga nie mogę sobie pomyśleć inaczej, jak tylko jako istniejącego, wynika, że istnienie jest nieodłączne od Boga, a zatem, że On rzeczywiście istnieje*. Otóż św. Tomasz mógłby odpowiedzieć i sobie, i Panu Kartezjuszowi: Założywszy, mówi, że każdy przez nazwę „Bóg" ro zumie to, co się tu wymienia, mianowicie to, nad co nic większego pomyśleć nie można, z tego bynajmniej nie wynika, by każdy rozumiał, że to, co nazwa znaczy, istnieje w rzeczywistości, lecz jedynie, że istnieje ono jako ujęte przez intelekt. I nie można wnosić, że istnieje ono w rzeczywistości, chyba że się przyjmie, iż istnieje w rzeczywistości coś, nad co nic większego nie można pomyśleć - a tego nie przyjmują ci, którzy twierdzą, że Boga nie ma. Na tej podstawie i ja krótko odpowiadam: gdyby się nawet przyjęło, że byt najdoskonalszy już w samej swej nazwie zakłada istnienie, to jednak nie wynika stąd, że samo to istnienie jest czymś aktualnym w rzeczywistości, lecz tylko, że z pojęciem najdoskonalszego bytu wiąże się nieodłącznie pojęcie istnienia. A więc nie możesz wnosić, że istnienie Boga jest czymś aktualnym, jeżeli nie założysz, że ten byt najwyższy aktualnie istnieje wtedy bowiem zawiera On w sobie aktualnie zarówno wszystkie dosko nałości, jak i tę doskonałość rzeczywistego istnienia. 8
Zob. str. 8 4 - 8 5 .
Zarzuty -pierwsze
111
Wybaczcie, Przesławni Mężowie, jestem znużony; trochę się więc za bawimy. Ten zespół: Lew istniejący, zawiera dwa składniki, a to jeden istotowy, mianowicie lwa - oraz sposób istnienia; jeślibyś bowiem który kolwiek z tych składników usunął, zespół ów nie będzie już ten sam. Teraz zaś [powiedz]: czyż Bóg odwiecznie nie poznaje tego połączenia pojęć w sposób jasny i wyraźny? A czy idea tego połączenia, jako połączenia nie obejmuje w sposób istotowy obu jego składników? To znaczy, czy ist nienie nie należy do istoty tego zespołu Lew istniejący? A jednak wyraźne poznanie [tego zespołu] przez Boga, powtarzam, [wyraźne i] odwieczne [jego] poznanie przez Boga nie zmierza w sposób konieczny do tego, by istniały oba składniki tego połączenia, chyba że założyłoby się, iż istnieje sam ów zespół; ten ostatni wypadek pociąga za sobą wszystkie doskona łości istotowe owego zespołu, a więc i jego aktualne istnienie. W ten sam sposób, aczkolwiek wyraźnie poznaję byt najdoskonalszy i chociaż byt w pełni doskonały zawiera w swoim pojęciu istotowym istnienie, to jed nak nie wynika stąd, by istnienie było czymś aktualnym, chyba że zało żyłbyś, iż ten byt najdoskonalszy istnieje; wtedy bowiem byt ten ma w sobie wraz ze wszystkimi swoimi doskonałościami w sposób aktualny również i owo istnienie. Wobec tego, istnienia owego bytu w pełni do skonałego trzeba będzie dowieść inaczej. O istocie duszy i o jej odróżnieniu od ciała powiem niewiele. Wy znam bowiem, że wielki ów umysł tak mnie już znużył, że prawie zu pełnie ustaję. Różnicy między duszą i ciałem, jeśli jest, zdaje się on do wodzić na podstawie tego, że mogą one być pojęte wyraźnie i oddziel nie. W tym miejscu zestawiam tego wielce uczonego męża ze Szkotem. Ten powiada: aby dwie rzeczy były pojęte jako wyraźnie różne i oddzielne, wystarcza różnica, którą nazywa formalną i obiektywną i którą uważa za pośrednią między różnicą realną i myślową. W taki to sposób odróżnia sprawiedliwość Boga od Jego miłosierdzia, twierdzi bowiem, że już przed wszelkim działaniem intelektu mają one różne istoty formalne tak, że już wówczas jeden z tych przedmiotów nie jest drugim; a jednak nie wynika stąd twierdzenie: że można pojąć sprawiedliwość odrębnie od miłosierdzia, a więc istnieją one oddzielnie. Lecz widzę, że już wykroczyłem poza ramy listu. Oto, co miałem do powiedzenia na przedłożony temat. W y zaś, Mężowie Przesławni, rozważ cie, co uważacie za lepsze. Jeżeli jesteście mojego zdania, to z łatwością zniewolimy Pana de Cartes przyjaźnią, by w przyszłości nie był ku mnie źle usposobiony, jeżeli mu się nieco sprzeciwiłem. Jeśli stoicie po jego stronie, to poddaję się, jestem zwyciężony i to tym chętniej, że nie chcę ulec powtórnie. Żegnajcie.
112
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ODPOWIEDŹ NA
ZARZUTY
filozofii
AUTORA PIERWSZE
Przesławni Mężowie, Zaiste narailiście mi mocnego przeciwnika, którego zdolności i wiedza mogły mi sprawić wiele trudności, gdyby ten pobożny i nad wyraz wy rozumiały teolog nie był wolał wspomagać sprawy bożej i każdego jej obrońcy, aniżeli poważnie się jej przeciwstawiać. Lecz choć zmowa taka jest z jego strony najuczciwsza, to jednak mój udział w takiej spółce nie byłby równie chwalebny i dlatego wolę objawić tu całą jego zręczność we wspomaganiu mnie, niż odpowiadać mu jako przeciwnikowi. Najpierw streścił w krótkich słowach główny mój dowód istnienia Boga, aby tym lepiej utrwalił się on w pamięci czytelników, a zgodziwszy się w niedługich wywodach na to, co uznał za dość jasno dowiedzione i co w ten sposób umocnił swoją powagą, zajął się tym jednym, z czego wywodzi się główna trudność, a mianowicie, co tu należy rozumieć przez nazwę „idea" i jakiej przyczyny idea ta się domaga. 102 Otóż napisałem: idea jest to sama rzecz pomyślana, o ile jest obiektywie w intelekcie. Stwarza on pozór, że słowa te rozumie zupełnie inaczej aniżeli ja, gdy ich użyłem, aby dać sposobność do dokładniejszego ich wyjaśnie nia. Powiada, być obiektywnie w intelekcie, to tyle, co ograniczać jako przed miot akt intelektu, a to jest tylko zewnętrznym nazwaniem i niczym rzeczy [nie przysługującym] i t d . Trzeba tu zaznaczyć, że ma on na myśli samą rzecz jak by znajdującą się poza intelektem, z racji czego jest dla niej całkowicie zewnętrznym nazwaniem, że znajduje się ona obiektywnie w intelekcie; ja zaś mówię o idei, która nigdy nie istnieje poza intelektem, i z tego powodu istnienie obiektywne nie znaczy nic innego jak istnienie w intelekcie w taki sposób, w jaki zwykły w nim istnieć [jego] przedmio ty. I tak, gdy ktoś na przykład zapyta, co przydarza się słońcu z racji tego, że znajduje się ono obiektywnie w mym intelekcie, to najsłuszniej należy odpowiedzieć, że nic mu się nie przydarza poza zewnętrznym nazwaniem, że jako przedmiot stanowi ono kres działania intelektu. Jeżeli zaś pytali byśmy się o to, czym jest idea słońca i odpowiedzielibyśmy, że jest to rzecz pomyślana, o ile jest obiektywnie w intelekcie, to nikt nie rozumiałby tego w ten sposób, że jest ona samym słońcem ujętym wraz z tym jego zewnętrz nym nazwaniem. Również i występujące w tym wyrażeniu „istnienie obiektywne w intelekcie" nie będzie oznaczało tego, że rzecz pomyślana stanowi jako przedmiot kres działania intelektu, lecz że istnieje w intelek9
9
Zob. str. 106.
Odpowiedź
autora na zarzuty
113
pierwsze
cie w taki sposób, w jaki zwykły istnieć jego przedmioty - do tego stop nia, że idea słońca to samo słońce istniejące w intelekcie, wprawdzie nie formalnie jak na niebie, lecz obiektywnie, czyli w taki sposób, w jaki zwykły przedmioty istnieć w intelekcie. Oczywiście ten sposób istnienia jest o wiele mniej doskonały od sposobu istnienia rzeczy poza intelektem, lecz, jak już przedtem napisałem, nie jest z tego powodu zupełnie niczym. A gdy najuczeńszy teolog powiada, że w słowach tych występuje wie loznaczność, to wydaje się, że chciał przez to zwrócić moją uwagę na występującą u niego, a natychmiast przeze mnie zauważoną, wieloznacz ność, abym jej przypadkiem nie pominął. Powiada on bowiem najpierw, że rzecz istniejąca w ten sposób dzięki idei w intelekcie nie jest bytem aktualnym, czyli nie jest czymś, znajdującym się poza intelektem; jest to prawda. Potem twierdzi również, że nie jest ona czymś wymyślonym lub bytem myślowym, lecz czymś realnym, co się wyraźnie pojmuje; w słowach tych przyjmuje on wszystko to, co ja założyłem. Lecz jednak dodaje: ponieważ jest ona tylko pojęta, a nie istnieje aktualnie (to znaczy: ponieważ jest tylko ideą, a nie rzeczą bytującą poza intelektem), może być wpraw dzie pojmowana, ale bynajmniej nie może mieć przyczyny , czyli nie doma ga się przyczyny, aby istniała poza intelektem; na to się zgadzam, lecz zaiste domaga się [ta rzecz] przyczyny, aby była pojmowana, i tylko o tej przy czynie jest tu mowa. Jeśli więc ktoś miałby w intelekcie ideę jakiejś maszyny, wymyślonej przy pomocy największego kunsztu, to zaiste można słusznie pytać, jaka jest przyczyna tej idei. I nie da na to pytanie zadowa lającej odpowiedzi ten, kto powie, że poza intelektem jest ona niczym i że wobec tego nie może mieć przyczyny, lecz tylko być pojęta - albo wiem o nic innego tu się nie pyta jak tylko o to, jaka jest przyczyna tego, że bywa ona pojmowana. Ale również i ten nie zadowoli nas, kto powie, że sam intelekt, jako przyczyna swej działalności, jest przyczyną tej idei - o tym bowiem nie wątpi się, a chodzi tylko o przyczynę obiektywnego kunsztu tkwiącego w tej idei. To bowiem, że ta oto idea maszyny zawiera w sobie taki właśnie, a nie inny obiektywny kunszt, to zaiste musi jej przysługiwać z jakiejś przyczyny i tak samo ma się do tej idei obiektywny kunszt jak do idei Boga jej rzeczywistość obiektywna. Istotnie można podać różne przyczyny tego kunsztu: stanowi ją bowiem bądź jakaś taka rzeczy wista maszyna przedtem widziana, na której podobieństwo idea ta została utworzona, bądź przysługująca owemu intelektowi wysoko rozwinięta znajomość mechaniki, bądź może wielka przenikliwość umysłu, dzięki której mógł on wymyślić tę maszynę bez uprzedniej wiedzy. Należy też zaznaczyć, że cały kunszt, który w owej idei tkwi tylko obiektywnie, 10
1 0
Zob. s t r . 107.
114
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
z konieczności musi się znajdować w jej przyczynie, jakakolwiek by ona była, albo w sposób formalny, albo eminentnie . To samo trzeba sądzić również o tkwiącej w idei Boga rzeczywistości obiektywnej. Ale w czym że będzie to tak, jak nie w rzeczywiście istniejącym Bogu? Lecz wszystko to bardzo dobrze dostrzegł ów bystry mąż i dlatego pozwała sobie na postawienie pytania, dlaczego ta idea zawiera raczej tę rzeczywistość obiek tywną, a nie inną - i na pytanie to najpierw tak odpowiada: ze wszyst kimi ideami ma się tak, jak napisałem o idei trójkąta, mianowicie, choćby nawet przypadkiem nigdzie na świeci nie istniał trójkąt, to jednak istnieje jakaś jego określona natura, czyli istota, czyli niezmienna i wieczna forma. Ta zaś, powiada, nie domaga się przyczyny . Ale ta odpowiedź nie zadowala go dostatecznie, bo choćby i natura trójkąta była niezmienna i wieczna, to niemniej wolno nam pytać, dlaczego tkwi w nas jego idea. Dlatego też dodał: gdybym zaś nieustępliwie domagał się uzasadnienia tego, to jest niedo skonałością naszego intelektu i t d . Przez tę odpowiedź chciał chyba tylko to wyrazić, że na to pytanie nic prawdopodobnego nie odpowiadają ci, 105 którzy chcieliby się ze mną spierać. Zaiste bowiem nie jest bardziej praw dopodobne, że przyczyną tego; dlaczego występuje w nas idea Boga, jest niedoskonałość naszego intelektu, jak to, że brak doświadczenia w sztuce mechanicznej jest przyczyną tego, iż wyobrażamy sobie raczej jakąś wiel ce pomysłową maszynę niż inną, mniej doskonałą. Jasne jest bowiem od wrotnie: jeżeli ktoś posiadałby ideę maszyny, w której mieściłby się wszelki wymyślny kunszt, to najwłaściwiej wnosić by stąd należało, że ta idea wypłynęła z jakiejś przyczyny, w której w sposób rzeczywisty istniał wszelki wymyślny kunszt, chociażby był w niej [tzn. w idei] tylko obiek tywnie. Z tej samej racji, jeśli mamy w sobie ideę Boga, w której zawiera się wszelka dająca się pomyśleć doskonałość, to stąd można w sposób najoczywistszy wnioskować, że idea ta zależy od jakiejś przyczyny, w której również występuje cała ta doskonałość, a to niewątpliwie w rze czywiście istniejącym Bogu. Na pewno też jednakowa trudność za chodziłaby w obu wypadkach, gdyby tak jak wszyscy, nie będąc doświad czonymi mechanikami, nie mogą mieć idei bardzo pomysłowych maszyn, tak też nie mieliby wszyscy tej samej zdolności uchwycenia idei Boga. Ponieważ jednak ta idea wszczepiona jest w ten sam sposób w umysły wszystkich i nigdy nie dostrzegamy, by przybywała ona do nas skądinąd jak od nas samych, przypuszczamy, że należy ona do natury naszego intelektu. I przypuszczenie to nie jest błędne, lecz pomijamy [przy tym] 1 1
1 2
13
14
1 1
Zob. str. 6 3 - 6 4 .
1 2
Zob. str. 106. Zob. str. 83. Zob. str. 106.
1 3
1 4
Qdpowiedi' autora na zarzuty
pierwsze
115
y
coś innęgp, co przede wszystkim powinno być uwzględnione, i od .czego należy i iż,intelekt mój, który jest skończony nie pojmuje tego* co nieskończone, Dlatego też, wolałem wjziąć za podstawę-mego dowodu moje własne istnienie, ,które niefZawisfe pd żadnego szeregu przyczyn i które tak mi jest,znane,,i& nic nie może mi hyc b^rd^iej znane. Ol siebie >zaś pytałem nie tyle, <przez jaką przyczy nę zjostałem niegdyi $tworzony, ile dzięki jakiej przyczynie Wf Gtaśk obecnym jestem jzachowyWany^^bymi się dzięki t&nu.{po$tawieniu Bagadnienia] uwolnił od wszelkiego następstwa przyczyn. ... y
15
4
i{
f
- P© wtóre, nie postawiłem pytania, co stanowi moją przyczynę; [roz ważając siebie] jako złożonego * umysłu i z ciała, lecz ściśle jedynie jako będącego rzeczą myślącą. Sądzę, że to wiąże się w niemałym stopniu ż sattl4 rzeczą. W ten sposób bowiem mogłem $ię o wiele lepiej uwolnić od 1 5
Zob. str. 68.
r
.
.
,
>, ,
116
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
16
przesądów, bacznie zważać na przyrodzone światło rozumu , pytać sa mego siebie i w sposób pewny stwierdzić, że nie może być we mnie nic takiego, czego bym w żadnej mierze nie był świadomy. Jest to zupełnie różne od tego, gdybym uświadamiając sobie, że jestem zrodzony przez ojca, uważał, że również i ojciec pochodzi od dziadka, a nie mogąc w po szukiwaniu rodzicieli rodziców postępować w nieskończoność, gdybym w celu zakończenia doszukiwania się przyjął, że istnieje jakaś przyczyna pierwsza. Nadto nie tyle pytałem, co jest moją przyczyną, o ile jestem rzeczą myślącą, lecz głównie też i przede wszystkim, o ile spostrzegam, że po śród różnych m y ś l i istnieje we mnie idea bytu najdoskonalszego. Od tego jednego bowiem zależy cała moc mojego dowodu. Najpierw dlatego, że w idei tej zawiera się, czym jest Bóg, przynajmniej w tym stopniu, w jakim może być przeze mnie zrozumiany; a wedle praw prawdziwej logiki, nigdy 0 żadną rzecz nie należy pytać, czy istnieje, zanim się nie zrozumie, czym 108 jest. Po wtóre, ponieważ ta właśnie idea jest tą, która mi daje sposobność do zbadania, czy pochodzę sam od siebie, czy od kogoś innego - oraz do poznania moich braków. A w końcu ona to poucza nie tylko o tym, że istnieje jakaś przyczyna, ale ponadto i o tym, że w przyczynie tej zawierają się wszelkie doskonałości, a więc, że jest ona Bogiem. Wreszcie, nie powiedziałem, że jest niemożliwością, aby coś było samo dla siebie sprawczą przyczyną. Choć bowiem jest to oczywiście prawdą, gdy znaczenie sprawczości ogranicza się do tych przyczyn, które są cza sowo wcześniejsze od skutków lub które są od nich różne, to jednak nie wydaje się, by w naszym zagadnieniu trzeba było to znaczenie tak ogra niczać. [Nie jest to potrzebne] bądź dlatego, że pytanie byłoby bezsensow ne; któż bowiem nie wie, że to samo ani nie może być wcześniejsze, ani też różne od samego siebie? Bądź też dlatego, że przyrodzone światło ro zumu nie wskazuje nam na to, że do istoty przyczyny sprawczej należy, by była ona czasowo wcześniejsza od swego skutku; przeciwnie bowiem, ściśle zachowuje ona istotę przyczyny, tylko dopóki wytwarza skutek 1 wobec tego nie jest od skutku wcześniejsza. Pokazuje nam zaś niewąt pliwie przyrodzone światło rozumu, że nie istnieje żadna taka rzecz, o którą nie można by się pytać, dlaczego istnieje, czyli doszukiwać się jej przy17
1 6
Wyrażenie: „przyrodzone światło rozumu" {lumen naturale) oznacza przyrodzoną zdolność poznawczą rozumu ludzkiego, w przeciwstawieniu do wszelkiego poznawania, dokonywanego przez człowieka dzięki czynnikom nadprzyrodzonym (np. poznanie w akcie wiary dokonane dzięki łasce), (przyp. tłum.) 1 7
W y r a z „cogitatio" oznacza u Descartes'a wszelką treść świadomości (poznawczą, wolitywną, afektywną itp.) - i nie należy o tym zapominać, gdy tłumaczy się go przez polską „myśl" (przyp. tłum.); por. str. 44, odnośnik 2 1 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
117
czyny sprawczej albo, jeśli jej nie posiada, domagać się wyjaśnienia, dla czego jej nie potrzebuje. Tak, że gdybym mniemał, iż żadna rzecz nie może być jakoś sama względem siebie tym, czym jest przyczyna sprawcza względem skutku, to jednak nie mógłbym stąd wnosić, że jest jakaś przy czyna pierwsza; owszem przeciwnie, natychmiast doszukiwałbym się przyczyny tej [przyczyny], która nazywa się [przyczyną] pierwszą i w ten 109 sposób nigdy bym nie doszedł do żadnej pierwszej [przyczyny] spośród wszystkich [przyczyn]. Lecz wyraźnie przyjmuję, że może istnieć coś, w czym znajduje się taka i tak niewyczerpana moc, że nigdy nie potrze bowało [ono] niczyjej pomocy, aby istnieć, i teraz [jej] też nie potrzebuje, by być zachowanym, tak że jest ono niejako przyczyną samego siebie; uważam, że taką [przyczyną] jest Bóg. Jak bowiem, chociażbym był ist niał odwiecznie i chociażby nic wobec tego nie było istniało wcześniej ode mnie, to niemniej, ponieważ zdaję sobie sprawę, że części czasu mogą być wzajemnie od siebie oddzielone, a tak samo z tego, że już jestem, nie wynika, że natychmiast potem będę istniał w przyszłości, chyba że mnie jakaś przyczyna będzie wciąż na nowo stwarzała w poszczególnych chwi lach, nie miałem wątpliwości, by tę przyczynę, która mnie zachowuje, nazywać sprawczą; tak samo chociaż nigdy nie było takiego momentu, by Bóg nie istniał, to ponieważ On sam jest tym, który się naprawdę zacho wuje, wydaje się, że nie jest bardzo nieścisłe móc nazywać Go przyczyną samego siebie. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że tego zachowywania nie ro zumie się tak, by dokonywało się ono przez jakiś pozytywny wpływ przyczyny sprawczej, lecz jedynie w ten sposób, że istota Boga jest taka, iż nie może [On] nie zawsze istnieć. Na podstawie tego z łatwością dam odpowiedź w sprawie rozróżnie nia [znaczeń] wyrażenia „od siebie samego", które za radą najuczeńszego teologa winno być wyjaśnione. Chociaż bowiem ci, którzy zwracając uwa gę jedynie tylko na przyczynę sprawczą we właściwym i ścisłym znacze niu, uważają za rzecz niemożliwą, by coś było przyczyną sprawczą same go siebie, i nie dostrzegają, aby jakiś inny rodzaj przyczyny miał tu ana logiczne do przyczyny sprawczej stanowisko i [chociaż] nie zwykli ina czej tego rozumieć, gdy mówią, że coś „od siebie samego" pochodzi, jak tylko w ten sposób, że żadnej to coś nie ma przyczyny, to jednak gdyby ci sami zechcieli zwrócić uwagę raczej na rzecz niż na słowa, to z łatwo ścią spostrzegliby, że negatywne rozumienie wyrażenia „od siebie samego" 110 pochodzi z samej tylko niedoskonałości ludzkiego intelektu i nie ma żadnej podstawy w rzeczach. Istnieje zaś pewne inne [rozumienie] pozytywne, którego domaga się prawdziwy stan rzeczy i jedynie na tym rozumieniu opiera się moje dowodzenie. Gdyby bowiem na przykład ktoś mniemał, że jakieś ciało pochodzi samo od siebie, to być może, nic innego przez to
118
R. Descartes* Medytacje o pierwszej
filozofii
nie rozumie jak to* że nić m^ nie twierdzi tego ż jakiejś raeji pozjhywftej? fam tylko;neg^yw^iei gdyż nie poznaje żadnej jego przyczyny. To* jest jednak w tym kimś pewną niedoskonałością, jak się późftibj ź łatwością przekona; jeżeli rozważy, że jedne momenty czasu nie zależą od innych i że z tego, iż ciało to przyjmuje się aż do tego czasu jako pochodzące samo od siebie, to znaczy, jako nie posiadające przyczy ny, nie wynika, by trwało ono i w przyszłości, chyba że tkwi w nim jakaś siła wciąż je niejako odradzająca. Wtedy to bowiem widząc, że w idei ciała nie znajduje się żadna taka siła, natychmiast wniesie stąd, że nie pochodzi ono samo od siebie i użyje tego wyrażenia „samo od samego siebie" w znaczeniu pozytywnym. W podobny sposób, gdy powiadamy, że Bóg pochodzi sam od siebie, możemy to, co prawda, również rozumieć nega tywnie, tak mianowicie, by jedynym znaczeniem [tego wyrażenia] było, że nie istnieje żadna Jego przyczyna. Ale jeżeli uprzednio dociekaliśmy 0 przyczynie powodującej to, że [Bóg] istnieje lub że trwa w istnieniu 1 zwracając uwagę na niezmierną i niepojętą moc, która tkwi w Jego idei, uznaliśmy [tę moc] za tak przewyższającą [wszystko inne], że jest jasne, iż jest ona przyczyną tego, dlaczego trwa On w Swym istnieniu i że nie może tu być innej przyczyny poza tą; wtedy twierdzenia, że Bóg pocho dzi sam od siebie, nie wypowiadamy już negatywnie, lecz jak najbardziej pozytywnie. Chociaż bowiem nie trzeba twierdzić, że jest On przyczyną 111 sprawczą samego siebie, aby się przypadkiem nie spierać o słowa, to jed nak, ponieważ to, co pochodzi samo od siebie lub co nie ma żadnej róż nej od siebie przyczyny, ujmujemy jako istniejące nie dzięki niczemu, lecz z racji rzeczywistej niezmierzoności jego mocy, w pełni wolno nam myśleć, że spełnia ono jakoś w odniesieniu do siebie samego to, co [czyni] przy czyna sprawcza względem swego skutku, a wobec tego, że w znaczeniu pozytywnym pochodzi ono od samego siebie. I każdy może sam siebie zapytać, czy w tym samym znaczeniu pochodzi od samego siebie. A skoro nie znajduje w sobie żadnej mocy, która by wystarczała do utrzymania go przy istnieniu nawet przez moment czasu, słusznie wnioskuje, że pochodzi od kogoś innego - i to od kogoś innego, kto pochodzi sam od siebie, gdyż nie można tu postępować w nieskończoność, gdy chodzi o czas teraźniej szy, nie zaś o przeszły lub przyszły. Co więcej, dodam tu jeszcze, czego jednak przedtem nie napisałem, że nie należy zatrzymywać się na jakiejś przyczynie wtórnej, ale dopiero na tej, w której mieści się tyle mocy, by utrzymać w istnieniu rzecz bytującą poza nią, a tym bardziej by samą siebie utrzymać w bycie własną swą mocą, a przez to pochodzić sama od siebie. Gdy się zaś powiada, że wszelkie ograniczenie pochodzi od przyczyny , to sądzę, że rozumie się przez to jakąś rzecz prawdziwą, ale wyraża się 1 8
1 8
Zob. str. 1 0 7 - 1 0 8 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
119
to mniej właściwymi słowami i nie rozwiązuje się trudności, właściwie bo wiem wyrażając się - ograniczenie to tylko zaprzeczenie dalszej doskona łości, a zaprzeczenie to nie pochodzi od przyczyny, lecz jest nim sama ograniczona rzecz. Natomiast, jeśli jest prawdą, że każda rzecz jest ogra niczona przez przyczynę, to nie narzuca się to samo przez się, lecz winno być dowiedzione inną drogą. Jak bowiem najwłaściwiej odpowiada wnikli wy teolog, można mniemać, że każda rzecz w taki lub inny sposób jest 112 ograniczona, gdyż należy to do jej natury, jak na przykład do natury trój kąta należy to, że składa się on z nie więcej niż z trzech linii. Natomiast wydaje mi się oczywiste, że wszystko, co istnieje, pochodzi albo od przy czyny, albo od siebie jako od przyczyny. Albowiem, skoro poznajemy nie tylko istnienie, lecz również i zaprzeczenie istnienia, nie możemy wymyślić niczego, co w taki sposób pochodziłoby od samego siebie, że nie można by podać żadnej racji, dlaczego raczej istnieje [ono], jak nie istnieje, tak że tego [wyrażenia] „od samego siebie" nie musielibyśmy rozumieć w znaczeniu: [po chodzenia] od przyczyny, z powodu nadmiaru mocy, o której z najwięk szą łatwością wykazuje się, że występować może w samym tylko Bogu. To, co mi później przyznaje, to choć zaiste nie jest wątpliwe, jednak tak mało jest powszechnie uznawane, a ma tak wielkie znaczenie dla wy dobycia wszelkiej filozofii z odmętu ciemnoty, że wielce pomaga mi w moim przedsięwzięciu, gdy to powagą swoją potwierdza. Ostrożnie więc pyta tutaj, czy jasno i wyraźnie poznaję to, co nieskoń czone^; bo chociaż nawet nie usiłowałbym uprzedzić tego zarzutu, to jednak narzuca się on każdemu tak samorzutnie, że warto obszerniej nań odpowiedzieć. Powiem tu więc najpierw, że wprawdzie to, co nieskończo ne, o tyle, o ile jest nieskończone, w żaden sposób nie może być pojęte, niemniej jednak możemy je poznać w tej mierze, w jakiej poznawać jasno i wyraźnie, że rzecz jakaś jest taka, iż nie można w niej stwierdzić żad nych granic, to tyle, co poznawać, że jest ona nieskończona. Jednakże przeprowadzam tu rozróżnienie pomiędzy nieograniczonym 113 i nieskończonym, i to tylko nazywam w znaczeniu właściwym nieskończo nym, w czym pod żadnym względem nie ma granic; w tym znaczeniu sam tylko Bóg jest nieskończony. Te zaś rzeczy, w których pod jakimś tylko względem nie dostrzegam kresu, jak na przykład rozciągłość wyobrażalnej przestrzeni, mnogość liczb, podzielność wielkości na cząstki itp., nazy wam wprawdzie nieograniczonymi, nie zaś nieskończonymi, gdyż nie są pozbawione granicy pod każdym względem. Poza tym rozróżniam między istotą formalną tego, co nieskończone, czyli nieskończonością, a rzeczą, która jest nieskończona. Albowiem, gdy 1 9
Zob. str. 108.
