OEUVRES DE
DESCARTES PRINCIPIA PHILOSOPHIE EPISTOLA AD
G.
VOETIUM
LETTRE APOLOGETIQUE NOT.E IN
PROGRAMMA
VIII
M. Darboux, de l'Académie la Faculté des Sciences
de
l'Académie
des
Sciences
Thiers, ont
Sciences, doyen honoraire de
de l'Université de Paris,
d'histoire de la philosophie l'Institut
des
suivi
Morales
moderne à
et
et
M. Boutroux,
Politiques,
professeur
la Sorbonne, directeur de
l'impression de cette publication
qualité de commissaires responsables.
en
OEUVRES DE
Içhe^
DESCARTES PUBLIEES PAR
Charles
ADAM &
Paul
TANNERY
SOUS LES AUSPICES
DU MINISTÈRE DE L'INSTRUCTION PUBLIQUE
PRINCIPIA
PHILOSOPHIE VIII [PREMIÈRE PARTIE)
PARIS LÉOPOLD CERF, IMPRIMEUR-ÉDITEUR 12,
RUE SAINTE-ANNE, 12
1905
PAUL TANNERY ET
L'ÉDITION DE DESCARTES
Paul Tannery avait souhaité qu'au volume V de cette édition, le dernier de la Correspondance de Descartes, une étude d'en-
semble permît au lecteur de comparer l'édition nouvelle avec les précédentes, montrant ce que la nôtre apportait comme textes inédits, textes corrigés, chronologie rectifiée, éclair-
cissements et renseignements de toutes sortes. Je reculai, je l'avoue, devant pareille tâche, qui nous eût pris un temps précieux.
Mais aujourd'hui que Paul Tannery
devoir envers
lui et
n'est plus, c'est
un
envers les siens, c'en est un peut-être aussi
envers moi-même, de marquer, aussi nettement que possible, la part qui lui revient dans notre œuvre commune, laquelle d'ailleurs, à tant d'égards, doit être considérée sible.
Je puis dire que, ce
de Descartes, seul
il
qu'il a fait
était
comme une
et indivi-
lui-même pour cette édition
capable de
le faire.
Seul
il
pouvait
vérifier, comme il l'a fait, tous les textes mathématiques, en y joignant un aussi riche commentaire*, et à cela, tant s'en faut,
ne
s'est
pas bornée sa collaboration.
Paul Tannery
était
admirablement préparé à une édition de
Descartes par son édition de Fermât, en cours de publication Œuvres.
III.
A ,
Edition de Descartes
vi
En outre, il avait réuni en brochure (La Cor89 respondance de Descartes dans les inédits du fonds Libri, depuis
1
1
.
étudiée pour l'histoire dés mathématiques, Paris, Gauthier-Villars, 1893)
une
non des
série d'études sur des lettres inédites,
moins importantes, récemment réintégrées à la Bibliothèque nationale, après
un exode de près de
Rome,
Angleterre. D'autre part, à lettres
du philosophe dans
trois quarts
de siècle en
avait étudié sur place les
il
la Collection
Boncompagni, au point
de vue des variantes qu'elles offrent, et de leur intérêt scientifique. Puis la
découverte et
la publication
d'opuscules du géo-
mètre Beaugrand, à propos de ses querelles avec Descartes, promettait un commentaire lumineux à bien des page? obscures pour tout autre que Paul Tannery. Enfin, la connaissance unique xvii
e
siècle,
Dans
qu'il avait
acquise de l'histoire des sciences au
donnait à son concours un prix inestimable.
premiers entretiens que nous eûmes ensemble (octobre 1894), mis en rapports l'un avec l'autre par le principal les
promoteur de cette dîmes sur plus
le
édition,
M. Louis
Liard, nous nous enten-
plan à suivre. J'étais d'avis de
difficile,
Œuvres pour
c'est-à-dire la
la
commencer par le Correspondance, réservant les
seconde partie
:
la
correspondance pouvait
servir à expliquer les œuvres, bien plus
viraient à la correspondance. Paul
que les œuvres ne serTannery en convint. Mais
comment
cette correspondance elle-même,
la publier
?
Dans
l'ordre chronologique, sans
aucun doute. Paul Tannery, qui par se rallier à cet avis, avait pensé d'abord à un autre plan, qui pouvait aussi se défendre. Il étudiait alors les corresfinit
pondants de Mersenne, dont
les
nombreuses
se trouvent pêle-mêle dans trois gros
Bibliothèque nationale; les
il
volumes
in-folio
de notre
eût volontiers aussi étudié séparément
correspondants de Descartes.
ceux-ci, et de
lettres manuscrites
beaucoup, étant
Mais
le P.
le
principal d'entre
Mersenne,
la
majeure
partie de la correspondance eût été publiée à part, et dans quel ordre, sinon l'ordre chronologique, auquel on revenait forcé-
ment.
De même pour
les autres séries
:
princesse Elisabeth,
Paul Tannery
vu
Regius, Constantin Huygens, abbé Picot, etc., sans compter que, pour beaucoup de correspondants, la série se fût réduite à
même deux ou trois, ou bien une seulement. Cette idée fut donc vite abandonnée. Paul Tannery avait aussi pensé, et ceci pouvait encore se soutenir, à bien peu de lettres, parfois
—
—
publier séparément certaines polémiques entre Descartes et
Fermât, Descartes
et
Beaugrand, Descartes
Roberval sur-
et
Beaucoup de lettres du philosophe n'ont pas, en effet, un caractère proprement épistolaire mais elles constituent,
tout, etc.
;
par leur étendue et leur importance, de véritables petits traités, qui pouvaient fort bien être donnés à part.
Nous avons mieux
aimé, finalement, les laisser chacune à sa place, dans
respondance même,
celle-ci d'ailleurs traitant
la cor-
presque toujours
de questions scientifiques et philosophiques, qui
lui
donnent
d'un bout à l'autre, malgré quelques boutades çà et là, l'unité de ton, lequel est particulièrement grave et austère.
L'ordre chronologique une
fois
admis
(et
il
s'imposait dans
une publication d'un caractère purement historique),
je dois
non seulement Paul Tannery l'adopta sans réserve, contribua fort ingénieusement à en assurer la mise au
dire que,
mais
il
point, c'est-à-dire
en
effet,
ici,
proprement,
la
mise en pages.
y eut,
quelques tâtonnements, avant qu'on tombât d'accord
sur la disposition la meilleure. travail préparatoire, se trouvait
de notes, qui l'encombraient et
Chacune des lettres, après un accompagnée d'une multitude la
surchargeaient, et dont
ne voulais cependant sacrifier aucune, toutes nécessaires à l'intelligence de la lettre la
Il
me
elle-même
je
paraissant :
notes sur
date à rétablir, notes sur la provenance du texte et son au-
thenticité, notes sur maints détails historiques et autres
au
cours de la lettre, notes sur les rapprochements à faire entre celle-ci et tel
ou
tel
passage important de
de l'œuvre d'un contemporain,
comme
disait Paul
Tannery,
rendre présentable. Enfin répartition des
il
«
etc.
la
correspondance ou
Nous mîmes quelque temps,
à lécher notre ours», afin de le
s'avisa, fort
heureusement, d'une
notes, qui, mettant chaque chose à sa place'
Edition de Descartes
vin
donnait un ensemble bien ordonné
en tête de chaque
:
lettre,
un prolégomène pour fixer la date, et indiquer au besoin la nature du texte, autographe authentique ou simple copie; immédiatement au-dessous du texte,
et avec des caractères spéciaux,
les variantes
au bas des pages,
;
celles qui tenaient la lettre, et
les
moindres notes ou notules,
en quelques lignes seulement; enfin, après
annoncés d'avance par des astérisques,
les éclair-
cissements qui demandaient parfois des pages entières. Ainsi le texte
de Descartes se présentait, non pas enserré, mais enca-
comme
dré et
composée les
enchâssé dans une continuelle bordure, celle-ci
à dessein
rayons propres à
L'accord ainsi insisté
pour ramasser sur
lui et
concentrer tous
l'éclairer.
fait, celui
des deux collaborateurs qui avait
pour l'ordre chronologique, assuma
la
tâche de l'établir
lui-même, ne demandant à Paul Tannery que de vérifier au
mesure ce travail deux sûretés valent toujours mieux qu'une. On compte d'ailleurs les divergences entre eux sur
fur et à
:
cette question de dates
lement,
t. I,
:
elles portent sur
p. 18 et p. 352,
t. II,
pour l'établissement du texte,
p.
quatre lettres seu-
373 et
p.
451.
De même,
les variantes, les notes et les
éclaircissements (sauf ce que nous allons voir), la copie fut
fournie toujours par tiative,
ment
le
même
collaborateur, de sa seule ini-
à charge, pour Paul Tannery, de reviser scrupuleuse-
les
épreuves en ce qui concernait
la correction
typogra-
Pas une page, en conséquence, on peut même dire à la lettre,' pas une ligne, qui n'ait été vue et revue, deux et trois fois, sinon plus, par chacun des deux à tour de rôle; c'est en ce sens que l'œuvre est véritablement une et phique et
reste.
le
indivisible.
Ceci bien établi, quelle est
la
part qui revient en propre à
Paul Tannery dans chaque volume
Le volume contient, de
I
de
lui,
la
?
Correspondance
(avril
1622 à février i638)
des notes extrêmement précieuses sur Des-
cartes et Galilée, à propos de la
loi
de
la
chute des corps,
Paul Tannery p.
75; sur Vitellion,
p.
rx
241-242, et sur Snellius,
p.
256-257,
loi de la réfraction sur le problème de Pappus déjà, p. 235 sur Scheiner et Galilée, p. 282 sur Morin et les longitudes,
;
;
;
Ces notes sont
p. 291.
les plus
encore,
précieuses
d'autres, bien
importantes; mais
figure ou de formule, p. 38 et p. 232 p.
491 a
283-284
mathématiques),
p.
de
a, p. 102 a,
seulement), p. 289 (Récréations
fin
(la
en est
sur Viète, p. 248 et
;
et sur divers points d'érudition, p. 71
;
p. 117 c, p.
289-290 (Galilée),
p. 291 (chaire
de Ramus),
478 b et c. La lettre u présenpar ses lacunes, une énigme mathématique que Paul
p. 299, p. tait,
des
sur
il
explications
356
396
b, p.
b, p.
Tannery voulut deviner;
et sa divination,
p.
279-280, fort
grand honneur, lorsque, avant l'achèvement du volume, une vieille publication flamande vint entre les mains de son collaborateur, laquelle donnait tout ingénieuse assurément,
au long
le
lui
problème, avec
faisait
la figure
complète et
les
équations
on trouvera cette restitution p. 573-578. Le volume I se terminait par le commencement de la grande querelle entre Descartes et Fermât. Là, Paul Tannery se retrouvait sur son terrain on le voit bien aux notes des pages dans leur intégrité
;
:
493-495.
(mars i638 à décembre 1639) est certainement celui où Paul Tannery a le plus apporté du sien, et qui, sans son concours, serait resté le plus imparfait, disons même, ne
Le volume
II
pouvait pas être mis en état.
Il
mathématiques, dont
lettres
contient, en effet,
beaucoup de
quelques-unes sont de petits
on y retrouve précisément les personnages depuis longtemps familiers à l'éditeur de Fermât, à savoir Fermât luimême, Roberval, Mydorge, Hardy, Beaugrand, Sainte-Croix, Debeaune, et enfin Desargues. Aussi les annotations de Paul
traités
;
et
Tannery deviennent plus nombreuses, plus étendues,
et quel-
ques-unes constituent de véritables dissertations. Citons, en particulier, p. 14-15 (seconde partie
:
«
La
vérité est... »),
168-169, P- 252-253, p. 277-278, et p. 279-280 (ceci est capital), p. 286, p. 338-343 (capital égalep.
99-100,
p.
122, p.
x
Edition de Descartes
.
ment), p. 403-405 (sur Galilée), p. 448-449, p. 449-4 5 ° (CavaHeri), p. 460-461 (seconde partie : « D'après le récit de Wallis... p.
5o8-5o9 (écoulement des liquides), 539-541, p. 556-557 (Desargues), p. 579-581
477-479,
»), p.
520-523, p.
(Debeaune
Schooten),
et
d'ailleurs), et,
p.
p.
1
6n-6i5
(texte et
figure fournis
646-647, p. 649-650 (Desargues 35 a, p. 101 a, p. 164 a, p. 166
aux additions,
Les notules,
encore).
p.
p.
333 d, p. 36oj, p. 425 a, p. 427 b, p. 429 a, sont p. 247 aussi d'une inappréciable valeur. Ajoutons enfin que, pour c, p.
compléter V Introduction générale, placée en tête du volume p. v-lxxvih et p. lxxjx-cv, Paul Tannery a fait précéder
volume p.
I,
le
d'un travail fort étudié, sjus le titre d'Avertissement,
II
v-xxm. Le volume
III (janvier
volume comme Paul Tannery autant que
le
II,
1640 à juin 1643) ne donnait pas
lieu,
à des éclaircissements scientifiques,
savait en apporter. Pourtant
on en trou-
vera encore, et des plus intéressants et importants, sur Pascal et «
Desargues, et sur Desargues seul,
La
confession.
.
.
p.
54-56 (seconde partie
»), p. 246, p. 298, et surtout p.
714-717
:
;
sur Fermât, Roberval et Pujos, p. 88-89 et p. 216-217; sur les notations
algébriques de Descartes, p. 196-197 et
p.
347 b;
sur les lunettes, p. 333; sur une question mathématique de
Dozem,
p.
ricelli, p.
556
;
enfin, et ceci est capital, sur Descartes et Tor-
63o-63i. Signalons aussi des inadvertances relevées
et corrigées, p. 701, p.
703 et p. 659; et n'oublions pas de biographiques, p. 702, ou philologiques, p. 56g et p. 662. Enfin Paul Tannery voulut, par scrupule de conscience, imprimer au moins en addition un texte latin, petites
p.
curiosités
703-706, pensant, non sans quelque raison,
de Descartes
;
l'original, retrouvé ensuite
qu'il
pouvait être
par son collabora-
volume IV, p. 172-175, d'où une comparaison entre les deux textes la première publication
teur, figure au
instructive
:
donc pas superflue. Le volume IV (juillet 1643 à avril 1647) donne une traduction française de divers documents rapportés de Hollande, et que
n'était
Paul Tannery nous avon
xi
imprimés aussi en langue flamande la traduction est de Paul Tannery, p. 645-650 et p. 657-658 (comme déjà au tome III, p. 28-3o et p. 3i-33). Ce fut lui seul aussi qui publia et
annota
s
:
la lettre
cccxxxiv, de Mersenne à Descartes, p. 68-70,
et la lettre cdxvi, p. 342-344, sur Pell et lui doit
également
Pappus encore,
les
364-366; sur
p.
expériences de Cavendish,
p.
p. 428, et surtout p. 597-600;
le «
centre d'agitation
»
et les
370-371, p. 388-389,
p. 41g, sur Torricelli, p. 556-558, et
plus loin, aux additions, p. 675-678. tales,
Longomontanus. On et le problème de
pages sur Roberval
A
côté de ces pièces capi-
dont plusieurs sont encore des dissertations véritables, pour mémoire, de petites notes d'érudition,
mentionnons,
206 a et
36 1 et p. 692, et de petites corrections et rectifications, ou même de simples réserves, p. 367 a, p. 368 a, p.
b, p.
392 a, p. 472 (dernier alinéa), p. 5o8 a, p. 5?7 b, p. 553 d, p. 601 a, p. 645, p. 652, p. 655, p. 657, p. 696 a, b,c, et p. 697 a. Enfin, pour terminer, un petit chef-d'œuvre, tel que seul Paul
p.
Tannery pouvait l'écrire, p. 68o-683, sur la Musique. Le tome V(mars 1647 à février i65o) contient, entre autres choses, un échange de lettres entre Descartes et Carcavi. renouveau de l'ancienne querelle avec Fermât et Roberval. L'érudition de Paul Tannery trouvait donc là encore matière à s'exercer, pour le plus grand profit de notre édition :
voir
notamment,
p.
367-369, p. 421
c,
p. 422-425, p. 465, et
enfin p. 554-555. Ajoutons-y deux lettres, dont l'une inédite,
entre Roberval et Torricelli, sur la quadrature de la cycloïde, p.
425-428, quelques notules curieuses,
p. 529-53o, p. 542, p. 55g, et
Huygens
169
j'étais fier
avec
rapporta de
lui
la
c, p.
deux renseignements
(Christian), p. 552, et à Galilée, p. 553.
Paul Tannery était
qu'il
p.
372 c
relatifs,
à
Mais ce dont
bon droit, et ce dont pour notre volume V, c'est le riche butin le
plus
fier,
et à
Bibliothèque Impériale et Royale, au retour
Ce sont d'abord quatre de Le Tenneur à Mersenne, p. 77-79, p. 102, p. io3-io5, et p. 120-121, dont plusieurs passages fournissent
d'un voyage d'exploration à Vienne. lettres inédites
Edition de Descartes
xn
des documents nouveaux sur la fameuse expérience du Puy-de-
une longue lettre, également inédite, presque un petit traité, de Beaugrand à Mersenne, p. 5o3-5i3; enfin et surtout, sept lettres (en tout, huit pièces), de Florimond
Dôme;
plus,
Debeaune, dont une à Roberval et six à Mersenne, p. 5i3-524, p. 524-529, p. 53o-542; on comprendra la joie de Paul Tannery, lorsqu'on 3aura qu'aucune ligne en français n'avait été
publiée jusqu'ici de ce mathématicien.
On
pourrait mettre encore au compte de
Paul Tannery
maint extrait de lettres, ou des lettres entières, de divers correspondants de Mersenne, publiées au cours de res cinq volumes lettres de Beeckmann, Villiers, Lacombe, Thiébaut, :
Durel, etc. Mais les trois gros in-folios qui contiennent ces lettres ont été
également dépouillés par chacun des deux colla-
de dépouillement a même été fait plus à fond, parce qu'il se faisait plus à loisir, à Dijon, où ces manuscrits avaient été envoyés. De plus, c'est à Dijon que s'est fait borateurs.
le
Le
travail
laborieux triage de textes à publier, en les répartissant
comme
il
convenait, et les ajustant aux passages correspondants
des lettres de Descartes.
En
fait,
cette vaste correspondance
avec Mersenne (laquelle ne contient pas les lettres de celui-ci) est devenue notre commun domaine à tous deux, bien que Paul
Tannery
ait été le
premier à l'explorer, et
qu'il ait
même songé
à en extraire une partie, formant elle-même un tout, en vue
d'une publication locale qu'il eût intitulée
Correspondants bordelais.
De nombreuses
:
Mersenne
et ses
même
traces et
des
esquisses de ce travail ont été retrouvées dans ses papiers.
Les cinq volumes de nés, la
publication des
la
Correspondance de Descartes termi-
Œuvres
n'était plus
paraison (sauf pour certaines parties,
qu'un jeu en com-
comme on
le
verra plus
Cependant les Essais qui accompagnent le Discours de la Méthode, à savoir la Dioptrique, les Météores, et surtout la Géométrie, avaient bien besoin encore, au moins pour la correC" loin).
tion des épreuves, de l'érudition scientifique de Paul
Tannery.
Paul Tannery Il
xiii
s'occupa donc minutieusement de ce volume VI, y ajoutant une étude personnelle sur le problème de Pappus,
même p.
721-725, et faisant précéder
de
le tout
d'un Avertissement signé
lui, p. v-xii.
Les deux derniers volumes auxquels il collabora, volumes VII et IX, ne lui doivent que sa part, toujours laborieuse et consciencieuse
à l'excès, dans
la
double et triple revision
et correction des épreuves, plus quelques notes au
volume IX,
seconde partie, p. 86 c, p. 119 b et c, p. 154 a, p. 223 c, p. 235 b. Paul Tannery avait annoncé, en outre, deux études finales sur
les
cartes, et sur le
du choc des corps selon Dessystème de Ptolémée la première reste inasept
:
chevée, p. 327~33o rédigée, p. 33o.
règles
;
la
seconde ne
fut
même
pas en partie
Paul Tannery avait été, malheureusement,
interrompu, en plein travail, par la mort.
Sa collaboration nous manquera désormais. Déjà ce volume VIII se sera fait sans la sécurité que donnait à son collaborateur, demeuré seul à la tâche, et sans les garanties qu'assurait au public un savant tel que lui. Mais combien nous souffrirons davantage pour les deux volumes qui restent encore Pour l'un surtout, où nous donnerons les plus anciens 1
de
écrits
Descartes, ou plutôt ce qu'on en
a conservé ou
retrouvé, et qui date de 1618-1619 ou de 1628, Paul
nous
était nécessaire, et nul
Tannery
ne pourra tenir pleinement sa
Justement une découverte des plus importantes vient d'être faite en Hollande, à Middelbourg celle du Journal place.
:
d'Isaac
Beeckmann,
cet ancien ami, à qui Descartes tout jeune
avait confié ses premières pensées. Quelle joie c'eût été pour
Paul Tannery, et quelle vive lumière son érudition sagace eût aussitôt jetée sur tant d'obscurs problèmes
maintenant à les
en a
!
résoudre?
Opufcula pojihuma du philosophe
difficultés, Il
les débrouiller et à les
:
ils
Qui nous aidera
De même pour
présentent bien des
que Paul Tannery avait déjà commencé à dissiper.
même
publié quelque chose, et nous en avons retrouvé
dans ses papiers de nombreuses traces, qui figureront au Œuvres.
III.
b
Edition de Descartes
xiv dernier volume.
moment où
Mais on peut
la publication
encore son concours,
et,
des
dire qu'il
Œuvres
s'en
est allé,
au
de Descartes nécessitait
pour certaines parties toutes mathé-
matiques, sa direction. 1903, l'attribution d'une des plus hautes récompenses
En
dont dispose
de France,
l'Institut
le prix
Jean Reynaud, reve-
en vertu d'un roulement, à l'Académie des Sciences morales. La section de philosophie d'abord, puis l'Académie tout nait,
entière, sur le rapport de
M. Emile Boutroux, fut unanime Œuvres de Descartes. Les
à attribuer ce prix à l'édition des
deux collaborateurs en furent grandement honorés ils y virent la consécration, par les meilleurs juges, de l'œuvre à laquelle ;
ils
travaillaient depuis tant d'années avec
enthousiasme, et
mener ensemble à bonne fin. Cet achèeût été la meilleure récompense de Paul
qu'ils espéraient bien
vement
définitif
Tannery.
Il
n'en cherchait point d'autre, que dans la satis-
faction du devoir bien rempli, et dans la conscience qu'il avait,
en son cœur de savant et de Français, de utile
à
la science, utile
faire
une œuvre
à son pays.
Ch. Adam. Nancy, 3i
juillet
1905.
AVERTISSEMENT
Les Principia philofophiœ de Descartes furent publiés jusqu'à six fois par les Elzevier en Hollande. Voici l'indication
de ces i°
six éditions successives
:
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. (Amftelo-
dami, apud Ludovicum Elzevinum. lèges.
Marque
3io pages,
Ce
1
:
la
Anno
Minerve. In -4, 12
Cum
1644.
feuillets
privi-
liminaires,
feuillet blanc.)
petit in-4 est quelquefois seul.
réuni, dans le
même
volume, avec
la
Le
plus souvent,
il
est
traduction latine du Dis-
cours de la Méthode et des Essais, laquelle forme alors une
seconde partie sous ce
titre
:
Renati Des-Cartes Specimina Philofophiœ : feu Differtatio de Methodo redè regendœ rationis, & veritatis in fcientiis invejîigandœ : Dioptrice & Meteora. Ex gallico tranjlata, & ab auâore perleâa, variifque in dami, apud Ludovicum
locis
Elzevirium,
emendata. (Amftelo-
1644.
Cum
privilegiis.
Marque la Minerve. In-4, 8 feuillets liminaires, 33 pages.) Nous avons d'ailleurs reproduit cette seconde partie à sa 1
:
place, c'est-à-dire dans le
même volume
que
le
Méthode et les Essais de cette Méthode en tome VI de la présente édition, page 517-720. la
Discours de français,
au
2 Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. (Amftelodami,
apud Ludovicum Elzevirium. Anno i65o. Cum Marque la Minerve. In-4, 20 ff« limin., 3o2 pp.) :
Privilegiis.
Avertissement.
xvi
C'est la réimpression de l'édition de 1644,
augmentée de
la
traduction latine de la Lettre de l'Autheur à celuy qui a traduit le livre, laquelle avait paru en 1647. (Voir au tome IX de notre édition, intitulée
seconde partie,
1-20.) Cette traduction latine est
p.
Epijlola Authoris
:
interprètent gallicum,
quœ
ad Principiorum Philofophiœ
hic
Prœfationis loco
effe potejl.
Elle occupe 9 des feuillets liminaires.
Dans
le
même volume
que
les Principia,
on trouve, comme
en 1644, les Specimina Philofophiœ, avec la date de i65o, et une pagination un peu différente In-4, S ff. limin., 3i6 pp. :
On
y trouve aussi de l'âme : Pajfiones
la
traduction latine du traité des Passions
animœ per Renatum Des-Cartes
confcriptœ, nunc autem donatœ ab H. D. M. 1.
Elzevirium.
Anno
limin., 98 pp., 3
in
Gallicè ab ipfo civitate
apud Ludovicum Minerve. In-4, I2 ff*
v. l. (Amftelodami,
i65o.
ff.
:
exterorum gratiam latina
Marque
:
la
d'index.)
Ces trois pièces, réunies dans le même volume, portent alors un titre général Renati Des-Cartes Opéra Philofophica. Editio fecunda ab audore recognita. :
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Nunc demum hac editione diligenter recognita & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Ludovicum & Danielem Elzevirios. Anno i656. 3°
Cum
Privilegiis.
Marque
222 pp.) Viennent ensuite,
:
la Mitlerve.
In-4,
*8 ff
limin.,
comme
en i65o et en 1644, les Specimina Philofophiœ, avec une pagination différente encore « 8 ff. :
animœ, paginées aussi autre248 ment « 12 ff. limin., 92 pp., 2 ff. pour l'index. » Les trois pièces, réunies en un volume, sont précédées de deux feuillets. Le premier porte un titre général Renati Des-Cartes Opéra philofophica. Editio tertia, nunc demum hac editione diligenter recognita, & mendis expurgata. Le second feuillet contient au recto un avis au lecteur, au verso le portrait de Descartes limin.,
pp. », et les Pajfiones
:
:
Avertissement.
On
par Fr. à Schooten.
joint à ce
xvii
volume
l'édition latine
des
Meditationes, de 1654.
4 Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima
cum
&
optimis collata, diligenter recognita
tnendis expurgata.
(Amftelodami, apud Danielem Elzevirium. privilegiis.
C'est,
i656
:
on
Marque
le voit, la
même
Minerve. In-4, 18
Anno
Cum
1664.
reproduction de l'édition
222 pp.) précédente de
De même
aussi pour les
la
:
editio
pagination exactement.
Specimina Philofophiœ,
pour
limin.,
ff.
Les trois pièces, réunies en un volume, sont précédées de deux feuillets (faux titre et portrait de Descartes). Voici le faux titre Renati Des-Cartes Opéra philofophica. Editio quarta, nunc detnum et
les Paffiones animes.
:
hac editione diligenter recognita, joint,
comme
second volume,
&
mendis expurgata.
y
Meditationes
des
l'édition
On
de i663.
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima editio cum optimis collata, diligenter recognita, & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Danielem Elzevirium. Anno 1672. Cum 5°
privilegiis.
Marque
:
la
Minerve. In-4,
J
8
ff.
limin., 222 pp.)
Reproduction identique des éditions de 1664 et de i656. De même pour les Specimina et pour les Paffiones. L'ensemble intitulé
est
Comme
:
Renati... Editio quinta, nunc
second volume,
les
demum
etc.
Meditationes de 1670.
6°
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima editio cum optimis collata, diligenter recognita, & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Danielem Elzevirium, 1677, cum privilegio S. Caefareœ Majeftatis. 18
ff.
limin.,
Marque
la
:
Minerve. In-4,
222 pp.)
Aucune observation nouvelle, pas plus que pour les Specimina et les Paffiones. En somme, les éditions de i656, 1664, 1672 et 1677, sont identiques. Cette sixième et dernière édition elzevirienne des
Œuvres de Descartes
(
à laquelle on joint
Avertissement.
xviii les
Meditationes de
1678) porte le faux titre
:
Renati Des-
Cartes Opéra philofophica. Editio ultima etc. (comme précédemment). Les éditions qui vinrent ensuite, sortirent des presses de Pierre et Jean Blaeu, à Amsterdam, « Amftelodami, Ex Typographia Blaviana ». Celle que j'ai sous les yeux, datée de 1692, reproduit identiquement les dernières éditions des Elzevier
Principia Philofophiœ, 18 feuillets liminaires, 222 pages. Specitnina Philofophiœ,
animœ, 12
ff.
8
ff.
limin., 92 pp., 2
248 pp.
limin., ff.
—
:
—
PaJJîones
d'index.
Les renseignements bibliographiques qui précèdent, font assez voir que les Principia Philofophiœ ne présentent aucune difficulté pour la constitution du texte latin. Il suffit de se procurer un exemplaire de l'édition princeps, laquelle d'ailleurs n'est point rare, ni dans les bibliothèques, ni
même
dans
commerce, et de la suivre fidèlement toutes les autres n'en sont que la réimpression. Nous reproduisons donc cette édition
le
:
de 1644,
la seule qui ait
respectons «
la
division
paru du vivant de Descartes; nous en
en articles,
en manchette», et toutes
la publication, et
disposition des
la
les figures.
Quant
au commentaire que
fait
philosophe.
à l'historique de
nécessiterait le texte,
comme nous nous en
ce sont choses que nous réservons,
sommes
titres
une règle, pour un chapitre spécial de la vie du Le texte ne soulevait de problèmes que pour
—
la traduction française
des Principes de
trouvera, examinés tout au long, au édition, seconde partie, p.
la
Philofophie.
tome IX de
la
les
présente
vn-xx de l'Avertissement. C. A.
Nancy, 3i mars 1905.
On
RENATI D E S-CAR TES
PRINC
IPI A
PHILOSOPHIE.
A
M STE
LO DA Ml,
Apud Ludovicum Elzevirium, Anno
cl3
I
3 c
XLIV.
CumTrmlegm
SERENISSIM£ principi
ELISABETH^, FREDERICI BOHEMLE REGIS, COM1TIS PALAT1NI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII 5
FILI-E
NATD MAXIME.
Sereniffima Princeps 3
Maximum
fruétum percepi fcriptorum, quae antehac
quôd ea perlegere dignata fis, quôdque, eorum occafione in notitiam tuam admifîus, taies dotes tuas effe cognoverim, ut è re gentis humanse efle putem, eas feculis in exemplum proponi. Non deceret mevel adulari, vel aliquid nonfatis perfpeftum affirmare, prsefertim hoc in loco, in quo veritatis fundamenta jacere conaturus fum & fcio non affedatum ac in
io
lucem
,
edidi,
;
i5
fimplex Philofophi judicium generofae modeftiae tuse gratius fore,
minum a.
quàm magis
exornatas blandiorum ho-
laudationes. Quapropter ea tantùm fcribam,
Cette Ep.stola dedicatoria est imprimée, sur six pages
non numé-
en tête de la première édition des Principia Philosophiez, immédiatement après la feuille du frontispice, au verso de laquelle se trouve reproduit in extenso le Privilège du 4 mai 1637 (voir t. VI, p. 5 18, de cette rotées,
édition), avec cette «
mention en bas
:
Achevé d'Imprimer
le
10 de
Iuillet
1644.
»
VEpistola est suivie de 14 pages non numérotées, contenant l'Index Principiorum Philosophiez (que noue reproduirons, non pas avant, mais seulement après les Principia, afin de pouvoir donner la pagination). Viennent ensuite les 3 10 pages numérotées des Principia. Sur la dernière est ajouté un Errata de quelques lignes, dont les corrections ont été incorporées dans notre texte. Œuvres.
III.
1
EPISTOLA DEbiCATORIA.
2
(i-3).
quae vera effe ratione vel experientiâ cognofco, & hîc in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro
philofophabor.
Magnum virtutes
eft
dif|crimen inter veras
nec non etiam ex veris, inter
;
&
apparentes
ab
illas quae
5
accuratâ rerum cognitione deveniunt, & illas quae cum aliquâ ignoratione conjunftae funt. Per apparentes, intelligo vitia quaedam non valdè frequentia, vitiis aliis
notioribus oppofita; quae quoniam ab
magis diftant quàm intermediae
virtutes, idcirco
iis
magis
10
folent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui pericula timide refugiunt, quàm qui fe inconfideratè in
tanquam
ipfa conjiciant, vitio timiditatis temeritas
virtus opponitur,
& magis quàm
vera fortitudo vulgo
quàm
libéra-
pietatis
famam
aeftimatur; fie faepe prodigi pluris fiunt les
;
ficque nulli faciliùs ad
perveniunt,
quàm
Inter veras
magnam
i5
fuperftitiofi vel hypocritae.
autem
virtutes, multae
non à
folâ re&i
cognitione, fed etiam ab errore aliquo nafeuntur fie faepe à fimplicitate bonitas, à metu pietas, à defpera:
20
Atque hae ab invicem diverfae nominibus defignantur; fed illae
tione fortitudo exfurgit. funt, ut etiam diverfis
purae
&
fluunt,
uno
fincerae, quae
ex folâ
|
re&i cognitione pro-
unam & eandem omnes habent naturam, &
fapientiae
fub
nomine continentur. Quifquis enim
fir-
mam & efficacem habet voluntatem rectè femper utendi fuâ ratione,
mum 3
effe
quantum
in fe eft, idque
opti-
cognofeit exfequendi, rêvera fapiens
philofophabor, non à la
gne (/"
omne quod
édit.).
Même
li-
remarque
après hypocritae (ci-après,
1.
17),
extolli (p. 3, l.
21)
l.
eft,
S), reperitur (ib.,
et rapi {p.
4,
l.
14).
25
Epistola dedicatoria.
f3-5).
quantum ex naturâ fuâ juftitiam,
omnes multô
& per
fortitudinem , temperantiam
hoc unum, reliquafque
,
virtutes habet, fed ita inter fe conjundas, ut
nullae fupra caeteras 5
efle poteft;
j
emineant
prseftantiores
fint
iis
;
&
quamvis
idcirco,
quae
aliquâ vitiorum
mifturâ diftindae funt, quia tamen multitudini minus funt notae,
non
Praeterea,
tantis laudibus folent extolli.
cùm duo ad
fapientiam ita defcriptam
requirantur, perceptio fcilicet intelledûs io
propenfio
quidem quod à voluntate dependet nemo non eft capax, fed quidam aliis multô perfpicaciorem habent intelledum. Et quamvis fufficere
voluntatis
debeat i5
&
iis
:
ejus
qui funt
naturâ tardiufculi,
quôd,
etfi
multa ignorent, modo tamen fir|mam & conftantem retineant voluntatem nihil omittendi, quo ad redi cognitionem perveniant, atque id omne quod redum judicabunt exfequendi, pro modulo fuo fapientes & hoc nomine Deo gratiffimi elle poffint multô tamen :
praeftantiores 20
illi
funt, in quibus,
cum firmiffimâ redè
agendi voluntate, perfpicaciffimum ingenium
&
fum-
ma veritatis cognofcendae cura reperitur. Summam autem effe in Celûtudine tuâ iftam curam,
25
quôd nec
avocamenta, nec confueta educatio quae puellas ad ignorantiam damnare folet, impedire potuerint, quominus omnes bonas artes & fcientias inveftigaris. Deinde fumma etiam & ex eo perfpicuum
eft,
aulse
incomparabilis ingenii tui perfpicacitas ex eo apparet,
quôd omnia iftarum fcientiarum arcana
penitiffimè
infpexeris ac breviffimo tempore accuratè cognoveris. 3o
Majufque adhuc ejufdem peculiare,
quôd
te
rei
habeo argumentum mihi
unam hadenus
invenerim, quae
5
EPISTOLA DEDICATORIA.
4
me
(5-6).
omnes intelligas. Obfcu|riffimi enim plerifque aliis, etiam maxime ingeniofis & doctis, efle videntur; & ferè omnibus ufu tra&atus antehac à
venit ut,
fi
abhorreant
vulgatos perfedè
verfati fint in Metaphyficis, à ;
fi
Geometricis
verô Geometriam excoluerint, quae de
5
prima Philofophiâ fcripfi non capiant folum agnofco ingenium tuum, cui omnia aequè perfpicua funt, & :
quod meritô idcirco incomparabile appello. Cùmque confidero tam variam & perfe&am rerum omnium cognitionem non effe in aliquo Gymnofophiltâ jam fene, qui multos annos ad contemplandum habuerit, fed in Principe puellâ, quae forma & aetate non caefiam Minervam, aut aliquam ex Mufis, fed potiùs Charitem refert, non poflum in fummam admirationem non rapi. Denique non tantùm ex parte cognitionis, fed etiam ex parte voluntatis, nihil ad abfolutam & fublimem fapientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat, animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam
cum
majeftate benignitas
fortunae injuriis lacefiita, |
io
1
&
manfuetudo, perpetuis fed nunquam efferata nec
20
Haecque ita me fibi devinxit, ut non modo Philofophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te fufpifraéta.
cio,
dicandam
&
ipfa nihil aliud efl
confecrandam putem (quia nempe
quàm ftudium
fapientiae), fed
non magis Philofophus audire velim, quàm Serenifiimae Celfitudinis tuae
Devotifiimus cultor
Des-Cartes.
etiam 25
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS PRIMA. De
Quoniam
principiis cognitionis humance.
infantes nati fumus,
fenfibilibus judicia
noftrœ rationis
priùs tulimus,
ufum haberemus,
veri cognitione avertimur;
poffe liberari,
quàm
&
fi
varia de rébus
quàm integrum
roultis prœjudiciis à
quibus non aliter videmur
femel in vitâ de
iis
i.
Veritatem inquirenti, femel in vitâ de omnibus, poteft,
quantum fieri ejfe
omnibus
ftudeamus dubitare, in quibus vel minimam incertitudinis fufpicionem reperiemus. Quin & illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere pro falûs, ut tantô clariùs, quidnam mum & cognitu facillimum ût, inveniamus. i5
II.
Dubia etiam pro falfis
certiffi-
Sed hœc intérim dubitatio ad folam contemplationem veritatis efl reftringenda. Nam quantum ad ufum vitae,
dubitan-
dum.
quia perfœpe rerum agendarum occaûo praete-
antequam nos dubiis noftris exfolvere poffemus, non rarô quod tantùm efl verifimile cogimur ampledi vel etiam interdum, etfi è duobus unum altero verifimilius non appareat, alterutrum tamen eligere. Nunc itaque, cùm tantùm veritati quœrendae incum-
habenda.
III.
Hanc
intérim dubitationem ad ufum vita
non
effe
referendam.
riret,
;
20
bamus, dubitabimus inprimis, an
ulla? res fenfibiles
IV.
Cur pojimus
dubitare de rébus fenfibilibus.
Principiorum Philosophle
aut imaginabiles exiftant
:
I-a.
primo, quia deprehendimus
interdum fenfus errare, ac prudentiae eft, nunquam nimis fidere iis qui nos vel femel deceperunt; deinde, quia quotidie in fomnis innumera videmur fentire
nufquam
aut imaginari, quae
tanti figna apparent,
funt; nulla|que
fomnum à
quibus
fie
dubi-
vigiliâ certô
dignofeat. V.
Cur etiam de Malhematicis demonftra-
Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro maxime certis habuimus etiam de Mathematicis demon;
tionibus.
ftrationibus,
putavimus
etiam de
efle
iis
per fe nota
quando nonnullos
hadenus
principiis, quae :
tum quia vidimus
erraffe in talibus,
&
IO
ali-
qusedam pro
certiflimis ac per fe notis admififle, quae nobis falfa
tum maxime, quia audivimus efle Deum, omnia, & à quo fumus creati. Ignoramus
videbantur; qui poteft
enim, an forte nos taies creare voluerit, ut femper lamur, etiam in
iis
quae nobis
quàm
fal-
notiflima appa-
non minus hoc videtur fieri potuifle, quàm ut interdum fallamur, quod contingere antè advertimus. Atque fi, non à Deo potentiffimo, fed vel à nobis ipfis vel à quovis alio nos efle fingamus quo minus potentem originis noftrae authorem affignabimus, tantô magis erit credibile, nos tam imperfe&os efle, rent; quia
,
,
20
:
ut femper fallamur. VI.
Nos habere liberum arbitrium, ai cohibendum affenfum in dubiis, fecque ad errorem vitandum.
Sed intérim, à quoeunque tandem fimus, & quantumvis ille fit potens, quantumvis fallax, hanc nihilo-
minus ab
iis
in nobis libertatem efle experimur, ut
femper
&
explo-
credendis, quae
non plané
rata, poflimus abftinere;
atque
certa funt
ita cavere,
ne
unquam
erremus. VII.
Von
pojfe à nobis
du-
Sic
autem
a5
3o
rejicientes illa omnia, de quibus aliquo
Pars Prima.
2-3.
modo poffumus
dubitare, ac etiam falfa effe fingentes,
quidem fupponimus nullum effe Deum, nullum cœlum, nullacorpora; nofque etiam ipfos non habere manus, nec pedes, nec denique ullum corpus; non autem ideô nos, qui talia cogitamus, nihil effe répugnât enim, ut putemus id quod cogitât, eo ipfo tempore quo cogitât, non exiftere. Ac proinde haec coprima & gnitio, ego cogito, ergo fum, eft omnium facile
quin exifta-
bitari,
tnus
dum dubitamus;
atque hoc
effe
pri-
mum,
quod ordine philofophandocognoJcimus.
:
|
certiffima, quse cuilibet ordine philofophanti occurrat. 10
i5
Haecque optima via eft ad mentis naturam, ejufque à corpore diftindionem, agnofcendam. Examinantes enim quinam fimus nos, qui omnia quse à nobis diverfa funt fupponimus falfa effe, perfpicuè videmus,
VIII.
Diflinâionem inter ani-
mant & corpus, five inter rem cogitantem
& corpoream,
hinc
agnofei.
nullam extenûonem, nec figuram, nec motum localem, nec quid fimile, quod corpori fit tribuendum, ad naturam noftram pertinere, fed cogitationem folam, quse proinde priùs & certiùs quàm ulla res corporea cognofcitur; hanc enim jam percepimus, de
aliis
au-
tem adhuc dubitamus. 20
Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quse nobis confciis in nobis fiunt, quatenùs fcientia
eft.
ginari, fed
Nam & hoc
li
25
eorum
in nobis con-
non modo intelligere, velle, imaetiam fentire, idem eft hîc quod cogitare. Atque
ita
dicam, ego video, vel ego ambulo, ergo fum; intelligam de vifione, aut ambulatione, quse
corpore peragitur, conclufio non eft abfolutè certa; quia, ut fsepe fit in fomnis, poffum putare me videre,
ambulare, quamvis oculos non aperiam, & loco non movear, atque etiam forte, quamvis nullum habeam corpus. Sed fi intelligam de ipfo fenfu five con-
vel
3o
IX.
Quid fit
fcientiâ videndi aut ambulandi, quia tune refertur ad
cogitatio.
;
8
Principiorum Philosophie
mentem, quae
fola fentit five cogitât fe videre aut
3-4.
am-
bulare, eft plané certa.
Non
Quce fimplicijjima funt & per Je nota, definilionibus Logicis ob-
fcuriora
reddi
;
6
talia inter cognitio-
nes ftudio acquifitas
non
effe
numeranda.
nomina, quibus jam ufus fum, vel utar in fequentibus, quia per fe fatis nota mihi videntur. Et faepe adverti Philofophos in hoc errare,
hîc explico alia multa
quôd
ea, quae fimpliciffima erant ac per fe nota,
Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim ipfa obfcuriora reddebant.
Atque ubi
pofitionem, ego cogito, ergo[fum, effe
& certiffimam, currat,
omnium primam
non ideô negavi quin ante ipfam
item, quodfieri non talia; fed
hanc pro-
quae cuilibet ordine philofophanti oc-
teat, quîd fit cogitatio,
&
dixi
quid
opor-
quid certitudo
exifientia,
pojjit, ut id
fcire
quod cogitet non
exiftat,
quia hae funt fimpliciffimœ notiones,
&
quae folae nullius rei exiflentis notitiam praebent, idcirco XI.
Jam verô
Quomodo mens
noflra notior fil quant corpus.
non cenfui
priùs
fed
notandum
nihili nullas effe
numerandas.
mentem noftram non modo etiam evidentiùs quàm corpus co-
eft,
lumine naturali
affediones
ftantiam, cujus
illae fint,
eâdem
tantô clariùs nos
effe
five qualitates
ubicunque aliquas deprehendimus, plures in
iS
ut fciatur,
& certiùs,
gnofci,
effe
10
ibi
notiffimum, ;
atque ideô
rem
neceffario inveniri
five
fub-
&
quo
;
20
re five fubftantiâ deprehendimus,
illam cognofcere.
Plura verô in
mente noftrâ, quàm in ullâ aliâ re à nobis deprehendi, ex hoc manifeftum eft, quôd nihil plané efficiat, ut aliquid aliud cognofcamus, quin idem etiam multô certiùs in mentis noftrae cognitionem nos adducat. Ut fi terram judico exiftere, ex eo quôd illam tangam vel videam, certè ex hoc ipfo adhuc magis mihi judicandum eft mentem meam exiftere fieri enim forfan :
25
3o
Pars Prima.
4-5.
poteft, ut
me
judicem
nulla exiftat;
terram tangere, quamvis terra non autem, ut id judicem, & mea mens
quse id judicat nihil
atque
fit;
Nec aliam ob caufam ,
5
j-
1
m
r
1
r
•
fatis
aliter -
ordinephiloiophati iunt,
nunquam
9
de
ita
caeteris.
vifum
qui
eft iis,
•
quam quiamentem
a corpore
accuratè diftinxerunt. Et quamvis
certius effe putârint, fe ipfos exiftere,
non
,
XI1
-
Cur non omnibus
(equè
innoièfcat.
fibi
quàm quidquam
non tamen adverterunt, per fe ipfos, mentes hoc in loco fuiffe intelligendas fed contra po-
aliud,
folas 10
;
tiùs intellexerunt fola
|
fua corpora, quae oculis vide-
&
manibus palpabant, quibufque vim fentiendi perperam tribuebant; hocque ipfos à mentis naturâ bant,
percipiendâ avocavit.
Cùm
i5
autem mens, quae fe ipfam novit, & de aliis omnibus rébus adhuc dubitat, undique circumfpicit, ut cognitionem fuam ulteriùs extendat primo quidem invenit apud fe multarum rerum ideas, quas quamdiu tantùm contemplatur, nihilque ipfis fimile extra fe effe affirmât nec negat, falli non poteft. Invenit etiam communes quafdam notiones, & ex his varias demonftrationes componit, ad quas quamdiu attendit, omnino fibi perfuadet effe veras. Sic, exempli :
20
caufâ,
numerorum
& figurarum ideas
in fe habet,
ha-
betque etiam inter communes notiones, quoi fi œqua2 5
libus œqualia addas,
& fimiles;
quœ
ex quibus facile demonftratur, très angulos
duobus redis, &c. ac proinde haec & talia fibi perfuadet vera effe, quamdiu ad praemiffas, ex quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non poteft femper ad illas attendere, cùm poftea recordatur fe nondum fcire, an forte talis naturae creata fit, trianguli aequales effe
3o
inde exfurgent erunt cequalia,
Œuvres.
III.
;
2
xm
-
"erlmcogni'twà^i ^gninonedependeat.
Principiorum Philosophle
10
ut fallatur etiam in
5-6.
quae ipfi evidentiffima appa-
iis
rent, videt fe meritô de talibus dubitare,
habere poffe certam fcientiam, priufquam
rem eo quôd exijleniia
neceffaria
de
Deo
fuae
autho-
originis agnoverit.
Confiderans deinde inter diverfas ideas, quas apud
XIV.
Ex
nec ullam
in
noftro conceptu con-
tineatur, reâè conciliai Deum exijlere.
fe habet,
potentis
cipua
unam effe entis fummè intelligentis, fummè & fummè perfedi, quae omnium longé prae-
eft,
agnofcit in ipfâ exiftentiam,
& contingentera
tantùm,
quemadmodum
rum omnium rerum, quas
&
nino neceffariam
non poffibilem in ideis alia-
diftindè percipit, fed
om-
IO
aeternam. Atque ut ex eo quôd,
exempli caufâ, percipiat in ideâ trianguli neceffariô |
contineri, très ejus angulos aequales effe
dis, plané
fibi
duobus
re-
perfuadet triangulum très angulos ha-
bere aequales duobus redis cipiat exiftentiam
:
ita
neceffariam
ex eo folo quôd per-
&
i5
aeternam in entis
fummè perfedi ideâ contineri, plané concludere débet ens fummè perfedum exiftere. Magifque hoc credet,
XV.
Non eodem modo
in
aliarum rerum conceptibus exiftentiam neceffariam, fed contingentent duntaxat contineri.
fi
attendat nullius alterius rei
ideam apud fe inveniri, in quâ eodem modo neceffariam exiftentiam contineri animadvertat. Ex hoc enim intelliget, iftam ideam entis fummè perfedi non effe à fe effidam, nec exhibere chimericam quandam, fed veram & immutabilem naturam, quaeque non poteft non exiftere, cùm neceffaria exiftentia in eâ conti-
20
neatur. XVI. Prtrjudicia
quominùs fttas
Hoc, inquam,
impedire, ijla
necef-
exiftentia?
Dei
ab omnibus clarè cognofcatur.
omnino reliquis
facile credet
praejudiciis liberârit.
omnibus
mens
noftra,
fi
fe priùs
Sed quia fumus
in rébus effentiam
affueti
ab exiftentia diftin-
guere, atque etiam varias ideas rerum, quae
nufquam
funt aut fuerunt, ad arbitrium eflingere, facile con-
3o
Pars Prima.
6- 7 .
cùm
tingit,
in entis
fummè
ii
perfedi contemplatione
non fumus plané defixi, ut dubitemus an forte ejus idea una fit ex iis, quas ad arbitrium efïinximus, aut faltem ad quarum effentiam exiftentia non pertinet. 5
Ulteriùs verô confiderantes ideas quas in nobis
habemus, videmus quidem illas, quatenus funt quidam modi cogitandi, non multùm à fe mutuô differre, fed quatenus una unam rem, alia aliam repraefentat, effe valde diverfas & quô plus perfedionis objedivae in fe continent, eô perfediorem ipfarum caufam effe
XVII.
Qud cujufquc ex nojlris ideis objeâiva per/eâio major ejt, eà ejus caufam effe debere majorent.
;
10
Nam quemadmodum,
debere.
ideam
i5
qusenam
fit
quis
in fe habet
meritô
artificiofae,
caufa à quâ illam
|
habet
:
an nempe viderit alicubi talem machinam ab alio fadam; an mechanicas fcientias tam accuratè didicerit, anve tanta fit in eo ingenii vis, ut ipfam nullibi unquam vifam per fe excogitare potuerit ? Totum enim artificium quod in ideâ illâ objedivè tantùm five
tanquam 20
machinae valde
alicujus
quaeri potefl
fi
in imagine continetur, débet in ejus caufâ,
qualifcunque tandem
fit,
repraefentativè, faltem in
non tantùm objedivè
prima
& prsecipuâ,
five
fed reipfâ
formaliter aut eminenter contineri.
fummi ideam habemus in nobis, jure pofîumus examinare à quânam caufâ illam habeamus tantamque in eâ immenfitatem inveniemus, ut plané ex eo fimus certi, non poffe illam nobis fuiffe inditam, nifi à re in quâ fit rêvera omnium perfedionum complementum, hoc efl, nifi à Deo realiter exiflente. Efl enim lumine naturali notiffimum, non modo à nihilo nihil fieri nec id quod efl perfedius ab eo quod efl minus perfedum, ut à caufâ Sic,
a5
3o
quia Dei
five entis
;
;
XVIII.
Hinc rurfus concludi
Deum
exiftere.
Principiorum Philosophie
12 efficiente
ideam
&
totali,
produci; fed neque etiam in nobis
imaginem
five
7-8.
ullius rei
eue
poffe, cujus
non
Archetypus
alicubi, five in nobis ipfis, five extra nos,
omnes ejus perfediones reipfâ continens, exiquia fummas illas perfediones, quarum ideam
aliquis, ftat.
xix.
E
?om^Ti*X"" tjus
tamen per/eâio-
nez omnt alia recla-
riùsànobiscogno/ci.
Et
habemus, nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipfo redè concludimus eas in aliquo à nobis diverfo, nempe in Deo, effe, vel certè aliquando fuiffe; ex quo evidentiffimè fequitur, ipfas adhuc effe. Hocque fatis certum eft & manifeftum, iis qui Dei ideam contemplari fummafque ejus perfediones adenim illas non Comprevertere fun t affueti. Quamvis ^~ *
hendamus
,
quia fcilicet
nobis, qui fu|mus
minus tamen
finiti,
eft
de naturâ
infiniti
non comprehendatur,
ipfas clariùs
&
diftinétiùs
5
10
ut à
nihilo-
quàm
ullas
i5
res corporeas intelligere poffumus, quia cogitationem
noftram magis implent, funtque fimpliciores, nec limitationibus ullis obfcurantur. xxNos non fed à
à nobis
ipfis,
Deo fados,
eumqueproindeexi.
Quia verô non omnes hoc advertunt, atque etiam *.'£ J J 1_ 1_ J r quia non, quemadmodum habentes ideam artincioiae alicu j us mac hinse fcire folent undenam illam acceperint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis aliquando à Deo adveniffe, utpote quam femper habui•
mus
•
quserendum adhuc eft, à quonam fimus nos ipû, qui fummarum Dei perfedionum ideam in nobis habemus. Nam certè eft lumine naturali notiffimum, eam rem, quse novit aliquid fe perfedius, à fe non effe: dediffet enim ipfa fibi omnes perfediones, quarum ideam in fe habet nec proinde etiam poffe ab ullo
20
:
2 5
;
effe,
hoc
qui eft,
non habeat in fe omnes qui non fit Deus.
illas
perfediones,
3o
8-
Pars Prima.
9.
)
xxi.
Nihilque hujus demonftrationis evidentiam poteft
modo attendamus ad
obfcurare,
durationis naturam
5
IO
»5
;
quse talis
Exiftentice nofirce du-
temporis
eft,
five
rerum
ut ejus partes à fe
rationem fufficere,
ad exijlentiam Dei demonftrandam.
mutuô non pendeant, nec unquam fimul exiflant; atque ideô ex hoc quôd jam ûmus, non fequitur nos in tempore proximè fequenti etiam futuros, nifi aliqua caufa, nempe eadem illa quse nos primùm produxit, continué veluti reproducat, hoc eft, confervet. Facile enim intelligimus nullam vim effe in nobis, per quam nos ipfos confervemus illumque in quo tanta eft vis, ut nos à fe diverfos confervet, tantô magis etiam fe ipfum confervare, vel potiùs nullâ ullius confervatione indigere, ac denique Deum effe. Magna autem in hoc exiftentiam Dei probandi modo, per ejus fcilicet idcam, eft praerogativa quôd ;
:
fimul quif|nam
fit,
mitas, agnofcamus.
quantum
Nempe
naturse noftrae fert infir-
ad ejus ideam nobis inge-
XXII.
Ex
modo exijlentiam Dei cognofcendi, omnia ejus nojlro
attributa naturali in-
genii
vi"
cognofcibilia
fimul cognofci.
nitam refpicientes, videmus illum effe seternum, omnifcium, omnipotentem, omnis bonitatis veritatifque 20
omnium
fontem, rerum
omnia
nem
habentem,
in fe
creatorem, ac denique
in
illa
quibus aliquam perfedio-
infinitam, five nullâ imperfedione terminatam,
poffumus advertere. Nam fané multa funt, in quibus etfi nonnihil perfedionis agnofcamus, aliquid tamen etiam imperfedionis five limitationis deprehendimus ac proinde competere Deo non poffunt. Ita in naturâ corporeâ,
clarè
25
;
cum
quia fimul
ditur, eftque 3o
Deum non quaedam
imperfedio
effe
fit,
locali extenfione divifibilitas inclueffe divifibilem,
certum
eft,
corpus. Et quamvis in nobis perfedio
quôd fentiamus, quia tamen
in
omni fenfu
XXIII.
Deum
non effe corporeum, nec fentire ut nos, nec velle mali-
tiam peccati.
Principiorum Philosophle
14
&
pafîio eft,
Deum
pati eft ab aliquo pendere, nullo
fentire
&
9- 10.
putandum
eft,
fed
tantummodo
modo
intelli-
neque hoc ipfum ut nos, per opérations quodammodo diftindas, fed ita ut, per unicam 3 femperque eandem & fimpliciffimam a&ionem, omnia fimul intelligat, velit & operetur. Omnia, inquam, gere
velle
:
,
hoc
res
eft,
quia non
Jam
XXIV.
A
Dei cognitione ad creaturarum cognitionem perveniri, recordando eum ejjfe infinitum,
&
nos fi-
omnes neque enim :
eft res.
verô, quia
poffunt vera
effe
vult malitiam peccati,
Deus eft
folus
omnium
quse funt aut
caufa, perfpicuum
philofophandi viam nos fequuturos,
eft
optimam
10
ex ipfius Dei
fi
cognitione rerum ab eo creatarum explicationem de-
nit os.
ducere conemur, ut tutô
&
fine errandi periculo
cautelâ
eft
XXV. |
qute à
Deo
omnia revelata
quamvis captum nofirum excé-
funt,
dant.
XXVI. Nunquamdifputandum de infinito, fed in quibus nullos fines advertimus, qualia funt effe
tantùm ea
extenfio
Ita
fi
partium
ut fatis
aggrediamur, eâ nobis
i5
finitos.
forte nobis
Deus de
fe ipfo vel aliis aliquid
quod naturales ingenii noftri vires excédât, qualia jam funt myfteria Incarnationis & Trinitatis, non recufabimus illa credere, quamvis non clarè intelligamus. Nec ullo modo mirabimur multa effe, tum in immenfâ ejus naturâ, tum etiam in rébus ab eo creatis, quae captum noftrum excédant. revelet,
20
25
unquam fatigabimur difputationibus de Nam fané, cùm fimus finiti, abfurdum effet
Ita nullis infinito.
nos aliquid de ipfo determinare, atque finire
ac comprehendere conari.
mundi, di-
vifibilitas
Quod
utendum, ut femper quàm maxime recorDeum authorem rerum effe infinitum, &
demur, & nos omnino effe
fcientiam perfediffimam, quse
effeétuum per caufas, acquiramus.
eft
Credenda
ita
dere curabimus a.
Voir
t.
iis,
V, p. i65-i66.
Non
fie illud
qui quaerunt an,
quafi
fi
igitur refpon-
daretur linea
3o
infinita, ejus
numerus
média pars
infinitus
nulli videntur
iis
M
Pars Prima.
10-11.
fuam infinitam
fit
effet
etiam infinita; vel an
& talia
par anve impar,
debere cogitare,
effe arbitrantur.
nifi
qui
Nos autem
in quibus fub aliquâ confideratione
indefinitis
Se, pro habenda.
mentem
illa
omnia,
nullum finem po-
terimus invenire, non quidem afiirmabimus
effe in-
3
fpe&abimus. Ita, quia non poffumus imaginari extenfionem tam magnam, quin intelligamus adhuc majorem effe poffe, dicemus magnitudinem rerum poflibilium effe indefinitam. Et quia non poteft dividi aliquod corpus in tôt partes, quin fingulae adhuc ex his partibus divifibiles intelligantur, putabimus quantitatem effe indefinitè divifibilem. Et fed ut indefinita
finita,
10
quia de
:
materiœ, numerus Jlellàrum,
quia non poteft fingi tan tus ftellarum numerus, quin i5
plures adhuc à
etiam
Deo
numerum
creari potuiffe
credamus, illarum
indefinitum fupponemus; atque ita
de reliquis.
Hsecque indefinita dicemus potiùs quàm 20
nomen
tum
ut
folo
omni ex
infiniti foli
parte,
infinita
Deo refervemus, quia
non modo nullos
XXVII.
:
in eo
limites agnofci-
Quœ
différentiel fit in-
ter indefinitum finitum.
S in-
mus, fed etiam pofitivè nullos effe intelligimus; tum etiam, quia non eodem modo pofitivè intelligimus alias res aliquâ ex parte limitibus carere, fed négative tantùm earum limites, fi quos habeant, inveniri |
25
à nobis non poffe confitemur. Ita
denique nullas
rales, à fine
propofuit,
mus 3o
unquam
quem Deus
rationes, circa res natu-
aut natura in
iis
faciendis
fibi
defumemus quia non tantum nobis debe:
arrogare, ut ejus confiliorum participes effe pu-
temus. Sed ipfum ut caufam efiicientem rerum oma.
Voir
t.
V, p. 167.
XXVIII.
Non caufas finales rerum creatarum, fed efficientes
mina nda s.
effe
exa-
Principiorum Philosophie
i6
11-13.
nium confiderantes videbimus quidnam ex iis ejus attributis, quorum nos nonnullam notitiam voluit ,
habere, circa illos ejus effe&us qui fenfibus noftris
apparent, lumen naturale, quod nobis indidit, con-
cludendum
di&um
eft
effe
a ,
oftendat
memores tamen,
;
ut
jam
huic lumini naturali tamdiu tantùm effe
credendum, quandiu
nihil
contrarium à Deo ipfo
revelatur. XXIX.
Deum non effe errorum caufam.
Primum Dei attributum quod hîc venit in confiderationem, eft, quod fit fummè verax, & dator omnis
IO
adeô ut plané repugnet ut nos fallat, five ut propriè ac poûtivè fit caufa errorum, quibus nos obnoxios effe experimur. Nam quamvis forte poffe falluminis
:
lere
nonnullum ingenii argumentum apud nos homi-
nes
effe videatur,
nifi
ex malitiâ vel metu
proinde in XXX. Hinc Jequi omnia
clarè percipimus, vera effe, ac tolli dubitaiiones antè recenfitas.
Deum
Atque hinc quce
nunquam
&
certè fallendi voluntas
i5
imbecillitate procedit, nec
cadere poteft.
fequitur,
lumen
naturse, five cognof-
Deo nobis datam, nullum unquam objedum poffe attingere, quod non fit verum, quatenus cendi facultatem à
ab ipfâ attingitur, hoc percipitur.
eft,
quatenus clarè
Meritô enim deceptor
effet
&
20
diftindè
dicendus,
fi
perverfam illam ac falfum pro vero fumentem nobis dediffet. Ita tollitur
fummal iUa
dubitatio, quse ex eo
petebatur, quôd nefciremus an forte talis effemus naturae, ut falleremur etiam in tiflima effe videntur
b
caufae, priùs recenfitae a.
Art. xxv, p. 14 ci-avant.
b.
Ci-avant, p.
9,
c. Art. iv et v, p.
1.
Quin
.
c ,
3l, à p. 10,
5-6 ci-avant.
&
iis
aliae
facile ex
1.
2.
quae nobis eviden-
omnes dubitandi
hoc principio tollen-
25
.
Pars Prima.
12-13.