120
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
chodzi o nieskończoność, to choćbyśmy nawet rozumieli, że jest ona jak najbardziej pozytywna, to jednak rozumiemy ją jedynie w jakiś negatyw ny sposób, mianowicie dzięki temu, że nie dostrzegamy w danej rzeczy żadnego ograniczenia. Samą zaś rzecz, która jest nieskończona, rozumiemy co prawda pozytywnie, lecz nie adekwatnie, to znaczy, nie obejmujemy wszystkiego tego, co w niej jest poznawalne. Lecz zwracając jakoś oczy ku morzu, chociaż nie dosięgamy go wzrokiem w całości, ani nie prze mierzamy jego nie dającego się objąć ogromu, jednak powiadamy, że je widzimy. I właśnie, gdy spoglądamy na nie z daleka i obejmujemy oczy ma na raz jakby całe, widzimy je tylko niewyraźnie, podobnie jak też niewyraźnie wyobrażamy sobie tysiącokąt, gdy naraz obejmujemy wszyst kie jego boki. Lecz jeżeli byśmy z bliska skierowali wzrok na jakąś część morza, to widzenie takie może być bardzo jasne i wyraźne, podobnie jak i wyobrażanie sobie tysiącoboku, jeżeli dotyczyłoby ono jednego tylko czy 114 drugiego jego boku. Na podstawie podobnego rozumowania zgadzam się ze wszystkimi teologami, że Bóg nie może być ogarnięty przez umysł ludzki, nie może też być wyraźnie poznany przez tych, którzy usiłują objąć Go umysłem na raz i całego, a spoglądają [Nań] niejako z daleka. W takim to znaczeniu powiada w przytoczonym miejscu św. Tomasz, że przysłu guje nam poznanie Boga, ale tylko jakieś [poznanie] niewyraźne. Ci zaś, którzy usiłują zwrócić uwagę na poszczególne Jego doskonałości i nie tyle pragną je ogarnąć, ile zostać przez nie ogarniętymi i zużyć wszystkie siły swego intelektu do ich kontemplowania, ci na pewno znajdują w Nim znacznie pełniejszą i łatwiejszą materię jasnego i wyraźnego poznania aniżeli w jakichkolwiek rzeczach stworzonych. I nie zaprzeczył temu w tym miejscu św. Tomasz, jak to się wyraźnie okazuje z tego, że w następnym artykule twierdzi, iż da się udowodnić, że Bóg istnieje. Ja zaś, gdziekolwiek mówiłem, że można Boga poznać jasno i wyraźnie, miałem jedynie na myśli to skończone i do miary naszego umysłu dostosowane poznanie. Nie trzeba też było innego rozumienia, aby były prawdziwymi moje wypowiedzi, co się z łatwością okaże, gdy się zważy, że powiedziałem to tylko w dwóch miejscach. [Raz] niewątpliwie tam, gdzie zachodziło pytanie, czy w idei, którą tworzymy o Bogu, tkwi coś realnego, czy samo tylko zaprzeczenie rzeczy, jak na przykład w idei zimna nie znajduje się nic innego jak tylko zaprzeczenie ciepła, co do czego nie może być żadnych wątpliwości. [Drugi raz] wówczas, gdy stwierdziłem, że do istoty bytu najdoskonalszego w nie mniejszym stopniu przynależy istnienie, jak trzy boki do istoty trójkąta, co można też zrozumieć bez ade kwatnego poznania Boga. 115 Zestawia tu znów jeden z moich dowodów z innym pochodzącym od św. Tomasza, aby mnie niejako zmusić do tego, bym pokazał, o ile jeden
Odpowiedź
autora na zarzuty
121
pierwsze
z tych dowodów jest silniejszy od drugiego. I wydaje mi się, że mogę to czynić bez wywoływania wielkiej zawiści, gdyż ani św. Tomasz nie po sługiwał się tym dowodem jako swoim, ani dowód ten nie prowadzi do tego samego wniosku, do którego ja dochodzę, ani wreszcie nie ma tu w samej rzeczy żadnej niezgodności z Doktorem Anielskim. Pyta on bo wiem, czy istnienie Boga jest ze względu na nas oczywiste, to znaczy, czy się każdemu narzuca; przeczy temu - i to słusznie. Dowód zaś, który sobie przeciwstawia, tak można przedstawić: zrozumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", rozumie się przez nią to, nad co nic większego znaczeniem hycnie może; lecz jest czymś' większym istnieć w rzeczywistości i w intelekcie, niż istnieć w samym tylko intelekcie; zrozumiawszy więc, co znaczy ta nazwa „Bóg", ro zumie się, że Bóg istnieje zarówno w rzeczywistości, jak i w intelekcie . Wy stępuje tu oczywisty błąd formalny, wniosek bowiem powinien był być tylko taki: a więc, zrozumiawszy, co znaczy ta nazwa „Bóg", rozumie się, że znaczy ona, iż Bóg istnieje w rzeczywistości i w intelekcie; ale to, co znaczy [jakiś] wyraz, nie wydaje się z tej racji być prawdziwe. Mój zaś dowód był następujący. Co jasno i wyraźnie poznajemy, jako przynależące do praw dziwej i niezmiennej natury, czyli istoty, czyli formy jakiejś rzeczy, to można prawdziwie o tej rzeczy orzec. Lecz skoro już dość dokładnie zbadaliśmy, czym jest Bóg, wtedy poznajemy jasno i wyraźnie, że do Jego H6 prawdziwej i niezmiennej natury należy to, by istniał; wówczas więc możemy prawdziwie orzec o Bogu, że istnieje. Tu przynajmniej wynika wniosek w sposób właściwy. Ale również i większa [przesłanka] nie może być zaprzeczona, gdyż już przedtem przyjęło się, że wszystko to, co jasno i wyraźnie poznajemy, jest prawdziwe . Pozostaje już tylko [przesłanka] mniejsza, w której, przyznaję, tkwi niemała trudność. Najpierw dlatego, że jesteśmy tak przyzwyczajeni we wszystkim innym odróżniać istnienie od istoty, że nie dostrzegamy dość wyraźnie, jakim sposobem należy ono raczej do istoty Boga niż [do istoty] innych rzeczy. Następnie zaś z tej racji, że nie odróżniając tego, co przynależy do prawdziwej i niezmiennej isto ty jakiejś rzeczy, od tego, co się jej przypisuje tylko dzięki fikcji intelek tu, choć dostatecznie zdajemy sobie sprawę z tego, że istnienie przynależy do istoty Boga, to jednak nie wnosimy stąd, że Bóg istnieje, gdyż nie wiemy, czy istota Jego jest niezmienna i prawdziwa, czy też tylko przez nas urojona. 2 0
21
Lecz w celu usunięcia pierwszej części tej trudności należy odróżnić istnienie możliwe od koniecznego, a przy tym trzeba zaznaczyć, że w po jęciu lub w idei wszystkich tych rzeczy, które bywają poznawane jasno 2 0
2 1
Zob. str. 1 0 9 - 1 1 0 . Zob. str. 108,
122
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
i wyraźnie, zawiera się istnienie możliwe, lecz nigdzie, z wyjątkiem samej tylko idei Boga, nie występuje [istnienie] konieczne. Nie wątpię jednak, że ci wszyscy, którzy bacznie będą zwracali uwagę na tę różnicę, zacho dzącą między ideą Boga a wszystkimi innymi [ideami], zdadzą sobie spra wę, że choć wszystkie inne rzeczy poznajemy wprawdzie zawsze jedynie 117 jako istniejące, to jednak nie wynika stąd, że one istnieją, lecz tylko, że mogą istnieć, gdyż nie poznajemy tego jako konieczne, aby aktualne ist nienie było związane z innymi właściwościami tych rzeczy. Z tego zaś, że aktualne istnienie poznajemy jako konieczne i zawsze związane z po zostałymi właściwościami Boga, wynika w rzeczy samej, że Bóg istnieje. Następnie, aby usunąć drugą część trudności, trzeba zważyć, że te idee, które nie obejmują natur prawdziwych i niezmiennych, lecz tylko fikcyj ne i zespolone przez intelekt, mogą być podzielone przez ten sam intelekt nie tylko na drodze abstrakcji, lecz przy pomocy jasnej i wyraźnej dzia łalności, tak że te [idee], których intelekt w ten sposób nie może podzie lić, bez wątpienia nie zostały przezeń zespolone. I tak na przykład, gdy myślę o skrzydlatym koniu lub o aktualnie istniejącym lwie, lub o trój kącie wpisanym w kwadrat, z łatwością rozumiem, że na odwrót, mogę myśleć o koniu nieskrzydlatym, o lwie nie istniejącym, o trójkącie bez kwadratu itp. i że wobec tego takie [rzeczy] nie mają prawdziwych i niezmiennych natur. Jeśli zaś myślę o trójkącie lub o kwadracie (o lwie czy o koniu tu nie mówię, gdyż natury ich nie są dla nas zupełnie przej rzyste), [to] wtedy z pewnością wszystko, co tylko ująłbym jako zawarte w idei trójkąta, jak na przykład, że jego trzy kąty są równe dwom [ką tom] prostym itd., prawdziwie będę orzekać o trójkącie, o kwadracie zaś 118 to wszystko, co znajdę w idei kwadratu. Choć bowiem mógłbym poznać trójkąt, abstrahując od tego, że jego trzy kąty są równe dwom prostym, to jednak nie mogę tego o nim zaprzeczyć drogą jasnego i wyraźnego dzia łania, czyli rozumiejąc w sposób właściwy to, co wypowiadam. Poza tym, gdybym rozpatrywał trójkąt wpisany w kwadrat, nie w tym celu, bym to, co przysługuje samemu trójkątowi, przypisywał kwadratowi lub trójką towi to, co przysługuje kwadratowi, lecz bym to tylko badał, co powstaje na skutek zespolenia obu [tych figur], to natura [tego wpisanego trójkąta] będzie nie mniej prawdziwa i niezmienna niż samego kwadratu lub trój kąta; i dlatego będzie można orzec o kwadracie, że nie jest on mniejszy od dwukrotności trójkąta weń wpisanego, oraz inne [właściwości], które przysługują naturze tej złożonej figury. Gdybym zaś rozpatrywał, że w idei najdoskonalszego ciała zawiera się istnienie; bo przecież większą doskonałością jest istnieć i w rzeczywisto ści, i w intelekcie, niż w samym tylko intelekcie, nie mogę stąd wnosić, że to najdoskonalsze ciało istnieje, lecz tylko, że może istnieć. Dostatecz-
Odpowiedź
autora na zarzuty
pierwsze
123
nie bowiem zdaję sobie sprawę z tego, że idea ta została wytworzona przez sam mój intelekt, łączący razem wszystkie doskonałości cielesne, i że istnienie nie wypływa z innych doskonałości cielesnych, gdyż zarówno może być o nich zaprzeczone, jak i stwierdzone. Stąd więc, że badając ideę ciała nie dostrzegam w nim żadnej mocy, dzięki której samo by się wytwa rzało lub utrzymywało w bycie, wnioskuję w sposób właściwy, że do natury ciała nawet najdoskonalszego nie bardziej przynależy konieczne istnienie (gdyż tylko o takim tu jest mowa), jak do natury góry to, by nie miała doliny, lub do natury trójkąta, by miał on kąty większe niż dwa kąty proste. Jeżeli zaś teraz pytaliśmy nie o ciało, lecz o rzecz, obojętne zresztą jaką by ta rzecz była, która by posiadała te wszystkie doskonałości, które l mogą istnieć na raz, czy pośród tych [doskonałości] należy wyliczyć ist nienie - zrazu będziemy mieli wątpliwości. Skoro bowiem umysł nasz jako skończony zwykł te doskonałości rozpatrywać jedynie oddzielnie, to jest możliwe, że nie zda sobie od razu sprawy z tego, w jak konieczny sposób są one ze sobą powiązane. A przecież jeżeli byśmy uważnie badali, czy naj potężniejszemu bytowi przysługuje istnienie i jakie [istnienie], będziemy mogli pojąć jasno i wyraźnie najpierw [to], że przysługuje mu przynajmniej istnienie możliwe, podobnie jak i wszystkim innym pozostałym rzeczom, których wyraźną ideę mamy w sobie, a więc i tym, które powstają dzięki fikcji intelektu. Następnie, ponieważ nie możemy pomyśleć, by jego ist nienie było możliwe, nie przyznając zarazem, zważywszy niezmierną jego moc, że może on istnieć z własnej swej siły, stąd będziemy wnioskować, że [byt ten] w rzeczywistości istnieje i istniał odwiecznie. Jest bowiem czymś najoczywistszym w przyrodzonym świetle rozumu, że zawsze ist nieje to, co może istnieć dzięki swej własnej mocy. I w ten sposób zro zumiemy, że w idei bytu najpotężniejszego tkwi istnienie konieczne nie na skutek fikcji intelektu, lecz dlatego że do prawdziwej i niezmiennej natury takiego bytu należy to, by istniał. Zarazem też z łatwością pojmie my, że ten byt najpotężniejszy nie może nie mieć w sobie wszystkich innych doskonałości, które zawierają się w idei Boga, tak że bez żadnej fikcji intelektu i ze swej natury są one ze sobą złączone i istnieją w Bogu. To wszystko jest zresztą oczywiste dla tego, kto pilnie [rzecz] rozpa truje i nie różni się od tego, co przedtem już napisałem, chyba tylko w sposobie przedstawienia, który celowo zmieniłem, aby dogodzić różno rodności umysłów. I nie będę tu przeczył, że dowód ten jest tego rodzaju, iż ci, którzy nie będą mieli w pamięci tego wszystkiego, co składa się na jego ważność, z łatwością mogliby go wziąć za sofizmat - i dlatego z po czątku nieco wahałem się, czy powinienem się nim posługiwać, bym przy padkiem tym, którzy by go nie pojęli, nie dał sposobności do niedowie rzania także i pozostałym. Lecz ponieważ istnieją tylko dwie drogi, kto-
124
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
rymi można by dowieść, że Bóg istnieje, mianowicie jedna poprzez skut ki, a druga poprzez samą Jego istotę lub naturę, a pierwszą wyjaśniłem w miarę moich możliwości w trzeciej Medytacji, nie sądziłem, by trzeba było potem pominąć drugą. Co dotyczy różnicy formalnej, którą najuczeńszy teolog przytacza ze Szkota, krótko powiem, że nie różni się ona od modalnej, a odnosi się tylko do bytów niezupełnych, które dokładnie odróżniłem od zupełnych. Wystarcza zaś ona do tego, by pojmować jeden jako wyraźnie różny i odrębny od drugiego poprzez abstrakcję intelektu pojmującego rzecz nie adekwatnie, nie zaś do tego stopnia wyraźnie i oddzielnie, byśmy każdy z nich rozumieli jako byt sam przez się i różny od każdego innego; lecz do tego potrzebna jest w ogóle różnica realna. Tak na przykład między ruchem a kształtem tego samego ciała zachodzi różnica formalna i do skonale mogę pojąć ruch bez kształtu a kształt bez ruchu, abstrahując i jedno, i drugie od ciała. Nie mogę natomiast pojąć w sposób zupełny ruchu bez rzeczy, w której występuje ruch, ani kształtu bez rzeczy, w któ121 rej jest kształt; [nie mogę] wreszcie wymyślić ruchu występującego w rzeczy, w której nie mogłoby być kształtu, lub kształtu w rzeczy nie zdolnej do ruchu. W podobny sposób nie rozumiem sprawiedliwości bez sprawiedliwego lub miłosierdzia bez miłosiernego; nie wolno też wymy ślić, by ten sam, kto jest sprawiedliwy, nie mógł być miłosierny. A jednak w sposób zupełny pojmuję, czym jest ciało, utrzymując tylko, że jest ono rozciągłe, posiadające kształt, zdolne do ruchu itd. i zaprzeczając o nim to wszystko, co należy do natury umysłu. Odwrotnie zaś pojmuję, że umysł to rzecz zupełna, która wątpi, poznaje, chce itd., choć zaprzeczam, by istniało w niej cokolwiek z tego, co zawiera się w idei ciała. Tak by w ogóle nie mogło być, gdyby między umysłem a ciałem nie zachodziła różnica realna. Oto, Mężowie Przesławni, co miałem do odpowiedzenia na najuprzej miejsze i pełne pomysłowości uwagi waszego przyjaciela. Jeżeli go tym jeszcze nie zaspokoiłem, proszę, by wskazał na to, co byłoby pożądane lub co jest błędne; gdybym to uzyskał od niego za waszym pośrednictwem, poczytywałbym to sobie za wielkie dobrodziejstwo.