7
Mathematicae veritates nobis
Non enim ampliùs
tur.
l
fufpedœ efle debent, quia funt maxime perfpicuse. Atque fi adverramus quid in fenfibus, quid in vigiliâ, quidve in fomno clarum fit ac diftin&um, illudque ab eo quod confufum eft & obfcurum diftinguamus, facile quid in quâlibet re pro vero habendum fit agnofcemus. Nec opus eft ifta pluribus verbis hoc in loco perfequi,
quoniam
in
Meditationibus Metaphyficis jam
utcunque tractata funt 8 & accuratior eorum explicatio ex fequentium cognitione dependet. ,
10
Quia verô, etfi Deus non fit deceptor, nihilominus tamen faepe contingit nos falli, ut errorum noftrorum
i5
&
caufam inveftigemus, ipfofque prsecavere difcamus, advertendum eft, non tam illos ab intelledu quàm à voluntate pendere; nec efle res, ad quarum originem
produdionem
realis
Dei concurfus requiratur
cùm ad ipfum referuntur, cùm ad nos, privationes.
elfe
unus
eft
perceptio, five operatio intelledûs; alius verô
volitio, five operatio voluntatis.
nari,
&
cipiendi 25
quorum
:
Nam
pure intelligere, funt tantùm ;
ut
&
fentire,
diverfi
tiones.
&
in nobis expe-
rimur, ad duos générales referri poflunt
ai referantur, ejfe tantùm negationes ;fi ad nos, privanojlros, fi
Deum
fed
tantùm negationes,
Quippe omnes modi cogitandi, quos 20
:
XXXI. Errores
imagi-
XXXII. Duos tantùm in nobis ejfe modos cogitandi, perceptionem/cilicet
& operationem voluntatis.
intelleâûs
modi per-
cupere, averfari, affirmare, negare,
dubitare, funt diverfi
modi volendi.
Cùm
autem aliquid percipimus, modo tantùm nihil plané de ipfo affirmemus vel negemus, manifeftum eft nos non falli; ut neque etiam cùm id tantùm affirmamus aut negamus, quod clarè & diftindè percipimus efle fie afïirmandum aut negandum fed tan-
XXXIII.
Nos non cùm de
errare, nifi re non fatis
|
3o
:
a.
Médit. IV. Voir
Œuvres.
III.
t.
VII, p. 53.
percepta judicamus
Principiorum Philosophie
i8
tummodo cùm
(ut
fit), etfi
13-14.
non redè
aliquid
percipia-
mus, de eo nihilominus judicamus. Atque ad judicandum requiriturquidem intelledus,
XXXIV. Nonfolùm intelleûum, Jed etiam voluntctem requiri ad judican-
dum.
quia de
mus
re,
quam
judicare
aliquo
modo
;
nullo
fumus
percipimus, nihil poiïu-
fed requiritur etiam voluntas, ut rei
Non autem
perceptse affenfio prsebeatur.
requiritur (faltem
ad quomodocunque judicandum)
& omnimoda
intégra
modo
rei
perceptio; multis enim pof-
aflentiri, quse nonnifi
&
perobfcurè
confufè
cognofcimus. XXXV. Hanc Mo re,
Et
errorumque cau-
fam
quidem
latiùs paie-
inde
effe.
quae
illi
finita.
10
intelleclûs perceptio,
non
nifi
ad ea pauca
offeruntur, fe extendit, eftque femper valde
Voluntas vero
unquam
quia nihil
infinita
quodammodo
advertimus, quod alicujus alterius
voluntatis, vel immenfae illius quae in effe poffit,
dici poteft,
ad quod etiam noftra non
Deo fe
eft,
objedum
extendat
i5
adeô
:
ut facile illam, ultra ea quae clarè percipimus, exten-
damus; hocque cùm facimus, haud mirum contingat nos Deo
imputari non poffe.
author
ullo
fingi poteft,
modo Deus errorum noftrorum
creati, ut fitfinitus; ac
XXXVII.
Summam
hominis per/eâionem , quàd agat libéré, five per voluntatem ; & per hoc laude vel vituperio
effe
dignum
Quôd
Eft
atque
enim de ratione intelledûs
de ratione intelleftûs
finiti,
ut
fe extendat.
verô latiffimè pateat voluntas, hoc etiam
ipfius naturae convenit; ac
perfedio
eft,
fummaquaedam
in
quôd agat per voluntatem, hoc
ita peculiari
quodam modo
reddi.
adionum,
20
propterea quôd nobis intelle&um
non dédit omnifcium.
non ad omnia
quôd
falli.
Neque tamen
XXXVI. Errores noflros
eft
fit
homine
eft libéré,
author fuarum
& ob ipfas laudem mereatur. Non enim
dantur automata, quôd motus
|
25
omnes ad quos
lau-
infti-
tuta funt, accuratè exhibeant, quia neceffariô illos
fie
3o
I
4
10
Pars Prima.
.
exhibent; laudatur autem eorum artifex, quod tam
accurata fabricant, quia non neceffariô, fed libéré
Eâdemque ratione, magis profe&ô nobis tribuendum eft, quod verum ampledamur, cùm ample&imur, quia voluntariè id agimus, quàm û non poffemus non amplefti. Quod autem in errores incidamus, defeéhis quidem eft in noftrâ adione five in ufu libertatis, fed non in noftrâ naturâ, utpote quse eadem eft, cùm non reftè, quàm cùm reftè judicamus. Et quamvis tantam Deus ipfa fabricavit.
IO
perfpicacitatem intelledui noftro dare potuifTet, ut
nunquam
falleremur, nullo
poffumus exigere. Nec, mines, i5
fi
tamen jure hoc ab
quemadmodum
XXXVIII. Effe defeâum
in nojlrâ
aâione, non in nojlrâ naturâ, quàd erremus ; £ fa?pe fubditorum culpas aliis dominis , nunquam autem Deo tribui
pop.
ipfo
inter nos ho-
quis habeat poteftatem aliquod
malum impe-
tamen impediat, ipfum dicimus effe ejus caufam ita etiam, quia Deus potuiffet efficere ut nunquam falleremur, ideô errorum noftrorum caufa eft putandus. Poteftas enim, quam homines habent uni in alios, ad hoc eft inftituta, ut ipfâ utantur ad illos à malis revocandos ea autem, quam Deus habet in omdiendi, nec :
20
;
nes, eft
quàm maxime
mas quidem
ipfi
abfoluta
& libéra
:
ideôque fum-
debemusgratias, pro bonis quœ nobis
largitus eft; fed nullo jure queri poffumus,
omnia 25
largitus
fit,
Quôd autem
fit
tis
quae agnofcimus largiri potuiffe. in noftrâ voluntate libertas,
ad arbitrium vel
adeo manifeftum
quod non
affentiri vel
eft,
non
&
mul-
affentiri pofTimus,
ut inter primas
& maxime com-
munes notiones, quae nobis funt innatae, fit recenfendum. Patuitque hoc maxime paulô antè a cùm de om,
3o
nibus dubitare ftudentes, eô ufque fumus progreffi, a.
Art. v et art. vi, p. 6 ci-avant.
XXXIX. Libertatem arbitrii effe per Je notam.
Principiorum Philosophie
20
14-15.
ut fingeremus aliquem po|tentiffimum noftrae originis
authorem modis omnibus nos fallere conari; nihilominus enim hanc in nobis libertatem effe experiebamur, ut poffemus ab iis credendis abftinere, quse non plané certa erant & explora ta. Nec ulla magis per fe nota XL. Certuut etiam omnia effe à Deo prœordinata.
& perfpeéta effe poffunt, quàm
quse tune temporis
non dubia videbantur. Sed quia jam Deum agnofeentes, tam immenfam in eo poteftatem effe percipimus, ut nefas effe putemus exiftimare, aliquid unquam à nobis fieri poffe, quod non antè ab ipfo fuerit prseordinatum facile poffumus
10
:
nos ipfos magnis difficultatibus intricare, prseordinationem liare, XLI. QuotnoJo arbitrii noJlri libertas & Dei prarordinatio fimul concilientur.
cum
fi
hanc Dei
arbitrii noftri libertate
conci-
atque utramque fimul comprehendere conemur.
Illis
verô nos expediemus,
noftram
effe finitam;
non tantùm omnia, œterno
praefcivit,
fi
recordemur mentem
Dei autem potentiam, per
quam
quae funt aut effe poffunt. ab
fed etiam voluit ac prœordinavit,
ideèque hanc quidem à nobis fatis attingi, ut clarè & diftin&è percipiamus ipfam in Deo effe; non autem fatis comprehendi, ut videamus quo effe infinitam
pado
libéras
i5
:
hominum
quat; libertatis autem
20
aétiones indeterminatas relin-
&
indifferentiaî, quae in
nobis
nos ita confeios effe, ut nihil fit quod evidentiùs & perfediùs comprehendamus. Abfurdum enim effet, propterea quod non comprehendimus unam rem,
eft,
quam feimus
ex naturâ fuâ nobis effe debere incom-
prehenfibilem, de aliâ dubitare, XLI1.
Quomodo, quamvis nolimus falli, fallamur
25
quam
intimé compre-
hendimus, atque apud nofmet ipfos experimur. Jam verô, cùm feiamus errores omnes noftros à voluntate pendere,
mirum
videri poteft,
quôd unquam
3o
Pars Prima.
i5-i6.
fallamur, quia eftvelle tingit
fal|li,
nemo quàm
errorem
qui velit
eft
Sed longé aliud iis, inquibus con-
falli.
velle aflentiri
tamen per nq/iram voluntatem.
quamvis rêvera nullus fit, vix tamen ullus eft, qui non
reperiri. Et
qui expreffè velit
falli,
faepe velit iis aflentiri, in
tinetur.
Quin &
perfsepe
efficit,
fit
21
quibus error ipfo infcio con-
ipfa veritatis aflequendae cupiditas
ut
aflequenda, de
ii
qui non re&è fciunt quâ ratione
iis
quse
non percipiunt judicium
ferant, atque idcirco ut errent. IO
Certum autera vero admifluros, clarè
&
fi
nos unquam falfum pro tantùm iis aflenfum prsebeamus quse eft,
nihil
diftindè percipiemus. Certum, inquam, quia,
cùm Deus non fit fallax, bis dédit, .5
non
facultas percipiendi
poteft tendere in falfum
facultas aflentiendi,
quam
XLIII.
Nos nunquam cùm Jolis
falli, clarè & ii-
jlinâè perceptis afJentimur.
no-
ut neque etiam
;
cùm tantùm ad ea
quae clarè per-
cipiuntur fe extendit. Et quamvis hoc nullâ ratione
probaretur, ita
omnium animis à naturâ impreflum eft,
ut quoties aliquid clarè percipimus,
mur, 10
&
nullo
modo
ei
fponte aflentia-
poflimus dubitare quin
fit
verum.
Certum etiam eft, cùm aflentimur alicui rationi quam non percipimus, vel nos falli, vel cafu tantùm incidere in veritatem, atque ita nefcire nos non falli. Sed fané rarô contingit, ut affentiantur iis, quae advertimus à nobis non elfe percepta quia lumen naturae nobis didat, nunquam nifi de re cognitâ efle judicandum. In hocautem frequèntiflimè erramus, quôd multa :
25
3o
putemus à nobis olim fuifîe percepta, iifque, mémorise mandatis, tanquam omnino perceptis aflentiamur, quae tamen rêvera nunquam percepimus. Quin & permulti homines nihil plané in totâ vitâ percipiunt fatis re&è, ad certum de eo judicium feren-
XLIV. Nosjemper malèjudicare, cùm ajfentimur non clarè perceptis, incidamus etfi cafu in veritatem
;
idque
ex eo contingere, quôd fupponamus ea à
fuiffe antea fatis
nobis perfpeâa.
XLV. Quidfit perceptio clara, quid difiinâa.
,,
Principiorum Philosophie
22
16-17
dum. Etenim ad perceptionem, cui certum & indubitatum judicium poffit inniti, non modo requiritur ut fit clara, fed etiam ut lit diftinda. Claram voco illam, |
quae menti attendenti praefens
&
à nobis videri dicimus,
clarè
praefentia, fatis fortiter
aperta
quae,
& apertè
eft
:
ficut
ea
oculo intuenti
illum movent. Diftin-
dam autem illam, quae, cùm clara fit, ab omnibus aliis ita fejunda eft & prsecifa, ut nihil plané aliud, quàm quod clarum XLVI. Exemplo doloris oftenditur, claram effe poffe perceptionem etfi
non
fit
difiinâa ; dijlin-
non autem âam, nifi fit
clara.
Ita,
dum
riffima
eft,
magnum
aliquem
dolorem,
cla-
in eo eft ifta perceptio doloris, fed
non
quis
quidem
in fe contineat. fentit
10
femper eft diftin&a; vulgô enim homines illam confundunt cum obfcuro fuo judicio de naturâ ejus, quod putant
effe in parte
dolente fimile fenfui doloris,
folum clarè percipiunt. Atque ceptio, quae
non
fit
diftinda;
quem
ita poteft effe clara
non autem
per-
i5
ulla diftinda,
nifi fit clara.
XLVII.
Ad
primée œtatis prœ-
judicia emendanda
fimplices notiones confiderandas, & quid in quâque fit effe
clarum.
quidem in prima œtate mens ita corpori fuit immerfa, ut quamvis multa clarè, nihil tamen unquam Et
diftindè
perceperit
cùmque tune nihilominus de
;
20
multis judicârit, hinc multa haufimus prsejudicia, quae
à plerifque iis
nunquam
poftea deponuntur. Ut autem nos
pofîimus liberare,
fummatim
hîc
enumerabo fim-
omnes notiones, ex quibus cogitationes noftrae componuntur; & quid in unâquâque fit clarum, quidque obfcurum, five in quo pofïïmus falli, diftinguam.
plices
XLVIII.
Omnia quœ fub perceptionem nofiram cadunt, fpeâari ut rcrumve affeâioœternas veritates ; & rerum res
nes, vel ut -
imeratio.
2>
Quaecunque fub perceptionem noftram cadunt, vel tanquam res, rerumve affediones quafdam, confideramus; vel tanquam aeternas veritates, nullam exiftentiam extra cogitationem noftram habentes. Ex
tanquam
res confideramus,
iis
maxime generalia
quae
funt
3o
Pars Prima.
i7->«.
fubjiantia, duratio, ordo, numerus,
23
&
quae alia funt
fi
ejufmodi, quae ad omnia gênera rerum fe extendunt. |
Non autem plura quàm duo fumma gênera rerum agnofco unum eft rerum intelleétualium, five cogitativarum, hoc eft, ad mentem five ad fubftantiam cogi:
5
rerum materialium, five quae pertinent ad fubftantiam extenfam, hoc eft, ad corpus. Perceptio, volitio, omnefque modi tam perci-
tantem pertinentium
piendi 10
;
aliud
quàm volendi, ad
fubftantiam cogitantem refe-
runtur; ad extenfam autem, magnitudo, five ipfamet
longum, latum & profundum, figura, motus, fitus, partium ipfarum divifibilitas, & talia. Sed & alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad folam mentem, nec etiam ad folum corpus referri debent, quaeque, ut infrà fuo loco oftendetur", ab arda & intima mentis noftrae cum corpore unione proficifcunextenfio in
i5
tur
:
nempe
motiones,
appetitus famis, five
fitis,
&c;
itemque, com-
animi pathemata, quae non in folâ
commotio ad iram, ad hilaad amorem, &c; ac denique
cogitatione confiftunt, ut 20
ritatem, ad triftitiam,
fenfus omnes, ut doloris, titillationis, lucis
25
colo-
rum, fonorum, odorum, faporum, caloris, duritiei, aliarumque ta&ilium qualitatum. Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates feu modos, confideramus. Cùm autem agnofcimus fieri
non
pofle, ut ex nihilo aliquid
fiât,
tune propofi-
non tanquam res aliqua exiftens, neque etiam ut rei modus confideratur, fed ut veritas quaedam aeterna, quae in mente noftrâ fedem habet, vocaturque communis notio, five axioma. tio
3o
&
a.
haec
:
Ex
Pars IV,
art.
nihilo nihil fit,
clxxxix, cycx
et
exexi.
XLIX. sEternas veritates non poffe Ua mmerari, fed " ec e " e op '"
Principiorum Philosophie
24
Cujus generis funt non
ejje
cogitât,
:
:
Quod fafium
18-19.
Impoffibile ejî idem Jimul ejfe
infeéîum
ejî,
non potejî non exijîere
ejje
dum
nequit
cogitât
:
:
Is
&
& qui
alia
innumera, quse quidem omnia recenferi facile non poflunt, fed nec etiam ignorari, cùm occurrit occafio ut de iis cogitemus, & nullis prscjudiciis excsecamur. Et quidem, quantum ad has communes notiones, |
L.
Eas
clarè percipi,fed
non omnes ab omni. bus, propter prœju-
non dubium efl quin clarè ac diflindè percipi poflînt, alioqui enim communes notiones non effent dicendse ut etiam rêvera quaedam ex ipûs non zequè apud omnes ifto nomine dignae funt, quia non sequè ab omnibus percipiuntur. Non tamen, ut puto, quod unius :
dicia.
hominis cognofcendi facultas
nus
latiùs pateat
quàm
10
alte-
communes iflae notiones adveropinionibus quorundamhominum,
fed quia forte
fanturprœjudicatis qui eas idcirco
non
facile capere pofTunt
nulli alii, qui prœjudiciis
iftis
:
i5
etiamfi non-
funt liberi, evidentiffimè
ipfas percipiant. LI.
Quid
fit
fubftantia,
&
quod ijludnomen Deo & crealuris non convenait univocè.
Quantum autem ad ea, quae tanquam res vel rerum modos fpedamus, operae pretium eft ut fingula feor-
20
fim confideremus. Per fubjiantiam nihil aliud intelli-
gere poffumus,
quàm rem
quae ita exiftit, ut nullâ aliâ
quidem fubftantia quae nullâ plané re indigeat, unica tantùm potefl intelligi, nempe Deus. Alias verô omnes, non nifi ope concurfûs Dei exiftere poffe percipimus. Atque ideô nomen fubftantiœ non convenit Deo & illis univocè, ut dici folet in Scholis, hoc eft, nulla ejus nominis fignificatio poteft diftindè intelligi, quae Deo & creaturis fit com-
re indigeat ad exiflendum. Et
îo
munis. LU. Qubd menti & corpori
PofTunt autem fubftantia corporea
25
&
mens,
five
Pars Prima.
ig-ao.
fubftantia cogitans creata, fub
ceptu
intelligi,
quôd
egent ad exiftendum. tia
Dei concurfu
Verumtamen non poteft folo,
quôd
quia hoc folum per fe nos non
afficit
ipfam agnofcimus ex
5
hoc communi con-
fint res, quac folo
primùm animadverti ex hoc
ftens,
2
univocè conveniat,
&
quomodo ipfa cognofcatur.
fubftanres exi-
fit
fed facile
;
quolibet ejus attributo, per |
communem
quôd
illam notionem,
nulla
nihili
fint
Ex hoc enim quôd aliquod attributum adefle percipiamus, concludimus aliquam rem exiftentem, five fubftanattributa, nullaeve proprietates aut qualitates.
10
tiam, cui illud tribui poffit, neceflariô etiam adefle.
quidem ex quolibet attributo fubftantia cognofcitur fed una tamen eft cujufque fubftantiae praecipua proprietas, quae ipfius naturam eflentiamque conftituit, & ad quam aliae omnes referuntur. Nempe extenfio in longum, latum & profundum, fubftantiae corporeae naturam conftituit & cogitatio conftituit naturam fubftantiae cogitantis. Nam omne aliud quod Et
;
i5
lui. Cujufque jubfiantiœ unum ejfe prœcipuum attributum, ut mentis cogitatio,
corporis
extenfio.
;
corpori tribui poteft, extenfionem praefupponit, eftque ao
tantùm modus quidam rei extenfae in mente reperimus, funt tantùm
&
omnia, quae
diverfi
modi cogi-
;
ut
tandi. Sic, exempli caufâ, figura nonnifi in re extenfâ
poteft intelligi, nec
motus
nifi in
fpatio extenfo; nec
imaginatio, vel fenfus, vel voluntas, 35
nifi in
re cogi-
Sed è contra poteft intelligi extenfio fine figura vel motu, & cogitatio fine imaginatione vel fenfu, & ita de reliquis ut cuilibet attendenti fit manifeftum. tante.
:
Atque
ita facile
habere notiones, 3o
poflumus duas claras five ideas,
unam
&
fubftantiae cogi-
tantis creatae, aliam fubftantiae corporeae,
attributa
omnia
Œuvres.
III.
diftin&as
fi
nempe
cogitationis ab attributis extenfionis 4
LIV.
Quomodo
claras
&
di-
Jlinâas notiones habere pojjimus, fubftantia? cogitantis,
&
corporex, item Dei.
Principiorum Philosophie
26
accuratè diftinguamus.
Ut etiam habere poffumus
&
diftin&am fubftantiœ cogitantis increatse & independentis, id eft Dei modo ne illam adsequatè omnia quae in Deo funt exhibere fupponamus, nec quidquam etiam in eâ effe fingamus, fed ea
ideam claram
:
tantùm advertamus, quœ rêvera in ipfâ continentur, quseque evidenter percipimus ad naturam entis fummè perfe&i pertinere. Nec certè quifquam talem ideam Dei nobis ineffe negare poteft, nifi qui nullam plané [
Dei notitiam in humanis mentibus effe arbitretur. Duratio, ordo, & numerus, à nobis etiam diftinétif-
lv.
Quomodo do,
duratio, or-
numerus etiam
dijlinâè
intelligan-
tur.
nullum iis fubftantise conceptum amngamus, fed putemus durationem rei cujufque effe tantùm modum, fub quo concipimus rem iftam, quatenus effe perfeverat. Et fimiliter, nec ordinem nec
fimè intelligentur,
numerum
&
10
fi
i5
quiçquam diverfum à rébus ordinatis numeratis, fed effe tantùm modos, fub quibus illas effe
confideramus. LVI.
Et
fini modi, qualilates, attributa.
Quid
quidem hîc per modos plané idem
intelligimus,
quod alibi per attributa, vel qualitates. Sed cùm confideramus fubftantiam ab illis afïici, vel variari, voca-
mus modos ; cùm ab
iftâ
20
variatione talem poffe deno-
minari, vocamus qualitates; ac denique,
cùm gene-
fpedamus tantùm ea fubftantise ineffe, vocamus attributa. Ideôque in Deo non propriè modos aut quaraliùs
litates, fed attributa
tantùm
effe
25
dicimus, quia nulla
in co variatio eft intelligenda. Et etiam in rébus creatis,
ca
quœ nunquam
exiftentia
&
in iis diverlo
modo fe habent,
duratio, in re exiftente
&
ut
durante, non
qualitates aut modi, fed attributa dici debent. LVI1.
Qucedam attributa
Alia autcm funt in rébus effe
ipfis,
quarum
attributa vel
3o
Pars Prima.
modi
effe
dicuntur
tione. Ita,
;
2
alia verô in noftrâ
cùm tempus
7
tantùm cogita-
à duratione generaliterfumptâ
diftinguimus, dicimufque effe
numerum motûs,
in rébus, alia in cogitatione. Et quid
duratio
&
tempus.
eft
tantùm modus cogitandi neque enim profeétô intelligimus in motu aliam durationem quàm in rébus non motis ut patet ex eo quôd, fi duo corpora, unum tardé, aliud celeri|ter per horam moveatur, non plus temporis in uno quàm in alio numeremus, etû multô plus fit motûs. Sed ut rerum omnium durationem me;
:
IO
comparamus illam cum duratione motuum illorum maximorum, & maxime aequabilium, àquibus
tiamur,
fiunt anni
mus.
&
Quod
dies
;
hancque durationem tempus voca-
proinde
nihil, prseter
modum
cogitandi,
durationi generaliter fumptae fuperaddit. i5
Ita etiam,
cùm numerus non
fed tantùm in abftra&o, five in génère confideratur, eft
modus
unîverfalia
cogitandi duntaxat
ut
;
&
alia
omnia
quae
eâdem ideâ utamur ad omnia fimilia funt,
cogitanda ut etiam :
unum & idem nomen
omnibus rébus per ideam iftam repraefentatis imponimus quod nomen eft univerfale. Ita, cùm videmus duos lapides, nec ad ipforum naturam, fed ad hoc tantùm quôd duo fint attendimus, formamus ideam ejus numeri quem vocamus binarium cùmque poftea duas aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum naturam, fed tantùm quôd duae fint confideramus, repetimus eandem ideam quam priùs, quae ideô eft ut & hune numerum eodem univerfali univerfalis nomine binarium appellamus. Eodemque modo, cùm ;
3o
&
individua, quae inter fe
;
a5
Numerum &
univerfa-
omnia effe tantùm modos cogitandi. lia
vocamus.
Fiunt haec univerfalia ex eo tantùm, quôd unâ ÎO
LVI1I.
in ullis rébus creatis,
;
LIX.
Quomodo fiant ;
univerfalia
& quœ
fint
quinque vulgata : genusjpecies, differentia, proprium, accidens.
«»3.
Principiorum Philosophle
28
fpedamus figuram tribus lineis coraprehenfam, quandam ejus ideam formamus, quam vocamus ideam trianguli; & eâdem poftea ut univerfali utimur ad omnes alias figuras tribus lineis comprehenfas animo
Cùmque advertimus, ex triangulis unum angulum redum, alios non
noftro exhibendas. alios effe
habentes
5
habentes, formamus ideam univerfalem trianguli re-
danguli, quae relata ad praecedentem, ut magis generalem fpecies vocatur. Et illa anguli reditudo eft |
,
quâ omnia triangula redandiflinguuntur. Et quôd in iis bafis poten-
differentia univerfalis,
gula ab tia
aliis
aequalis
omnibus
namus
&
fit
potentiis laterum, eft proprietas
folis
conveniens.
Ac denique,
iis
fuppo-
fi
aliquos ejufmodi triangulos moveri, alios
non
Atque hoc pado quinque univerfalia vulgô numerantur genus, moveri, hoc
10
erit in iis accidens univerfale.
i5
:
fpecies, differentia, proprium,
LX %rimà
Numerus autem,
-
"
dereaîï.
diftindione
&
:
accidens.
in ipfis rébus, oritur
quae dijiinéîio triplex
rationis. Realis propriè
plures fubftantias
:
&
&
tantùm
eft,
ab earum
realis, modalis,
efl inter
has percipimus à
ex hoc folo quôd
liter effe diftindas,
altéra clarè
&
fe
duas vel
mutuô
unam
diftindè intelligere pofîimus.
enim agnofeentes,
certi
fumus ipfum
rea-
abfque
Deum
poffe efiieere
adeô ut, exempli caufâ, ex hoc folo quôd jam habeamus ideam fub-
quidquid diftindè intelligimus ftantiae extenfae five corporeae,
20
:
quam vis nondum
i5
certô
feiamus ullamtalem rêvera exiftere, certi tamen fumus illam poffe exiftere
;
atque
fi
exiftat,
unamquamque
ejus partem, à nobis cogitatione definitam, realiter ab aliis
ejufdem fubftantiae partibus
effe
diftindam. Item-
3o
a3-2 4
Pars Prima.
.
29
que, ex hoc folo quôd unufquifque intelligat fe efle
rem cogitantem, ipfo
omnem
poffit
cogitatione excludere à fe
aliam fubftantiam, tam cogitantem
Deum
eft
alicui tali fubflantise cogitanti fubftantiam ali-
quam corpoream tam ar&è jungi non poflint, 10
quàm
unumquemque, fie fpe&atum, ab omni aliâ fubftantiâ cogitante atque ab omni fubftantiâ corporeâ realiter diftingui. Ac etiamfi fupponamus, extenfam, certum
5
&
flavifle,
&
ex
ita
conjunxiffe,
duabus unum quid con-
illis
manent nihilominus
ut aréliùs
realiter diftinélae
:
quia,
quantumvis arftè ipfas univerit, potentiâ, quam antè habebat ad eas feparandas, five ad unam abfque aliâ confervandam, feipfum exuere non potuit, & quae vel à Deo pofîunt feparari, vel fejundim confervari, rea|
i5
liter
funt diftinda.
Dijlinéîio modalis eft
dum
propriè diftum,
duplex
&
:
momodus;
alia feilicet inter
fubftantiam cujus
eft
duos modos ejufdem fubflantise. Prior ex eo cognofeitur, quod poflimus quidem fubftantiam clarè percipere abfque modo quem ab illâ differre dicimus, fed non poffimus, viceverfâ, modum illum intelligere fine ipfâ. Ut figura & motus diftinguuntur modaliter alia inter
20
à fubftantiâ corporeâ, cui infunt
& 25
ut etiam affirmatio
recordatio à mente. Pofterior verô cognofeitur ex
eo,
modum
quod unum quidem
abfque alio poflimus
neutrum tamen fine eâdem fubftantiâ cui infunt. Ut fi lapis moveatur & fit quadratus, poflum quidem intelligere ejus figuram quadratam fine motu; & viceverfâ, ejus motum fine figura quadratâ fed nec illum motum, nec illam figuram poflum intelligere fine lapidis fubftantiâ. Diftinagnofeere, ac viceverfâ
3o
;
;
;
fed
LXI
-
De diftinâione
modali.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
}°
autem, quâ modus unius fubftantiae
ctio
fubftantiâ vel à
modo
34-25.
differt
ab aliâ
alterius fubftantiae, ut
motus
unius corporis ab alio corpore vel à mente, atque ut
motus à duratione,
quàm modalis
:
realis potiùs
De
Denique
dijlinélio
efle videtur,
non clarè intelliguntur diftin&is, quarum funt modi.
quia modi
fine fubftantiis realiter LX1I.
dicenda
illi
rationis eft inter fubftantiam
&
dijlinâione
aliquod ejus attributum, fine quo ipfa intelligi non
rationis.
duo talia attributa ejufdem alicujus fubftantiae. Atque agnofcitur ex eo, quôd non poffimus claram & diftindam iflius fubftantiae ideam formare, fi ab eà illud attributum excludamus vel non poffimus unius ex ejufmodi attributis ideam clarè percipere. fi potefl, vel inter
10
;
illud
ab alio fe|paremus. Ut, quia fubftantiâ quaevis,
ceflet durare, ceffat
etiam
tione fuà diftinguitur;
tanquam
efle,
fi
ratione tantùm à dura-
&omnesmodi
in objedis confideramus,
i5
cogitandi, quos
ratione tantùm
tum ab objedis de quibus cogitantur, tum mutuô in uno & eodem objedo. Memini quidem
differunt,
à fe
hoc genus diftindionis cum modali conjunxiffe, nempe in fine refponfionis ad primas objeétiones in Meditationes de prima Philofophiâ" fed ibi
me
alibi
ao
:
non
&
fuffi-
quôd utramque à
reali
erat occafio de ipfis accuratè diflerendi,
meum
ciebat ad
inftitutum,
diftinguerem. LXIII.
Quomodo
cogitatio
Cogitatio £
extenfio diftinûè co-
gnofci poffint, ut couJlituentes
mentis
&
naturam
&
25
extenfio fpedari poflunt ut conftituen-
tes naturas fubftantiae intelligentis
que non
aliter concipi debent,
& corporeae
quàm
a.
Voir
t.
(errata,
VII, p. 120,
1" 1.
édit.)}
i5.
dubitatione
tunc-
ipfa fubftantiâ
corporis.
4 duratione
;
(texte).
.
Pars Prima.
ï5-j6.
cogitans
&
&
;
corpus
liguntur.
hoc
fubftantia extenfa,
quo pa&o
Quin
&
}i eft,
clariffimè ac diftindifïimè intel-
intelligimus fubftantiam
faciliùs
extenfam, vel fubftantiam cogitantem, 5
quàm
tiam folam, omiflb eo quod cogitet vel
Nonnulla enim
quàm mens
eft difficultas, in
fit
fubftanextenfa.
abftrahendâ notione
fubftantiae à notionibus cogitationis vel extenfionis,
quae fcilicet ab ipfâ ratione
io
tantùm
diverfae funt;
&
non diftin&ior fit conceptus ex eo quod pauciora in eo comprehendamus, fed tantùm ex eo quôd illa quae in ipfo comprehendimus, ab omnibus aliis accuratè diftinguamus. Cogitatio fubftantiae,
i5
&
extenfio fumi etiam poflunt pro
quatenus
fcilicet
modis
& eadem mens plures poteft; atque unum &
una
diverfas cogitationes habere
idem corpus, retinendo fuam eandem quantitatem, pluribus diverfis modis poteft extendi nunc fcilicet magis fecundùm longitudinem, minùfque fecundùm :
latitudi|nem vel profunditatem, ac paulô poft è contra 20
magis fecundùm latitudinem,
&
minus fecundùm lon-
gitudinem. Tuncque modaliter à fubftantiâ diftinguun-
&
non minus clarè ac diftinétè quàm ipfa poffunt intelligi modo non ut fubftantiae, five res quaedam ab aliis feparatae, fed tantummodo ut modi rerum fpedentur. Per hoc enim, quod ipfas in fubftantiis quarum funt modi confideramus, eas ab his fubftantiis diftinguimus, & quales rêvera funt agnofcimus. At è contra, fi eafdem abfque fubftantiis, quibus infunt, tur,
:
25
vellemus confiderare, hoc ipfo 3o
fpedaremus, atque funderemus.
ita
ideas
illas
modi
ut res fubfiftentes
&
fubftantiae
con-
lxiv Quomodo etiam ut
modi Jubflantix
,
Principiorum Philosophle
16-27.
)
LXV. Quomodo ipfarum modi fent etiam cogno-
fcendi.
Eâdem
modos, ut
ratione, diverfos cogitationum
intelledionem, imaginationem, recordationem, volitionem, &c; itemque diverfos modos extenûonis five
ad extenfionem pertinentes, ut figuras omnes, & fitus partium, & ipfarum motus, optimè percipiemus, fi
tantùm ut modos rerum' quibus infunt fpedemus
LXVI. Quomodo fenfus, afjeâus & appetitus, clarè cognofcantur
quamvis fcepe de Us maie judicemus.
;
&
quantum ad motum, fi de nullo nifi locali cogitemus, ac de vi à quâ excitatur (quam tamen fuo loco expli8 care conabor ) non inquiramus. Superfunt fenfus, affe&us, & appetitus, qui quidem
10
etiam clarè percipi poflunt, fi accuratè caveamus, ne quid ampliùs de iis judicemus, quàm id praecifè, quod in perceptione noftrâ continetur,
&
cujus intimé con-
fumus. Sed perdifficile eft id obfervare, faltem quia nemo noftrûm eft, qui non ab circa fenfus
fcii
:
i5
ineunte setate judicârit, ea omnia quse fentiebat, efle
quafdam extra mentem fuam exiftentes, & fenfibus fuis, hoc eft, perceptionibus quas de illis habebat, plané fimiles. Adeo ut videntes, ex|empli gratiâ, colorem, putaverimus nos videre rem quandam
res
extra nos pofitam,
quam
&
plané fimilem ideae
experiebamur
in nobis tune
fuetudinem
ita
judicandi,
tam
;
clarè
illi
coloris,
idque ob con-
&
dere nobis videbamur, ut pro certo
diftindè vi-
&
indubitato
haberemus. LXVII. In ipfo de dolore judicio fœpe nos falli.
25
omnibus quae fentiuntur, etiam de titillatione ac dolore. Quamvis enim hsec extra nos efle non putentur, non tamen ut in folâ mente five in perceptione noftrâ folent fpedari fed ut in manu, aut in pede, aut quâvis aliâ parte noftri Idemque plané
20
eft
de
aliis
,
a.
Pars
II, art. xxiv-liy, et
surtout
art. xliii et xliv.
3o
Pars Prima.
37-28.
3î
Nec fané magis certum eft, cùm, exempli caufâ, dolorem fentimus tanquam in pede, illum effe quid extra noftram mentem, in pede exiftens, quàm cùm videmus lumen tanquam in Sole, illud lumen corporis.
extra nos in Sole exiftere
;
fed utraque ifta praeju-
dicia funt prima? noflrae setatis, ut infrà clarè apparebit.
Ut autem
hîc
quod clarum
rum diftinguamus 10
dolorem quidem
eft
diligentiffimè eft
advertendum,
& colorem, & reliqua
ejufmodi, clarè
,
ac diftinétè percipi,
cùm tantummodo
judicantur, extra
ut fenfus, five
Cùm autem res
cogitationes, fpe&antur.
mentem noftram
quaedam
in
ijlis
id,
quod clarè cognofcimus, ab eo in quo falli poffumus,/it di-
Jiinguendum.
effe
modo poffe intelligi quaenam res fint fed idem plané effe, cùm quis dicit fe videre in aliquo corpore colorem, velfentire in aliquo membro dolorem, ac fi ;
diceret fe id ibi videre vel fentire,
plané ignorât, hoc tiat. Etfi
20
Quomodo
exiftentes, nullo
plané i5
LXVIII.
ab eo quod obfcu-
eft, fe
quod quidnam
fit
nefcire quid videat aut fen-
enim, minus attendendo,
fibi facile
perfuadeat
nonnullam ejus habere notitiam, ex eo quod fupponat effe quid fimile fenfui illi coloris aut doloris, quem apud fe experitur fi tamen examinet quidnam fit, quod ifte fenfus coloris vel doloris, tanquam in fe
:
|
corpore colorato vel in parte dolente exiftens, reprae25
fentet,
omnino advertet
Prsefertim
fi
fe id ignorare.
confidéret, fe longé alio
modo cogno-
quidnam fit in vifo corpore magnitudo, vel figura, vel motus (faltem localis Philofophi enim, alios quofdam motus à locali diverfos effingendo, naturam ejus fibi minus intelligibilem reddiderunt), vel fitus, vel duratio, vel numerus, & fimilia, qua? in corporibus fcere,
:
3o
Œuvres.
III.
5
LXIX. Longé
aliter cognofci
magnitudinem figurant, Se.,
quàm
co-
lores, dolores, Se.
,
M
Principiorum Philosophie
clarè percipi
jam di&um
corpore
efl
a :
quàm
a8-îg.
quid in eodem
color, vel dolor, vel odor, vel fapor, vel
fit
quid aliud ex
quse ad fenfus dixi effe referenda.
iis,
Quamvis enim videntes aliquod corpus, non magis fimus illud exiftere, quatenus apparet figuratum
certi
quàm quatenus
apparet coloratum
dentiùs agnofcimus, quid
quàm quid LXX. Nos pojfe duobus modis
longé tamen evi-
in eo effe figuratum,
fit
coloratum.
effe
fit
:
cùm
Patet itaque in re idem effe,
dicimus nos per-
diceremus nos perci-
de jenfibilibus judi-
cipere colores in objedis, ac
cium ferre, quorum uno errorem prceca-
pere aliquid in obje&is, quod quidem quid
vemus, alto in erro-
ramus, fed à quo
efficitur in
valde manifeftus
&
rem incidimus.
fi
nobis
ipfis
fit
fenfus
10
igno-
quidam
perfpicuus, qui vocatur fenfus co-
modo autem judicandi permagna eft divernam quamdiu tantùm judicamus aliquid effe in
lorum. In fitas
:
objedis (hoc fint,
eft,
in rébus, qualefcunque
demum
illse
à quibus fenfus nobis advenit), quod quidnam
fit
ignoramus, tantùm abeft ut fallamur, quin potiùs in eo errorem prsecavemus, quod advertentes nos aliquid ignorare, minus proclives fimus ad temerè de ipfo judicandum.
Cùm
colores in objedis,
quod tune nomine
etfi
i5
20
verô putamus nos percipere rêvera nefciamus quidnam
fit,
coloris appellamus, nec ullam fimi-
lijtudinem intelligere poflimus, inter colorem
fupponimus
effe in
effe in fenfu
:
objedis,
&
illum
quem
quem experimur
25
quia tamen hoc ipfum non advertimus,
& multa alia funt, ut magnitudo, figura, numerus, &c, quae clarè percipimus intelligi,
quàm
jedis facile in :
a.
non
aliter à
nobis fentiri vel
ut funt aut faltem effe poffunt in ob-
eum errorem
Art. xlviii, p. 22-a3 ci-avant
delabimur, ut judicemus
3o
2 9-î0 -
id,
Pars Prima.
quod
in objedis
nino fimile colori
35
vocamus colorem,
quem
quid
effe
om-
fentimus, atque ita ut id,
quod nullo modo percipimus, à nobis
clarè percipi
arbitremur. 5
Hîcque primam & praecipuam errorum omnium ,. r XT caulam licet agnolcere. Nempe in prima setate, mens j-
.
noftra
tam
cogitationibus vacaret,
quàm
quidquam extra
fe
folis,
iis
fentiebat quae corpus afficiebant 10
non
arftè corpori erat alligata, ut
:
aliis
per quas ea
necdum
ipfas
ad
pofitum referebat, fed tantùm ubi
incommodum occurrebat, fentiebat dolorem; ubi quid commodum, fentiebat voluptatem & ubi fine magno commodo vel incommodo corpus quid corpori
;
pro
afficiebatur, 1
5
modorum quibus dam fenfus, illos
partium
diverfitate afficiebatur, fcilicet
in
quibus
&
habebat diverfos quof-
quos vocamus fenfus fapo-
rum, odorum, fonorum, caloris, frigoris, luminis, colorum, & fimilium, quaî nihil extra cogitationem pofitum repraefentant.
20
Simulque etiam percipiebat magnitudines, figuras, motus, & talia; quae illi non ut fenfus, fed ut res qusedam, vel rerum modi, extra cogitationem exiftentes, aut faltem exiflendi capaces, exhibebantur, etfi hanc inter ifla differentiam non-
dum j5
notaret.
tum, quod vi variis
fie
Ac
modis moveri
pofîit,
incommodum, mens ita
nec tantùm
extra fe
efife
figuras,
motus,
;
corporis
&
eft
machinamenut propriâ fuâ
hinc inde temerè
commodum
advertere id, quod 3o
cùm
à naturâ fabricatum
torquens, cafu fugiebat
deinde,
fe|
con-
quid aiTequebatur aut illi
adhaerens incipiebat
aiTequebatur aut fugiebat, illi
talia, quae
tribuebat magnitudines,
ut res aut rerum
modos
LXXL Prceeipuam errorum caufamàpnejudkiis
«/««•«?«>«*«.
Principiorum Philosophle
j6
percipiebat, fed etiam faporés, odores,
quorum
3o-3i.
&
reliqua,
fenfum ab ipfo effici advertebat. Atque omnia tantùm referens ad utilitatem corporis, cui erat immerfa, eô plus aut minus rei effe putabat in unoquoque obje&o à quo afficiebatur, prout plus aut minus ab ipfo afficiebatur. Unde faétum eft, ut multô in fe
plus fubftantiae, feu corporeitatis, effe putaret in faxis aut metallis, tiei
&
quàm
in
aquâ
ponderofitatis in
iis
vel aëre, quia plus durifentiebat.
Quin
&
aèrem,
quandiu nullum in eo ventum aut frigus aut calorem experiebatur, pro nihilo prorfus ducebat. Et quia non plus luminis à ftellis quàm ab exiguis flammis lucernarum ipfi affulgebat, idcirco nullas ftellas flammis iftis majores fibi reprsefentabat. Et quia nec terram in gyrum verti, nec ejus fuperficiem in globum curvatam effe notabat, ideô proclivior erat ad putandum, & eam immobilem, & ejus fuperficiem planam effe. Milleque aliis ejufmodi prœjudiciis, à prima infantiâ, mens noftra imbuta eft quse deinde in pueritiâ non recordabatur fuiffe à fe fine fufficienti examine
10
i5
;
recepta, fed indita, LXXII. Alteram errorum cauJam effe, qudd prcejudiciorum oblivifci nequeamus.
tanquam ienfu cognita,
20
vel à naturâ fibi
pro veriffimis evidentiffimifque admifit.
quamvis jam maturis annis, cùm mens non ampliùs tota corpori fervit, nec omnia ad illud refert, fed etiam de rerum, in fe ipfis fpedatarum, veritate inquirit, permulta ex iis, quae fie antea judicavit, falfa effe deprehendat non tamen ideô facile ipfa ex raemoriâ fuâ expungit, & quamdiu in eâ haerent, variorum errorum caufse effe poffunt. Ita, exempli caufà, quoniam a prima œtate ftellas imaginati fumus perexiEt
:
|
2 effici (errata,
i"
édit.)] caufari (texte).
3o
Pars Prima.
3i-32.
)7
jam rationes Aftronomicae perfpicuè nobis oïtendant ipfas efle quàm maximas, tantùm tamen prsejudicata opinio adhuc valet, ut nobis perdifficile guas,
etfi
ipfas aliter
fit,
Prseterea
5
quàm
mens
priùs imaginari.
non
noftra
defatigatione poteft ad ullas res attendere
que
difficillimè
ad
LXXIII. Tertiam cau/am effe, quod defatigemur, ad ea, qucefenjibus prœ-
fine aliquâ difficultate ac
illa attendit,
;
omnium-
quae nec fenfibus, nec
quidem imaginationi praefentia funt five quia talem, ex eo quôd corpori conjunfta fit, habet naturam five quia in primis annis, cùm tantùm circa fenfus & imaginationes occuparetur, majorem de ipfis quàm de :
;
io
Jentia nonjunt, attendendo ; S ideô affue-
tijîmus de Mis, non ex prœfenti perception, fed exprœconceptâ opinione judicare.
rébus cogitandi ufum & facilitatem acquifivit. Hinc autem fit, ut jam multi nullam fubftantiam intelligant, nifi imaginabilem, & corpoream, & etiam fen-
caeteris
i5
Neque enim nôrunt ea fola efle imaginabilia, quae in extenfione, motu & figura confiftunt, etfi alia multa intelligibilia fint nec putant quidquam pofle nec denique ullum fubfiftere, quod non fit corpus corpus non fenfibile. Et quia rêvera nullam rem, quafibilem.
;
;
20
lis
ipfa eft, fenfu folo percipimus, ut infrà clarè often-
detur, hinc accidit, ut plerique in totâ vitâ nihil
nifi
confufè percipiant. Et denique, propter loquelae
ufum, conceptus om-
nes noftros verbis, quibus eos exprimimus, alligamus, 25
nec eos
nifi
fimul
cum
iftis
verbis memoriae
manda-
verborum quàm rerum recordemur, vix unquam ullius rei conceptum habemus tam diftinétum, ut illum ab omni verborum conmus.
Cùmque
faciliùs poftea
ceptu feparemus, cogita|tionefque 3o
hominum
ferè
om-
magis quàm circa res verfantur adeô ut perfaepe vocibus non intelledis prœbeant
nium
circa verba
:
LXX1V. Quartam cau/am
effe,
qudd conceptus ftros verbis,
quœ
noré-
bus accuratè non refpondent, alligemus.
Principiorum Philosophie
?8
affenfum, quia putant fe
illas
olim
3î-33.
intellexiffe, vel
ab
qui eas reétè intelligebant accepiffe. Quse omnia,
aliis
quamvis accuratè hîc tradi non
quia natura
poflSnt,
humani corporis nondum fuit expofita, necdum probatum eft ullum corpus exiftere, videntur tamen fatis poffe intelligi, ut juvent ad claros
&
ceptus ab obfcuris LXXV. Summa eorum quœ obfervanda funt, ad re5è philofophandum.
&
diftindos con-
confufis dignofcendos.
omnium rerum cognofcibilium indagandam primo, omItaque ad feriô philofophandum, veritatemque :
nia pnejudicia funt deponenda, five accuratè eft ca-
vendum, ne ullis ex opinionibus olim à nobis receptis fidem habeamus, nifi priùs, iis ad novum examen revocatis, veras effe comperiamus. Deinde, ordine eft attendendum ad notiones, quas ipfimet in nobis habemus, eaeque omnes & folse, quas fie attendendo clarè ac diftindè cognofeemus, judicandae funt verse. Quod agentes, inprimis advertemus nos exiftere, quatenus fumus naturae cogitantis & fimul etiam, & effe Deum, & nos ab illo pendere, & ex ejus attributorum conûderatione cseterarum rerum veritatem pofTe indagari, quoniam ille eft ipfarum caufa; & denique, praeter
10
i5
;
notiones Dei titiam
mentis
noftrae, effe
multarum propoûtionum
quod ex
dam
&
nihilo nihil
fiât,
etiam in nobis no-
aeternse veritatis, ut
&c; itemque,
itemque, fenfuum quorundam qui nos
mus
naturae cujuf-
&c;
corporeae, five extenfae, divifibilis, mobilis,
loris,
colorum, faporum,
quae
rentes claros
fit
cum
&
20
25
afficiunt, ut do-
&c, quamvis nondum
feia-
caufa, cur ita nos afficiant. Et haec confe-
iis
quse confufiùs antea cogitabamus,
diftindos
|
omnium rerum
ufum
cognofcibilium
conceptus formandi acquiremus. Atque in his paucis
3o
Pars Prima.
33.
)9
praecipuacognitionis humanae principiacontineri mihi videntur. Praeter caetera autem,
régula
eft
funt, ut forte
memoriae
noftrae
pro
fummâ
infigendum, ea quae nobis à Deo revelata
omnium
lumen
certiffima effe credenda. Et
quamvis
quàm maxime clarum &
evidens,
rationis,
LXXVI. Autoritatem divinam
perceptioni
aliis
aliud quid nobis fuggerere videretur, foli thoritati divinae potiùs
proprio noftro judicio
adhibendam. Sed in iis, de quibus fides divina nihil nos docet, minime decere hominem philofophum aliquid pro vero affumere, quod verum effe nunquam perfpexit; & magis fidere fenfibus, hoc eft, fidem
10
quàm
tamen au-
effe
inconfideratis infantise fuse judiciis, rationi.
quàm
maturae
noftrce
prcefereniam : Jed eâjeclufâ non decere philofophum effe
quàm
ajfentiri.
perceptis
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS SECUNDA. De i.
nemo non
Etfi
Quitus rationibus re-
rum materialium exiftentia
gno/catur.
certà
co-
PrincipUs rerum materialium.
exiftere,
fibi fatis
perfuadeat res materiales
quia tamen hoc à nobis paulô antè in dubium
revocatum eft a & inter primse noftrae aetatis prsejudicia numeratum, nunc opus eft ut rationes mveftigemus, per quas id certô cognofcatur. Nempe quicquid fentimus, procul dubio nobis advenit à re aliquâ, quae à mente noftrâ diverfa eft. Neque enim eft in noftrâ po,
teftate efficere, ut
unum
potiùs
quam
fed hoc a re illâ quse fenfus noftros
10
aliud fentiamus;
afficit,
plané pen|
det. Quaeri
à
quidem
poteft an res illa
fit
Deus, an quid
Deo diverfum. Sed quia fentimus, five potiùs
à fenfu
i5
impulfi clarè ac diftindè percipimus, materiam quan-
dam extenfam
in
longum, latum
&
profundum, cujus
variae partes variis figuris prseditse funt, ac variis
mo-
tibus cientur, ac etiam efficiunt ut varios fenfus ha-
beamus colorum, odorum, diate per fe
ipfum
Pars
&c:
fi
iftius materise extenfse
noftrae exhiberet, vel a.
doloris,
I, art. iv, p. 5-6.
tantùm û
Deus imméideam menti
efficeret ut exhibere-
ao
Pars Secunda.
34-35.
4i
tur à re aliquâ, in quâ nihil effet extenfionis, nec
nec motûs
gurée,
:
fi-
nulla ratio poteft excogitari, cur
non deceptor effet putandus. Ipfam enim clarè intelligimus tanquam rem à Deo & à nobis, five à mente noftrâ, plané diverfam 3
ac etiam clarè videre nobis
;
ideam à rébus extra nos pofitis, quibus omnino fimilis eft, advenire; Dei autem naturae plané repugnare ut fit deceptor, jam antè eft animadverfum b Atque ideô hîc omnino concludendum eft, rem quandam extenfam in longum, latum & profundum, omnefque illas proprietates quas rei extenfae convenire clarè percipimus habentem, exiftere. Eftque haec res extenfa, quam corpus five materiam appellamus. Eâdem ratione, menti noftrae corpus quoddam raavidemur
,
ejus
.
10
iS
gis ardè,
quàm
reliqua alia corpora,
conjun&um
effe,
concludi poteft, ex eo quôd perfpicuè advertamus
11.
Quibus etiam cognofcatur corpus humanum menti effe arâè
conjunâum.
dolores aliofque fenfus nobis ex improvifo advenire;
quos mens
eft
confcia
fed tantùm ex eo
mobili adjunéta latur. loci
fit,
cuidam
alteri
quae res
Sed accuratior ejus
fit
res cogitans,
rei extenfae ac
humanum
rei explicatio
corpus appel-
non
eft
hujus
c .
advertamus fenfuum perceptiones non referri, nifi ad iftam corporis humani cum mente conjumfHonem, & nobis quidem ordinariè exhibere, quid |
î5
quod
nec ad
fe folâ proficifci,
ex eo folo quôd
fe poffe pertinere 20
non à
Satis erit,
fi
ad illam externa corpora prodeffe pofîint aut nocere;
non autem, a.
Voir
b.
Pars Voir
c.
t.
nifi
interdum
& ex
V, p. 167. xxix et xxxvi, p. 16 et 18. IX de cette édition, p. 64, note
accidenti, nos docere,
I, art. t.
Œuvres.
III.
c,
de
la
traduction française. 6
III.
Senfuum perceptiones, non quid rêvera fit in rébus, fed quid humano compofito profit vel obfit, docere.
Principiorum Philosophie
42
35-36.
qualia in feipfis exiftant. Ita enim fenfuum praejudicia
deponemus,
facile
IV.
Naturam
corporis non in pondère, duritie, colore, aut Jimilibus ; fed in folâ extenjione confijïere.
&
folo intelledu, ad ideas
fibi
naturâ inditas diligenter attendente, hîc utemur. Quod agentes, percipiemus naturam materiae,
à
five
corporis in univerfum fpeétati, non confiftere in eo
quôd
fit
aliquo
res dura, vel ponderofa, vel colorata, vel alio
modo
fenfus afficiens
fed tantùm in eo
&
longum, latum
res extenfa in
fit
:
profundum
quantum ad duritiem, nihil aliud de illâ indicat, quàm partes durorum corporum tui
manuum
noftrarum,
cùm
in
illas
3 .
quôd
Nam,
fenfus nobis refiftere
mo-
10
incurrunt. Si
enim, quotiefcunque manus noftrse verfus aliquampartem moventur, corpora omnia ibi exiflentia recédèrent
eâdem
celeritate
quâ
illse
accedunt, nullam
duritiem fentiremus. Nec ullo
corpora quae
fie
modo
unquam
poteft intelligi,
i5
recédèrent, ideirco naturam corporis
nec proinde ipfa in duritie confiftit. Eâdemque ratione oftendi potefl, & pondus, & colorem, & alias omnes ejufmodi qualitates, quse in maamiflura
effe
teriâ
;
corporeâ fentiuntur, ex eâ
rémanente
:
tolli pofle, ipfâ
unde fequitur, à nullâ ex
illis
intégra
20
ejus natu-
ram dependere. V. Prtejudicia de rarefaâione & de vacuo, hanc corporis natu-
ram obfcuriorem facere.
Duae verô adhuc caufae fuperfunt, ob quas poteft dubitari, an vera natura corporis in folâ extenfione confiftat.
Una
eft,
quôd multi
exiftiment, pleraque
iS
corpora fie poffe rarefieri ac condenfari, ut rarefada plus habeant exten|fionis quàm condenfata; fintque etiam nonnulli adeô fubtiles, ut fubftantiam corporis ab ejufdem quantitate, atque ipfam quantitatem ab extenfione diftinguant. Altéra a.
Voir
t.
V,
p. 69.
eft,
quôd ubi
nihil aliud
3o
Pars Secunda.
36-3 7 .
effe intelligimus,
&
quàm extenfionem
4} in
profundum, non foleamus dicereibi
longum, latum effe
corpus, fed
tantummodo fpatium, &quidem fpatium inane, quod ferè omnes fibi perfuadent effe purum nihil. Sed quantum ad rarefactionem & condenfationem, quicunque ad cogitationes fuas attendet, ac
nihil volet
VI.
Quomodo Jiat
rare-
faâio.
quod clarè percipiat, non putabit in ipfis aliud quidquam contingere, quàm figurae mutationem ita fcilicet, ut rara corpora illa fint, inter quorum paradmittere
nifi
:
IO
tes
&
multa intervalla exiftunt, corporibus
aliis repleta;
per hoc tantùm denfiora reddantur, quod ipforum
partes, ad invicem accedentes, intervalla ifta
quod ultimum fi aliquando contingat, tune corpus tam denfum evadit, ut repugnet ipfum denfius reddi poffe. Atqui non ideô minus
nuant vel plané tollant
i5
immi-
tune extenfum tuô
diffitas,
eft,
:
quàm cùm
partes habens à fe
mu-
majus fpatium ampleétitur quia quicquid :
extenfionis in poris five intervallis à partibus ejus relidis continetur, nullo 20
aliis
modo
ipfi tribui
débet, fed
quibufvis corporibus, a quibus intervalla
ifta
Ut cùm videmus fpongiam, aquâ vel alio liquore turgentem,non putamus ipfam fecundùm fingulas fuas partes magis extenfam, quàm cùm comreplentur.
preffa eft 25
&
ficca
;
fed
tantummodo poros habere
magis patentes, ac ideô per majus fpatium
effe dif-
fufam. Et fané
non
video, quid moverit nonnullos, ut mal-
rarefa&ionem fieri per augmentationem quantitatis, quàm ipfam hoc fpongiae exemplo explicare. Nam etû, cùm aër aut aqua rarefiunt, non videamus ullos ipforum poros qui ampliores reddantur, lent dicere
3o
|
VII.
Eam non poffe ullo alio modo
intelligibili
explicari.
Principiorum Philosophas
44
nec ulluni novum corpus, quod ad
37-38.
illos
replendos
non efl tamen rationi tam confentaneum, aliquid non intelligibile effingere, ad eorum rarefadionem verbotenus explicandam, quàm ex hoc quôd accédât
:
raréfiant,
concludere in
ipfis efle
quae ampliora redduntur,
poros, five intervalla
& novum
aliquod corpus ac-
hoc novum corpus nullo fenfu percipiamus. Nullaenim ratio nos cogit ad credendum, corpora omnia quae exiftunt debere fenfus noftros afhxere. Ac rarefaétionem perfacilè hoc modo, non autem ullo alio, fieri poffe percipimus. Ac denique plané répugnât aliquid nova quantitate vel nova extenfione augeri, quin fimul etiam nova fubftantia extenfa, hoc efl, novum corpus ei accédât. Neque enim ullum additamentum extenfionis vel quantitatis, fine additamento fubftantiae quae fit quanta & cedere quod ipfa implet,
etfi
10
iS
extenfa, poteft intelligi, ut ex fequentibus clariùs patebit. VIIF.
Quantitalcni
rum
£ nume-
differrc
tanlùm
ratione à rc quanta
8 numeratâ.
Quippe quantitas à fubftantia extenfa in re non differt, fed tantùm ex parte noftri conceptûs, ut & numerus à re numeratâ. Ita fcilicet ut totam naturam fubftantiae corporeae, quae eft in fpatio decem pedum, poffimus confiderare, quamvis ad iftam menfuram decem pedum non attendamus quia plané eadem intel-
20
:
ligitur in quâlibet iftius fpatii parte ac in toto. Et vice
numerus denarius, ut etiam quantitas continua decem pedum, etfi ad iftam determinatam fubftantiam non attendamus quia plané idem eft conceptûs numeri denarii, five ad hanc menfuram decem pedum, five ad quidlibet aliud referatur; & quantitas continua decem pedum, etfi non poffit verfâ,
poteft
25
intelligi
:
|
3o
Pars Secunda.
38.
45
quanhac determinatâ. In re autem
intelligi fine aliquâ fubftantiâ extenfâ, titas, poteft
non
fieri
tamen
fine
poteft, ut vel
cujus
fit
minimum quid ex iftâ quantitate
aut extenfione tollatur, quin tantundem etiam de fubftantiâ detrahatur; nec vice verfâ, ut tantillum de fubftantiâ detrahatur,
quin tantundem de quantitate ac
extenfione tollatur.
quamvis forte nonnulli aliud dicant, non puto tamen ipfos aliud eâ de re percipere; fed cùm fubftanEt
10
tiam ab extenfione aut quantitate diftinguunt, vel nihil per
nomen
tùm
fubftantiae intelligunt, vel confufam tan-
fubftantiae
quam
incorporer ideam habent,
IX.
Subftantiam corpoream, cùm à quantitate fuâ dijlinguitur,
con/ufè concipi tan-
quam incorpoream.
falfô
tribuunt corporeae, hujufque fubftantiae corporeae ve-
ram ideam i5
quam tamen
extenfioni relinquunt,
dens vocant, atque
ita
plané aliud efferunt verbis,
quàm mente comprehendunt. Non etiam in re differunt fpatium,
five
locus inter-
tantùm in modo, quo à nobis concipi folent. Rêvera enim extenfio in longum, latum & profundum, quas fpatium nus,
20
&
acci-
fubftantiâ corporea in eo contenta, fed
conftituit,
eadem plané
eft
cum
illâ
quae conftituit
quôd ipfam in corpore ut fingularem confideremus, & putemus femper corpus. Sed in hoc differentia
eft,
mutari quoties mutatur corpus 25
3o
:
in fpatio verô unita-
tem tantùm genericam ipfi tribuamus, adeô ut, mutato corpore quod fpatium implet, non tamen extenfio fpatii mutari cenfeatur, fed remanere una & eadem, quamdiu manet ejufdem magnitudinis ac figurae, fervatque eundem fitum inter externa quaedam corpora, per quae illud fpatium determinamus. 16 comprehendunt]
comprehendant
(texte,
j"
édit.).
Quid fit fpatiu m, five locus intcrnus.
Principiorum Philosophle
46 XI.
Quomodo
in
re non dif-
férât à fubjlantiâ corporeâ.
38-3g.
quidem facile agnofcemus, eandem efle extenfionem, quae naturam corporis & naturam fpatii conftituit, nec magis hsec duo à fe mutuô differre, quàm Et
|
natura generis aut fpeciei
differt
à naturâ individui
:
fi
quamhabemus alicujus corporis, lapidis, rejiciamus ab illâ id omne
attendentes ad ideam
exempli caufâ,
quod ad corporis naturam non requiri cognofcimus nempe rejiciamus primo duritiem, quia fi lapis liqué:
fiât
aut in pulvifculos
illam amittet, neque
quàm
minutiflimos dividatur,
tamen ideô
definet efle corpus;
10
rejiciamus etiam colorem, quia vidimus fsepe lapides
adeô pellucidos, ut nullus in iis effet color; rejiciamus gravitatem, quia quamvis ignis fit leviflimus, non ideô minus putatur efle corpus; ac denique rejiciamus
&
calorem, aliafque omnes qualitates, quia vel non confiderantur in lapide, vel iis mutatis, non ideô
frigus
lapis corporis
naturam
i5
enim
amififle exiftimatur. Ita
advertemus, nihil plané in ejus ideâ remanere, praeterquàm quôd fit quid extenfum in longum, latum &
non fed ejus etiam quod vacuum
profundum quod idem continetur :
modo
corporibus pleni,
in ideâ fpatii,
20
appellatur. XII.
Quomodo ab eidem différât in modo, quo concipitur.
Eft
autem
differentia in
modo
concipiendi; nam,
fublato lapide ex fpatio vel loco in
etiam ejus extenfionem
efle
quo
putamus
eft,
fublatam, utpote
quam
ut
25
&
ab ipfo infeparabilem fpedamus. Sed intérim extenfionem loci, in quo erat lapis, remanere
fingularem
arbitramur,
eandemque
efle,
quamvis jam
locus
ille
lapidis à ligno, vel aquâ, vel aëre, vel alio quovis cor-
pore occupetur, vel etiam vacuus efle credatur quia ibi confideratur extenfio in génère, cenfeturque eadem :
3o
,
Pars Secunda.
3g-4o.
47
aliorumque corporum, quod detur, modo tantùm fit
effe lapidis, ligni, aquae, aëris,
vel etiam ipfius vacui,
fi
ejufdem magnitudinis ac
|
figurae,
fervetque
eundem
fitum inter corpora externa, quae fpatium illud deter5
minant.