ZARZUTY
DRUGIE
Ponieważ, Mężu Przesławny, z tak szczęśliwym skutkiem natarłeś na nowych olbrzymów, stwierdzając [istnienie] Stwórcy wszystkich rzeczy i dowodząc Jego istnienia, iż odtąd [ludzie] uczciwi mogą ufać, że każdy po uważnym przeczytaniu twych Medytacji przyzna, iż istnieje odwieczna potęga, od której zależą poszczególne rzeczy - chcemy cię zachęcić i uprosić do takiego naświetlenia kilku poniżej przytoczonych [spraw], aby w dziele twoim nie pozostało nic, co by nie było, jeśli to tylko możliwe, jasno dowiedzione. Ponieważ od wielu lat umysł twój do tego stopnia wyćwi czyłeś w ciągłych rozważaniach, że to, co innym wydaje się wątpliwe i zupełnie ciemne, dla ciebie jest najpewniejsze i ujmujesz to zapewne przy pomocy jasnego oglądu umysłu tak samo, jak pierwsze i najważniejsze światła przyrodzone, w tym miejscu tylko na to zwrócimy uwagę, co warto, byś jaśniej i szerzej wytłumaczył i udowodnił. Gdy to nastąpi, nie będzie chyba nikogo, kto mógłby przeczyć temu, że argumenty twoje, które rozpocząłeś [gromadzić] na większą chwałę bożą i ku ogromnemu pożytkowi wszystkich śmiertelnych, posiadają moc dowodową. Po pierwsze, pamiętaj, żeś w miarę możliwości odrzucił wyobrażenia wszelkich ciał, wprawdzie nie aktualnie i w rzeczywistości, lecz jedynie przy pomocy fikcji umysłu, aby dojść do wniosku, że jesteś tylko rzeczą myślącą, żebyś potem może nie sądził, że możesz wnioskować, iż w rze czywistości nie jesteś niczym innym jak umysłem lub myśleniem, albo rzeczą myślącą. Tę uwagę czynimy tylko w odniesieniu do dwóch pierw szych Medytacjiy w których jasno pokazujesz, że to przynajmniej jest pewne, iż ty, który myślisz, istniejesz. Lecz tu się na chwilę zatrzymajmy. Przy znajesz do tej pory, że jesteś rzeczą myślącą; lecz nie wiesz, czym jest owa rzecz myśląca. Cóż by to bowiem było, gdyby była ona ciałem, które przy pomocy różnych ruchów i zderzeń wywołuje to, co nazywamy myśleniem? Choć bowiem uważasz, żeś odrzucił wszelkie ciało, w tym jednak mogłeś ulec złudzeniu, żeś siebie właśnie, będącego ciałem, bynajmniej nie odrzu cił. W jaki sposób bowiem dowodzisz tego, że ciało nie może myśleć lub że ruchy cielesne nie stanowią samej myśli? Ale zarówno cały ustrój twego ciała, który zdaniem twoim odrzuciłeś, jak i niektóre jego części, na przy-
126
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
kład [części] mózgu, mogą się przyczynić do powstania tych poruszeń, które nazywamy myślami. Jestem, powiadasz, rzeczą myślącą. Lecz [ty], który [to] wiesz, czy rzeczywiście nie jesteś ruchem cielesnym lub ciałem będącym w ruchu? Po wtóre, z idei najwyższego bytu, o której utrzymujesz, że bynajmniej nie może być przez ciebie utworzona, ważysz się wnosić o konieczności istnienia najwyższego bytu, od którego jedynie mogłaby pochodzić ta idea, dostrzegana przez twój umysł. A przecież w nas samych znajdujemy dostateczną podstawę, na której wyłącznie wsparłszy się fnożemy utwo rzyć wspomnianą ideę, choćby byt największy nie istniał lub choćbyśmy nie wiedzieli o tym, że istnieje, i nawet nie myśleli' ó nim jako o istnie jącym. Czyż bowiem nie widzę, że ja jako myślący pbśiadiłn jatis'stopień doskonałości? Zatem i jacyś inni, poza mną, posiadają podobny stopień i stąd mam podstawę do tego, by pomyśleć jakąkolwiek liczbę i tak ^zno sić jeden stopień doskonałości nad drugi,, 'a ten znów nad i ń r ^ , i ż w nie skończoność. W ten też ''spośofi,' g d y t ^ istniałJćdeń tylko.|tdpień światła lub ciepła, mogę aż do nićkkoncżbriości ^ m y ś l a ć i dodktirac^cómźtb !ńó#ć stopnie. Dlaczegóż na ^c^6fón ćj zasadzić' hfe ttió^b^m peWneńiu śtpjMfr wi bytu, który"y^M^iiflfr$*B!e w£'&rjie; dddkć j d k i ź p k ó l w i ^ n i t i e go stopnia ifSe! Wś^st&iW ^ do dcfdahiśr • utworzy^ ideę bytu db'$Kofr$£^^^ nie mbże j^bstóidlć^adrie !
Ł
?
:
(
v
;
1
1
ńie ^ j^ćrnij^c tb;> żć b b s e r ^ j^ttyl ^lcffiiMy H f l t l e ^ ^ p ^ ^ k ż e cu, opadcMi^fiSM^ W ^ ¥ ó i r ^ £ i $ ^ S ^ i ń : j ^ K i ^ g b K ó ł ^ i e ^ ^6|ńftSP[B^tf<9
1
j
124 i f e ^ ś t ó ^ i i ^ Poza t f tó, ^ f c ^ ó t e ź y t i ł * 4 y d f i t f ^ ^ tó^aStot| d k i ^ ^ t y n i V ^ skądże Wiedziałbyś^ itfa p g z d p ^ ^ ł b ^ ś ^ ^ ^ ^ źWfttei %mb^dfci$ W^im^lcMatemvid^ąqte^% Ś a ^ i ^ ^ e i ^ ^ ^ ^ d n f c h f<Mfaż&ńu®śi^^ ,a: /nie ( ^ ^ y m ^ M r g e j J : w y ^ o ^ i e o d d w % s > T t u f f i y s i u ^ h i b od istróej^oegb > r^jwyżs^^fcjtóaDł^ abwłeóći że mkecmftgtb^vmieć *ej ideijrjg<%yfay % j j ^ v n $ j w y Ż 9 z y : J i ^ ^ gdzieś tpai dowisd; to W%yscy!js^cad^ abiiidey feimbwbiŁcódło/ w i p«Dprzedhia) Ay-wiohyelkipiojęciąch^ ^oradajb sigomieć:'p6^wiefdzeiiift w ktysm {Mkck^ ze i S L a h ^ ^ z y c ^ i H * f i n ) D t e i e i iopit dzic^diadiien nie^przejawiąją? żadflćj. t a r ]^ej^idj»? ;krór%:t©b m o g ł b y l / ^ ^ o r ^ y ó i n a . tpodsfcaa^ei dotychczasowego o^^aadąi r^zy^plesto^fcfc t a ^ ^ ^ o j a * ideamie/vpmpii^L nie^egd pkaża £
Zarzuty
127
drugie
tym widzialnym światem, który obejmuje wszelką dającą się przez ciebie pomyśleć doskonałość. Do niczego [w ten sposób] nie dojdziesz, jak tylko do stwierdzenia najdoskonalszego bytu cielesnego, chyba że dodasz coś innego, co nas wyniesie do tego, co niecielesne względnie duchowe. Chcesz, to dodajmy [to], że możesz utworzyć ideę anioła (tak jak i bytu najdosko nalszego). Ale ta idea nie jest w tobie utworzona przez anioła, od którego jesteś jednak mniej doskonały. Ale nie masz ani idei Boga, ani też liczby nieskończonej albo nieskończonej linii; gdybyś ją [nawet] mógł mieć, to jednak liczba ta jest niemożliwa. Dodaj, że ta idea jedności i prostoty jednej doskonałości, która obejmuje wszystkie inne, urzeczywistnia się tylko dzięki działaniu rozumującego intelektu, w taki sposób, w jaki ppwstają jedności ogólne, które nie istnieją w rzeczywistości, lecz tylko w intelek cie, jak to zachodzi w wypadku jedności rodzajowej, transcendentalnej i t d . Po trzecie, skoro nie masz jeszcze pewności tego istnienia Boga i po wiadasz, że jednak nie możesz być pewny czegokolwiek lub poznawać jasno i wyraźnie, zanim wpierw w sposób pewny i jasny nie poznałbyś, i że Bóg istnieje, to stąd wynika, iż do tej pory nie wiesz jasno i wyraźnie, żeś jest rzeczą myślącą, ponieważ zdaniem twoim poznanie t o zawisło od jasnego poznania istniejącego Boga, czego jeszcze nie dowiodłeś w tym miejscu, w którym dochodzisz do wniosku, i ż wiesz jasno, że istniejesz. Dodaj do tego, że ateusz jasno i wyraźnie poznaje, i ż trzy kąty trój kąta równają się dwom prostym, choć jest to tak niemożebne, by zakładał istnienie Boga, któremu w zupełności przeczy na tej podstawie, że gdyby istniał, powiada, byłby bytem najwyższym i najwyższym dobrem, czyli [czymś] nieskończonym. A to, co nieskończone, pod każdym względem doskonałości, wyklucza wszystko inne, nie tylko wszelki byt i dobro, ale również i wszelki niebyt i zło, podczas g d y istnieją liczne: byty, dobra, niebyty i zła. Sądzimy, żeś powinien zadośćuczynić temu zarzutowi, aby bezbożnym nie pozostała żadna możliwość wymówek. Po czwarte, przeczysz temu, by Bóg mógł kłamać lub zwodzić, a jed nak nie brak scholastyków, którzy są tego zdania, jak Gabriel [Biel]v [Grze gorz] z Rimini i inni, którzy mniemają, że dzięki bezwzględnej moeysńoże Bóg kłamać, czyli oznajmiać coś ludziom wbrew swym zamysłom i prze ciw temu, co postanowił; na przykład, g d y bezwarunkowo po^idbfeiał mieszkańcom Niniwy za pośrednictwem Proroka: / e s z c z e i z t e ^ i ^ - ^ a Niniwa będzie zburzona - i g d y wiele innych wydarz^ń^fl^^tóefeiSbł, które jednak całkiem nie zaistniały, to nie chciał, by ^ ^ ^ ^ ^ ^ p o ^ t ó ' dały Jego zamysłom lub Jego postanowieniu.^A^eilfctfe^niJ#ttł^ek zatwardziałym i zaślepionym, a prorokom udzielił ^ ^ ^ ^ k ł a ^ S t W ^ W ^ a 1
1
Zob. Jon. 3, 4.
128
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
czym opierasz swe twierdzenie, że nie możemy być przez niego zwodze ni? Czyż Bóg nie może postępować wobec ludzi jak lekarz wobec cho rych lub jak ojciec z dziatwą: i jednych, i drugich [lekarz i ojciec] tak często zwodzą, a czynią to w sposób mądry i pożyteczny? Gdyby nam bowiem Bóg okazał czystą prawdę, to jakież oko lub jakaż bystrość umysłu znieść by ją mogła? Chociaż nie jest rzeczą konieczną zakładać, że Bóg jest zwodzicielem, abyś ulegał złudzeniom w tym, o czym mniemasz, że znasz to jasno i wyraźnie, skoro przyczyna tego złudzenia może tkwić w tobie, chociaż 0 niej nawet nie myślisz. A dlaczegóż by twoja natura nie mogła być tego rodzaju, by zawsze lub tylko w większości wypadków ulegała złudzeniu? A skądże wiesz, że w tych rzeczach, o których sądzisz, że je poznajesz jasno 1 wyraźnie, jest pewne, że ani nie ulegasz złudzeniom, ani im ulec nie możesz? Ileż to razy bowiem doświadczyliśmy, że ktoś uległ złudzeniu w tych sprawach, co do których był przekonany, że je zna jaśniej od słońca? A więc ta zasada jasnego i wyraźnego poznania winna być tak jasno i wyraźnie wytłumaczona, by nikt o zdrowym umyśle nie mógł nigdy ulec złudzeniu w tym, o czym jest przekonany, że poznaje to jasno i wyraź nie; w przeciwnym wypadku wciąż jeszcze nie widzimy, by możliwy był dla ludzi lub dla ciebie [jakikolwiek] stopień pewności. Po piąte, jeżeli wola nigdy nie błądzi i nie grzeszy, gdy postępuje za jasnym i wyraźnym poznaniem swego umysłu, a wystawiłaby się na nie bezpieczeństwo, opowiadając się za niezbyt jasnym i wyraźnym pojęciem intelektu - zobacz, co stąd wynika. Oto Turek lub ktokolwiek inny nie tylko nie grzeszy, nie przyjmując religii chrześcijańskiej, lecz owszem, grzeszy, gdy ją wyznaje, ponieważ nie poznaje ani jasno, ani wyraźnie jej prawdziwości. Co więcej, jeżeli prawdziwą jest ta twoja reguła, to niemal że na nic nie będzie się mogła decydować wola, skoro prawie niczego nie poznajemy z taką jasnością i wyrazistością, jakiej domagasz się dla pew ności wolnej od wszelkiej wątpliwości. Zwróć więc uwagę na to, że pra127 gnąc roztoczyć opiekę nad prawdą, zbyt wiele dowodzisz - burząc, nie budując. Po szóste, tam, gdzie odpowiadasz teologowi, zdajesz się popadać w błąd we wniosku, który formułujesz w ten sposób: co jasno i wyraźnie poznajemy, jako przynależące do prawdziwej natury jakiejś rzeczy., itd., to można prawdziwie orzec o tej rzeczy; lecz (skoro już dość dokładnie zbadali śmy, czym jest Bóg) poznajemy jasno i wyraźnie, że do jego natury należy to, by istniał . Należałoby wnioskować: a więc (skoro już dość dokładnie zba daliśmy, czym jest Bóg) w sposób prawdziwy możemy stwierdzić, że do natury 2
2
Zob. str. 1 2 1 .
Zarzuty
drugie
129
Boga należy to, by istniał. Stąd nie wynika, że Bóg w rzeczywistości istnie je, lecz tylko, że winien istnieć, jeżeli natura Jego byłaby możliwa, czyli niesprzeczna; to znaczy, że nie można pojąć natury lub istoty Boga bez istnienia, tak że jeśli [tylko ta natura] jest [możliwa], to w rzeczywistości istnieje. Sprowadza się to do tego rozumowania, które inni podają w tych słowach: jeśli to, że Bóg istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, to jest pew ne, że On istnieje: a wszakże to, że istnieje, nie ociąga za sobą sprzeczności. Ale spór dotyczy [przesłanki] mniejszej, która brzmi: lecz nie pociąga za sobą sprzeczności, o prawdziwości której przeciwnicy albo mówią, że w nią wątpią, albo jej zaprzeczają. Poza tym to zastrzeżenie wchodzące w skład twego rozumowania (gdy dość jasno i wyraźnie zbadaliśmy, czym jest Bóg) zakłada się jako prawdziwe, podczas gdy nie wszyscy jeszcze je uznają, skoro i sam przyznajesz, że bytu nieskończonego dosięgasz [poznawczo] tylko nieadekwatnie. I zupełnie to samo trzeba powiedzieć o jakimkolwiek Jego przymiocie; skoro bowiem wszystko, co jest w Bogu, jest wyłącznie nieskończone, to któż może dotrzeć umysłem do czegokolwiek w Bogu, jak nie tylko, żeby się tak wyrazić, jak najnieadekwatniej lub cząstkowo? W jakiż więc sposób dość jasno i wyraźnie zbadałeś, czym jest Bóg} Po siódme, ani nawet słówkiem nie wspominasz o nieśmiertelności 128 umysłu ludzkiego, której jednak powinieneś był jak najbardziej dowieść i wykazać ją przeciwko tym ludziom, niegodnym nieśmiertelności, któ rzy w ogóle jej przeczą, a może nawet jej nienawidzą. Ale wydaje się rów nież, żeś niedostatecznie dowiódł różnicy zachodzącej między nim a wszel kim ciałem, jakeśmy już powiedzieli w pierwszej uwadze, dodając zaraz, iż nie wydaje się, by z tego odróżnienia umysłu od ciała wynikało, że jest on niezniszczalny, czyli nieśmiertelny. Cóż by bowiem było, gdyby jego natura była ograniczona trwaniem życia cielesnego i gdyby Bóg udzielił mu tyle tylko sił i tyle istnienia, by wraz z ustaniem życia cielesnego przestawał istnieć? Oto są (Mężu Przesławny) zagadnienia, których naświetlenia z twej strony pragniemy po to, by lektura twych najwnikliwszych i, jak sądzi my, prawdziwych Medytacji była jak najużyteczniejsza dla poszczególnych [czytelników]. Dlatego byłoby rzeczą pożyteczną, abyś na zakończenie twych rozstrzygnięć, założywszy pewne definicje, postulaty i aksjomaty, ujął całość zagadnienia sposobem geometrycznym, w czym tak jesteś bie gły, abyś umysł każdego czytelnika wypełnił jedynym jakby oglądem i abyś go przepoił samą boską mocą.
130
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ODPOWIEDŹ
AUTORA
NA
DRUGIE
ZARZUTY
filozofii
Z wielką chęcią przeczytałem uwagi, które poczyniliście w odniesie niu do mego skromnego pisma o pierwszej filozofii, i widzę w nich za równo waszą życzliwość wobec mnie, jak i dbałość o sprawę Boga oraz troskę o szerzenie Jego chwały. I nie mogę nie doznawać radości nie tylko dlatego, że uznaliście moje wywody za godne tego, by były przez was zbadane, lecz również i dlatego, że nie przeciwstawiacie im nic takiego, na co bym nie mógł, jak sądzę, dość łatwo odpowiedzieć. Po pierwsze, napominacie mnie, abym pamiętał, że odrzuciłem wyobra żenie ciał, nie [czyniąc tego] wprawdzie aktualnie i w rzeczywistości, lecz jedynie przy pomocy fikcji umysłu, aby dojść do wniosku, że jestem rzeczą myślącą, abym potem może nie sądził, iż wynika stąd, że w rzeczywistości nie jestem niczym innym jak umysłem . Że dostatecznie o tym pamiętałem, ciałem tego dowód w drugiej Medytacji w następujących słowach: Ale może przypadkiem to właśnie, o czym przypuszczam w ten sposób, że jest niczym, ponieważ nie jest mi ono znane, w rzeczywistości nie różni się ode mnie takiego, jakiego znam? Nie wiem tego i o to się już nie spieram itd. . Którymi to słowami wyraźnie chciałem zwrócić uwagę czytelnika na to, że w tym miejscu [mych rozważań] nie zastanawiam się jeszcze nad tym, czy umysł różni się od ciała, lecz badam tylko te jego [tzn. umysłu] właściwości, które mogę poznać w sposób pewny i oczywisty. A ponieważ wiele [tych właściwości] tam zauważyłem, nie mogę zgodzić się bez przeprowadzenia rozróżnienia na to, co potem dodajecie [a mianowicie], że ja jednak nie wiem czym jest rzecz myśląca . Choćbym bowiem przyznał, że jeszcze nie wiedziałem, czy owa rzecz myśląca jest tym samym, co ciało, czy też czymś [od ciała] różnym, to jednak nie przyznaję, abym rzeczy tej nie znał. Któż bowiem kiedykolwiek poznał jakąś rzecz w takim stopniu, aby wiedział, że w niej nie ma zupełnie nic innego poza tym właśnie, co poznawał? Lecz im więcej pojmujemy z danej rzeczy, uchodzimy za tym lepiej poznających ją; dla tego też lepiej znamy tych ludzi, z którymi długo współżyliśmy, niż tych, których widzieliśmy tylko oblicze lub których poznaliśmy [jedynie] z nazwiska, choć i o tych nawet nie powiemy, by byli oni zupełnie nie znani. Sądzę, że w tym znaczeniu wykazałem, iż umysł rozważany bez tego, co się zazwyczaj przypisuje ciału, bardziej jest [nam] znany aniżeli ciało rozpatrywane bez umysłu; a niczego więcej tam nie zamierzałem. 3
4
y
5
3
4
5
Zob. str. 125. Zob. str. 5 1 . Zob. str. 126.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
131
Lecz widzę, na co się zgadzacie; na to niewątpliwie, że skoro napisa łem tylko sześć Medytacji o pierwszej filozofii, czytelnicy będą się dziwili, że w dwóch pierwszych nie zawiera się nic ponad to, co przed chwilą powiedziałem, i że wobec tego osądzają za zbyt skąpe w treść i nie nada jące się do publicznego ogłoszenia. Tym odpowiadam tylko, że nie lękam się tego, by ci, którzy przenikliwie czytać będą pozostałe moje pisma, mieli sposobność do podejrzenia, iż zabrakło mi tematu. Natomiast wydało mi się bardzo rozumne, bym te [zagadnienia], które domagają się szczególnej uwagi, i powinny być odrębnie od innych rozważane, przedstawił w poszczególnych Medytacjach. Skoro więc nic bardziej nie przyczynia się do zdobycia pewnej wiedzy o rzeczach od tego, byśmy się przyzwyczaili do uprzedniego wątpienia 0 wszystkich rzeczach, a zwłaszcza o [rzeczach] cielesnych, i choć niegdyś zetknąłem się z dość wielką ilością ksiąg poruszających te zagadnienia, a napisanych przez akademików i sceptyków i nie bez niechęci i nudy od grzewałem cały ten bigos, nie mogłem jednak nie poświęcić mu jednej całej Medytacji. I chciałbym, aby czytelnicy, zanimby przystąpili do pozostałych [za gadnień], tej Medytacji poświęcili nie tylko ten krótki czas, którego potrzeba dla jej przeczytania, lecz parę miesięcy lub przynajmniej tygodni, w których byliby w stanie rozważyć występujące w niej problemy; w ten bowiem sposób mogliby bez wątpienia wyciągnąć z tych zagadnień o wiele obfitsze owoce. Ponadto, ponieważ do tej pory nie mieliśmy żadnych idei dotyczących umysłu, poza zupełnie mętnymi i zmieszanymi z ideami rzeczy zmysłowo-spostrzegalnych (a to było pierwszą i główną przyczyną, dlaczego nic 131 z tego, co powiedziano na temat duszy i Boga, nie mogło być dość jasno zrozumiane), wydawało mi się, że spełnię rzecz wartą zachodu, jeżeli nauczę, jakim sposobem należy odróżniać właściwości względnie jakości umysłu od jakości cielesnych. Chociaż bowiem już uprzednio wielu utrzy mywało, że w celu zrozumienia tego, czym zajmuje się metafizyka, należy odwracać umysł od zmysłów, nikt jednak do tej pory, o ile mi wiadomo, nie pokazał, w jaki sposób można by to urzeczywistnić. A prawdziwa 1 zdaniem moim jedyna droga wiodąca do tego znajduje się w mojej dru giej Medytacji, lecz jest ona taka, że nie wystarczy raz ją przestudiować; trzeba ją długo przerabiać i powtarzać, aby nabyte dopiero niedawno przy zwyczajenie odróżniania rzeczy umysłowo-poznawalnych od cielesnych wyparło przeciwny, utrwalony przez całe życie nawyk mieszania ich ze sobą. Wydaje mi się to najsłuszniejszą przyczyną, dlaczego w tej drugiej Medytacji o niczym innym [już] nie rozprawiałem. Ponadto zaś pytacie w tym miejscu, w jaki sposób dowodzę, że ciało nie może myśleć? Lecz wybaczcie mi, jeśli odpowiem, że nie teraz jeszcze czas 6
Zob. tamże.
132
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
na to pytanie, ponieważ po raz pierwszy poruszyłem je w szóstej Medy tacji tymi słowy: Wystarcza mi, że mogę pojmować jasno i wyraźnie jedną rzecz bez drugiej o to, by mieć pewność, iż jedna jest różna od drugiej i t d . I zaraz potem: Chociaż posiadam ciało, które ze mną jest bardzo ściśle złą czone, niemniej jednak jest rzeczą pewną, że zaiste ja (to znaczy umysł) je132 stem czymś różnym od mego ciała i bez niego mogę istnieć, ponieważ z jednej strony posiadam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako rzeczy myślącej, a nie rozciągłej, a z drugiej strony wyraźną ideę ciała jako rzeczy rozciągłej, a nie myślącej*. A do tych twierdzeń z łatwością dochodzi i [następujące wnio skowanie]: wszystko, co może myśleć, jest umysłem lub nazywa się umysłem. Ale żadne ciało nie jest umysłem, skoro zachodzi rzeczywista różnica między umysłem i ciałem. Żadne więc ciało nie może myśleć. Zaiste nie widzę, czemu byście tu mogli zaprzeczyć. Czyż do tego, by uznać, że dwie rzeczy realnie się różnią, nie wystarcza, że jasno pozna jemy jedną [z nich] bez drugiej? Podajcie więc jakieś inne, pewniejsze kryterium {signum) rzeczywistej różnicy. Jestem przekonany, że żadnego [takiego kryterium] znaleźć niepodobna. Cóż bowiem powiecie? Czy te [rzeczy] różnią się wzajemnie realnie, z których każda może istnieć bez drugiej? Lecz zaraz zapytam, skąd to poznajecie, że jedna rzecz może istnieć bez drugiej? Aby bowiem [coś] było kryterium różnicy, musi być pozna ne. Powiecie może, że dzieje się to dzięki zmysłom, gdyż widzicie lub dotykacie itp. jedną rzecz w nieobecności drugiej. Lecz bardziej niepewne jest świadectwo zmysłów niż intelektu i w różny sposób zdarzyć się może, że jedna i ta sama rzecz zjawia się pod rozmaitymi postaciami albo w wielu miejscach, albo [na wiele] sposobów i bierze się ją wówczas za dwie [rze czy]. A wreszcie, jeżeli przypominacie sobie to, co zostało powiedziane przy końcu drugiej Medytacji o wosku, dostrzeżecie, że w ścisłym znacze niu nie poznaje się ciał za pośrednictwem zmysłu, lecz przy pomocy samego intelektu, tak że doznawać zmysłowo jednej rzeczy bez drugiej jest tym samym, co posiadać ideę jednej rzeczy i rozumieć, że ta idea nie utożsa mia się z ideą innej [rzeczy]. To zaś pojąć się daje tylko dzięki temu, że 133 można uświadomić sobie jedną [rzecz] bez drugiej. Ale może to być poznane w sposób pewny tylko wtedy, gdy idea zarówno jednej, jak i drugiej rzeczy jest jasna i wyraźna. Otóż w ten sposób owo kryterium rzeczywistej różnicy, jeżeli ma być pewne, powinno być sprowadzone do mojego [kryterium]. A jeśliby byli tacy, którzy by przeczyli temu, że mają różne idee umy słu i ciała, nic więcej nie mogę uczynić, jak tylko prosić ich, by zwrócili 7
7
8
Zob. str. 93. Zob. str. 9 3 - 9 4 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
133
drugie
dostateczną uwagę na to, co zawarte jest w tej drugiej Medytacji. Niechże wiedzą, że pogląd, który żywią (jeżeli go przypadkiem żywią!), a w myśl którego części mózgu przyczyniają się do tworzenia się myśli, nie pocho dzi od jakiejś pozytywnej przyczyny, lecz stąd tylko, że nie doświadczyli oni nigdy braku ciała, a nierzadko przeszkadzało im ono w ich działaniach. Podobnie by było, gdyby ktoś z powodu tego, iż od dzieciństwa zawsze był spętany kajdanami, uważał, że kajdany te stanowią część jego ciała i że potrzebne mu są one do chodzenia. Po drugie, gdy powiadacie, że w nas samych znajdujemy dostateczną podstawę dla utworzenia idei Boga , nie twierdzicie niczego, co by się różniło od mego poglądu. Sam bowiem powiedziałem wyraźnie przy końcu trze ciej Medytacji, że idea ta jest mi wrodzona , czyli że nie nabyłem jej zni kąd jak tylko od samego siebie. Zgadzam się też, że można ją utworzyć, choćbyśmy nie wiedzieli, że byt najwyższy istnieje, lecz byłoby niemożliwe, gdyby nie istniał [on] w rzeczywistości , bo przeciwnie, podkreśliłem, że cała moc dowodu na tym się zasadza, iż zdolność do utworzenia tej idei może być we mnie tylko w tym wypadku, jeżeli zostałem stworzony przez Boga . Nie jest też przekonujące to, co mówicie o muchach, roślinach i t d . 134 chcąc wykazać, że w skutku może występować pewien stopień dosko nałości, którego uprzednio nie było w przyczynie. Pewnym jest bowiem, że bądź nie przysługuje zwierzętom bezrozumnym żadna doskonałość, której by też nie było w ciałach nieożywionych, bądź też, jeżeli istnieje w nich jakaś taka [doskonałość], to nabywają ją one skądinąd i ani słoń ce, ani deszcz, ani ziemia nie są dla nich [scil. dla zwierząt] adekwatnymi przyczynami. I byłoby czymś bardzo nierozumnym, gdyby ktoś, dlate go tylko, że nie zna żadnej przyczyny, która by powodowała zaistnie nie muchy i posiadała ten sam stopień doskonałości, który ma mucha (gdy zarazem nie jest pewny, czy nie ma żadnej innej przyczyny poza tymi, które zna), wnosił stąd, że należy wątpić o rzeczy, która, jak to nieco później obszerniej wyłożę, oczywista jest dla samego przyrodzonego światła rozumu. Dodaję do tego, że ten [argument] o muchach, jako pochodzący z roz patrywania rzeczy materialnych, nie może przemówić do umysłów tych, którzy idąc za moimi Medytacjami będą odwodzili myślenie od rzeczy zmysłowo dostrzegalnych, by porządnie filozofować. 9
1 0
11
u
13
9
1 0
1 1
1 2
1 3
Zob. str. 126. Zob. Zob. Zob. Zob.
str. str. str. str.
70-71. 126. 69. 126.
134
R, Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Nie bardziej jest przekonujące, że występującą w nas ideę Boga nazy wacie bytem myślowym . Nie jest to bowiem prawdziwe w tym znacze niu, w którym przez byt myślowy rozumie się to, czego nie ma, lecz je dynie w tym, w którym nazwać można bytem myślowym wszelki wy twór intelektu, czyli byt pochodzący od rozumu, a także cały ten świat może być określany jako byt rozumu bożego, czyli byt stworzony przez prosty akt bożego umysłu. I dostatecznie w różnych miejscach podkreśli łem, że zajmuję się tylko obiektywną doskonałością względnie rzeczywi stością idei, która nie mniej niż obiektywny kunszt zawarty w idei jakiejś maszyny bardzo dowcipnie wymyślonej, domaga się przyczyny, w której 135 zawierałoby się w sposób rzeczywisty to wszystko, co występuje w tej idei tylko obiektywnie. I zaprawdę nie widzę, co można by jeszcze dodać, aby się jaśniej oka zało, że nie mogłaby mi przysługiwać ta idea, jeśliby nie istniał byt naj doskonalszy; chyba tylko czytelnik to mógłby ze swej strony dodać, tak mianowicie, by dokładniej zważając na to, co już napisałem, uwolnił się od przesądów, które mogą zaćmić przyrodzone światło jego rozumu i przyzwyczaił się do tego, by wierzyć raczej pierwszym zasadom (notionibuś), od których nic nie może być bardziej oczywiste lub prawdziwe, niż poglądom ciemnym i fałszywym, lecz utrwalonym w umyśle dzięki długotrwałemu posługiwaniu się nimi. Twierdzenie bowiem, że nic nie znajduje się w skutku, co by nie istniało uprzednio w podobny lub w wydatniejszy jakiś sposób w przyczynie, jest pierwszą zasadą, ponad którą nie ma jaśniejszej. Od tego [twierdzenia] nie różni się to potoczne, że z niczego nic nie powstaje; gdyby się bowiem uznało, że jest w skutku coś, czego nie byłoby w przyczynie, należałoby też przyjąć, że to coś zostało uczynione z niczego. I nie jest jasne, dlacze go nic nie mogłoby być przyczyną rzeczy; chyba dlatego, że w takiej przyczynie nie występowałoby to samo, co w skutku. Pierwszą zasadą jest również [twierdzenie], że wszelka rzeczywistość lub doskonałość, która występuje tylko obiektywnie w ideach, musi istnieć bądź formalnie, bądź eminentnie w ich przyczynach. I na samej tej [zasadzie] wsparły się wszystkie nasze zapatrywania, jakie kiedykolwiek żywiliśmy o istnieniu rzeczy położonych poza naszym umysłem; na jakiej to bowiem podstawie podawaliśmy w wątpliwość ich istnienie, jeżeli nie na tej tylko, że idee takie dostały się do naszego umysłu za pośrednictwem zmysłów? Że zaś istnieje w nas jakaś idea najpotężniejszego i najdoskonalszego bytu, a także że rzeczywistość obiektywna tej idei nie zachodzi się w nas ani formalnie, ani eminentnie, stanie się jasne dla tych, którzy dostatecz1 4
Zob. tamże.
135
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
nie wysilą swą uwagę i długo będą wraz ze mną odbywać rozważania., Tego bowiem, co zależy wyłącznie od czyjegoś myślenia, nie mogę mu narzu- i cać siłą, gdy jest on ospały. Z tych zaś [założeń] można w sposób najbardziej oczywisty wnosić, że Bóg istnieje. Dla tych jednak, których przyrodzone światło rozumu jest tak nikłe, że nie widzą, iż pierwszą zasadą jest [twierdzenie], że wszelka doskonałość, która znajduje się obiektywnie w idei, winna istnieć realnie w jakiejś jej przyczynie, dowiodłem tego samego jeszcze bardziej dotykal nie, [wychodząc] stąd, że umysł, który posiada tę ideę, nie może pocho dzić od samego siebie; nie widzę przeto, czego należałoby jeszcze pragnąć, abyście się poddali . Nie przekonuje też [pogląd], że ideę, która mi przedstawia Boga, otrzymałem ponoć z uprzednich rozważań umysłu, z książek, z przyjaciel skiej wymiany myśli itd., nie zaś od samego mojego umysłu . Po tej samej bowiem drodze pójdzie dowód, jeżeli zastanowię się nad tymi innymi [rzeczami], od których rzekomo ją otrzymałem, czy mają tę [ideę] same z siebie, czy od czegoś innego, jak gdybym pytał o samego siebie; i zawsze bym doszedł do wniosku, że tym, z czego jako od pierwszego wypły nęła, jest Bóg. Co zaś tu dodajecie, że [mianowicie] może ona być wytworzona na podstawie dotychczasowego oglądania rzeczy cielesnych , nie wydaje mi się bardziej prawdopodobne, niż gdybyście powiedzieli, że nie posiadamy żadnej władzy słyszenia, lecz że z samego widzenia barw dochodzimy do poznania dźwięków; więcej bowiem analogii lub równości wyobrazić sobie można między barwami i dźwiękami aniżeli pomiędzy rzeczami cielesnymi a Bogiem. I gdy domagacie się, abym coś dodał, co by [nas] wyniosło do bytu niecielesnego lub duchowego , to nic lepszego nie mogę [uczynić], jak odesłać was do mojej drugiej Medytacji, abyście dostrzegli, że jest ona przynajmniej w pewnej mierze użyteczna. Cóż bowiem mógłbym doko nać tu przy pomocy jednego lub drugiego zdania, jeżeli niczego nie osią gnąłem tam w dłuższym wykładzie, który temu jednemu był poświęcony i w który, jak mi się zdaje, włożyłem więcej przemyślenia niż w cokol wiek innego, co kiedykolwiek napisałem? I nie szkodzi, że zajmowałem się w tym [wykładzie] samym tylko umysłem ludzkim, chętnie bowiem i bez przymusu przyznaję, że posia dana przez nas, na przykład idea intelektu bożego nie różni się od posia danej przez nas [idei] naszego intelektu, chyba tak tylko jak idea liczby 15
1 6
i7
18
1 5
Zob. str. 1 2 6 - 1 2 7 .
1 6
Zob. str. 126. Zob. str. 127. Zob. tamże.
1 7
1 8
136
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nieskończonej różni się od idei czterech lub dwóch; tak samo ma się z poszczególnymi przymiotami Boga, których pewien ślad w nas pozna jemy. Lecz poza tym poznajemy w Bogu absolutną niezmierzoność, pro stotę, jedność obejmującą wszelkie inne przymioty, która żadnego w ogóle nie ma przykładu, lecz jak przedtem powiedziałem, jest jak gdyby znakiem, którym artysta naznaczył swoje dzieło - [i] dzięki któremu po znajemy, że nic z tych [rzeczy], które pojmujemy w nas jako odrębnie występujące, a które w ten sposób i w Bogu rozważamy z powodu sła bości naszego intelektu, nie przysługuje jednoznacznie i Jemu, i nam. Nadto też rozpoznajemy, że z wielu [rzeczy] szczegółowych, [a] nieokre ślonych, których idee posiadamy, jak na przykład nieokreślonego lub nieskończonego poznania, a też mocy, liczby, długości itd., również nie skończonych, niektóre zawarte są w idei Boga formalnie, jak na przy kład poznanie i moc, a inne tylko eminentnie, jak na przykład liczba i długość; co bez wątpienia nie zachodziłoby, gdyby ta idea niczym in138 nym w nas nie była jak tylko fikcją. A także nie byłaby [ona] tak stale przez wszystkich w ten sam sposób pojmowana. Jest bowiem czymś wielce godnym zaznaczenia, że wszyscy metafizycy jednomyślnie zgadzają się w opisywaniu przymiotów Boga (tych mianowicie, które mogą być poznane przy pomocy samego ludzkiego rozumu), do tego stopnia, że nie ma żadnej rzeczy o naturze cielesnej, żadnej zmysłowo-dostrzegalnej, żadnej [takiej], której idea przez nas po siadana byłaby jak najbardziej gruba i dotykalna, co do natury której nie zachodziłaby większa różnica zdań pośród filozofów. I zaiste nikt z ludzi nie mógłby błądzić odnośnie do tego, jak należy w sposób właściwy pojmować tę ideę Boga, gdyby tylko zechciał zwrócić [baczniejszą] uwagę na naturę najdoskonalszego bytu. Lecz ci, którzy mie szają [z tą naturą] pewne inne [czynniki], wypowiadają dzięki temu zda nia sprzeczne, a wytwarzając chimeryczną ideę Boga nie bez słuszności przeczą potem temu, by istniał ten Bóg, którego przedstawia taka idea. Tak i tutaj, skoro mówicie o najdoskonalszym bycie cielesnym , jeżeli byście nazwę najdoskonalszego brali w znaczeniu absolutnym, w tym sensie, że rzecz cielesna jest bytem, w którym znajdują się wszelkie doskonałości, wypowiadacie rzeczy sprzeczne; sama bowiem natura ciała pociąga za sobą wiele niedoskonałości, jak to, że ciało podzielne jest na części, że każda jego część nie jest drugą itp., gdyż jest czymś oczywistym, że jest większą doskonałością nie podlegać podziałowi, niż być podzielonym itd. Jeżeli1 9
20
1 9
Zob. str. 7 1 .
2 0
Zob. str. 127.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
137
byście jednak, ściśle rzecz biorąc, to [tylko] mieli na myśli, co jest najdo skonalsze w odniesieniu do ciała, to nie jest ono Bogiem. Na to, co dodajecie o idei anioła, od której jesteśmy mniej doskonali: że bez wątpienia nie potrzeba, by była ona w nas utworzona przez anioła , 139 z łatwością się zgadzam, gdyż sam już powiedziałem w trzeciej Medytacji, że można ją utworzyć przez połączenie posiadanych przez nas idei Boga i człowieka . I w żaden sposób mnie się to nie sprzeciwia. Ci zaś, którzy zaprzeczają temu, że posiadają ideę Boga, lecz zamiast niej tworzą jakieś złudne wyobrażenie itd., odrzucają nazwę, a przyjmują rzecz. Ja bowiem też nie sądzę, że idea ta jest tej samej natury, co wyma lowane w wyobraźni obrazy rzeczy materialnych, lecz że jest ona tym tylko, co uświadamiamy sobie intelektem bądź prosto ujmującym, bądź żywiącym sądy, bądź rozumującym. I utrzymuję, iż na tej tylko podsta wie, że przy pomocy każdej myśli lub działania intelektu mógłbym do trzeć do jakiejś przewyższającej mnie doskonałości (na przykład z tego samego, że dostrzegam, iż w liczeniu nie mogę dojść do najwyższej ze wszystkich liczb i stąd uznaję, że w [samej] istocie liczenia mieści się coś, co przekracza moje siły), stąd musimy dojść do wniosku, w którym wprawdzie nie twierdzimy, że liczba nieskończona istnieje ani też, jak powiadacie, że ona wynika , lecz że tę moc, dzięki której pojmuję, że może być pomyślana liczba większa od tej, jaka kiedykolwiek mogła być przeze mnie pomyślana, otrzymałem nie sam od siebie, lecz od innego jakiegoś bytu ode mnie doskonalszego. I nie należy do rzeczy, czyby się to pojęcie liczby nieokreślonej na zwało ideą, czyby się [go] tak nie nazwało. Aby zaś zrozumieć, jaki jest ten doskonalszy ode mnie byt, czy jest to mianowicie sama nieskończona liczba rzeczywiście istniejąca, czy też coś innego, należy rozważyć wszystko inne, co poza mocą udzielenia mi tej idei występować może w tym, od czego ona pochodzi - i w ten sposób odnajdzie się samego Boga. 140 Wreszcie, skoro mówi się o Bogu, że jest On nie dający się pomyśleć, rozumie się to w sensie myślenia, które Go obejmuje adekwatnie, nie zaś tego [myślenia] nieadekwatnego, które w nas występuje i które wystarcza do poznania tego, że On istnieje. I małe ma to znaczenie, że powiada się, iż ideę jedności wszystkich doskonałości Boga tworzy się w ten sam sposób jak powszechniki Porfiriusza ; choć bez wątpienia w tym się najbardziej róż nią, że w Bogu oznacza [ta idea] pewną swoistą i pozytywną doskonałość, 11
21
2 3
2 4
2 1
Zob. tamże.
2 2
Zob. str. 64.
2 3
Zob. str. 127.
2 4
Zob. tamże.
13E
*e^o": zz$ rodzajowa niczego rzeczywistego nie dodaje do natur poszczeąólnych jednostek. Po trzecie , tam, gdzie powiedziałem, że niczego w sposób pewny nie możemy wiedzieć, jeżeli wpierw nie poznamy, iż Bóg istnieje, stwierdziłem wyraźnie, że mówię tylko o wiedzy, dotyczącej tych wniosków, których pamięć może wrócić, gdy nie zwracamy już więcej uwagi na racje, z których wywiedliśmy je . Znajomości bowiem pierwszych zasad nie zwykli dialektycy nazywać wiedzą. Gdy zaś zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy rzeczami myślącymi, jest to pewna pierwsza zasada, która nie jest wnio skiem żadnego sylogizmu. Tak samo, gdy ktoś mówi: myślę, więc jestem, czyli istnieję, nie wyprowadza istnienia z myślenia drogą sylogizmu, lecz poznaje prostym oglądem umysłu jako rzecz oczywistą, jak się okazuje z tego, że gdyby tą [zasadę] wyprowadzał na drodze sylogizmu, powinien by był znać wprzód tę [przesłankę] większą: wszystko to, co myśli, jest, czyli istnieje; niewątpliwie jednak uczy się jej raczej na podstawie tego, co sam w sobie doświadcza, że [mianowicie] nie może tak być, by myślał, jeśliby nie istniał. Taka jest bowiem natura naszego umysłu, że wytwarza on twier1 4 1 dzenia ogólne na podstawie poznania rzeczy szczegółowych. Że zaś ateusz może jasno poznać, iż trzy kąty trójkąta równają się dwom prostym , temu nie przeczę, lecz twierdzę tylko, że to jego poznanie nie jest prawdziwą wiedzą, gdyż wydaje się, że żadnego poznania, które można uczynić wątpliwym, nie należy nazywać wiedzą. A skoro o tym [kimś] zakłada się, że jest on ateuszem, nie może [on] być pewny tego, że nie ulega złudzeniom nawet w tych rzeczach, które wydają mu się najoczywistsze, jak to dostatecznie zostało wykazane. I choć może wątpliwość ta przed nim nie stanie, to jednak może [ona] zaistnieć, jeżeli [te rzeczy najoczy wistsze] zbadałby lub jeśliby mu ktoś inny [tę wątpliwość] nasunął; i zanim nie pozna Boga, nigdy nie będzie przed nią zabezpieczony. I nie pomaga to, że jest [on] może zdania, iż posiada dowody służące do wykazania, że nie istnieje żaden Bóg. Skoro bowiem w żaden sposób nie są [one] prawdziwe, zawsze mogą mu być pokazane ich błędy, a gdy to się stanie, będzie zmuszony do zmiany poglądu. Zaiste nie będzie to trudne, jeżeli na poparcie swoich dowodów to tylko by przytaczał, coście tu dopowiedzieli: że niewątpliwie to, co nieskończone pod każdym względem doskonałości wyklucza wszelki inny byt itd. . Naj pierw bowiem, jeśliby pytano, skąd [on] wie, że do natury tego, co nie skończone należy to wykluczenie wszystkich innych bytów, nie będzie 2 5
26
2 7
2 8
2 5
Zob. str. 1 2 6 - 1 2 7 .
2 6
Zob. str. 87. Zob. str. 127. Zob. str. 127.
2 7
2 8
Odpowiedź
autora na zarzuty
139
drugie
miał żadnej uzasadnionej odpowiedzi, gdyż nie zwykło się przez wyraz „nieskończone" rozumieć czegoś, co by wykluczało istnienie rzeczy skoń czonych, ani też niczego nie może wiedzieć o naturze tego, o czym sądzi, że jest niczym i dlatego nie posiada żadnej natury poza tym, co zawiera się w samym znaczeniu nazwy przyjętym przez innych. Następnie: czym- 142 że byłaby nieskończona moc tego urojonego nieskończonego, jeśliby nigdy nic nie mogło stworzyć? I wreszcie z tego, że dostrzegamy w nas pewną władzę myślenia, z łatwością pojmujemy, że w kimś innym również może występować władza myślenia, i to większa niż w nas; lecz chociażbyśmy sądzili, że zwiększa się ona w nieskończoność, nie będziemy się dlatego obawiać, by nasza nie zmalała. I to samo odnosi się do wszystkiego, co poza tym przypisuje się Bogu, [a więc] również i do mocy, chociażbyśmy zakładali, że istnieje ona w nas tylko jako poddana woli Boga; i stąd jest jasne, że może On być rozumiany jako nieskończony bez żadnego wy kluczania rzeczy stworzonych. Po czwarte , skoro przeczę temu, by Bóg kłamał lub był zwodzicielem, sądzę, że zgadzam się ze wszystkimi metafizykami i teologami, jacy kie dykolwiek byli lub będą. I [poglądy], które przytoczyliście na poparcie przeciwnej tezy, nie bardziej [tu] przeszkadzają, niż gdybym przeczył temu, że Bóg unosi się gniewem lub że podlega innym poruszeniom umysłu, a w y przytoczylibyście w odpowiedzi miejsca Pisma Św., w których przy pisuje Mu się ludzkie uczucia. Wszystkim bowiem znana jest różnica, jaka zachodzi pomiędzy sposobami mówienia o Bogu, przystosowanymi do rozumienia ogółu i zawierającymi wprawdzie jakąś prawdę, lecz jako dostosowaną dla ludzi, którymi [to sposobami] zwykło posługiwać się Pismo Św., a innymi, wyrażającymi raczej prawdę nagą i niedostosowaną dla ludzi, którymi powinni się posługiwać wszyscy w filozofowaniu i ja powinienem był ich używać, zwłaszcza w moich Medytacjach, skoro zaiste tam jeszcze nie zakładałem, by mi znani byli jacykolwiek ludzie, a nawet samego siebie nie rozważałem jako złożonego z umysłu i z ciała, 143 lecz jako sam umysł. Stąd jest rzeczą niewątpliwą, że tam nie powiedzia łem o kłamstwie, które się wyraża słowami, lecz jedynie o wewnętrznej i formalnej złości, która zawiera się w zwodzeniu. 2 9
Chociaż więc to, co przytacza się z Proroka: jeszcze czterdzieści dni, a Niniwa będzie zburzona, z pewnością nie było słownym kłamstwem, lecz tylko groźbą, której urzeczywistnienie było warunkowe; a gdy się powia da, że Bóg uczynił zatwardziałym serce Faraona lub coś podobnego, nie należy rozumieć, że sprawił On to w sposób pozytywny, lecz tylko 30
2 9
3 0
Zob. str. 127. Zob. Ks. Wyjścia 7, 3.