Quippe nomina
quam diverfum
non
loci aut fpatii
fignificant quic-
à corpore quod dicitur effe in loco
fed tantùm ejus magnitudinem, figuram, alia 10
corpora defignant. Et quidem, ut
XIII.
Quidfit locus externus.
& fitum inter
ille fitus
deter-
minetur, refpicere debemus ad alia aliqua corpora,
fpedemus ac prout ad diverfa refpicimus, dicere poffumus eandem rem, eodem tempore, locum mutare ac non mutare. Ut, cùm navis in mari provehitur, qui fedet in puppi manet femper uno in quae ut immobilia
i5
loco,
dem
fi
;
eun-
ratio habeatur partium navis inter quas
& ille
idem afiiduè locum mutât, fi ratio littorum habeatur, quoniam afiiduè ab unis recedit & ad alia accedit. Ac praeterea, fi putemus terrain moveri, tantumque praecifè procedere ab Occiao
fitum fervat
;
dente verfus Orientem, quantum navis intérim ex
Oriente in Occidentem promovetur, dicemus rurfus illum qui fedet in puppi, locum
nempe
fuum non mutare
:
determinationem ab immotis quibufdam cœli pun&is defumemus. Sed fi tandem coquia
i5
loci
gitemus, nulla ejufmodi
pun&a
verè
immota
in uni-
verfo reperiri,ut probabile effe infrà oftendetur 3 inde ,
3o
concludemus nullum effe permanentem ullius rei locum, nifi quatenus à cogitatione noftrâ determinatur. Differunt autem nomina loci & fpatii, quia locus magis expreffè defignat fitum quàm magnitudinem a.
Voir
t.
IX de
cette édition, p. 70, note a, de la traduction française.
XIV. In quo différant locus
& fpatium.
Principiorum Philosophle
48
&
40-41.
magis ad has attendimus, cùm loquimur de fpatio. Dicimus enim fréquenter unam rem in locum alterius fuccedere, quamvis non fed fit accuratè ejufdem magnitudinis, nec figurai; tune negamus illam idem fpatium occupare ac femper, cùm ille fitus mutatur, dicimus locum mutari, quamvis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cùmque dicimus rem efle in hoc loco, nihil aliud intelligimus, quàm illam obtinere hune fitum inter alias res; & cùm addimus ipfam implere hoc fpatium vel hune locum, intelligimus praeterea ipfam efle hujus deteraut figuram,
è contra
;
|
10
minatae magnitudinis ac figurae. XV. Quomodo locus exlernus pro fuperficie corporis ambientis
reâè fumatur.
Atque
ita
fpatium quidem femper fumimus pro ex-
tenfione in longum, latum
&profundum. Locum au-
tem aliquando confideramus ut internum,
&
aliquando ut
ipfi
rei,
quae in loco
eft,
i5
externum. Et quidem
internus idem plané eft quod fpatium
;
externus autem
fumi poteft pro fuperficie quae proximè ambit locatum.
Notandumque
eft,
per fuperficiem non hîc
intelligi
ullam corporis ambientis partem, fed folum termi-
num, qui médius eft inter ipfum corpus ambiens & id quod ambitur, quique nihil aliud eft quàm modus vel certè intelligi fuperficiem in communi, quae non fit pars unius corporis magis quàm alterius, fed eadem femper efle cenfeatur, cùm retinet eandem magnitudinem & figuram. Etfi enim omne corpus ambiens cum fuâ fuperficie mutetur, non ideô res quam ambit locum mutare exiftimatur, fi eundem intérim fitum fervet inter illa externa, quae tanquam immobilia fpedantur. Ut fi navim in unam partem à fluminis lapfu, & in contrariam à vento tam aequaliter impelli fuppona-
10
:
25
3o
Pars Secunda.
41-4*-
49
mus, ut fitum fuum inter ripas non mutet, facile aliquis credet ipfam manere in eodem loco, quamvis omnis fuperficies ambiens mutetur. Vacuum autem philofophico more fumptum, hoc in quo nulla plané fit fubftantia, dari non eft, manifejftum
poffe
eft,
non
fpatii,
ut detur
vacuum, fivc
in
quo
nulla plané fit res.
ab extenfione corporis. Nam cùm ex hoc folo quôd corpus fit extenfum in longum latum & profundum redè concludamus illud effe fubftantiam, quia omnino répugnât ut nihili idem etiam de fpatio quod vafit aliqua extenfio cuum fupponitur, eft concludendum quôd nempe,
vel loci interni,
différât
,
,
10
ex eo quôd extenfio
XVI.
Repugnare
,
,
:
cùm
in eo
fit
extenfio, neceffariô
etiam in ipfo
fit
fubftantia.
quidem exvulgi ufu, per nomen vacui non folemus fignificare locum vel fpatium in quo nulla plané fit res, fed tantummodo locum in quo nulla fit ex iis Et
rébus, quas in eo elfe debere cogitamus. Sic, quia urna
fada 20
eft
ad aquas continendas, vacua dicitur,
aëre tantùm
eft
aquis abundet,
fi
cùm
plena. Sic nihil eft in pifcinâ, licèt in eâ defint pifces. Sic inane eft navi-
gium, quod comparatum erat ad vehendas merces, fi folis arenis, quibus frangat impetus vend, fit onuftum. Sic denique inane eft fpatium, in 25
quo
nihil eft fenfi-
quamvis materiâ creatâ & per fe fubfiftente plénum fit quia non folemus confiderare, nifi eas res quae à fenfibus attinguntur. Atqui fi poftea, non attenden-
bile,
:
nomina vacui & nihili fit intelligendum, in fpatio quod vacuum effe diximus, non modo nihil fenfibile, fed omnino nullam rem contineri exiftimemus in eundem errorem incid^mus, ac fi ex eo quôd tes quid per
3o
:
Œuvres.
III.
7
XVII.
Vacuum
e v
vulgi ufu
non cxcludere omne corpus.
Principiorum Philosophie
$0
ufitatum
XVIII.
Quomodo emendandum fit prcejudicium de vacuo abfolutè fumpto.
fit
41-43.
quâ nihil eft nifi aër, ideô judicaremus aërem in eâ contentum
dicere urnam, in
vacuam effe, non effe rem fubfiftentem. Lapfique fumus ferè omnes à prima aetate in hune errorem, propterea quod, non advertentes ullam effe inter vas
&
corpus in eo contentum necelTariam con-
junétionem, non putavimus quicquam obftare, quo-
minus faltem Deus efficiat, ut corpus, quod vas aliquod replet, inde auferatur, & nullum aliud in ejus locum fuccedat. Jam autem, ut errorem illum emendemus, confiderare oportet nullam quidem effe connexionem inter vas & hoc vel illud corpus particulare |
quod
10
maximam, ac omnino figuram concavam & extenfio-
in eo continetur, fed effe
neceffariam, inter vafis
nem
fumptam, quae in eâ cavitate débet contineri. Adeô ut non magis repugnet nos concipere in génère
montem
fine valle,
quàm
i5
intelligere iftam cavitatem
abfque extenfione in eâ contenta, vel hanc extenfio-
nem abfque fubftantiâ quae fit extenfa quia, ut faepe didum eft, nihili nulla poteft effe extenfio. Ac proinde, Deus auferat omne corpus fi quaeratur quid fiet, :
20
fi
quod
&
nullum aliud in ablati locum venire permittat refpondendum eft, vafis latera fibi invicem hoc ipfo fore contigua. Cùm enim inter duo corpora nihil interjacet, neceffe eft ut fe in aliquo vafe continetur, :
mutuô tangant ac ;
ut inter ipfa nihil
:
fit
manifeftè répugnât ut diftent, five
diftantia,
& tamen
quia omnis diftantia
eft
ut
modus
ifta diftantia fit
extenfionis,
ideô fine fubftantiâ extenfâ effe non poteft XIX.
Ex
Poftquam
fie
Voir
t.
&
3 .
advertimus fubftantiae corporese na-
his ea confirmari, a.
IV, p. 329,
1.
25
6.
3o
.
Pars Secunda.
43-44-
turam
tantùm
in eo
5
quod
confiftere,
1
res extenfa;
fit
quœ de rarefaâione diâafunt.
ejufque extenfionem non effe diverfam ab eâ, quae fpa-
fieri
cognofcimus non poffe, ut aliqua ejus pars plus fpatii occupet
unâ
vice
tio
quantumvis inani
quàm
aliâ,
tribui folet
:
facile
ficque aliter raréfiât,
paullô antè explicato
3 ;
vel ut plus
fubftantiae corporeae, in vafe,
quàm modo
materiae, five
fit
cùm plumbo,
vel auro,
quantumvis gravi ac duro corpore plénum eft, quàm cùm aërem tantùm continet, vacuumque exiftimatur quia partium materiae quantitas non pendet
vel alio
IO
:
|
ab earum gravitate aut duritie, fed à folâ extenfione, quae femper in
eodem
Cognofcimus etiam five materiae i5
Cùm enim,
vafe eft aequalis. fieri
non
partes ex naturâ fuâ indivifibiles, exiftant.
fi
quae
fint,
neceffariô debeant effe extenfae,
quantumvis parvse fingantur, poffumus adhuc unamquamque ex ipfis in duas aut plures minores cogitatione dividere, ac proinde agnofcere effe divifibiles.
enim poffumus cogitatione dividere, quin hoc ipfo cognofcamus effe divifibile atque ideô, fi judicaremus id ipfum effe indivifibile, judicium noftrum Nihil
20
;
à cognitione diffentiret.
Quin etiam
fi
fingamus,
Deum
efficere voluiffe, ut aliqua materiae particula in alias
minores dividi non 25
vifibilis erit
poffit,
non tamen
illa
dicenda. Ut etenim effecerit
non
creaturis dividi poffe,
certè
fibi ipfi
propriè indi-
eam
à nullis
ejufdem
divi-
dende facultatem potuit adimere quia fieri plané non poteft, ut propriam fuam potentiam imminuat, quemadmodum fuprà notatum eft b Atque ideô, abfo:
.
a.
Art. vi ci-avant, p. 4?.
b.
Pars
I,
art. lx, p. 29,
1.
1
i-t3.
XX.
pofTe ut aliquse atomi,
Ex
his etiam
Jlrari, nullas
dari poffe.
démon atomoi
5
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
2
loquendo,
lutè
naturâ fuâ XXI. Item
mundum
illa divifibilis
44-45.
remanebit, quoniam ex
eft talis.
Cognofcimus
praeterea
hune mundum,
five fubftan-
ejfe in-
tiae
demnité extenfum.
corporese univerfitatem, nullos extenfionis fuae
nes habere a Ubicunque enim fines illos .
efle
fi-
fingamus,
femper ultra ipfos aliqua fpatia indefinitè extenfa non modo imaginamur, fed etiam verè imaginabilia, hoc ac proinde, etiam fubftaneft, realia efle percipimus tiam corpoream indefinitè extenfam in iis contineri. Quia, ut jam fufè oftenfum eft, idea ejus extenfionis, quam in fpatio qualicunque concipimus, eadem plane ;
cum
eft XXII. ejfe
materiam cœli
ideâ fubftantiœ corporese.
non aliam efle materiam cœli quàm terras atque omnino, fi mundi eflent infiniti, non pofle non illos omnes ex unâ & eâdem materiâ conftare nec proinde plures, fed unum |Hincque etiam
Item unam & eandem S-
terrœ ;} ac plures mundos ejje non pojfe.
10
colligi facile poteft, ;
i5
;
tantùm,
efle pofle
b :
quia perfpicuè intelligimus illam
materiam, cujus natura in eo folo
confiftit
quôd
fit
omnia omnino fpatia imaginabilia, in quibus alii ifti mundi efle deberent, jam occupare nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus. Materia itaque in toto univerfo una & eadem exiftit, utpote quas omnis per hoc unum tantùm agnofeitur, quôd fit extenfa. Omnefque proprietates, quas in eâ clarè percipimus, ad hoc unum reducuntur, quôd fit partibilis, & mobilis fecundùm partes, & proinde
fubftantia extenfa,
:
XXIII.
Omnem
materice variationem, five om-
nem
ejus
formarum
diverfitatem pendere
à motu.
capax illarum
omnium
afleétionum, quas ex ejus par-
tium motu fequi poffe percipimus. Partitio enim, quae fit
a. b.
folâ cogitatione, nihil mutât; fed Voir t. V, Ibidem.
p. 69.
omnis materice
20
i5
Pars Secunda.
45-46.
53
omnium ejus formarum diverfitas, penmotu. Quod paffim etiam à Philofophis videtur
variatio, five
det à
animadverfum, quia dixerunt naturam effe principium motûs & quietis. Tune enim per naturam intelfuiffe
lexerunt
id,
per quod res
omnes
corporeae taies eva-
dunt, quales ipfas effe experimur.
Motus autem
(feilicet localis,
alius fub cogitationem
meam
neque enim ullus
cadit a
;
nec ideô etiam
XXIV. Quid fit motus juxta vulgarem fenjum.
ullum alium in rerum naturâ fingendum puto), motus, 10
inquam, ut vulgô fumitur,
nihil aliud eft
quàm
aclio,
quâ corpus aliquod ex uno loco in alium migrât. Et ideirco,
quemadmodum fuprà monuimus b eandem rem eodem tempore
dici pofle
eadem etiam
i5
locum mutare
& non
mutare,
ita
&
non moveri. Ut qui portu, putat quidem fe fedet in navi, dum ea folvit è moveri, fi refpiciat ad littora eaque ut immota confideret; non autem, fi ad ipfamnavim, intercujus partes eundem femper fitum fervat. Quin etiam, quatenus vulgô putamus in omni motu eiïe adionem, in quiète verô ceflationem adionis, magis propriè tune dicitur dici poteft
moveri |
20
quiefeere
quàm
moveri, quia nullam in
fe
adionem
fentit.
Sed
fi
non tam ex
vulgi ufu,
confideremus quid per 25
qua
ei
motum
quàm
debeat
ex
rei veritate,
intelligi, ut ali-
determinata natura tribuatur dicere poflumus :
effe tranjlationem unius partis materiœ, five unius cor-
eorum corporum, quœ illud immédiate tanquam quiefeentia fpeéîantur, in viciniam
poris, ex viciniâ
contingunt
&
unum
aliorum. Ubi per a.
Cf. ci-avant, p. 33,
b. Ci-avant, p. 47,
1.
1.
corpus, five
28-3o, et p. 32,
9-10.
1.
7.
XXV. Quid fit motus propriè
unam partem ma-
umptus.
Principiorum Philosophle
54
omne quod
teriœ, intelligo id
46.-47-
fîmul transfertur;
etfi
rurfus hoc ipfum conftare poffit ex multis partibus,
quœ
habeant motus. Et dico
alios in fe
effe îranjlatio-
aétionem quae transfert, ut oflendam 3 non in movente, quia illum femper effe in mobili nem,
non vim
hsec
duo non
vel
,
fatis
duntaxat ejus
tem,
accuratè folent diftingui
modum, non rem aliquam
ficut figura eft
modus
rei figuratae,
;
ac effe
fubûften-
ac quies rei
quiefcentis. XXVI.
Non
plus aâionis re-
quiri ad
motum quàm
ad quietem.
Quippe notandum eft, magno nos, in hoc, praejudicio laborare, quôd plus adionis ad motum requiri arbitremur, quàm ad quietem. Hocque ideô nobis ab ineunte œtate perfuafimus, quôd corpus noflrum foleat moveri à noftrâ voluntate, cujus intimé confcii fumus, & quiefcere ex hoc folo quôd terrse adlr reat per gravitatem, cujus vim non fentimus. Et quidem quia ifta gravitas, aliœque plures caufae, à nobis verfse,
mus
motibus quos
refiftunt,
in
|
membris
noftris ciere volu-
putamus
opus effe ad motum ciendum, quàm ad illum fiftendum fumentes fcilicet adionem pro conatu illo, quo utimur ad membra noftra & illorum ope alia corpora permovenda. Quod five
majore
i5
non animad-
efficiuntque ut fatigemur,
majore atlione
10
vi
20
:
tamen pnejudicium facile exuemus, fi confideremus, non modo conatu nobis opus effe ad movenda corpora externa, fed fœpe etiam ad eorum motus fiftendos, cùm à gravitate aliâve caufâ non fifhintur. Ut, exempli gratiâ, non majori utimur aétione ad navigium in aquâ ftagnante quiefcens impellendum,
movetur, fubitô retinendum a.
Voir
t.
V, p. 384.
— Ibid.,
p.
38o,
:
1.
25
quàm ad idem, cùm
vel certè
non multô ma-
36, et p. 403,
1.
25 et 26.
3o
Pars Secunda.
47-48-
jori
demenda
hinc enim
;
&
gravitas,
efl
55
aquae ab eo fublevatse
ejufdem lentor a à quibus paulatim
fifti
,
poflet.
Cùm 5
autem hîc non agatur de
telligitur efle in
illâ
movente, vel in eo qui
Motum €
motum
fiftit,
fed de folâ tranflatione, ac tranflationis abfentiâ five
quiète
dos corporis moti.
eft
motum efle fe habere, cùm transfertur, & alio, cùm non transferts five cùm quiefcit adeô ut motus & quies nihil aliud in eo fint, quàm duo diverfi modi. :
Addidi praeterea, tranilationem
porum contiguorum in ex uno loco in alium i5
quietem effe tantùm diverfos mo-
hanc tranflationem extra cornon pofle, atque hoc corpus alio modo
manifeftum
:
pus 10
XXVII.
a&ione, quae in-
acceptio varia
cùm
per
ex viciniâ cor-
viciniam aliorum, :
non autem b
quia, ut fuprà explicui
intelligimus
eam
loci
,
ac pendet à noftrâ cogitatione
eft,
motum
fieri
:
XXVIII.
Motum
propriè Jum-
tum non
referri, nifi
ad corpora contigua ejus quoi movetur.
fed
tranflationem quae
ex viciniâ corporum contiguorum, quoniam una tantùm corpora eodem temporis momento ejufdem fit
mobilis contigua'ef|fe poffunt, non poffumus 20
plures motus
bili
eodem tempore
ifti
mo-
unum
tribuere, fed
tantùm.
Addidi denique, tranflationem illam fieri ex viciniâ, non quorumlibet corporum contiguorum, fed eorum duntaxat, quœ tanquam quiefcentia fpeélantur. a5
Ipfa
enim
tranflatio eft reciproca,
nec poteft
inteliigi
C quin corpus AB transferri ex viciniâ corporis CD fimul etiam intelligatur corpus CD transferri ex viciniâ corporis AB ac plané eadem vis & aftio requi,
:
a.
Voir
b. Art.
c.
Voir
t. V, p. i68et384x à art. xvi ci-avant, p. 45-48.
t.
V, p.
3 12,
1.
i5, et p. 345,
I.
22.
XXIX. Nec re/erri nifi ad ea corpora contigua, qux tanquam quiefcentia fpeâantur.
Principiorum Philosophle
$6
48-49-
unâ parte atque ex altéra. Quapropter fi omnino propriam, & non ad aliud relatam, naturam motui tribuere vellemus, cùm duo corpora contigua unum in unam, aliud in aliam partem transferuntur, ficque à fe mutuô feparantur, tantundem motûs in uno quàm in altero effe,diceremus. Sed hoc à communi loquendi ufu nimium abhorreret cùm enim affueti fimus ftare in terra, eamque ut quiefcentem confiderare, quamvis aliquas ejus partes, aliis minoribus corporibus contiguas, ab eorum viciniâ tranfferri videamus, non tamen ipfam ideô moveri puritur ex
:
10
tamus. XXX. Cur ex duobus corporibus contiguis quœ feparantur ab invicem, unum potiùs quant aliud moveri dicatur.
Hujufque
quôd motus
intel-
quod movetur, nec
pofîit
rei praecipua ratio eft,
ligatur effe totius corporis
ob tranflationem quarundam ejus partium ex viciniâ minorum corporum quibus contiguae funt quoniam fsepe plures ejufmodi ita intelligi effe totius terrse,
i5
:
tranflationes, fibi
mutuô
contrarias, in ipfâ licet ad-
Ut
vertere. terra,
&
fi
corpus E F
GH
fupra ipfam eodem tem-
verfus F,
AB transferatur ab E ac CD ab H verfus G,
quamvis
hoc ipfo partes
pore corpus
corpori
AB
tranflationem,
a&io
quàm
in iis
contiguae à
ligimus terram moveri à
dente verfus Orientem ejus partes corpori
effe
in corpore
,
CD
B
20
|
transferantur, alterius naturae
fit
B
terrse
verfus
neque minor
A
vel
25
debeat, ad illam
AB
:
non ideô
intel-
verfus A, five ab Occi-
quia pari ratione ob id quôd contiguae transferantur à
verfus D, intelligendum effet
eam etiam
C
in aliam par-
3o
Pars Secunda.
49-5o.
57
tem moveri, nempe ab Oriente in Occidentem quae duo inter fe pugnant. Ita ergo, ne nimium à communi ufu loquendi recedamus, non hîc dicemus terram mo;
veri, fed fola
AB & CD
corpora
Sed intérim recordabimur,
id
ita
de reliquis.
omne quod
reale eft ac
;
atque
politivum in corporibus quse moventur, propter quod
moveri dicuntur, reperiri etiam in aliis ipforum con3 tiguis, quae tamen ut quiefcentia tantùm fpedantur Etfi autem unumquodque corpus habeat tantùm .
10
unum motum corporibus
fibi
i5
20
tamen etiam
participare
intelligitur,
innumeris,
proprium, quoniam ab unis tantùm contiguis & quiefcentibus recedere
fibi
fi
nempe
fit
XXXI. Quomodo in eodem corpore innumeri diverfi motus effe pojfint.
poteft ex aliis
pars aliorum corporum alios
motus habentium. Ut, fi quis ambulans in navi horologium in perâ geftet, ejus horologii rotulae unico tantùm motu fibi proprio movebuntur, fed participabunt etiam ex alio, quatenus, adjundae homini ambulanti, unam cum illo materiae partem component, & ex alio quatenus erunt adjundae navigio in mari fluduanti, & ex alio quatenus adjundae ipfi mari, & denique alio quatenus adjundae
Omnefque
ipfi terrse,
fi
quidem tota terra mo-
motus rêvera erunt in rotulis iftis; fed quia non facile tam multi fimul intelligi, nec etiam omnes agnofci poiïunt, fufficiet unicum illum,
veatur.
hi
|
25
qui proprius
Ac qui
ei
eft
cujufque corporis, in ipfo confiderare.
unicus cujufque corporis motus,
praeterea
ille
proprius
eft, inftar
plurium poteft confiderari
cùm in rôtis curruum duos diverfos diftinguimus, unum fcilicet circularem circa ipfarum axem, & alium redum fecundùm longitudinem viae per quam ferunut,
îo
:
a.
Voir
t.
V, p. 70, p. 385,
Œuvres.
III.
et p.
403,
1.
25.
8
XXXII. Quomodo etiam motus proprièfumptus, qui in quoque corpore unicus eft, pro pluribus fumi pojjit.
.
Principiorum Philosophie
$8 tur.
Sed quôd ideo
taies
motus non
fint
5o-5i.
rêvera diftin-
quôd unumquodque pundum corporis quod movetur, unam tantùm aliquam lineam defcribat. Nec refert, quôd ifta linea fa?pe fit valde di, patet ex eo,
contorta a videatur
,
:
&
ideo à pluribus diverfis motibus genita
quia poflumus imaginari,
eodem modo
quamcunque lineam, etiam redam,
omnium verfis
fimplioiffima
motibus ortam
effe.
ex inânitis
Ut
fi
linea
di-
AB
CD, & eodem tempore
feratur verfus
pundum A AD, quam
eft,
quse
feratur verfus B, linea
10
reda
hoc pundum A defcribet, non minus pendebit à duobus motibus redis, ab A in
B & ab AB in CD, quàm linea curva, quae à quovis rotœ pundo defcribitur, pendet à motu redo & circulari. Ac proinde, quamvis faepe utile fit unum motum in plures partes hoc pado diftinguere, ad faciliorem tamen loquendo, unus tantùm in unoquoque corpore eft numerandus. Ex hoc autem quôd fuprà fuerit animadverfum b loca omnia corporibus plena effe, femperque eafdem
i5
ejus perceptionem, abfolutè XXXIII. in omni motu
Quomodo
integer circulus cor-
porumjimul moveatur.
20
,
materiae partes œqualibus
locis
nullum corpus moveri poffe
nifi
licet
coœquari, fequitur
per circulum,
ut aliud aliquod| corpus ex loco
quem
ita fci-
ingreditur
hocque rurfus aliud, & aliud, ufque ad ultimum, quod in locum à primo derelidum, eodem temporis momento quo derelidus eft, ingrediatur. Hocque facile intelligimus in circulo perfedo, quia videmus nullum vacuum, nullamque rarefadionem aut conexpellat,
a.
Voir
t.
V, p. 168.
b. Art. xviii et xix, p.
5o
et 5
1
25
Pars Secunda.
5i-52.
59
denfationem requin, ut pars circuli Amoveaturverfus B, modo eodem tempore pars B moveatur verfus C,
Cverfus D, ac D verfus A. Sed idem intelligi etiam poteft in circulo non perfedo, & quantumlibet irregulari, vertatur,
modo
omnes
quo pacto
locorum insequalitates
motuum
quali 10
fint
ad-
inse-
celeritate pof-
compenfari. Sic tota ma-
EFGH
contenta in fpatio
teria
circulariter moveri
poteft abfque ullâ condenfatione vel vacuo,
tempore ejus pars quse
eft ver-
fus E, tranfire verfus G, ac i5
za.
quse eft verfus G, tranfire verfus E
:
modo tantùm,
fpatium in
G
ut
fupponitur eue
quadruplo latius quàm in ac duplô 20
& eodem
quàm
in F
&
H,
E, ita
etiam quadruplo celeriùs mo-
G, ac duplo celeriùs quàm in F vel H atque ita reli|quis omnibus in locis motûs celeritas anguftiam loci compenfet. Hoc enim pacio, in quovis determinato tempore, tantundem materiae veatur in E
quàm
in
;
25
per
unam
iftius circuli
partem,
quàm
per alteram
tranfibit.
Fatendum tamen eft in motu ifto aliquid reperiri, quod mens quidem noftra percipit effe verum, fed tamen, quo pado fiât, non comprehendit nempe diviiîonem quarundam particularum materiae in infinitum,
xxxiv. Hinc fequi divifionem materiœ
:
3o
tas,
atque
in tôt partes, ut
nullam cogi-
indefini-
quamvis eœ nobis
fini incomprehenjibi' les.
fïve indefinitam,
in particu-
las rêvera
6o
Principiorum Philosophie
5a-53.
tam exiguam, quin intelligamus ipfam in alias adhuc minores reipfa efle divifam. Fieri enim non poteft, ut materia quae jam implet fpatium G, fucceffivè impleat omnia fpatia tatione determinare poffimus
innumeris gradibus minora, quae funt inter
G & E, nifi
aliqua ejus pars ad innumerabiles illorum fpatiorum
menfuras figuram fuam accommodet
:
quod ut
fiât,
omnes imaginabiles ejus particulas, quae funt rêvera innumerae, à fe mutuô aliquantulum reneceffe eft
moveri, fio eft
XXXV. Quomodo fiât ifia divifio, & qubd non fit dubitandum quin fiât, etfi non comprehendatur.
&
talis
quantulacunque remotio vera
divi-
.
Notandum autem me hîc non
loqui de totâ materiâ,
Quamvis enim fup-
fed tantùm de aliquâ ejus parte. i
ponamus duas aut
rr
•
G r*
'
très ejus partes elle in
tantae
itemque etiam plu-
latitudinis quantae eft fpatium E,
res alias minores, quae
maneant
nus
moveri circulariter verfus
intelligi poteft eas
modo quaedam
aliae ipfis
dolijbet infledant,
figuras fuas
iftis
10
a
admiftae
indivifae
fint,
:
non
ita
nihilomi-
quae fe
& figuras fuas fie mutent,
iS
E,
quomo-
ut junétae
mutantibus, fed folam cele-
20
accommodantibus, omnes angulos quos iftae aliae non occupabunt, accuratè compleant. Et quamvis, quomodo fiât ritatem motûs ad rationem loci occupandi
indefinita ifta divifio, cogitatione
comprehendere ne-
queamus, non ideô tamen debemus dubitare quin fiât
:
quia clarè percipimus illam neceffariô fequi ex
naturâ materiae nobis evidentifîimè cognitâ, percipi-
mufque etiam eam
elfe
de génère eorum quae à mente
noftrâ, utpote finitâ, capi a.
Voir
t.
V, p. 70, p. 242,
b. Ibid.> p. 242,
1.
21.
1.
non pofTunt b
21, et p. 274,
1.
4.
.
25
Pars Secunda.
53-54.
61
Motûs naturâ fie animadverfâ, confiderare oportet primo feilicet uniejus caufam, eamque duplicem :
verfalem
&
primariam, quse
nium motuum qui funt cularem, à quâ
fit
in
eft
caufa generalis
mundo
;
om-
ac deinde parti-
ut fingulae materiae partes motus,
quos priùs non habuerunt, acquirant. Et generalem quod attinet, manifeflum mihi videtur illam non aliam efle,
10
quàm Deum ipfum,
qui materiam fimul
cum
motu & quiète in principio creavit, jamque, per folum fuum concurfum ordinarium, tantundem motûs & quietis in eâ totâ quantum tune pofuit confervat. Nam quamvis ille motus nihil aliud fit in materiâ motâ quàm ejus modus certam tamen & determinatam habet quantitatem, quam facile intelligimus eandem :
i5
femper
in totâ
rerum univerfitate
efle pofle,
quamvis
in fingulis ejus partibus mutetur. Ita feilicet ut pute-
20
mus, cùm una pars materise duplô celeriùs movetur quàm altéra, & hsec altéra duplô major eft quàm prior, tantundem motûs efle in minore quàm in majore; ac quantô motus unius partis lentior fit, tantô motum alicujus alterius ipfi sequalis
fieri
celeriorem. Intelli-
gimus etiam perfeétionem efle in Deo, non folûm quôd in fe ipfo fit immutabilis, fed etiam quod modo quàm maxime conftanti & immutabili operetur adeô |
:
25
ut, iis
mutationibus exceptis, quas evidens experientia
quafque fine ullâ percipimus aut credimus,
vel divina revelatio certas reddit, in creatore
mutatione
fieri
nullas alias in ejus operibus fupponere debeamus, ne
qua inde inconftantia 3o
quàm maxime
in ipfo arguatur.
rationi efle
29 qua] quae (i"édit.).
Unde
fequitur
confentaneum, ut putemus
xxxvi.
Deum
effe
primariam
motûs caufam
:
&
eandem femper motûs
quantitatem
in
univerfo confervare.
Principiorum Philosophie
62
54-55.
ex hoc folo, quod Deus diverfimodè moverit partes
jamque totam iflam materiam confervet eodem plané modo eâdemque ratione quà priùs creavit, eum etiam tantundem motus in ipfà femper confervare a Atque ex hac eâdem immutabilitate Dei, regulae quaedam five leges naturse cognofci poflunt, quse funt materice,
cùm primùm
illas
creavit,
.
XXXVII. Prima lex naturœ quoi unaquwque
:
res,
quantum in Je eji, femper in eodem fiatu perfeveret ; ficque quodfemel movetur, femper moveri perçât.
caufse fecundariœ ac particulares diverforum
quos
in fingulis corporibus advertimus.
motuum,
Harum prima
unamquamque rem, quatenus eft fimplex & indivifa, manere, quantum in fe eft, in eodem femper ftatu, nec unquam mutari niû à caufis externis. Ita, li pars eft,
aliqua materiae
fit
10
quadrata, facile nobis perfuademus
manfuram effe quadratam, nifi quid aliunde adveniat quod ejus figuram mutet. Si quiefcat, non credimus illam unquam incepturam moveri, nifi ab aliquâ caufà ad id impellatur. Nec ulla major ratio eft, û moveatur, cur putemus ipfam unquam fuâ fponte, & à nullo alio impeditam, motum illuir. fuum efte intermiffuram. Atque ideô concludendum eft, id quod movetur, quantum in fe eft, femper moveri. Sed
illam perpétué
quia hîc verfamur circa terram, cujus conftitutio eft,
tur,
20
talis
motus omnes qui propè illam fiunt, |brevi fiftan& fsepe ob caufas quœ fenfus noftros latent ideô
ut
:
ab ineunte
setate
fœpe judicavimus eos motus, qui
fie
à caufis nobis ignotis fiftebantur, fuâ fponte deûnere.
Jamque proclives fumus ad illud de omnibus exiftimandum, quod videmur in multis effe expeiti nempe :
6 immutabilitate] immobilitatte a.
i5
Voir
t.
V, p. 385.
(sic,
1"
édit.).
25
Pars Secunda.
55-56.
illos
ex naturâ fuâ ceflare,
Ouod profe&ô tur
:
5
tendere ad quietem.
quàm-maximè adverfacontraria, nihilque ad fuum
legibus naturae
quies enim motui
contrarium,
five
6;
eft
ad deftruclionem
five
fui ipfius,
ex pro-
pria naturâ ferri poteft. Et verô quotidiana experientia, in
iis
quse projiciun-
regulam noftram omnino confirmât. Neque enim alia ratio eft, cur proje&a perfeverent aliquandiu in motu, poftquam à manu jaciente feparata funt, quàm quia femel mota pergunt moveri, donec ab obviis corporibus retardentur. Et manifeftum eft, ipfa folere ab
XXXVIII.
De motu projeâorum.
tur,
io
aëre, aliifve quibuflibet fluidis corporibus in quibus
moventur, paulatim retardari, atque ideô motum ipforum diu durare non pofle. Aërem enim motibus alioi5
rum corporum periri,
fi
refiflere, ipfo
fenfu tactûs pofiumus ex-
ipfum percutiamus; idemque volatus
flabello
avium confirmât.
non motibus proje&orum
Et nullus alius eft liquor, qui
manifeftiùs adhuc,
quàm
aër,
refiftat. 20
unamquamque partem matefpedatam, non tendere unquam ut fecun-
Altéra lex naturse riae,
feorfim
eft
:
dùm ullas lineas obliquas modo fecundùm redas; defleclere propter a
pergat moveri, fed tantumetfi
multae fsepe
cogantur
occurfum aliarum, atque, ut paulè
motu
quodammodo
2 5
antè diétum
3o
omni materiâ fimul motâ. Caufa hujus regulse eadem eft quse prae|cedentis, nempe immutabilitas & fimplicitas operationis, per quam Deus motum in materiâ confervat. Neque enim illum confervat, nifi prsecifè qualis eft eo ipfo temporis momento quo
eft
circulus, ex
a.
Art. xxxih, p. 58.
,
in quolibet
fiât
XXXIX. Altéra lex naturae: qubd omnis motus ex Je ipfo
fit
reâus;
S
ideà quce circulariter
moventur, tendere femperut recédant à centro circuit defcribunt.
quem
Principiorum Philosophie.
64
56-5 7
.
confervat, nullâ habita rationeejus qui forte fuitpaulô antè.
Ac quamvis
feftum tamen
eft
nullus motus
omne
id
fiât in inftanti,
quod movetur,
inftantibus quse poffunt defignari
dum
mani-
in fingulis
movetur, de-
terminatum effe ad motum fuum continuandum verfus aliquam partem, fecundùm lineam redam, non autem unquam fecundùm ullam lineam curvam. Ut, exempli caufâ, lapis A, in fundâ EA per circulum
ABF
rota-
tus, eo inftanti,
pundo
eft in
10
quo
A, de-
terminatus quidem eft
motum verfus aliquam partem, nempe ad
fecundùm lineam
dam
re-
C, ita ut linea reda
verfus
fcilicet
AC
fit
tangens cir-
Non autem fingi determinatum eue ad ullum motum culi.
poteft
illum
.5
20
enim priùs venerit ex L ad A per lineam curvam, nihil tamen iftius curvitatis intelligi poteft in eo remanere, dum eft in pundo A. Hocque
curvum
:
etfi
etiam experientiâ confirmatur, quia
fi
|
tune è fundâ
25
non perget moveri verfus B, fed verfus C. Ex quo fequitur, omne corpus quod circulariter egrediatur,
movetur, perpetuô tendere ut recédât à centro circuli
quem
in lapide,
deferibit.
dum
confideratione
Ut
ipfo
manûs
fenfu experimur
illum fundâ circumagimus. Et quia
iftâ in
fequentibus faepe utemur,
dili-
3o
Pars Secunda.
5 7 -58.
genter
erit
65
advertenda, fufiufque infrà exponetur
Tertia lex naturae haec
eft
:
3 .
ubi corpus quod move-
XL.
minorem habeat vim ad pergendura fecundùm lineam re&am, quàm hoc alterum ad
Tertia lex : quod unum corpus, alteri fortiori occurrendo, nihil amittat de fuo motu;
&
occurrendo verô minus forti, tantum
tur alteri occurrit,
fi
refiflendum, tune defleétitur in aliam partem,
ei
motum fuum
retinendo folam motûs determinationem
amittat,
quantum
in
illud transfert.
majorem, tune alterum corpus fecum movet, ac quantum ei dat de fuo motu, tantundem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora projeta, cùm in aliud durum corpus impingunt, non ideô à motu ceflare, fed verfus contrariam partem refledi amittit; fiverô habeat
10
;
i5
cùm occurrunt corpori molli, motum omnem fuum tranfmittunt,
contra verô,
quia facile
in illud
ideô ftatim
ad quietem reduci. Atque omnes caufae particulares mutationum, quse corporibus accidunt, in hac tertia lege continentur, faltem eae quae ipfse corporeae funt
;
an enim, & qualem, mentes humanae vel Angelicse vim habeant corpora movendi, non jam inquirimus, fed ad traétationem de homine refervamus b .
20
Demonftratur autem prior pars hujus
ex eo
legis,
fpedatum & ipfius determinationem verfus certam partem, quâ fit ut ifla determinatio pofîit mutari, motu integro rémaquod
differentia
inter
motum
didum
in fe
unaquaeque res, non compofita, fed fimplex, qualis eft motus, femper nente.
25
Cùm
fit
enim, ut antè
eft,
quamdiu à nullâ caufâ externâ deftruitur & in occurfu duri corporis, appareat quidem caufa quse impediat, ne motus alterius corporis, cui occurnon rit, maneat determinatus verfus eandem partem elfe perfeve|ret, ;
;
a.
Ci-après, partie III,
b. Cf. art.
11
art. lvii et lviii.
ci-avant, p. 41, note c.
Œuvres.
III.
9
XLI. Probatio prior is partis hujus regutœ.
66
Principiorum Philosophie
58-5 9
.
autem ulla, quœ motum ipfum tollat vel minuat, quia motus motui non eft contrarius hinc fequitur illum idcirco minui non debere. :
XLII. Probatio po/lerioris partis.
Demonftratur etiam pars altéra ex immutabilitate operationis Dei, mundum eàdem aétione, quâ olim creavit, continué
corporibus
fint
jam confervantis.
plena,
&
Cùm
5
enim omnia
nihilominus uniufcujufque
corporis motus tendat in lineam redam, perfpicuum eft
Deum
ab
initio,
mundum creando, non modo diver-
fas ejus partes diverfimodè moviiïe, fed fimul etiam
10
motufque fuos in adeô ut jam, ipfum confervando
effechTe, ut unae alias impellerent illas
transferrent
:
eâdem adione, ac cum iifdem legibus cum quibus creavit, motum, non iifdem materiae partibus femper infixum, fed ex unis in alias prout fibi mutuô occur-
i5
runt tranfeuntem, confervet. Sicque haec ipfa crea-
XLIII.
In quo conjijlat vis cujufque corporis ad
agendum dum.
vel refiften-
turarum continua mutatio immutabilitatis Dei eft argumentum. Hîc verô diligenter advertendum eft, in quo confiftat vis cujufque corporis ad agendum in aliud, vel ad adioni alterius refiftendum nempe in hoc uno, quôd unaquseque res tendat, quantum in fe eft, ad permanendum in eodem ftatu in quo eft, juxta legem primo loco pofitam a Hinc enim id quod alteri conjundum eft, vim habet nonnullam, ad impediendum ne difjungatur; id quod difjundum eft, ad manendum difjundum id quod quiefcit, ad perfeverandum in fuâ quiète, atque ex confequenti ad refiftendum iis omnibus quce illam poffunt mutare; id quod mo|vetur, ad perfeverandum in fuo motu, hoc eft, in motu ejufdem
20
:
.
2J
;
a.
Art. xxxvn ci-avant,
p.
62.
3o
Pars Secunda.
s 9.
& verfus
eandem partem. Vifque illa débet seftimari tum à magnitudine corporis in quo eft, & fuperficiei fecundùm quam iflud corpus ab alio difjungitur; tum à celeritate motus, ac naturâ & contrarietate modi, quo diverfa corpora fibi mutuô occeleritatis
5
67
currunt.
Atque notandum aequè veloci nullo
10
ùnum motum
eft,
modo
effe
Motum
contrarium, fed propriè
tantùm duplicem hîc inveniri contrarietatem. inter motum & quietem, vel etiam inter motûs tatem
&
tarditatem, quatenus fcilicet
XL1V.
motui
alteri
Unam celeri-
non effe motui contrarium, fed quieti ; & determinationem in unam partem,
determinationi in partem oppofitam.
tarditas de
ifta
Alteram inter determinationem motûs verfus aliquam partem, & occurfum corporis in illâ parte quiefcentis vel aliter moti atque quietis naturâ participât.
;
i5
pro ratione partis in
quam
movetur, hsec contrarietas
corpus
eft
alteri
occurrens
major vel minor.
Ex quibus ut poffimus determinare, quo pa&o fingula corpora motus fuos augeant vel minuant, vel in alias partes 20
fus
:
convenant, ob aliorum corporum occur-
quantum in virium, ûve ad movendum, five ad mo-
oportet tantùm calculo fubducere,
unoquoque
fit
tui refiftendum; ac
quod valentius cile calculo 2 5
mutuô
eft, fortiri
fuum effedum. Hocque
fa-
duo tantùm corpora
fibi
fubduci pofTet,
li
occurrerent, eaque e fient perfeftè dura,
omnibus
reliquis aliis
pro certo ftatuere, illud femper,
fie divifa,
ut
eorum motus
Voir
t.
IV, p. i85,l. 5; p. 187,
françr ise
—
Voir aussi 405, 1. 6. des Principes, et p. 327.
p. 168, et p.
1.
12-17;
et P-
IX,
89
t.
p.
à
à nullis
circumjacentibus impedirentur nec juvarentur
ea enim régulas fequentes obfervarent a.
&
;
3 .
396,1. 5-io. et suiv.
de
— TomeV.
la
traduction
XLV. Quomodo
pojfit
deter-
minari, quantum eu jufque corporis motus mutetur propter
aliorum corporum occurfum ; idque per egulas fequentes.
Principiorum Philosophie
68 xlvi. Prima
Primo,
fi
duo
&
sequalia,
illa
corpora, puta
cùm
tram
&C
amiffâ xlvii.
& C
finiftrâ verfus
|
illi
à in
d extram,
fibi
verfus finiflram, nullâ parte fuae celeritatis
3 .
Secundo,
fi
B
effet tantillô
tune folum
pofitis ut priùs,
Tcrtia.
B quidem
mutuô occurrerent, reflepoflea pergerent moveri, B verfus dex-
Secunda.
xLvm.
effent plané
dextrâ verfus finiflram,
direétum à
&
& C,
aequè velociter moverentur,
^ derentur,
B
59-60.
C
majus quàm C, reflefteretur,
cseteris
& utrum-
«o
que verfus finiflram eâdem celeritate moveretur. Tertio, fi mole effent œqualia, fed B tantillô celeriùs moveretur quàm C, non tantùm ambo pergerent moveri verfus finiflram, fed etiam transferretur ex B
C média pars
in
tur
:
&
B,
hoc
efl,
fi
quâ hoc ab
celeritatis
fuiffent priùs fex
illo
excedere-
i5
gradus celeritatis in
mutuum occurfum finiflram, cum quinque
quatuor tantùm in C, pofl
unumquodque
tenderet verfus
gradibus celeritatis. xlix. Quarta.
Quarto,
fi
corpus
C plané quiefeeret,
effetque paulô
20
majus quàm B, quâcunque cum celeritate B moveretur verfus C, nunquam ipfum C moveret; fed ab eo repelleretur in contrariam partem quia corpus quiefcens magisrefiflit magnae celeritati quàm parvae, idque :
pro ratione exceffûs unius fupra alteram;
femper major effet ad impellendum b
vis in
C
a.
Voir
b.
Tome
t.
ideirco
ad refiflendum, quàm in B
.
9 majus] major (/"
&
édit.).
V, p. 291, 1. 22-27. IV, p. i83,l. u, et p. 186,
1.
t,
25
Pars Secunda.
Quintô,
corpus quiefcens
fi
tûnc, quantumvis tardé
fecum moveret, partem
B
C
69
effet
verfus
C
minus quàm B,
L
-
moveretur, illud
lcilicet fui
motûs
ei
talem
ambo poftea aequè celeriter moverennempe, fi B effet duplo majus quàm C, transferret
transferendo, ut 5
tur
:
tertiam partem fui motûs, quia una
ipfi
illa tertia
pars
moveret corpus C, quàm duae aliae refiduae corpus B duplo majus. Et ita, poflquam B ipfi C occurriffet, unâ tertiâ parte tardiùs moveretur quàm priùs, hoc eft, tantundem temporis requireret, ut mo-
tam
celeriter
|
10
duorum pedum, quàm priùs ut moveretur per fpatium trium. Eodem modo, fi B effet triplo majus quàm C, transferret ipfi quartam partem
veretur per fpatium
i5
& fie
motûs;
fui
Sexto,
fi
impelleretur, :
caeteris
corpus
aequale corpori
repelleret
de
&
B
.
quiefcens effet accuratifiimè
verfus illud moto, partim ab ipfo
L Sexta.
partim ipfum in contrariam partem
nempe,
fi
gradibus celeritatis, ao
C
8
C cum quatuor communicaret ipfi C unum graB
veniret verfus
dum, & cum tribus refiduis refle&eretur verfus partem adverfam b Denique, fi B & C verfus eandem partem moverentur, C quidem tardiùs, B autem illud infequens celeriùs, ita ut ipfum tandem attingeret, effetque C majus quàm B, fed exceffus celeritatis in B effet major, quàm exceffus magnitudinis in C tune B transferret tantum de fuo motu in C, ut ambo poftea aequè celeriter & in eafdem partes moverentur. Si autem è contra exceffus celeritatis in B minor effet, quàm exceffus magnitu.
25
:
a.
b.
Tome IV, Ibidem.
p. 186,
1.
1.
LH Septima.
jo
Principiorum Philosophie
dinis in C,
B
in
61-62.
&
contrariam partem refleéteretur,
motum omnem fuum
Atque hi exceffus ita computantur fi C effet duplo majus quàm B, & B non moveretur duplo celeriùs quàm C, ipfum non pelleret, fed in contrariam partem refleéteretur; fi verô magis quàm duplo celeriùs moveretur, ipfum pelleret. Nempe, fi C haberet tantùm duos gradus celeritatis, & B haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui tranflati in C unum tantùm gradum efficerent, quia C eft duplo majus quàm B quo fieret ut duo corpora B & C cum tribus gradibus celeritatis poftea moverentur & ita de caeteris eft judicandum. Nec ifta egent retineret.
:
:
5
10
j
;
probatione, quia per fe funt manifefta. LIIL
Harum regularum ufumejfedifficiiem, e
q
un°mq uodque 1
*"
'cor-
^ m "'
tangator"
Sed quia nulla in mundo corpora effe poffunt à re...... liqu omnibus ita divila, & nulla circa nos elle lolent .
..
.
..
r
rr
.
plané dura, ideô multô
determinandum quantum cujufque corporis motus ob aliorum occurfum mutetur. Simul enim habenda eft ratio eorum omnium, quae illudcircumquaque con-
quantum ad hoc, valde
ideô diverfitas in quo confiftat, hîc Qu*
fint corpora
ra,
quxjtuida.
du-
i5
difficiliùs iniri poteft calculus,
diverfos ha-
bent effeétus, prout funt dura vel fluida -
t
a(*
tingunt, eaque,
LIV
/•
is
Nempe, r ,
-
-
'
fenfu tefte,
quorum
quaerendum.
non aliam agnofcimus, quàm ° l .
.
eft
:
20
'.
.
.
£)uod rluidorum partes facile recédant ex locis luis,
atque ideô manibus noftris verfus
illa fe
moventibus
25
non refiftant; contra autem durorum partes ita fibi mutuô cohœreant, ut non fine vi, quae fufficiat ad iftam illorum cohaerentiam fuperandam, fejungi poflint. Et ulteriùs inveftigantes qui fiât ut qua)dam corpora fine ullâ difficultate loca fua corporibus aliis relinquant, alia
non item
:
facile
advertimus ea quae jam funt
3o
Pars Secunda.
6a-63.
71
motu, non impedire ne loca quae fponte deferunt ab aliis occupentur; fed ea quse quiefcunt, non in
fine aliquâ vi
ex locis fuis extrudi poffe.
Unde
licet
colligere, corpora divifa in multas exiguas particulas, 5
mutuô diverfis agitatas, effe fluida; ea quorum omnes particulae juxta fe mutuô quief-
motibus à verô,
fe
cunt, effe dura.
io
Neque profedô ullum glutinum poffumus excogitare, quod particulas durorum corporum firmiùs inter fe conjungat, quàm ipfarum quies. Quid enim effe poffet glutinum iflud
ticule
iftae
?
Non fubftantia
ûnt fubftantiae, nulla ratio
:
quia,
eft
cùm
LV.
Durorum
partes nullo alio glutino fimul jungi, quàm earum quiète.
par-
cur per aliam
quàm per fe ipfas jungerentur. Non etiam eft modus ullus diverfus à quiète nullus enim alius magis adverfari poteft motui, per quem iftae particulae feparentur, quàm ipfarum quies. Atque fubftantiam potiùs
|
:
i5
praeter fubftantias
& earum
modos, nullum aliud ge-
a
nus rerum agnofcimus Quantum autem ad fluida, etû fenfu non advertamus ipforum particulas moveri, quia funt nimis exi.
20
tamen ex effedibus id colligitur, praecipuè in aëre & aquâ, ex eo quôd alia multa corpora corrumpant. Neque enim adio ulla corporea, qualis ifta corruptio eft, fine motu locali effe poteft; & caufœ ipforum motûs infrà dicentur b Sed in eo eft difficultas, quôd iftae fluidorum particulae non poflint omnes eodem tempore in unamquamque partem ferri quod tamen requiri videtur, ut non impediant motum corguae, facile
25
.
;
porum ex a.
b.
quâlibet parte venientium,
Voir t. V, Pars III,
p. 385. art.
xlix, l et
u.
quemadmodum
LVI.
Fluidorum particulas œquali vi verjus omnes partes moveri. Et corpusdurum injluido exijlens, à minimâ vi pojfe determinari ad motum.
Principiorum Philosophie
ji
.
eum non impedire. Nam fi, exempli corpus durum B moveatur verfus C, ac quaedam ex partibus fluidi in-
videmus caufâ,
63-6 4
illas
termedii
D
trarium à
motum
ferantur in con-
C
verfus B, hae
5
non juvabunt, fed contra magis impedient,
motu. Quae
fine
ejus
quàm
difiicultas ut folvatur,
fi
plané efTent
recordandum
non motum, fed quietem efle motui contrariam & motûs determinationem verfus unam partem efle coneft,
;
10
trariam ejufdem determinationi verfus partem oppo-
itemque omne id quod movetur, tendere femper ut pergat moveri fecundùm lineam reftam b Ex his enim patet primo, corpus durum B, dum quiefcit, magis opponi, fuâ illâ quiète, fitam, ut
jam di&um
efl
a
;
:
.
i5
|
motibus particularum corporis fluidi D fimul fpeftatis, quàm iifdem opponeretur fuo motu, fi moveretur. Ac deinde, quantum ad determinationem, verum qui-
dem
eft tôt efle
C verfus B
ex particulis ipfius D, quae moventur
20
quot funt quae moventur in contrarium quippe eaedem funt quae, venientes à C, impingunt in
à
:
,
fuperficiem corporis B, ac deinde retorquentur verfus C. Et
quidem
fingulae ex iftis feorfim fpedatae, im-
pingentes in B, pellunt ipfum verfus
F,
atque
ita
ma-
ne moveatur verfus C, quàm fi eflent fed, quia totidem etiam ab F tendunt in B,
gis impediunt, fine
motu
;
illudque pellunt verfus C, idcirco, attinet, a.
Art.
B non magis xi.it, p.
67.
b. Art. xxxiz, p. 63.
quantum ad hoc
pellitur verfus
unam partem
25
.
Pars Secunda.
6 4-65.
quàm
verfus alteram,
&
yj
ideô, nifi quid aliud accédât,
manet immotum. Cujufcunque enim figurée ipfum efle fupponamus, femper accuratè à totidem particumodo lis fluidi ex unâ parte pelletur quàm ex altéra ne fluidum ipfum in ullam partem magis feratur quàm in reliquas. Et fupponere debemus B omni ex parte à fluido DF circumdari; atque fi forte non tanta ;
5
fit
iftius fluidi
quantitas in F
quàm
in D, nihil refert:
quia non agit in B fe toto, fed duntaxat 10
iis
fuis parti-
bus quae fuperficiem ejus attingunt. Hadenus verô fpe&avimus B ut immotum jam fi ponamus ipfum ab aliquâ vi, aliunde adveniente, impelli verfus C, haec vis (quantumvis exigua) fufficiet, non quidem ad ipfum fe folâ moyendum, fed ad concurrendum cum ;
i5
FD, ipfafque de|terminandas etiam pellendum verfus C, eique partem fui
particulis corporis fluidi
ad illud
motûs communicandam 3
Quod
.
ut clariùs intelligatur, fingamus primo, cor-
pus durum B nondum
effe in fluido
FD, fed hujus
modum
fluidi
ao
particulas aeioa, difpofitas in
25
fecundùm ordinem notarum aei; aliafque ouyao moveri eodem modo fecundùm ordinem notarum ouy. Ut enim corpus aliquod fit fluidum, debent ejus particulae moveri pluribus modis, ut jam dictnm b efl Quiefcat deinde corpus durum B in hoc fluido FD
annuli, moveri
circulariter
.
inter a
&
o
:
quid
fiet?
Nempe
particulae aeio
impe-
dientur ab ipfo, ne poffint tranfire ab o verfus
a,
ut
motûs; itemque particulae ouy a impedientur ne pergant ab a verfus o; ac venientes ab abfolvantcircuium
a..
Tome V,
fui
p. 385.
b. Art. liv, p. 70-7
Œuvres.
III.
1
10
^ LVI1
mdm
-
emon-
Principiorum Philosophie
74
65-66.
B verfus C itemque venientes ab y verfus a, ipfum tantundem repellent verfus F ideôque nullam folse habebunt vim ad illud movendum, i
verfus
pellent
o,
;
;
fed refledentur ab o verfus
una
&
u,
ab a verfus
e,
fietque
fecundùm ordinem notapropter occurfum corporis B,
circulatio ex duabus,
rum aeiouya. non quidem
Et ita,
fiftetur ullo
modo ipfarum motus,
fed
mutabitur tantùm determinatio, nec incedent per lineas tam redas a vel tam prope accedentes ad redam, ,
quàm
B non impingerent. Tandem denique
in
fi
accé-
10
dât nova aliqua vis, pellens
B
verfus C, hsec vis,
quantumvis exigua, junda ei quâ particulae fluidi, ve-
C, fuperabit
eam quâ
nientes ab
i
fum etiam
pellunt verfus
venientes
contrariam partem repellunt
;
aby
verfus
o,
ip-
i5
verfus a illud in
atque ideo
ipfarum determinationem mutandam,
&
fufficiet
ad
efficiendum
fecundùm ordinem notarum ayuo, in quantum hoc requiritur ad motum corporis B non impediendum b quia, cùm duo corpora determinantur ad motum verfus partes plané contrarias & fibi mutuô oppofitas, illud in quo major eft vis, altcrius determinationem débet mutare. Atque quod hîc dico de particulis aeiouy, de omnibus etiam aliis fluidi FD, quae quod nempe finin B impingunt, eft intelligendum ut ferantur
20
:
|
:
gula; ex
totidem
iis
quse illud pellunt verfus C, oppofitae fint
aliis, id
ipfum
V, p. 385
a.
Voir
b.
Art. lx ci-aprcs, p. jG.
t.
in
contrariam partem pellen-
25
Pars Secunda.
66-6 7 .
tibus
quôdque perexigua
;
vis, illis
75
adjunda,
ad harum determin.ationem mutandam
quamvis
quôdque,
;
nullae forte defcribant taies circulos, quales
hîc repraefentantur aeio
omnes
fufficiat
circulariter,
&
&
ouya, haud dubiè tamen
aliquibus modis huic aequipol-
lentibus, moveantur. Ita
ergo mutatâ determinatione parti cularum
quae impediebant ne corpus
10
Si
verfus C,
hoc corpus B omnino incipiet moveri, & quidem eâdem cum celeritate, quâ vis à fluido diverfa illud pelquae
fupponamus in ifto fluido nullas effe particulas, non celeriùs, vel faltem aequè celeriter movean-
tur.
Nam,
lit, fi
fi
quae tardiùs agantur, quatenus ex
rationem
confiât, i5
B moveretur
minima quaeque
fluidi
non habet, neque tune
quœ fluidi particults tardiùs
moveantur,
quant corpus durum .in eo exiftens, illud hac in parte fluidi rationem non habere.
illis
lufficit
ad corpus durura in hoc fluido
vis
movendum
exiflens
LVIII.
fluidi,
;
fed tanta requiritur, ut fuperet
refiftentiam quae oritur ab iftarum fluidi particularum
Ac ideô faepe videmus aërem, aquam & alia multùm refiftere corporibus, quae in ipiis valde
tarditate. fluida, 20
celeriter aguntur, iifdemque fine ullâ difficultate ce-
dere,
cùm
Cùm
25
3o
lentiùs procedunt.
autem corpus B
fie
movetur verfus C, non pu-
tandum efl, illud accipere fuum motum à folâ vi externâipfum impellente, fed maximâ ex parte à fluidi particulis; ita feilicet, ut eae quae componunt circulos aeio & ayuo, tantum amittant de fuo motu, quantum acquirent eae particulae corporis duri B quae funt inter o & a : quippe quae jam facient partem motuum circularium aeioa & ayuoa: quamvis, prout ulteriùs procè-
LIX.
Corpus durum ab alio duro impulfum, non
omnemfuum motum ab eo mutuari, fed partim eliam à fluido
|
dent verfus C, novis femper 4 ouya] oiuy
(texte,
i"
édit.)
fluidi particulis
jungantur.
circumjacente.
PrINCIPIORUM. PhILOSOPHLE
76
67-68.
Supereft tantùm hîc explicandum, cur paulô antè
LX.
Non poffe tamen ab ifio Jiuido majorent celeritatem acquirere, quàm habeat à duro,
à quo impulfum
ejï.
non dixerim a mutari abfolutè determinationem particularum ayuo, fed mutari in quantum hoc requiritur, ad motum corporis B non impediendum. Quippe hoc corpus B non poteft ,
celeriùs moveri,
quàm
à
impulfum eft, quamvis faepe omnes particulaefluidi FD multôplus habeant agitationis. Hocque unum eft ex iis, quae nobis inter philofophandum prsecipuè funt obfervanda, ut ne cui caufae ullum efvi adventitiâ
fedum tribuamus, qui potentiam ejus excédât. Ita ponentes corpus durum B, in medio fluidi FD priùs immotum, nunc ab externâ aliquâ vi, exempli caufâ, à manu meâ, tardo motu impelli cùm haec fola impulûo meae manûs fit caufa cur moveatur, credi non débet ipfum celeriùs moveri quàm impellitur; & quam-
10
i5
:
omnes fluidi particule multô celeriùs moveantur, non putandum eft eas determinari ad motus circulares aeioa & ayuoa & fimiles, quae fint celeriores hac imvis
20
pulfione, fed ipfas, quatenus celeriùs aguntur,in quaflibet alias partes, LXI.
Cùm
corpus Jluidum tolutn fimul verjus
aliquam partent fertur, necejjfarid fecum
déferre corpus
rum quod tinet.
in
dufe con-
ut priùs, ferri
b .
Atque ex his clarè percipitur, corpus durum undique fluido cindum, & in illo quiefcens, ibi tanquam in aequilibrio confiftere; ac quantumvis fit magnum, femper tamen à minimâ vi poffe in hanc vel illam partem impelli five illa vis aliunde adveniat, five in hoc fit fita, quôd fluidum iftud, totum fimul, verfus ali:
|
a.
Page
74,
b.
Voir
t.
1.
V,
7, 18-23.
p.
385
25
Pars Secunda.
68.
quem locum
77
mare,
feratur, ut flumina feruntur verfus
ac totus aër, Euro fiante, fertur verfus Occidentem.
Quod
omnino
ubi contingit,
rum,in
tali fluido exiftens,
necefle
fimul
obftat régula illa quarta, juxta
diétum
eft
a ,
quantumvis
Quinimô, 10
cum
eft,
corpus du-
ipfo deferri;
quam, ut paullô antè
corpus quiefcens à nullo alio céleri ter
ado, poteft ad
ad veram
fi
&
nec
fe
motum
minori,
impelli.
abfolutam motûs naturam
attendamus, quse confiftit in tranflatione corporis moti ex viciniâ corporum aliorum fibi contiguorum,
LXII.
Cùm
corpus durum à fluido fie defertur, non ideirco moveri.
& in utroque ex corporibus, quse fe mutuô contingunt, non eodem modo foleat nomiplané agnofcemus, non tam propriè moveri cor-
eft aequalis,
nari
:
quarnvis
pus durum, cùm i5
tur,
quàm
à vicinis
fi
fie
à fluido ipfum continente defer-
non ab eo
deferretur, quia tune
iftius fluidi particulis
Unum autem
adhuc
eft,
in
minus
nempe
recedit.
quo experientia regulis
motûs, paullô antè traditis b valde videtur adverfari ,
ao
:
nempe quôd videamus multa corpora, manibus noftris longé minora, tam firmiter fibi mutuô adhserere, ut nullâ earum vi fejungi pofiint. Si enim illorum partes nullo alio glutino fibi invicem adhsereant, quàm quôd fingulae juxta vicinas quiefcant c & omne corpus ,
quod 25
quiefeit,
ab alio
fe
majori quod movetur,
poflit
ad motum impelli non apparet prima fronte ratio, cur (exempli caufâ) clavus ferreus, vel aliud quod:
non magnum, fed valde durum corpus, manuum noftrarum in duas partes dividi non libet,
a. Art. xlix, p. 68.
b. Art. xlvi à Lit, p. 68-70. c.
Art. lv, p. 71.
folâ vi poffit.
LXIII.
Cur quœdam corpora tam dura fint, ut, quarnvis parva, non facile manibus nofiris dividantur.
Principiorum Philosophie
78
68-69.
enim unamquamque mediam partem iftius clavi pro uno corpore numerare; cùmque ifta média pars Licet
manu
noftrâ
mo|veri, atque
tandum
eft
minor, videtur ejus
fit
fie
ab aliâ mediâ parte
manus
noftras effe
vi
debere pofle
divelli.
admodum
ad naturam corporum fluidorum magis
Sed no-
molles, five
quàm duro-
rum accedentes ideôque non totas fimul agere folere in corpus ab iis movendum, fed eam tantùm ipfarum ;
partem, quae, corpus iftud tangens, tota fimul in illud incumbit. Quippe, ficuti média pars clavi ferrei, qua-
tenus ab aliâ ejus mediâ parte
habet unius corporis
&
:
fie
pars
eft
dividenda, rationem
manûs
noftrae
proximè
ipfâ minor,
quatenus à reliquis ejufdem manûs partibus fejungi poteft, habet rationem alterius corporis. Et quia faciliùs à reliquâ manu poillam tangens,
teft
feparari
quàm
pars clavi à reliquo clavo,
feparatio fine doloris fenfu
ferreum folâ
manu
fieri
&
frangere non pofifumus
;
fed
quàm
Geometrid, vel
in in
Mathefi abftraââ, a
me admitti, nec optari,
quia fie omnia na-
tures phœnomena
explicantur, & certœ de iis demonjlrationes dari pojfunt.
fi
mu-
ita ejus vis
alia principia in
Phyficâ,
ifta
ad partem corporis dividendi, minorem corpore quo utitur, ad illud dividendum applicetur, quamlibet ejus duritiem poterit fuperare. Nihil hîc addam de figuris, nec quomodo ex earum
LXIV.
Non
infinitâ varietate
motuum quoque
merae confequantur
,
quia
i5
nequit, ideô clavum
illam malleo, lima, forfice, aliove inftrumento
niamus, ut
10
fatis ifta
20
varietates innu-
per
fe
patebunt,
25
ubicunque ufus veniet ut de ipfis agamus. Et fuppono meos ledores vel prima elementa Geometriae jam noviffe, vel faltem ingenium fatis aptum habere ad Mathematicas demonftrationes intelligendas. profiteor
me nullam
riam agnofeere,
Nam plané
aliam rerum corporearum mate-
quàm
illam
omnimodè
divifibilem,
3o
Pars Secunda.
69-7°-
&
munt
;
&
mobilem, quam Geometrae quanti tatem pro objefto fuarum demonftrationum affu-
figurabilem
vocant,
ac nihil plané in ipfâ confiderare, praeter
diviiiones, figuras 5
10
rum
70
&
motus; nihilque de
[
ipfis
iftas
ut ve-
non ex communibus illis notionibus, de quarum veritate non pofTumus dubitare, tam evidenter deducatur, ut pro Mathematicâ demonflratione fit habendum. Et quia fie omnia Naturse Phoenomena poflunt explicari, ut in fequentibus apparcadmittere, quod
bit,
nulla alia Phyficse principia puto effe admittenda,
nec
alia
etiam optanda.
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS TERTIA. De Mundo i.
Opéra Dei nimis ampla cogitari non pojje.
adfpeéîabili.
jam quibufdam principiis rerum materialium, quae non à prsejudiciis fenfuum, fed à lumine Inventis
rationis ita petita funt, ut de ipforum veritate dubi-
nequeamus, examinandum eft, an ex iis folis omnia naturœ phaenomena poffimus explicare. Incipientare
quœ maxime univerfalia funt, & à quibus reliqua dépendent nempe à generali totius hujus mundi adfpedabilis conftrudione. De quâ ut
dumque ab
iis
ÎO
:
redè philofophemur, duo funt inprimis obfervanda.
Unum,
ut attendentes ad infinitam Dei potentiam
bonitatem, ne vereamur nimis ampla, abfoluta ejus opéra imaginari
;
&
pulchra,
& &
iS
fed è contra cavea-
mus, ne fi quos forte limites, nobis noncertôcognitos, in ipfis fupponamus, non fatis magnifiée de Creatoris potentiâ fentire videamur. II.
Cavendum
ne nimis fuperbè de nobis effe,
ipfis Jentientes, fines
quos Deusfibi propo-
Alterum, ut etiam caveamus, ne nimis fuperbè de nobis
ipfis
limites,
|
fentiamus.
Quod
fieret
non modo,
fi
quos
nobis nullâ cognitos ratione nec divinâ re-
mundo vellemus
fuit in creando mundo, à nobis intelligi
velatione,
fupponamus.
noftrse cogitationis, ultra id
tanquam fi vis quod à Deo rêvera fadum afiingere,
20
Pars Tertia.
7I-7J.
fed etiam maxime,
poffet;
ferri
eft,
propter nos folos ab
tantùm,
illo
quos
fines
fi
81 fi
res
omnes
creatas effe fingeremus a
fibi
;
vel
propofuit in creando uni-
comprehendi poffe putaremus. Quamvis enim in Ethicis fit pium dicere, omnia à Deo propter nos fada effe, ut nempe tantô magis ad agendas ei gratias impellamur, ejufque amore incendamur ac quamvis etiam fuo fenfu fit verum quatenus fcilicet rébus omnibus uti poffumus aliquo modo, faltem ad ingenium noftrum in iis confiderandis exercendum Deumque ob admiranda ejus opéra fufpiciendum nequaquam tamen eft verifimile, fie omnia propter nos fada effe, ut nullus alius fit eorum ufus effetque plané ridiculum & ineptum id in Phy-
verfo, ingenii noftri vi 5
;
io
III.
Quo fenfu
dici foffil
omnia propter homi-
nem faâa
effe.
,
,
:
;
i5
fupponere; quia non dubitamus, quin multa exiftant, vel olim extiterint, jamque effe ficâ confideratione
nunquam ab ullo homine nunquamque ullum ufum ulli
defierint, quae
vifa funt aut
intelleda,
praebuerunt.
Principia 20
autem
& tam fœcunda,
ut
jam invenimus, tam vafta funt multô plura ex iis fequantur, quàm quae
hoc mundo afpedabili contineri videamus; ac etiam multô plura, quàm mens noftra cogitando perluftrare unquam pofîit. Sed jam brevem hiftoriam b praecipuoin
rum
25
phaenomenom (quorum caufae hîc funt inveftigandse), nobis ob oculos proponemus; non quidem ut ipfis tanquam rationibus utamur ad aliquid probandum cupimus enim rationes effeftuum à caufis, non autem è contra caufarum ab effedibus naturae
:
|
deducere a.
Voir
b.
Tome
t.
fed tantùm ut ex innumeris effedibus, quos
;
V, I,
p. 53,
1.
24, à p. 56,
p. 25i,
1.
17.
Œuvres.
1.
22, et ibid., p. 168.
u
III.
J33G08
IV.
De phœnomenis experimentis;
,
five
& quis
eorum ufus ad philofophandum.
Principiorum Philosophle
82
ab iifdem caufis produci poffe judicamus, ad unos potiùs quàm alios conflderandos mentem noftram
Quce fit ratio diftantiœ & magnitudinis inter
Terram
Solem,
et
Lunam.
determinemus. Nobis quidem, primo intuitu, Terra caeteris omnibus mundi corporibus multô major effe videtur, & Sol
&
Luna
caeteris ftellis
fed vifûs
;
defe&um
indubitatis
emendantes, inprimis advertimus Lunae à Terra diftantiam circiter triginta Terrae diametros ratiociniis
aequare, Solis verô fexcentas aut feptingentas. diftantias
cum
apparentibus Solis
&
conferentes, facile ex ipfis colligimus, ef[e
multô minorem Terra, fed Solem
Quas
Lunae diametris
10
Lunam quidem elfe
multô ma-
jorent VI.
Quœ
fit difiantia reli-
quorum planetarum à Sole.
Mercurium plus ducentis Terrae diametris à Sole diftare Venerem plus quadringentis Martem noningentis aut mille Jovem tribus millibus & ampliùs; ac Saturnum quinque aut fex millibus. Quantum autem ad Fixas, non permittunt quidem phaenomena, ut ipfas à Sole aut Terra non magis quàm Saturnum diftare arbitremur; fed nulla obftant, quominùs ad quantumlibet immenfam diftantiam recolligiturque ex motibus motas effe fupporimus Agnofcimus etiam,
vifu ratione adjuto,
;
;
VII.
Fixas non pojfefupponi nimis remotas.
i5
;
20
:
coeli infrà
explicandis
3 ,
eas à nobis effe adeô diftantes,
ut Saturnus ad ipfas comparatus videatur
admodum
propinquus. VIII.
Terram è cœlo confpeâam, non appa-
Ex quibus manifeftum
eft,
Lunam & Terram,
Jove vel Saturno confpicerentur, multô minores iG noningentis] nongentis (/" édit.).
a.
Art. xx et xli.
fi
ex
effe
25
Pars Tertia.
73-73.
apparituras,
quàm appareant
Jupiter
8)
&
Saturnus è
Terra confpedi nec forte etiam Solem majorem vifum iri, fi refpiceretur ex Fixis, quàm Fixée nobis è Terra
rituram effe, nifi ut Planetam, Jove aut Saturno minorent.
;
videntur
:
atque idcirco, ut fine prasjudicio partes
mundi afpedabilis inter fe comparemus, cavendum effe ne Lunam, vel Terram, vel Solem mpp;nitudine Stellas fuperare arbitremur.
non modo quôd uns aliis fint majores; fed etiam quôd quaedam propriâ luce fulgeant, alise verô tantùm aliéna. Ut inprimis de Sole dubium effe non poteft, quin lucem quâ oculos noflros perftringit, in fe habeat neque enim tantam ab omnibus Fixis fimul fumptis mutuari poteft, cùm ipfae tantam ad nos non mittant, nec tamen à nobis magis diflent quàm à Sole ac nullum aliud corpus apparet magis radiofum, à quo illam accipiat fi quod autem effet, procul dubio appareret. Idem de omnibus Stellis fixis facile credetur ab iis, Differunt
io
autem
inter fe Stellse,
IX.
Solem & Fixas propriâ luce fulgere.
:
;
:
qui confiderabunt 20
vividos radios vibrent, ac
quantum à nobis & à Sole fint remotse fi enim alicujus Stellae fixa; tam vicini effemus quàm Solis, credibile eft eam ipfo non minorera, nec minus lucidam :
effe
25
quàm
apparituram.
Contra verô Lunam videmus, eâ tantum parte fplendere quam Soli habet obverfam; unde cognofcimus illam effe proprio lumine deftitutam, & tantùm radios à Sole acceptos verfùs oculos noflros refle-
dere.
Quod idem etiam
Idemque de Mercurio, Marte, Jove & Saturno non difficulter perfuadetur, ex eo quod eorum lumen obtufius five placidius fit cmàm Fixarum, obfervatur.
3o
de Venere perfpicillorum ope
Lunam & tas
alios Planelucem à Sole mu-
tuari.
Principiorum Philosophle
84
&
73-74-
à Sole non adeô diftent, quin poffint ab ipfo
illu-
minari.
Denique idem de Terra experimur
XI.
Terram
ratione luminis à Planetis non
differre.
conflata
:
enim
ex opacis corporibus, quae Solis radios excipientia, illos non minus validé quàm Lima refleétunt; quin eft
etiam nubibus opacae
fint,
eft
quàm
ple|rseque aliae ejus partes, faepe
tamen ipfas videmus, cùm à Sole minus albicantes effe quàm Lunam manifeftum,
eam
minus
involuta, quae licèt multô
non
illuftrantur,
adeô ut
;
ratione luminis à
fatis
fit
Lunâ, Venere,
10
Mercurio, aliifque Planetis non differre.
Quod etiam
XII.
Lunam, cùm nova
eft,
à Terra illuminari.
inter
Solem
illuftratur,
facile
confirmatur, ex eo quôd, Lunâ exiftente
&
Terram, ejus faciès quae à Sole non
débile
quoddam lumen
oftendat,
conjicimus ad illam pervenire à Terra, quae
tune radios à Sole receptos eam verfùs
réfléchit
nuitur enim paulatim, prout pars Terrae à Sole
Terram
;
i5
miillu-
minata ab eâ fe avertit. Atque omnino, fi Terram ex Jove refpiceremus,
XIII.
Soient in ter Fixas,
quod
&
inter Pla-
netas pojfe numerari.
minor quidem, fed pareret,
quàm
forte
non minus lucida nobis ap-
hinc Jupiter appareat
;
20
ex vicinioribus
autem Planetis, major videretur; fed ex Fixis, propter nimiam earum diftantiam, omnem confpedum effuEx quibus fequitur ipfam inter Planetas, & Solem inter Stellas fixas porTe numerari. Differunt etiam inter fe Stellae in eo, quôd illae quas
geret.
XIV. Fixas eandem femper à Je muluàdijlantiam retinere,
non aulem
Planetas.
25
eandem femper à fe mutuô diftantiam, eundemque ordinem fervent; aliae autem affiduè inter unde Planetae five errantes appelfe fitum mutent Fixas vocamus,
:
lantur. XV. Eafdem Planetarum
Equidem, ut in medio mari, tempore tranquillo,
3o
Pars Tertia.
74-75-
cùm
unâ navi
quis ex
8î
eminus
alias
refpicit inter fe
fitum mutantes, faepe poteft dubitare quibufnam ex illis,
&
annon etiam
fitûs variatio)
fit
fuse,
motus
tribuendus
:
(à
quo procedit
ita errores
apparentias per varias hypothefes pojfe explicari.
ifta
Planetarum,
è Terra confpedi, taies apparent, ut ex ipfis folis co-
gnofci
non
tribuendi.
non 10
poffit,
quibufnam corporibus
Cùmque
fint
valde inaequales
fint
&
facile eft illos explicare, nifi ex| variis
propriè
implicati,
modis, qui-
unum
buspoflunt
intelligi,
dùm quem
ipfos fieri
aliquem eligamus, fecunfupponamus. In quem finem
inventae funt ab Aftronomis très diverfae hypothefes,
iS
hoc eft, pofitiones, quae non ut verae, fed tantùm ut phaenomenis explicandis idoneae, confiderantur. Harum prima eft Ptolemaei, quae quoniam multis phaenomenis adverfatur (ut inprimis incremento & decremento luminis, quod in Venere ficut in Lunâ obfervatur), jam vulgo ab omnibus Philofophis rejici 3 folet, ideoque hîc à me praetermittetur Secunda eft Copernici, & tertia Tychonis Brahe quae duae, quatenus funt tantùm hypothefes, eodem modo phaenomenis fatisfaciunt, & non magna inter
XVI. Ptolemœi
Hypothefin
apparentiis non fatis-
facere.
.
XVII.
:
20
ipfas differentia eft, nifi
& clarior
quôd
illa
Hypothefes Copernici S Tychonis non differre in quantum hypothefes.
Copernici aliquantô
adeô ut Tycho non habuerit occafionem illam mutandi, nifi quia non hypothefin dum-
fimplicior
fit
25
taxat, fed
ipfam
3o
Quippe, cùm Copernicus non dubitâflet motum Terrae tribuere, hoc Tycho tanquam in Phyficâ valde abfurdum, atque à communi hominum fenfu alienum, voluit emendare; fed, quia veram motûs naturam non fatis çonfideravit, verbo tantùm aïTeruit a.
Voir
t.
V, p. 386.
rei
;
veritatem explicare conabatur. XVIII.
Tychonem verbo minus, fed re plus motûs Terrœ tribuere, quàm Copernicum.
86
Principiorum Philosophie
Terram quiefeere, ac
quàm XIX.
Me
quàm
accuratiùs
Copernicum,
&
ve-
nus quàm Tycho-
re ipfâ plus
motûs
7 5- 7 6.
ei conceffit
alter.
Quapropter ego, in hoc tantùm ab utroque diffentiens, quôd omnem motum veriùs quàm Tycho, & curiofiùs quàm Copernicus, fim Terrae detradurus :
nem, Terres tnotum negare.
proponam hypothefin, quae omnium fimpli& tam ad phaenomena intelligenda, quàm ad
illam hîc ciffima,
eorum caufas naturales inveftigandas accommodatiffima effe videtur
non pro XX. |
Fixas fupponendas à Saturno
ximè
ipfamque tantùm pro hypothefi,
:
rei veritate haberi velim.
Primo, quia
nondum
certi
10
fumus, quantum
à
effe
quamma-
dijiantes.
nec poffumus eas fingere tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet ne fimus contenti fupponere ipfas effe fupra Saturnum, ut
nobis diftent
Stellae fixse,
:
fumamus
vulgô omnes admittunt, fed libertatem
quantumlibet altiores exiftimandi. altitudinem
cum
diftantiis
notis vellemus comparare,
bus conceditur, non quaevis major;
ii
effet
Si
5
enim earum
hic fupra terram nobis illa,
quae
minus
jam
iis
ab omni-
incredibilis
quàm
verô ad Dei creatoris omnipoten-
20
tiam refpiciamus, nulla poteft cogitari tam magna,
minus credibilis quàm quaevis minor. Atque non tantùm ad Planetarum, fed etiam ad Cometarum phaenomena commode explicanda, maxi-
ut ideô
mum dum XXI. Soient injlar
flammœ
ex materiâ quidem valde mobili conftare, Jed non ided ex uno loco in alium mi-
grare.
fit
fpatium inter effe, infrà
illas
oftendam
&
fphaeram Saturni ponen-
25
3 .
Secundo, quia Sol in hoc convenit cum Fixis, & cum flammâ, quôd lumen à fe ipfo emittat putemus eundem etiam in motu cum flammâ, & in fitu cum :
Fixis, convenire. a.
Art. xli.
Nempe
nihil
quidem hîc fupra
ter-
3o
Pars Tertia.
76-77.
ram videmus
effe
mobilius flammâ;
pora, juxta quse pofita
&
87
eft, nifi fint
nam & alia coradmodum folida
dura, particulatim difîblvit, ac fecum movet. Sed
tamen ejus motus fit tantùm fecundum partes, & tota migrare non folet ex uno loco in alium, nifi ab aliquo alio corpore, cui adhsereat, deferatur; quâ ratione pofïumus etiam exiftimare Solem conftare quidem ex materiâ valde fluidâ & mobili, quse omnes cœli circumjacentis partes fecum rapit fed in hoc nihilominus Stellas fixas imitari, quôd non ex unâ cœli regione ;
IO
in aliam migret.
Neque incongrua videri débet Solis cum flammâ comlparatio, ex eo quôd nullam flammam hîc videamus quae non continuo egeat alimento quod idem de Sole non obfervatur. Ex legibus enim natune, non
XXII. Solem à flammâ jerre, qudd non egeat alimento.
difita
;
i5
minus flammâ, quàm quodvis aliud corpus, ubi femel exiftit, femper exiftere perfeverat, niû ab aliquâ caufâ externâ deftruatur fed, quia confiât materiâ quam;
maximè 20
fluidâ
&
mobili, afïiduè hîc fupra terram à
materiâ circumjacente diflipatur; atque ideô eget
mento, non ut cadcm quce jam
exiftit
ali-
confervetur, fed
tantùm ut, dum ipfa extinguitur, femper alia nova in ejus locum fubftituatur. Solem autem non ita deftruunt partes cœli ei vicinae, ideoque 25
non
ita
eget
alimento quo reparetur. Sed tamen etiam infrà oftendetur a
,
novam femper materiam
in
Solem ingredi,
&
aliam ex eo elabi.
Hîcque notandum Fixis, ipfas 3o
rentiâ a.
non
Art. lxix.
omnes
eft,
fi
Sol in
fitu
non
différât à
in unius alicujus fphaerœ circumfe-
verfari,
quemadmodum
multi fupponunt,
XXIII. in eâdem fphœrâ non verfari, fed unamquamqur
Fixas omnes
vaftum fpatium circa
88 fehabere.ains Fixis
qu j a
Principiorum Philosophle jjj e
j
n e âdem
iftâ fphaerae
Fixse
quo nulla
ab omnibus
unse multô magis
Stella fixa continetur
aliis
quàm
Sic in hac figura,
circumferentiâ effe non
vaftum quoddam circa
poteft. Sed, ut Sol
habet, in
77-
û S
:
fe
fpatium
ita fingulae
valde remotse effe debent, aliœ, à nobis fit
Sol,
&
&
à Sole diftare.
F/erunt
Stella? fixae
;
5
Pars Tertia.
77-79-
atque
aliae
figurae
innumerse, fuprà
planum, per omnes
intelligentur 8 |
5
Tertio,
&
89
&
infrà,
fpatii
ultra hujus
dimenfiones fparfae
.
putandum
eft,
non tantùm
Solis
& Fixarum,
fed totius etiam cœli materiam fluidam efle, five
XXIV. Ccelos
efle
fluidos.
li-
quod jam vulgô omnes Aftronomi concedunt, quia vident phaenomena Planetarum vix aliter
quidam
:
pofle explicari.
10
Sed in hoc multi mihi videntur errare, quôd fluiditatem cœlo tribuentes, illud tanquam fpatium plané vacuum imaginentur, ita ut motibus quidem aliorum corporum non reûftat, fed praeterea nullam habeat vim ad ipfa fecum deferenda neque enim in rerum naturâ ullum taie vacuum efle poteft, ac fluidis omni-
XXV. omnia corpora Je contenta fecum
Ccelos in
de/erre.
:
i5
bus hoc eft commune, ut ideô tantùm non refiftant aliorum corporum motibus, quôd in feipfis etiam habeant motum. Et quia hic motus partes determinatur, ejus
partem *o
alia
eft
vi,
cùm
unam aliquam
in
determinatus, neceflariô fecum deferunt
omnia corpora in
fe
contenta, quae à nullâ caufâ
externâ retinentur, quantumvis ipfa quiefcentia
25
omnes
facile in
& dura
;
ut ex antè dictis
b
fint
eft
folida
&
manifeftum.
Quarto, cùm videamus Terram nullis columnis fuffultam, nullifque funibus appenfam, fed circumquaque fluidiffimo tantùm cœlo cindam efle, putemus quidem illam quiefcere, ac nullam habere propenfionem ad motum, quandoquidem nullam advertimus. Sed ne putemus hoc obftare, quominùs ab ifto cœlo deferatur, & ejus motibus immota obfequatur :
a.
Dans
l'édition princeps, la figure
b.
Pars
II, art. lxi, p.
Œuvres.
III.
en question occupe toute
la
page 78.
76-77. 12
XXVI. Terram in cœlo fuo quiefcere, fed nihilo-
minus ab eo
deferri.
Principiorum Philosophle
9°
79-80.
ut navis, nullis ventis nec remis impulfa, nullifque
anchoris alligata, in medio mari quiefcit, etfi forte aquae ingens moles, occulto curfu delabens, ipfam
fecum XXVII. Idemque fentiendum effe de omnibus P lanet is.
Et
ferat.
quemadmodum
conveniunt, quôd
cseteri Planetae in
fint
opaci
&
hoc cum Terra
radios Solis refle&ant,
non immérité arbitrabimur illos etiam in hoc ei fimiles eue, quôd unufquifque quiefcat in eâ cœli regione in quâ verfatur; quôdque omnis variatio fitûs quae in illis obfervatur, ex eo tantùm procédât, quôd omnis materia cœli, quae illos cont.inet, moveatur. Hîcque oportet eorum meminiffe qua? de naturâ motûs fuprà dict.a funt a nempe illum quidem (fi propriè loquamur, & fecundùm rei veritatem), effe tantùm tranflationem unius corporis ex viciniâ eorum
|
XXVIII. Terrant, propriè loquendo, non moveri, nec ullos Planetas, quamvis à coelo tranfferantur.
10
:
corporum, quœ ipfum immédiate contingunt
quam
&
tan-
quiefcentiafpect.antur, in viciniam aliorum. Sed
omnem, quâ corpus aliquod ex uno loco in alium migrât, motum vocari & hoc fenfu dici poffe, eandem rem eodem tempore
faepe
i5
etiam exufu vulgi actionem
;
20
moveri ac non moveri, prout ejus locum varié determinamus. Unde fequitur nullum in Terra, nec etiam in aliis Planetis,
motum propriè didum reperiri
non transferuntur ex
:
quia
viciniâ partium cœli quae illos
immédiate contingunt, quatenus iflae partes cœli ut immotse confiderantur. Ad hoc enim deberent ab omnibus fimul fejungi, quod non fit; fed quia materia cœli fluida eft, nunc unae ejus particulis, nunc aliae, à Planetâ
quem contingunt removentur, idque per mo-
tum
illis
a.
qui
Pars
tantùm
tribui débet,
II, art. xxv, p. 53-54-
non autem
Planetae
:
25
3o
Pars Tertia.
8o8i.
quemadmodum
partiales tranflationes aquae
quae in terrae fuperficie fiunt, terrae,
fed
il
lis
91
aquae
&
non
&
aëris,
tribui folent ipfi
aëris partibus quae transfe-
runtur. 5
Motum autem fumendo dum quidem efl Planetas
&
non etiam Solem
juxta alios
ufum vulgi, dicenomnes moveri, nec
Fixas; fed non, nifl
admodum
incongrue, idem de Terra dici poteft. Vulgus enim à Terrae partibus, ut im|mobilibus fpe&atis, Stellarum 10
loca déterminât
tenus à locis
modum
;
ita
hafque eatenus moveri judicat, quadeterminatis recedunt
ad ufum
:
quod com-
ideoque rationi confentaneum. Quin etiam omnes ab ineunte aetate putavimus, Terram non efle globofam, fed planam, & in eâ efle i5
efl
vitae,
ubique idem furfum & idem deorfum, eofdemque mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem, & Septentrionem quibus idcirco ufi fumus ad reli;
20
quorum omnium corporum loca defignanda. Sed fi quis Philofophus, animadvertens Terram efle globum in cœlo fluido & mobili contentum, Solem autem & Stellas fixas eundem femper inter fe fitum fervare, his utatur ut immotis ad illius locum determinandum, & ideô affirmet ipfam moveri, abfque ratione loquetur.
25
Nam
primo, juxta philofophicum fenfum,
locus determinari non débet per corpora valde re-
mota, quales funt dicitur moveri.
Ac
Fixae, fed
per contigua ejus quod
deinde, juxta
ufum
vulgi,
cur Fixas confideret ut immotas, potiùs
quàm
eft
Ter-
non efle ulla alia corpora, à quibus feparentur, & quorum refpedu dici poflint moveri, Terra autem quiefcere, illo fenfu quo
ram, 3o
non
nifi
quod putet
ultra ipfas
xxix. Nullum etiam motum Terrce
effe
tribuen-
dum, quamvis motus
impropriè juxia ufum vulgi Jumatur; fed tune reâè alios Planetas veri.
dici,
mo-
Principiorum Philosophie
92
8i-8a.
moveri refpeétu Fixamm. Atqui hoc putare à ratione eft alienum cùm enim mens noftra dicit Terrain
:
fit
talis naturae,
ut nullos in
mundo
quifquis ad immenfitatem Dei
&
limites agnofeat,
fenfuum noftrorum
infirmitatem attendet, aequius effe judicabit fufpi-
omnes
quas videmus, forte effe alia corpora, ad quae comparata Terra quiefeere, ipfse autem omnes fimul moveri dici poffint, cari, ultra illas
quàm XXX. Planetas omnes circa Soient à cœlo deferri.
Stellas fixas
fufpicari nulla poffe talia elfe.
omni ferupulo de Terra? motu, pute|mus totam materiam cœli in quâ Planetse verfanSic itaque fublato
tur, in
modum
cujufdam
10
vorticis, in cujus centro eft
Sol, affiduè gyrare, ac ejus partes Soli viciniores ce-
leriùs
moveri quàm remotiores, Planetafque omnes
quorum numéro
cœ-
iS
quo folo, fine ullis machinamentis, omnia ipforum phaenomena facillimè intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis, in quibus aqua in fe ipfam contorta vorticem facit, fi variae feftucse illi aquae incumbant, videbimus ipfas
20
(è
leftis
fimul
eft
Terra) inter eafdem iftius
materise partes femper verfari. Ex
cum eâ deferri, & nonnullas
centra converti,
&
etiam circa propria
eô celeriùs integrum gyrum abfol-
quô centro vorticis erunt viciniores & denique, quamvis femper motus circulares affedent, vix tamen unquam circulos omnino perfedos deferibere, fed
vere,
;
nonnihil in longitudinem
& latitudinem
aberrare
:
25
ita
eadem omnia de Planetis abfque ullâ difficultate poffumus imaginari, & per hoc unum cunda eorum phaenomena explicantur. XXXI. Quomodo fmguli Planètes deferantur.
Sit itaque
cumjacens
S Sol,
ita
& omnis
moveatur
in
eum cirnempe ab
materia cœleftis
eafdem partes,
3o
Pars Tertia.
8a-83.
95
Occidente per Meridiem verfùs Orientem, five ab A per B verfùs C, fupponendo polum Borealem fupra
planum eminere Saturnum, impen-
hujus
5
figurée
dat ferè annos
tri-
eum
per
ginta ad
:
ut ea quse
eft circa
totum circulum T? deferendum ea ve;
ro quse io
eft
vem,intra annos 12 illum feclis
cum y.
(
ejus af-
per
déférât
circulum i5
circa Jo-
;
ficque
Mars duobus anniSjTerracumLunâ uno anno, Venus o&o menfibus,
&
Mercurius tribus,
circuitus fuos in circulis c, T, è, $, materiâ cœli
eos déférente, abfolvant. |
20
Nec non etiam corpora quaedam opaca,
lorum ope nobis confpicua, quae dicuntur culée, ipfiufque fuperficiei
fex dierum
Ac
eum
Solis
ma-
illo
aquarum
vorticibus vidi
minores vortices, unus in cujus centro fit Jupiter, alter in cujus centro fit Terra, qui in eafdem partes alii
;
&
ille
qui habet
Jovem
ipfum quatuor ejus affeclas, ut remotiffimus diebus 16, fequens diehoris 85, & centri proximus horis 42
in centro, déférât circa
bus
7, tertius
unum
circuitum perficiat; ficque,
dum
XXXIII.
Quomodo etiam Terra
cœleftis materiae vortice fint
ac major vortex ferantur
3o
Solis
maculce.
contigua funt, fpatio viginti
praeterea, ut faepe in
tali celeritate,
XXXII. Quomodo etiam
circumeant.
contingere, in majori 25
perfpicil-
femel in raa-
circa
proprium
cen-
& Luna circa Terram vehatur.
trum,
Principiorum Philosophle
94
jori circulo circa
culos circa
modo
Jovem
Solem ferentur, minores fuos aliquoties percurrant.
Terram
vortex, qui habet
Luna menfis
83-84.
fpatio
|
cir-
Eodemque
in centro, efficiat ut
circumeat, ipfa autem Terra
eam
proprium axem integrum gyrum ut eodem tempore quo Terra & Luna cir-
fingulis diebus circa
abfolvat
XXXIV. Motus cœlorum non effeperfeâè circulares.
ita
;
culum communem femel peragrabunt, Terra }6$ vicibus circa proprium centrum, & Luna duodecies circa Terram vertatur. Denique, ne putemus omnia centra Planetarum ac-
10
eodem piano femper confiftere, nec circulos quos deferibunt effe omnino perfedos fed, ut in omcuratè in
;
nibus
aliis
rébus naturalibus contingere videmus,
tantùm praeterpropter
talia effe, ac
ifta
etiam labentibus
fœculis continua mutari arbitremur. XXXV. De
abcrratione Planetarum in latitudinem.
Nempe, û
hsec figura reprsefentet
i5
planum,
in
quo
centrum Terrse toto anno verfatur, quod vocatur planum Eclipticse atque ope Fixarum in cœlo determi-
putandum efl unumquemque ex aliis Planetis in alio quodam piano verfari, ad hoc nonnihil inclinato, &,ipfum interfecante in lineâ quœ tranfit per centrum Solis ita ut Sol in omnibus iftis planis repenatur,
20
:
riatur.
Exempli caufâ, orbita Saturni fecat nunc Eclip-
ticam in fignis Cancri
tem
attollitur,
Librâ,
&
infra
hoc
&
Capricorni, fupra ipfam auverfùs
eft,
Boream
inclinatur in
eandem verfùs Auftrum deprimitur
25
in
Ariete, angulufque ipfius inclinationis eft circiter gra-
duum
2 5.
Sicque aliorum Planetarum orbitœ fecant
Eclipticam in
locis
;
fed inclinatio in Jove
&
minor, in Venere uno circiter gradu major, in Mercurio maxima eft enim fere 7 graduum. Ac
Marte
&
aliis
eft
:
3o
Pars Tertia.
«4-S5.
95
praeterea etiam Solis maculse (faltem
vationes Scheineri S. circa ifta|rum
I.
a ,
fi
verse fint obfer-
poftcujus diligentiam nihil
macularum phaenomena
defiderari pofle
videtur), in planis j gradibus aut ampliùs ad Eclipticam inclinatis, circa Solem volvuntur adeô ut earum mo;
non différât à motibus Planetarum. Luna tus hac etiam circa Terram fertur, in piano quod 5 gradibus ab Eclipticâ defledit & Terra circa proprium axem in re
;
2}\ gradibus ab Eclipticâ defledente; quod planum ^îquatoris ipfa fecum defert. Atque hae Planetarum aberrationes ab Eclipticâ vo-
in piano iEquatoris IO
cantur motus in latitudinem b
i5
.
Ipforum autem circuitiones circa Solem vocantur motus in longitudinem. Hique etiam in eo aberrant, quôd non aequaliter ubique à Sole diftent; fed hac aetate,
Saturnus ab eo remotior
eft in
Sagittario
XXXVI. De motu in longitudinem.
quàm
Geminis, vicefimâ circiter diftantiae fuae parte; Jupiter in Librâ remotior eft quàm in Ariete ficque alii in
;
Planetae habent Aphelia 20
autem
Poil aliquot
deprehendentur
planum
&
Perihelia fua aliis in locis
faecula,
ac finguli
;
c .
omnia mutata effe Planetae, nec non etiam haec
quo nunc eft Eclipticâ, diverfis in locis fecabunt, & paulo magis vel minus ab illâ défiedent; & illorum maximae ac minimse à Sole diftantise Terra,
25
in
in aliis fignis reperientur
Jam verô non opus
eft
d .
ut oftendam, quo
pado ex
hac hypothefi fequantur phaenomena diei & nodis, aeftatis & hyemis, five accefTûs Solis ad Tropicos, & a.
Voir
b.
Tome V, p. 386. Tome IV, p. 181, Tome V, p. 386.
c.
d.
t.
I, p.
1
1
5 et p.
1.
8.
283.
Voir ci-après,
art. cxlii-cxlv.
XXXVII. Phœnomena omnia per hanc hy-pothefin facillimè intelligi.
Principiorum Philosophle
96
85-86.
ejufdem receffûs, phafium Lunae, Eclipfium, ftationum & retrogradationum quae apparent in Planetis, prseceffionis
sequino&iorum
Eclipticse, ac fimilia
:
,
variationis in obliquitate
facile
enim ab
illis,
qui vel pri-
ma XXXVIII. Juxta Tychonis hypothefin dicendum effe, Terrant movericirca proprium centrum.
elementa Aftronomiee didicerunt, intelligentur 8 Sed breviter adhuc dicam, quo pa&o ex hypothefi .
Bra|heanâ,
quam vulgô
jani admittunt
illi
omnes qui
Copernicanam répudiant, plus motûs Terrse quàm per hanc tribuatur. Primo, manente Terra juxta eorum opinionem immobili, necefle eft ut totum cœlum, unà cum ftellis, circa ipfam fingulis diebus volvatur: quod intelligi non poteft, quin fimul intelligatur fieri tranflationem
omnium partium
tium cœli quas tangunt haec tranflatio
eadem plané
fit
Terrse, ex viciniâ par-
in viciniam aliarum
;
cùmque
reciproca, ut fuprà di£him eft b
vis five
10
,
&
i5
adio ad illam requiratur in Terra
atque in cœlo, nulla ratio
eft cur,
propter ipfam,
cœlo potiùs quàmTerrae motum tribuamus. Quinimô, juxta fuperiùs diéta, Terrae duntaxat eft tribuendus
:
quia fitfecundùm totam ejus fuperficiem, non autem
20
eodem modo fecundùm totam fuperficiem cœli, fed tantùm fecundùm partem concavam, Terrae contiguam, quse ad convexam comparata perexigua eft. Nec refert fi dicant, fe non tantùm putare concavam cœli
ftellati
fuperficiem à terra feparari, fed fimul
etiam convexam ab alio cœlo illud ambiente, à cœlo cryftallino vel Empyreo
nem
cur illum
terrae. a.
b.
motum cœlo
Nullum enim haberi
Voir t. V, p. 386. Pars II, art. xxix,
p. 55-56.
;
atque hanc
effe ratio-
potiùs tribuant
poteft
nempe
quàm
argumentum, quo
25
Pars Tertia.
86-87.
97
talem feparationem totius fuperficiei convexae cœli ftellati ab alio cœlo ipfum ambiente
probetur
fieri
;
fed plané ex arbitrio illam fingunt. Atque
ipforum hypothefin, ratio cur motus dus, eft certa &. evidens tribuant,
& Terrae
fit
ita,
terrae tribuen-
ratio verô cur illum
;
quietem,
eft
incerta
juxta
&
cœlo
à folâ illo-
rum imaginatione effi&a. Ex eâdem Tychonis hypothefi, Sol motu annuo circa Terram gyrans, non modo Mercurium & Vene10
rem, fed
j
etiam Martem, Jovem
&
XXXIX. Ac etiam illam moveri circa
Solem motu an-
nuo.
Saturnum, qui ab
eo remotiores funt quàm Terra, fecum ducit quod intelligi non poteft, praefertim in cœlo fluido, quale illud fupponunt, quin tota cœli materia interjacens fimul feratur, & intérim Terra vi aliquâ feparetur à :
]5
partibus iftius materiae
fibi
contiguis, atque in eâ
circulum defcribat. Quapropter haec rurfus feparatio, quae eft totius Terrae, ac peculiarem in eâ aftionem
motus erit dicendus. Unus autem adhuc in meâ hypothefi fcrupulus manet, ex eo quôd, fi Sol eundem femper fitum inter requirit, ejus
20
Fixas fervet, necefle
fit
Terram, quae circa illum
ad ipfas accedere ac recedere toto
fertur,
fuae orbitae inter-
quod tamen ex phaenomenis non potuit ha&enus deprehendi. Sed hoc excufatur per immenfam vallo
25
:
diftantiam,
talem
quam
fcilicet,
ut totus
bitur circa Solem, fit
3o
nos
inter
habendus.
fi
ille
ad
Quod
&
Fixas efle fupponimus;
circulus qui à Terra defcri-
eam comparetur, inftarpundi
fateor incredibile videri poffe,
magnàlia Dei confiderare non affuetis, & Terram ut praecipuam partem univerfi, ac domicilium hominis, propter
quem
Œuvres.
III.
caetera
omnia fada
fint,
fpe&antibus i3
;
XL. Terres tranjlationem nullam efficere afpeâûs diverfetatem in Fixis, propter maxi-
mam ipjarum diftantiam.
5
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
98
87-88.
jam omnes fciunt illam ad cœlum punfti effe, non ita mirum videri
fed Aftronomis, qui
comparatam
infiar
débet.
Ac
XLI.
Hanc
etiam
praeterea Cometae,
Fixarum
non
quos jam
fatis
confiât in
nimis rudis antiquitas
verfari, ut
diftantiam requiri ad
noftro aëre
motus Cometarum,
opinabatur, vaftiffimum iilud fpatium inter fphaeram
quos jam confiât in cœlo.
ejfe
Saturni
& Fixas
abfolvendas
&
:
requirunt, ad
adeô enim
5
omnes fuas excurfiones adeô immanes,
varia? funt,
à Fixarum ftabilitate atque à regulari Planetarum
circa
Solem circuitione adeô difcrepantes, ut abfque
10
eo ad nullas nature leges revo|cari poffe videantur. Neque nos movere débet quôd Tycho & alii Aftro-
nomi, qui diligenter eorum parallaxes inveftigârunt, dixerint tantùm illos effe fupra Lunam, verfùs fphaeram Veneris aut Mercurii, non autem fupra ipfum
Saturnum hoc enim non minus redè ex :
i5
fuis calculis
Sed cùm difputarent contra veteres, qui Cometas inter meteora fublunaria numerabant, contenti fuerunt oftendere illos in
quàm
concludere potuiffent,
cœlo
effe
nec
;
aufi funt
calculo deprehendebant,
illud.
omnem iis
altitudinem,
tribuere, ne
minus
quam
20
facile
crederetur. XLII.
Omnia quœ kic
Prêter haïe autem generaliora, poflent adhuc partiin
Ter-
ra videmus, ad phœnotnena etiam perlinere, fed non opus ejfe.
initio
refpicere.
ad cunâa
cularia multa, tas
&
illa
omnia
non modo circa Solem,
Planetas,
Fixas, fed praecipuè etiam circa
nomena
Come-
Terram (nempe
2
quae in ejus fuperficie videmus), inter phae-
Ut enim veram hujus mundi afpeétabilis naturam agnofcamus, non fatis eft aliquas caufas invenire, per quas ea quae in cœlo eminus afpicimus explicentur fed ex iifdem etiam, illa omnia quae in Terra cominus intuemur, deduci debent. Atqui hîc recenferi.
;
3o
Pars Tertia.
88-8g.
non opus
eft,
ut
illa
99
omnia confideremus ad rerum
generaliorum caufas determinandas fed tum demum ipfas poftea re&è à nobis determinatas fuiffe cognofce;
mus, cùm ex iifdem non ea dumtaxat ad quae refpeximus, fed alia etiam omnia, de quibus antea non cogitavimus, explicari advertemus. Et certè,
nullis principiis
fi
utamur
nifi
XLIII.
evidentiffimè Vix
perfpecî.is,
per Mathematicas confequen-
deducamus, & intérim illa quœ fie ex ipfis deducemus, cum omnibus naturae phaenomenis accutias
IO
nihil nifi
fi
ex
iis
ratè confentiant, injuriam
caufas rerum, hoc
pa&o
fufpicaremur, tanquam
Deo
fi
nos
|
mur,
fi
de
tantis
quin
nia phcenomenaclarè
deducuntur, Jint vcrœ.
fi
tam imperfeétos ge-
utendo fallamur.
Verumtamen, ne etiam nimis arrogantes
i5
poffe
ex quibus om-
à nobis inventas, falfas efle
nuiflet, ut ratione noftrâ reftè
20
facere videremur,
fieri
caûjce,
rébus philofophando,
efle videa-
genuinam
earum veritatem à nobis inventam efle affirmemus, malim hoc in medio relinquere, atque omnia qua? deinceps fum feripturus tanquam hypothefin proponere. Quae quamvis falfa efle exiftimetur, fatis magnum operae pretium me fecifle arbitrabor, fi omnia quaî ex ipfâ deducenturcum experimentis confentiant: ita enim ex eâ tantundem utilitatis ad vitam, atque ex
XLIV.
Me tamen eas, quas hîc exponam, pro hypothefebus tantùm haberi velle.
ipfius veritatis cognitione, percipiemus. 25
Quinimô etiam, ad res naturales meliùs explicandas, earum caufas altiùs hîc repetam, quàm ipfas unquam extitifle exiflimem. Non enim dubium eft, quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni fuâ perfeétione*
3o
:
ita
Stellae extiterint a.
Voir
t.
V,
;
ut in eo
&
Sol
&
ac etiam in Terra
p. 168-169.
Terra
&
Luna,
&
non tantùm fuerint
XLV. Mcquc etiam hîc nonnullas affumpturum,
quas effe.
confiât falfas
IOO
Principiorum Philosophle
femina plantarum, fed
ipfae plantae
;
nec
89-90.
Adam &
Eva
homines adulti. Hoc fides Chriftiana nos docet, hocque etiam ratio naturalis plané perfuadet. Attendendo enim ad immenfam Dei potentiam, non poflumus exiftimare illum unquam quidquam feciffe, quod non omnibus fuis nunati fint infantes, fed fadi fint
meris fuerit abfolutum. Sed nihilominus, ut ad plan-
tarum
vel
hominum
naturas intelligendas, longé
me-
quo pado paulatim ex feminibus quàm quo pado à Deo in prima mundi
lius eft confiderare,
nafci poflint,
origine creati fint
:
ita,
fi
gitare, valde fimplicia
10
quae principia poflimus exco-
&
cognitu
facilia,
ex quibus
tanquam ex feminibus quibufdam, & fidera &Terram, & denique omnia quse in hoc mundo afpeftabili deprehendimus, oriri potuiffe demonftremus, quamvis ipfa nunquam fie orta effe probe feiamus, hoc pado tamen eorum naturam longé meliùs exponemus, quàm fi tantùm, qualia jam Et quia fint, deferiberemus |
iS
.
talia principia
mihi videor invenifle, ipfa breviter hîc
exponam. XLVI. Qucenam
fint ea, quce
ai yhœnomena omnia exhic affumo
plicanda.
20
jam confiât, omnium mundi corporum unam & eandem efle materiam, in quaflibet partes divifibilem, ac jam reipfa in multas divifam, quse diverfimodè moventur, motufque habent aliquo modo circulares b & femper eandem motuum quantitatem in univerfo confervant. At quàm magnae fint Ex antedidis
3
,
iftae
partes materiae,
quàm
celeriter
moveantur,
&
quales circulos deferibant, non poflumus folâ ratione a.
Pars
II, art. iv, xx, xxii-iii, xxxni,
61 et 65. b.
Voir
t.
V,
p. 170.
xxxvi
et il, p.
42, 5i, 52-3, 58-9,
25
Pars Tertia.
90-9 1.
determinare diverfis à
:
quia potuerunt
5
ifta
innumeris modis
Deo temperari, & quemnam
libemm
eft,
quidlibet de
illis
omnia, quae ex ipfo confequentur, confentiant. Itaque;
prae caeteris ele-
docere débet. Jamque idcirco
gerit, fola experientia
nobis
ioi
cum
modo
experientia
fupponemus omnem
placet,
fi
affumere,
mundus adfpe&abilis eft compofitus, fuiffe initio à Deo divifam in particulas quam-proximè inter fe aequales, & magnitudine mé-
illam materiam, ex quâ hic
10
diocres 3 five médias inter ,
illas
cœli atque aftra componuntur
dem motûs peritur
;
;
eafque omnes tantun-
quantum jam in mundo refuiffe motas, tum fingulas circa
in fe habuiffe,
& aequaliter
propria fua centra, .5
omnes, ex quibus jam
&
feparatim à fe mutuô, ita ut
corpus fluidum componerent, quale cœlum
mus
tum etiam
;
punéta
b
effe
puta-
plures fimul, circa alia quaedam
aequè à fe
mutuô remota,
& eodem modo
jam funt centra Fixarum nec non etiam circa alia aliquantô plura, quae aequent numerum. Planetarum. Ita fcilicet ut illas omnes, quae continedifpofita ac
;
|
ao
bantur in fpatio AEI C verterentur circa ,
&
AEV,
quae continebantur in fpatio
de
caeteris
:
pun&um
circa F,
&
S, ita
ficque tôt varios vortices componerent,
quot jam aftra funt in mundo d Quae pauca fufiicere mihi videntur, ut ex iis tanquam caufis omnes qui in hoc mundo apparent effe.
25
étus
fecundùm leges
naturae fuprà expofitas e oriantur.
b.
Voir t. V, Ibidem.
c.
En marge
d.
Pars IV, art. ccvi. Pars II, art. xxxvn, xxxix
a.
e.
p. 170.
(édit.
princeps)
:
et
«
Vide
fig.
pag. feq.
»,
xl ci-avant, p. 62, 63
c'est-à-dire p. 92.
et 65.
XLVII.
Harum
fuppofitionum
fal/itatem non impe dire, quominùi ea quee ex ipfis dedu-
Principiorum Philosophie
102 centur, vera eJfe pojfint.
& cena
Et
non puto
alia fimpliciora, vel intelle&u faciliora,
vel etiam probabiliora
enim
tari. Etfi
idem
91.
rerum principia poffe excogi-
forte etiam ex
Chao per
leges naturae
ordo qui jam efl in rébus deduci poffet, idque olim fufceperim explicandum a quia tamen ille
:
a.
Voir
t.
VI, p. 41,
1.
21, etc.
5
Pars Tertia.
9 :-93.
103
confufio minus videtur convenire
cum fummâ
Dei
rerum creatoris perfectione, quàra proportio vel ordo, & minus diftinétè etiam à nobis percipi poteft, nullaque proportio, nullufve ordo fimplicior gnitu facilior, litate
:
quàm
ille
qui confiât
fe aequales,
co-
aequa-
fuppono omnes materiae particulas tam in magnitudine quàm in motu, inter & nullam in univerfo inaequalitatem re-
linquo, prêter illam quse
unicuique
cœlum nodu
ut negari plané non refert,
omnimodâ
&
idcirco hîc
initio fuifle,
10
eft,
eft in fitu
Fixarum,
&
quae
tam clarè apparet, Atque omnino parum
intuenti
poffit.
pa&o fupponatur, quia poftea juxta eft mutandum. Et vix aliquid fupponi
quid hoc
leges naturae
quo non idem effedus (quanquam fortafle operofiùs) per eafdem naturae leges deduci poffit cùm enim illarum ope materia formas omnes quarum eft capax, fucceffivè affumat, fi formas iftas ordine confideremus, tandem ad illam quae eft hujus mundi po|terimus devenire adeô ut hîc nihil erroris ex falfâ fuppofitione fit timendum. Itaque, ut naturae legum efficacitatem in propofitâ hypothefi oftendere incipiamus, confiderandum eft illas particulas, in quas totam hujus mundi materiam initio divifam fuifle fupponimus, non potuifife quidem poteft, ex
i5
:
:
20
25
initio efîe fphaericas,
quia plures globuli, fimul juncti,
fpatium continuum non figurae
replent
;
fed
cujufcunque
tune fuerint, eas non potuifle fucceflu tem-
non fieri rotundas, quandoquidem varios habuerunt motus circulares. Cùm enim in principio fatis poris
3o
magnâ vi motae eadem illa vis
fuerint, ut unae
ab
aliis
fejungerentur,
perfeverans, haud dubiè fatis
magna
XLVIII.
Quomodo omnes
cœle-
maleriœ particules faâcc fint fphœri-
Jlis
cœ.
PRiNCIPIORUM PhILOSOPHLE
io4
93-94.
ad earum omnes angulos, dum fibi mutuô ad hoc enim non poftea occurrerunt, atterendos tanta, quàm ad illud, requirebatur. Et ex hoc folo, etiam
fuit,
:
quôd
alicujus corporis anguli
atterantur, facile
fie
fotundum quia hoc in loco nomen anguli ad omne id, quod in tali corpore
intelligimus illud
ultra figuram
Cùm
XLIX. Circa iftas particulas Jphœricas aliam effe à ateriam b
^
morem
fieri
:
extendendum. fpatia omni corpore vacua effe
fphœricam prominet,
autem
nullibi
cùmque
poffint,
tandem
rotundae
illae
eft
matériau
particulae,
fimul jun&ae, perexigua qusedam intervalla circa fe
relinquant
:
neceffe eft
ifta
10
quibufdam aliis figuras ad ipfa im-
intervalla
materiae ramentis minutiffimis
,
plenda aptas habentibus, eafque pro ratione loci occupandi perpétué mutantibus, impleri. Nempe,
dum earum
materiae particularum, quae fiunt rotundae,
anguli paulatim atterantur, id quod ex
eraditur
minutum, & tantam céleri tatem acquirit, ut folâ vi fui motûs in ramenta innumerabilia divida|tur; ficque impleat omnes angulos, quos alise materiae particulae fubingredi non poffunt. Notandum enim eft, quô minora funt ifta particularum aliarum ramenta, eô faciliùs moveri, atque in alia adhuc minutiora comminui poffe quia quô miadeô
Hujusfubtilioris materice particulas faciilimè dividi.
ipfis
i5
eft
20
:
nora a molis
,
:
eô plus habent fuperficiei
&
occurrunt
aliis
ficiem, dividuntur verô LI.
Eafdem celerrimè moveri.
Notandum etiam quàm alias materiae a.
Voir
t.
V,
p. 171.
b. Ibid., p. 173.
c
.
Ibid., p. 171.
b ,
pro ratione
fuae
corporibus fecundùm fuper-
fecundùm molem c
.
multô celeriùs agitari, particulas, à quibus tamen fuam eft
ipfa
25
Pars Tertia.
94-9*-
agitationem acquirunt
:
quia,
dum
patentes vias feruntur, expellunt anguftas. vis lente 5
di,
105
re&as
hae per
per obliquas
ifta
& &
quâ videmus ex folle, quamclaudatur, aërem tamen valde celeriter egre-
Eâdem
ratione,
propter anguftiam
fuprà demonftratum
vise
eft,
per
quam
tranfit.
Jamque
aliquam materiae portionem
celerrimè moveri, ac in partes reipfa indefinitas dividi
10
debere, ut varii motus circulares
&
rarefaftione vel vacuo
nec ulla
fieri poffint
;
inaequales fine ab'a, prae-
ter hanc, ad id apta reperitur.
Jam
habemus gênera
itaque duo *
-.
-
.
-
.
materiae valde di,
.
.
y
bilis dici
habet agitationis, ut i5
aliis
corporibus occurrendo, in
minutias indefinitae parvitatis dividatur, fuas ad
omnes angulorum ab
iis
cum ao
particulas fphaericas, valde iis
figuras
eft ejus, quae divifa
quidem minutas,
fi
corporibus, quae oculis cernere poffumus,
comparentur fed tamen ;
titatis,
&
relidorum anguftias
implendas accommodet. Alterum eft in
a
duo prima elementa hujus mundi alpectapoffunt. Primum eft illius, quae tantam vim
verla, quae
&
divifibiles
certae
in alias
ac determinatae quan-
multô minores. Ter-
tiumque paulô poft inveniemus, conftans par|tibus vel magis crafiis, vel figuras minus ad motum aptas ha-
omnia hujus mundi afpedabilis corpora componi oftendemus nempe Solem & Stellas fixas ex primo, Cœlos ex fecundo, & Terrain cum Planetis & Cometis ex tertio. Cùm enim Sol & Fixae lumen ex fe emittant, Coeli illud tranfmitbentibus. Et ex his tribus
*5
:
Cometae remittant: triplicem hanc differentiam in afpedum incurrentem, non malè ad tria elementa referemus. tant, Terra, Planetae, ac
3o
Œuvres.
III.
14
LIL Tria effe nuJ us »"»t
Principiorum Philosophie
io6
Non malè etiam omnem materiam,
cœlo fumemus;
in fpatio
A El
illam, quae circa centra F,
innumerabiles alios vortices componit, pro fe-
f, a.
p.
& omnem
95.
En marge
96.
(édit.
princeps)
:
«
NB. Vide
fig.
pag.
i'eq.
», c'est-à-dire
Pars Tertia.
gs-97-
&
107
duos cœlos reperitur, pro tertio*. Exiltimamufque hoc tertium, refpectu fecundi, efle immenfum, & fecundum, refpe&u primi, permagnum. Sed tertii cœli confideratio
cundo
5
non
;
denique quidquid ultra
hujus loci
elt
:
poteft in hac vitâ,
illos
modo à nobis fpedari & de mundo tantùm afpectabili
quia nullo
quorum centra ¥,/, omnes fimul pro uno tantùm cœlo numeramus, quia fub unâ & eâdem ratione à nobis confiderantur fed vorticem traétamus. Vortices autem,
;
10
non appareat ab aliis diverfus, pro peculiari tamen cœlo, & quidem omnium primo, fumimus quiaTerram habitationem noftram paulô pôft b in illo inveniemus, ideôque multô plura in ipfo habebimus fpedanda quàm in reliquis, & nomina rébus, non propter ipfas, fed tantùm ad noftras de iis cogitationes explicandas, imponere folemus. Crevit autem c initio paulatim materia primi ele,« y j'/tj r menti, ex eo quod particule lecundi alliduo motu le invicem magis ac magis attererent; cùmque major S, licèt hîc
:
i5
,
|
20
ejus quantitas fuit in univerfo,
ad implenda exigua
quàm
neceffe erat
illa fpatia,
quse inter particulas
fphsericas fecundi elementi fibi
mutuô incumbentes
reperiuntur, quidquid ex eâ refidui fuit, poltquam fpatia ifta impleta funt, ad centra S, F, f, confluxit ibique corpora qusedam fphaerica fluidiffima compo;
a5
fuit
:
nempe Solem
in centro S, ac Stellas fixas in
Poltquam enim particulae fecundi elementi fuerunt magis attritae, minus fpatii occupâ-
aliis centris.
a.
Voir
t.
V,
p. 171.
b. Art. cxlvi. c.
Voir
t.
IV, p. 454-455.
LIV Quomodo Sol & Fixa: ^ formata fint. -
io8
PrINCIPIORUM PHILOSOPHIE
quàm
runt
priùs, nec ideô ad centra ufque fe exten-
derunt, fed ab
loca
97-98.
aequaliter
iis
omni ex parte recedentes,
fphserica reliquerunt, à materiâ primi ele-
ibi
menti, ex omnibus circumjacentibus locis eô affluente, replenda. LV.
Ea enim
Quidfit lux.
eft lex
nature 3 ut corpora omnia quae in ,
orbem aguntur, quantum in fe eft, à centris fui motûs recédant. Atque hîc illam vim, quâ ficglobuli fecundi elementi, nec non etiam materia primi circa centra congregata, recedere conantur ab
S, F,
quàm folâ
potero
lucem
iftis
centris,
accuratiffimè explicabo. In
eâ enim
&
ab ipfius
confiftere infrà oftendetur
b ;
10
cognitione multa alia dépendent. LVI. Quisconalus admotum in rébus inanimaiis fit mteihgendus.
.... nan Cùm
dico globulos fecundi elementi recedere co-
a centris circa quae vertuntur, non
iâ* c i
rco
me
illis
quâ procédât
LVH Quomodo
-
eodem corpore conatus ad diin
3
Ijfepoffint"
Jimul
fitos,
&
ituri,
Il
n
eft
ifte
conatus; fed tantùm ipfos
ita effe
incitatos, ut rêvera fint eô verfùs
à nullâ aliâ caufâ impediantur.
Quia verô fréquenter multae caufae diverfae agunt ~. iimul in idem corpus atque unae aharum etrectus r
-
.
i5
aliquam cogitationem affingere, ex
motum
ad
1
putandum
.
.
,
20
•
,
impediunt, prout ad has vel
illas
refpicimus, dicere
polTumus ipfum eodem tempore tendere, five ire conari, verfùs diverfas partes. Ut, exempli caufâ, lapis A, in fundâ EA, circa centrum E rotatus, tendit |
quidem ab ad ejus
A verfùs
B,
Il
omnes
motum determinandum,
rêvera eô verfùs fertur. Sed
vim motûs quae a.
Pars
b.
Par» IV,
II, art. art.
in ipfo eft,
xxnx, p. 63. xxvm.
fi
caufae, quae
occurrunt
fimul fpeétentur, quia
refpiciamus ad folam
dicemus illum, cùm
eft in
i5
109
Pars Tertia.
98-99-
pundo A, expolitam
tendere verfùs C, juxta legem motûs fuprà :
ponentes
fcilicet
quae tangit circulum in
lineam
pundo A a
.
AC Si
efle
redam,
enim
lapis è
fundâ egrederetur, eo temporis momento, quo veniendo ex L pervenit ad pundum A, rêvera pergeret ab A verfùs C, non verfùs B ac quamvis funda hune ;
effedum impediat, non tamen impedit conatum. Si denique non refpiciamus ad totam iftam vim motûs, fed tantùm ad illam ejus partem quae à fundâ impeditur, eam fcilicet diftinguentes ab aliâ ejus parte quae fortitur fuum effedum, dicemus hune lapidem, dum eft in pundo A, tendere tantùm verfùs D, five recedere conari à centro E fecundùm iineam redam |
10
.5
EAD. Quod
ut clarè intelligatur, conferamus
motumquo
pundo A exiftens, ferretur verfùs C, fi à nullâ impediretur, cum motu quo formica, in eodem
LVIII.
Quomodo ea
quee cir-
lapis, in
culariter moventur,
aliâvi
conentur recedere à centro fui motûs.
a.
Pars
II, art. xxxix, p. 63.
Principiorum Philosophie
IIO
pun&o A
exiftens,
EY
baculus, fupra
effet
99-
moveretur etiam verfùs C,
quem re&à
fi
linea
incederet ab
A
-^U verius Y,
centrum
dum
E,
intérim ipfe baculus verteretur circa
ac ejufdem baculi
circulum ABF, effentque
hi
pundum A
duo motus
contemperati, ut formica perveniret ad
defcriberet
ita
inter fe
X cùm
bacu-
5
ni
Pars Tertia.
99-iQi.
&
lus effet in C,
ad
Y cùm baculus
effet in
G, atque
femper exifteret in lineâ redâ ACG. Ae demde conferamus etiam eam vim, quâ idem lapis, adus in fundâ fecundùm lineam circularem ABF, reita ipfa
|
E,
AD, BC, FG, cum conatu
qui remaneret in formica,
fi
lineas redas
vinculo vel glutino aliquo detineretur in punclo
fupra baculum EY,
dum
intérim
ifte
baculus
A
eam de-
centrum E per lineam circularem
ferret circa 10
fecundùm
cedere conatur à centro
ABF;
ac ipfa totis viribus conaretur ire verfùs Y, atque
recedere à centro E fecundùm lineas redas
ita
EAY,
EBY, &fimiles. Scio quidem
motum
iftius
formicae fore initio tar-
diffimum, atque ideô ejus conatum, 1
5
fi
tantùm ad prin-
cipium motûs referatur, non videri magnum effe poffe |
:
non plané nullus eft, & dum fortitur cffedum, augetur, adco ut motus ex eo proveniens fatis celer effe poffit. Nam, ut adhuc alio utamur exemplo, fi EY fit canalis, in quo e @ atqui profedô
20
globulus
A
contineatur, pri-
mo quidem mento, quo tur in E, 2 5
ifte
gyrum
globulus
canalis age-
centrum motu tantùm
A
circa
tardiffimo progredietur verfùs
Y
;
fed fecundo
momento
paulô celeriùs incedet
3o
mo-
temporis
ac pneterea
novam
à centro E
:
tamdiu
ille
:
priorem enim vim retinebit,
acquiret à novo conatu recedendi
quia, quandiu durât
conatus durât,
&
motus
circularis,
quafi renovatur fingulis
momentis. Atque hoc experientia confirmât
:
fi
enim
lix: Quanta fit
vis ijlius
conatus-
Principiorum Philosophie
112
EY
canalis
I0I-I02.
valde celeriter agatur circa centrum E,
A
brevi globulus, in eo exiftens, ab
ad
Y
perveniet.
experimur in fundâ quô celeriùs enim lapis in eâ rotatur, eô magis funis intenditur atque ifta tenfio, à folâ vi quâ lapis recedere conatur à cen-
Idemque
etiara
:
;
tro fui
motûs exorta, exhibet nobis
iftius vis
quanti-
tatem.
Quod
LX.
Hune conatum ri in
reperi-
materiâ cœlo-
rum.
verô hîc de lapide in fundâ, vel de globulo
centrum E rotato, diftum eft, facile intelligitur eodem modo de omnibus globulis fecundi elementi quôd nempe unufquifque fatis magnâ vi recedere conetur à centro vorticis in quo gyratur retinetur enim hinc inde ab aliis globulis circumpofitis, non aliter quàm lapis à fundâ. Sed praeterea ifta vis in illis multùm augetur, ex eo quôd fuperiores ab in canali circa
10
:
:
i5
|
inferioribus,
& omnes
fimul à materiâ primi elementi,
in centro cujufque vorticis congregatâ, premantur.
Ac primo quidem,
omnia diftinguantur, agemus nec ad materiam
ut accuratè
folis iftis globulis hîc
de
;
ab
nia, quae
quàm
illâ
quàm
fpatia
om-
occupantur, vacua eflent, hoc
eft,
primi elementi magis attendemus,
fi
20
plena eflent materiâ, quae aliorum corporum
fi
motus nullo modo juvaret, nec impediret. Nullam enim aliam efle pofle fpatii vacui veram ideam, ex antediétis LXI. Ipfum efficere, ut corpora Solis & Fixarumfint rotunda.