140
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
negatywnie, przez to mianowicie, że nie udzielił Faraonowi skutecznej łaski, aby się doń nawrócił. Nie chciałbym jednak ganić tych, którzy przyznają, że Bóg może za pośrednictwem proroków wypowiedzieć jakieś kłamstwo słowne (podobne do owych [kłamstw] lekarzy, przy pomocy których zwodzą [oni] chorych po to, aby ich leczyć, w których więc brak zupełnie wszelkiej złośliwości łudzenia). Niemniej również, i to jest szczególnie ważne, zdajemy sobie sprawę, że nieraz bywamy wprowadzeni w błąd przez sam naturalny instynkt, który został nam dany przez Boga, gdy na przykład chory na wodną pu chlinę ma pragnienie. Pcha go bowiem wówczas w sposób pozytywny do napoju natura, którą otrzymał on od Boga po to, by [w dobrym stanie] zachować ciało, tymczasem zaś natura ta wprowadza go w błąd, gdyż napój będzie dlań szkodliwy. Lecz dlaczego nie sprzeciwia się to dobroci lub prawdomówności Boga, wyjaśniłem [to] w szóstej Medytacji. W tych zaś [twierdzeniach], które nie mogą być w taki sposób wyja śnione, mianowicie w naszych najjaśniejszych i najdokładniejszych sądach, 144 które, w wypadku gdyby były fałszywe, nie mogłyby być poprawione przez żadne jaśniejsze [jeszcze] sądy, lub dzięki działaniu innej jakiejś przyrodzonej zdolności, twierdzę, że [w nich] zupełnie nie możemy się mylić. Ponieważ bowiem Bóg jest najdoskonalszym bytem, nie może nie być zarazem najdoskonalszym dobrem i prawdą, i dlatego jest sprzeczno ścią, by pochodziło od Niego coś, co by pozytywnie zmierzało do fałszu. Przecież, skoro nie może w nas być nic rzeczywistego, co by nie było [nam] dane przez Niego (jak zostało wykazane wraz z Jego istnieniem), a posia damy rzeczywistą władzę poznawania prawdy i odróżniania jej od fałszu (co jest widoczne nawet z tego samego, że tkwią w nas idee fałszu i praw dy), to, gdyby ta władza nie zmierzała do prawdy, przynajmniej gdy się nią we właściwy sposób posługujemy (to znaczy, gdy darzymy naszym uznaniem tylko to, co pojmujemy jasno i wyraźnie, gdyż nie możemy sobie wyobrazić innego właściwego jej użycia), słusznie uważałoby się Boga jako jej dawcę za zwodziciela. I widzicie w ten sposób, że poznawszy, iż Bóg istnieje, jest rzeczą konieczną, abyśmy założyli, że jest On zwodzicielem, jeżelibyśmy chcieli podać w wątpliwość to, co pojmujemy jasno i wyraźnie; a ponieważ nie można Go sobie wyobrazić jako zwodziciela, trzeba [to wszystko], co tak pojmujemy, uznać za zupełnie prawdziwe i pewne. Lecz ponieważ widzę tu, że tkwicie jeszcze wciąż w wątpliwościach przedstawionych przeze mnie w pierwszej Medytacji, o których sądziłem, że zostały dostatecznie dokładnie usunięte w następnych, wyłożę tu po wtórnie podstawę, na której, wydaje mi się, może się oprzeć wszelka ludzka pewność.
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
141
Przede wszystkim, skoro tylko sądzimy, że pojmujemy coś w sposób właściwy, sami z siebie jesteśmy przekonani, że to [coś] jest prawdą. Gdy zaś to przekonanie tak jest mocne, że nie możemy nigdy mieć żadnego powodu do wątpienia o tym, o czym tak się przekonujemy, nie potrzebu jemy niczego dalej szukać; posiadamy wszystko, czego należy rozumnie pragnąć. Cóż nas to bowiem obchodzi, jeśli sobie przypadkiem ktoś wyobra ża, że to właśnie, o czego prawdziwości tak mocno jesteśmy przekonani, przedstawia się dla Boga lub dla anioła jako fałszywe i dlatego, wyrażając się w sposób bezwzględny, jest fałszywe? Czemuż troszczymy się o tę bezwzględną fałszywość, chociaż w żaden sposób w nią nie wierzymy ani w najmniejszym stopniu jej nie podejrzewamy? Zakładamy bowiem, że prze konanie [nasze] tak jest silne, iż w żaden sposób nie może być usunięte; stąd przekonanie to jest zupełnie tym samym, co najdoskonalsza pewność. Lecz można mieć wątpliwości, czy zachodzi jakaś taka pewność, czyli stałe i niezmienne przekonanie. I na pewno jest oczywiste, że się jej nie posiada odnośnie tego, co pojmujemy choć trochę ciemno i niewyraźnie; każda bowiem taka ciem ność jest dostateczną przyczyną, abyśmy [o tych rzeczach] powątpiewali. Nie znajdujemy też [tej pewności] w tych rzeczach, które pojmujemy wprawdzie jasno, ale samym zmysłem, gdyż niejednokrotnie zauważyli śmy, że w zmyśle może występować błąd, gdy na przykład chory na puchlinę wodną odczuwa pragnienie lub gdy chory na żółtaczkę widzi śnieg jako żółty, widzi go bowiem w ten sposób nie mniej jasno i wyraźnie, niż my widzimy go jako biały. Trzeba się więc zgodzić, że jeśli gdzie zacho dzi [ta pewność], to tylko odnośnie tego, co bywa w sposób jasny pojmo wane przez intelekt. Z tych zaś rzeczy niektóre są tak oczywiste, a zarazem tak proste, że nigdy nie możemy o nich myśleć, nie uznając ich za prawdziwe: jak to, że ja istnieję, gdy myślę, że rzeczy, które raz się zdarzyły, nie mogą być niezdarzonymi, oraz inne, podobne [twierdzenia], które w sposób oczy wisty posiadają tę samą pewność. Nie możemy bowiem podawać ich w wątpliwość, chyba że o nich nie myślimy, lecz nie możemy o nich my śleć, nie uznając ich zarazem, jak to zostało założone, za prawdziwe, a więc nie możemy podawać ich w wątpliwość, nie uznając [ich] zarazem za prawdziwe, czyli nigdy nie możemy o nich wątpić. I nie szkodzi, żeśmy nieraz doświadczyli, iż inni ulegli złudzeniu w tych sprawach, co do których byli przekonani, że je znają jaśniej od słońca^ . Albowiem i sami nigdyśmy nie zauważyli, a też przez nikogo nie może być dostrzeżone, by to się przydarzyło tym, którzy szukali jasności swe1
3 1
Zob. str. 128.
142
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
go pojmowania w samym intelekcie, lecz tym tylko, którzy zaczerpnęli ją bądź ze zmysłów, bądź też z jakiegoś fałszywego przesądu. Nie przeszkadza też, jeśli ktoś wyobraża sobie, że te [twierdzenia] wydają się Bogu lub aniołowi fałszywe, gdyż oczywistość naszego pojmo wania nie pozwoli na to, abyśmy dawali posłuch komuś, kto takie rzeczy wymyśla. Są inne [prawdy], które wprawdzie też pojmujemy naszym intelektem jak najjaśniej, skoro zwrócimy dostateczną uwagę na racje, od których zależy ich poznanie, i dlatego wówczas właśnie nie możemy o nich wąt pić; lecz ponieważ możemy zapomnieć o tych racjach, a zarazem pamię tać wyprowadzone z nich wnioski, dlatego pytamy, czy do tych wniosków odnosi się też niewzruszone i niezmienne przekonanie, jak długo pamię tamy, że zostały one wyprowadzone z oczywistych zasad; trzeba bowiem założyć to przypominanie sobie, aby można o nich powiedzieć, że są wnioskami. I odpowiadam, że posiadają wprawdzie to [niewzruszone przekonanie] ci, którzy poznali Boga w taki sposób, że nie może się stać, aby dana im przez Niego władza poznawania nie zmierzała do prawdy; nie posiadają go zaś inni. A to tak jasno zostało wyłuszczone przy końcu piątej Medytacji* , że nie wydaje się, by tu należało coś dodać. 147 Po piąte, dziwi mnie, iż sprzeciwiacie się temu, że wola wystawia się na niebezieczeństwo, jeśliby opowiadała się za niezbyt jasnym i wyraźnym pojęciem intelektu^. Cóż bowiem czyni ją pewną, jeśli jasno nie jest ujęte to, za czym się opowiada? I czyż zawsze każdy filozof lub teolog, a nawet zwykły człowiek posługujący się rozumem nie przyznaje, że narażamy się na tym mniejsze niebezpieczeństwo błędu, im jaśniej coś poznajemy, zanim się na to zgodzimy, i że grzeszą ci, którzy wydają sądy bez znajomości przyczyny? O żadnym zaś pojęciu nie powiadamy, że jest ciemne lub niewyraźne, chyba że mieści się w nim coś, co jest niezrozumiałe. A stąd również i zarzut, który stawiacie w sprawie przyjmowania wiary , nie ma większej siły [dowodowej] przeciw mnie niż przeciw wszystkim tym, którzy kiedykolwiek szanowali rozum ludzki, a zaiste nikogo nie przekona. Chociaż bowiem powiada się, że wiara odnosi się do tego, co ciemne, to jednak to, dzięki czemu ją przyjmujemy, nie jest ciemne, lecz jaśniejsze od wszelkiego przyrodzonego światła rozumu. Jest oczywiste, że należy przeprowadzić rozróżnienie pomiędzy materią, czyli samą rzeczą, na którą się zgadzamy, a racją formalną, która skłania wolę do zgadzania się. Wyłącznie bowiem w tej racji doszukujemy się wyra2
,34
3 2
3 3
3 4
Zob. str. 85. Zob. str. 128. Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 .
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
143
zistości. Gdy chodzi zaś o materię, to nikt nigdy nie przeczył, że może ona być ciemna, owszem [być] samą [nawet] ciemnością, gdy bowiem sądzę, że ciemność należy usunąć z naszych pojęć, abyśmy mogli je uznać bez żadnego niebezpieczeństwa błędu, tworzę jasny sąd o samej tej ciemności. Następnie należy zauważyć, że jasność względnie wyrazistość, która może skłonić naszą wolę do zgadzania się, jest dwojaka: jedna mianowicie [po chodzi] od przyrodzonego światła rozumu, a druga od łaski bożej. Zatem 148 istotnie, chociaż powiada się powszechnie, że wiara dotyczy rzeczy ciem nych, to jednak rozumie się to tylko w odniesieniu do rzeczy, względnie do materii, której się tyczy, nie zaś [w tym znaczeniu], że ciemną jest racja formalna, dla której zgadzamy się na przedmioty wiary. Przeciwnie bo wiem, ta racja formalna polega na pewnym wewnętrznym świetle, dzięki któremu, oświeceni [nim] w sposób nadprzyrodzony przez Boga, ufamy, że to, co jest podane do wierzenia, zostało przez Niego objawione i że zupełnie nie może tak się stać, by On kłamał; światło to zaś pewniejsze jest od wszelkiego światła przyrodzonego, a często też, z powodu światła łaski, oczywistsze. I bez wątpienia Turcy lub inni niewierni, gdy nie przyjmują religii chrześcijańskiej, nie dlatego grzeszą, że nie chcą uznać rzeczy ciemnych jako ciemnych, lecz albo dlatego, że stawiają opór poruszającej ich od wewnątrz łasce bożej, albo że grzesząc w innych [dziedzinach], stają się niegodni łaski. I śmiało powiadam, że niewierny, który by pozbawiony wszelkiej nadprzyrodzonej łaski i zupełnie nie znający tego, w co my, chrześcijanie, wierzymy, że zostało przez Boga objawione, przyjął to na podstawie jakichś fałszywych rozumowań, choć byłoby to dlań niejasne, nie stanie się z tego powodu wiernym, lecz raczej w tym zgrzeszy dlate go, że nie używa we właściwy sposób swego rozumu. Nie sądzę też, by jakiś prawomyślny teolog był w tych sprawach kiedykolwiek innego zda nia. A także ci, którzy czytają moje [dzieła], nie mogli utrzymywać, że nie uznałem owego nadprzyrodzonego światła, skoro w tej czwartej Me dytacji, w której zbadałem przyczynę fałszu, powiedziałem w sposób bar dzo wyraźny: ono kieruje najlepszą treścią naszej myśli ku chceniu, a jednak 149 nie umniejsza wolności . 35
Wreszcie chciałbym, abyście tu pamiętali, że w tym, co może obejmo wać wola, zrobiłem najdokładniejsze rozróżnienie między potrzebą życia a kontemplacją prawdy. W tym bowiem, co dotyczy potrzeby życia, da leki jestem od tego, by utrzymywać, że trzeba uznawać tylko to, co jest jasno i wyraźnie poznane, owszem, sądzę przeciwnie, że wprawdzie nie należy zawsze spodziewać się [tylko] prawdopodobieństw, lecz niekiedy 3 5
Zob. str. 76.
144
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
wybrać z wielu zupełnie nieznanych coś jednego i skoro zostało [już] wybrane, jak długo nie można mieć żadnych racji przeciwnych, nie mniej mocno przy nim obstawać, niż gdyby było ono wybrane na podstawie racji zupełnie jasno poznawalnych, jak to wyjaśniłem na stronie 26 Rozprawy o metodzie^. Tam zaś, gdzie chodzi jedynie o kontemplację prawdy, któż przeczył kiedykolwiek temu, że nie należy dopuszczać do uznania tego, co wypływa z ciemnych i nie dość wyraźnie poznanych [danych]? Ze zaś w Medytacjach moich zajmowałem się wyłącznie tą [kontemplacją praw dy], zarówno wskazuje na to sam przedmiot [rozważań], a także wyraź nie powiedziałem to przy końcu pierwszej [Medytacji], powiadając, że nie mogę tam w nieufności pójść za daleko, ponieważ nie chodziło o działanie, lecz tylko o poznanie . Po szóste , tam, gdzie zbijacie wniosek utworzonego przeze mnie sylogizmu, wydaje się, że sami w tym błądzicie. Większa przesłanka bo wiem, prowadząca do uprawnionego przez nas wniosku, powinna by brzmieć, jak następuje: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, o tym można w sposób prawdziwy orzec, że należy do jej natury - a w ten sposób nie zawiera się w tej [przesłance] nic poza nieużyteczną tautologią. 150 Moja zaś [przesłanka] większa była taka: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, to może być w sposób prawdziwy o tej rzeczy orzeczone. To znaczy: jeżeli do natury człowieka należy bycie zwierzęciem, to można orzec, że człowiek jest zwierzęciem; jeżeli do natury trójkąta należy posiadanie trzech kątów równych dwom prostym, można orzec, że trój kąt posiada trzy kąty równe dwom prostym; jeżeli istnienie należy do na tury Boga, to można orzec, że Bóg istnieje itd. Mniejsza zaś [przesłanka] była następująca: lecz do natury Boga należy, że istnieje. Jest oczywiste, że z tych [przesłanek] należy wnioskować tak, jak ja wyprowadziłem wnio sek, a więc można w sposób prawdziwy orzec o Bogu, że istnieje, a nie tak jak [wy] chcecie: a więc w sposób prawdziwy możemy orzec, że do natury Boga należy to, by istniał. Na to więc, aby posługiwać się wyjątkiem, który dołączacie , trzeba by wam było zaprzeczyć większą [przesłankę] i powiedzieć: o czym jasno wiemy, że należy do natury jakiejś rzeczy, tego nie można dla tego [samego] orzec o tej rzeczy, chyba że natura tej rzeczy jest możliwa, czyli nie jest sprzecz na. Lecz patrzcie, proszę was, jak małe znaczenie posiada ten wyjątek. Bo wiem albo jak wszyscy powszechnie przez „możliwe" rozumiecie to wszyst ko, co nie jest sprzeczne z ludzkim pojmowaniem; jest oczywiste, że 3 7
38
3 9
3 6
Zob. Oeuvres, t. VI, wyd. A. T.
3 7
Zob. str. 4 6 - 4 7 . Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 . Zob. tamże.
3 8
3 9
145
w tym znaczeniu natura Boga, tak jak ją opisałem, jest możliwa, gdyż nie założyłem w niej niczego jak tylko to, z czego zdawalibyśmy sobie jasno i wyraźnie sprawę, że powinno do niej należeć tak dalece, że nie mogłoby być sprzeczne z [jej] pojęciem; albo zaiste przyjmujecie inną jakąś moż liwość ze strony samego przedmiotu, która nigdy nie może być poznana przez ludzki intelekt, chyba że zgadza się [pod względem znaczenia] z [możliwością] poprzednio wymienioną i dlatego nie jest bardziej zdolna do zaprzeczenia natury lub istnienia Boga niż do zburzenia wszystkiego, co poza tym bywa przez ludzi poznawane. Na podstawie bowiem rów nego prawa, jak to, dzięki któremu zaprzecza się temu, że natura Boga jest możliwa, choć nie stwierdza się żadnej niemożliwości ze strony pojęcia, lecz przeciwnie, wszystko, co umieszczamy w tym pojęciu bożej natury, tak jest ze sobą powiązane, że wydaje nam się, iż pociąga za sobą sprzecz ność, gdy coś z tego [wszystkiego] nie przysługuje Bogu, można by rów nież zaprzeczyć temu, że jest możliwe, by trzy kąty trójkąta były równe dwom prostym lub by istniał ten, kto aktualnie myśli. I na podstawie o wiele mocniejszego prawa będzie się przeczyło temu, że prawdziwe jest to, co osiągamy za pośrednictwem zmysłów - i w ten sposób burzy się, lecz zupełnie bezpodstawnie, wszelkie ludzkie poznanie. O ile chodzi o dowód, który zestawiacie z moim, o ten mianowicie: jeżeli to, że Bóg istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, to jest pewne, że On istnieje; ale nie pociąga [to] za sobą sprzeczności, a więc itd., to materialnie jest [on] wprawdzie prawdziwy, lecz formalnie jest sofizmatem. W [prze słance] większej bowiem wyrażenie „pociąga za sobą sprzeczność" odnosi się do pojęcia przyczyny, od której Bóg może pochodzić, w mniejszej zaś jedynie do pojęcia samego istnienia bożego i samej bożej natury. A jest to jasne na tej podstawie, że przy zaprzeczeniu większej [przesłanki], tak powinno by wyglądać dowodzenie: jeżeli Bóg jeszcze nie istnieje, pociąga to za sobą sprzeczność, by zaistniał, gdyż nie można podać żadnej wystarczającej przyczyny dla wytworzenia Go; lecz to, że On istnieje, nie pociąga za sobą sprzeczności, jak zostało przyjęte, a więc itd. Jeśliby się zaś zaprzeczyło mniejszą, trzeba będzie powiedzieć w sposób następujący, nie pociąga za sobą sprzeczności to, w czego pojęciu formalnym nie znajduje się nic takiego, co by zawierało sprzeczność; lecz w formalnym pojęciu bożego istnienia lub bożej natury nie znajduje się nic takiego, co by zawierało sprzeczność, a więc itd. Ale te dwa [dowodzenia] bardzo są różne. Może się bowiem zdarzyć, że się w pewnej rzeczy nie poznaje niczego, co by stanowiło przeszkodę, aby w ogóle mogła zaistnieć, a zarazem poznaje się coś od strony przyczyny, co sprzeciwia się w ogóle temu, by [ta rzecz] została wytworzona. 40
4 0
Zob. str. 1 2 8 - 1 2 9 .
146
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Chociaż zaś pojmujemy Boga tylko nieadekwatnie albo, jeśli wolimy, jak najnieadekwatniej , to nie przeszkadza temu, by było niemniej pew ne, że natura Jego jest możliwa, czyli że nie pociąga za sobą sprzeczności, a także, byśmy mogli w sposób niemniej prawdziwy twierdzić, żeśmy ją dość jasno zbadali (mianowicie w tym stopniu, w jakim to jest wystarcza jące do poznania tego, a także do poznania, że istnienie konieczne należy do tej natury Boga). Wszelkie bowiem pociąganie za sobą sprzeczności, czyli niemożliwość, ma swe oparcie w samym naszym pojęciu, w niewła ściwy sposób łączącym ze sobą niezgodne nawzajem idee, i nie może wy stępować w żadnej rzeczy poza intelektem, gdyż przez to samo, że coś ist nieje poza intelektem, jest oczywiste, że nie pociąga za sobą sprzeczności, lecz że jest możliwe. Pojęcia zaś nasze tylko dlatego pociągają za sobą sprzeczność, że są one ciemne i mętne, a nic takiego nigdy nie może zachodzić wśród jasnych i wyraźnych. A stąd wystarcza, byśmy to nie wiele, co pojmujemy o Bogu, poznawali jasno i wyraźnie, choć żadną miarą adekwatnie, i abyśmy między innymi zdawali sobie sprawę, że w tym naszym, co prawda nieadekwatnym Jego pojęciu, zawiera się konieczne istnienie, po to, byśmy stwierdzili, żeśmy dość jasno zbadali Jego naturę i że nie pociąga ona za sobą sprzeczności. 153 Po siódme, powiedziałem już w Przeglądzie treści mych Medytacji , dlaczego nic nie napisałem o nieśmiertelności duszy . Pokazałem poprzed nio, że dostatecznie wykazałem jej różność od wszelkiego ciała . To zaś, co dodajecie, że mianowicie z odróżnienia duszy od ciała nie wynika jej nieśmiertelność, gdyż można też powiedzieć, że została ona uczyniona przez Boga o takiej naturze, iż trwanie jej kończy się wraz z trwaniem życia ciele snego , przyznaję, że tego odeprzeć nie mogę. Nie mam bowiem o sobie tak wysokiego mniemania, abym się ważył określać mocą rozumu ludz kiego cokolwiek z tego, co zależy od wolnej woli Boga. Przyrodzone poznanie poucza o tym, że umysł różny jest od ciała i że sam jest substan cją. Ciało zaś ludzkie, jako różniące się od innych ciał, zasadza się na samym układzie członków i na innych tym podobnych przypadłościach; a wresz cie śmierć ciała zawisła wyłącznie tylko od pewnego podziału lub od zmiany kształtu. I nie mamy żadnego dowodu ani przykładu, który by przemawiał za tym, że śmierć, czyli unicestwienie substancji, jaką jest umysł, winna być następstwem tak nikłej przyczyny, jaką jest zmiana kształtu, która nie jest niczym innym jak modyfikacją i to zaiste nie mo41
42
43
44
4 5
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
Zob. str. 129. Zob. str. 38. Zob. str. 129. Zob. tamże. Zob. tamże.
Odpowiedź
autora na zarzuty
147
drugie
dyfikacją umysłu, lecz ciała rzeczywiście różnego od umysłu. I zaprawdę nie mamy też żadnego dowodu lub przykładu, który by przemawiał za tym, że jakaś substancja może zginąć. Wystarcza to, abyśmy wysnuli wnio sek, że umysł o tyle, o ile może być poznany na podstawie przyrodzonej filozofii, jest nieśmiertelny. 154 Lecz jeślibyśmy pytali o absolutną moc Boga, czy przypadkiem nie postanowił On, by dusze ludzkie przestawały istnieć w tych samych mo mentach, w których ulegają zniszczeniu ciała, które z nimi połączył, to na to sam tylko Bóg może odpowiedzieć. A skoro On sam objawił nam już, że to nie nastąpi, nie mamy w ogóle żadnego powodu do wątpienia lub tylko zupełnie minimalny. Pozostaje mi już tylko wam podziękować, żeście raczyli mnie tak uprzejmie i tak szczerze napomnieć nie tylko odnośnie tego, coście sami zauważyli, ale również i tego, co by mogło być powiedziane przez zawist nych przeciwników lub przez ateuszy. Choć bowiem z tego, coście przed łożyli, nie widzę niczego, czego bym już przedtem nie był rozwiązał lub wykluczył w Medytacjach (ponieważ to, coście przytoczyli o muchach wytworzonych przez słońce, o Kanadyjczykach, o Niniwitach, o Turkach i t p . , nie może przyjść do głowy tym, którzy, wkroczywszy na drogę wskaza ną przeze mnie, usuwają zaraz na bok wszystko, co otrzymali za pośred nictwem zmysłów, aby dostrzec, co dyktuje czysty i nieskażony rozum, i dlatego sądziłem, że to [wszystko] zostało już przeze mnie dostatecznie wyłączone), chociaż więc, powiadam, tak się rzeczy mają, sądzę jednak, że te wasze zarzuty bardzo będą pomocne w moim przedsięwzięciu. Nie spodziewam się bowiem takich czytelników, którzy chcieliby tak dokład nie zwrócić uwagę na wszystko, co napisałem, aby doszedłszy do końca, mieli wszystko poprzednie w pamięci. A ci wszyscy, którzy w ten sposób nie postępują, łatwo mogą popaść w pewne wątpliwości, którym, jak 155 później zobaczą, albo czyni się zadość w tej mojej odpowiedzi, albo za czerpną z niej co najmniej podnietę do dalszego badania prawdy. Gdy chodzi wreszcie o waszą radę, dotyczącą moich racji, mających być wyłożonymi sposobem geometrycznym, aby mogły być pojęte przez czytelnika za pośrednictwem jednego jak gdyby oglądu , jest rzeczą pożyteczną, abym tu wyłożył, do jakiego stopnia już za nią poszedłem i w jakiej mierze uważam, Ż€ na przyszłość powinienem się jej trzymać. W geometrycznym sposobie pisania wyróżniam dwie rzeczy, mianowicie: porządek i istotę dowodzenia. Porządek na tym tylko polega, że to, co uznane jest za pierwsze, po winno być poznane bez żadnej pomocy ze strony tego, co potem nastę46
47
4 6
4 7
Zob. str. 126 i 128. Zob. str. 129.