Cùm tice
tum
eft
manifeftum.
globuli
25
omnes qui volvuntur
eft
b ,
Pars
fatis patet illos,
fe
mutuô omnes
II, art.
xvn, p. 49. 107-108.
b. Art. liv ci-avant, p.
circa S, in vor-
jam demonftraqui funt in lineâ redâ SA,
AEI, conentur recedere ab
premere a.
3
S, ut
verfùs
A
;
&
illos,
qui funt
Pars Tertia.
102-103.
"J
re&â SE, premere fe verfus E, atque ita de cœadeô ut, fi non fint fatis multi ad occupandum
in lineâ teris
:
omne fpatium
&
inter S
circumferentiam
A El,
totum
quod non occupant, relinqua- ,.,.......,......,,. tur verfus S. Et quoniam ii qui £^£vV^;L ^•'^//'•v fibi mutuô incumbunt (exem} :::;':^:^;\}^Ai-/Û'?^]\
,.,.....,.,..
:
:
i[-
pli caufa,
reétâ S E)
qui funt in lineâ
ii
non omnes
,
inftar
i:
;:
:
^:^:-^-:ii^s--]V:"
citiùs,
fuum
tardiùs circuitum
alii
abfolvunt, ut infrà fufiùs 8
m
:
;;
;;
:
;
:'.;.':
fpatium quod re-
•••;.'.'.•.
linquunt verfus S, non poteft
';•:'.•.
exponetur
,
^
ï'}^v^ShM0/S^/:':^:i:
baculi fimul vertuntur, fed uni 10
;
'•:•'•.-.
non eue rotundum. i5
fingeremus plures globulos
quàm
SE,
in
SA
vel SI,
^'"''
enim
Etfi
''*''"'
re&â
initio fuiffe in lineâ
adeô ut infimi
lineae
SE
vici-
|
niores effcnt centro S,
tamen
infimi
illi
quàm
infimi
lineae SI
citiùs circuitum abfolviffent
:
quia
quàm
fuperiores, nonnulli ex ipfis adjunxifTent fe flatim ex20
tremitati lineae SI, ut
fie
tantô magis recédèrent ab S
;
ideôque nunc omnes infimi iftarum linearum aequaliter
remoti funt à
pundo
S,
circa illud relinquunt, eft
ita
fpatium
BCD, quod
rotundum.
non modo globulos omnes qui funt in lineâ redâ SE, fe invicem premere verfus E fed etiam unumquemque ex ipfis premi ab omniPneterea notandum
25
&
eft,
;
bus aliis, qui continentur inter lineas redas ab illo ad circumferentiam BCD dudas, & ipfam tangentes. Ita, exempli caufâ, globulus F premitur ab omnibus 3o
aliis, a.
qui funt intra lineas
BF & DF,
five in fpatio
Art. lxxxiii et lxxxiv.
Œuvres.
III.
iS
LXII.
Eundem efficere, ut materia cœlejlis
ab om-
nibus punâis circumf,erentia> cujufque jlella? vel Solis rece-
dere conetur.
Principiorum Philosophle
114
BFD, non autem
triangulari
fie
à reliquis
:
adeô
ut,
&
eodem temporis momento, globuli omnes in fpa-
locus F effet vacuus, uno
fi
103-104.
%
BFD
contenti accédèrent,
quantum
poffent, ad illum re-
tio
'.,'/;•
ï:':';.'.'
}
:
,
;
...:••:
plendum, non autem
£$
ulli alii.
ï'}^M^^^^i0W ^:-v Nam, quemadmodum videmus ^'$3^$^ *&$$£& ean dem Yim gravitatis, quse la:
w
pidem
cadentem reétà ducit ad centrum terrae,
:!)::
'.•;•'/••
^/?/- ::':: ^ry:::^: :^'-/^ :
:
:'-.\:
-':::V^V-V
10
illum etiam obliqué eo déferre, x
;
'
•'•;.• '•:•••.''('..:.:'.'•::•.''',•':,'.
r:':'.>
in libero aëre
cùm
.•-;.;•:;'•
impeditur eius motus re-
ctus a plani alicujus declivitate
ita
:
omnes
non dubium
in fpatio
eft
BFD
quin eadem
centro LXIII. j
Globulos materice cœlejlis Je muluà non impedire in ijlo co-
fi
illo
i5
centro edu&as,
ad ipfos etiam inde removendos, per lineas à déclinantes.
ifto
Hocque exemplum
bit,
quâ globuli
contenti recedere conantur à
centro S fecundùm lineas redas ab fufîiciat
vis,
rem apertè declaraconfideremus globos plumbeos in vafe BFD gravitatis
20
natu.
&
contentos,
mine
mutuô
;
fimul enim
hos fubfequentur
ita
incumbentes,
fie
fafto in fundo vafis F, globus
defeendat
&
fibi
alii
alii
1
ut, fora-
vi gravitatis
duo 2,2, illum fequentur,
très
j
,
2,0,
j
,
& fie de
caeteris
ut eodem temporis momento, quo infimus
piet
moveri
,
alii
omnes,
fuœ
in fpatio triangulari
1
;
inci-
BFD
i5
"5
Pars Tertia.
I04-io5.
contenti, fimul defcendant, reliquis immotis. Ubi qui-
dem
notare licet duos globos 2,2, poftquam aliquantulum fequuti funt globum 1 defcendentem, fe mutuô
impedire ne ulteriùs pergant. Sed idem in globulis fecundi elementi locum non habet
petuo
punétùm, quod
& ideô Ac
i5
nifi
cùm enim poffit
in per-
contingere,
ac globi plumbei
per
minimum tem-
inftans vocant, durare poteft,
continuitatem earum motûs non interrumpit.
prseterea
notandum
eft
vim luminis, non
in aliquâ
motûs duratione confiftere, fed tantummodo in preffione a five in prima prseparatione ad motum, etfi forte ex eâ motus ipfe non fequatur. Exquibus clarè percipitur, quo paéto actio illa,
quam pro fixse
luce accipio, à Solis vel cujuilibet Stella;
corpore in omnes partes sequaliter
& in minimo
tem|poris
tiam extendatur 20
fint difpofiti
hac figura depicïi, hoc non
poris 10
motu, quamvis aliquando
eodem plané modo
ut in
fint
:
non à
;
&
id
fe diffundat
;
folo corporis lucidi centro, fed etiam à qui-
pundis edudas. Unde
omnes lucis proprietates deduci Quodque forte multis paradoxum videbitur,
reliquat
poffunt. hsec
om-
nia ita fe haberent in materiâ cœlefti, etiamfi nulla 25
plané
adeô
3o
effet vis in Sole, aliove aftro circa
ut,
û corpus Solis
nihil aliud effet
quod gyratur
quàm
:
fpatium
vacuum, nihilominus ejus lumen, non quidem tam forte, fed quantum ad reliqua, non aliter quàm nunc cerneremus, faltem in circulo fecundùm quem materia cœli movetur nondum enim hîc omnes fphaerae ;
a.
Voir
t.
V,
p. 172.
lucis proprieta-
conatu inadeô ut lux
tes in ijlo
veniri
momento ad quamlibet diftanquidemfecundùm lineas re&as,
buflibet aliis ejus fuperficiei
LXIV.
Omnes
:
ejus ope cerni poffet
tanquam ex jlellis manans, etfi nulla vis effet in ipfis Jlellis.
n6
JPrincipiorum Philosophie
ios.
dimenfiones confideramus. Ut autem etiam poffimus explicare, quidnam fit in ipfo Sole ac Stellis, quo ifta vis
luminis augeatur
•/." "iii,' 1, '••
i-ffiN
•
•
.•>••'.•
& fecundùm omnes
•!
•
••'
• "• •* "'3«-5îY ,>'.'.<~"V><>
•
-"
fphserae di-
>
:+ l'X-: .-'.t'-T:>:*ï\-\>
•
.•
.
•
V.
a
',./,.
menfiones diffundatur, nonnulla de cœlorum motu funt praemittenda. cuju/qu^ticucœio.
Quâcunque
ratione moti fuerint ab initio finguli
5
Pars Tertia.
I05-I07
eorum
vortices,
nus
adverfantur
117
jam debent effe ita inter fe compofiti, ut unufquifque in eam partem feratur, fecundùm quam reliquorum omnium circumftantium motus miilli
:
quia taies funt leges naturae 3 ut ,
motus cujufque corporis
Quamobrem
infledi.
alterius occurfu facile poffit
ponamus primum vorticem,
fi
A
cujus centrum S, ferri ab tex ei vicinus, cujus
verfus V, 10
fi
rum polos, tangere partes aliorum vorticum ab eorum polis remotas.
per E verfus
centrum
F, ferri
alius vor-
débet ab
A
per E
impediant
nulli alii circumjacentes
enim eorum motus optimè
I,
:
fie
inter fe confentient. Eo-
demque modo tertius vortex, cujus centrum non fit in piano SAFE, fed fupra illud extans, cum centris S & F triangulum conftituat,
& AEV
bus AEI i5
ab
A
&
in lineâ
per E furfum verfus.
qui duobus aliis vortici-
AE junga|tur b ferri débet Quo pofito quartus vortex, ,
cujus centrum f, ferri non poteft ab E verfus I,ut ejus motus conveniat cum motu primi, quia fie adverfa-
quemadmodum 20
tertius;
&
nec ab E verfus V, fecundus, quia repugnarent primus &
retur motibus fecundi
pereft, ut
25
in
;
nec denique ab E furfum verfus, ut tertius,
quia repugnarent primus
que
tertii
unum
&
fecundus
:
atque ideô fu-
ex polis fuis habeat verfus
E,
alium-
parte oppofitâ verfus B, vertaturque
axem EB, ab I ad V. Atque hîc etiam notari
circa
débet, nonnihil adhuc con-
motibus fore, fi trium priorum vorticum eclipticae, hoc eft, circuli à polis remotrarietatis
tiffimi, fibi
quo a.
b.
fit
in
iftis
mutuô
directe occurrant in
polus quarti vorticis.
Pars II, art. xl, p. 65. La page 106 de l'édition princeps
est
Nam
fi,
pundo
E, in
exempli çaufâ,
remplie par la figure.
LXVI. Motus iftorum vorticum aliquo modo infleûi, ut inter fe conJentiant.
u8 IVX a
Principiorum Philosophie
polum E, vertiorbem fecundùm ordinem notarum IVX, primus vortex radet illam fecundùm
fit illa
turque in
107-108.
ejus pars, quse eft circa
lineam rectam El, aliafque
&
lelas,
ipfi
paral-
fecundus vortex eandem
ra-
fecundùm lineam EV, & tertius fecundùm lineam EX, quâ ratione det
motui ejus circulari nonnihil repugnabunt. Sed hoc facile natura per leges motûs emendat, trium priorum vorticum eclipticas nonnihil infle-
10
eam partem, fecundùm quam vertitur quartus IVX; quo fit étendo in
non fecundùm lineas re&as El, EV, EX, fed fecundùm obliquas il, 2V, }X, & ita cum ipfius motu plané ut
poftea ipfum radant,
illi
i5
|
confentiant. LXVII.
Duorum
vorticum polos Je mutuo tangere non poffe.
Nec fané ullus mihi videtur excogitari pofîe alius modus, fecundùm quem variorum iftorum vorticum motus fibi mutuô minus adverfentur. Si enim duorum polos fe mutuô tangere fupponamus, vel ambo in eaf-
dem
partes ferentur,
&
cent; vel in contrarias,
ita in
&
unum
vorticem coalef-
mutuô quammaximè quamvis non tantum mihi
ita fibi
repugnabunt. Atque ideô,
afTumam, ut omnium cœli vorticum fitus & motus aufim determinare, puto tamen generaliter pofTe affirmari, atque hîc fatis efle demonftratum, polos cujuf-
que vorticis non tam vicinos
—
20
efTe polis
aliorum vorti-
Voir aussi t. IX, p. 137, note d, de la traduction a. Voir t. V, p. 172. française des Principes, et p. 354, errata. Conformément à ces indications, les deux figures de l'édition princeps ont été complétées ici, comme dans la planche VI, fig. 4 et 5, de la traduction française.
25
,
Pars Tertia.
io8-iog.
cum contiguorum, quàm
i ii
partibus ab ipforum polis
valde remotis.
Prœterea, inexplicabilis
varietas quse apparet
illa
LXVIII. Vortices
in litu Fixarum, plané oftendere videtur, illos vortices 5
non
qui circa ipfas volvuntur,
Quôd autem
effe inter fe aequales
nulla Stella fixa effe
poffit, nili in
ac fine io
:
lucem enim accuratiffimè per
illis
,
nihil plané aliud in
ma-
patebit. Et
fenfu percipiamus
Fixis
&
apparentem fitum, nullam habemus rationem aliud iis tribuendi, quàm quod ad haec duo explicanda requiri judicamus. At non magis requiri tur ad lucem explicandam, ut vortices materiae cœleftis circa ipfas volvantur, quàm ad apparentem earum fitum, ut ifti vortices fint magnitudine inaequales. Sed fané fi fint insequales, neceffe eft, ut quo-
rundam partes à 20
.
nullâ aliâ ratione, poffe explicari, partim
prœter ipfarum lucem
i5
a
taies vortices,
ex jam did:is b partim ex infrà dicendis
cùm
ma-
centro
alicujus talis vorticis, ex ipfarum luce judico effe
nifeflum
ijlos effe
gnitudine inœquales.
polis vicinas
polis remotae tangant aliorum partes
quia majorum
:
& minorum fimiles partes
|
ad invicem applicari non poffunt.
Ex his autem cognofci menti fluere
materiam primi décontinua verfus centrum cujufque vorti-
LXIX. Materiam primi elementi ex polis cujuf-
ex
circumjacentibus vorticibus, per partes
que vorticis Jluere verfus centrum, & ex centro verfus alias partes.
cis, 25
aliis
poteft,
ejus polis vicinas; ac vice verfâ, ex ipfo in alios cir-
cumjacentes vortices
dem 27 a.
polis remotas.
En marge Voir
t.
(/"
édit.)
efîluere,
Nam :
fi
NB. Vide
fig.
V, p. 172.
Art. cxxx et cxxxn.
ejuf-
ponamus, exempli caufâ,
b. Art. lvh, lviii et suiv., p. 73, j5, etc. c.
per partes ab
pag. feq.
PRINCIPIORUM PHILOSOPHIE
120
AYBM
109.
vorticem primi cœli, in cujus centro eft Sol, ejufque polos effe A auftralem, & B borealem, effe
'
['
.-'
'
•.'•
'
•
'
'
'
'
•
'
'
'
v-
.-.
;
> l
^•/•.'.'/'••'.••''..
«$:•;* :::v i;-'.V-
*
*
1 ':-"--
'
^: v
'
'
,
-
"-:":-;^V
-".-.: >
'
' "-V-V.-vV- - ••:-••.'• ••.' •:
.\''\&$tà-£\i';: :!•::
•."'.• ••
.••.'•."•.'•':^^w>.*v
\ '.*-".* •*.**'.:* •*."';• vY.W»
.•'
*
-,^^::::;:.-
vif.?
•: ••.'•"!
V:'4s!0!»'i'
il**;'
.*•.'.'
'".:'-'
:
'
••..-.'*.••
v." ».\».V .•'.*•',,'•*£*.*•.
•*<«.• '..•-•.
••.-:
.'
^1
'::':;':
.*"
/.•..•
••
; J4)i
^v
•*
""'k-.'-W
•*.%&:«
.v.'v.ï:-.'-'-
••«•••••••••••.
•."•
•\'.-'îV.'i;"'-..".»«'-%v.> .-j
-/^^.V^^^v::^^^:^ :^^-">>^v^v^:-v-:v.q *.•.,'•.
:
'••
•]••.'•. 'o^-^-V^'^^-^'V/av/-"^-."-^-/ :•::::?£'•',>•:. .:•:•'•:.•.'•:•'•.••.
•••.•'-
•'•!?.••
Y.-
v
\ #:•&%/;••••' :
.•.-.•• :
>-;:: : :. :. :
'Àt'inl •'•"•'•
•'
:
•'
.
•'.•'•;
•'."•;:
•'
.
•
'-.v
i
••.•^-*•^•^•V/:^v•:^•^^•'^:^^^rv^v/^^•V.ÀA.o• .' /.JS
••••.'• .'>••.-.
:.••'.•.•.•.•.•.••:•••••,•.'-•'••••."••••
'.•
••••
•.'.•••? :.
:
V::.
••-•.'•
•••.••.•'
circa quos totus gyrat; quatuorque circumjacentes
vortices
K,0,L,C, gyrare
circa axes
TT, Y Y, ZZ,
&
1
09-M
Pars Tertia.
i
MM,
&
ut
ita
ille
duos K
alios
remotis
tangat duos
&
recedere conari ab axe 5
O&C
dere verfus partes
Y&
a ,
in ipforum polis,
eorum
L in partibus ab
patet ex antedi&is
:
121
omnem
ejus materiam
AB, atque ideô majori vi tenM, quàm verfus A & B. Cùm-
que in Y & M occurrat polis vorticum O bus non magna eft vis ad ei refiftendum
& L,
K
occurrat partibus vorticum
eundum ab
&K
L
lares vorticis S ad eft,
quin materia, quae
verfus S, atque
Atque i5
eundum
illa,
;
quae ab
quàm
verfus S,
& C, in qui& in A & B eorum
polis
majorem habent vim ad
funt remotiffimae, ac proinde 10
polis valde
partes circumpo-
verfus L
K&
eft in
&K
L,
non dubium
:
progredi debeat
quae eft in S, verfus
O & C.
elementi, fed etiam de globulis fecundi effet intelli-
gendum,
fi
horum motum eô
nullae caufae peculiares
verfus impedirent. Verùm, quia multô celerior agitatio primi elementi
quàm
liber eft tranfitus per illos 20
globulis fecundi occupari
|
mus omnem materiam, tam
fecundi, femperque
eft ipfi
exiguos angulos, qui à
non
poffunt,
primi
quàm
menti, contentam in vortice L, uno à loco medio inter centra S
&
etfi
fingere-
fecundi ele-
& eodem
tempore
L progredi cœpiffe
verfus S, intelligeremus tamen illam primi elementi 25
ad centrum S pervenire debuiffe, quàm illam fecundi. Atqui materia primi elementi, fie in fpatium S citiùs
ingreffa, tantâ vi protrudit globulos fecundi,
verfus eclipticam eg\el
polos
fd
a. Art. liv,
b. Art.
vel
M Y,
fed
non modo
maxime etiam
verfus
AB, quemadmodum mox explicabo b
lx et lxiv, p. 107, 112 et 11 5.
lxxvui ci-après, p.
Œuvres.
LXX
quidem non tantùm de materiâ primi
id
III.
1
33.
16
,
ut
-
cundi démenti non
^e
po
tnle
xgx '
122
m.
Principiorum Philosophle
hac ratione impediat, ne
illi
qui veniunt ex vortice L,
propiùs accédant verfus S,
quàm ufque ad certum
:;*•.
•••••%
^T*
* *
ss^vv-.; :.>.'.•..•••.•..•
y'
:
-• .•>•,..,•
•-.*.•,*.
•
.
•
.
.
-
•".V.*
.•:.••..• vV.-."--'.*:->.••.••.^&-^'-3:Jii .-.»..•.».•.•.•. .••;•-. •.•••:.- •/•i'->.vV.-..-.--*vi . „•• ..•
"^"-'V:V'V?ri;.^\'V^v!'^ '.'•''•
V
'••
tfV
"•.
\ ''•?<•
'•'•.•
$£'.v.-'V;
•'
*
."
i
\;vï#;taV'ï;oVivh^^^
aliquem terminum, qui hîc literâ B notatus eft. Idemque de vortice K, & aliis omnibus efl judicandum.
Pars Tertia.
iu-n3.
12*.
feparticulas Prseterea etiam confiderare oportet, r r cundi elementi quse volvuntur circa centrum L, non '
folùm habere vim recedendi ab
ifto
centro, fed etiam
perfeverandi in fuâ celeritate; quse duo ûbi 5
modo
adverfantur
vicinis
:
quia,
dum
gyrant in vortice
&
fupra
vorticibus, qui
aliis
quodam-
infra
L,
à
planum
hujus figurae intelligendi funt, intra certos terminos cohibitae, non poflunt evagari verfus B, quin tardiùs
moveantur 10
inter L
Nam, cùm
B,
quàm
planum hujus
vortices, extra
quidem tantô
&
&
inter L
alios vicinos
figurae intelligendos;
LB
tardiùs, quantô fpatium
circulariter moveantur,
quàm
i5
inter L
&
B.
Atque
habent ad recedendum à centro
idcirco, vis
cedunt; fed ex adverfo vis
nendam 20
quam
alios
quam
quidem ut
occurrunt par-
ibi
tibus circumpolaribus vorticis S, quae ipfis
& iftos
L, efficit
nonnihil evagentur verfus B, quia
majus.
non poflunt plus
temporis impendere in tranfeundo inter L vortices,
erit
&
non
difficulter
habent, ad reti-
celerita|tem fui motûs, impedit ne ufque adeô
evagentur, ut ad S perveniant.
Quod idem non
habet
enim in hoc confentiat cum particulis fecundi, quôd fimul cum
locum ipfis
in materiâ primi elementi
:
etfi
gyrando, recedere conetur à centris vorticum in
quibus continetur; ineo tamen maxime z5
non opus
cùm ab
fit
iftis
ut
quidquam de fuâ
diflentit,
quôd
celeritate remittat,
centris recedit, quia ubique ferè aequales
motus fuos continuandos nempe in anguftiis angulorum, qui à globulis fecundi elementi non implentur. Quamobrem non dubium eft, quin ma-
invenit vias, ad
3o
:
teria ifta primi elementi
partes polis
A&B
continua fluat verfus
vicinas,
S,
per
non modo ex vorticibus K
™'
.
.
Qucejtt ratio hujus diverjitatis.
ii3,
Principiorum Philosophie
124
& L,
fed etiam ex pluribus
hac figura
quia non omnes in
;
.''
$A$&'\ '••''.'.
*.*.••.
•.••.-
'•'ï--'sX~':'-:
: ':-' .'".•''
."
V
/"_».
•" .'
;'••'
':^W^:'^ // A\y'-y s /M . •
•
.•••av
"%, m
•*.•
-
"mm
*
.
i
.
•'.:• :•'!•. ••:::•.:;•:•.'•/ «Yftwt ::•-:•:•.-.••.••' : ;-
telligendi,
•'
:
ipw;::V.../^-\ •.
non exhibentur in eodem piano funt inqui
aliis,
••*.**»•..•
/.•••••• s
nec verum eorum fitum, nec magnitudi-
nem, nec numerum pofîum determinare. Non etiam
Pars Tertia.
u3-u5.
dubium
quin eadem materia
eft,
vortices
O & C,
I2 effluat
5
ex S verfus
ac etiam verfus plures, fed
quorum
nec fitum, nec magnitudinem, nec numerum definio. Ut neque definio, an eadem illa materia ex O & C ftatim revertatur ad K & L, an potiùs digrediatur ad mul-
primo cœlo remotiores, antequam motûs abfolvat.
tos alios vortices, à
circulum
fui
Sed paulô diligentiùs ipfa 10
moveatur
quse venit ab A,
confiderandum,
de/g. Nempe
re&à pergit ufque ad
illa d,
quomodo ejus pars,
B
eodemque modo
re&à pergit
quos
f,
alia pars, quac venit à B,
LXXII.
Quomodo moveatur materia, qua? Solem componit.
ubi globulis
fecundi elementi occurrens, illos verfus
ufque ad i5
in fpatio
eft
propellit;
ubi occurrit globulis fecundi elementi,
tam quse eft verfus d, in omnes partes verfus
repellit verfus A. Et ftatim
quàm
quse verfus^ refleditur
|
eclipticam e g, omnefque globulos fecundi elementi circumjacentes aequaliter pellit ac denique per mea;
tus, qui funt inter iftos
verfus 20
M&Y
elabitur. Praeterea,
ifta
materia pri-
modum
cochleae contortas, def-
cribant; quae fpirales poftea,
cùm ad i&/pervene-
runt, inde utrimque refle&untur verfus eclipticam eg. Et quia fpatium
3o
dum
e g,
mi elementi proprio motu fie re&à fertur ab A & B verfus d &f, fertur etiam circulariter motu totius vorticis circa axem AB adeô ut fingula ejus ramenta lineas fpirales, five in
25
globulos circa eclipticam
de/g majus
eft
quàm meatus, per
quos materia primi elementi in illud ingreditur, vel ex ipfo egreditur, ideirco femper ibi aliqua ejus materiae pars manet, corpufque fluidiflimum componit, quod perpetuô circa axem/ife ipfum rotat. Notandumque eft in primis, hoc corpus fphsericum
LXXIII. Varias
ejfe
inxqualita.
126 /F/
1 "
sàiis
" corporis
Principiorum Philosophie
ii5.
Quamvis enim ob inaequalitatem vorticum non putandum fit, omnino œqualem copiam maeffe
debere.
,
,
V;VXv//./V>V?^.'. .'v-. -.v!
'.
teriae
• •
•-
•
.•.'••:••••
-.'•*•:-•;••.
•'•:'••.;
••.•
.-
>."«.*.'
NV*V^Jl#â§:
:; ': : :
:
: :
.'
*
; ,*//
•.:•.•>.••.-•».!;•> •:•••••••:•:• •;-'/.-:-.-v•• .•:m^---.-.-.
primi elementi fummitti verfus S, à vorticibus
vicinis
unius poli atque à vicinis altérais; nec etiam
u5-ii 7
Pars Tertia.
.
iftos vortices ita effe fitos,
127
ut materiam illam in par-
nec alios vortices, pricœlum verfus ejus eclipticam tangentes, certum
tes direétè oppofitas mittant;
mum
aliquem 5
ipfius circulum, qui
eodem modo
refpicere,
pro eclipticâ fumi
materiamque ex S per omnes
partes iftius circuli, aliafque
ipfi
pari facilitate in fe admittere
:
vicinas egredientem,
non tamen inde
10
motu &quantitate. Nempe
A
primi elementi, venientis à polo
quàm
fit
venientis à polo B,
illa
ita i5
quàm
vis materiae
verfus S, major
quidem materia
priuf|quam alterius occurfu repelli progredietur verfus B,
fi
ullae
tantùm
inaequalitates in figura Solis argui poffunt, fed in ejus fitu,
poffit,
poffit,
longiùs
haec altéra verfus
A;
fed
longiùs progrediendo, ejus vis minuetur; ac juxta
mutuô tandem ambae repellent illo in loco, in quo earum vires erunt inter fe plané aequales, atque ibi corpus Solis conftituent quod proinde remotius erit à polo A, quàm à polo B. Sed non majori leges natura?, fe
:
vi 20
pellentur globuli fecundi elementi, in ejus circum-
ferentia? parte d,
rentia ifta
minus
quàm erit
in parte f,
nec ideô circumfe-
rotunda. Item,
fi
materia primi
quàm
ver-
liberius fpatium inveniendo),
hoc
elementi faciliùs egrediatur ex S verfus O, fus
C
(illic fcilicet
O, & iflo acceffu fpatium interjedum minuendo, ibi tandem fiiletur, ubi vis erit utrimque sequalis.- Atque ita, quamvis ad folos quatuor vortices L, C, K, O, refpiceremus, modo tantùm eos fupponamus effe inter fe inaequales, inde fequitur, Solem S, nec in fpatio medio inter O & C, nec etiam in medio inter L & K, effe debere. Majorque adhuc in ejus fitu insequalitas poteft intelligi ipfo corpus S nonnihil accedet verfus
25
îo
128
Principiorum Philosophle
ex eo, quôd LXX1V. Varias etiam ejus
Praeterea, effe
117.
plures vortices ipfum circumftent.
alii
materia primi elementi, veniens ex vor-
fi
in
materiœ motu.
"••
vS."8pWV« V^f\.-\.
-
'.;:".': ,
•.l"-&W:Z:
.../£"•••
fîât"llî"
.:*.**
.'
»
'.••;•
.-:.v.v/
''-:''•:
••'•••
ÇL^e-.
.•••.•:•••.•.••.'.
».
•
/ ••'
.''t':' :?'.' :.
•.•::.".'•<:••••..
-V-
:
"r": '\iù''.2-.fcS> ::.::
•.
.•.•'-.:•::•,•••.•
•
;
.vi:::-'.'-
_•
\v..v
•• ,
.•"«."
.•-.<*
"-.
*!* '
.
•
•
^^^:'
*. •" -* •"
.*#"
.
*
*'
•
.'
'
:
•>!••••/"••••••
•"*
:/:::\ : :]:\-y.:\:':::;-'^ft^^^iy..\
*.
:
•
; : '*'ï**"-v'* A' r^*."*
:
'•'•':'.''*',':-'>•'•':'.'
v.'-*.v****>
•
"•'*.*.*"*""*'."*.
: : .
">f«*«
•y .:'V^-".:^>A*v^§^îf"i^^'jWi\ >-•
>:-.
/
w>/Jv:. •.:••.••/"•: '-V '••^'K'*-::-'" '-':' '
'•:•:'':'^v^v/^^\^•-•:v:vV•^•'vV
ticibus
K
verfus S,
&
L,
:
'•^••"/'•'
non fecundùm
quàm
•••
.
;
•
.
/'-;
.
•/••V"*
.*-*•"
*'..'.'•/.•>•. *•*.*.'.*.•.-;*.*.*. "
l
•
*•-.*>'»- •.-•• .:.•
::Vô**:.*-rv^V\:v:;V^.:%>V;t: s ^g^;:::î::::
-..-/-;•.•-.•'•
;•:;/: ':::::
•"•::
.'•;%»>.•'.'
•'
.
•:...
/Wy.-S
r
-****?
f
ù
y
••.-•..•..•v>:
,
•'•" •:'-.V.'-:>::« .- , ;.:::V.*-N: : :----.:'
•\"'\v^v/;V.;'î;»AY; :i"i«:0 :.S: ,ï
lineas
tam redas feratur
verfus alias aliquas partes, exempli
Pars Tertia.
.117-119.
caufâ, quae venit ex
g
hinc
:
fiet
verfus
e,
autem ex L verfus
quse
ut poli fd, circa quos tota Solis materia
non
vertetur,
K
129
/ aliquanto
fed Auftralis
redis à
fint in lineis
K & L ad
magis verfus
Borealis d verfus g. Item,
fi
linea
S dudis,
&
e accédât,
reda SM, per quam
materia primi elementi facillimè egreditur ab S ver-
perpundum circumferentiae/ei, vicipundo d quàm pundo/; ac linea SY, per quam
fus C, tranfeat
nius
10
|
ifta
materia praecipuè tendit ab S verfus O, tranfeat
per
pundum
quàm pundo
num
in
circumferentiae fgd, vicinius pundo d : hinc fiet ut eg Solis ecliptica, five pla-
/
quo movetur
illa
ejus materia, quae
maximum
circulum defcribit, paulô magis inclinetur à parte
polum
d,
verfus
;
poli/i,
non
curvam
five
effe
e
&f,
vel
d
fit
cujus extremitates funt
inflexam; materiamque iftam aliquanto
&g;
& d,
vel inter/&g-,
ac forte etiam, non
&
quàm
omnino
inter
aequali
atque inter/ & g. tamen non potefl impedire, ne ipfius corpus
celeritate gyrare inter e
Quod
&
lineam accuratè redam, fed nonnihil
celeriùs gyrare inter e
a5
fed
a
tota Solis materia vertitur,
20
polum/
tamen non tantum quàm linea reda S M atque ex parte g magis inclinetur verfus /quàm verfus d, fed etiam non tantum quàm reda SY. Unde fequetur axem, circa quem verfus
i5
quàm
e
d,
quam-proximè rotundum
:
quia intérim alius ejus
motus, à polis verfus eclipticam, inaequalitates iftas compenfat. Eâdemque ratione, quâ videmus ampullam vitream ex eo folo fieri rotundam, quôd aër in ejus 3o
materiam igné liquefadam per tubum ferreum
nempe
immittatur; quia a.
Voir
t.
IV, p. 181,
Œuvres.
III.
1.
LXXV. Eas tamen non impe-
ifte
aër
18. Lire à cet endroit
non majori :
eg
(au lieu de
vi e. g.).
17
ab
dire ne ejus figura fit rotunda.
Principiorum Philosophie
ijo
ampullae orificio in ejus
omnes
:.''•'• *.-".".*• '•'
''
partes refle&itur,
alias
.*.'"
"f •••
.& -•
* .
".-•" ^
• ."-.'•
*.•'•,•
. -
;
'•'••:
tendit,
&
quàm
'•'•'.'••. *'.'iÂi"_-."-I"-; •"••. '•'.*. '.'.v'.:'.' •"•••.••.•
: "-."•.'•."' •?-'•**.
•.••-••:••*
;
.';'C:•
:
inde in
sequè facile illas
rs::;::;::;:.:^»}?:!;;^?^-^-.;;..^-
^ :^:^vV;'>V>^^V•vO:;•':^ y.
fundum
ug.
*.*.
-V'.'.
•
•*.'.
:*'*rî '.• *r«
•
y///,
;-*. •"-*.**.•"'.
*"-••. *.*..;
.^v^^ : :' /^: :: ^:^V:-Sy://::'\-.\ :::
:
:
:-}:-
•'.• '••'.'.".•.•.'::.•.>•.•'•.:.:'•..•.'•:'••.•.•.•.• '•v.'a- .•.'.: : : •'••..••.'•'.': : -:-"./.-.''.-..-. ••.••!- •• ••••••. •."•.•-•::\ »••':• •—•:•.• •'.'.•'••' .•'•' •'•'.-•••'.•.• .'"'ï} : .V::V.- - . •.•.'• : : : :. : ':•' vV'-l'.'-
.•.•'•>
omnes
pellit
•
:
ita
materia primi elementi, corpus Solis
per ejus polos ingrefla, débet
omnes globulos fecundi
t
Pars Tertia.
ig-i ai.
l
)
elementi circumjacentes, sequaliter undequaque repellere;
non minus
quos obliqué tantùm
in
illos
quàm illos in quos direélè impingit. Notandum deinde materiam iftam primi elementi,
refleétitur,
quamdiu verfatur
dem
|
motum
ad eclipticam
10
inter globulos fecundi, habere qui-
reétum, à polis
YM,
AB ad
;
prsecipuam partem
fuse agitationis
fed praeterea etiam,
Unde
fit,
Sole
inter globulos fecundi.
maximam &
impendere
figuris aflSduè mutandis,,ut
exiguos angulos, per quos plere.
&à
ac circularem circa polos toti cœlo
AMBY communem nutiarum fuarum
Solem,
LXXVI. De motu primi elementi, dum verfatur
tranfit,
in
mi-
omnes
accuratè poffit im-
ut ejus vis, valde divifa, debilior
fit;
ac fingulae ejus minutiae motibus globulorum fecundi
vicinorum obfequantur, femperque paratse fint ad exeundum ex illis angulliis, in quibus ad tam obliquos motus coguntur, atque ad re&à pergenelementi
i5
dum
fibi
Eam autem materiam, quae eft in corpore Solis coacervata, valde multum virium ibi habere, propter confenfum fuarum omnium 20
verfus quafcunque partes.
partium in eofdem celerrimos motus, omnefque
illas
fuas vires impendere in globulis fecundi elementi cir-
cumjacentibus hinc inde propellendis.
quantum materia adionem, in quâ
LXXVII. Quomodo Solis lumen non mode verfus Ecli-
lucem confiftere antè monuimus; & quomodo illa adio non modo verfus eclipticam, fed etiam verfus
pticam, fed etiam verfus polos fe diffundat.
Atque ex
his poteft
intelligi,
primi elementi conférât ad illam 25
polos in
omnes
putemus
efle
partes fe diffundat.
&
tamen
aut plures ex globulis a.
primo,
fi
aliquod fpatium in H, folâ materiâ primi
elementi repletum, 3o
Nam
fatis
fecundi
Art. lxi et lxh ci-avant, p. 112 et 11 3.
magnum
ad
recipiendos
unum a ,
non
.
Principiorum Philosophie
i}2
dubium globuli
eft
quin,
&
uno
omnes contenu
eodem temporis momento,
in
cono dHf, cujus
À
': :y-.-' : y----:.----\::-:. :::• ::. •...*.»'••. •* ^Z1! .1*.*.*-*'. i^'. -:2V* ,
.'•.•
•
.
':::•
••
'
••.•.•
.•.•••.•
••
•
•
, •
:*£. ]-:.:: : »**!:•. -•••.. :
„.•
.•
».:•
•• .•;•.<•.
S •'••"•
••.••.•. :
':
:
bafis eft
•
-J-
^•* )*.••.••.•.•.•.••.'•.•:•.•.••..•...•.»:'?.•»•?«*.••.•»:;:'••'>',•••.
:-,-:'/:'•-;:• ••"••
•
'--.:' :•'.••::••..':•••••-:••••••.••.
•
.
:.:-, '.
..•/.-•.••:
•
!•!*••
.•..-•' .••.••.•.••••.••••• --. .v/-''*" ^:Vo>c^:-\V--.'.--'.'-::\-.-\'v:; -
i
•.'••.•.•.••..••••«•.•..-.•...••.•i :•.'•.'•'•.'•' :: •'.'.:-'.: :
.''.^
V,
i''
concavum hemifphœrium def, dant.
tai.
verfus
illud
accé-
Pars Tertia.
I2I-I23.
Jamque
id fuprà
oftenfum
eft
a
l
)}
de globulis contentis
in triangulo, cujus bafis erat femicirculus eclipticae
LXXVIII. Quomodo verfus
Ecli-
pticam fe diffuniat.
quamvis nondum ulla a&io primi elementi fed nunc hoc ipfum de iifdem, fifpeétaretur; mulque etiam de reliquis in toto cono contentis, hujus primi elementi ope clariùs patebit. Ea enim ejus pars, quse corpus Solis componit, tam globulos folaris,
|
5
fecundi elementi qui funt verfus eclipticam
etiam eos qui funt verfus polos 10
omnes
qui funt in cono dWf,
neque enim verfus d
ipfa majori vi
d,
ac denique
f,
verfus
H
propellit
movetur verfus
aliafque partes intermedias
&f,
quàm
e,
:
;
quàm
e,
illa
verô
jam fupponitur efle in H, tendit verfus C, unde per K & L verfus S tanquam in circulum regrediatur. Ideoque non impedit ne globuli ifli ad H accédant, & eorum acceffu fpatium quod priùs ibi erat, corpori quae
i5
Solis accrefcat, impleaturque materiâ primi elementi,
à centris K, 20
L,
&
fimilibus eô confluente.
Quin ipfa potiùs ad hoc juvat; cùm enim omnis motus tendat in lineam redam, materia maxime
H
exiftens,
:
cogitur fuos motus. Et idcirco minime 25
débet,
quôd
poris, alia
faepe,
ad
motum alicujus
mirum
effe
minutiffimi cor-
corpora, per quantumvis
diffufa, fimul
3o
unius exigui corporis, alia
magis propendet ad inde egrediendum quàm ad remanendum quô enim fpatium in quo verfatur eft anguftius, eô magis infleftere agitata in
LXXIX.
Quàm facile ad motum
magna
fpatia
nec proinde etiam, cur non Stellarum quam-maximè remota-
moveantur
;
tantùm Solis, fed & rum, adio ad terram ufque in minimo temporis momento perveniat a. Art. lxii, p. il 3.
m'e
quammaxi-
ab ec remota mo-
veantur.
*
i)4 LXXX. Quomodo lumen
Principiorum Philosophle
Si Salis
tendat verjus poios.
N
deinde putemus fpatium
«
.
.,
démenti plénum
§&:•*
••
•
.
:::.>,•..••.-.'..
•..'•--:
•
..••:
.*-""!
'rVî* •:;*.* 'V'
;
•
-<:;e?v.:-s-:;
:*«"-:*\7 .*••-•••'.• •*."iV,«.
•'''/:;::'•"
i
..•.:••.•• Vil-.'.". ;'.-..•••
-
:
•
r*l-feS3 5i7/ /
•,&.••
£&•:•.••..
folâ materiâ primi ir intelligemus omnes glo-
/r r *i« elle, lacilè
**
;'.:•:' '.'..• .'M:
1 .
%
•
•« '.
'.•.••.••;••
123.
:
•
.••'/
T»,l
•
.•
..
.•
.•
..•
,«/.£?.*
.'.'...:•<
.
.•"'!••:•'•'-.•..
••.*•.'•.'•:.•:•..•.'.•.•.:.>
•••.w:
••
•
•
.
.
:
".'••::•.'••.••.•.•.•..
bulos fecundi, qui continentur in cono gNe, à materiâ
primi, quae,
in Sole exiftens, à
d verfus
/,
fi-
Pars Tertia.
123-125.
135
mulque verfus totum hemifphaerium efg, magnâ vi movetur, eè verfùs pelli de|bere, quamvis ex fe ipfis nullam forte habeant propenfionem ad iftum motum neque enim etiam ei répugnant, ut neque materia ;
5
primi elementi, quae
ad eundum verfus
efl
N
enim paratiffima ibique fpatium implendum,
eft in
S,
;
ipfa
quod, ex eo quôd globuli hemifphaerii concavi efg verfus
N
ferentur, corpori Solis accrefcet.
eft difficultas, 10
fecundi elementi ab S
N
per
:
illa
materia primi ab
anguftiffima intervalla, quae globuli fecundi
non replent, ejus motus ab ipfis non impeditur; ut neque videmus in illis horologiis, quibus clepfydrarum loco nunc utimur, arenam ex vafe fuperiori defcendentem impedire quominùs aër ex inferiori per interftitia ejus granulorum adfcendat. contenu
quàm
in
cono
globuli
eNg venus
fH d verfus H
ac fimul à proprio
ab S aequidiftent.
tum 25
tempore, globuli
tanquam motibus contrariis debeant cùm enim haec materia primi non tranfeat nifi
Quaeri tantùm poteft, an tantâ 20
ulla
verfus S,
ferri
i5
& eodem verfus N, &
quôd, uno
Nec
&
eft,
minor
vi
N, a lola materia Solis,
ab eâdem materia Solis,
motu quod non videtur, fi H & N Sed quemadmodum, ut jam nota;
eft diftantia
verfus polos, inter
circumferentiam cœli quod illum
verfus eclipticam poteft aequalis,
H S & NS,
:
ita
tune ad
cùm eadem
eft
ambit,
fummum
Solem
quàm
illa vis effe
proportio inter lineas
MS &
AS. Unumque tantùm habemus in naturâ phaenomenum, ex quo ejus rei 20 en
eN#]
effet,
quae eft inter
efg{i"édit.). Voir,
p. 134,
I.3.—
21
fHd]
fgd
(1"
p. i33,
l.
lxxxi
pellantur globuli
édit.).
10.
Voir
ci
-avant,
An
œqualis fit ejus vis
in poiis
câ.
s
in eciipti-
Principiorum Philosophie
jjô
i»5.
experimentum capi poffit nempe, cùm forte aliquis Cometa tantam cœli partem pererrat, ut primo vifus :
*-•*»•
•"*
• "
*-
?r -
.
•
".*-"; •"-*•
• #"
''
'll'lVfl'
*••••••».
t
•
»*•*,*
'
s%
""•""
*•** •
'.*. •
-
#
j****\
V
l
'
a
*•***
„•
'
.*-':
•'
*"%
•**"
•••^i
* - ^'
•
*
»".*•.'••**
*
•"
'
"
•••
.
i"**
"»iiA 5»''^«
,
**•"/*
:£#***•**;« ':.*.'••.''•
,
,
|
•
•
ifc't d> l'Lfa >
,*'
l
•
'éi'iH
••""**•*"•
•.'
'. .
:
;
».*•"• *•
-^î
*'-'.vV-V"*'***"*
. I ii
'
*
V '•'"
É.
•
*
,
*
*
.
'•••r-'yi %,**•! '•''*•'.'•
*."•*."*".*•'
in eclipticâ, videatur deinde verfus
poftea rurfus in eclipticâ
o.»
:•.'.* .*.*\v •'.*.-;•.•.*'••
'.
r
.
'•'i» i'm *'î \ '.
.•••••£! "
»+
unum
.*
J
*
••'.I.'*.
^:
'
*.*-"
*
"
"''lt *.
i
ex polis, ac
tune enim habita ratione
Pars Tertia.
u5-ii7-
l
)7
lumen (quod paribus, majus
ejus diftantiae, poteft seflimari, an ejus
à Sole
|
effe infrà
oftendam
appareat verfus eclipticam
3
caeteris
),
quàm
verfus polum. LXXXII.
Supereft adhuc notandum, circa globulos fecundi elementi, eos qui proximi funt centro cujufque vor-
minores
ticis,
effe ac celeriùs
moveri,
quàm
illos
qui
paulô magis ab eo diflant, idque ufque ad certum ter-
minum, 10
ultra
quem
fuperiores inferioribus celeriùs
moventur, & quantum ad magnitudinem, funt aequales. Ut hîc, exempli caufâ, in primo cœlo putandum eft,
omnium
effe
HNQR, S
leriùs
moveri quàm
remotiores, ufque ad certam diflantiam, ultra quam funt omnes magnitudine aequales , & eà celeriùs
moventur, quùfunt à Sole remotiores.
minutiffimos globulos fecundi elementi effe
juxta fuperficiem Solis de/g,
datim
Globulos fecundi elementi Soli vicinos minores effe, ac ce-
&
paulô remotiores gra-
majores, ufque ad fuperficiem fphaeroidis
ultra
quam omnes
qui funt in hac fuperficie
funt aequales; atque illos
HNQR, omnium
tardiffimè
adeô ut forte globuli H, Q, triginta annos vel etiam plures impendant in abfolvendo uno circuitu moveri
;
circa polos A, B, fuperiores
20
autem verfus
M &
itemque inferiores verfus e &g celeriùs moveantur, & tam fupremi quàm infimi, circuitus fuos intra paucas
hebdomadas abfolvant. Et primo quidem b quod fuperiores verfus ,
celeriùs ferri debeant, facile demonftratur. 25
Y,
omnes
quàm
inferiores verfus
M&Y H & Q,
Ex eo enim quôd fuppofuerimus c
,
magnitudine aequales (ut par fuit, quia nullum habuimus ipfarum inaequalitatis argumentum), & quôd fpatium in quo tanquam in vortice in principio fuiffe
circulariter aguntur, a. Art.
non
fit
accuratè rotundum
cxxx ci-après.
b.
Voir
c.
Art. xlvii et xlviii, p. ioi et io3.
t.
IV, p. 455-456.
Œuvres.
III.
18
;
tum
LXXXIII.
Cur
remotiffimi celé' riùs moveantur quàm aliquantà minus remoti.
Principiorum Philosophie
ijS
quia
alii
vortices circumjacentes
tum etiam quia centri
3
u7-ia8
non funt squales,
illud débet effe anguftius, è regione
cujufque ex
vorticibus vicinis,
iflis
gione aliarum ejus partium
:
quàm
è re-
neceffe eft ut aliquando
quaedam ex ipfis celeriùs quàm aliae mo|veantur, cùm nempe ordinem debent mutare, ut ex via latiori tranfeant in anguftiorem. Sic, exempli caufâ, duo globi qui funt inter punéta
A &
5
B,
non poflunt tranïïre inter duo viciniora C & D, nifi unus alium praecedat &
10
;
manifeftum
efl
moDeinde, quia omnes
cedit, altero veri.
eum qui praeceleriùs
globuli primi cœli totâ fuâ
i5
recedere conantur à centro S, ftatim atque aliquis
vi
ex
quàm
ipfis celeriùs
vicini
movetur,
majorem habens vim, magis à centro
ille,
illo
hoc ipfo
recedit;
&
femper fuperiores illi funt qui celeriùs moventur. Quanta autem fit ifta eorum celeritas, fola experiennullamque habemus ejus experientia docere poteft tiam, nifi in Cometis, quos ex uno cœlo in aliud migrare infrà oftendam b ut neque poflumus determinare tarditatem circuli HQ_, nifi ex motu Saturai, quem in illo vel infra illum effe demonftrabo c Quôd vero, infra terminum HQ_, globuli propiores 1/ o f ita
20
;
;
.
lxxxiv. Cur
Solis
leriùs
proximi
ce-
etiam /eran-
1
• >
i
centro S celeriùs circulum 22 aliud] alium (/" a.
Voir
t.
V, p. 172.
b. Art. cxxvin. c.
Art. cxlviii.
édit.).
luum ablolvant quam 1
re-
25
Pars Tertia.
138.
l
J9
motiores, probatur ex circumvolutione materiae folaris,
omnem
ff/jit'-i
:
•
illam cœli partem
::'.'•'.•'.
tu-.---."-;-.-?;?.----"-.-
;•••••:•
'•'•'.•S-:'-
y--.-.:-
•'':.''.••'.
.••.••:••
fibi
'.:••::
••.•.•••.••.•••••• ..
—
vicinam fecum
::.*•": '.".'.*• •"-•."•
^va
•-Vlv
.- :
•>'
•
•'.'•'•'
:-:-^.Y*'
neque enim poteft dubitari, cùm ipfafit celerrimè agitata, & femper aliquid fui per anguflos mearapientis
:
tur, quant
motiores.
pauld re-
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
140
iî8-i3o.
globulos fecundi elementi, verfus
tus, qui funt inter
eclipticam emittat
&
verfus polos recipiat, quin ha-
beat vim fecum rapiend i globulos
iftos
ufque ad certam
terminum defignamus ellipfi HNQ.R, non circulo quamvisenim Sol fit fphaericus, ac nonminori vi pellat materiam cœli circumjacentem verfus polos quàm verfus eclipticam, 3 non illâ adione in quâ ejus lucem confiftere diximus poteft tamen idem intelligi de hac altéra adione, quâ iftam cœli materiam fecum in orbem rapit, quia pendet à folo ejus motu circulari circa fuum axem qui motus procul dubio potentior eft in eclipticâ, quàm verfus polos & ideô hîc H & Q_ magis diftare debent ab S, quàm N & R. Atque hinc infrà b ratio reddetur, cur Cometarum caudœ aliquando reétae, aliquando diftantiam. Hujufque
|
diftantiae :
,
10
;
;
i5
curvae appareant. LXXXV. Cur iidem
Solis pro-
ximiyfint remotioribus minores.
Cùm
terminum HQ, inferiores globuli materise cœleftis celeriùs moveantur quàm fuperiores, debent etiam efle minores fi enim effent autem
hîc, intra
;
majores vel sequales, hoc ipfo haberent plus virium, ideoque fuperiores évadèrent. Sed ubi femel contingit, aliquem tantô efle minorem iis qui fupra ipfum
20
magnitudine fuperetur, quàm illos celeritate fuperet, femper poftea illis inferior manere
funt, ut
débet.
magis ab
Etfi
iis
verô globulos
ratifîimè sequales à
tamen non
iftos in
Deo fados
fuifle
potuit, lapfu temporis,
fpatiorum quae percurrunt, a. Art. lxiii, p.
1
14-1 15.
b. Art. cxxxviii. c.
principio
Art. XLViii, p. io3.
&
quàm accu-
fupponamus
c ,
fieri
ob inaequalitatem
inaequalitatem
eorum
25
Pars Tertia.
i3o.
motûs inde ortam, ut paulô antè demonftratum quin
aliqui aliis
eft
a ,
minores évadèrent, iique effent fatis
multi ad fpatium a.
141
HNQ.R implendum. Neque enim
Art. lxxxiii, p. iZj i38.
Principiorum Philosophie
142
i3o-i3j.
cum magnitudine totius comparatum, niû tanquam admodum
confideramus hoc fpatium, vorticis
AYBM
parvum ut etiam magnitudo ;
Solis,
quamvis
rata, perexigua eft intelligenda;
proportio
|
nimis vafla
non potuerit
ifta
eorum
hîc in figura exhiberi, quia
Notandum etiam
effe debuiffet.
effe alias insequalitates
ad ipfum compa-
in
motibus
eft
varias
partium cœli,
earum quse funt inter S & H vel Q_, de quibus paulô pôft commodiùs agetur. Denique non eft omittendum, materiam primi déprsefertim
LXXXVI. Globulos fecundi elementi variis modis Jimul moveri, quo fit ut planéfphœrici reddantur.
menti, venientem ex vorticibus K,
L,
& fimilibus,
10
prae-
cipuè quidem ferri verfus Solem, fed plurimas tamen
etiam ejus partes per totum vorticem
atque inde ad alios C,0,
AYBM difpergi,
& fimiles tranfire,
ac fluendo
circa globulos fecundi elementi, efiicere ut ipfi
tum
5
modis moveantur. Cùmque fie ifti globuli non unâ tantùm ratione, fed multis diverfis eodem tempore agitentur, circa propria centra,
tum
forte etiam aliis
hinc clarè percipitur ipfos, cujufcunque figurae fuerint in principio,
nunc debere
effe
plané fphaericos, non
inftar cylindri, aut cujufvis fphseroidis,
20
unâ tantùm ex
parte rotundos. LXXXVII. Varias
effe
gradus ce-
leritatis in
minutiis
primi démenti.
Poftquam autem naturam primi & fecundi elementi fie utcunque explicuimus, ut tandem de tertio agere poiïimus, confiderandum eft, materiam primi non effe aequaliter agitatam fecundùm omnes fuas minutias, fed faepe in perexigua ejus quantitate innumeros reperiri
diverfos gradus celeritatis.
Quod
25
perfacilè de-
tum ex modo quo ejus generationem fuprà defcripfimus 8 tum etiam ex continuo ejus ufu monftratur,
,
a.
Art. xlix, p. 104.
:
3o
Pars Tertia.
i3a-i33.
145
eam genitam effe ex eo, quôd particule fecundi elementi, nondum fphaericse, fed angulofae, ac totum fpatium in quo erant implentes, mofinximus enim
veri 5
non
potuerint, quin
ac minutise, ab
earum anguli
attererentur,
iis attritu ifto feparatse,
figuras fuas
diverfimodè mutarent, pro ratione diverfi loci occupandi, licque primi elementi
formam affumerent;
nuncque adhuc eodem modo putamus, illud primum elementum infervire implendis omnibus fpatio|
10
rum anguftiis, quse circa alia corpora reperiuntur. Unde manifeftum eft unafquafque ex ejus minutiis majores initio non fuiffe quàm anguli particularum ex quibus exfcindebantur five quàm fpatium, quod très globuli, fe mutuô contingentes, in medio fuî ;
i5
relinquunt; atque ideô quafdam ex vifas
manere
potuiffe,
dum
aliae
ipfis
plané indi-
intérim egredientes
ex anguftis fpatiis, quorum figura mutabatur magis
&
magis, indefinitè dividi debuerunt. Sint, exempli
caufâ, très globuli A, B, C, 20
duo primi A & B, fe mutuô tangentes in G, circa propria centra tantùm vertantur,
a5
quorum
dum
intérim tertius C,
tangens primum in
E, volvetur
ipfum ab E verfus
donec pundo D punéto F mani-
I,
tangat fecundum in
fupra
:
materiam primi elementi, quae continetur in fpatio triangulari FGI, five ex pluribus ramentis conftet, live tantùm ex uno, pofle intérim manere imfeftum
eft
motam; 3o
fed illam quse eft in fpatio
FIED neceflario ramentum inter
& nullum tam exiguum ejus pun&a D & F pofTe defignari, quod non
moveri,
fit
majus eo
5
Principiorum Philosophle
144
i33-i34.
quod inde aufertur fingulis momentis. Quia globulus C, accedendo ad B, efficit ut linea DF tranfeat per innumeros diverfos gradus brevitatis. LXXXVIII. Eas
Sic igitur in materiâ primi elementi,
ejus minutias quce
minimum
habent ce-
lerilatis, facile id ip-
fum quod habent aliis transferre,
ac
fibi
mutuà adhxrere.
qusedam funt
ramenta reliquis minus divifa, & minus celeriter agitata; qua? cùm fupponantur excifa fuiffe ex angulis
cùm nondum
particularum fecundi, natae erant,
& omnia
non habere
funt
in globulos tor-
fpatia fola implebant,
fi|guras valde angulofas,
&
non pof-
ad
motum
Unde fit ut facile fibi mutuo adhsereant, magnamque partem fuœ agitationis transférant in illa
ineptas.
ramenta, quse minutiffima funt,
alia
& celerrimè
ab LXXXIX.
Et
Taies minutias fibi mutuà adhérentes, prœcipuè inveniri in eâ
materid primi
iflis aliis
ele-
menti, quœ a polis ad centra vorticum fer-
agi-
tur.
,
quidem
talia
ramenta prœcipuè reperiuntur redas movetur
in eâ
médium
enim partes quamminimùm agitatae fufficiunt ad iflum motum redum, non autem ad alios magis obliquos &
fecundùm
lineas
:
ejus
varios, qui fiunt in aliis locis; ex quibus
idcirco
viam
iflius
diligenter confiderari.
Nempe, cùm
XC. Qualis
fit
figura
ifta-
rum minutiarum, quce particulœ firia-
iœ deinceps vocabuntur.
a
faepe tranfeant per angufta illa fpatia
triangularia, quae in
medio trium globulorum fecundi
mutuo tangentium,
reperiuntur, debent
induere figuram in fuâlatitudine
& profunditate trian-
elementi, fe
gularem. a.
Pars
20
motûs redi, & ibi congreexiguas maffas, quarum figuram hîc velim
expelli folentin
gantur in
i5
recipiant.
materiâ primi elementi, quae à polis verfus cœli
10
8
majora corpora, cseteris paribus, faciliùs id quod habent agitationis in minora transferunt, quàm novam ullam agitationem tantur. Quia, juxta leges naturae
5
Quantum autem ad
II, art. xl, p. 65.
longitudinem, non fa-
3o
Pars Tertia.
i3 4 -i35.
MS
ipfam determinare, quia non videtur ab aliâ
cile eft
quàm à
caufâ pendere,
copia materiae ex quâ
iftae
maflulae conflantur; fed fufficit illas concipere tan-
quam
exiguas columnas, tribus
learum
in
ftriis
modum coch-
excavatas, ita ut gyrando tranfire
intortis
poffint per illos anguftos
trianguli curvilinei
meatus, figuram habentes
FGI, qui femper inter
très globu-
mutuô tangentes reperiuntur. Quippe ex eo quôd fint oblongae, ac motu celerrimo
los fecundi elementi fe
10
tranfeant inter iftos globulos fecundi elementi,
intérim
motu
ipfi alio
circa polos cœli rotantur, clarè
prout tranfeunt per partes axi vorticis remo-
tas, i5
&
;
modum
cochlearum dequidem magis vel minus intor-
intelligitur illa|rum ftrias in
bere effe intortas
dum
tiores aut viciniores
celeriùs in
:
quàm
illis
quia globuli fecundi elementi
in
iftis
didum
rotantur, ut antè
a
efl
.
Ac etiam ex eo quôd
ipfse
veniant verfùs
médium
xci. lftas particules
cœli ex partibus contrariis, unse fcilicet ab Auftrali, 20
alise
axem
dum
à Boreali, in
eft illas
&
unas
intérim totus vortex circa
eafdem partes movetur
quae veniunt à polo Auftrali,
:
fuum
ab op-
pofitis polis venienles,
contrario
modo
effe intortas.
manifeftum
non
in
eafdem
partes debere intortas effe, ac illas quae veniunt à polo Boreali, fed plané in contrarias. 25
fione valde
Quod animadver-
dignum puto, quia hinc
infrà explicandae
b
vires magnetis
praecipuè dépendent.
Sed ne quis forte exiftimet, me fine ratione afiirmare, très tantùm ftrias in iftis primi elementi particulis effe pofle, a.
Art. lxxxiIi, p.
b.
Pars IV,
art.
Œuvres.
1
cùm tamen
non
37-1 38.
cxxxm,
III.
globuli fecundi
etc.
19
ita
XCII. Très tantùm ftrias in ipfis effe.
Principiorum Philosophie
146
femper omnes
mutuô
fe
alia-
tantùm relinquant, velim hîc no-
poffint contingere, ut
triangularia fpatia circa fe tari,
135-136.
quaevis loca ampliora, quse inter globulos
iftos fsepe
reperiuntur, habere femper fuos angulos
plané sequales ac,
trianguli
iis
quantum ad
caetera,
perpétua mutatione ticulae ftriatae illa
:
FGI,
effe
in
adeô ut par-
primi elementi, per
tranfeuntes,
eam etiam
figu-
ram quam defcripfimus, debeant induere. fe
Nam, exempli
10
caufâ, quatuor globuli A, B, C, H,
tangentes in punétis K,
fui
5
L,
G,
E,
relinquunt in medio
fpatium quadrangulare, cujus quifque angulus
eft
omnino sequa|lis unicuique ex angulis trianguli FGI; cùmque quatuor ifti globuli moventur, fpatium iftud affiduè figuram mutât, fitque nunc quadratum, nunc oblongum, ac etiam interdum in duo alia fpatia triangularia dividitur unde fit ut materia primi elementi
i5
;
minus
agitata, quas in eo exfiftit, ad
unum
vel
duos ex
ejus angulis debeat confluere, ac refiduum fpatii relin-
querem
aterise mobiliori,
20
& figuras fuasfaciliùs mutan-
omnes iftorum globulorum motus accommodet. Atque fi forte unum ex ejus ramentis, in uno ex
ti,ut eas ad
iftis
angulis exiftens, extendat fe
ibi
verfus partem
illi
angulo oppofitam ultra fpatium sequale triangulo FG I ,
debebit inde expelli, ac proinde imminui,
cùm
,
^
K >
acci-
angulum materia minus
det ut tertius globulus tangat duos illos, qui
quo verfatur conficiunt. Nempe, fi agitata, occupans angulum G, extendat in
fe verfùs
D
ultra lineam FI, inde extrudetur à globulo C, atque
eatenus minuetur,
cùm
hic globulus
C
accedet ad B,
3o
i36-i3 7
Pars Tertia.
.
147
ut claudat triangulum GFI. Et quia particulae primi
&
elementi, quae in eo maximae funt,
minus agitatae, per longos cœli tra&us tranfeundo, non pofTunt non faepe ita verfari inter très globulos ad fe invicem accedentes, non videntur poiTe induere ullam figuram determinatam, & aliquandiu in ipfis permareliquis
nentem, praeter illam quam defcripfimus. Etfi
autem
différant à reliquâ materiâ primi elementi, 10
XCIII.
hae particulae oblongae ac ilriatae valde
non tamen
ab hac diftinguimus, quandiu tantùm inter globulos fecundi verfantur tum quia nullum peculiarem illas
Inter particulas flriatas,
& omnium minu-
tijfimas
,
varias
effe
aliarum magnitudines
in
primo
ele-
:
mento.
earum effe&um ibi advertimus tum etiam, quia multas alias, non multô minores, nec celeriùs agitatas, in eâ contineri arbitramur, ita ut inter omnium minu;
|
i5
tiffimas
& illas
innumeri
flriatas,
fint
aliarum gradus.
ut facile ex inaequalitate viarum quas perlabuntur,
agnofci poteft.
Sed quando materia
i-fta
primi elementi ad corpus
Solis alteriufve fideris pervenit, ibi
maxime
cùm
omnes
ejus
minu-
globulorum fecundi elementi obicibus impediantur, in fimiles motus confentire laborant. Unde fit ut illœ ilriatae, nec non etiam alise multae paulè minores, quae ob figuras nimis angulofas, molemve nimis magnam, tantam aginullis
20
tiae
25
tationemrefugiunt, abaliisminutiffimis feparentur, ac fibi
mutuè
agitatae,
facile adhaerentes,
propter iniequalitatem
fuarum figurarum, moles aliquando permagnas componant, quae, intimae cœli fuperficiei contiguae,
ex quo emerferunt adjunguntur, 3o
&
ibi
fideri
refiflentes
illi
adioni, in quâ vim luminis coniiflere fuprà diximus 3 a.
Art. lxxvii et lxxviii, p.
1
3
1
et i3?, et art. lv, p. to8.
,
XCIV. Quomodo ex Us macula- in
Solis vel flella-
rum fuperficie rentur.
gene-
Principiorum Philosophle
148
i37-i38.
maculis quae in Solis fuperficie con-
fimiles funt
illis
fpici folent.
Eâdem enim
quâ videmus aquam
ratione,
liquorefque alios quofcunque,
cùm
admoti
igni
effer-
vefcunt, atque aliquas particulas diverfae à reliquis
minus ad motum aptas
naturse ac
denfam fpumam ex
particulis
iftis
in fe continent,
conflatam emittere,
quae fupra ipforum fuperficiem natare, figurafque ad-
modum
irregulares
&
mutabiles habere folet
:
ita per-
utrimque ex ejus. polis verfùs eclipticam ebullientem, debere particulas fuas
fpicuum
materiam
eft
ftriatas, aliafque
omnes
rent, ac difficulter xcv.
rum
proprielates.
quae facile
mutuô
fibi
communiipfius motui obfequuntur,
fe
partibus
|
eclipticae vicinis
valde varias
&
Solis polos,
fi
faltem fimul
incertas
non tam
cum
;
;
&
& denique cur
celeriter
diffolvantur, ac novce
generentur.
i5
cur figuras habeant
quàm
eâ parte cœli quae
in
orbem
circa
ejus fubftantia,
illi
proxima
eft,
moveantur. XCVI. Quomodo ifice macula?
10
adhae-
tanquam fpumam expellere. Atque hinc a facile eft cognofcere, cur Solis maculae non foleant apparere circa ejus polos, fed potiùs in ex
Hinc cognofci prcecipuas harum macula-
Solis,
20
quemadmodum plerique liquores eandem fpumam, quam initio effervefcendo emittunt, rurfus Atverô,
poftea diutiùs ebulliendo reforbent
&
putandum eft, eâdem facilitate rum è corpore Solis emergit, atque
in ejus fuperficie
abfumunt ita quâ materia macula:
cumulatur, paulô pôft etiam imminui,
&
ejus fubftantiam refundi, partimque per
cœlum
num
difpergi.
(Non enim ex toto
tantùm ex materiâ quae recens maculae a.
Voir
iftae t.
IV,
formantur.) p.
456-458.
Ac
25
partim in vici-
Solis corpore, fed
in illum ingrefla eft,
reliqua materia quae diu-
3o
Pars Tertia.
i38-i3g.
149
jamque, ut ita loquar, excoda defaecata, fummâ vi femper gyrans, partim eas
tiùs in eo permanfit, eft
&
quse
jam fa&ae funt
abradit,
dum
intérim aliâ in parte
novae generantur ex nova materiâ Solera ingrediente
unde
ut
fit
non omnes
:
in iifdem locis appareant. Et
fané tota Solis fuperficies, partibus circumpolaribus
quâ componuntur
exceptis, materiâ ex
tegi folet. At-
qui maculae tantùm efle dicuntur, ubi materiâ
tam denfa 10
&
illa eft
vim luminis à Sole venientis
ftipata, ut
notabiliter obtundat.
Praeterea poteft contingere, ut maculae
funt paulô crafliores
quàm
& denfiores,
iftae,
cùm Cur
priùs in fuâ circum-
medio atterantur à puriore materiâ Solis eas circumfluente ficque ut extremitates earum circumferentiae, in acutum definentes, ejus lumini perviae fint unde fequitur ipfas ibi Iridis coloribus pingi ferentiâ
in
in
XCVII. quarundam ex>-
tremitate colores
iri-
dis appareant.
;
i5
:
debere, ut antehac de prifmate vitreo in Meteoris, cap. 8 a
aliquando colores in
illis
Saepe etiam contingit, ut materiâ Solis, circa
ma-
,
expli|cui. Et taies
obfervantur. 20
culas iflas fluendo, fupra ipfarum extremitates afîur-
gat
;
tuncque, inter
tercepta, cogitur ad
illas
motum
modo quo fluminum 25
locis vadofis
Unde
&
coeli vicini
fuperficiem in-
folito celeriorem
rapiditas
femper
eft
quàm
in latis
&
anguftis,
fequitur Solis
&
lumen
ibi
:
eodem
major in profundis.
aliquantô fortius eflè
debere. Atque ita maculae in faculas converti folent,
hoc
eft,
aliis 3o
quaedam
folaris fuperficiei partes, quae priùs
erant obfcuriores, poftea fiunt lucidiores.
vice verfâ faculae in maculas mutari videntur, a.
Voir
t.
VI, p. 329.
cùm,
Ac his
XCVIII.
Quomodo macula in faculas vertantur, vel contra.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
IfO
materiam demerfis,
unâ ex parte
in fubtiliorem Solis
magna copia
novae materise aliâ ex parte ipfis accedit
&
adhaeret.
Cùm
XCIX. In quales particulas macula; diffolvantur.
139-140.
autem
iflre
maculée diflblvuntur, non abeunt
in minutias plané fimiles tae
:
iis
ex quibus fuerant confla-
fed partim in tenuiores, ac fimul folidiores, five
figuras
minus angulofas habentes
motum
funt aptiores,
&
;
quo nomine ad
ideô facile per meatus, qui
funt inter globulos cœli circUmjacentis, verfùs alios vortices tendunt; partim in tenuifîimas, quae ex alia-
rum
angulis erafae, vel in puriffimam Solis fubftantiam
convertuntur, vel abeunt etiam verfùs
denique in
cùm
cœlum partim ;
crafliores, quae ex pluribus ftriatis, aliifve
fimul jundis compofitae, verfùs ubi,
10
fint
cœlum
expelluntur,
nimis magnae ad tranfeundum per
illos
i5
anguftos meatus, quos globuli fecundi elementi circa
globulorum iftorum loca fubingrediuntur, & quia figuras habent valde irregulares & ramofas, non tam facile ac illi globuli moveri fe relinquunt,
ipfa etiam
20
poffunt.
mutuo nonnihil adhaerentes, componunt ibi magnam quandam molem, rariflimam, & aëri (five potiùs aetheri) terrae circumfufo non abfimilem, quae |Sed
Quomodo ex ipfisœther circa Solem & Jlellas generetur. Huncque œlhercm & ijlas maculas ai tertium ele-
mentum
referri.
fibi
à Sole circumquaque forte ufque ad fphaeram Mercurii, vel
etiam ultra illam,
aether ifte in
immenfum
fe
extendit.
Nec tamen
25
crefcere poteft, etiamfi novae
femper particulae ex macularum diffolutione ipfi accédant, quia globulorum fecundi elementi per illud & circa illud continua agitatio facile poteft totidem alias diflblvere, ac rurfus in materiam primi elementi convertere. Quippe omnes Solis aliorumque fiderum
3o
Pars Tertia.
140-141-
M
1
&
totum aetheremipfis circumfufum, quoniara ejus partes ad motum minus aptae funt quàm globuli fecundi elementi, ad tertium elementum remaculas, ut
ferimus a
.
Sed verô macularum produdio vel diflblutio à tam minutis & tam incertis caufis dependet, ut minime fit
mirandum,
fi
quando
nullse prorius in Sole appareant,
nonnunquam
CI.
Macularum produâionem & dijjblutionem à caufis valde incertis pcndere.
tam multae, ut totum ejus lumen obfcurent. Ex hoc enim quôd pauca aliqua
vel
10
fi
è contra
ex ramentis primi elementi fit
fint
fibi
invicem adhaerefcant,
unius maculas rudimentum, cui facile poflea plura
alia junguntur, quae, nifi
partem
in priora illa
fuse agitationis amitterent,
fibi
impingendo mutuô non
poffent adhaerere.
maculas iflas, cùm primùm gecorpora mollilîima & rariflima, ideoque
Notandumque
iS
nerantur, effe
facile frangere
impetum ramentorum primi elementi,
quae in ipfas impingunt,
&
illa fibi
adjungere. Paula-
tim autem poftea interiorem earum fuperficiem, con20
tinuo
motu
fubftantiae folaris cui contigua efl,
tantùm abradi
&
non
perpoliri, fed etiam condenfari
&
|
efl,
molli
&
earum
fuperficie, quae coelo
ob-
rarâ rémanente. Ideoque ipfas
non
indurari, aliâ intérim
verfa
eo quôd materia Solis interiorem earum fuperficiem lambat, nifi fimul etiam earum oras circumfluat & tranfcendat, fed contra potiùs femper facile diffolvi, ex
25
augeri,
3o
quamdiu
iflae
earum
orae,
fupra Solis fuperfi-
ciem eminentes, ejus materiae occurfu non denfantur. Hincque potefl contingere,ut aliquando una & eadem macula fupra totam fuperficiem alicujus fideris fe exa.
Voir
t.
IV, p. 456.
Cil.
efl
Quomcdo eadem macula
totum aliquod
fidus tegere
pojfit.
M2
Principiorum Philosophie
141-142.
tendat, ibique diu permaneat, priufquam diffolvi pofîit.
cm.
Sic referunt
Cur Sol aliquando
fus fit obfcurior ; & cur quarundam jlellarum magnitudines apparentes mutentur.
CIV.
Cur aliquœfixœ reant, vel
quidam
hiftorici
a ,
Solem aliquando per
vi-
plures dies continuos, aliquando etiam per integrum
annum, folito pallidiorem, Lunse inftar, fine radiis lucem triftem prsebuiffe. Notarique poteft multas ftellas nunc minores majorefve apparere, quàm olim ab Aftronomis defcriptse funt. Cujus non alia ratio efle videtur, quàm quôd pluribus paucioribufve maculis earum lux obtundatur. Quinetiam fieri poteft, ut aliquod fidus tôt & tam
10
difpa-
ex impro-
vifo appareant.
denfis maculis involvatur, ut vifum noftrum prorfus effugiat
:
ficque olim Plejades numeratae funt feptem,
quae
jam
teft,
ut aliquod fidus,
fex
tantùm confpiciuntur. Itemque
fieri
po-
nobis antea non vifum, bre-
tempore atque ex improvifo, magnâ luce affulgeat. Nempe, fi totum ejus corpus ingenti & craffâ macula fuerit hadenus conteétum, jamque accidat ut viflimo
materia primi elementi,
folito
i5
copiofiùs ad illud
affluens, fupra exteriorem iftius maculse fuperficiem
breviffimo tempore
totam conteget; atque tune iftud fidus non minorem lucem ex fe emittet, quàm fi nullâ plané macula involveretur. Poteftque poftea, vel diu œquè fulgidum remanere, vel diffundat,
fe
ao
|
paulatim rurfus obfcurari. Sicque contigit, in fine anni 1572,
quandam
ftellam, priùs
maximam
Cafïïopejae apparuiffe, quae
&
cem,
non vifam, initio
fenfim poftea obfcurata, initio anni
in figno
25
habuit lu1
574 dif-
Ac etiam aliae nonnullœ in cœlo jam lucent, olim non apparebant quarum rerum caufa hîc
paruit.
quae
fuûùs a.
:
eft
Voir
t.
explicanda. IX, p. 161, note a, de la traduction française.
3o
Pars Tertia.
142-143.
S)
circumquaque teftum macula de/g, quae non poteft effe tam denfa, quin exempli caufâ, fidus
Sit,
CV.
I
Multos
effe
meatus
culœ ftriatœ.
L
poros
five
meatus habeat permultos, per quos omnis
materia primi elementi, etiam cules ftriatis fupra
enim
&
|
illa
defcriptis,
quae confiât parti-
tranfire poffit.
Cùm
in principio fuae generationis fuerit molliflima
rariffima,
cùmque
taies pori facile in ipfâ formati funt;
poftea denfabatur,
particulae
iftae
ftriatae,
aliaeque primi elementi, continué per illos tranfeundo, 10
non permiferunt ut plané clauderentur eoufque anguftati funt, ut ftriatis
;
fed tantùm
nullae materiae particulae,
primi elementi craffiores, viam per ipfos ha-
bere poffint; ac etiam ut
ii
meatus, qui particulas
ab uno polo venientes admittunt, non aptae ad eafdem, fi regrederentur, nec etiam ad illas
ftriatas i5
fint
Œuvres.
III.
ao
in
maculis, per quos libère tranjeunt parti-
Principiorum Philosophie
54
quse veniunt ab alio polo tortae,
difpofttio ifto-
rum meatuum, & cur particulœftriatœ per illos retrogrcdi non pojfint.
contrario
modo
funt in-
recipiendas.
Nempe
cvi.
Quœ fit
&
143-144.
particule
ftriatse
primi elementi, venientes
non ab uno aliquo punéto duntaxat, fed à totâ cœli regione quse eft verfus polum A, & tendentes non verfus unicum pun&um I, fed verfus totum médium cœli H I Q., formant fibi meatus in macula defg, fe-
cundùm
re&as axi fd parallelas, vel nonnihil utrimque verfus d convergentes, horumque meatuum lineas
aditus in totâ ejus fuperficiçi medietate funt,
&
exitus in aliâ medietate
edg:
efg
partem efg,
&
10
ita fcilicet ut
particulae ftriatae, venientes à parte A, facile
ipfos ingredi poffint per
fparfi
quidem
egredi per ad-
verfam edg, non autem unquam regredi per hanc edg, nec egredi per efg. Quia, cùm tota ifta macula non conflet nifi ex ramentis primi elementi minutiffimis, quse, fibi mutuô adhserentia, quofdam quafi ramulos
i5
componunt, particulae ftriatse, venientes à parte f iilorum ramulorum extremitates, fibi in meatibus iftis occurrentes, infleétere debuerunt verfus d; ideôque, fi
per eofdem meatus eis
effet
20
regrediendum à d ver-
ramulorum extremitates nonnihil aflurgenipfarum tranfitum impe|dirent. Eodemque modo
fus/, ifbe tes
particulae ftriatas, venientes à parte B, fibi
CVII.
Cur etiam quœ ab
uno
veniunt
polo,
non
tranfeant per eofdem tneatus,
quàm quœ
veniunt ab alto.
excavarunt,
quorum
meatus
alios
ingreflus in totâ fuperficie
edg fparfi funt, & egreffus in adverfâ efg. Notandumque eft iftos etiam meatus cochlearum inftar efle excavatos, ad formam particularum ftriatarum quas admittunt, ideôque illos qui unis patent, non patere
modo
aliis
à polo oppofito venientibus,
intortis.
&
contrario
3o
Pars Tertia.
144-145-
a Ita igitur
per
iftos
55
materia primi elementi utrimque ex polis
meatus ad
fidus
poteft pervenire
I
;
ac quia
ejus particulae ftriatae cœteris funt craffiores, ideôque
majorem habent vim ad pergendum fecundùm lineas reétas, non folent in eo manere, fed ingreflae per f, |
protinus egrediuntur per
atque
d,
' •
••-
•..-.-• .-.•-...
.;:;..
ibi
occurrentes
j.'-.
••.
::::A£3£3>.
globulis fecundi elementi, vel
•'. J
materiae primi à
B
non poflunt ulteriùs pergere fecundùm lineas reétas, fed, in omnes partes reflexae, per setherem circumfufum xx verfus hemifphaerium efg rever-
venienti,
10
&
quotquot ingredi poffunt meatus maculae, vel macularum, quae ibi fidus iitud tegunt, per illos rurfus progrediuntur ab / ad d ; ficque afliduè per tuntur;
médium a.
Voir
t.
fidus tranfeundo, IV, p. 458-460.
&
per œtherem circum-
CVIII.
Quomodo materia primi elementi per iftos meatus fluat.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
I<6
i
4 5-i 4 6.
fufum redeundo, quendam ibi quafi vorticem componunt. Quae vero ab iftis meatibus capi non poflunt, vel occurfu particularum hujus aetheris diflblvuntur, vel per partes vicinas eclipticae
QH
in
cœlum
coguntur*. Quippe notandum eft particulas quae fingulis momentis ad fuperficiem fideris
abire
ftriatas, I
5
appel-
non efle tam multas, ut repleant omnes meatus ad menfuram fuam excavatos in maculis efg quia etiam in cœlo non replent omnia intervalla, quae funt lunt,
:
inter globulos
fecundi elementi
admixta
fubtilioris materiae illis
varios iftorum globulorum tilior
cum
ipfis
culae ftriatae,
magna copia
effe débet,
illos
dientibus funt dida, de
fibi
nifi
parti-
iis
ma-
occupandos. Quae vero
hîc de particulis ftriatis per hemifphaerium
per hemifphaerium
propter
fideris hemifphaerio reflexae,
vim ad
etiam quae ingrediuntur
e^funt intelligenda: quôd nempe
alios meatus, à prioribus plané diverfos, exca-
fidere
quos femper plurimae fluunt à d verfus/in ac maculis ipfum circumdantibus & deinde,
I
interjecent.
20
;
in
omnes
ad
d,
cùm
partes reflexae, per aetherem
intérim tôt diffolvuntur,
eclipticam, quot novae à polo
^ «LIS/S
i5
efg ingre-
vârint, per
cix.
10
quae materia fub-
;
ingrederetur iftos meatus,
ab alio
jorera haberent
motus
fed
;
|
xx revertuntur
vel exeunt verfùs
B accedunt.
Refiduum autem materiae primi elementi, quod in fpatio I continetur, circa axem fi gyrando, femper ideôque quofdam exiguos j n(j e re cedere conatur meatus fibi ab initio formavit, femperque poftea confervat in macula defg, qui priores decuflatim interfecant, & per quos aliquid iflius materiae folet effluere,
25
;
a.
Voir
t.
V,
p. 387.
3o
i
Pars Tertia.
4 6.
57
quia femper aliquid per priores, limul cura particulis
Cùm
enim omnes maculse partes fibi invicem adhsereant, non poteft circumferentia defg nunc major fieri, nunc minor ideôque femper ftriatis,
ingreditur.
:
5
sequalis quantitas materiae primi elementi débet in fidere
I
contineri.
Et ideô etiam iila vis, in
quâ lumen
confiflere fuprà
diximus", vel nulla prorfus in ipfo, vel non 10
nifi
admo-
dum
debilis effe poteft.
circa
axem/i rotatur, vis omnis quâ recedere conatur
ab
ifto
axe, in
Nam, quatenus
macula frangitur,
&
ejus materia
ad globulos fe-
cundi elementi nonpertingit; nec etiam
quâ ejus particule ftriatse, ab uno polo venientes, re&à verfùs alium tendunt, quicquam poteft praeftare non modo illa,
:
a.
Art. lxxvii et lxxviii, p.
1
3
1
et
1
33.
CX. Quoi lumen flellce per maculant vix tranfire.
poJJHt
Principiorum Philosophie
1^8
quia
i
4 6-i 4 8.
particule valde exiguse funt, refpe&u glo-
iftae
bulorum cœleftium
quos impingunt, ac etiam
in
ali-
quantô tardiùs, quàm reliqua materia primi elementi, moventur; fed praecipuè quia illae quae ab uno polo veniunt, non magis iftos globulos in unam partem
quàm
propellunt,
5
ex alio polo venientes, in
alise,
adverfam. Materia autem cœleftis in toto vortice, hoc fidus
cxi.
prZïfcapffrentî™'
I
circumjaceiite, comprehenfa, fuas intérim vires poteft retinere,
quamvis
forte
illae
non
fufficiant
luminis in oculis noftris excitandum
vicinis,
ifte
vortex praevaleat
10
fierique poteft
:
|
ut intérim
ad fenfum
vorticibus
aliis
fibi
& fortiùs illos premat quàm ab ipfis prematur.
Unde fequeretur
fidus
I
augeri debere, niû macula
Nam, fi jam circumferentia vorticis I fit AYBM, putandum eft ejus globulos, circumferentiae ifti proximos, eandem ha-
defg, illud circumfcribens, id impediret.
i5
bere vim ad progrediendum ultra ipfam, verfus alio s
horum vorticum non majorem nec mino-
vortices circumpofitos, ac globulos
ad progrediendum verfus
rem
:
haec
tia ibi
enim unica
potiùs
quàm
I,
ratio eft, cur ejus circumferen-
alibi
terminetur. Si autem, caeteris
immutatis, contingat ut minuatur pli caufâ,
20
materia vorticis
O
illa vis,
quâ, exem|
tendit verfus
variis ex caufis poteft contingere, ut
fi
I
(hocque
ejus materia in
25
alios vortices tranfeat, vel multae macula? circa fidus in
O
exiftens generentur,
&c), necefle
naturae, ut globuli vorticis tia Y, ultra
I,
I
&.
exlegibus
qui funt in circumferen-
ipfam pergant verfus P
omnes, qui funt inter
eft,
;
&
quia reliqui
Y, eô verfus etiam tendunt,
inde augeretur fpatium in quo
eft fidus I, nifi
macula
3o
Pars Tertia.
148-149-
defg ipfum terminaret fed quia ;
M9
haec
macula non per-
mittit illud augeri, globuli cœleftes ei
majora
proximi paulô
folito intervalla circa fe relinquent,
materiae primi elementi in
iis
&
plus
intervallis continebitur,
quandiu in ipïis erit difperfa, non magnas vires habere poteft. Si autem contingat particulas primi quae,
|
elementi, per poros maculae exeuntes illos
ex 10
iftis
globulis à maculae fuperficie fejungere, mate-
fpatium intermedium ftatim re-
plens, fatis virium habebit
vicinos ab
eâdem maculae
quô plures ab i5
:
in globulos
impingentes, vel aliam quamvis caufam, aliquos
ria primi elementi,
ret
&
illâ ita
ad alios globulos
iftis
fuperficie fejungendos
;
&
fejunget, eô plus virium acqui-
ideôque breviffimo tempore, ac tanquam in mo-
mento, fupra totam iftam fuperficiem
fe diffundet;
Principiorum Philosophie
i6o ibique
non
aliter gyrans,
quàm
149.
ea quse intra
maculam
non minori vi pellet globulos cœli circumpofitos, quàm eofdem pelleret ipfum fidus I, fi nulla macula illud involvens ejus adionem impediret atcontinetur,
:
que cxii.
ita
Jam
magnâ verô,
luce ex improvifo fulgebit.
fi
forte contingat, iftam
maculam
effe
De/criptio Stellœ paulatim difparentis.
.
•
!-'\'W.
,
'
,
'i.'
•...•.•«.">.••
.
,
i<
«F"r
-,
•
...•wiMSBsr: ',
'•.'.':-y{:\?&i
••.••.•.••/•.'..•.•.•.•.••v»ïv--*-^
••
::'; .
•'.'
;v^:.^^•^::v^^^^t^^^•v•^•^^.^^K/
tam tenuem
&
raram, ut à materiâ primi elementi,
fupra ejus exteriorem fuperficiem
fie
effufâ,
diffol-
non facile poftea fidus rurfus difparebit ad hoc enim opus effet, ut nova macula ipfum totum vatur,
I
rurfus involveret. Sed diffolvi,
4 a.
illud]
fi
craffior
:
fit
quàm
ut ita queat
denfabitur exterior ejus fuperficies", ob im-
eum
(/"
Art. eu, p. i5i.
édit.).
10
161
Pars Tertia.
I49"i5i.
pulfum materiae ipfam circumfluentis atque intérim fi mutentur caufae, ob quas priùs minuta fuerat illa vis, quâ materia vorticis O tendit verfus I, jamque è con:
tra augeatur, repelletur rurfus materia vorticis
I
à P
&
hoc ipfo materia primi elementi, fupra maculam de/g diflufa, minuetur, & fimul novae ma-
verfus Y,
culée in ejus fuperficie ipfius
lumen obtundent
generabuntur, quae paulatim ;
veret, plané tollent, atque 10
riae
primi elementi I,
APBM,
magis
i5
quem
caufa perfe-
fi
omnem locum
occupabunt.
Cùm
iftius
mate-
enim globuli
folito
prementur, magis etiam pre-
qui funt in interiori circumferentiâ xx,
illos,
quique
denique,
qui funt in exteriori ejus circumferentiâ
vorticis
ment
|
&
ita prefli,
&
ramofis particulis aetheris
circa fidera generari diximus
8 ,
facilem tranfitum praebebunt particulis
illius,
intertexti,
non
flriatis, aliifve
non minutiflimis materiae primi elementi, fupra maculam de/g diffufae unde fiet, ut ipfae ibi perfacilè in :
20
maculas congregentur. Obiterque hîc eft notandum, particulas
omnibus iftis macularum corticibus continuos fibi meatus excavare, ac per omnes fimul, tanquam per unam folam maculam, tranfire. Formantur enim iflae |
maculae ex ipfâ materia primi elementi, 25
tio
&
ideô ini-
funt molliffimae, iflifque flriatis particulis facilem
viam praebent. Quod idem de aethere circumfufo diçi non poteft quamvis enim crafîiores ejus particulae ;
nonnulla etiam iftorum meatuum veftigia retineant, quoniam ex macularum diffolutione genitae funt quia :
3o
tamen motui globulorum fecundi elementi obfequuna. Art. c, p. i5o.
Œuvres.?III.
CXIIi.
flriatas in
21
In omnibus maculis multos meatus à particulis flriatis
vari.
cxca-
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
102 tur,
non femper eundem fitum
i5i-i5s.
fervant, nec ideô par-
ticulas ftriatas reftà pergentes, nifi
admodum
diffi-
culter, admittunt. CXIV.
Sed
facile fieri poteft, ut
Eandem
Jlellam poffe per vices apparere ac difparere.
eadem
ftella fixa
per vices
appareat
&
parebit,
novo vortice macularum involvatur. Talis
difpareat, fingulifque vicibus quibus dif-
enim alternatio eft naturse valde familiaris, in corporibus quae moventur ita fcilicet ut, cùm ab aliquâ caufâ verfùs certum terminum impulfa funt, non in eo fubfiftant, fed ulteriùs pergant, donec rurfus ab aliâ caufâ verfùs ipfum repellantur. Ita, dum pondus funi appenfum, vi gravitatis ab uno latere ad perpendiculum fuum defcendit, impetum acquirit, à quo ultra iftud perpendiculum in oppoûtum latus fertur, donec rurfus gravitas, ifto impetu fuperato, illud verfùs perpendiculum moveat, & inde novus in eo im:
petus oriatur. reducatur. Et
quodam
CXV. Totum aliquando
vorticem, in cujus centra
ejl Jlella,
poffe.
deftrui
it
ita,
&
antequam ad quietem cùm omnes cœlorum vortices in redit,
œquilibrio confiftant, ubi unius materia fe-
mel ab ifto sequilibrio receffit, poteft multoties nunc in unam, nunc in advérfam partem excurrere, antequam ab ifto motu quiefcat. Fieri etiam poteft ut totus vortex, in quo talis aliquâ ftella fixa continetur, ab aliis circumjacentibus vorticibus abforbeatur, & ejus ftella, in aliquem ex iftis vorticibus abrepta, mutetur in Planetam vel Cometam. Nempe duas tantùm caufas fuprà invenimus 8 |
,
5-6 difparebit] apparebit (/"
a.
Art. lxix-lxxi, p.
1
i5
vafe femel moto, liquor in eo con-
Ita,
tentus multoties
10
19-125.
édit.).
20
25
Pars Tertia.
152.
i6j
quae impediant ne uni vortices ab aliis deftruantur
;
harumque una, quae confiftit in eo, quôd materia unius vorticis obje&u vicinorum impediatur ne verfùs alium mrrt
?lfcl%KsSW5!
'
'...'.'" l\ •'. '."l'i"' > ' .
jitr.ii 1 »'
•
»
v.
".
• •
•.
.
.
fêftïW»V.v.
'
•.
O--
-v>\
:'-V:
'•'/>//
/'.''
:
:
">y/- :'-^(J^
:
:''.'.''À ; '^''''.'''.''''-.'
•'
,'
•'
>^'î'
'
1)1:1
:^;;^v::,v-v>>..^^^V^\^v;:•^.v.-•^,-^^::.,^vv:.^
quem 5
poffit evagari,
Nam ticibus L & N bere.
fi,
non
poteft in
omnibus locum ha-
exempli caufâ, materia vorticis S à vorita utrimque prematur, ut hoc impediat
Principiorum Philosophie
164
ne verfus
D
ulteriùs progrediatur,
non
i5s-i5 4 .
poteft
eâdem
ratione irapediri à vortice D, ne fe diffundat verfùs
&
L
N, nec etiam ab
ullis aliis, nifi qui fint ei vici-
niores, pro ratione fuse magnitudinis
omnium maxime
vicinis
;
atque adeô in
non habet locum. Altéra au-
tem caufa, quôd nempe materia primi elementi,
in
centro cujufque vorticis fidus componens., globulos fecundi circa illud exiftentes à fe repellat verfùs alios vortices vicinos,
locum quidem habet
in
omnibus
iis
quorum fideranullis maculis involvuntur; fed non dubium eft, quin denfiorum macularum interventus eam tollat; prœfertim earum, quae plurium çorticum inftar fibi mutuô incumbunt. Atque hinc patet non effe quidem periculum, ne ullus vortex ab aliis vicinis deftruatur, quamdiu fidus vorticibus,
CXVI. Quomodo deflrui poffit, antequam multœ macules circa ejus ftel-
lamfent congregatee.
10
quod in centro fuo habet, nullis maculis eft involutum fed, cùm illis tegitur & obruitur, pendere tantùm à fitu, quem ifte vortex inter alios obtinet, ut vel ;
ab ipfis abforbeatur. Nempe fi talis ut vicinorum aliorum vorticum curfui
citiùs vel tardiùs fit
ejus fitus,
valde
refiftat, citiùs
macularum
ab
illis
deftruetur,
quàm
20
ut multi
cortices circa ejus fidus denfari poflïnt;
impedimento, lente tantùm minuetur; interimque maculae, fidus in ejus medio pofi-
fed
fi
minori
fit
ipfis
|
tum obfidentes, denfiores fient, plurefque ac plures tam fupra quàm etiam intra illud congregabuntur. Sic,
exempli caufâ, vortex
N
ita fitus eft, ut
25
apertè
magis impediat quàm ulli alii vicini quapropter facile ab hoc vortice S abripietur, ftatim
curfum
vorticis S
;
atque aliquot maculis 27
En marge NB. :
Vide
illius fidus erit fig.
pag. prtvc. (1"
involutum
edit.).
:
ita
3o
Pars Tertia.
i5 4 .
16$
circumferentia vorticis S, quse jam termi-
fcilicet, ut
natur lineâ
OPQ^
terminetur poftea lineâ
ORQ.;
taque materia, quse continetur intra lineas
ORQ.,
ei
to-
OPQ.&
accédât, ejufque curfum fequatur, reliquâ
materiâ, quae eft inter lineas
ORQ. & OMQ.,
in alios
vicinos vortices abeunte. Nihil enim aliud vorticem
N
i66
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
in eo fitu, in
quo nunc
quàm magna
fervare,
effe
1
54-1 55.
fupponitur, poteft con-
vis materiae primi elementi, in
ejus centro exiftentis, quse globulos fecundi circum-
quaque ita propellit, ut ejus impulfui potiùs quàm motibus vicinorum vorticum obfequantur quse vis :
5
macularum debilitatur & frangitur. Vortex autem C inter quatuor S, F, G, H, duofque
interventu CXVII.
Quomodo permultcv macula? circa Jtellam
quam
ali-
alios
M&
N, qui fupra
ejjfe
poflnt, antequam ejus vortex dejlrua-
ita
^
quatuor intelligendi funt, eft conftitutus, ut quamvis
iftos
H
*3&
denfae maculae circa ejus fidus
10
tiir.
congregentur,
nunquam tamen
totus pofîit everti, quandiu
ifli
fex funt viribus inter fe aequales.
WtWw&£^' 2ÏË$& ::
•^^^^vy^^
Quippe fuppono vortices S, F, & tertium M, ipfis incumbentem fupra pun&um D, circa propria centra gyrare à
D verfus C
:
itemque très alios G, H, & fextum N, fupra ipfos pofitum verti ab E verfus C vorticem autem C ita inter hos fex effe conflitutum, ut ipfos folos tangat, ,
;
|
&
ejus
centrum ab eorum fex centris
que, circa
quem
gyratur,
i5
fit
in lineâ
20
aequidiftet, axif-
DE.
Quâ
ratione
iftorum feptem vorticum motus inter fe optimè con-
venant
;
& quantumvis multis maculis fidus vorticis C
obruatur, adeô ut perexiguas, vel etiam plané nullas
habeat vires ad globulos cœli circa
fe pofitos
25
fecum
orbem rapiendos, non tamen ulla eft ratio, cur alii fex illud è loco fuo expellant, quamdiu inter fe funt in
aequales. CXVIII.
Quomodo
ijîce
mulnv
macula- generentur.
Sed ut fciamus quo pado tam multae maculae circa illud generari potuerint, putemus ipfum initio non
3o
Pars Tertia.
i55-i56.
minorem
quàm unum
fuiffe,
ex
167
fuam ufque ad
jacentibus, ita ut circumferentiam
punéta 1,2,
)
,
4 extenderet
;
fex eî circum-
aliis
fidufque
permagnum
in
centro fuo habuifTe, utpote quod componebatur ex 5
bus
S, F,
M,
&
reftà tendebat,
dem 10
per E ex tribus
&
aliis
ex tribus vortici-
G, H, N, verfùs
inde non regrediebatur,
K &
& motuum,
eof-
C
vortex
&
L
;
incommenfurabilitatem quantitatum
quae in aliis partibus univerfi reperitur,
perpetuo aequilibrio ftare poteft, ubi forte
nihil in
minus virium habere cœpit quàm
alii
cir-
cumjacentes, pars ejus materiae in ipfos migravit,
quidem cum impetu fuerit
major quàm
;
ita
ifta
ut ea pars quae
fie
gravit,
atque
macularum
ita
per vices.
cortices circa
magis ac magis
&
migravit,
inaequalitas exigebat, ideôque
rurfus poftea nonnihil materiae in ipfum ex
20
nifi in
C
adeô ut iftud fidus fatis virium habere potuerit, ad totam materiam cœli 1234 fecum in gyrum agendam. Sed quia, propter illos vortices verfus
inaequalitatem
i5
D
materiâ primi elementi, quae per
|
illius vires
Cùmque
aliis
remi-
intérim multi
ejus fidus generarentur,
minuebantur,
&
ideirco,
minus materiae in illum regrediebatur quàm ab ipfo exiiflet, donec tandem perexiguus fingulis vicibus,
evaferit, vel 25
etiam totus fuerit abforptus, folo ejus
fidere excepto, quod, multis maculis circumvallatum,
materiam aliorum vorticum abire non poteft, nec etiam ab iftis aliis vorticibus è loco, in quo eft, extrudi, quamdiu ifti vortices funt inter fe aequales. Sed intérim ejus maculae magis ac magis denfari debent, ac tandem, ubi unus aliquis ex vicinis vorticibus, aliis in
^n
5
En marge NB. :
Vide
fig.
pag. praec. (7™
édit.).
5
Principiorum Philosophie
i68
major
&
potentior evadet, ut
i
H
vortex
fi
56-i 57.
extendat
iuam fuperficiem ufque ad lineam $67, tune facile vortex H totum lidus C, non hîc ampliùs fluidum & lucidum, fed,
Cometœ vel Planeta? inltar, durum & opacum, fecum abducet. Jam verô confiderandum eft,
CXIX. Quomodo Stella fixa mutetur in Cometam
5
quâ ratione debeat moveri talis globus opacus & durus, ex multarum macularum congerie com-
vel in Planetatn.
10
cùm primùm ab aliquo eft. Nempe ita gyrat cum
pofitus,
vortice
fibi
vicino abreptus
materiâ à quâ abripitur, ut quandiu minus habet agi-
quàm
centrum circa quod gyrat detrudatur. Et quia omnes partes ejufdem vorticis non eâdem celeritate moventur, nec funt ejufdem magnitudinis; fed à circumferentiâ ufque ad certum terminum earum motus gradatim fit tardior, ac deinde ab ifto termino ufque ad centrum gradatim fit celerior, & ipfae
tationis
ipfa, verfùs
1
|
funt minutiores, ut fuprà vortice defeendens adeô nerit ad
terminum
in
didum
fit
eft
a :
fi
globus in
illo
20
folidus, ut priufquam perve-
quo partes
vorticis
omnium
tar-
difîimè moventur, acquirat agitationem aequalem agitationi
earum partium,
inter
quas verfatur, non
riùs defeendit, fed ex illo vortice in alios tranfit,
ulte-
&
eft
Cometa. Si verô minus habeat foliditatis, atque ideirco infra terminum illum defeendat, ibi poftea ad certam diftantiam à fidere, quod illius vorticis centrum occupât, femper manens, circa ipfum rotatur, & eft Planeta b .
a. Art. lxxxiii,
b.
Voir
t.
lxxxiv et lxxxv, p. ilj,
IV, p. 461-463.
1
38
et 140.
25
i5 7
Pars Tertia.
.
169
Putemus, exempli caufâ, materiam vorticis AEIO, nunc primùm fecum abripere fidus N, & confideremus verfùs quam partem illud feret. Nempe cùm om-
nis ifta materia gyret circa 5
centrum
S,
ideôque inde
recedere conetur, ut fuprà explicui % non dubium 1
En marge NB. :
Vide
fig.
pag. feq.
(/*" édit.).
a. Art. lvi et suiv., p. 108.
Œuvres.
III.
22
eft
cxx. Quàferatur la,
talis Stel-
cùm primùm
finit fixa effe.
dé-
Principiorum Philosophie
170
i57-i5g.
quin ea quse jam verfatur in O, pergendo per R ad Q_, detrudat hoc fidus fecundùm lineam re&am verfùs S :
a
atque ex naturâ gravitatis infrà explicandâ, intelligetur iftum motum fideris N, alteriufve cujufvis corporis,
verfùs centram vorticis in quo verfatur, dici pofle
ejus defcenfum. Sic,
cùm nondum
inquam, ipfum detrudit
initio,
motum
intelligimus in eo effe alium
;
circumquaque ambiendo, fecum defert motu circulari ab N verfùs A cùmque hic motus circularis ei det vim recedendi à centro S, pendet tantùm ab ejus foliditate, ut vel multùm defcendat fed ftatim etiam illud
;
nempe fi perexigua fit magna fit, ab S recédât.
verfùs S, tra,
CXXI. |
Quid per corporum Joliditatem, & quid per
eorum
agitationem
intelligamus.
fi
ejus foliditas
;
vel con-
Per foliditatem hîc intelligo quantitatem materise
tertii
elementi, ex quâ maculae hoc fidus involventes
componuntur, cum ejus mole & fuperficie comparatam. Quippe vis, quâ materia vorticis AEIO id defert circulariter circa centrum S, seftimanda eft à magnitudinefuperficiei, fecundùm quamipfi occurrit; quiaquô major eft ifta fuperficies, eô plus materise in hoc agit. Vis autem, quâ ifta materia verfùs idem centrum S ipfum pellit, seftimanda eft à magnitudine fpatii quod ab eo occupatur. Quamvis enim omnis illa materia, quse eft in vortice AEIO, conetur recedere ab S, non tamen omnis agit in fidus N, fed tantùm ea ejus pars, quse reipfâ inde recedit, cùm hoc accedit; hsecque eft sequalis fpatio quod ab eo fuit occupatum. Denique vis quam idem fidus N à proprio fuo motu acquirit ad perfeverandum in eodem illo motu, quam ipfius agitationem voco, non seftimanda eft ab ejus fuperficie, a.
10
Pars IV,
art. xxni.
i5
20
25
3o
i5 9
.
Pars Tertia.
171
nec à totâ ejus mole, fed tantùm ab eâ ejus molis parte, quœ confiât materiâ tertii elementi, hoc eft, particulis materiae fibi
5
mutuo
adhaerentibus, ex qui-
bus maculae iplum involventes componuntur. Quantum enim ad materiam primi, vel etiam fecundi elementi, quse in eo
eft,
cùm
affiduè ex ipfo egrediatur,
72 & nova
PRINCIPIORUM PHILOSOPHIiE
159-160.
redeat in locum exeuntis, non poteft nova
ifta
materia accedens vim retinere quae priori jam egreflae fuit impreffa,
&
praeterea vix ulla ei fuit impreffa, fed
tantùm motus, qui aliunde in eâ erat, determinatus eft verfus certam partem atque haec determinatio à ;
variis caufis affiduè poteft CXXII. Soliditatem non à fold materiâ,fed etiam à magnitudine ac figura pendere.
Sic
mutari 3
.
videmus hîc fupra terram aurum, plumbum
cùm
alia metalla,
&
femel mota funt, majorem agitatio-
nem ûve majorem vim ad perfeverandum in fuo motu retinere, quàm ligna & lapides ejufdem magnitudi-
10
|
nis
&
figurae
;
ac etiam idcirco magis folida effe pu-
tantur, five plus habere in fe materiae tertii elementi,
ac pauciores poros qui materiâ primi
& fecundi replen-
Sed auri globulus effe poteft tam minutus, ut non tantam vim habiturus fit, ad motum fibi impreffum retinendum, quàm globus lapideus vel ligneus multô major. Poteftque etiam raaffa auri taies figuras induere, ut globus ligneus ipfâ minor majoris agitationis fit capax nempe fi extendatur in fila aut bra&eas, aut fpongiae inftar multis minutis foraminibus excavetur, aut quocunque alio modo plus fuper-
tur.
i5
:
CXXIII.
Quomodo
globuli cœlejlcs intégra aliquo fidcre folidiores effe poffint.
ficiei
acquirat, pro
quàm
ille
Atque
ratione fuae materise
&
20
molis,
ligneus globus. ita fieri poteft
magnum, &
fatis
ut fidus N, quamvis mole per-
multis macularum corticibus invo-
25
lutum, minus tamen habeat foliditatis, five minus aptitudinis ad motus fuos retinendos, quàm globuli materise fecundi elementi ipfum circumjacentes. Hi
enim globuli, pro ratione fuae magnitudinis, funt omnium folidiflimi qui effe polïïnt, quia nullos in ipfis a.
Voir
t.
V, p. 387.
3o
ij)
Pars Tertia.
i6o-i6i.
meatus, aliâ materiâ folidiori repletos, intelligimus & figuram obtinent fphaericam, quae omnium mini;
mum
habet fuperficiei, pro ratione molis fub fe con-
tenta?, 5
10
ut Geometris eft fatis notum.
quamvis fit permagna difparitas inter ipforum exiguitatem & magnitudinem alicujus fideris, haec tamen ex parte compenfatur, eo quôd non vires fingulorum ex iftis globulis, fed plurium fimul, iftius fideris viribus opponantur. Cùm enim illi cum aliquo fidere circa cen|trum S rotantur, tenduntque omnes, nec
non etiam
iftud fidus, ut
recedendi, quae
ab S recédant,
eft infidere,
quae funt in tôt ex
iftis
&
contra,
vis
inde
globulis, quot requiruntur ad
recedet ab S, efiicietque ut
defeendant;
fi
fuperet vires fimul jun&as,
fpatium quod fidus occupât replendum i5
Et praeterea,
fi
ifti
globuli in
illi
:
tune ipfum
locum fuum
plus habeant virium,
ipfum verfùs S expellent. Fieri enim etiam facile poteft, ut fidus N multô plus • i r i r s habeat virium ad perleverandum in luo motu lecun.
20
25
dùm
.
lineas redas,
globuli materiae cœleftis
ipfum circumjacentes, etiamfi minus materiae tertii elementi in eo contineatur, quàm fecundi, in tôt ex iftis globulis, quot requiruntur ad fpatium ipfi aequale occupandum. Quia cùm fint à fe mutuô disjundi, & varios habeant motus, quamvis jundis viribus in illud agant, non pofTunt tamen omnes fuas vires ita fimul jungere, ut nulla
3o
quàm
earum pars
inutilis fiât
:
contra
autem omnis materia tertii elementi, ex quâ maculae hoc fidus involventes aërque ipfum ambiens componuntur, unam tantùm maffam facit, quœ cùm tota fimul moveatur, tota etiam vis,
quam habet ad
perfe-
cxxiv.
Quomodo etiam pojjini
effe
minus joiidi.
Principiorum Philosophie
174
verandum
i6i-i6î.
motu, verfùs eafdem partes tendit. Similemque ob caufam, videre licet in fluminibus frag-
menta
in fuo
glaciei, vel ligna quae aquse innatant, majori vi
perfequi curfum fuum, fecundùm lineas reélas,
ipfam aquam,
& ideô
quàm
multô fortiùs in riparum finus impingere, quamvis minus materise tertii elementi in iis contineatur, quàm in mole aquae ipfis folere
sequali.
CXXV.
minus habeat foliditatis, quàm quidam globuli cœleftes, & magis quàm alii paulô minores; tum propter jam di&am rationem, tum etiam quia, licèt non magis nec minus |
Quomodo quidam
fuit
aliquo fidere magis folidi, alii
minus.
fit
Denique
fieri
poteft, ut
idem
materiae fecundi elementi in
fidus
iftis
10
globulis minori-
bus fimul fumptis, quàm in majoribus, cùm œquale fpatium occupant, efl tamen in ipfis multô plus fuperficiei;
&
angulos
propter hoc à materiâ primi elementi, quae iis
interjedos replet, nec non etiam à quibuf-
libet aliis corporibus, faciliùs à curfu fuo revocantur,
atque verfùs alias partes defleduntur,
quàm
alii
ma-
jores. CXXVI.
De
principio motùs
Cometœ.
20
Jam itaque, fi ponamus fidus N plus habere foliditatis quàm globulos fecundi elementi, fatis remotos à centro vorticis S, quos fupponimus omnes elle inter fe quidem initio in varias partes ferri, minus accedere verfùs S, pro varia difpo-
sequales, poterit
&
magis vel fitione aliorum vorticum, à quorum viciniâ difcedet; poteft enim diverfimodè ab ipfis retineri vel impelli ac etiam pro ratione fuae foliditatis, quse quô major efl, eô magis impedit ne alise caufse poflea ipfum defleélant de eâ parte in quam primùm direélum efl.
25
;
Verumtamen non valde magna
vi
poteft impelli
à
3o
Pars Tertia.
j6j.
75
vicinis vorticibus, quia fupponitur juxta illos priùs
quieviffe
AEIO,
;
nec ideo etiam
contra
motum
verfùs eas partes quae funt inter
tantùm verfus 5
ferri
illas quse
funt inter
A &
S
;
I
vorticis
&
S, fed
ubi tandem
débet pervenire ad aliquod punétum, in quo linea
quam motu
fuo deicribit, tangat
unum
ex
iis circulis,
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
I76
162-J64.
fecundùm quos materia cœleflis circa centrum S gyrat; & poftquam eô pervenit, ita curfum fuum ultefemper magis ac magis recédât à centro S, donec ex vortice AEIO in alium migret. Ut fi moveatur initio fecundùm lineam NC, poftquam pervenit ad C, ubi haec linea curva NC tangir. circulum, qui ibi defcribitur à globulis fecundi elementi circa centrum S non poteft non ftatim recedere ab S per lineam curvam C2, fitam inter hune circulum, & rect.am eum in pun&o C tangentem. Cùm enim delatum fit ad C, à materiâ fecundi elementi magis remotâ ab S quàm ea quae eft in C, ac proinde celeriùs a£ta, fitque ipfâ folidius, ut fupponimus non poteft non habere majorem vim ad perfeverandum in fuo motu fecundùm lineam re&am tangentem iftum circulum; fed ftatim atque receflit à punctojC, occurrit
riùs perfequitur, ut
|
:
10
:
i5
materiae fecundi elementi celeriùs motse, quae illum
nonnihil avertit à lineâ redâ, fimulque augendo ejus celeritatem efficit ut ulteriùs afeendat fecundùm lineam
curvam C2, quae eô minus diftat à reftâ tangente, quô hoc fidus folidus eft, & quô majori cum celeritate delatum CXXVII.
De
continuatione motus Cornette per di-
verfos vortices.
eft
ab
N
20
ad C.
Cùm
autem per hune vorticem AEIO hac ratione progreditur, tantam vim agitationisacquirit, ut facile inde in alios vortices migret, atque ex his in alios.
Notandumque
eft,
cùm
pervenit ad
2,
25
egrediturque
quo eft, ipfum adhuc aliquandiu retinere ejus materiam circa fe fluentem, nec plané ab eâ liberari, donec fatis altè in alium vorticem AEV penetrârit nempe donec pervenerit ad j Eodemquc modo ducit fecum materiam hujus fecundi vorticis limites vorticis in
:
.
3o
Pars Tertia.
164-166.
verfùs 4 in fines quarti;
tertii,
ficque femper
& hujus idem
tertii
facit,
vortice in alium migrât. Et linea
cribit, 5
terise
177 verfùs 8 in fines
quoties ex
quam motu
diverfimodè incurvatur, pro diverfo
vorticum per quos
plané alio
modo
Œuvres.
III.
tranfit. Ita
inflexa eft
quàm
|
uno
fuo def-
motu ma-
ejus pars 2
praecedens
NC 23
4
j
2
:
Principiorum Philosophie
178
quia materia vorticis F vertitur ab
A
materia vorticis S ab linese
quo
pars
eft,
5
67 8
efl ferè
A
166.
per E verfus V,
per E verfus
I;
iftius
&
autem
reda, quia materia vorticis in
fupponitur gyrare circa axem
XX.
Et ûdera
pado migrantia funt ipforumque omnia phœnomena hîc expli-
ex unis vorticibus in alios hoc
Cometae
:
care conabor. CXXVIII.
In primis obfervatur illos, fine ullâ régula nobis
Phanomena Cometarum.
nota,
unum
per hanc, alium per illam cœli regionem
tranfmeare, ac intra paucos menfes aut dies à con-
10
fpedu noftro abire, nec unquam plus, aut certè non multô plus, fed fsepe multô minus quàm mediam cœli partem percurrere. Ac quidem cùm primùm apparere incipiunt,folere fatis
augeri, niû*
runt
;
atque
cùm
magnos
valde
videri,
magnam
nec poflea valde
cœli partem percur-
cùm autem deûnunt, gradatim femper imminui initio, vel
i5
;
faltem circa initia fui motûs, videri
Ac de quôd circner me-
celerrimè moveri, fub finem autem lentiffimè.
uno duntaxat memini me legifTe, diam cœli partem peragrârit de illo fcilicet qui dicitur anno 1475, primo tenui capite ac tardi motûs, :
20
inter flellas Virginis apparuifTe, ac paulô pôft mirse
magnitudinis fadus, per polum Borealem tam celeriter inceffifle, ut
vel
portionem
circuli
quadraginta graduum, unâ
magni
triginta
die, defcripferit;
ac
En marge Apud Lotharium Sarfium, five Horatium Graffium in librâ Aflronomicâ, ubi tanquam de duobus Cometis loquitur; fed judico unicum fuiffe, cujus hiftoriam à duobus audoribus habet, Regiomontano & Pontano {r'édit.). — Cf. t. IV, p. 1S1, 4 et 14, et 19 Astérisque.
:
t.
p. 665.
25
Pars Tertia.
166-167.
tandem prope
179
Pifcis feptentrionalis
ftellas
,
five in
figno Arietis paulatim videri defiiffe.
Quae omnia hîc
facile intelliguntur.
Videmus enim
|eundem Cometam, aliam cœli partem in vortice F, aliamque in vortice Y permeare, ac nullam elfe per quam non poffit hoc pado aliquando tranfire. Putandumque efl ipfum ferè eandem celeritatem femper retinere
:
illam fcilicet
quam
acquirit tranfeundo per
vorticum extremitates, ubi materia cœleftis tam citô 10
movetur, ut intra paucos menfes integrum gyrum
quemadmodum fuprà didum eft a Et quia Cometa in vortice Y mediam tantùm partem iftius
abfolvat,
hic
.
&
multô minus in vortice F, nunquamque in ullo multô plus percurrit idcirco tantùm per paucos menfes in eodem vortice manere potefl. Atque fi congyri,
:
i5
fideremus illum à nobis videri non poffe, diu
efl in illo vortice,
nifi
quam-
prope cujus centrum verfamur
atque etiam non priùs
ibi
;
quàm b materia
apparere,
quo venit, ipfum fequi & circumfluere plané defierit cognofcemus quo pado, quamvis idem Cometa maneat femper ejufdem magnitudinis & ferè femper sequè celeriter moveatur, debeat tamen videri major & celerior, initio fui curfûs apparentis, quàm in fine ac interdum in medio maximus & celerrimus putari. Nam li putemus oculum fpeétatoris efle prope centrum F. Cometa illi multo major alterius vorticis, ex
20
:
;
25
&
celerior apparebit in
quam 26
in
4 ubi
En marge
:
definet
Vide
a. Art. lxxxii, p. 137.
b.
Voir
t.
V, p. 387.
fig.
3 :
,
ubi
primùm
quia linea F
pag. 169 (/" édit.).
}
videri incipiet,
multô brevior
CXXIX.
Horum phcenomermn explicatio.
Principiorum Philosophie
i8o
quàm
eft
F4,
&
&
&
aliquantô major
quàm
videri incipiet,
quàm angulus Cometa quidem
angulus F4} acutior
F ) 4. Si autem fpedator illi
167-168.
fit
verfus Y,
celerior apparebit in
in 8, ubi definet
celerrimus apparebit,
dum
erit inter
;
6
ubi
maximus
fed
&
$,
y,
ubi erit
dum erit in $,apparere dum inter 6 & 7, prope po-
fpe&atori proximus. Adeô ut, poffit inter ftellas Virginis";
lum Borealem,
|
&
gradus percurrere
unâ die triginta vel quadraginta ac tandem occultari in 8, prope
ibi ;
ftellas Pifcis feptentrionalis
mirabilis
Cometa anni
1475,
:
eodem modo atque ille î " dicitur à Regiomon-
10
1
tano obfervatus. Quaeri quidem poteft cur Cometae non appareant,
cxxx. Quomodo fixarum men ad Terrant que perveniat.
luuf-
cœlo verfantur, cùm tamen Fixae confpicuse fint, licèt ab ipfo longifïïmè diftent. Sed in eo difierentia eft, quôd Fixae, lumen à fe ipfis emittentes, multô fortiùs illud vibrent quàm Cometae, qui tantùm illud, quod à Sole mutuantur, ad nos refleéhint. Et quidem, advertendo lumen cujufque ftellae effe aftionem illam, quâ tota materia vorticis in quo
nifi
cùm
in noftro
verfatur, ab eâ recedere conatur,
i5
20
fecundùm lineas pun6Hs edudas,
redas ab omnibus ejus fuperficiei ficque omnem materiam vorticum circumjacentium premit, fecundùm eafdem lineas reclas vel alias aequipollentes
:
(cùm nempe
pora obliqué tranfeuntes,
iftse
in
linese,
ipfis
per alia cor-
25
refringuntur, ut
in Dioptricâ explicui), facile credi poteft
non modo
lumen proximarum ftellarum, ut F &f, fed etiam remotiorum, ut Y, vim habere movendi oculos incolarum terras, qui putandi funt non longé abefte à centro S. Cùm enim illarum, fimulque vorticum ipfas cir-
3o
Pars Tertia.
i68.
18
cumjacentium vires, in perpetuo aequilibrio verfentur, vis radiorum ab F venientium verfus S minuitur quidem 3 à materiâ vorticis AEIO ipfis renitente, fed
tamen non tota 5
deletur, niiï in centro
S
;
ideôque
nonnulla pervenire poteft ufque ad terram, quee a.
Voir
t.
V, p. 388.
ali-
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
l82
quantulum
diftat
ab
168-170.
Y AEV,
centro. Itemque, radii ab
ifto
ad terram venientes, tranfeundo per vorticem
fuarum virium amittunt, nifi ratione diftantiae non enim eorum vim magis minuit materia hu|jus vorticis, ex eo quôd ab F recedere conetur, verfùs partem fuse circumferentiae VX, quàm auget ex eo quôd etiam tendat ab F verfus aliam partem nihil in eo ;
circumferentiae CXXXI.
AE
Hîcque obiter
An
Fixce in veris lotis videantur : & quid fit
Firmamentum.
ram
eft
atque
:
ita
de
caeteris.
Y
advertendum, radios ab
venientes, obliqué incidere in lineas
AE & VX,
quae defignant fuperficies, in quibus vortices
minantur,
& ideô
non
las fixas
in ipfis refringi.
videri
omnes ex
in quibus rêvera exfiflunt, locis fuperficiei vorticis
Unde
ad ter-
ifti
10
ter-
fequitur, fiel-
tanquam in locis fed tanquam û effent in terra,
AEIO, per
quae tranfeunt
illi
earum radii, qui perveniunt ad terram, five ad viciniam Solis ac forte etiam unam & eandem flellam in duobus aut pluribus ejufmodi locis apparere. Quae loca cùm non deprehendantur fuiffe mutata, ex quo ab Aflronomis notata funt, non puto aliud quàm
i5
;
iflas
fuperficies per
nomen Firmamenti
20
effe intelli-
gendum. CXXXII. Cur Cometœ à
nobis
non videantur, cùm funt extra nojlrum cœlum : & obiter, cur carbones fint nigri, ~ & cineres albi.
Cometarum autem lumen, cùm fit multô debilius quàm Fixarum, non fatis habet virium ad oculos noflros movendos, nifi fub angulo fatis magno videantur, & ideô ratione diflantiae non apparent, cùm à cœlo noflro funt nimis remoti notum enim eft, quô magis aliquod corpus à nobis remotum eft, eô fub minori
25
;
Cùm
autem ad ipfum propiùs accedunt, variae effe poflunt rationes, ob quas priufquam in illud ingrediantur, confpicui non fint quarum
angulo
videri.
:
3o
Pars Tertia.
I70-I7Î.
18 )
quaenam
lit
praecipua,
exempli cauffâ,
dum
videbit
fi
non
facile eft definire.
oculus fpe&atoris
Cometam
verfus
in 2, quia ibi cingetur
materiâ vorticis ex quo egreditur; 5
fit
& tamen
Nam, F,
non-
adhuc
videbit
illum in 4, ubi erit remotior. Cujus rei ratio effe poteft,
quod
ra|dii fideris
F tendentes verfùs
2, ibi refrin-
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
184
17a-
gantur in fuperficie convexâ materiae vorticis
quœ Cometam adhuc
involvit,
&
refradio
AEIO,
illa ipfos
removeat à perpendiculari, juxta ea quae in Dioptricâ explicui 3 quia nempe radii ifli multô difficiliùs tranfeunt per hanc materiam vorticis AEIO, quàm per :
illam vorticis
AEVX:unde
Cometam, quàm
perveniant ad
ut longé pauciores
fit,
hique pauciores, inde ad oculum
fieret;
ifta
non
reflexi,
pof-
refradio
fi
eum movendum. Alia verô credibile, quemadmodum ea-
funt effe nimis débiles ad ratio eft,
quôd valde
dem femper
fit
10
Lunae faciès terram refpicit, ita femper
eandem cujufque Cornets partem verfùs centrum vorticis in quo verfatur, converti, eamque folam radiis refledendis aptam effe. Sic nempe, cùm Cometa eft in 2, illa ejus pars quae radios poteft remittere,
centro
fita eft
juxta F
;
fed progrediendo à
tempore verfùs
Nam
nec ideô videri poteft ab
S,
F,
rationi valde
2
atque ideô
ad ibi
confentaneum
j
,
iis
oppo-
qui funt
invertit fe brevi
tune incipit videri. eft,
primo, ut pute-
mus, dum Cometa tranfit ab N per C verfùs 2, illam ejus partem qu<e fideri S obverfa eft, magis agitari & rarefieri
propter
adionem
i5
iftius fideris,
quàm
20
aliam
partem ab eo averfam. Secundo, ut putemus agitatione
iftâ,
tenuiores
&
(ut ita loquar) molliores par-
ticulas tertii elementi, quae funt in ejus fuperficie, ab
eâ feparari dât,
ex
iis
14 a.
b.
quàm
:
unde
fit
ut radiis refledendis aptior éva-
fuperficies alterius partis.
quae de igne infrà dicuntur
En marge NB. :
Voir
Vide
fig.
t. VI, p. 93, etc. Pars IV, art. lxxx et suiv.
b ,
Quemadmodum poterit intelligi,
pag. precc. (/" édit.).
25
Pars Tertia.
172-173.
185
quam carbones extin&i videntur nigri, non aliam effe quàm quôd omnis eorum fuperficies, tam interna quàm externa, particulis iftis tertii elerationem ob
menti mollioribus conte&a
mol-
quae particulac
fit; |
liores
cùm
ignis vi à reliquis feparantur, carbones,
qui nigri erant, in cineres, non
ex duris
nifi
&
folidis
particulis conflatos atque ideô albos, mutantur;
nulla funt corpora refle&endis radiis magis apta
minus quàm
alba, nulla 10
&
femper
concavâ parte
Cometa motu fuo i5
ciat
defciïbit
& cùm
diùs incedit,
centrum
aliâ
:
curvse,
lineae
quia
fie
aliâ
lineae iftius cavitas
vorticis in
NC2
putemus minus aptam effe
Mechanicae, deberc
ideô, juxta leges
in
effe
quàm
nigra. Tertio, ut
partem illam rariorem Cornets, ad motum,
&
quo
eft
quam
paulô tar-
femper refpi-
Cometa
(ut hîc cavi-
centrum S, cavitas partis 2 refpicit F &c), ideô illum ex uno vortice in alium j 4 tranfeundo converti. Ut videmus in fagittis per aërem volantibus, pennatam earum partem effe femper aliâ tas ejus partis
20
inferiorem
cùm
refpicit
afeendunt,
dunt. Denique plures
alise
&
fuperiorem
cùm
defeen-
rationes dari poffent, cur
Cometae à nobis non videantur, nifi quamdiu tranfeunt per noftrum cœlum ex minimis enim momentis pendet, ut idem corpus radiis refleclendis aptum fit vel ineptum & de ejufmodi particularibus effedis, de quibus fatis multa expérimenta non habemus, fufficere debent verifimiles caufae, licèt eae forte non fint verse. Praeter haec autem, obfervatur etiam circa Cometas, longam radiorum veluti comam fulgere, à quâ :
25
3o
:
nomen fuum acceperunt atque ;
i5
En marge NB. :
Œuvres.
III.
Vid.
fig.
iftam
comam femper
pag. 171 (/" édit.). 24
CXXX1II.
De Cometcirum coma, & variis ejus pheenomenis.
Principiorum Philosophle
i86
17J-I74.
in parte à Sole praeterpropter averfâ videri fi
Terra
ftet in lineâ
omnes Cometa anni
redâ
inter
adeô ut
:
Cometam & Solem,
crines in
partes difperfi circa illum appareant.
Et
1475, c ^
m
p r i mu m vifus
comam
eft,
prœferebat; in fine autem fuse apparitionis, quia in oppofità cœli regione verfabatur, |
hebat. Haec etiam
coma
longior
comam
ratione magnitudinis Cometse, in
poft fe tra-
brevior
eft vel
5
:
tum
minoribus enim
nulla apparet, nec etiam in magnis,
cùm
à noftro
afpedu recedentes perexigui effe videntur tum etiam ratione loci, caeteris enim paribus, quo terra rerrio-
10
;
tior eft à lineâ redâ, quae duci poteft à eft;
Cometâ fub
comae extremitas
radiis Solis, ejus
interdum paullô
dum
ne, à qud dependel.
ijla
latior eft,
interdum non
Quorum omnium coma
quoddam genus aétum
eft,
;
&
latente inftar
Ac denique coma
interdum anguftior
re&a, interdum curva
cte averfa,
CXXXIV.
& interdum
Solem, eô ipfius coma longior trabis ignese fola confpicitur.
De quâdatn rejraâio-
Cometâ ad
;
ifta
inter-
interdum à Sole dire-
ita praecifè.
rationes ut intelligantur,
novum
refradionis, de quo in Dioptricâ
non
confiderandum. Nempe, ex eo quôd glo-
non Tint omnes inter fe paullatim minuantur à certo termino, buli cœleftes
sequales, fed incra
quem
continetur fphaera Saturni, ufque ad Solem, fequitur radios luminis, qui per majores ex iftis globulis com-
municantur,
cùm ad minores
Explicatio
deveniunt, non
modo
& difpergi.