148
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
puje, a wszystko pozostałe tak winno być potem rozłożone, aby było wy kazane na podstawie tego tylko, co poprzedza. I zaiste postarałem się o to, abym jak najdokładniej postępował w moich Medytacjach według tego porządku, a jego przestrzeganie stało się przyczyną, dlaczego o odróżnie niu umysłu od ciała nie rozprawiałem w drugiej, lecz dopiero w szóstej Medytacji i wiele innych spraw w sposób zamierzony i świadomy pomi nąłem, gdyż wymagały [one] wyjaśnienia wielu rzeczy. Istota zaś dowodzenia jest dwojaka: jedna przy pomocy analizy, druga przy pomocy syntezy. Analiza pokazuje prawdziwą drogę, dzięki której rzecz została znale ziona metodycznie i jakby a priori, tak dalece, że gdyby czytelnik zechciał za nią podążyć i na wszystko dostatecznie zwrócić uwagę, w nie mniej doskonały sposób poznałby rzecz i przyswoił ją sobie, niż gdyby był ją sam wynalazł. Niczego zaś nie ma w tej drodze, co by pobudzało do 156 wierzenia czytelnika mniej uważnego lub sprzeciwiającego się. Jeśli bowiem nawet czegoś najmniejszego z tego, co [ona] przedkłada, nie dostrzeże się, nie pojawia się konieczność jej wniosków, a często ledwo potrąca o wiele rzeczy, gdyż dla dość uważnego są one poznawalne jako te, na które przecież przede wszystkim należałoby zwrócić uwagę. Inaczej synteza, postępując przeciwną i jakby a posteriori znajdywaną drogą (choć samo dowodzenie jest w niej często bardziej aprioryczne niż w tamtej [drodze]), wywodzi wprawdzie jasno to, co zostało wywniosko wane i posługuje się długim szeregiem definicji, postulatów, aksjomatów, teorematów i problematów tak, że gdyby zaprzeczono czemuś, co z tego [wniosku] wynika, pokazałaby natychmiast, że zawiera się to w poprzed nikach i w ten sposób wymusiłaby uznanie w czytelniku, choćby stawiał on opór i był zacięty - lecz nie po to, by usprawiedliwiała inne twierdze nie albo żeby zaspokajała umysły tych, którzy pragną się uczyć, gdyż nie poucza o sposobie, przy pomocy którego rzecz została znaleziona. Tylko tą [drogą] zwykli byli posługiwać się w swoich pismach staro żytni geometrzy, nie dlatego, że innej zupełnie nie znali, lecz, jak sądzę, że tak ją bardzo cenili, iż zachowali ją dla siebie samych jako pewnego rodzaju tajemnicę. Ja zaś posłużyłem się w moich Medytacjach samą analizą, która jest prawdziwą i najlepiej nadającą się drogą w nauczaniu, lecz gdy chodzi o syntezę, która jest bez wątpienia tą [drogą], której się tu ode mnie do magacie, to chociaż w zagadnieniach geometrycznych w sposób najbardziej odpowiedni występuje po analizie, jednak do tych rozważań metafizycz nych nie może być tak łatwo stosowana. Ta bowiem zachodzi różnica, że pierwsze zasady, które zakłada się przy wywodzeniu twierdzeń geometrycznych, będąc zgodne z funkcjonowaniem
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
149
zmysłów, łatwo bywają przez każdego przyjmowane. I dlatego nie wy stępuje tam żadna trudność, chyba tylko w wyprowadzaniu następstw, czego dokonać może każdy, nawet mniej uważny, byle t y l k o pamiętał i o tym, co było poprzednio, a drobiazgowe przeprowadzenie różnic między twierdzeniami dokonane jest w tym celu, aby mogły one być ła two przytoczone i w ten sposób przywiedzione na pamięć nawet tym, którzy tego nie chcą. Przeciwnie zaś, w tych rozważaniach metafizycznych nad niczym nie toczą się większe spory jak nad potrzebą jasnego i wyraźnego pojmowa nia pierwszych zasad. Chociaż bowiem są one z natury swej nie mniej znane, a nawet może bardziej znane od tych, które brane są pod uwagę przez geometrów, to jednak, ponieważ sprzeciwiają się i m liczne pocho dzące od zmysłów przesądy, do których przywykliśmy od dzieciństwa, dlatego bywają poznawane w sposób doskonały tylko przez tych, którzy pilnie uważają i rozważają oraz, o ile możliwe, odwodzą umysł od rzeczy cielesnych. I gdyby występowały [one] oddzielnie, łatwo mogłyby być zaprzeczone przez tych, którzy są żądni sprzeciwiania się. Był to powód, dla którego napisałem raczej medytacje, nie zaś, jak to czynią filozofowie, rozprawy lub, jak geometrzy, teorematy i problema ty, abym tym samym niewątpliwie zaświadczył, że z n i k i m nie chcę mieć do czynienia, jak tylko z tymi, którzy nie odmówią mi tego, by ze mną rzecz uważnie rozpatrzyć i rozważyć. Albowiem niewątpliwie już przez to samo, że ktoś przysposabia się do zwalczania prawdy, gdyż odwodzi sam siebie od rozważania racji, które za nią przemawiają, aby znaleźć inne, które przeciw niej świadczą, staje się mniej sposobny do poznania jej samej. Być może jednak, zarzuci ktoś, iż zaiste nie należy poszukiwać żad nych racji popierających stanowisko sprzeczne, skoro wiadomo, że dana jest prawda. Lecz jak długo jest to wątpliwe, słusznie roztrząsa się wszyst kie racje, przemawiające za jedną i drugą stroną, aby poznać, które są silniejsze. I nie domagałbym się rzeczy słusznej, jeślibym chciał uznać moje racje za prawdziwe, zanimby zostały wyraźnie zbadane i jeślibym był przeciwny rozważaniu innych im się sprzeciwiających. Zaiste, byłoby to słusznie powiedziane, gdyby niektóre z tych [zagad nień], dla których pragnę [znaleźć] czytelnika uważnego i nie stawiające go oporu, były takie, że mogłyby go odwieść od rozważania niektórych innych, z którymi łączyłaby się choć najmniejsza nadzieja znalezienia w nich więcej prawdy niż w tematach przeze mnie poruszanych. Lecz po nieważ pośród tych, które przedkładam, zawiera się najwyższe wątpienie o wszystkim i niczego bardziej bym nie zalecał jak tego, b y poszczególne [sprawy] jak najstaranniej były rozpatrywane i aby nic z góry nie było przyjmowane jak tylko to, co zostało tak jasno i wyraźnie przejrzane, że
150
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie możemy tego nie uznać, a przeciwnie, te rzeczy, od których pragnę odwieść umysły czytelników, to tylko te, których nigdy dostatecznie nie zbadali i nie zaczerpnęli ich na podstawie żadnej silnej racji, lecz od sa mych zmysłów - [dlatego] nie sądzę, że ktokolwiek jest w stanie uwierzyć, iż mógłby się narazić na większe niebezpieczeństwo błądzenia, gdyby roz ważał tylko to, co mu przedkładam, niż gdyby odwrócił umysł od tych [spraw] i zwrócił go ku innym, które się tamtym w pewien sposób sprze ciwiają i rozpościerają ciemności (to znaczy ku przesądom zmysłów). I dlatego nie tylko słusznie pragnę u mych czytelników szczególnej uwagi, a nad inne sposoby pisania przełożyłem ten, o którym sądziłem, że może to w najwyższym stopniu spowodować, i co do którego jestem przekonany, że czytelnicy odniosą z niego więcej korzyści, niżby sobie sami z tego zdawali sprawę, podczas gdy przeciwnie zwykli uważać, że się z syntetycznego spo sobu pisania nauczyli więcej, niż się w rzeczywistości z niego nauczyli - lecz także uważam to za właściwe, abym w zupełności odrzucił sądy dotyczące moich poglądów, głoszone przez tych, którzy nie będą chcieli ze mną razem rozważać i którzy będą trwać przy swoich uprzednich zapatrywaniach, i abym [sądy te] zlekceważył jako nie posiadające żadnego znaczenia. Lecz ponieważ wiem, jak będzie to trudne także dla tych, którzy będą wysilali swoją uwagę i poważnie szukali prawdy, aby mieć pogląd na całość moich Medytacji, a zarazem rozpoznawać poszczególne ich człony, co jedno i drugie, zdaniem moim, powinno być dokonywane równocześnie, aby przy niosły one pełny owoc - dlatego dodam tu niewielką ilość pewnych [wypo wiedzi wyrażonych] w stylu syntetycznym, które, jak ufam, nieco im pomo gą. Oby jednak tylko, jeśli łaska, zwrócili uwagę na to, że ani nie chcę tu ogarnąć tylu [spraw], co w Medytacjach, gdyż musiałbym być o wiele bardziej niż w nich rozwlekły, ani też dokładnie nie wyjaśnię tego, co obejmę częścio wo dlatego, że dbam o zwięzłość, a częściowo z tego powodu, by ktoś sądząc, że te [wypowiedzi] wystarczą, nie badał zbyt pobieżnie samych Medytacji, z których, jestem przekonany, mógłby odnieść znacznie więcej korzyści.
R A C J E U Z A S A D N I A J Ą C E ISTNIENIE B O G A I ROZRÓŻNIENIE DUSZY OD CIAŁA U Ł O Ż O N E SPOSOBEM
GEOMETRYCZNYM
DEFINICJE I. Przy pomocy nazwy „myśl" obejmuję to wszystko, co znajduje się w nas w taki sposób, że jesteśmy tego bezpośrednio świadomi. W ten
Odpowiedź
autora na zarzuty
drugie
151
sposób myślami są wszystkie działania woli, intelektu, wyobraźni i zmy słów. Lecz dodałem [wyraz] „bezośrednio", aby wykluczyć to, co z nich wynika: na przykład ruch dobrowolny ma wprawdzie u źródła myśl, sam jednak nie jest myślą. II. Przez nazwę „idea" rozumiem taką formę każdej myśli, poprzez której bezpośrednie pojmowanie jestem świadomy tej samej właśnie myśli; tak że nie mógłbym niczego wyrazić słownie, rozumiejąc to, co mówię, gdyby tym samym nie było pewne, że istnieje we mnie idea tego, co słowa te znaczą. I w ten sposób nie nazywam ideami samych obrazów odmalowanych w wyobraźni; przeciwnie, bynajmniej nie nazywam ich tu ideami w tym stopniu, w jakim są [one] w wyobraźni [jako we władzy] cielesnej, to znaczy odmalowane w jakiejś części mózgu, lecz o tyle tylko, o ile udzielają one formy samemu umysłowi zwróconemu ku owej części mózgu. III. Przez obiektywną rzeczywistość idei rozumiem bytowość rzeczy przedstawionej przez ideę, o ile zawiera się ona w idei; i w taki sam sposób można mówić o obiektywnej doskonałości lub o obiektywnym kunszcie itp. Cokolwiek bowiem ujmujemy jako [występujące] w przedmiotach idei, to istnieje w sposób obiektywny w samych ideach. IV. O tym samym [co występuje w przedmiotach idei] powiada się, że jest w sposób formalny w przedmiotach idei, jeżeli jest ono w nich takie, jakim je ujmujemy, a w sposób eminentny, gdy wprawdzie nie jest ono takie [jakim je ujmujemy], lecz takie, że mogłoby je zastąpić. V. Wszelką rzecz, w której jak w podmiocie tkwi bezpośrednio lub dzięki której istnieje coś, co ujmujemy, to znaczy jakaś właściwość albo jakość, albo przymiot, którego rzeczywista idea w nas istnieje, [taką rzecz] nazywamy substancją. Nie posiadamy bowiem innej idei samej ściśle wziętej substancji, jak tylko tę, że jest to rzecz, w której w sposób formalny lub eminentny istnieje to coś, co dostrzegamy lub co jest obiektywnie w którejś z naszych idei, gdyż za pośrednictwem przyrodzonego światła rozumu wiadomo, że to, co jest niczym, nie może posiadać żadnego rzeczywistego przymiotu. VI. Substancja, w której bezpośrednio tkwi myślenie, nazywa się umy słem; mówię tu zaś raczej o umyśle niż o duszy, gdyż nazwa „dusza" jest wieloznaczna i często używa się jej dla oznaczenia rzeczy cielesnej. VII. Substancja, będąca bezpośrednim podmiotem przestrzennej roz ciągłości i przypadłości, które zakładają rozciągłość, jak kształt, położenie, ruch przestrzenny itd., nazywa się ciałem. Później zaś będzie się docieka ło, czy to, co nazywa się umysłem i ciałem, jest jedną i tą samą substancją, czy też dwiema różnymi. VIII. Substancja, o której wiemy, że jest najdoskonalsza i w której zupełnie niczego takiego nie pojmujemy, co by pociągało za sobą jakiś brak lub [jakieś] ograniczenie doskonałości, nazywa się Bogiem.
152
A
L F„c*rtes f
Medytacje
o pierwszej
filozofii
IX. Gdy powiadamy, że coś zawiera się w naturze jakiejś rzeczy lub w [jej] pojęciu, jest tym samym, iak gdybyśmy powiedzieli, że jest to w odniesieniu do tej rzeczy prawdziwe lub że może być o niej orzeczone X. Powiada się o dwóch substancjach, że się rzeczywiście różnią, gdy każda z nich może bez drugiej istnieć. POSTULATY
Domagam się najpierw, aby czytelnicy zwrócili uwagę na to, jak kru che są racje, na podstawie których zawierzali do tej pory swym zmysłom, i jak niepewne wszystkie sądy, które w oparciu o nie rozbudowali; oraz aby to tak długo i tak często sami w sobie rozważali, ażeby wreszcie nabrali zwyczaju więcej im już nazbyt nie ufać. To bowiem uważam za koniecz ne, aby uświadomić sobie pewność roztrząsań metafizycznych. Po drugie, aby zbadali własny umysł i wszystkie jego przymioty w odniesieniu do których stwierdziliby, że nie mogą o nich wątpić, choć by założyli, że wszystko, co kiedykolwiek przejęli od swoich zmysłów, jest fałszywe oraz ażeby nie wpierw zaprzestali go [scil. umysłu] badać, za nim nie wyćwiczą się w jasnym jego ujmowaniu i nie nabiorą przekona nia, że jest on łatwiejszy do poznania od wszystkich rzeczy cielesnych. Po trzecie, aby pilnie roztrząsali oczywiste twierdzenia, które odkryją 163 w sobie [samych], jakimi są na przykład: Że to samo nie może zarazem być i nie być; że to, co jest niczym, nie może być przyczyną sprawczą żadnej rzeczy itp., i aby w ten sposób rozwinęli w sobie czystą i uwolnioną od spostrze żeń zmysłowych, z natury daną wnikliwość intelektu, którą jednak [spo strzeżenia te] zwykły w najwyższym stopniu mącić i zaciemniać. W taki bowiem sposób prawda występujących później aksjomatów z łatwością da im się poznać. Po czwarte, aby badali idee natur, w których zawiera się zespół wielu naraz przymiotów, a taką jest natura trójkąta, natura kwadratu lub innej figury, a dalej natura umysłu, natura ciała, a ponad wszystko natura Boga czyli bytu najdoskonalszego. I niech zauważą, że to wszystko, z czego zdajemy sobie sprawę, że się w nich zawiera, może być o nich w sposób prawdziwy orzeczone. Na przykład, ponieważ w naturze trójkąta zawie ra się to, że jego trzy kąty równe są dwom prostym, a w naturze ciała, czyli rzeczy rozciągłej zawiera się podzielność (nie pojmujemy bowiem żadnej rzeczy rozciągłej jako tak małej, abyśmy jej przynajmniej w myśli nie mogli podzielić), jest prawdą, gdy się powiada, że trzy kąty każdego trójkąta równe są dwom prostym i że każde ciało jest podzielne. 3
?
Po piąte, aby długo i często oddawali się kontemplacji natury najdo skonalszego bytu i aby, między innymi, zdali sobie sprawę z tego, ze
Odpowiedź autora na zarzuty drugie
wprawdzie w ideach wszelkich innych natur zawiera się istnienie możli we, w idei Boga jednak nie tylko możliwe, lecz zgoła konieczne. Dzięki tylko temu bowiem i bez żadnego rozumowania poznają, że Bóg istnieje*, i będzie [to] dla nich nie mniej oczywiste jak to, że liczba dwa jest parzy sta lub liczba trzy nieparzysta itp. Niektóre bowiem [prawdy] są d k pewnych ludzi oczywiste, podczas gdy inni poznają je wyłącznie tylko na podstawie rozumowania. Po szóste, aby przez dokładne rozważenie wszystkich przytoczonych przeze mnie w moich Medytacjach przykładów jasnego i wyraźnego, a także ciemnego i mętnego pojmowania przyzwyczajali się do odróżnienia tego, co poznają w sposób jasny, od tego, co ciemne; tego bowiem łatwiej [można] się nauczyć przy pomocy przykładów aniżeli za pośrednictwem reguł i sądzę, że tam albo rozwinąłem, albo przynajmniej poruszyłem w jakiś sposób wszystkie tego rodzaju przykłady. Po siódme wreszcie, aby zwracając uwagę na to, że nigdy nie stwier dzili fałszu w tym, co jasno pojęli i że przeciwnie w tym, co zrozumieli, tylko w sposób ciemny odnaleźli prawdę jedynie przypadkowo, zważyli, że jest zupełnie przeciwne rozumowi, by z powodu samych przesądów, zmysłów lub z powodu hipotez, zawierających coś nieznanego, powątpie wać w to, co bywa jasno i wyraźnie pojmowane przez [sam] czysty in telekt. W ten bowiem sposób z łatwością uznają za prawdziwe i niewąt pliwe występujące później aksjomaty, chociaż, jeślibym chciał być dokład niejszy, na pewno wiele z nich mogłoby być lepiej rozwiniętych i powin ny by być przedstawione raczej jako teorematy niż jako aksjomaty.
^
AKSJOMATY, CZYLI POWSZECHNE ZASADY I. Nie istnieje żadna taka rzecz, o którą nie można by pytać, jaka jest przyczyna tego, że istnieje. O to można bowiem pytać i w wypadku sa mego Boga, nie dlatego, jakoby potrzebował jakiejś przyczyny do tego, by istnieć, lecz ponieważ sama niezmierzoność Jego natury jest przyczy- f ną, czyli racją, dla której nie potrzebuje żadnej przyczyny istnienia. II. Czas teraźniejszy nie zależy od najbliżej poprzedzającego [go] i dlatego potrzeba nie mniejszej przyczyny dla zachowania rzeczy niż dla wytworzenia jej po raz pierwszy. El. Żadna rzecz ani żadna istniejąca aktualnie doskonałość rzeczy nie mo że mieć jako przyczyny swego istnienia niczego, czyli rzeczy nie istniejącej, IV. Cała rzeczywistość lub doskonałość występująca w jakiejś rzeczy znaj duje się formalnie albo eminentnie w jej pierwszej i adekwatnej przyczynie. V. Stąd też wynika, że rzeczywistość obiektywna naszych idei doma ga się przyczyny, w której zawierałaby się ta sama właśnie rzeczywistość.
154
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
nie tylko obiektywnie, lecz formalnie albo eminentnie. I należy zaznaczyć, że przyjęcie tego aksjomatu tak bardzo jest konieczne, ponieważ od niego jednego zawisło poznanie wszystkich rzeczy, tak zmysłowo poznawalnych, jak i niepoznawalnych przy pomocy zmysłów. Skąd bowiem, na przykład wiemy, że niebo istnieje? Czy dlatego, że je widzimy? Lecz to widzenie o tyle tylko dosięga umysłu, o ile jest [ono] ideą; ideą, powiadam, tkwiącą w samym umyśle, nie zaś obrazem wymalowanym w wyobraźni. Ani też opierając się na tej idei nie możemy sądzić, że niebo istnieje, chyba że wszelka idea powinna mieć realnie istniejącą przyczynę swej rzeczywisto ści obiektywnej; uważamy, że przyczyną tą jest samo niebo i podobnie [postępujemy] w innych wypadkach. VI. Są różne stopnie rzeczywistości, czyli bytowości; substancja bowiem posiada więcej rzeczywistości niż przypadłość lub modus, a substancja nie skończona więcej niż skończona. I dlatego też więcej jest rzeczywistości 166 obiektywnej w idei substancji niż [w idei] przypadłości i w idei substancji nieskończonej niż w idei [substancji] skończonej. VII. Wola rzeczy myślącej zmierza do dobra jasno przez siebie pozna nego dobrowolnie wprawdzie i w sposób wolny (należy to bowiem do istoty woli), niemniej jednak nieomylnie; dlatego też jeśliby [ta rzecz myś ląca] znała jakieś doskonałości, których byłaby pozbawiona, natychmiast ich sobie udzieli, jeśli one są w jej mocy. VIIL Co może sprawić coś, co jest większe lub trudniejsze, to może sprawić również i to, co jest mniejsze. IX. Czymś większym jest stworzyć albo zachować substancję niż przy mioty lub właściwości substancji; nie jest zaś czymś większym tę samą rzecz stworzyć, aniżeli zachować ją, jak to już zostało powiedziane. X. W idei, czyli w pojęciu każdej rzeczy, zawiera się istnienie, gdyż niczego nie możemy pojąć inaczej jak tylko ze względu na coś istniejące go; niewątpliwie w pojęciu rzeczy ograniczonej zawiera się istnienie możliwe, czyli przygodne, w pojęciu zaś bytu najdoskonalszego [istnienie] konieczne i doskonałe. TWIERDZENIE I
Istnienie Boga poznaje się na samego rozpatrywania Jego
podstawie natury
DOWÓD
Powiedzieć, że coś zawiera się w naturze lub w pojęciu jakiejś rzeczy jest tym samym, co powiedzieć, że to właśnie jest w odniesieniu do tej rzeczy prawdziwe (na podstawie def. 9). Ale istnienie konieczne zawiera
Odpowiedź autora na zarzuty
155
drugie
się w pojęciu Boga (na podst. aksj. 10). A więc jest prawdą powiedzieć o Bogu, że jest w Nim istnienie konieczne, czyli że On sam istnieje. Lecz jest to ten sylogizm, o którym [była mowa] już wyżej [w odpo wiedzi] na szósty zarzut , a jego wniosek może być oczywisty dla tych, którzy są wolni od przesądów, jak zostało powiedziane w postulacie pią tym; ponieważ jednak niełatwo jest dojść do takiej przenikliwości, będzie my się doszukiwać tego samego w inny sposób. 48
TWIERDZENIE II
Istnienia
Boga dowodzi się a posteriori z tego że jest w nas Jego idea
samego,
DOWÓD
Rzeczywistość obiektywna każdej z naszych idei domaga się przyczy ny, w której zawierałaby się sama ta rzeczywistość nie tylko obiektyw nie, lecz formalnie albo eminentnie (na podst. aksj. 5). Posiadamy zaś ideę Boga (na podst. def. 2 i 8) i rzeczywistość obiektywna tej idei nie zawiera się w nas ani formalnie, ani eminentnie (na podst. aksj. 6) i nie może się zawierać [w ten sposób] w nikim innym jak tylko w samym Bogu (na podst. def. 8). A więc, ta idea Boga, która jest w nas, domaga się jako przyczyny Boga i dlatego Bóg istnieje (na podst. aksj. 3). TWIERDZENIE III
Istnienia Boga dowodzi się też na podstawie tego, że istniejemy my sami, którzy posiadamy Jego ideę DOWÓD
Jeślibym miał moc zachowania siebie samego, tym bardziej miałbym także moc udzielania sobie doskonałości, których mi brak (na podst. aksj. 8 i 9); są one bowiem tylko przymiotami substancji, ja zaś jestem substan cją. Ale nie posiadam mocy udzielenia sobie tych doskonałości, gdyż w przeciwnym wypadku bym je już posiadał (na podst. aksj. 7). A więc nie posiadam mocy utrzymania samego siebie w istnieniu. Następnie: nie mogę istnieć, jeślibym nie był zachowywany, jak długo istnieję, albo przez samego siebie, gdybym zaiste posiadał tę moc, albo przez kogoś innego, kto ją posiada (na podst. aksj. 1 i 2). Otóż istnieję, a jednak, Zob. str. 144.