Confideremus, exempli cauffà, hanc figuram,
in
ijlius re-
fraâionis.
25
lineas redas progredi debere, fed etiam ex
parte ad latera refringi CXXXV.
20
quia in corporibus terreftribus non nota-
tur, hîc eft
fecundùm
i5
multis globulis perexiguis incumbunt
alii
multô
quâ
ma
3o
Pars Tertia.
«74-t76.
putemufque ipfos
jores,
quemadmodum fcripfimus
omnes
ut,
fi
unus ex
partem pellatur, exempli cauffâ, 5
aliis
in continuo
motu,
globulos fecundi elementi fuprà de-
adeô
:
efle
187
omnibus qui
verfus aliquam
ipfis
A
verfùs B, ejus a&io
re-
perientur in lineâ re-
dâ, ab ipfo verfùs
il-
lam partem protenfâ,
morâ communicetur. Ubi notandum eft, adio|nem quidem fine
10
iftam ab
C
ufque ad
integram perveni-
re, fed i5
A
aliquam tamen
C
ejus partem à
ad B
tranfire pofle, ac refi-
duum verfùs D & pellere
globulum
globulos 20
E difpergi. Globus enim
1
&
}
2
verfùs B, quin fimul etiam pellat
verfùs
D & E. Neque
eft
A
pellit
cùm
;
,
;
nunc ab uno & mox ab altero tranfmittatur. Cùm autem globus C pellit très fimul 1, 2, j verfùs B, non ita poteft ejus adio ab illis ad unum aliquem remitti; &, quantumvis moveantur, femper aliqui ex
ceiïivè
3o
par ratio,
duos globos 4 & $ verfùs C quamvis enim hsec ejus adio à duobus illis globis 4 & j ita excipiatur, ut videatur etiam defle&i verfùs D & E, redà tamen tendit ad C tum quia globi ifti 4 & 5 sequaliter utrimque ab aliis fibi vicinis fuffulti, totam illam reftituunt globo 6 tum etiam quia continuus eorum motus efficit, ut nunquam per ullam temporis moram hsec adio à duobus fimul excipiatur, fed tantùm, ut fucglobus
:
25
C non poteft
|
Principiorum Philosophie
i88
adionem
ipfis
176.
illam obliqué excipiunt; ideôque,quam-
praecipuum ejus radium re&à verfùs B deducant,
vis
utrimque verfùs D & E difpergunt. Eodemque modo, fi pellatur globus F verfùs G, cùm ejus aétio pervenit ad H, ibi communicatur globulis 7, 8, 9, qui praecipuum quidem ejus
innumeros tamen
alios debiliores
radium mittunt ad G, fed alios etiam verfùs D & B difpergunt. Hîcque notanda eft differentia, quœ oritur ex obliquitate incidentiae iftarum aclionum in circulum CH a&io enim ab A ad C, cùm perpendicula:
ri ter
H, quae
D&E
in
autem ab F ad non difpergit fuos
aétio
incidit,
fi
obliquitas inci-
graduum 90; fi verô fupponaminor, nonnulli quidem ejus a&ionis radii etiam fupponatur
in aliam
&
eundem obliqué
;
verfùs ipfius centrum, faltem
dentiae
tur
efle
partem mittentur, fed
ideô vix fenfibiles,
parva
:
nifi
cùm
aliis ifta
quitas
obliquitas eft valde
contra autem radii, qui verfùs centrum circuli
eft
Quorum omnium eft
obli-
ifta
demonftratione perceptâ, facile
illam transferre ad globulos cœleftes
enim nullus
fit
locus, in
quo
fie
:
quamvis
majufeuli ex
globulis alios multè minores tangant, quia tamen
gradatim funt minores
&
ufque ad Solem, ut di&um
minorem
iftis
ipfi
25
minores, à certo termino eft
a ,
facile credi poteft
non
effe difFerentiam, inter illos qui funt fupra
& illos qui funt juxta orbitam quàm inter majores & minores mox deferiptos orbitam Saturni,
a.
20
major.
Explicatio apparitio-
ns coma.
i5
multô debiliores,
obliqué fparguntur, eô funt fortiores, quôd CXXXVI.
10
incidat in illum circulum, radios fuos sequaliter
utrimque difpergit verfùs nifi
5
Art. lxxxii Ci lxxxv, p. 137 et 140.
Terrée, :
atque
3o
Pars Tertia.
«76-178.
inde intelligi effedum
jufculis
non alium minimi ma-
iftius insequalitatis
quàm
debere in hac Terrse orbitâ,
efle
189
immédiate fuccederent
;
fi
|
nec alium etiam in
locis intermediis, nifi
quôd
fecundùm
linese
quas
ifti
radii difper-
guntur, non
fint
re&se,
fed paulatim inflexa?.
Nempe, IO
fi
S
fit
Sol,
2545 orbita per quam Terra anni fpatio de-
fecundùm ordinem notarum 2, 3,4, fertur
DEFG i5
terminus
ille
à quo globuli cœle-
ftes
incipiuntgradatim
efle minores
& minores
ufque ad Solem (quem 20
terminum fuprà mus a non habere
ram
dixi-
figu-
fphserse perfedae,
fed fphaeroidis irregularis,
verfùs polos mul-
tô depreflioris, 25
&
verfùs eclipticam),
C
fit
Cometa in noflro
cœlo exiftens
3o
quàm
:
putan-
dum eft radios Solis
in
inde re|fledi verfùs
omnes
ut
ii
hune Cometam impingentes, partes fphseroidis
qui perpendicularitei incidunt in F,
a. Art. lxxxi, p.
1
35-i 37.
ita
DEFGH,
maximâ
qui-
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
ioo
dem ex parte, redà pergant ufque ad j nonnulli ex
ipfis
178-170.
fed tamen etiam
,
&
hinc inde fpargantur;
qui obliqué
incidunt in G, non tantùm redà pergant verfus 4, fed etiam ex parte refrangantur verfus j & denique qui ;
non perveniant ad orbitam
incidunt in H, redà
&
fed tantùm reflexi verfus 4
5,
Terrse,
ficque de cseteris.
Unde patet, fi Terra fit in orbitse fuse parte j hune Cometam ex eâ vifum iri cum coma in omnes partes quod genus Cometse Rofam vocant radii difperfâ ,
:
;
C
enim diredi à liores, qui ex
E
ad
j,
ejus caput;
& G verfus
j
alii
autem debi-
10
refleduntur, ejus crines
idem Cometa ex eâ videbitur per radios redos CG4, & ejus coma, five potiùs cauda, verfus unam tantùm partem protenfa, exhibebunt. Si verô Terra
per radios ex
H &
verfus 4 reflexos.
fit
in 4,
aliis locis,
quse funt inter
Eodemque modo,
Terra
fi
G& fit
H,
i5
in 2,
Cometa ex eâ videbitur ope radiorum redorum CE 2, & ejus coma ope obliquorum qui funt inter CE2 &
CD 2,
nec
alia erit differentia, nifi
flente in 2,
praecedet
;
Cometa mane
appareant.
videbitur,
oculo autem exiftente in
bitur vefperi, CXXXVII. Quomodo etiam trabes
quôd, oculo exi-
Denique,
fi
& caudam oculus
à radiis Solis ne
fit
fuam
verfus
& coma
4,
Cometa
ipfum
20
vide-
poil fe trahet.
pundum
Cometam ipfum
S,
videre
impedietur polïit,
fed
videbit tantùm ejus comse partem, inftar igneœ trabis,
mane, prout oculus propior erit pundo 4 vel pundo 2 atque forte una mane & alia vefperi poterit apparere, fi oculus in ipfo pundo medio 5 exfiftat. Et quidem haec coma vel cauda interdum reda, interldum nonnihil incurva efîe débet interdumque in
25
quse apparebit vel vefperi vel
;
CXXXVIII. Cur Cometarum couda, non femper in
;
3o
Pars Tertia.
179-
191
Cometse & Solis, interdum nonnihil ab eâ defledens; ac denique interdum latior, interdum anguftior, vel etiam lucidior,
re&â
lineâ, quae tranfit per centra
cùm nempe
radii latérales verfùs
parte à Sole direâè averfa, nec femper reâa videatur.
oculum convergunt.
Hsec enim omnia fequuntur ab irregularitate fphaeroidis
DEFGH
deprefïïor
eft,
quippe verfùs polos, ubi ejus figura caudas Cometarum exhibere débet ma:
redas & latas in flexu qui eft inter polos & eclipticam, magis curvas, & à Solis oppofito defledentes & fecundùm iftius flexûs longitudinem, magis lucidas gis
;
;
10
&
Nec puto quicquam hadenus circa Cometas fuifle obfervatum, faltem quod nec pro fabula, nec pro miraculo fit habendum, cujus caufla hîc non anguftas.
habeatur. i5
ftellas fixas,
20
ac circa altiorcs planetas Jovem
& Satur-
num, appareant. Sed facilis refponfio eft. Primo, ex eo quod non foleant videri in Cometis, cùm eorum diameter apparens non eft major quàm fixarum, quia tune ifti radii fecundarii non habent fatis virium ad oculos movendos. Ac deinde, quantum ad fixas, quia cùm lumen à Sole non mutuentur, fed illud ex fe ipfis emittant, ifta earum coma, fi quae fit, hinc inde in omnes partes fpargi débet, atque efTe perbrevis jamque rêvera circa ipfas talis coma efle videtur neque enim ;
25
:
uniformi lineâ circumfcriptae, fed vagis radiis undi-
&
non malè forfan earum etiam fcintillationem (cujus tamen plures aliae caufae effe pofîunt) hue referemus. Quantum autem ad Jovem & Saturnum, non dubito quin, ubi aër eft admodum que
3o
CXXXIX.
Quseri tantùm poteft, cur non etiam comae circa
cinctse
apparent
;
punis, brèves etiam interdum comae, in partem à Sole
Cur
talcs
coma? circa
Fixas aut Planetas non appareant.
Principiorum Philosophie
192
i
79-i8o.
averfam protenfae, circa ipfos videantur; & fcio me taie quid alicubi olim legifle, quamvis auétoris non |
recorder.
Quodque
ait Ariftoteles,
i.
Météorologie,
cap. 6, de Fixis, eas etiam ab yîgyptiis comatas non-
nunquam
vifas fuifle,
intelligendum
ex
flellis
;
puto de his planetis potiùs
quod autem
refert de
efle
5
coma cujufdam
quse funt in femore Canis, à fe confpedâ,
ab aliquâ in aëre valde obliqua refractione, vel potiùs ab illius oculorum vitio proceiïit addit enim
vel
:
minus
ipfam intendebat, CXL
-
m e?r pianèL
Nunc
cùm oculorum aciem quàm cùm remittebat.
confpicuam,
fuifle
in
10
omnibus quse ad Cometas fpe&ant, revertamur ad Planetas, putemufque fidus N a minoris agitationis efle capax, five minus habere foliditatis,
verô, expofitis
quàm globulos
iis
fecundi elementi qui funt ver-
fus circumferentiam noftri cœli, fed
quàm
plus habere,
Unde
lem. Solis
aliquos ex
iis
tamen aliquantô
qui funt verfùs So-
intelligemus illud, flatim atque à vortice
abreptum
eft,
continua verfùs ejus centrum
defeendere debere, donec devenerit ad eos globulos coelefl.es,
quibus in foliditate,
feverandum
i5
five in
20
aptitudine ad per-
motu per lineas redas, eft sequale. Cùmque tandem ibi erit, non ampliùs ad Solem magis in fuo
accedet, nec etiam ab eo recedet, aliquibus
aliis caufîis
nifi
quatenus ab
nonnihil hinc inde propelletur;
fed inter iftos globulos cœleftes libratum, circa afliduè gyrabit,
&
erit Planeta.
cederet verfùs Solem, i3
a.
En marge NB. :
Voir ci-avant
Vide
la rigurc
de
ibi
fig.
Quippe
fl
Solem
propiùs ac-
verfaretur inter globulos
pag. 171 (/"
la p. i83.
edit.).
2 5
Pars Tertia.
i8o-i8i.
193
cœleftes paullô minores, ac proinde quos fuperaret vi
ad recedendum à centro circa quod gyrat & celeriùs motos, ac proinde à quibus ifta ejus vis fimul cum agi;
tatione augeretur, ficque inde rurfus regredi debe5
ret. Si
|
verô à Sole magis recederet,
globuli cœleftes aliquantô
minus
ei
occurrerent
céleri ter moti, ac
&
proinde qui ejus agitationem minuerent;
paullô
majores, ac proinde qui vim haberent ipïum verfùs
Solem
repellendi.
Alise
10
autem
caufTse, quse
Planetam circa Solem
libratum nonnihil hinc inde propellunt, funt
quôd fpatium, in quo fimul tatur,
non
fluat,
quàm
cum
:
ita
primo,
CXI.I. CauJJlv, à quibus ejus
errores pendent. Pri-
totâ materiâ cœli ro-
perfe&è fphaericum; neceffe eft enim, ubi hoc fpatium latius eft, ut ifta materia cœli lentiùs i5
20
fit
ubi anguftius.
Secundo % quôd materia primi elementi, ex quibufdam vicinis vorticibus verfùs centrum primi cœli fluendo, & inde ad quofdam alios refluendo, tum globulos fecundi elementi, tum etiam Planetam inter ipfos libratum, diverfimodè poffit commovere. Tertio, quôd meatus qui funt in corpore iftius
CXLII. Secunda.
CXLIII. Tertia.
Planetse, aptiores efTe pofïint ad particulas ftriatas, aliafve primi
elementi quse ex certis cœli partibus
quàm ad reliquas, iftorum meatuum orificia,
veniunt, 25
ut
larum
fidera
unde fit, quse circa polos macurecipiendas
:
involventium formari fuprà diximus,
verfùs iftas cœli partes potiùs
quàm
verfùs alias ob-
vertantur. 8 majores] minores (/" édit., faute). a.
Voir t. IV, p. 181, Voir aussi t. V,
cxlv.
—
Œuvres.
III.
1.
12-17.
p. 259,
1.
De même, pour
les art.
cxliu, cxliv et
7, etc.
25
Principiorum Philosophie
194 CXLIV.
181-182.
Quarto, quôd jam antè aliqui motus in
ifto
Planetâ
Quarta.
eo perfeverant, licèt 3 cauffse répugnent. Ut enim videmus turbinem
elfe potuerint, qui diutiffimè in alise
,
ab hoc folo quôd femel à puero intorqueatur,
fatis
virium acquirere ad perfeverandum in fuo motu per aliquot horae minuta, interimque aliquot millia gyro-
rum
quamvis mole
abfolvere,
tum etiam
circumjacens, adverfentur
:
exiguus,
à prima
& tum
terra, cui infiitit, ejus
ita facile credi pojteft,
aliquis Planeta,
eum
fit
cùm primùm fa&us
5
aër
motui
ex hoc folo quôd ell, fuerit
motus,
"
mundi origine ad hoc ufque tempus,
abfque ullâ notabili imminutione fuos continuare potuiffe
:
celeritatis, circuitus
quia multô brevius
efl
tem-
pus quinque vel fex millium annorum, à quibus mundus fletit, fi cum magnitudine alicujus Planetœ com-
quàm tempus unius
paretur,
10
horse minuti
cum
i5
exigui
mole collatum. Quint ô denique, quôd vis ita perfeverandi in fuo motu fit multô firmior & conftantior in Planetâ, quàm
turbinis cxLv.
eum circumjacente ac etiam magno Planetâ quàm in minore. Quippe
in materiâ cœlcfti
mior in vis in
20
ifta
materiâ cœlefli pendet ex eo, quôd ejus globuli
fimul confpirent in
mutuô disjundi,
modo
fir-
;
plures,
eundem motum; cùmque
parvis ex
modo
momentis
pauciores
ita
fint
à fe
fleri poteft,
ut
fimul confpirent.
25
nunquam tam celeriter moveri, quàm globulos cœleftes eum circumjacentes etfi enim aequet illum eorum motum, quo fimul cum Unde
fequitur Planetam
:
ipfis fertur,
à fe a.
illi
intérim habent alios plures, quatenus
mutuô disjundi
Voir
t.
V,
p. 173.
funt. Inde etiam fequitur,
cùm
3o
Pars Tertia.
i82-i83.
[
9S
horum globulorum cœleflium motus acceleratur, vel tardatur, vel infle&itur, non tantopere, nec tam citô
motum
accelerari, vel tardari, vel infle&i
Planetae
inter ipfos verfantis.
Quae omnia fi confiderentur, niliil occurret circa phamomena Planetarum, quod non plané conveniat
cum
legibus naturse à ncbis expofitis
8 ,
cujufque ratio
ex jam didis non facile reddatur. Nihil enim vetat quominùs arbitremur, vaftiffimum illud fpatium in ÎO
quo jam unicus vortex primi cœli continetur, initio vortices fuifTe divifum, in quatuordecim plurefve |
eofque fuis
habebant, multis paulatim maculis tegerentur,
deinde i5
ita fuifTe difpofitos, at fidera quae in centris
ifti
vortices uni ab aliis deftruerentur,
&
modo
jam à nobis defcripto b unus citiùs, alius tardiùs, pro diverfo eorum fitu. Adeô ut, cùm illi très, in quorum :
centris erant Sol, Jupiter
&
Saturnus, cœteris effent
minorum Jovem circumftantium verfabantur, verfùs Jovem delapfa fint & quae in centris duorum aliorum Saturno majores, fidera, quse in centris quatuor
20
;
vicinorum, verfùs Saturnum (faltem
verum
duos Mercurius, Veelt
jam Planetas circa ipfum verfari) & nus, Terra, Luna & Mars (quœ fidera etiam fingula fuum vorticem priùs habuerunt), verfùs Solem; ac tandem etiam Jupiter & Saturnus, unà cum minori;
25
fi
bus fideribus iis adjunclis, confluxerint verfùs eundem Solem, ipfis multô majorem, poftquam eorum vortices fuerunt abfumpti Sidéra autem reliquorum ;
28 abfumti (1" a.
Pars
II,
édit.).
an. xxxvji, xxxix
b. Art. cxv, cxvi
et xl, p. 62,
etcxvn, p. 162-166.
63
et
65 ci-avant.
CXLVI.
De prima produâione omnium Planetarum.
5
PRINCIRIORUM PHILOSOPHLE
I96
vorticum, û
a Sole remotiores : iJque ab cor uni magnitudinc folâ non penderc.
fint aliis
plura fuerint
quàm quatuorde-
hoc fpatio, in Cometas abierint. Sicque jam videntes primarios Planetas, Mercurium,Venerem,Terram, Martem, Jovem & Saturnum, ad diverfas diftantias circa Solem deferri, judicabimus id ex eo contingere, quôd eorum qui Soli viciniores funt, foliditas fit minor quàm remotiorum. Nec mirabimur Martem, Terra minorem, ipfâ tamen magis à cim
CXLVII. Cur quidam Planctœ
unquam
183-184.
in
Sole diftare, quia folidior nihilominus effe poteft, foliditas à folâ CXLVIII.
Cur
Et videntes inferiores ex
Soli viciniores ce-
leriùs aliis
tur
;
macula? fuit ma:.
movean-
& tamen
magnitudine non pendeat
cjus
tardijfi-
orbem
cùm
3
IO
.
Planetis, altioribus
iftis
putabimus id ex eo fieri, quôd materia primi elementi, qua? Solem componit, celerrimè gyrando, viciniores cœli partes magis fecum abripiat quàm re|motiores. Nec intérim mirabimur, quôd maculae quse in ejus fuperficie apparent, multô celeriùs in
tardiùs ferantur
ferri,
quàm
ullus Planeta
viffimo fuo circuitu viginti fex dies rius
autem
menfes,
in fuo
nos tantùm triginta
;
qui
nifi
continua macularum circa Solem, atque ibi
vicem
tertii
elementi, ortae à
congregatœ
magnam quandam molem forte
20
Hoc enim putabimus
diffolutione,
componant,
fint
aëris
2
ufque ad fphseram Mer-
etiam ulteriùs extenfam; cujus aetheris par-
cùm fie
&
ramofœ, fibi inadhserent, ut non disjun&im concitentur, fint
quemadmodum a.
vix très
celeriùs ipûs moveretur,
accidere exeo, quôd particule
ticulse,
impendunt, Mercu-
fuo forte bis millies majori, an-
plus centumdeberetimpendere).
curii vel
(quippe in bre-
plufquàm fexagies majori,
& Saturnus in
five setheris
:
i5
valde irregulares
globuli materia? cœlefiis, fed
Art. cxxi et cxxn, p. 170 et 172.
omnes
3o
Pars Tertia.
i8 4-i85.
fimul à Sole rapiantur,
& cum
197
ipfis
tum maculae
fo-
tum etiam pars cœli Mercurio vicina unde fit, ut non multô plures circuitus quàm Mercurius, eodem tempore abfolvant, nec proinde tam citô moveantur. Deinde, videntes Lunam non modo circa Solem, fed fimul etiam circa Terram gyrare, judicabimus id lares,
:
vel ex eo contingere, quôd, ut Jovis Planetœ verfùs
Jovem,
fie
haec circa io
ipfa verfùs
Solem
Terram
confluxerit,
priufquam
ferretur; vel potiùs quôd,
minorem habeat vim agitationis quàm Terra,
cùm non in
eâdem
Solem debeat verfari &, cùm mole fit minor, sequalem habens vim agitationis, celeriùs debeat ferri. Nam, Terra exiftente circa Solem S, in cir-
fphaerâ circa
;
NTZ, cum quo defertur ab N per T verfùs Z, fi Luna celeriùs a&a eodem deveniat, in quâcunque parte circuli NZ eam initio efle contingat, brevi
culo l5
|
accedet ad A, ubi à viciniâ Terrse impedita ne redà
CXLIX. Cur Luna
circa Terrain gyret.
5
Principiorum Philosophle
198
ulteriùs pergat, defledet
verfus B, potiùs
quàm
i85-i86.
curfum fuum verfus B
verfus D, quia
fie
:
dico
à lineâ re&â
minus defledet. Dum autem ita perget ab A verfus B, omnis materia cœleftis contenta in fpatio ABCD, quae
modum
ipfam defert, contorquebitur in
centrum T ficque etiam ;
vorticis circa
5
ut Terra circa fuum
efiieiet
axem gyret, dum intérim haec omnia lum NTZ circa centrum S ferentur a
fimul per circu-
.
CL. Cur Terra circafuum
Quanquam circa
axent vertatur.
aliae
prseterea fint
proprium axem vertatur
fi
:
cauiTa, cur Terra
enim antea
fuerit
10
fidus lucidum, in alicujus vorticis centro confiftens, ibi
&
nunc materia primi ejus centro congregata, fimiles adhuc
procul dubio
elementi, in
gyrabat;
fie
motus habet, ipfamque impellit b Nec mirabimur hanc Terram ferè tricies circa fuum axem convolvi, dum Luna tantùm femel circumferentiam circuli ABCD percurrit. Cùm enim hsec circumferentia ABCD fit circiter fexagies major Terrae ambitu, fie Luna duplô celeriùs adhuc fertur quàm Terra; & cùm ambee agantur ab eâdem materia cœlefti, quam credibile eft non minus celeriter moveri prope Terram quàm prope Lunam, non videtur aliacaufa efle majoris in Lunâ celeritatis, quàm quôd minor fit quàm Terra Non etiam mirabimur, quôd femper eadem pars Lunse fit Terrae obverfa, vel certè non multùm ab eâ defledat; facile enim judicabimus id ex eo contingere, quôd alia ejus pars aliquantô fit folidior, & ideô Terram circumeundo majorem ambitum debeat percur.
CLI.
,
1
|
Cur Luna
celeriits
fe-
ratur quant Terra.
20
.
CLII.
Cur femper Luna' faciès, quamproximè eademfit Terrar obverfa.
a.
Voir
b.
Tome V,
t.
IV,
c. Ibid., p.
p.
p.
464-465
173.
346,
1.
24.
;
et
t.
V, p. 3
1
3,
1.
4, p. 346,
1. 1
3, et p. 388.
25
Pars Tertia.
i86.
[99
ad exemplum ejus quod paulo antè notatura eft a de Cometis. Et certè innumerae illae insequalitates rere
;
inftar
montium
&
vallium,
quœ
in ejus facie obverfâ
minorem
ipfius
hujufque minoris
folidi-
perfpicillorum ope deprehenduntur, foliditatem videntur arguere tatis
caufa effe poteft, quôd alia ejus faciès, quse nun-
quam
in
confpeâum noftrum
recte à Sole
10
;
venit,
folùm lumen di-
miflum excipiat, hsec autem etiam
illud
quod ex terra refleditur. Neque magis mirabimur, quod Luna videatur
quantô celeriùs moveri, & in omnes partes à curfu fuo minus aberrare, cùm plena eft vel nova, quàm cùm dimidia tantùm apparet;
five
cùm
eft
CLIII.
ali-
verfùs partes
Cur Luna celeriùs «ncedat, & à fuo motu medio minus aberret in conjunâionibus,
quàm in quadris ; & cur ejus ccelum non fit
cœli i5
B
vel D,
quàm cùm eft
verfùs
A
vel C.
Quia cùm
globuli cœleftes, qui continentur in fpatio ratione magnitudinis a. Art.
&
motûs
cxïx et cxxxii, p. 168 et p. 182.
diverfi fint,
ABCD,
tam ab
iis
rotundum.
Principiorum PhILOSOPHI/E
200 qui funt infra verfùs L,
iis
D verfùs K, quàm
ab
iis
autem qui funt verfùs |
liberiùs fe diffundunt verfùs
186-187.
qui funt fupra
N&Z
A & C, quàm
B
fuit fimiles,
verfùs
B
&
ABCD
non elle circulum D. Unde fequitur ambitum 3 perfedum, fed magis ad ellipfis figuram accedere ac ;
materiam cœli lentiùs ferri inter C & A, quàm inter B & D b ideôque Lunam, quae ab iftâ materiâ cœli defertur, & propiùs accedere debere verfùs Terram, fi fit in motu ad accedendum, & magis removeri, fi fit in motu ad recedendum, cùm ipfam contingit effe verfùs A vel C, quàm cùm eft verfùs B vel D. Neque mirabimur quôd Planetae qui juxta Satur;
CLIV. Cur fecundarii Planètes
qui funt circa Jo-
vem, tam celeriter ; qui verù funt circa
,
num fum
effe dicuntur, lentiflimo vel nullo
ferantur, contra
a.
Voir
b.
Tome Tome
c.
t.
motu
circa ip-
autem qui funt juxta Jovem,
V, p. 259, 1. 26. IV, p. 464. IX, p. 198 de la traduction française, note
e.
circa
10
Pars Tertia.
187-188.
illum gyrent,
& quifque tantô celeriùs
201
quantô Jovi
Saturnum, tant tardé vel nullo
vicinior. Hujusenimdiverfitatiscaufaeffepoteft,
& Terra,
eft
quôd
modo mo-
veantur.
proprium axem agatur; Saturnus autem, ut Luna & Cometae, femper eandem fui partem convertat verfùs centrum vorticis in quo Jupiter, ut Sol
circa
|
continetur.
non mirabimur, quôd axis, circa quem Terra diei fpatio convolvitur, non fit perpendiculariter ereétus fupra planum eclipticae, in quo anni fpatio
CLV.
Praeterea
10
plufquam viginti tribus gradibus à perpendiculo declinet unde oritur diverfitas seftatis & hyemis in terra. Nam motus annuus Terrae circa Solera rotatur, fed
:
in eclipticâ praecipuè determinatur à confenfu totius
Solem gyrantis, ut patet ex eo, quod omnes Planetae in eo quamproximè confentiant direélio autem ejus axis, circa quem fit motus diurnus, magis pendet à partibus cœli, à quibus materia primi elementi verfùs ipfam fluit. Quippe cùm imaginemur omne fpatium, quod jam à primo cœlo occupatur, fuiffe olim divifum in quatuordecim plurefve vortices, in quorum centris erant illa fidera, quae nunc converfa funt in Planetas, fingere non poffumus illorum omnium fiderum axes verfùs eafdem partes fuiffe converfos hoc enim cum legibus naturae non conveniret. Sed valde credibile ellmateriam primi elementi, materiae cœleftis circa
i5
;
20
;
25
quae in Terrae fidus confluebat, ex iifdem ferè partibus
firmamenti veniffe, quas nunc adhuc ejus poli refpiciunt
;
atque
dum multi macularum cortices fupra hoc
fidus paulatim generabantur, particulas flriatas iftius 3o
meatus in his corticibus efformâffe, ipfofque ad magnitudinem & figu-
materiae primi elementi multos
Œuvrbs.
III.
fibi
26
Cur poli sEquatoris & Eclipticâ? multùm diftent
ab invicem.
Principiorum Philosophie
202
ram fuam
fie
aptâffe, ut vel
nullum
vel
non
188-189.
nifi diffici-
lem tranfitumpraebereponintparticulisftriatis, quae ex ficque illas, quae aliis firmaraenti partibus accedunt :
fibi
aptos meatus per globum Terrae fecundùm ejus
axem efformârunt, cùm nunc
ad|huc per ipfum perpé-
tua fluant, efficere, ut ejus poli verfùs eafdem partes a cœli à quibus veniunt, dirigantur
CLVI. Cur paullatim ad invicem accédant.
.
Intérim tamen, quia duae converfiones Terrae, annua feilicet
& diurna, commodiùs
peragerentur,
fi
fièrent
circaaxesparallelos, cauflae hoc impedientes paulatim
CLVII. Ultima & maxime generalis caufa om-
nium inœqualitatum,
quœ in motibus corporum mundanorum reperiuntur.
utrimque immutantur; unde fit, ut fucceffu temporis Jeclinatio Eclipticse ab JEquaxore minuatur. Denique non rnirabimur, quôd omnes Planetse, quamvis motus circulares femper affeétent, nullos tamen circules perfedos unquam deferibant, fed modis omnibus, tam in longitudinem quàm in latitudinem, femper aliquantulum aberrent. Cùm enim omnia corpora, quae funt in univerfo, contigua fint, atque in fe mutuô agant, motus uniufcujufque à motibus aliorum omnium dependet, atque ideô innumeris modis variatur. Nec ullum plané phaenomenum in cœlis eminus
quod non putem hîc fatis fuiffe explicatum. Superefl, ut deinceps agamusde illis, quae cominus fupra Terram videmus.
confpectis obfervatur,
a.
Voir
t.
IV, p. 182,
1.
20
10
i5
20
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS QUARTA De
credi nolim, corpora hujus
Etfi
unquam
genita
fuiffe illo
modo
mundi
adfpeftabilis
qui fuprà defcriptus
a
debeo tamen eandem hypothefim adhuc retinere, ad ea quae fupra Terram apparent explicanda; ut tandem li, quemadmodum fpero, clarè oftendam caufas omnium rerum naturalium hâc via, non autem ullâ aliâ, dari poffe, inde meritô concludatur, non aliam effe earum naturam, quàm û tali modo genitae effent. Fingamus itaque Terram hanc, quam incolimus, eft,
10
Terra.
ut jam fatis praemonui
fuiffe
olim ex folâ materiâ primi elementi conflatam,
inftar Solis,
quamvis ipfo
vorticem circa fed,
,
cùm
effet
fe habuiffe, in
multô minor
;
& vaftum
cujus centro confiftebat
particulae ftriatae, aliaeque
:
non omnium mi-
nutiffimse minutise iflius materise primi elementi, fibi 20
mutuô
adhaererent, fîcque in materiam tertii elementi
verterentur, ex a.
Pars III,
art.
iis
primo maculas opaças
xlv, p. 99-100 ci-avant.
in Terrse
1.
Falfam hypothejîm, qud jam ante ufi /u. mus,effe retincndam, ad veras rerum na,.
turas explicandas.
II.
Quœ fit generatio
Ter.
rœ, fecundùm ifiam hypothefim.
Principiorum Philosophle
204
190-192.
quas videmus circa
fuperficie genitas effe, fimiles iis
Solem affiduè generari ac diflblvi. Deinde particulas tertii elementi, quae ex continua iflarum macularum diflblutione remanebant, per cœlum vicinum diffufas, ma-
gnam
ibi
molem
aëris, five aetheris, fucceffu
compofuiffe; ac denique, poftquam
temporis valde
ifte sether
magnus fuit, denfiores maculas, circa Terram geni|tas, eam totam contexiffe atque obtenebraffe Cùmque ipfae non poflent ampliùs diflblvi, ac forte permultae fibi mutuô incumberent, fimulque vis vorticis Terram continentis minueretur, tandem ipfam, unà cum maculis & toto aère quo involvebatur, in alium ma.
jorem vorticem, in cujus centro
eft Sol,
delapfam
nondum
ita
IO
efle. III.
Dijlinâio Terra: in très regiones : & prima; de/criptio.
Nunc verô,
fi
confideremus illam
Solem delapfam, fed paulô
verfùs
poil delapfuram, très in eâ
regiones valde diverfas dignofcemus.
intima
Harum prima & I
continere tan-
tùm videtur materiam primi elementi, fe
non
aliâ ratione
in Sole
K*
I&SH '^r-
I
IpIiSpl 3X,
ibi
20
quàm
commoventis,
nec alterius naturae,
quôd forte
nifi
minus puquia quod affiduè ra ex Sole in maculas abit, non ita poteft ex eâ exfit
25
;
purgari. Et fané idcirco
mihi facile perfuaderem, jam totum fpatium I folà ferè materiâ tertii elementi plénum elfe, nifi inde fequi videretur, corpus Terrae non poffe manere
|
tam
3o
Pars Quarta.
1Q2.
vicinum Soli
,
quàm nunc
eft,
20$
propter nimiam fuam
foliditatem.
Media regio co
M
tota occupatur à corpore valde opa-
& denfo: cùm enim
culis
hoc corpus faéhim fit ex partiminutiffimis (utpote quse priùs ad primum ele-
mentum
pertinebant),
fibi
invicem adjun&is, nulli
videntur in eo meatus relidi folis illis particulis ftriatis
IV. Defcriptio fecundœ.
efle, nifi
tam
exigui, ut
fuprà defcriptis, ac reliquae
materiae primi elementi, tranlitum pnebere poflint. 10
Hocque experientia
cùm
teftatur in maculis Solis, quae
ejufdem naturse atque hoc corpus M, nifi quôd fint multô tenuiores & rariores, tranfitum tamen luminis impediunt quod vix poflent, fi earum meafint
;
tus eflent fatis lati ad globulos fecundi elementi ad-
Cùm
enim
i5
meatus initio in materià fluidâ vel molli formati fint, haud dubiè eflent etiam fatis refti & lseves ad adionem luminis non impediendam. Sed iftae duae interiores Terrée regiones parum ad nos
20
fpedant, quia
mittendos.
ifti
nemo unquam ad
Dcfcriptio tertia.
ipfas vivus acceflit.
Sola tertia fupereft, ex quâ omnia corpora quse hîc circa nos reperiuntur, oriri pofle deinceps oftende-
25
mus. Nunc autem nihil adhuc aliud in ipfà efle fupponimus, quàm magnam congeriem particularum tertii elementi, multùm materise cœleftis circa fehabentium,
quarum intima natura ex modo, quo
genitae funt,
poteft agnofci.
Nempe, cùm
ortae fint
ex diflblutione macularum,
quae minutiflimis primi elementi ramentis, 3o
adjun&is, conftabant
:
mutuô
fibi
unaquseque ex plurimis
modi ramentis componi débet, atque
efle fatis
iftiuf-
magna,
VI.
Particulas tertii elementi, quœ funt in
hac
tertiâ
regione,
debere fatis gnas. effe
ma-
Principiorum Philosophie
20Ô
igi-ig3.
impetum globulorum fecundi elementi, circa fe motorum, fufli|neat; quia quaecunque id non potuerunt, rurfus in primum vel in fecundum elementum
ut
fint refolutse. VII. Ipfas à
primo & fecun-
do elemento poffe immutari.
Verumenimverô, quamvis illae globulis fecundi elementi totse refiftant, quia tamen fingula ramenta ex quibus funt conflatae ipfis cedunt, femper eorum occurfu nonnihil poffunt immutari.
Cùmque ramenta
VIII. Effe majores globulis
Jecundi elementi,Jed iijdem effe minus fo-
ndas & minus agita-
figuras,
ifta
primi elementi varias habeant
non potuerunt plurima fimul tam apte con-
jungi, ad
unamquamque
ex
IO
particulis tertii ele-
iftis
menti componendam, quin multos angufliflimos meatus, foli fubtiliffimae materiae ejufdem primi elementi
tas.
permeabiles, in
illâ
relinquerent unde ;
fit,
ut quamvis
multô majores quàm globuli cœlefles, tamen effe tam folidae, nec tantse agitatio-
hse particulœ fint
non
pofîint
Ad quod
quôd figuras habeant valdè irregulares, & ad motum minus aptas, quàm fint fphsericae iftorum globulorum. Cùm enim ramenta ex quibus componuntur, innumeris modis diverfis conjunfta fint, inde fequitur ipfas & magnitudine & foliditate & figuris plurimùm ab invicem differre, ac ferè omnes earum figuras effe admodum
nis capaces.
etiam
i5
facit,
20
irregulares.
Hîcque notandum
IX.
Eas ab tuà
initio fibi
incubuiffe circa
Terrain.
eft,
quandiu Terra
mu-
in peculiari fuo vortice verfata eft,
lem delapfaerat,
iflas
inftar
necdum
fixarum
25
verfùs So-
particulas tertii elementi, quse
ipfam involvebant, quamvis à
fe
invicem effent dif-
non tamen hinc inde per cœlum temerè fparfas fuiffe, fed omnes circa fphaeram M conglobatas, unas aliis incubuiffe quia pellebantur verfùs centrum
jundse,
;
3o
Pars Quarta.
193-195.
I
207
à globulis fecundi elementi, qui, majorem
ipfis
vim
agitationis habentes, ab eo centro recedere cona-
bantur a
*.
.
Notandum etiam, quamvis fibi mutuô fie inçumberent, non tam &as
multa 10
modo
v'uj^^^
valla
&
materiœ primi
fecundi
reliâa
elementi
effe.
1^3^
mv
I
intervalla circa fe
relinquerent, quae
Varia circa ipfas inter-
/k^^^K04^/^ ^.^v^^^^^^v^•m
quin per-
fuifle,
X.
,''-'^^^3^^
j
apte tamen fimul jun-
^.**
non
à materiâ primi
elementi, fed etiam à globulis fecundi occu-
pabantur hoc enim fequi debuit ex eo, quôd figuras haberent valde irregulares ac diverfas, & fine ordine unse aliis adjundse eflent. :
i5
Notandum
praeterea inferiores ex globulis, qui par-
ticulis iflis immifti erant, paullô
fuperiores 20
:
minores
eodem modo quo fuprà oftenfum
eos qui prope Solem verfantur, gradatim res,
prout
quàm
fuifle
ei
efle
eft
b ,
XI.
Globulos fecundi elementi, eu minores initio fuiffe, quô centro Terra? viciniores.
mino-
Ac etiam iftos omnes quàm jam illi fint qui re-
funt viciniores.
globulos non majores
fuifle,
periuntur circa Solem, infra fphaeram Mercurii; fed
major eft, quàm fuerit unquam Terra; & proinde ipfos minores etiam fuifle, quàm nunc ii fint, qui hîc circa nos ver|fantur. Hi enim fuperant illos, qui funt infra fphaeram Mercurii, quoforte fuiffe minores, quia Sol
25
niam à Sole funt remotiores. Et notandum iftos globulos, vias
fibi retinuifle
inter
XII.
Meatufque inter ipfas a.
b.
Voir t. IV, p. 465. Pars III, art. lxxxv,
habuiffe angufliores.
p. 140.
Principiorum Philosophie
208
195-196.
menfuram fuœ magnitunon tam facile alii globuli
participas tertii elementi, ad dinis
accommodatas
:
ita ut
paullô majores per eafdem tranfire pofTent. XIII.
Non femper
Notandum denique tune fréquenter
craffiores,
tenuioribus inferioresfuiffe.
accidifle,
ut
& folidiores ex iftis particulis tertii elementi, minores & tenuiores fub fe haberent, quia, cùm
majores alias
uniformi tantùm motu circa Terrae axem volverentur,
atque ob irregularitates fuarum figurarum facile adhaererent, etfi
eô majori
fior erat,
vi
fibi
mutuô
unaquaeque, quô folidior & crafà globulis fecundi elementi cir-
10
cumjacentibus verfus centrum pelleretur, non tamen
femper poterant folidiores
fe
à minus folidis ita extri-
care, ut infraipfas defeenderent; fed
ordinem,
non rarô eundem
quem cùm primùm formarentur
obtinue-
rant, retinebant. XVI.
De prima formatione diverforum corporttm, in tertiâ Terra:
i5
Cùm
autem poftea globus Terrae, in très iftas regiones diftin&us, verfus Solem devolutus eft (vortice feilicet in quo antea erat abfumto), non magna quidem mutatio in intima & mediâ ejus regione potuit inde oriri fed quantum ad exteriorem, primùm duo, ;
deinde
tria,
20
poflmodum quatuor, & plura alia corpora
diverfa, in eâdiflingui debuerunt. XV. aâionibus, quarum ope ijla corpora genita /tint ; ac primo de gênerait globulorum cœleftium motu.
De
Quorum corporum produdionem
paullô poft expli-
cabo fed priufquam hoc aggrediar, très quatuorve prœcipuœ adiones, à quibus pendet, hîc funt confiderandœ. Prima eft globulorum cœleftium motus, generaliter fpedatus. Secunda, gravitas. Tertia, lumen. Et quarta, calor. Per globulorum cœleftium generalem ;
motum,
continuam|eorum agitationem, quac tanta eft, ut non modo fufticiat ad ipfos motu annuo circa Solem & diurno circa Terram deferendos, fed
25
intelligo
3o
Pars Quarta.
igô-197-
etiam ad eofdem interea modis
209 aliis
quamplurimis
agendos. Et quia, in quamcunque partem
ita raoveri
quantum poffunt, fecundùm redas, vel à redis quam-minimùm defledentes:
cœperint, pergunt poilea lineas
hincfituthi globuli cœleftes, particulis tertii elementi,
corpora omnia
tertiee Terrae
immifti, varios in
iis
regionis componentibus,
effedus producant,
quorum
très
praecipuos hîc notabo.
Primus eft, quôd pellucida reddant ea omnia cor,. r pora terreltria quse liquida lunt, & conitant particulis tertii elementi tam tenuibus, ut globuli ifti circa ipfas in omnes partes ferantur. Cùm enim per iftorum corporum meatus hinc inde affiduè moveantur, vimque .
10
.
,
habeant eorum particulas 1
5
20
redas,
mutandi,
redis aequipollentes,
facile fibi vias
& proinde transferen-
dœ adioni luminis idoneas, in illis efFormant. Sicque omnino experimur, nullum elle in Terra liquorem purum, & tenuibus particulis conftantem, qui non fit pellucidus. Quantum enim ad argentum vivum, craffiores funt ejus particule, quàm ut globulos fecundi elementi ubique circa fe admittant; quantum verô ad atramen-
&
non funt liquores puri, fed plurimis pulvifculis durorum corporum infperfi. Et quantum ad corpora dura, obfervari poteft ea omnia effe pellucida, quse dum formabantur & adhuc liquida erant, pellucida fuerunt, quorumque partes retinent eundem fitum, in quo pofitae funt à globulis matériau cœleftis, dum circaipfas nondum ûbi mutuo adhaerentes movebantur. Contra verô illa omnia effe opaca, quotum,
25
five
fitu
lac,
fanguinem,
talia,
|
3o
rum particulae
fimul jundae
&
connexse funt à
vi
aliquâ
externâ, motui globulorum cœleflium ipfis immiftorum Œuvres.
III.
27
XVI.
De primo
hujus primœ
aâioms
effeâu, quàd
reddat corpora P ei «-
2IO
Principiorum Philosophie
non obfequente
197-198.
quamvis enim multi meatus in his etiam corporibus relidi Tint, per quos globuli cœleftes hinc inde afïiduè difcurrunt, quia tamen hi meatus variis in locis
:
funt interrupti
& interclufi,
tranfmittendse
adioni luminis, quœ nonnifi per vias redas vel redis eequipollentes defertur, idonei effe XVII.
Quomodo corpus dum & durum
foli-
fatis
multos meatus habere pojftt, ad radios luminis iranjmittendos.
non
poffunt.
Utque hic intelligatur, quomodo corpora dura fatis multos meatus habere poffint, ad tranfitum prrebendum radiis luminis, ex quâvis parte venientibus, poma, vel alii
quivis globi fatis magni,
laevis,
& quorum
fuperficies
eoque ardè conftrido,
reticulo includantur,
fit
ita
poma, fibi mutuô adhaerentia, unicum quafi corpus componant in quamcunque partem hoc corpus convertetur, meatus in fe continebit, per quos globuli plumbei fupra ipfum injedi, verfus centrum terrai, vi gravitatis fuse facile defcendent, fecundùm lincas ut
10
illa
:
i5
redis sequipollentes; ficque fpeciem corporis pellucidi, folidi
& duri
magis redos
buli cœleftes, in corporibus
tranfmittunt, ter XVIII.
Ue Jecundo
ijlius
pri-
ma' aâionis effcclu quod una corpora ab :
aliis Jcccrnat,
S
quores expurget.
h-
poma
illa
Non enim opus
exhibebit.
& plures meatus
eft
ut glo-
inveniant
terreftribus, per quae radios luminis
quàm
fintii
20
per quos globuli plumbei in-
defcendunt.
Secundus effedus eft, quôd cùm particule duorum vel plurium corporum terreftrium, prœfertim liquidorum, confufè fimul jundae funt, globuli cœleftes quafdam ex ipfis unas ab aliis foleant feparare, ficque in varia corpora diftinguere, quafdam autem alias accuratiùs permifcere; ipfafque ita difponere, ut unaquœque guitula liquoris ex iis conflati, cœteris omnibus ejufdem liquoris guttulis omnino (imilis exliftat. Quippe, cùm globuli cœleftes moventur in meatibus |
25
3o
.
.
Pars Quarta.
198-199.
211
corporumterreftrium liquidorum, particulas menti
fibi
magis quàm
cùm
dé-
obvias affiduè loco expellunt, donec eas in-
ter aliquas alias ita difpofuerint
5
tertii
&
ordinârint, ut
ipforum motibus
iftae alise
non
obfiftant, vel,
non poflunt, donec eas à reliquis fegregârint. Sic videmus ex mufto fseces quafdam, non modo furfum & deorfum (quod gravitati & levitati triita
difponi
bui pofTet), fed etiam verfus vafis latera expelli, vi-
numque 10
poftea defeecatum, quamvis adhuc ex variis
aut craffius in imo
de
quàm
in
&
non denfius fummo apparere. Idemque
particulis conftans, efle pellucidum,
cseteris liquoribus puris eft
exiftimandum.
Tertius effe&us globulorum cœleflium ,
•
,
1
•
aquse aliorumve hquorum guttas in aère, ahove liquore i5
ab
iis
diverfo, pendentes, reddant rotundas, ut
Meteoris explicui
Cùm
a .
enim
ifti
jam
in
globuli cœleftes
quàm
longé alias habeant vias in aquse guttâ
in aëre
circumjacente, femperque quantum poflunt fecundùm
redas quam-proximè accedentes, moveantur manifeftum eft illos qui funt in aère, objeclu aquese guttse minus impediri à motibus fuis, lineas re&as, vel ad
20
:
fecundùm
quam-minimùm defledentes, fiea fit perfedè fphserica, quàm 11 quam-
lineas à redis
continuandis,
cunque aliam figuram 25
fortiatur. Si quae
enim
pars in
fuperficie iftius guttae, quae ultra figuram fphacricam
promineat, majori
vi
globuli cœleftes per aërem dif-
currentes in illam impingent,
quàm in caeteras, ideoque
ipfam verfus centrum guttae protrudent ac ;
ejus, fuperficiei centro vicinior 3o
fit
fit
quàm
fi
quae pars
reliquœ, glo-
buli cœleftes, in ipfà guttâ contenti, majori vi a.
Discours V. Voir
t.
VI,
p.
280.
XIX
quod
eft,
1 •
..
|
eam
à
De
-
tertio effeâu
uquorum
:
quàd
guttas reddat rotundas.
Principiorum Philosophle
212
centro expellent
cam faciendam gentiae,
quo
;
ita
omnes ad guttam
fphaeri-
cùm angulus
contin-
concurrent. Et
folo linea circularis à
angulo redilineo
terquam
atque
fit
minor,
in circulari
fit
199.
redâ
diftat,
omni
& in nullâ lineâ curvâ prae-
ubique aequalis: certum
lineam redam nunquam pofle magis aequaliter,
eft,
& mi-
nus in unoquoque ex fuis pundis infledi, quàm cùm dégénérât in circularem. Vis gravitatis à tertiâ iftâ globulorum cœleftium
XX. Explicatio fecundce aâionis, quce gravitas vocatur.
adione non multum differt. Ut enim illi globuli per folum fuum motum, quo fine difcrimine quaquaverfus feruntur,
omnes cujufque
10
guttse particulasverfus ejus
centrum aequaliter premunt, ficque ipfam guttam faciunt rotundam ita per eundem motum, totius molis terrée occurfu impediti, ne fecundùm lineas redas fe:
rantur,
omnes
ejus partes verfus
médium
propellunt
atque in hoc gravitas corporum terreftrium
Cujus natura ut perfedè
XXI.
Omnes Terra
partes,
fijolœjpeâentur, non effe graves, fed levés.
intelligatur,
:
confiftit.
notandum
eft
omnia fpatia circa Terram, quae ab ipfius Terrée materiâ non occupantur, vacua eflent, hoc eft, fi nihil continerent nifi corpus, quod motus aliorum corporum nullâ ratione impediret nec juvaret (fie enim tantùm intelligi poteft vacui nomen), & intérim haec terra circa fuum axem, fpatio viginti quatuor horarum, proprio motu volveretur, fore ut illae omnes ejus partes, quae fibi mutuô non eflent valde firmiter eodem alligatae, hinc inde verfus cœlum diffilirent modo, quo videre licet, dum turbo gyrat, fi arena primo,
fi
:
fupra ipfum conjiciatur,
eam
ftatim ab illo recedere
atque in omnes partes difpergi vis, fed
i5
contra potiùs levis
efle
&
;
ita
Terra non gra-
dicenda.
20
Pars Quarta.
215
Cùm
autem nullum fit taie vacuum, nec Terra proprio motu cieatur 3 fed à materiâ cœlefti, eam ambiente, omnefque ejus poros pervadente, deferatur, j
,
ipfa habet
rationem corporis quiefcentis
;
XXII. In quo conftjlat levitas materice cœleflis.
materia au-
tem cœleflis, quatenus tota confentit in illum motum quo Terram defert, nullam habet vim gravitatis, nec levitatis
i5
fed quatenus ejus partes plus habent agita-
quàm
hoc impendant, ideoque femper terra? occurfu à motibus fuis fecundùm lineas redas perfequendis impediuntur, femper ab eâ quantum pofïunt recedunt, & in hoc earum levitas confiftit. Notandum deinde, vim quam habent fingulae partes materise cœleflis ad recedendum à Terra, fuum effeétum fortiri non poffe, nifi, dum illse afcendunt, aliquas partes terreflres in quarum locum fuccedunt, infra fe déprimant & propellant. Cùm enim omnia fpatia quse funt circa Terram, vel à particulis corpo-
tionis
10
;
rum
in
terreflrium, vel à materiâ cœlefti occupentur;
atque omnes globuli hujus materise cœleflis aequalem 20
habeant propenfionem ad
lam
finguli
lendos. Sed ticulis
fe
ab eâ removendos, nul-
habent vim, ad alios
cùm
corporum
talis
fui fimiles
propenfio non
fit
loco pel-
tanta b in par-
terreflrium, quoties aliquas ex ipfis
fupra fe habent, omnino in,eas vim iftam fuam deî5
bent exercere. Atque terreftris
non propriè
ita gravitas efficitur
ab omni materiâ cœlefti
illud circumfluente, fed pnecifè
parte, quse,
fi
cujufque corporis
tantùm ab eâ
corpus iftud defcendat, in ejus locum
immédiate afcendit, ac proinde quae a.
Voir
b.
Ibid., p. 173.
t.
ipfius
V, p. 388.
eft illi
magnitu-
XXIII.
Quomodo partes omnes Terrœ, ab
iftâ
mate-
riâ cœlefti deorfum pellantur, S ita fiant
graves.
Principiorum Philosophie
214
dine plané aequalis. reftre in
Sit,
exempli cauffâ, B corpus
ter-
& conflans pluribus
par-
medio aëre exûftens,
ticulis tertii elementi,
quàm moles
m
4**i'P?- Z£~~
ac
,.-:Ç^^^^f^v^v, /-
ve l
|
aëris ipfi aequalis,
P rom de pauciores anguftiores habens
5
r
poros, in quibus matecœleflis
ria
wa
tur
:
continea-
manifeflum
eft,
fi
Ç^^a^v| hoc corpus B verfus I ^'%^yd defcendat, molem aëris ei
10
aequalem in ejus
locum afcenfuram. Et quia in iflâ mole aëris, plus
quàm
in eo continetur,
materise
manifellum etiam
cœleflis
eft, in
ipfâ
i5
vim ad illud deprimendum. Atque ut hic calculus reélè ineatur, confiderandum eft, in meatibus iftius corporis B effe etiam aliquid effe
XXIV. Quanta fit
in
quoque
corpore gravita/.
materise cœleflis, quse opponitur aequali quantitati
mole contineeamque reddit otiofam itemque in mole aëris aliquas partes terreftres, quse opponuntur to-
fimilis materise cœleflis, quse in aëris
tur, effe
tidem
20
;
aliis
partibus terreftribus corporis B, nihilque
autem utrimque detra&is, quod reliquum eft materiae cœleflis in iftà mole aëris, agere in id quod reliquum eft partium terreftrium in corpore B atque in hoc uno ejus gravitatem in eas efficiunt. His
|
25
;
confiftere. XXV. Ejus quantitatem non refpondere quantiLit i mati'riivcujufque corporis.
Utque nihil omittatur, advertendum etiam eft, per materiam cœleftem non hic intelligi folos globulos fecundi elementi, fed etiam materiam primi iis ad-
3o
Pars Quarta.
202-203.
millam,
& ad
ipfam quoque
effe
2
referendas
M
par-
illas
curfum ejus fequutse, cseteris celeriùs moventur, quales funt eœ omnes quse aërem componunt. Advertendum praeterea, materiam primi elementi, cseteris paribus, majorem vim habere ad corpora terreftria deorfum pellenda, quàm globulos fecundi, quia plus habet agitationis; & hos majorem, quàm particulas terreflres aëris quas fecum movent, ob fimilem rationem. Unde fit, ut ex folâ gravitate non facile poffit œftimari, quantum in quoque corpore materise terreflris contineatur. Et fieri poteft, ut quamticulas terreflres, qua?
5
io
vis,
exempli cauffà, raaffa auri vicies plus ponderet,
quàm moles
aquse
ipfi sequalis,
non tamen quadruplo
vel quintuplo plus materise terreflris contineat i5
quia tantundem ab utrâque fubducendum
eft,
tum,
:
propter
quo ponderantur; tum etiam, quia in ipfà aquâ, ut & in omnibus aliis liquidis corporibus, prop3 refter fuarum particularum motum, ineft levitas pe6hi corporum durorum. Confiderandum etiam, in omni motu effe circulum corporum quse fimul moventur, ut jam fuprà oftenfum eft b nullumque corpus à gravitate fuâ deorfum ferri, nifi eodem temporis momento aliud corpus magnitudine ipfi œquale, ac minus habens gravitatis, furfum feratur. Unde fit, ut in vafe, quantum vis aérem
in
,
20
,
i5
&
profundo
lato, inferiores aquae alteriufve liquoris
guttse, à fuperioribus
mantur quot a.
b.
;
|
nec etiam pre-
fingulse partes fundi, nifi à totidem guttis,
ipfis
Voir Pars
non premantur
t.
perpendiculariter incumbunt.
V,
p. 388.
II, art.
xxxm,
p. 58-5g.
Nam, exem-
XXVI. Cur corpora non gravitent
in
locis
naluralibus.
fuis
2l6
Principiorum Philosophie
pli caufla, in
vafe
ab
aliis 2,
j, 4,
ABC,
aquae gutta
1
203-204.
non premitur
fupra ipfam exiftentibus, quia
deorfum ferrentur, deberent
fi
hsec
guttae, 5, 6, 7, aut
aliae
fimiles,
in
afeendere
;
earum locum
cùm
quse,
fint
5
aequè graves, illarura def-
cenfum impediunt. Hae autem guttse 1,2,3,4, junétis premunt partem viribus ,
fundi
B
;
quia,
ut defeendat, defeendent etiam ipfœ, ac in
fi
efticiant
earum
10
lo-
cum
partes aëris 8, 9, quse funt ipfis leviores, afeendent. Sed eandem vafis partem B non plures guttœ
premunt quàm
hsec
1, 2, j, 4,
vel aliae ipfis sequipol-
momento, quo haec pars B poteft defeendere, non plures eam fequi poffunt. Atque hinc innumera expérimenta circa corporum gra-
lentes; quia eo temporis
vitatem, vel potiùs,
fi
fie
i5
loqui licet, gravitationem,
quae malè philofophantibus mira videntur, perfacile eft explicare. XXVII. Gravilatem corpora deprimere verfus centrum Terrœ.
20
Notandum denique, quamvis particulaî materiae cœleftis eodem tempore multis diverfis motibus cieantur, omnes tamen earum aétiones ita fimul confpirare, ac tanquam in aequipondio confiftere", unafque
opponi, ut ex hoc folo quôd
aliis
moles objedu fuo earum motibus adverfetur, quaquaverfus aequaliter propendeant ad fe ab ejus viciniâ, & tanquam ab ejus centro, removendas
;
nifi
terrae
forte aliqua exterior caufla b
diverfitatem hac in re confti|tuat. Talefque aliquot a.
Voir
t.
V, p. 174.
b. Ibid., p. 388.
25
Pars Quarta.
204-
217
tantus,
earum efFe&us fit ut fenfu deprehendatur, nondum mihi com-
pertum
eft.
cauffae poffunt excogitari
;
fed an
Vis luminis, quatenus à Sole ac
fbellis
in
XXVIII.
omnes De
jam
cœli partes fe diffundit, cata a
10
fatis
fuprà fuit expli-
tantùm ut hic notemus, ejus radios à Sole delapfos, Terne particulas diverfimodè agitare. Quippe, quamvis in fe fpeétata, nihil aliud fit quàm preffio qugedam, quse fit fecundùm lineas reétas, à Sole in Terram extenfas quia tamen ifta preflio non aequaliter omnibus particulis tertii elementi, quae fupremam terrae regionem componunt, fed nunc unis, nunc aliis, ac etiam, nunc uni ejufdem particulse extremitati, nunc alteri applicatur facile poteft intelligi, quo pado ex ipfâ variae motiones in particulis illis excitentur. Exempli caufTâ, fi AB fit una ex par:
fuperefl
:
:
ticulis tertii elementi,
fupremam
regionem componentibus, quse incumbat alteri particulse C, atque inter ipfam & Solem alias terrae
20
multse interjaceant, ut D, E, F
:
nunc impedient, ne radii Solis G, G, premant extremitatem B, non autem ne pre-
hae interjacentes
25
mant A
:
ficque extremitas
A
de-
primetur, atque alia B attolletur. Et quia
3o
iftae
particulae alfiduè
fi-
tum mutant, paullô pôft opponentur radiis Solis tendentibus verfus A, non autem aliis tendentibus verfus B, ficque extremitas A rurfus attolletur, & B deprimea.
Pars III,
art.
Œuvres.
lv
III.
et seq., p. 108.
28
tertiâ aâione,
quœ
lumen; quomodo particulas a'éris comejl
moveat.
Principiorum Philosophie
2l8
Quod idem
tur.
in
omnibus
terra: particulis,
Solis radii per|tingunt, habet
Solis XXIX.
De
quartâ,qu
perjevcret.
204-205.
locum
;
&
ideô
ad quas
omnes
lumine agitantur.
Haec autem particularum terrellrium agitatio, orta
a
alumine,
fit
five
five
ab alià quâvis cauffâ, calor vo-
major folito & movet fenfum; caloris enim denominatio ad fenfum taélûs re-
cùm
catur; prœfertim
fertur.
Notandumque
terreftribus
fie
cil
eft
unamquamque
ex particulis
agitatam, perfeverare poflea in fuo
leges naturae a donec ab aliquâ aliâ cauffâ
motu juxta
,
10
atque ideô calorem à lumine ortum, femper
fiftatur;
aliquamdiu poft fublatum lumen remanere. XXX. Cur
Notandum
praeterea particulas terreftres, à radiis
altiùs pcnetret,
quant lumen.
Solis
fie
impulfas, alias
non perveniunt,
fibi
vicinas, ad quas
&
agitare; hafque rurfus alias,
Cùmque femper
confequenter.
radii
ifti
fie
i5
tota Terrse medietas à
Sole illuflretur, tôt ejufmodi particulas fimul
commo-
quamvis lumen in prima opacâ fuperficie fubfiftat, calor tamen ab eo genitus ufque ad intimas partes média: Terrœ regionis debeat pervenire. Notandum denique iltas particulas terreftres, cùm à calore plus folito agitanlur, in tam angufto fpatio vulgô non polfc contineri, quàm cùm quiefeunt vel minus moventur; quia figuras habent irregulares, quœ minus loci occupant, cùm certo aliquo modo junclsc veri, ut
XXXI. Cur corpora ferè omit
ia rarefaciat.
quiefeunt,
Quomodo Juprema
omnia
fit,
ut calor
fed
una magis,
ticularum, XXXII.
quàm cùm affiduo motu
e.\
alia
fere
disjunguntur.
corpora terreftria rarefaciat,
minus, pro vario
(itu
Pars
II, art.
& figura
par-
qui bu s confiant.
His variis adionibus animadverlis, a.
Unde
xzxvn,
p. 62.
fi
rurfus confi-
20
2>
Pars Quarta.
205-J07.
2I<
deremus Terram, jam primùm ad viciniam Solis accedentem, & cujus fuprema regio confiât particulis tertii elementi, fibi mutuô non firmiter annexis, quibus immifti funt globuli cœleftes, aliquantô minores |
5
iis,
qui reperiuntur in eâ cœli parte per
vel etiam in eâ
nores
irtos
ad
quam
quam
tranfit,
venit facile intelligemus mi:
globulos, majuiculis qui
eam circumple-
duntur, loca fua relinquere, hofque majufculos, in illa cum impetu ruentes, in multas tertii elementi partio
culas impingere, praefertim in craffiores, ipfafque infra cseteras detrudere, juvante etiam ad
atque
ita efficere
5
iftae
vi gravitatis,
craffiores infra caeteras de-
& varias, arfe ne&antur quàm fuperiores, & motus glo-
pulfse, figurafque
diùs inter
ut
hoc
habentes irregulares
bulorum cœleflium interrumpant. Quo
fit,
ut fuprema
séÊmMk,.
*£•..
Terrœ regio, qualis hîc exhibetur verfus A in duo corpora valde diverfa diftinguatur, qualia exhibentur verius B & C quojrum fuperius B eft rarum, fluidum :
Terrœ
regio, in duo
diverfa corpora fuerit
primùm
divifa.
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
220
& pellucidum,
inferius
Dijlinâio particulatria
terreflriutn
fumma
C
eft
aliquatenus den-
fum, durum &opacum. Deinde ex eo quôd exiftimemus corpus
XXXIII.
rum
autem
207.
in
gênera.