156
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
jak zostało już dowiedzione, nie posiadam mocy zachowania siebie same go. A więc jestem zachowywany przez kogoś innego. Ponadto ten, który mnie zachowuje, posiada w sobie formalnie albo eminentnie to wszystko, co jest we mnie (na podst. aksj. 4.). Występuje za! we mnie uświadamianie sobie wielu doskonałości, których mi brak, a za razem i idei Boga (na podst. def. 2 i 8). A więc, uświadamianie sobie tych samych doskonałości występuje również i w tym, który mnie zachowuje. Wreszcie, tenże sam nie może uświadamiać sobie żadnych doskonało ści, których sam nie posiada lub których nie miałby w sobie formalnie albo eminentnie (na podst. aksj. 7). Skoro bowiem, jak już powiedzieliśmy, posiada On moc zachowania mnie, tym bardziej miałby moc udzielenia ich sobie, gdyby mu ich brakowało (na podst. aksj. 8 i 9). Występuje 169 w Nim zaś uświadomienie sobie tego wszystkiego, o czym zdaję sobie spra wę, że mi brakuje i że może występować jedynie w Bogu, jak właśnie zostało dowiedzione. A więc, posiada w sobie to [wszystko] formalnie albo eminentnie i w ten sposób jest Bogiem. TWIERDZENIE DODATKOWE
Bóg stworzył niebo i ziemię oraz wszystko, co się na nich znajduje, a ponadto może wytworzyć to wszystko, co jasno pojmujemy, tak jak je włas'nie pojmujemy DOWÓD
Wszystko to jasno wynika z poprzedniego twierdzenia. W nim bowiem to, że Bóg istnieje, zostało dowiedzione na podstawie tego, że powinien istnieć ktoś, w kim występowałyby formalnie albo eminentnie wszystkie doskonałości, których jakaś idea w nas się znajduje. Występuje zaś w nas idea tak wielkiej jakiejś siły, że przez tego tylko, w którym ona tkwi, stworzone zostały: niebo i ziemia itd., a przezeń też mogłoby być doko nane wszystko inne, co poznaję jako możliwe. A więc, wraz z istnieniem Boga również i to wszystko zostało o Nim dowiedzione. TWIERDZENIE W
Umysł i ciało różnią się w sposób
rzeczywisty
DOWÓD
Cokolwiek jasno pojmujemy, to może być przez Boga dokonane, tak jak je pojmujemy (na podst. poprzedniego twierdzenia dodatkowego). Lecz
Odpowiedz
autora na zarzuty drugie
157
jasno pojmujemy umysł, to znaczy substancję myślącą, bez ciała, to zna- 170 czy bez jakiejś substancji rozciągłej (na podst. postulatu 2); i odwrotnie (na co się wszyscy łatwo zgadzają), ciało pojmujemy jasno bez umysłu. A więc, przynajmniej na skutek działania mocy bożej, umysł może istnieć bez ciała, a ciało bez umysłu. [Wiadomo] zaś już, że substancje, które mogą istnieć jedna bez drugiej, różnią się w sposób rzeczywisty (na podst. def. 10). Ale umysł i ciało są substancjami (na podst. def. 5, 6 i 7), z których jedna bez drugiej może istnieć (jak właśnie zostało dowiedzione). A więc, umysł i ciało różnią się w sposób rzeczywisty. Należy też zauważyć, że posłużyłem się tu mocą bożą jako środkiem, nie dlatego, jakoby do oddzielenia umysłu od ciała potrzebna była jakaś niezwykła siła, lecz dlatego, że gdy w poprzednich [rozważaniach] zajmo wałem się tylko Bogiem, nie miałem niczego innego, czym mógłbym się posłużyć. I nie jest ważne, na skutek działania jakiej mocy dwie rzeczy bywają od siebie oddzielone, abyśmy poznali, że są one rzeczywiście różne.
ZARZUTY TRZECIE W R A Z Z ODPOWIEDZIAMI A U T O R A
Z A R Z U T PIERWSZY (ODNOŚNIE MEDYTACJI PIERWSZEJ: O CZYM M O Ż N A WĄTPIĆ)
Na podstawie tego, co zostało powiedziane w tej Medytacji, jest dosta tecznie wiadome, że nie istnieje żadne kryterium (xpiifjpiov), przy po mocy którego rozróżniałoby się nasze sny od jawy i od prawdziwego czucia zmysłowego; dlatego też wyobrażenia, które posiadamy, gdy czuwamy i gdy doznajemy zmysłowo, nie są przypadłościami tkwiącymi w przed miotach zewnętrznych i nie ma również dowodu na to, że takie przed mioty zewnętrzne w ogóle istnieją. Stąd to, jeżelibyśmy się stosowali do zmysłów, nie uwzględniając innego rozumowania, słusznie będziemy po wątpiewać, czy istnieje cośkolwiek, czy też nie [istnieje]. Uznajemy więc prawdziwość tej Medytacji. Ponieważ jednak tę samą niepewność tego, co zmysłowo doznawalne, rozważył Platon i inni filozofowie starożytni, a powszechnie dostrzega się trudność odróżnienia jawy od marzeń sennych, dlatego nie chciałbym, aby najznakomitszy autor nowych spekulacji ogła szał te stare [zagadnienia]. ODPOWIEDŹ
Racje do wątpienia, które przyjmuje tu filozof jako prawdziwe, zostały przedłożone przeze mnie jedynie jako prawdopodobne. A posłużyłem się nimi nie po to, abym się nimi jako nowymi chełpił, lecz po części, abym przygotował umysły czytelników do rozważania rzeczy umysłowo pozna walnych i do rozróżniania ich od cielesnych, do czego wydają mi się [te racje] koniecznie potrzebne; po części, abym na nie odpowiedział w następnych Medytacjach; a po części także, abym pokazał, jak silne są prawdy, które później przedkładam, skoro nie mogą być osłabione przez te metafizyczne wątpliwości. Żadnej więc chwały nie doszukiwałem się przez ich przytocze nie, lecz nie sądzę, bym je mógł był łatwiej pominąć, niż mógłby autor dzieł medycznych [pominąć] opis choroby, której metody leczenia chce nauczyć.
Zarzuty
trzecie wraz z odpowiedziami
autora
159
ZARZUT DRUGI (ODNOŚNIE MEDYTACJI DRUGIEJ: O N A T U R Z E UMYSŁU LUDZKIEGO)
Jestem rzeczą myślącą słusznie. Z tego bowiem, że myślę lub że mam wyobrażenia bądź to czuwając, bądź to śpiąc, wnosi się, że jestem myślą cy, albowiem wyrazy „mysią" i „jestem myślący" znaczą to samo. Z tego, że jestem myślący, wynika: Ja jestem, gdyż to, co myśli, nie jest niczym. Lecz skoro dodaje: to znaczy umysłem, duchem, intelektem, rozumem , powstaje wątpliwość. Nie wydaje się bowiem, by zachodziło właściwe do wodzenie, gdy się powiada: ja jestem myślący, a więc jestem myśleniem; lub: ja jestem poznający, a więc jestem intelektem. Gdyż w ten sam sposób mógłbym powiedzieć: ja jestem chodzący, a więc jestem chodzeniem. Przyj muje więc Pan Kartezjusz, że tym samym jest rzecz poznająca i poznawa nie, które jest aktem poznającego, lub przynajmniej, że tym samym jest rzecz poznająca i intelekt, który jest władzą poznającego. Wszyscy jednak filozofowie wyróżniają podmiot od jego zdolności i aktów, to znaczy od jego właściwości i istot (a suis essentiiś); czymś innym jest bowiem sam 173 byt, a czymś innym jego istota. Może więc być, że rzecz myśląca jest pod miotem umysłu, rozumu lub intelektu, a przeto czymś cielesnym; prze ciwieństwo tego [twierdzenia] zakłada się, ale się [go] nie dowodzi. To zaś wnioskowanie jest podstawą dla wniosku, który, jak się zdaje, chce Pan K[artezjusz] ustalić. Tamże [mówi Kartezjusz]: wiem, że istnieję; pytam jednak, kim jestem ja, o którym wiem, że istnieję. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego, co tak dokładnie stwierdziłem, nie może opierać się na czymś, o czego istnieniu jeszcze nie wiem^. Jest rzeczą niewątpliwą, że znajomość tego zdania: „ja istnieję" zale ży od tego: „ja myślę" > jak słusznie sam nas pouczył. Ale skąd przysłu guje nam znajomość tego [zdania]: „ja myślę"} Na pewno nie skądinąd, jak tylko stąd, że nie możemy pojąć żadnego aktu bez jego podmiotu, jak na przykład tańczenia bez tańczącego, wiedzenia bez wiedzącego, myślenia bez myślącego. A stąd zdaje się wynikać, iż rzecz myśląca jest czymś cielesnym; albo wiem wydaje się, że podmioty wszelkich aktów można pojąć tylko jako coś cielesnego lub jako coś materialnego, jak [to] sam pokazuje później na przykładzie wosku , który po zmianie barwy, twardości, kształtu i innych 2
4
1
Zob. str. 50.
2
Zob. tamże. Zob. str. 5 1 . Zob. str. 53.
3
4
aktów pojmuje się jednak ciągle jako tę samą rzecz, to jest jako tę samą materię podległą tylu przemianom. Nie wnosi się zaś, że ja myślę dzięki innemu myśleniu, chociaż może ktoś myśleć, że myślał (które to myśle nie nie jest niczym innym jak przypominaniem sobie), to jednak zupeł n e niemożliwe jest myśleć, że się myśli, lub wiedzieć, że się wie. Zacho dziłby bowiem nieskończony szereg pytań: skąd wiesz, że wiesz, że wiesz, że wiesz? Ponieważ więc znajomość tego zdania: „ja istnieję" zależy od znajomo ści tego: „ja myślę", a znajomość tego [ostatniego] od tego, że nie możemy oddzielić myślenia od myślącej materii, wydaje się, że raczej należy dojść do wniosku, iż rzecz myśląca jest materialna niż niematerialna. ODPOWIEDŹ Gdy rzekłem: to znaczy umysłem, duchem, intelektem, rozumem itd., nie rozumiałem przez te nazwy samych zdolności, lecz rzeczy wyposażone w zdolność myślenia, co wszyscy powszechnie rozumieją przez dwie pierw sze, a często i przez dwie następne; to zaś tak wyraźnie i w tylu miejscach wyjaśniłem, że wydaje się, iż nie było żadnego powodu do wątpienia. I nie ma tu równości pomiędzy chodzeniem i myśleniem, gdyż cho dzenie zwykło się ujmować jako samą działalność, podczas gdy myślenie [bywa ujmowane] niekiedy jako działalność, niekiedy jako zdolność, nie kiedy [zaś] jako rzecz, w której tkwi zdolność. I nie powiadam, że tym samym jest rzecz poznająca i poznawanie ani też rzecz poznająca i intelekt, jeżeli ujmuje się intelekt jako władzę, lecz tylko wówczas, gdy ujmuje się go jako samą rzecz, która poznaje. Chęt nie zaś przyznaję, że dla oznaczenia rzeczy, czyli substancji, którą chcia łem wyzuć z tego wszystkiego, co do niej samej nie należy, posłużyłem się słowami, o ile to było tylko w mej mocy, jak najbardziej abstrak cyjnymi, podczas gdy przeciwnie, dla oznaczenia tej rzeczy myślącej po sługuje się tu filozof wyrazami jak najbardziej konkretnymi, mianowicie [takimi wyrazami jak]: podmiot, materia i ciało, ażeby nie dopuścić do tego, by była ona oddzielona od ciała. I nie lękam się tego, że komuś mógłby się ten jego sposób łączenia naraz wielu [rzeczy] wydać bardziej stosowny do znajdywania prawdy, aniżeli mój, przy pomocy którego poszczególne [rzeczy] rozróżniam w najwyż szym stopniu, do jakiego jestem zdolny. Lecz dość już o słowach, mów my o rzeczy. Może, powiada, być, że rzecz myśląca jest czymś cielesnym; przeciwieństwo tego [twierdzenia] zakłada się, ale się [go] nie dowodzi . Otóż, nie założyłem 5
5
Zob. str. 159.
Zarzuty
trzecie wraz z odpowiedziami
autora
161
[tego] przeciwieństwa i w żaden sposób nie posłużyłem się nim jako fundamentem, lecz pozostawiłem je jako zupełnie nieokreślone aż do szóstej Medytacji, w której się go dowodzi. Następnie słusznie powiada, że my nie możemy pojąć żadnego aktu bez jego podmiotu , jak myślenia bez rzeczy myślącej, gdyż to, co myśli, nie jest niczym. Lecz bez żadnej racji i wbrew wszelkiemu zwyczajowi wyra żania się oraz wbrew wszelkiej logice dodaje, że zdaje się stąd wynikać, iż rzecz myśląca jest czymś cielesnym; podmioty bowiem wszystkich aktów bywają wprawdzie pojmowane jako substancje (lub też, jeśli się to bardziej podo ba, jako materia, niewątpliwie [ujęta] metafizycznie), nie zaś z tej przyczy ny jako ciała. Ale i logicy, i w ogóle wszyscy zwykli twierdzić, że pośród substancji inne są duchowe, a inne cielesne. I niczego innego nie dowiodłem na przykładzie wosku jak tylko tego, że barwa, twardość, kształt nie należą do istoty formalnej samego wosku. Nie zajmowałem się tam też ani istotą formalną umysłu, ani też istotą formalną ciała. Nie należy też do rzeczy to, co powiada tu filozof, że jedna myśl nie może być podmiotem drugiej myśli. Komuż bowiem kiedykolwiek, poza nim samym, przyszedł taki pomysł do głowy? Lecz abym rzecz samą po krótce wyjaśnił, jest pewne, że nie może być myślenia bez rzeczy myślą cej ani w ogóle żadnego aktu, ani żadnej przypadłości bez substancji, której by przysługiwała. Ponieważ zaś nie poznajemy substancji bezpośrednio 176 przez nią samą, lecz poprzez to tylko, że jest [ona] podmiotem pewnych aktów, dlatego jest czymś wielce zgodnym z rozumem i nakazuje to oby czaj, abyśmy nazywali różnymi nazwami te substancje, którym przyzna jemy, że są podmiotami zupełnie różnych aktów lub przypadłości i abyśmy potem badali, czy te różne nazwy oznaczają różne rzeczy, czy też [rzecz] jedną i tą samą. Są więc pewne akty, które nazywamy cielesny mi, jak wielkość, kształt, ruch i wszystkie inne, których nie można po myśleć bez rozciągłości przestrzennej, a substancję, której one przysługu ją, nazywamy ciałem. I nie można sobie wyobrazić, aby inna była substancja będąca podmiotem kształtu, inna będąca podmiotem ruchu lokalnego itd., gdyż wszystkie te akty zgadzają się ze sobą w jednym wspólnym pojęciu rozciągłości. Są ponadto inne akty, które nazywamy myślowymi, jak poznawanie, chcenie, wyobrażanie sobie, czucie itd., które zgadzają się wszystkie ze sobą we wspólnym pojęciu myślenia albo ujmowania, albo świadomości. A o substancji, w której [one] tkwią, powiadamy, że jest ona rzeczą myślącą albo umysłem, albo [określamy ją] jakąkolwiek inną nazwą, 6
1
6
7
Zob. tamże. Zob. str. 159.
162
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
bylebyśmy jej nie pomieszali z substancją cielesną, gdyż aktów myślowych nie łączy żadne powinowactwo z aktami cielesnymi, a myślenie, które jest ich pojęciem wspólnym, całkowicie różni się od rozciągłości, która jest pojęciem wspólnym [aktów] tamtych. Skoro zaś tworzyliśmy dwa odręb ne pojęcia tych dwóch substancji, łatwo można poznać na podstawie tego, co zostało powiedziane w szóstej Medytacji, czy są one jedną i tą samą [sub stancją], czy też różnymi. Z A R Z U T TRZECI Cóż więc z tego różniłoby się od mojego myślenia? O czymże z tego można powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzielone?* Być może, że odpowie ktoś na to pytanie w następujący sposób: od mojego myślenia różnię się ja sam, który myślę, a myślenie moje nie jest wprawdzie ode mnie oddzielone, lecz jest różne w taki sposób, w jaki (jak poprzednio zostało powiedziane) różni się tańczenie od tańczącego. A jeśliby P[an] Kfartezjusz] pokazał to, że tym samym jest ten, który po znaje, i intelekt, wrócilibyśmy do scholastycznego sposobu mówienia. In telekt poznaje, wzrok widzi, wola chce, a drogą najwłaściwszej analogii, chodzenie lub przynajmniej zdolność chodzenia będzie chodziła. Wszyst ko to jest ciemne, niewłaściwe i zupełnie niegodne zwykłej przejrzystości Pana Des Cartes. ODPOWIEDŹ Nie przeczę, że ja, który myślę, różnię się od mojego myślenia, jak rzecz od sposobu bycia (modus); lecz gdy pytam: cóż więc z tego różniłoby się od mojego myślenia, mam na myśli rozmaite wyliczone tam odmiany myślenia, nie zaś moją substancję. A gdy dodaję: o czymże z tego można powiedzieć, że jest ode mnie samego oddzielone, zaznaczam tylko, że mi te wszystkie odmiany myślenia przysługują. I nie widzę, co by można wymyślać wątpli wego lub niejasnego. ZARZUT CZWARTY Mc mi więc innego nie pozostaje, jak przyznać, że nie mogę sobie wyobra zić, czym jest ten wosk, lecz tylko ująć [to] samym umysłem**. Zachodzi wielka różnica pomiędzy wyobrażaniem sobie, to znaczy posiadaniem jakiejś idei, a ujmowaniem umysłem, to znaczy wnoszeniem na podstawie rozumowania, że rzecz jakaś jest, czyli że rzecz jakaś istnie8
Zob. str. 52.
9
Zob. str. 53.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
163
autora
je. Ale nie wyjaśnił nam P[an] K[artezjusz], czym się różnią. Zaiste dawni perypatetycy dość jasno pouczyli, że substancji nie poznaje się zmysłami, lecz się [o niej] wnosi na podstawie rozumowania. Cóż zaś powiadamy, jeśli może rozumowanie nic jest niczym innym jak złączeniem i związaniem nazw lub nazwań przez ten wyraz „jest"} Przy [takim rozumieniu tego wyrazu] zupełnie niczego nie wnosimy rozumo waniem o naturze rzeczy, lecz o ich nazwaniach, obojętne czy złączyli byśmy nazwy rzeczy na podstawie umowy (którą ustanowiliśmy własnowolnie odnośnie ich znaczeń), czy nie. Jeśliby tak było, jak być może, rozumowanie będzie zależało od nazw, nazwy od wyobraźni, a wyobraź nia być może, jak mniemam, od poruszenia narządów cielesnych - i w ten sposób umysł nie będzie niczym innym jak poruszeniem w pewnych częściach wyposażonego w narządy ciała. ODPOWIEDŹ Różnicę między wyobraźnią a pojęciem czystego umysłu wyjaśniłem tu jakby przykładowo, wyliczając, co w wosku jest tym, co sobie wyobrażamy, co zaś pojmujemy samym umysłem, lecz gdzie indziej wy jaśniłem, jakim sposobem jedną i tę samą rzecz, na przykład pięciobok, inaczej poznajemy umysłowo, a inaczej [ją] sobie wyobrażamy. W rozumo waniu zaś zachodzi łączenie nie nazw, lecz rzeczy przez nazwy oznaczonych i dziwię się, że może komuś coś przeciwnego przyjść do głowy. Któż bowiem wątpi w to, że Francuz i Niemiec mogą w zupełnie jednakowy sposób ro- 179 zumować o tych samych rzeczach, podczas gdy wyrażają się przy pomocy zupełnie różnych słów? A czyż filozof nie potępia sam siebie, gdy mówi o umowach, któreśmy własnowolnie ustanowili odnośnie znaczenia słów? Jeżeli bowiem uznaje, że słowa coś znaczą, dlaczego nie chce, by rozumo wania nasze odnosiły się raczej do tego czegoś, co jest oznaczone, niż do samych słów? I z pewnością, tym samym prawem, na mocy którego docho dzi do wniosku, że umysł jest poruszeniem, mógłby też wnosić, że ziemia jest niebem lub cokolwiek innego, co by mu się podobało. 1 0
ZARZUT PIĄTY (ODNOŚNIE MEDYTACJI TRZECIEJ: O BOGU) Niektóre z nich (mianowicie z myśli ludzkich) są jak gdyby
rzeczy i tym tylko właściwie przysługuje o człowieku, chimerze, niebie, aniele, 1 0
1 1
Tzn. w drugiej Medytacji. Zob. str. 59.
obrazami
nazwa idei, gdy na przykład Bogu . 11
myślę
164
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
Gdy myślę o człowieku, poznaję ideę, czyli obraz złożony z kształtu i z barwy, o którym mogę powątpiewać, czy jest [on] podobizną człowie ka, czy nie. Podobnie, gdy myślę o niebie. Gdy myślę o chimerze, pozna ję ideę, czyli obraz, o którym mogę powątpiewać, czy jest [on] czy też nie podobizną jakiegoś zwierzęcia nie istniejącego, lecz które mogłoby istnieć lub które istniało w innych czasach. Wreszcie myślącemu o aniele staje w umyśle czasem obraz płomienia, niekiedy [zaś] uskrzydlonego, pięknego dziecięcia, o którym [to obrazie] wydaje mi się pewne, że nie zawiera [on] w sobie podobieństwa do anioła; nie jest [on] więc też ideą anioła. Lecz jako wierzący, że istnieją jakieś stworzenia posługujące Bogu, niewidzialne i niematerialne, rzeczy, w którą wierzymy lub która jest przedmiotem naszych domysłów, nadajemy nazwę anioła, podczas gdy idea, przy pomocy której wyobrażam sobie anioła, jest złożona z idei rzeczy widzialnych. W podobny sposób nie posiadamy żadnego obrazu, czyli idei Boga, odpowiadającej czcigodnemu imieniu Boga. I dlatego wstrzymujemy się od oddawania czci Bogu w podobiźnie, aby się nam nie zdawało, że możemy pojąć Tego, który jest niepojęty. Wydaje się więc, że nie ma w nas żadnej idei Boga. Lecz jak ślepy od urodzenia, zbliżając się częściej do ognia i czując, że się ogrzewa, poznaje, że istnieje coś, przez co zostaje ogrzany, a słysząc, że nazywa się to ogniem, wnosi stąd, że ogień istnieje, ani jednak nie poznaje, jakiego ogień jest kształtu lub barwy, ani nie posiada w ogóle żadnej idei ognia, ani przedstawiającego się umysłowi [jego] obrazu; podobnie i człowiek, który poznaje, że powinna istnieć jakaś przyczyna jego obrazów lub idei oraz inna wcześniejsza przyczyna tej przyczyny, i tak w dalszym ciągu, dojdzie wreszcie do kresu, czyli do przyjęcia jakiejś przyczyny wiecznej, która nie może mieć wcześniejszej od siebie przyczyny, gdyż nigdy nie zaczęła istnieć - dochodzi do wniosku, że z konieczności istnieje coś wiecznego. A jed nak nie posiada żadnej idei, o której mógłby powiedzieć, że jest ideą tego wiecznego [bytu], lecz rzecz, w którą wierzy lub którą uznaje, nazywa, czyli nadaje jej miano Boga. Ponieważ z tego założenia, że posiadamy w naszej duszy ideę Boga, przechodzi P[an] K[artezjusz] do udowodnienia tego teorematu, że istnie je Bóg (to jest najpotężniejszy, mądry stwórca świata), należało bardziej rozwinąć tę ideę Boga i wyprowadzić z niej nie tylko Jego istnienie, lecz również stworzenie świata. ODPOWIEDŹ Przez nazwę „idea" chce tu rozumieć [filozof] same tylko obrazy rze czy materialnych wymalowane w cielesnej wyobraźni; założywszy to,
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
165
autora
łatwo mu jest dowieść, że nie może istnieć żadna właściwa idea anioła lub Boga. Lecz ja wszędzie, tu i ówdzie, a zwłaszcza w tym właśnie miejscu pokazuję, że nazwę „idea" odnoszę do tego wszystkiego, co bywa bezpo średnio ujmowane przez umysł, tak, że gdy chcę i obawiam się, ponieważ zarazem uświadamiam sobie, że chcę i obawiam się, samo [to] chcenie i [ta] obawa bywają przeze mnie zaliczane do idei. A posłużyłem się tą nazwą, ponieważ była ona już powszechnie używana przez filozofów dla oznaczenia form ujmowania dokonywanego przez umysł boży, chociaż nie uznajemy w Bogu żadnej wyobraźni; nie miałem zresztą żadnej [nazwy] bardziej stosownej. Sądzę jednak, że dostatecznie rozwinąłem ideę Boga dla tych, którzy zechcą skupić uwagę na podanym przeze mnie znaczeniu; nie mógłbym jednak nigdy [uczynić tego] w dostatecznym stopniu dla tych, którzy wolą inaczej niż ja rozumieć moje słowa. To wreszcie, co dodaje się tu na temat stworzenia świata, zupełnie nie należy do poruszonego zagadnienia. ZARZUT SZÓSTY Inne jednak (przeżycia świadome) mają jakieś inne jeszcze formy; gdy na przykład chcę, gdy się boję, gdy twierdzę, gdy przeczę, wtedy wprawdzie zawsze ujmuję jakąś rzecz jako przedmiot (subiectum) mojej myśli, lecz także ogarniam myślą coś więcej niż podobieństwo do tej rzeczy. Z nich jedne nazywają się chceniami albo uczuciami, drugie zaś sądami . Gdy ktoś chce lub boi się, posiada zaiste obraz rzeczy, której się lęka, 182 i działania, którego chce, lecz nie wyjaśnia się, co ponadto obejmuje my ślą chcący lub bojący się. A choć bojaźń jest wprawdzie myśleniem (cogitatió), nie widzę, w jaki sposób może być inną [myślą] niż myśl o rze czy, której się ktoś boi. Czymże bowiem jest lęk przed napadającym lwem jak nie ideą napadającego lwa oraz skutkiem (który taka idea wywołuje w sercu), doprowadzającym bojącego się do owego ruchu zwierzęcego, który nazywamy ucieczką? Ten ruch ucieczki już nie jest myśleniem i dlatego należy uznać, że w bojaźni nie istnieje inne myślenie poza tym, które zasadza się na podobiźnie rzeczy. To samo można by powiedzieć 0 woli. Poza tym twierdzenie i przeczenie nie dokonuje się bez głosu i bez nazywania tak, że zwierzęta bezrozumne nie tylko nie mogą twierdzić 1 przeczyć, ale nawet nie [mogą tego czynić] myśleniem, a więc ani wy dawać sądów; a jednak myślenie może być podobne w człowieku i w zwie rzęciu. Albowiem, gdy twierdzimy, że człowiek biegnie, nie mamy innej 12
Zob. str. 59.
166
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
myśli od tej, którą ma pies, który widzi biegnącego swego pana; twierdze nie lub przeczenie nie dodaje więc niczego do prostych myśli jak chyba myśl, że nazwy, z których składa się twierdzenie, są w twierdzącym nazwami tej samej rzeczy. Nie znaczy to, że obejmuje się myśleniem coś więcej niż podobiznę rzeczy, lecz tę samą podobiznę dwukrotnie. ODPOWIEDŹ Jest oczywiste, że czymś innym jest widzieć lwa i zarazem go się bać, a czymś innym tylko go widzieć. Dalej, czymś innym jest widzieć czło183 wieka biegnącego, a czymś innym sobie samemu twierdzić, że się go widzi, co dokonuje się bez wydawania głosu. I niczego tu nie zauważam, co wymagałoby odpowiedzi. Z A R Z U T SIÓDMY Pozostaje mi tylko zbadać, w jaki sposób otrzymałem ową ideę od Boga. Bo nie otrzymałem jej ani przy pomocy zmysłów, ani też nigdy nie przyszła do mnie niespodzianie, jak zazwyczaj idee rzeczy zmysłowych, kiedy się same te rzeczy narzucają, względnie wydają narzucać zewnętrznym organom zmys łów. Nie utworzyłem jej także sam, bo nie mogę niczego zgoła z niej ująć ani niczego do niej dodać. Wobec tego nie pozostaje nic innego, jak przyjąć, że jest mi wrodzona, tak samo, jak mi jest wrodzona idea mnie samego . Jeśliby nie była dana idea Boga (nie jest zaś dowiedzione, by była dana), jak się wydaje, że nie jest dana, upada całe to dociekanie. Poza tym idea mnie samego powstaje we mnie (jeśli rozważane jest moje ciało) dzięki wzrokowi (a jeśli dusza) [to] w ogóle nie ma żadnej idei duszy, lecz na podstawie rozumowania wnosimy, że istnieje coś wewnątrz ciała ludzkie go, co mu udziela ruchu zwierzęcego, dzięki czemu czuje i rusza się; i to czymkolwiek ono jest, bez [żadnej] idei nazywamy duszą. 1 3
ODPOWIEDŹ Jeśliby była dana idea Boga (jak jest oczywiste, że jest ona dana), upada cały ten zarzut. A gdy dodaje się, że nie jest dana idea duszy, lecz że się [do niej] dochodzi na podstawie rozumowania, to wychodzi na to samo, jak gdyby się powiedziało, że nie jest dany jej obraz wymalowany w wyobraźni, lecz że dane jest jednak to, co ja nazwałem ideą.
1 3
Zob. str. 7 1 .
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
167
ZARZUT ÓSMY Druga zaś idea słońca jest wzięta z obliczeń astronomicznych, tzn. z pew nych wrodzonych mi pojęć . Wydaje się, że w jednym czasie występuje jedna jedyna idea słońca, czy to widziane jest [ono] oczyma, czy to na podstawie rozumowania wie się, że jest ono wielokrotnie większe, niż się wydaje. To drugie bowiem nie jest ideą słońca, lecz dowodem otrzymanym na podstawie argumentów, że idea słońca byłaby o wiele większa, gdyby było [ono] oglądane ze znacznie mniejszej odległości. Zaiste w rozmaitych czasach mogą występować różne idee słońca, gdy na przykład w jednym czasie ogląda się je gołym okiem, a w innym przez lunetę. Lecz wywody astronomii nie czynią idei słońca większą lub mniej szą; pouczają raczej o tym, że idea podpadająca pod zmysły jest zwod nicza. u
ODPOWIEDŹ Również i tutaj to, o czym się powiada, że nie jest ideą słońca, a co się jednak opisuje, jest tym samym, co ja nazywam ideą. ZARZUT DZIEWIĄTY Bez wątpienia bowiem te idee, które mi przedstawiają substancję, są czymś więcej i zawierają w sobie więcej - że się tak wyrażę - obiektywnej rzeczywi stości (realitatis obiectwae), aniżeli te, które przedstawiają tylko modi, czy też przypadłości (accidentia); a znowuż idea, przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny, nieskończony, wszystkowiedzący, wszechmo gący i jest stworzycielem wszystkiego, co jest poza nim, zawiera z pewnością więcej obiektywnej rzeczywistości aniżeli te idee, które przedstawiają substan cje skończone . Nieraz już poprzednio zauważyłem, że nie jest dana żadna idea Boga ani duszy; teraz dodaję: ani też substancji. Do substancji bowiem (jako do tego, co jest materią poddaną przypadłościom i zmianom) dochodzi się samym rozumowaniem; nie bywa wszakże pojmowana ani się nam nie okazuje w żadnej idei. Jeżeli to jest prawdą, to jakże można powiedzieć, że idee, które okazują mi substancje, są czymś więcej i więcej zawierają obiektywnej rzeczywistości aniżeli te, które okazują mi przypadłości? Poza tym, niechże na nowo rozważy P[an] Kfartezjusz], co chce wypowiedzieć [przez wyrażenie] „więcej rzeczywistości". Czyż rzeczywistość może być 15
1 4
1 5
Zob. str. 6 1 . Zob. str. 62.
168
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
więcej lub mniej [rzeczywista]? Albo, jeżeli sądzi, że jedna rzecz może być bardziej rzeczą niż druga, niech rozważy, jak by to mógł stosownie do naszej pojętności wyjaśnić z taką wnikliwością, jaka potrzebna jest w każdym dowodzie i jaką sam posłużył się gdzie indziej. ODPOWIEDŹ Niejednokrotnie zauważyłem, że ideą nazywam [zarówno] to właśnie, do czego dochodzi się rozumem, jak i to, co bywa przyjmowane do świa domości w jakikolwiek inny sposób. I dostatecznie wyjaśniłem, w jaki sposób rzeczywistość może być więcej lub mniej [rzeczywista]; tak mia nowicie, że substancja bardziej jest rzeczą aniżeli modus oraz gdyby się przyjmowało rzeczywiste jakości lub niezupełne substancje, to są one bardziej rzeczami aniżeli modi, lecz mniej niż substancje zupełne a wreszcie, gdyby była substancja nieskończona i niezależna, bardziej jest ona rzeczą aniżeli [substancja] skończona i zależna. To zaś wszystko jak najbardziej jest oczywiste. 186
Z A R Z U T DZIESIĄTY Pozostaje więc jedynie idea Boga, nad którą należy się zastanowić, czy nie ma w niej czegoś takiego, co by nie mogło pochodzić ode mnie samego. Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, niezależną, o najwyż szym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, o ile istnieje. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie, że im uważniej się nad nimi zastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by pochodziły ode mnie samego. Musi się więc, na podstawie tego, co przed chwilą powiedzia łem, dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje **. Rozważając przymioty Boga po to, abyśmy z nich zaczerpnęli ideę Boga i abyśmy dojrzeli, czy jest w niej coś, co by nie mogło pochodzić od nas samych, odkrywam, jeśli się nie mylę [tę prawdę], że to, co łączy się w naszej myśli z imieniem Boga, ani nie pochodzi od nas, ani nie jest ko nieczne, aby pochodziło skądinąd jak od przedmiotów zewnętrznych. Przez imię Boga rozumiem bowiem substancję, to znaczy rozumiem (nie za pośrednictwem idei, lecz dzięki rozumowaniu), że Bóg istnieje. Nieskoń czoną (tzn., że nie mogę pojąć ani wyobrazić sobie jej granic lub najdal szych części, abym nie mógł jeszcze wyobrazić sobie dalszych); z tego wynika, że w związku z imieniem tego, co nieskończone, nie powstaje idea nieskończoności bożej, lecz moich własnych granic względnie ograniczeń. Niezależną, to znaczy: nie znam przyczyny, z której wywodziłby się Bóg. 1
1 6
Zob. str. 66.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
169
Z tego okazuje się, że nie posiadam innej idei łączącej się z imieniem tego, co niezależne, poza pamięcią moich idei poczynających się w różnych czasach i dlatego zależnych. Dlatego też mówić, że Bóg jest niezależny, nie jest niczym innym, jak mówić, że Bóg należy do liczby tych rzeczy, których początku nie wy- i obrażam sobie. Tak samo jak mówić, że Bóg jest nieskończony, jest tym samym, jak gdybyśmy mówili, że należy On do liczby tych rzeczy, któ rych granic nie pojmujemy. A w ten sposób odpada wszelka idea Boga; jakaż to bowiem jest idea bez początku i bez granic? 0 najwyższym rozumie. Pytam w tym miejscu: za pośrednictwem jakiej idei poznaje P[an] K[artezjusz] poznawanie właściwe Bogu? 0 najwyższej mocy. I znowu: za pośrednictwem jakiej idei bywa pozna na moc odnosząca się do rzeczy przyszłych, to znaczy nie istniejących? Ja z całą pewnością poznaję moc na podstawie obrazu lub pamięci minio nych czynności, wnioskując w sposób następujący: tak uczynił, a więc mógł tak uczynić; wobec tego istniejący jako ten sam, będzie mógł znów tak uczynić, to znaczy: ma moc czynienia [w ten sposób]. To wszystko są to już idee, które mogą wywodzić się z przedmiotów zewnętrznych. Stworzyciela wszystkiego, co istnieje. Mogę sam sobie utworzyć pewien obraz stwarzania na podstawie tego, co widziałem, na przykład człowieka rodzącego się lub rosnącego i wychodzącego niejako od punktu [a docho dzącego] do postaci i wielkości, jaką posiada obecnie. Nikt nie posiada innej idei łączącej się z imieniem Stwórcy. Lecz po to, by dowieść stworzenia, nie wystarcza, że możemy sobie wyobrazić świat [jako] stworzony. I dlatego, choćby się dowiodło, że istnieje coś nieskończonego, niezależne go, o najwyższej mocy itd., jednak nie wynika stąd, że istnieje Stworzyciel. Chyba żeby ktoś sądził, że z tego, iż istnieje coś, o czym wierzymy, że stworzyło wszystko inne, można by poprawnie wnosić, że świat został niegdyś przez to coś stworzony. Ponadto, skoro powiada, że idea Boga i naszej duszy jest nam wrodzo na, chciałbym wiedzieć, czy dusze pogrążonych w głębokim śnie, bez marzeń sennych, myślą. Jeżeli nie myślą, to nie mają wówczas żadnych idei. Dlatego też żadna idea nie jest wrodzona, bo to, co jest wrodzone, zawsze jest obecne. ODPOWIEDŹ
Nic z tego, co przypisujemy Bogu, nie może pochodzić od przedmio tów zewnętrznych jako od wzoru, gdyż nic w Bogu nie jest podobne do tego, co znajduje się w rzeczach zewnętrznych, to jest cielesnych; co kolwiek zaś niepodobnego do nich jest przedmiotem naszego myślenia, to
170
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
filozofii
oczywiście nie pochodzi od nich, lecz od znajdującej się w naszej myśli przyczyny tej odmienności. I pytam tu, na jakiej podstawie ten filozof wyprowadza poznanie Boga z rzeczy zewnętrznych? Z łatwością zaś tłumaczę, jaką mógłbym mieć Jego ideę, twierdząc, że przez ideę rozumiem to wszystko, co jest formą jakie goś uświadamiania sobie. Któż bowiem jest taki, żeby nie uświadamiał sobie, że coś poznaje? A stąd, któż nie posiadałby tej formy lub idei poznawania, którą rozciągając w sposób nieograniczony tworzy ideę poz nawania bożego, a w podobny sposób i innych Jego przymiotów? Ponie waż zaś posłużyliśmy się ideą Boga, która znajduje się w nas, do wyka zania Jego istnienia, a w tej idei mieści się tak niezmierna moc, że rozu miemy, iż jest sprzecznością, aby, jeśli Bóg istnieje, istniało cokolwiek innego poza Nim, jak tylko to, co przez Niego zostało stworzone, dla tego z tego, że dowiedzione zostało Jego istnienie, wynika jasno, że zo stało również dowiedzione, iż cały świat, czyli wszystkie rzeczy różne od Boga, jakiekolwiek istnieją, zostały przez niego stworzone. 189 Wreszcie, gdy powiadamy, że jakaś idea jest nam wrodzona, nie rozu miemy przez to, że mamy ją stale przed oczami, w ten sposób bowiem w ogóle żadna nie byłaby wrodzona; lecz to tylko [mamy na myśli], że w nas samych posiadamy zdolność wywołania jej. ZARZUT JEDENASTY Cała siła tego dowodu polega na tym, że poznaję, iż nie byłoby możliwe, żebym był takiej natury, jakiej jestem, a mianowicie takiej, że mam w sobie ideę Boga, gdyby nie istniał naprawdę Bóg. Ten Bóg - powiadam - którego idea jest we mnie . Ponieważ więc nie zostało wykazane, że posiadamy ideę Boga, a reli gia chrześcijańska zobowiązuje nas do tego, by wierzyć, że Bóg jest niepojmowalny, to znaczy, jak mi się wydaje, taki, którego idea nie istnieje, [stąd] wynika, że istnienie Boga nie zostało wykazane, a tym mniej stwo rzenie. 17
ODPOWIEDŹ Gdy się powiada o Bogu, że jest On niepojmowalny, to rozumie się to o pojęciu ogarniającym Go w sposób adekwatny. W jaki zaś sposób posiada się ideę Boga, zostało wielokrotnie, aż do znudzenia powiedziane; a tu zupełnie nic [takiego] nie dochodzi, co by obalało moje dowody. 1 7
Zob. str. 7 1 .
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
171
autora
ZARZUT
DWUNASTY
(ODNOŚNIE MEDYTACJI CZWARTEJ: O PRAWDZIE
I FAŁSZU)
Tak więc poznaję z całą pewnością, że błąd sam w sobie nie jest niczym realnym, lecz jest tylko pewnym brakiem. Że więc do tego, abym błądził, nie potrzeba mi jakiejś władzy (potestas) danej mi w tym właśnie celu od Boga . Jest rzeczą pewną, że niewiedza jest tylko brakiem i że nie potrzeba jakiejś pozytywnej zdolności do niewiedzenia; gdy chodzi jednak o błąd, to rzecz nie jest tak oczywista. Wydaje się bowiem, że kamienie i rzeczy nieożywione dlatego tylko nie mogą błądzić, że nie mają ani zdolności rozumowania, ani wyobrażania sobie; przeto pochopny jest wniosek, że do błądzenia potrzebna jest zdolność rozumowania lub przynajmniej wy obrażania sobie, które to zdolności są obie pozytywne, przynależne wszyst kim i samym tylko [jestestwom] błądzącym. Ponadto P[an] K[artezjusz] powiada tak: znajduję, że zależą one (a mia nowicie moje błędy) od współdziałania dwóch przyczyn, a to od mojej zdol ności poznawania i zdolności wybierania czy też wolności decyzji . To wydaje się sprzeczne z poprzednio [wypowiedzianym]. Trzeba tu też zaznaczyć, że wolność decyzji jest przyjęta bez udowodnienia, wbrew poglądom kalwinów. 18
19
ODPOWIEDŹ Chociaż do błądzenia potrzebna jest zdolność rozumowania (lub raczej sądzenia, czyli twierdzenia i przeczenia), gdyż jest ono niewątpliwie jej niedostatkiem, to jednak nie wynika stąd, że ten niedostatek jest rzeczy wisty, tak jak i ślepota nie jest czymś rzeczywistym, chociaż o kamieniach nie powiada się, że są ślepe dlatego tylko, że nie są one zdolne do widze nia. I dziwię się, że dotychczas nie znalazłem w tych zarzutach żadnego poprawnego wnioskowania. Niczego zaś tu nie przyjąłem odnośnie wol ności jak tylko to, czego wszyscy w sobie doświadczamy, a jest to dla przyrodzonego światła rozumu najoczywistsze, i nie rozumiem, dla jakiej przyczyny powiada się, że pozostaje [ono] w sprzeczności z tym, co poprzednio [wypowiedziane]. Chociaż zaś są może i liczni, którzy uwzględniając przeznaczenie po chodzące od Boga, nie mogą pojąć, jak zgadza się z nim nasza wolność, to każdy jednak, gdy rozpatruje tylko samego siebie, doświadcza, że jed nym i tym samym jest to, co dobrowolne, i to, co wolne. I nie miejsce tu na rozważanie tego, jakie są w tej sprawie poglądy innych. 1 8
1 9
Zob. str. 74. Zob. str. 75.
172
R. Descartes, Medytacje o pierwszej
ZARZUT
filozofii
TRZYNASTY
Gdy na przykład rozważałem w tych dniach, czy cośkolwiek istnieje na świecie, i spostrzegłem, że z tego samego, iż to rozważałem, oczywiście wyni ka, że ja istnieję, nie mogłem się powstrzymać od wydania sądu, że to, co tak jasno pojmowałem, jest prawdą; nie dlatego, żeby mnie do tego zmusiła jakaś siła zewnętrzna, lecz dlatego, że wielka jasność pojmowania wywołała wielką skłonność mojej woli i tym bardziej dobrowolnie i swobodnie w to uwierzy łem, im mniej byłem w stosunku do tego niezdecydowany . To wyrażenie „wielka jasność pojmowania" jest przenośne, a więc i nie 192 nadające się do dowodzenia. Każdy zaś, kto pozbawiony jest wątpliwości, zasłania się takim światłem i ma skłonność woli [pobudzającą] go do stwier dzenia tego, w co nie wątpi, [skłonność] nie mniejszą niż ten, kto napraw dę wie. Światło to może więc być przyczyną [tego], że ktoś uporczywie broni jakiegoś poglądu lub trzyma się [go], lecz nie [tego], że wie, iż jest on prawdziwy. Ponadto nie tylko wiedzieć, że coś jest prawdą, lecz także wierzyć lub wyrażać zgodę obce jest woli, gdyż w to, co bywa dowiedzione przy pomocy mocnych argumentów lub podawane jako wiarogodne, w to chcąc nie chcąc wierzymy. Jest prawdą, że twierdzić i przeczyć, bronić twier dzeń lub je zbijać są to akty woli, ale nie wynika stąd, że wewnętrzne zgadzanie się zależy od woli. Przeto nie jest dostatecznie uzasadniony następujący wniosek: i w tym właśnie niezwłaściwym używaniu wolności decyzji zawiera się ów brak, który stanowi istotę (formam) błędu . 2 0
21
ODPOWIEDŹ Zupełnie nie należy do rzeczy pytać się, czy wyrażenie „wielka jasność' jest wyrażeniem nadającym się do dowodzenia, czy tylko wyjaśniającym, jakim jest [ono] w rzeczywistości. Każdy bowiem wie, że przez światło w intelekcie należy rozumieć wyrazistość poznania, której może nie posiadają ci wszyscy, którzy sądzą, że ją mają, lecz to nie przeszkadza, że jest [ona] bardzo różna od uporczywego mniemania powziętego bez oczy wistego pojmowania. Gdy się tu zaś twierdzi, że rzeczy jasno i wyraźnie poznane uznaje my, chcąc nie chcąc, jest tym samym, jak gdyby się powiedziało, że my do dobra jasno poznanego, chcąc nie chcąc, zmierzamy, wyraz bowiem „nie chcąc" nie jest właściwy w takich wyrażeniach, gdyż pociąga za sobą, że [tego samego] chcemy i nie chcemy. 2 0
Zob. str. 7 7 - 7 8 .
2 1
Zob. str. 79.
Zarzuty trzecie wraz z odpowiedziami
autora
173
ZARZUT CZTERNASTY (ODNOŚNIE MEDYTACJI PIĄTEJ: O ISTOCIE RZECZY MATERIALNYCH) Gdy na przykład wyobrażam sobie trójkąt, to choć może taka figura ni gdzie na świecie nie istnieje poza moją świadomością ani nigdy nie istniała, posiada jednak bez wątpienia jakąś określoną naturę, czyli istotę, czyli formę niezmienną i wieczną, która ani nie została przeze mnie wymyślona, ani nie jest od mego umysłu zależna. Wynika to z tego, że można udowodnić różne własności owego trójkąta . Jeżeli trójkąt nigdzie na świecie nie istnieje, nie pojmuję, w jaki spo sób ma jakąś naturę, co bowiem nigdzie nie jest, to nie jest, ani więc nie posiada istnienia, ani żadnej n