B diftin&um
fibi
haererent,
intelligemus etiam aliud
quale
D, inter
Etenim
figuras
ifta
invicem ad-
adhuc corpus,
tertii
elementi, ex quibus
& C, admodum variae funt, ut fuprà
notatumeft a ,ipfafquehîcin triaprsecipuagenera b licet diftinguere. Nempe quaedam funt in varia quafi brachia divifae, atque hinc inde expanfse tanquam rarai arbo-
rum,
& alia &
10
id genus; atque hse funt potiffimùm, quae
à materiâ cœlefti deorfum expulfae,
fibi
mutuè
adhse-
C
componunt. Aliae funt folidiores, figurafque habent, non quidem omnes globi vel cubi,
refcunt,
5
duo debere poftea generari.
particularum
confiant corpora B
à corpore
per hoc folùm, quôd ejus partes à
fuiffe
globulis cœleftibus deorfum preffae,
eft
C
corpus
fed etiam cujuflibet ruderis angulofi; atque hae,
fi
i5
raa-
jufculse fint, infra cseteras vi gravitatis defcendunt;
fi
autem fint minufculae, manent prioribus immiftae, occupantque intervalla quse ab ipfis relinquuntur. Aliae
20
denique funt oblongae, ac ramis deftitutae, inftar bacillorum atque hse prioribus etiam fe interferunt, cùm ;
fatis illis
XXXIV. Quomodo tcrtium
inter ipfas intervalla reperiunt, fed
non
facile anneftuntur.
Quibus animadverfis, cor-
pus inter duo priora
faîlum fit.
magna
rationi
confentaneum
eft
ut
credamus, cùm primùm particulae ramofae corporis C fibi mutuè cœperunt implicari, plerafque ex oblongis fuiffe ipfis interjetas, 18 fint] funt {i"édit.). a.
Art. vin, p. 206.
b.
Voir
t.
V,
p.
174.
eafque poftea,
dum
ramofte
illae,
25
Pars Quarta.
107-208.
magis
&
magis
preflae,
221
paullatim ar&iùs jungebantur,
fupra ipfas afcendifle verfus D, atque gregatas
fuiffe, in
diverfum. locis,
Eâdem
|
corpus à duobus
ibi
aliis
fimul con-
B & C valde
ratione quâ videmus in paludofis
terram calcando, aquam ex eâ exprimi, quae
pollea iplius fuperficiem tegit.
Nec dubium etiam,
.• jv.
quin intérim
alise
plures ex corpore
B
delapfae fint,
duorum inferiorum corporum C & D molem
quae
auxerunt. 10
Quamvis autem
initio,
non
folae iftse
particule ob-
xxxv. Particulas tantiim
longae ramolis interjedse fuerint, fed
aliae
etiam, quae
tanquam rudera aut fragmenta lapidum folidae erant, notandum tamen lias folidiores non tam facile fupra ramofas afcendiffe, quàm i5
illas
oblongas
;
vel,
fi
quae
afcenderint, faciliùs poftea infra ipfas rurfus defcendiffe
:
oblongre enim, caeteris paribus, plus habent molis; atque ideô à mate-
fuperficiei
pro ratione
riâ cœlefti
per meatus corporis
fuae
C
fluente, faciliùs ex-
unius generis in ijlo corpore contineri.
Principiorum Philosophle
222 pelluntur
:
&
D
poftquam ad
pervenerunt,
verfim jacentes fupra fuperficiem
non
facile
308-209.
iftius
|
ibi tranf-
corporis C,
meatibus occurrunt, per quos in ipfum
regredi pofïint. XXXVI. Duas tantùm
in eo effe
fpecies ijlarum parti-
cularum.
Sic itaque multse oblongae particulae tertii elementi
D
&
quamvis initio non fuerint inter fe perfeélè sequales, nec fimiles, hoc tamen commune habuerunt, quôd nec fibi mutuô, nec aliis
verfus
tertii
congregatae funt;
elementi
particulis
facile poffent
adhaerere,
quôdque à materiâ cœlefti ipfas circumfluente moverentur; propter hanc enim proprietatem à corpore C excefferunt, atque in ibi
D
funt limul colledae;
materia cœleftis affiduè circa
ut variis motibus cieantur,
&
teretes,
& quam-proximè
cùmque
illas fluat, efficiatque
unse in aliarum loca
tranfmigrent, fucceffu temporis
&
10
fieri
debuerunt lseves
i5
inter fe aequales, atque ad
duas tantùm fpecies reduci. Nempe, quae fuerunt fatis tenues, ut ab illo folo impetu, quo à materiâ cœlefti agebantur, fledi poffent, circa alias paullô craffiores,
non poterant, convolutse, ipfas fecum detulerunt. Atque hse duae particularum fpecies, flexi-
quse
fie
lium
feilicet
fledi
atque inflexilium,
feverârunt in fuo motu, inflexiles potuiffent
pore
D
:
quàm
fie
jun&ae faciliùs per-
folœ flexiles, vel
unde faétum
20
eft,
remanferint; atque etiam ut
folse
ut ambae in corillse
quae initio
25
circa alias fledi potuerunt, poftea fucceffu temporis, affiduo ufu fe inflecTendi,
magis &magis
flexiles red-
derentiir, fierentque inftar anguillarum aut
funiculorum fi
quam
;
aliœ autem,
antè flexilitatem
brevium
cùm nunquam flederentur, habuerint, eam paullatim
amitterent, ac telorum inftar rigidae manerent.
3o
Pars Quarta.
209-210.
223
putandum eft corpus D priùs diftingui cœ|piffe à duobus aliis B & C, quàm hsec duo perfedè formata effent, hoc eft, priufquam C effet tam durum, ut non ampliùs poffent ejus particulae ar&iùs connedi, & inferiùs expelli à motu materise cœleftis, ac priufquam particule corporis B ita effent omnes orPraeterea
dinatse, ut
ifli
undique circa
materise cœlefti faciles fe praeberent:
C
fus rint
expulfas.
qiisaeu
Atque
adhuc à corpore B
hae particulae,
fi
ver-
folidiores fue-
congregatae erant in D, infra ipfas def-
cendentes corpori
C
fe
adjunxerunt, ac pro diverfâ
ratione fuarum figurarum, vel in ejus fuperficie
man-
ficque hoc
unum
ferunt, vel infra ipfam penetràrunt i5
aequalcs viab
ideôque poflea multas
particulas tertii elementi fuiffe JO
&
corpus
C
:
in plura alia divifum eft; ac etiam forte in
aliquâ fuâ regione totum fluidum evafit, ibi
congregatis,
quarum
figurée
iis
particulis
impediebant ne
fibi
XXXVII. Quomodo infimum corpus C, in plura alia fuerit divifum.
Principiorum Philosophie
224
211.
mutuô facile adhérèrent. Sed omnia hîc explicari non poflunt. Ubi autem etiam particule, minus folida? iis quœ corpus D componebant, ex B deorfum lapfœ funt,
|
XXXVIII.
De formatione
alterius
quarti corporis fupra tertium.
hseferunt in fuperficie hujus corporis D; ac quia ple-
rseque ex ipfis fuerunt ramofae, paullatim
fibi
mutuô
g$Ç&
•V-
annexse, corpus fluida, valde
pus E
initio
durum
E,
à duobus
fe
illi
quse funt
diverfum, compofuerunt. Atque hoc cor-
admodùm
tenue erat, inftar cruftœ vel
corticis fuperficiem corporis
tempore
B & D,
D
contegentis
craffius evafit, novis particulis ex
:
fed
cum
10
corpore B
adjungentibus; nec non etiam ex D, quia,
cùm
ejufdem corporis D plané fimiles non effent, motu globulorum cœleftium expellebanlur, ut mox
reliquis
dicam. Et quia iis i
iftae
particule aliter difponebantur, in
partibus terra? ubi dies erat vel œftas, adhaererent] adhœrent (/"
édit.).
quàm
in
i5
Pars Quarta.
211-212.
225
ubi erat nox vel hyems, propter diverfas actiones
iis
luminis
&
calons, quod huic corpori accedebat in unâ
unâ aeftate, aliquo modo diftinguebatur ab quod eidem accedebat in die vel aeftate fequenti;
die, vel in
eo,
ficque ex variis quafi cruftis vel corticibus,
mutuô
fibi
fuperindudis, fuit conflatum.
quidem non longo tempore opus fuit, ut Terrae * r n ^ n luprema regio A in duo corpora B & C diltingueretur
xxxix.
Et
•
•
1
r-w
•
•
;
10
nec etiam ut multae particulae oblongae coacervarentur verfus D; nec denique, ut prima interior crufta corporis E formaretur. Sed non niû fpatio plurium
annorum
particulae corporis
D
antè defcriptas 3 reduci, atque
ad duas fpecies paullô
omnes cruftae corporis E
formari potuerunt. Neque enim initio ratio i5
aliis
paullô craffiores
&
&
longiores,
|
pleraeque paullatim
effent unae
nec etiam cur
teretes, fed aliquid
mutuo
attritu
tudinem
a.
teretes
&
&
aliarum loca fuccedebant,
aliae in
non poterant majores
recipere, nec à
ribus tota impleri. Sed pleraeque etiam,
munem
&
aequaliter craffae;
vias tranfibant,
quae loca
laeves
fecundùm longipropterea quôd per eafdem
25 evaferunt, atque inter fe aequales
30
cur
adhuc fcabritiei habere potuerint, quamvis non tantum haberent, ut ideô ramoiis anne&erentur; potueruntque etiam fecundùm longitudinem planae effe vel angulofae, ac craffiores in unâ extremitate quàm in altéra. Cùm autem fibi mutuô non adhaererent, ideôque materia cœleftis affiduè circumfluens, vim haberet ipfas movendi, effent plane laeves
20
non
particulae quae confluebant verfus D,
fuit,
aliarum
normam
reduci
non
mino-
cùm ad com-
poffent, paulla-
Art. xxxvi, p. 222.
Œuvres.
III.
19
De
hujus quarti corpo-
ris accretione,
& tcr-
fn expurgatione.
Principiorum Philosophie
22Ô
212-213.
D
tim motu globulorum cœleftium ex hoc corpore
ejedœ funt
;
& harum
adjunxerunt, fed
quidem nonnullœ
maxima pars furfum
fe
corpori
C
afcendit verfus
& B, materiamque augendo corpori E fubminiftravit. Quippe tempore diei & seftatis, cùm Sol unam medietatem corporis D vi luminis & caloris rarefaciebat, E
XL. Quomodo hoc
tertium corpus fuerit mole imminutum, & Jpatium aliquod interje
& quartum
relique-
non poterat omnis materia corpora vicina
C &
medietatis inter duo
iftius
E contineri
;
neque hœc corpora
rit.
vicina,
quœ dura erant, locis
expellere, atque ideô ple-
rœque ejus materiaj particule per poros corporis E verfus B afcendebant, quae deinde tempore nodis & hyemis, ceffante iftâ rarefa&ione, ob gravitatem fuam rurfus defcendebant. Multœ autem cauiTse erant, propter quas particule tertii elementi, quse fie ex corpore D egrediebantur, non poterant omnes poftea in illud reverti. Nara majore impetu exibant, quàm redibant; quia major eft vis dilatationis à|caloré ortse, quàm gravitatis. Et ideirco multoc per anguftos meatus corporis E fibi viam faciebant ad afeendendum, quse poftea nullam invenientes ad revertendum, in ejus fuperficie confiftebant; ac etiam nonnullae, meatibus
pa&ae, ulteriùs afeendere ris vias
occludebant.
&
non
illis
20
valentes, aliis defeenfu-
Praeterea
à figura
i5
im-
quœcunque
&
caeteris
magis diftabant, folo globulorum cœleftium motu extra corpus D pellebantur, ideôque primae fe offerebant ad afeendendum verfus E & B atque horum corporum particulis occurrendo, non rarô figuras fuas mutabant, & vel illis adhœrebant, vel faltem definebant aptre efte ad revertendum verfus D. Unde fequi debuit polt multos erant tenuiores,
IO
laevi
tereti
25
;
dies
& annos, ut magna pars hujus corporis D effet ab-
5o
Pars Quarta.
21 3-2 14-
fumpta,
227
& nullse ampliùs in eo particulae reperirentur,
duarum fpecierum antè defcriptarum 3 ac etiam ut corpus E effet fatis denfum & craffum, quia ferè omnes particulae quae ex D recefferant, vel ejus poris nifi
;
impaétse denfius illud effecerant, vel occurfu particu-
larum corporis B mutatae,
illifque an|nex3e, verfus E
relapfae erant, ficque craffitiem ejus auxerant; ac de-
nique ut fpatium
fatis
amplum
F, inter
D & F relinque-
m quod non aliâmateriâ potuit impleri, quam eâ ex quâ conflatur corpus B; cujus fcilicet particulae tenuiffimee per meatus corporis E facile tranfierunt in
retur; 10
loca quoc ab
aliis
paullô craffioribus ex
D exeuntibus
relinquebantur. Ita i5
corpus
E,
ac forte etiam
quamvis gravius
quàm
denfius
quàm
D&
F fufpenfum man-
Sed notandum efi ipfum, cùm primùm formari cœpit, meatus habuiffe quam-plurimos, ad menfuram corporis D excavatos. Cùm enim ejus fuperficiei tune incumberet, non poterat non prgebere tranfitum iftis fit.
a.
Art. xxxvi, p. 222.
XLI.
F,
D, aliquandiu tamen ob fuam
duritiem, fornicis inftar, fupra
20
&
Quomodo multar fiffurœ in quarto faâce fint.
Principiorum Philosophie
228
îi 4 -îi6.
particulis quae quotidie, vi caloris motae,
interdiu
B afcendebant, ac no£hi rurfus defcendebant, femperque fe mutuô confequentes, iftos meatus im-
verfus
plebant.
Cùm autem poftea, corpore D mole imminuto,
non ampliùs
ejus particulae
omnes meatus corporis E
5
minores particulae, ex B venientes, in earum loca fuccefferunt cùmque hae iftos meatus occupârunt,
aliae
;
& vacuum
corporis E non fatis implerent,
in naturâ
quâ folâ omnia exigua inquae circa particulas corporum terreftrium
non detur, materia tervalla,
cœleftis,
10
eorum ad quofdam
reperiuntur, impleri poffunt, in illos ruens, figuras immutabat, ita
impetumque
diducendos, ut hoc ipfo
derentur.
Unde
quibufdam par-
mutuô
disjundis, in eo fièrent
quae poftea fucceffu temporis majores
Eâdem plané
jores evaferunt. aeftate in terra
tur,
anguftiores red-
alii vicini
facile contingebat, ut,
tibus corporis E à fe fiffurae,
faciebat
ratione,
multas rimas aperiri, |
& ma-
quâ videmus
dum à Sole ficca-
eamque magis & magis hiare quô
diutiùs ficcitas
perfeverat. XL11 Quomodo ipfum in vanas partes fit con-
fraâum.
i5
20
Cùm
autem multae taies rimae effent in corpore E, i atque fplae lemper augerentur, tandem ejus partes tam parum fibi mutuô adhaeferunt, ut non ampliùs in modum fornicis inter F & B poflet fuftineri, & ideô totum •,
r
/•
confraftum, in fuperficiem corporis
C
gravitate fuâ
delapfum eft. Cùmque haec fuperficies fatis lata non effet, ad omnia illius fragmenta fibi mutuô adjacentia, & fitum quem prius habuerant fervantia, recipienda, quaedam ex ipfis in latus inclinari atque una in alia recumbere debuerunt. Nempe, fi ex. gr. in eo tradu corporis E, quem haec figura repraefentat, praeci-
25
|
3o
Pars Quarta.
2l6.
puae
229
fuerint difpofitae in locis 1,2,5,4,5,6,7, fragmenta 2 j 67 paullô priùs quàm reliqua
fifTurae ita
ut duo
&
cœperint delabi extremitates
2,
)
;
,
& 5
,
aliorum quatuor fragmentorum
&6
priùs
quàm
oppofitœ
1
,
4
&v
;
m itemque extremitas delapfa
bium
fit,
eft,
quàm
fragmenti 45 aliquantô prius extremitas v fragmenti v6: non du$
quin ipfa jam debeant eo
modo efledifpofita,
fupra fuperficiem corporis C, quo hîc depiéta funt; fcilicet, ut 10
una
& 6j proximè jungantur corquatuor in latus fint reclinata, &
fragmenta
pori C, alia
autem
ita
2
j
in alia recumbant, &c.
Principiorum Philosophie
2*0 ) XLIII.
Quomodo tertium
cor-
pus fupra quartum ex parte ajcenderit,
& ex
parte infra re-
manferit.
316-217
Nec dubium etiam, quin corpus D, quod fluiduui eft & minus grave quàm fragmenta corporis E, occupet quidem, quantum poteft, inferiores omnes cavitates fub iftis fragmentis reli&as, nec noix eorum rimas & meatus; fed prseterea etiam, quia totum in illis contineri non poteft, quin fupra inferiora ex iftis fragmentis,
XLIV. Inde in Superficie Terra ortos effe montes, campos, maria, Se.
ut 23
& 67,
Jamque intelligi
;
fi
afeendat.
confideremus, hîc per corpus B
per C,
quandam
terrae
& F aërem
cruftam interiorem
5^ȧa£k&:s>
ex quâ metalla oriuntur; per D, aquam ac denique per corpus E, terram exteriorem, quse ex lapidibus, argillâ, arenâ & limo eft conflata facile etiam per aquam, fupra fragmenta 2} & 6j eminentem, maria; per alia fragmenta molliter tantùm inclicraiîiffimam,
10
;
:
&
nata,
& vx, camporum plamagis erefta, ut 2 & 94 v, montes
nullis aquis teéta, ut 89,
nities; ac per alia
1
intelligemus. Et denique adverte|mus, iita vi
rum
propriae gravitatis
extremitates,
fibi
cùm fragmenta
hoc pa&o delapfa
mutuô
multa minora fragmenta
bufdam
.5
iortiter allifas, in alia
diffiluilTe,
litoribus maris, ut in
1,
funt, eo-
&
quse faxa in qui-
multiplicia
montium
20
Pars Quarta.
217-218.
)*
juga, partim altiffima ut in 4, partim remiffiora ut in & 6, compo9 & v, ac etiam fcopulos in mari, ut in 2,
fuerunt.
Atque
horum omnium
jam didis erui poffunt. Nam primo ex iis cognofcimus, aërem nihil aliud efle debere, quàm congeriem particularum tertii elementi, tam tenuium & à fe mutuô disjun&arum, ut quibuflibet motibus globulorum cœleftium intima?
XLV.
naturae ex
Quce
fit
aëris natura
obfequantur; ideôque illum effe corpus valde rarum, 10
fluidum ra?
&
pellucidum,
&
ex minutiis cujuflibet figu-
poffe componi. Quippe, nifi ejus particulae à fe
mutuô
jamdudum
eflent plané disjun6tae,
corpori E
;
cùmque
disjunclae fint,
adhsefifient
unaquaeque movetur
independenter à vicinis, occupatque totam illam exii5
guam fphaeram,quam ad motum prium fuum centrum expellit.
requirit,
|
circularem circa pro-
&
ex eâ vicinas
omnes
Quamobrem nihil refert, cujufnamfint figura?.
Aër autem frigore facile denfatur, & rarefit calore cùm enim ejus particulae ferè omnes fint flexiles, inftar mollium plumularum, vel tenuium funiculorum, quô celeriùs aguntur, eô latiùs fe extendunt, & idcirco majorem fpatii fphceram ad motum fuum requirunt :
20
XLVI. Cur facile raréfiai & denfctur.
;
atque notum
quàm 25
eft
ex didis a per calorem nihil hîc aliud ,
accelerationem motûs in
frigus ejufdem
iftis
particulis,
imminutionem debere
&
per
intelligi.
Denique aër, in vafe aliquo violenter compreffus, vim habet refiliendi, ac per ampliorem locum fe protinus extendendi. Unde fiunt machinae, quae ope folius aëris, 3o
tela a.
aquas furfum verfus,
cum magno Art. xxix, p. 218.
inftar
fontium;
impetu, arcuum
& alia; quae
inftar, jaculantur.
XLVII.
De
violenta ejus
dam
com-
quibufmachinis.
prejjione in
Principiorum Philosophie
2}2
Hujufque cauffa
eft,
quôd aëre
318-119.
compreffo, una-
ita
quaeque ejus particula fphaericum illud fpatiolum quod ,
ad motum fuum vicinae in
requirit, fibi foli
ipfum ingrediantur
non habeat,
cùmque
;
fed aliae
intérim idem
eadem agitatio iftarum particularum, confervetur à motu globulorum cœleftium, affiduè circa ipfas fluentium, eae fuis extremitatibus fe mutuô versèrent & loco expellant, ficque omnesfimul impetum faciant ad majus fpatium occupandum. Quantum ad aquam, jam oftendi 3 cur duae tantùm particularum fpecies in eâ reperiantur, quarum unae calor, five
XLVIII.
De aquar naturâ :&cur facile
modà
modo in aërem, in
glaciem ver-
tatur.
funt
fl exiles,
aliae inflexiles
;
atque
fi
ab invicem fepa-
aquam dulcem componunt. Et quia jam omnes proprietates, cùm falis tùm aquae dulcis, ex hoc uno fundamento dedu&as, fufè in Merentur, hae falem,
teoris
b
10
illae
explicui,non opus
eft
i5
ut plura de ipfis hîc fcri-
bam. Sed tantùm notari velim, quàm apte omnia
inter
|
fe cohsereant,
& quomodo
fequatur, etiam
eam
effe
ex
tali
generatione aquae
debere proportionem, inter
& craflitiem particulainter ipfas, & vim quâ globuli fe-
ejus particularum crafîitiem
rum
aëris;
itemque
cundi elementi eas movent, ut
minus
tenuiores
flexiles, in
XLIX. De fluxu & rejluxu maris.
ifti
globuli paullô
aquam in glaciem mutent, & aquam; cùm autem agunt paullô aquae particulas, eas nempe quae
folito agunt,
ticulas aëris in tiùs,
cùm
aërem
parfor-
funt
vertant.
Explicui etiam in Meteoris c caufTas ventorum, à
quibus mare variis irregularibus modis agitatur. Sed a.
Art. xxxvi, p. 222.
b.
Discours III et V. Voir t. VI, Discours IV. Ibid., p. 265.
c.
p.
249
et
279.
20
25
Pars Quarta.
2ig.
fuperefl alius regularis ejus motus, gulis in locis attollitur
&
''}}
quo
bis in die fin-
deprimitur, interimque fem-
per ab Oriente in Occidentem
fluit.
Ad
cujus motûs
cauflam explicandam, ponamus nobis ob oculos exi-
guum
illum cœli vorticem, qui Terram pro centro
habet, quique circa
Solem
cum
illâ
& cum
fertur. Sitque
Lunâ
in majori vortice
A B C D ille exiguus vortex
a ;
B
EFGHTerra; 12^4
fuperficies maris, à quo, majoris
Terram ubique tegi fupponimus; & $678 fuperficies aëris mare ambientis. Jamque confideremus, fi nulla in ifto vortice Luna effet, pundum T, quod eft centrum Terrae, fore in pundo M, quod eft vorticis centrum; fed Lunâ « exfiftente verfus B, perfpicuitatis caufla,
10
a.
Voir
t.
V, p. 260,
Œuvres.
III.
1.
7.
3o
2
Principiorum Philosophie
j4
hoc centrum T
debere inter
effe
2:9-221.
M& D
:
quia,
materia cœleftis hujus vorticis aliquantô celeriùs
cùm mo-
quàm Luna vel Terra, quas fecum defert, nifi punctum T aliquantô magis diftaret à B quàm à D,
veatur
Lunae praefentia impediret, ne poffet inter
B &
T,
quàm
Terrae in ifto vortice
virium
litate
illa
tam
T& D
inter
eam
nifi
ab aequa-
circumfluentis,
ipfam idcirco nonnihil accedere debere verfus D. Atque eodemmodo, cùm Luna erit in C, Terficque femper rae centrum effe debebit inter M & A evidens
5
cùmque locus
;
non determinetur,
ma|teriae cœleftis
libéré fluere
eft
10
:
Terra nonnihil à Lunâ recedit. Praeterea, quoniam hoc pacto, ex eo quod Luna fit verfus B, non modo fpatium per quod materia cœleftis illud per
quod
fluit inter
fluit inter
T & D,
B&
redditur anguftius
inde fequitur iftam materiam cœleftem fluere,
&
non
effet in vorticis
8,
&
tum fuperficiem aquae diametro
& H, quàm
cies aquae L ccndat,
s
dejcendat.
celeriùs
ibi
1
j
,
,
effe
in 2
BD
;
& 4, quàm
fi
Luna
cùmque corpora
facile preflioni
ifti
objfe-
effet extra
& aëris
5
,
7, ibi
protuberent.
horis
6-
verô, quia pars Terrae quas nunc elt in F, è reo i-, i a i gione puncti B, ubi mare elt quam-minime altum, •
20
debere fupraTerrae partes
Jam
-
horis 6 [af-
i5
hanc diametrum BD; altiora verfus G & E, adeô ut fuperfi-
Luna
fi
ac è contra effe
Cur aqua
&
aquae fint fluida,
quantur, ipfa minus alta F
:
atque ideô magis premere, tum fuperficiem aëris
in 6
aëris
T, fed etiam
•
•
•
25
.
p ft fex horas erit in G, è regione punéti C, ubi eft altiffimum, & poft fex alias horas in H, è regione punfti D, atque itaconfcquentcr vel potiùs, quia Luna etiam ;
intérim nonnihil progreditur à B verfus C, utpote quae
mcnfis fpalio circulum
ABCD
percurrit, pars Terrae
3o
Pars Quarta.
nunc
quae
horas
M
è regione corporis Lunée, poft fex
eft in F,
cum
2
12 minutis, praeterpropter, erit ultra
pun-
âum
G, in eâ diametro vorticis ABCD, quae illam ejufdem vorticis diametrum, in quâ tune Luna erit, ad angulos re&os interfecat; tuneque aquaerit ibi altiffi-
B
& poft
ma;
fex alias horas
ultra
puncium H,
alta,
&c.
Unde
cum duodecim
minutis, erit
aqua
quamminimè
in loco ubi
clarè intelligitur
aquam
duodecim horis cum 24 minutis, fluere ac refluere debere
erit
in
uno
maris, fingulis
& eodem loco
3 .
hune vorticem ABCD non efle accuratè rotundum, fed eam ejus diametrum, in quâ
Notandum
4 quâ] quo (/" a.
Voir
t.
LI.
eft
édit.).
IV, p. 466 et 467-468.
Cur
maris fint majores, cùm Luna plena eft vel nova. ajlus
Principiorum Philosophie
2}6
Luna verfatur cùm
aai-m.
nova vel plena, breviorem effe illâ quse ipfam fecat ad angulos re&os, ut in fuperiore parte oftenfum eft a unde fequitur fluxus & refluxus maris debere effe majores, cùm Luna nova eft vel plena, quàm in temporibus intermediis b eft
;
.
B
lu. Cur
in cequinoâiis fint
maxtmt.
Notandum etiam, Lunam femper effe in piano Eclipticae vicino, Terram autem motu diurno fecundùm planum sequatoris converti quae duo plana in aequinodiis fe inter|fecant, in folftitiis autem multùm ab invicem diftant unde fequitur, maximos seftus ;
:
maris LUI. Cur aër S aqua/emper
effe
debere circa
Prœterea notandum a.
b.
Pars III, art. cuit, p. 199. Voir t. IV, p. 467-468.
eft,
dum
&
Autumni. Terra fertur ab E per
initia Veris
10
Pars Quarta.
232-323.
2
}7
ab Occidente in Orientem, aquae tumorem 412, itemque aëris tumorem 856, qui nunc parti Terra? E incumbunt, paullatim ad alias ejus partes magis Occidentales migrare ita ut poft fex horas F verfus G,
five
ab Oriente ad Occidentem jluant.
;
5
H, & pofl horas duodecim parti Terrae G. Idemque etiam de tumoribus aquae & aëris 2)4 & 678 eft intelligendum. Unde fit, ut aqua & aër ab Orientalibus Terrae partibus, in ejufdem partes Occidentales fluxu continuo ferantur 3
incumbant
parti Terrae
.
10
Qui fluxus, licèt non admodùm celer, manifeftè tamen deprehenditur ex eo quôd magnae navigationes |
multô tardiores
fint
Orientales
i5
quàm
&
difficiliores
verfus Occidentales
;
verfus
& quôd
partes in qui-
LIV.
Cur
eddem poli altitudine, regiones quœ mare habent ad in
Orientem, fint
aliis
magis temperatœ.
bufdam maris anguftiis, aqua femper fluat verfus occafum & denique quôd, caeteris paribus, eae regiones quae mare habent in Oriente, ut Brafilia, non tantùm ;
calorem fentiant, quàm eae quae longos terrae tra&us habent ad Orientem & mare ad Occidentem, ut Guinea quoniam aër qui à mari venit, frigidior eft, Solis
;
20
quàm qui à Terra. Notandum denique, totam quidem Terram mari non tegi, ut paullô antè afîumpfimus b fed tamen, quia Oceanus per omnem ejus ambitum fe diffundit, idem de illo, quantum ad generalem aquarum motum, efle intelligendum, ac fi totam involveret. Lacus autem & ftagna, quorum aquae ab Oceano funt disjundae, nullos ejufmodi motus patiuntur quia eorum fuperficies tam latae non funt, ut multô magis in unâ parte quàm ;
25
:
ob Lunae praefentiam, à materiâ cœlefti pre-
in aliâ, a.
Voir
b.
Ci-avant, p. 233,1. 8-9.
t.
IV, p. 468.
LV.
Cur
nullus fit fluxus nec refluxus in lacu-
bus S ftagnis : aut cur in variis litoribus variis horisfiat.
.
PRINCIPIORUM PHrLOSOPHLE
2}8
2î3- Ja4
mantur. Atque propter inaequalitatem finuum
&
.
an-
fra&uum, quibus cingitur Oceanus, ejus aquarum incrementa & décrémenta diverfis horis ad diverfa litora perveniunt, unde innumerae eorum varietates oriuntur.
Quarum omnium varietatum
LVI.
Quomodo
ejus
caujfcc
particulares, in fingulis litoribus fini
invejiigandœ
duci poteruntexdi&is
cùm Luna nova
3 ,
eft vel
quàm
fus litora fluere depreffas,
&
confideremus aquasOceani,
fi
plena, in locis à litoribus re-
motis verfus Eclipticam
matutinâ
caufae particulares de-
& yïquatorem
horâ fextâ, tam
vefpertinâ, efTe altiffimas,
&
horâ autem duodecimâ,
efTe
;
ideô à litoribus ad
illa
ideô ver-
10
maxime
loca refluere
:
ac
prout litora funt vicina vel remota, prout aquae ad |
magis redas vel obliquas, latas vel anguftas, profundas vel vadofas, ad ipfa citiùs aut tardiùs, & in majore aut minore copia deferri. Ac ipfa tendunt per vias
etiam, propter
admodùm
&
varios
inaequales
anfra&us, faepe contingere ut aquae verfus tus tendentes, rant,
utque
ita
dis impellere. Nihil
&
unum
lit—
earum curfus diverfimodè mutetur. Ac
& quorum
in locis ordinarii funt, iftas
fluxum
eorum
quae ab alio litore veniunt occur-
iis
denique varios ventos,
dam
enim puto
LVII. naturd Terras interioris.
20
nonnulli quibuf-
aquas
diverfis
mo-
ullibi obfervari circa
refluxum maris, cujus caurTas in his paucis
non contineantur. De
i5
Circa terram interiorem C, notare
25
licet
eam con-
tam craflis, ut globuli fecundi elementi ordinario fuo motu eas fecum non abripiant, fed tantùm deorfum premendo graves
ftare particulis cujufvis figurae, ac
reddant, ac per meatus, qui plurimi inter ipfas repeb. Art. l, li et lu, p.
234-236.
3o
Pars Quarta.
224-235.
2J 9
commoveant. Quod etiam facit materia primi elementi, eos ex iftis meatibus, qui anguftifTimi funt, replens ac idem faciunt riuntur,
tranfeundo,
nonnihil
terreftres
fuperiorum
;
particulae
quae faepe in eos qui funt
corpomm D & E, omnium latiffimi defcen-
dunt, atque inde nonnullas ex craffis hujus corporis particulis
fecum abducunt. Quippe credibile
eft,
fu-
periorem ejus fuperficiem conftare partibus ramofis,
quidem mutuô valde firmiter annexis; utpote quae, dum hoc corpus formaretur, impetum globulorum fibi
10
cœleftium per corpora B fuftinuerunt
&
fregerunt
permulta funt intervalla culae aquae dulcis, i5
quâdam ab
fibi
fatis lata, ut
falis,
mutuô
per ipfa parti-
nec non etiam
alise
angu-
adhaerent; ac etiam forte in
habent tam teretes
quamvis ob gravitatem fuam nec,
quemadmodum agitentur,
fibi
& tam
laeves, ut,
mutuô incumbant,
aquae partes, globulos fecundi
elementi undique circa
men
LVI1I.
De naturâargenti vivi.
ipfâ diftantiâ, multae fimul funt congre-
gatse, quae figuras
fe fluere
permittant, facile ta-
tum à minutioribus ex
iftis
globulis,
qui nonnulla etiam fpatia inter ipfas inveniunt, tum praecipuè à materiâ primi elementi, quae omnes anguftiflimos
3o
fed inter quas nihilominus
aut ramofae, excorpore E delapfse, tranfire poffint. Verùm infra iftam fuperficiem, partes corporis C
minus ardè
25
difcurrentium, primse
lofae |
20
&
;
& D
angulos
Atque ideô liquorem componunt valde ponderofum & minime pellucidum, cujufmodi eft argentum vivum. Praeterea, quemadmodum videmus eas maculas, quae quotidie circa Solem generantur, figuras habere
admodùm
ibi reliétos replet.
irregulares
&
varias, ita
exiftimandum
eft
LIX.
De
inœqualitate caloris interiorem Terrant pervadenlis.
24O
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
mediam
aa5-aa6.
M, quse ex materiâ iftis maculis fimili conflata eft, non ubique elfe aequaliter denfam & ideô quibufdam in locis tranfitum prsebere Terrae regionem
;
majori copiae primi elementi, quàra in reliquis
;
atque
C
tran-
|
hanc materiam primi elementi, per corpus
%
m
Iffl feuntem, ejus partes quibufdam in locis fortiùs in aliis
commovere,
etiam calor à Solis radiis
ficuti
excitatus, atque, ut fuprà
quàm
di&um
eft
a ,
ufque ad intima
non uniformiter agit in hoc corpus C, quia faciliùs ei communicatur per fragmenta
Terrae pertingens,
corporis E,
quàm per aquam D atque :
altitudo
10
mon-
tium efficit, ut quaedam Terras partes Soli obverfae, multô magis incalefcant, quàm ab illo averfae ac denique aliter incalefcunt verfus yEquatorem, aliter :
verfus polos, calorque viciffitudinem
tum
diei
ifte
per vices variatur propter
&nodis, tum praecipuè
i5
asflatis
& hyemis. Unde
lx.
De
iJ1
aâione
l or,S .
fit,
ut
omnes
particulse hujus terrae interioris
femper aliquantulum, & modo plus modo minus moveantur; non eae folùm quae vicinis non annexa;
^
a.
Art. xxx, p. 218.
20
Pars Quarta.
226-21-J.
funt, ut particulae argenti vivi,
&
241
& falis, & aquse
dulcis,
qusevis in majoribus ejus meatibus contentae
aliae
omnium
;
mutuô quam-firmiffimè adhèrent. Non quidem quôd hse ab invicem plané fejparentur fed eodem modo quo videmus arborum ramos ventis impulfos agitari, & eorum intervalla nunc majora reddi, nunc minora, quamvis iftœ arbores idcirco radicibus fuis non evellantur ita putandum efl craflas & ramofas corporis C particulas ita connexas effe atque implexas, ut non fed etiam eae quae funt
duriffirme, ac fibi
;
:
10
foleant vi caloris ab invicem plané disjungi, fed ali-
quantulum duntaxat concutiantur, & meatus circa fe relidos modo magis modo minus aperiant. Cùmque i5
duriores
fint
poribus
D &
motu
aliis
particulis, ex fuperioribus
E in meatus iflos delapfis, ipfas facile
fuo contundunt
iflo
cor-
&
comminuunt, ficque ad
duo gênera figurarum reducunt,
quae hîc funt confi-
deranda.
Nempe
particulae
quarum materia paullô
LXI.
folidior
Defuccis acribus
20
efl,
quales funt
falis,
meatibus
iflis
interceptae at-
que contufaî, ex teretibus & rigidis planse ac flexiles redduntur non aliter quàm ferri candentis virga rotunda crebris malleorum idibus in laminam oblon:
gam 25
potefl complanari.
culse, vi caloris adae,
pant, duris
eorum
Cùmque
intérim hae parti-
hinc inde per meatus
parietibus
allifée
iflos fer-
atque affridse,
gladiolorum inflaracuuntur, ficque in fuccos quofdam acres, acidos, erodentes vertuntur
cum 3o
:
qui fucci poflea
metallicâ materiâ concrefcentes
futorium
;
cum
lapideâ,
alumen
;
&
,
fie
atramentum alia
multa
componunt. Œuvres.
III.
3i
dis,
S aci-
ex quibus fiunt
atramentum, futorium, alumen, Se.
Principiorum Philosophle
242 LXII.
De
237-238.
autem molliores, quales funt pleraeque ex terra exteriori E delapfae, nec non etiam eae aquae dulcis, ibi penitùs elifae, tam tenues evadunt, ut motu Particulae
materiâ oleagineâ
bituminis, fulphuris, &c.
materiae primi elementi difcerpantur, atque in multos
& quàm-maximè
minutiffimos
dantur
qui ramuli,terreftribus aliis
:
componunt fulphur, bitumen,
rentes,
|
pinguia
Atque
LXIII.
De Chymicorum cipiis ;
prin-
& quomodo
metalla in fodinas afccndant.
ramulos diviparticulis adhé-
flexiles
five oleagineâ, quae in
hîc
fie tria
Chymicorum
a
&
alia
omnia
fodinis reperiuntur.
habemus, quae pro tribus vulgatis
principiis, fale, fulphure ac Mercurio,
10
fumi poffunt fumendo feilicet fuccum acrem pro fale, molliffimos ramulos oleagineae materiae pro fulphure, :
ipfumque argentum vivum pro illorum Mercurio. Credique poteft omnia metalla ideô tantùm ad nos pervenire, quôd acres fucci, per meatus corporis C fluentes, quafdam ejus particulas ab iis disjungant, quae
i5
deinde materiâ oleagineâ involutae atque veftitae, facile
ab argento vivo calore rarefafto furfum rapiuntur, & pio diverfis fuis magnitudinibus ac figuris, diverfa metalla conftituunt. Quae fortaffe fingula defcripfnTem
hoc
in
loco,
fi
20
varia expérimenta, quae ad certam
eorum cognitionem requiruntur,
facere
hadenus
li-
cuiffet. LXIV.
De Terra
exteriore, & de origine fontium.
Jam
verô confideremus Terram exteriorem E, cujus
fragmenta qusedam fub mari delitefeunt,
alia in
cam-
j5
pos extenduntur, alia in montes attolluntur. Et note-
mus
quàm
quo paéto fontes & flumina oriantur & quamvis femper in mare fluant, nunquam tamen ipforum aqua deficiat, nec mare augeatur aut dulcefeat. Quippe, cùm inprimis,
facile in eâ pofîit intelligi, ;
a.
Art. lviii et lxi, lxii, p. 239, 241 et 242.
îo
Pars Quarta.
"8-229-
245
campos & montes magnae fint cavitates aquis plense, non dubium eft, quin multi quotidie vapores, infrà
hoc 5
eft,
aquae particulae vi caloris ab invicem dis-
jundse ac celeriter motse, ufque ad exteriorem camporum fuperficiem atque ad fumma montium juga perveniant; videmus enim etiam plerofque iftiufmodi
vapores ulteriùs ufque ad nubes attolli, ac faciliùs per terras meatus afcendunt, ab ejus particulis fuf|
quàm per aërem,
cujus fluidae ac mobiles par-
ticulae ipfos ita fulcire
non poflunt. Poftquam autem
fulti, 10
ifti
vapores
fie
afeenderunt, frigore fuccedente tor-
pefeunt, à-amifla vaporis forma rurfus in
i5
;
quae
mis angufti; fed aliquantô latiores vias invenit, in intervallis cruftarum five corticum, quibus tota exterior terra conflata eft
dùm
vallium
Atque ubi 20
ficie
iftae
quae viae ipfam obliqué fecun-
fubterraneae
montis, vel
vallis,
&
declivitatem deducunt.
aquarum
vel
quorum
flumina componunt, rse fuperficiei
;
& camporum
fontes featuriunt,
rivi
vise
in fuper-
campi terminantur,
ibi
multi fimul congregati
per decliviores exterioris ter-
partes in mare labuntur.
Quamvis autem affiduè multae aquae ex montibus r n vertus mare Huant, nunquam tamen ideirco cavitates ex quibus afeendunt, poflunt exhauriri, nec mare augeri. Haec enim terra exterior non potuit modo paullô antè deferipto 8 generari, nempe ex fragmentis corpo.
a5
ver-
aqua defeendere non poteft per eofdem meatus, per quos vapor afeendit, quia funt ni-
tuntur illos
aquam
28 a.
En marge NB. :
Art. xlii, p. 228.
Vid.
fig.
-
pag. 226 (;* édit.).
.
.
LXV
-
Cur mare non augeatur exeo, quodjiumina tn /""""• '
Principiorum Philosophle
244 ris
D
tis
E in fuperficiem corporis
multos
C
cadentibus, quin aqua
patentiffimos meatus fub
fibi
retinuerit
:
iftis
fragmen-
per quos tanta femper ejus quantitas à
mari verfus radiées montium tibus egreditur.
&
eorum venis
329-230.
Atque
ita,
arteriis, fie
quanta ex mon-
redit,
ut animalium fanguis in
aqua
in terrai venis
&
5
in
fluviis circulariter fluit. LXVI.
Cur fontes nonfintfaU fi, nec mare dulcefcat.
Et
quamvis mare
fit
falfum, folœ
tamen aqua? dulcis
nempe funt tenues ac flexiles, particule autem falis, cùm fint rigidse ac duras, nec facile in vapores mutari, nec ullo modo
particulse in fontes afeendunt, quia
per obliquos
|
terrae
meatus
tranfire poffunt. Et
10
quam-
aqua dulcis in mare per flumina revernon ideô mare dulcefeit, quia femper œqualis
vis affiduè illa
tatur,
LXVII.
Cur
in
teis
quibufdam puaqua fil falfa.
quantitas falis in eo manet.
i5
Sed tamen non valde mirabimur, fi forte in quibufdam puteis, à mari valde remotis, multum falis reperiatur. Cùm enim terra multis rimis fatifeat, fieri facile poteft, ut aqua falfa non percolàta ufque ad illos puteos perveniat five quia maris fuperficies
20
:
œquè
alta eft atque
ipforum fundus
;
five
etiam quia,
Pars Quarta.
a3o-a3i.
ubi lis
vise
funt fatis
245
latae, facile falis particulae
à particu-
aquae dulcis per corporis duri declivitatem furfum
attolluntur.
Ut
experiri
li-
cet in vafe, cujus labra nonnihil fint repanda, quale efl
ABC dum :
enim aqua
fal-
omnes
fa in eo evaporatur,
ejus orae falis cruflâ vefliri folent. 10
Atque hinc etiam poteft intelligi, quo paéto in montibus nonnullis, magnae falis moles inftar lapidum concreverint. Quippe, aqua maris eô afcendente, ac
aqua
particulis flexilibus
folum .5
fit,
dulcis ulteriùs pergentibus,
fal in cavitatibus, quae
cafu ibi fuerunt, reman-
&
aliquando
falis particulee
nonnullos
fatis an-
guftos terrae meatus pervadunt, atque ibi nonnihil de figura
20
&
ammoniacum,
vel quid fimile mutantur.
formse,
25
riae
Quin-
terrae particulse oblongae,
non ramofse,
&
aliorum fa-
lium formas habuerunt. Neque enim in alio
non
quàm quôd
flexiles,
illorum particulae
fitae
fint
funt
oblon-
nec ramofse, ac prout de caetero va-
funt, varias falis fpecies
componunt.
Praeter vapores ex aquis fub terra latentibus
multi etiam fpiritus acres,
&
nec non vapores argenti
vivi,
teriorem afcendunt ris
omnia
foffilia
:
oleagineae exhalationes,
aliorum metallorum
atque ex diverfis eorum miftu-
componuntur. Per
LXX.
edudos,
particulas fecum vehentes, ex terra interiori ad ex3o
nitro aliifque falibus, à /aie tnarino
diverfis.
ac fatis rigidae, ab ori|gine fuâ nitri
gse,
LXIX.
De
quantitate fuâ deperdentes, in nitrum, vel
etiam plurimae
ese
fodiatur.
ipfafque implevit.
Sed
fal
LXVIII.
Cur etiam ex quibufdam montibus fal ej-
fpiritus acres
De
vaporibus, fpiritibus, £ exhalationibus à terra interiore
ad exteriorem ajcendentibus.
Principiorum Philosophle
246
2'il-2i2.
fuccorum acrium, nec non etiam falium volatilium, ab invicem fejunétas, & tam celeriter fe commoventes, ut vis quâ in omnes partes raointelligo particulas
eorum
veri perfeverant, praevaleat
lationes
autem
gravitati.
Per exha-
intelligo particulas ramofas, tenuiffi-
mas, oleagineae materiae,
fie
etiam motas. Quippe in
& aliis fuccis, & oleis, particule tantùm repunt fed in vaporibus, fpiritibus, & exhalationibus, volant. Et quidem fpiritus majori vi fie volant, & faciliùs aquis,
LXXI.
Quomodo ex varia eorum mijlurâ, varia lapidum, aliorumque foffilium gênera oriantur.
;
anguftos quofque terrae meatus pervadunt, atque
&
intercepti firmiùs haerent, efficiunt,
permagna
quàm
fit
diverfitas,
Cùmque
pro diverfitate
particularum ex quibus confiant, multa etiam ex
ipfis
lapidum, aliorumque foffilium non tranfparentium gê-
nera oriuntur,
cùm
10
ideo duriora corpora
exhalationes aut vapores.
inter haec tria
ipfis
in anguftis terrae
i5
meatibus inclufa
haerent, ipfiufque particulis permifeentur
;
&
multa
gênera foffilium tranfparentium, atque gemmarum,
cùm
& cavitatibus terrae primùm in fuccos & deinde paulatim, maxime lubricis &
in rimis
colliguntur,
|
fluidis
eorum
particulis abeuntibus, reliquœ fibi
20
mu-
tuô adhaerefeunt. LXXII.
Quomodo metalla ex terra intcriore ad ex-
teriorem perveniant,
& quomodo minium fiât.
Sic etiam vapores argenti vivi, terrae rimulas
&
majufculos meatus perreptando, particulas aliorum
metallorum
fibi
admiftas in
iis
relinquunt,
&
auro, argento, plumbo-, aliifque impraegnant
ita illam ;
25
ipfique
deinde ob eximiam fuam lubricitatem ulteriùs pergunt, aut deorfum relabuntur; aut etiam aliquando ibi haerent,
cùm meatus
per quos regredi poffent, ful-
phureis exhalationibus impediuntur. Atque tune ipfae argenti vivi particulae minutiflimâ iflarum exhalatio,
3o
Pars Quarta.
232-233.
num
247
minium componunt. Ac & exhalationes, nonnulla etiam me-
quafi lanugine veftitae,
denique fpiritus ut
talla,
ses,
ferrum, ftibium, ex terra interiore ad
exteriorem adducunt.
Notandumque dere ex
figura, ex
funt. 10
partibus terra: interioris, quibus fragmenta
iis
exterioris
metalla ferè tantùm afcen-
ifta
eft,
immédiate conjunéta verfus
$
Unde
fit,
funt.
Ut
hac
in
omnibus
terree
locis
metalla
inveniantur.
quia per aquas evehi non pof-
v,
non paffim omnibus
ut
ex. gr. in
LXXIII.
Cur non
in locis metalla
reperiantur.
Notamdum etiam,
haec metalla per terrse venas ver-
montium
fus radiées
LXXIV. Cur potiffimùm
niantur in radicibus
ibique potiflimùm congregari, quia ibidem terra plu-
montium, verfus Meridiem & Orientem
quàm
ribus rimis
montium
iis
in aliis locis fatifcit
major in illis
quœ
partibus,
obverfae funt, magis ibi eft calor,
;
&
quidem
in
Soli meridiano vel Orienti
quàm
cujus
in aliis congregari, quia
vi attolluntur. Et
ideô etiam
prœfertim locis à fofforibus quseri folent.
Neque putandum
eft,
ullâ
unquam
LXXV.
fodiendi perti-
Fodinas omnes
20
naciâ, ufque ad interiorem terram pofTe perveniri
tum quia
exterior nimis eft craffa,
fi
ad
hominum
:
vi-
tum prœcipuè propter aquas intermedias, quae eô majore cum impetu falirent, quô profundior effet locus in quo primùm aperirentur earum vense, fofforefque omnes obruerent.
res
25
inve-
folere attolli, ut hîc verfus v,
comparetur
;
,
componunt, fedtenuioribusfpirituum
a.
En marge NB. :
;
nec
unquam ad interiorem fodiendo
poffe
perveniri.
|
Exhalationum particulce tenuiffimae, quales paullo a nihil nifi purum aërem folse antè defcriptse funt
7
ejfe in
terra exteriore
Vide
Art. lxx, p. 245-246.
fig.
pag. 226 (/"
particulis facile
édit.).
LXXVI. De fulphurc, bitumine, argillâ, oleo.
Principiorum Philosophle
248
&
anneétuntur, illafque ex laevibus
a33-ï34.
lubricis ramofas
reddunt; ac deinde hae ramofs, fuccis acribus ac metallicis
quibufdam
particulis admiflae, fulphur confti-
tuunt
& admiftae
particulis terrae, multis etiam ejuf-
modi
;
particulis terrae conjun&ae,
que
folae, in
motus.
bitumen
;
;
oleum vertuntur, cùm earum motus
languefcit, ut LXXVII. Quomodo fiât terrœ
& cum folis faciunt argillam & deni-
fuccis gravidae, faciunt
fibi
mutuô plané incumbant.
Sed cùm celeriùs agitantur, quàm ut verti poflint,
fi
oleum
ita in
& cavitates terrae mapingues ibi & craflbs fumos com-
forte in rimas
gna copia affluant, ponunt, non abfimiles
iis
quae forte
fi
nus accenduntur, atque fubitô
magnâ vi
ipfis
ignis
illi
fumi proti-
rarefaéti,
omnes car-
fcintilla in iftis cavitatibus excitetur,
ceris fui parietes
10
qui ex candelâ recens ex-
ftindâ egrediuntur; ac deinde,
multi fpiritus
ita
concutiunt, praefertim
funt admifti
:
&
ita
i5
cùm
oriuntur terrae
motus. LXXVIII.
Contingit etiam aliquando,
Cur ex quibufdam
cùm
ut parte terrae disjeétà
tium cœlum verfus erumpat. Idque
aliis locis. Et
ibi
potiùs
fit,
20
quàm
:
quibus confiât terra exterior, ibi
fiunt,
tum quia fub montibus plures tum etiam, quia magna illa fragmenta,
in humilioribus locis
faciliorem
motus
& apertâ, flamma per juga mon-
montibus rgnis erumpat.
funt cavitates,
hi
in fe
invicem reclinata,
praebent exitum flammae,
quàm
in ullis
25
quam|vis claudatur terrae hiatus, fimul
ac flamma hoc paéto ex eo erupit,
fieri poteft,
ut tanta
fulphuris aut bituminis copia ex montis vifceribus ad
fummitatem expulfa fit, ut ibi longo incendio fufficiat. Novique fumi poftea in iifdem cavitatibus rurfus colledi, & accenfi, facile per eundem hiatum ejus
3o
Pars Quarta.
îÎ4-î35.
249
erumpunt unde fit, ut montes nonnulli crebris ejufmodi incendiis fint infâmes, ut JEtna. Siciliae, Vefuvius ;
Campaniae, Hecla
Illandiae,
&c.
Denique, durât aliquando terrse-motus per aliquot quia non una tantùm continua cavihoras, aut dies ;
quâ pingues
tas effe folet, in
&
inflammabiles fumi
colliguntur, fed plures diverfae, terra multo fulphure
aut bitumine faturâ disjundae
cùmque
;
tercedit,
plures concujfiones fieri foleant in terme motu : Jîcque per aliquot horas aut dies interdum duret.
exhalatio in
unis accenfa terram femel concuffit, aliqua 10
LXXIX. Cur
mora
in-
priufquam flamma, per meatus fulphure op-
pletos, ad alias poffit pervenire.
Sed hîc fupereft ut dicam, quo pa&o in iftis cavitatibus flamma poffit accendi, fimulque ut explicem ignis naturam. Particule terreftres, cujufcunque fint i5
magnitudinis aut elementi
motum
figurae,
cùm
fingulae feorfim primi
fequuntur, ignis
etiam habent aëris formam,
cùm
formam habent
;
ut
inter globulos fecun-
eorum agitationem imitantur. praecipua inter aërem & ignem diffe-
di elementi volitantes,
Sicque prima 20
rentia
eft,
&
quôd multo
ticule agitentur.
celeriùs hujus
Jam enim fuprà
quàm
fatis
illius par-
oftenfum
eft,
motum materise primi elementi multo celeriorem effe quàm fecundi. Sed alia etiam eft permagna differentia, quôd 25
etfi craffiores tertii
elementi particule, quales
quibus conftant vapores argenti
funt
ese
aëris
formam
nem
fint neceflarise,
in|duere,
non tamen ad
ac contra
que corruptioni obnoxius, cùm ticulis conftat. Craffiores 3o
ille
vivi, poffint
ejus confervatio-
purior
fit,
minuf-
folis minutiffimis par-
enim,
nifi
calore continuo
deorfum labentes, fpontè exuunt ejus formam. Ignis autem, fine craffiufculis coragitentur, pondère fuo
ŒUYRES.
III.
32
LXXX. De naturâ ignis,
ejuf-
que ab aère diverfitate.
,
Principiorum Philosophle
2$0
porum
a35-j36.
&
terreftrium particulis, quibus alatur
renove-
non poteft. enim globuli fecundi elementi occupent omnia
tur, efle LXXXI. Quomodo primùm excitetur.
Cùm
intervalla circa Terram, quse fatis
capiendos,
abfque circa
&
mutuô omnes moveri non pofîint
aliis
fibi
ita
incumbant, ut uni
(nifî
forte circulariter
globulis
iftis
plens, in ipfis quam-celerrimè moveatur,
habeat plus
non
tur,
illos
proprium axem), quamvis raateria primi elemen-
omnes exiguos angulos à
ti,
magna funt ad
fpatii,
quàm quod
in
iftis
fi
reli&os re-
tamen non
angulis contine-
10
poteft ibi habere fatis virium ad particulas
terreftres, quse
omnes à
fe
& à globulis
mutuô
fecundi
elementi fuftinentur, fecum rapiendas, nec proinde ad
ignem generandum. Sed ut tetur,
debent aliquâ
ignis alicubi
vi expelli
primùm
exci-
globuli cœleftes, ab in-
i5
nonnullarum particularum terreftrium, quae deinde ab invicem disjun&œ, atque in folâ materiâ
tervallis
primi elementi natan tes, celerrimo ejus tur LXXXN. Quomodo
confervetur
&
motu rapian-
quaquaverfus impellantur.
Utque
ille
ignis confervetur, debent
iftae
terreftres efle fatis craflae, folidae, atque aptae, ut à
in
ad
quem
illo in
quo
redire parati funt, repellendi
impediendi ne globuli
motum
ifti
rurfus
ibi
;
eft ignis,
atque
ita
occupent inter-
primo ele|mento relida, ficque vires ejus frangendo ignem exftinguant.
valla
LXXXIII. Cur egeal alimento.
20
materiâ primi elementi ûc impulfaî, vim ha-
beant globulos cœleftes, à loco
&
particule
Ac prœterea particulae terreftres, in globulos iftos impingentes, non poflunt ab iis impediri, ne ulteriùs pergant, & egrediendo ex eo loco in quo primùm elementum fuas vires exercet, ignis formam amittant,
25
Pars Quarta.
236.
251
abeantque in fumum. Ouapropter nullus ibi ignis diu remaneret, nifi eodem tempore aliquse ex iïtis particulis terreflribus, in aliquod corpus aëre craffius impingendo, alias
fatis folidas particulas
rent, qua? prioribus fuccedentes,
elementi abreptae,
&
ab eo disjungeà materiâ primi
novum ignem continué
generarent.
Sed ut hsec accuratiùs intelligantur, conûderemus primo varios modos quibus ignis generatur, deinde
omnia
10
quae ad ejus confervationem requiruntur
denique, quales
quàm fieri
fint ejus
effedus. Nihil ufitatius
ut ex filicibus ignis excutiatur
exiftimo,
fimulque
quod
filices fint
fatis friabiles.
fatis
;
ac
eft,
hocque ex eo
duri
Ex hoc enim quôd
&
fint
rigidi,
duri
&
LXXXIV. Quomodo ex
filicibus
excutiatur.
5
PRINCIPIORUM PHILOSOPHIE
2f2 rigidi,
î36-j38.
percutiantur ab aliquo corpore etiam duro,
fi
eorum particulas interjacent, & à fecundi démenti folentoccupari, folito fiunt
fpatia quae multas
globulis
anguftiora, ter
& ideo illi globuli exfilire coadi, nihil prae-
folam materiam primi elementi circa
quunt
;
deinde ex eo quôd
filicum particulae
vicem
difïiliunt,
Ita,
A
fi
fimul ac
fint friabiles,
non ampliùs idu premuntur, ab
fit filex,
eundem
&
iftae
in-
ignem compo-
inter cujus anteriores particu-
las globuli fecundi elementi confpicui funt,
fentabit
filicem,
cùm ab
B
ejus
io
reprse-
aliquo corpore duro
meatus anguftiores fadi, nihil ampliùs nifi materiam primi elementi porTunt continere C verô eundem jam percufîum, cùm quaedam ejus particulae ab eo feparatse, ac folam materiam primi elementi circa fe habentes, in ignis fcintillas funt
percutitur,
5
ficque materiae primi elementi, quse
fola circa ipfas reperitur, innatantes,
nunt.
illas relin-
|
;
i5
converfae.
lxxxv. QuomoJo ex ficds.
lienis
si
lignum, quantumvis ficcum, hoc pa6lo percutia•
i
•
r
mi
•
non ideirco lcintillas ita emittet, quia cum non adeô durum fit, prima ejus pars quae corpori percutienti occurrit, fleditur verfus fecundam, eamque attur,
20
|
tingit,
priufquam hsec fecunda fledi incipiat verfus ter-
tiam. Sicque globuli fecundi elementi
noneodem tem-
pore ex multis eorum intervallis, fed fuccefiivè nunc ex uno, nunc ex alio difcedunt. Atqui
aliquandiu
&
fi
2
hoc lignum
fatis validé fricetur, insequalis ejus par-
ticularum agitatio
&
"vibratio, quse oritur
ex
iftâ fri-
dione, potefl ex pluribus earum intervallis globulos fecundi elementi excutere, fimulque ipfas ab invicem disjungere, atque ita in ignem mutare.
3o
Pars Quarta.
j38-ï3g.
2
5}
Accenditur etiam ignis ope fpeculi concavi, vel vitri
convexi, raultos Solis radios verfus
eundem
LXXXVI. Quomodo ex
ali-
colleâio-
ne radiorum Solis.
quem locum dirigentis. Quamvis enim iflorum radiorum aftio globulos fecundi elementi pro fubjeéto fuo habeat, multô tamen concitatior
motu,
eft
ordinario
eorum
& cùm
quâ Sol
eft
procédât à materiâ primi elementi, ex conflatus, fatis habet celeritatis ad ignem
excitandum, radiique tam multi fimul colligi pofiunt, ut fatis etiam habeant virium, ad particulas corporum 10
terreftrium
Quippe
eâdem
iftâ celeritate
nihil refert, à
agitandas.
quâ caufta
particulae terreftres
celerrimè moveri primùm incipiant. Sed quamvis antea
valde violento.
tantùm innatent materiae primi elementi, ex hoc folo protinus celerrimam agitationem acquirunt eâdem ratione quâ navis, nullis funibus alligata, in aquâ torrente eue non poteft, quin fimul cum ipfâ feratur. Et quamvis eae terreftres particulae nondum primo elemento fie innatent, fi tantùm fuerint fine motu,
i5
LXXXVII. Quomodo à folo motu
fi
:
à quâlibet aliâ caufâ fatis celeriter agitentur, hoc ipfo 20
ita
& globulos fecundi elementi circa fe pofitos, excutient, ut ftatim ei injnatare incipiant; & porrô
ab
illo in
femutuô,
motu fuo confervabuntur. Quamobrem om-
motus valde concitatus fufficit ad ignem excitandum. Et talis in fulmine ac turbinibus folet reperiri, cùm feilicetnubes excelfa, in aliam humiliorem ruens, aërem interceptum explodit, ut in Meteoris explicui 8 nis
25
.
Quanquam fané vix unquam ifte folus motus ibi eft ignis caufTa; nam ferè femper aèri admifeentur exhalationes, 3o
mam, a.
quarum
talis eft
natura, ut facile vel in flam-
vel faltem in corpus
Discours VII. Voir
t.
lucidum vertantur. Atque
VI, p. 32i.
LXXXVIII. Quomodo à diverforum corporum mijlurâ.
Principiorum Philosophie
254
hinc ignés fatui circa Terram,
&
239-240.
fulgetrae in nubibus,
& ftellae trajicientes &cadentes in alto aëre excitantur. Quippe jam didum lis
tenuiffimis,
& in
eft
a
exhalationes conftare particu-
multos quafi ramulos diviûs, qui-
bus involutae funt aliae paullô craffiores, ex fuccis acribus aut falibus volatilibus eduétae. Notandumque efl hos ramulos folere efTe tam minutos & confertos, ut nihil per illorum interftitia, praeter materiam primi elementi tranfire poffit inter particulas autem iftis ramulis vefiitas, efle quidem alia majora intervalla, quse globulis fecundi elementi folent impleri, tuncque ;
exhalatio
non
ignefcit; fed
10
interdum etiam accidere,
ut occupentur à particulis alterius exhalationis aut
fecundum elementum expellentes, primo duntaxat locum relinquunt, ejufque motu protinus abreptae flammam componunt. Et quidem in fulmine, vel fulgetris, caufla quse
fpiritûs, quse inde
LXXXIX. In fulmine,
i5
injlellis
trajicientibus.
plures exhalationes fimul compingit, manifefta
efl,
propter unius nubis in aliam lapfum. In aëre autem
unâ exhalatione frigore denfatâ
tranquillo,
fcente, facile alia, particulis ad
motum
&
quie-
20
ex loco calidiore adveniens, aut aptioribus
conftans, aut etiam
|
impetum facit, atque ex iis fecundum elementum expellit; cùmque particulae prions exhalationis nondum tam ardè fimul aliquo leni vento impulfa, in ejus poros
jun&ee funt, quin hoc aliarum impetu disjungi
hoc ipfo
in
flammam erumpunt
:
25
poffint,
quâ ratione
ftellas
trajicientes accendi puto. In
iis
XC. quœ lucent S non
urunt
:
ut
in Jiellis
Cùm
autem exhalationis
crarTum
&
vifcidum coaluerunt, ut non
cadenlibus. a. Art.
particulae in corpus
lxxvi et lxxvii, p. 247-248.
ita
tam
disjungan-
3o
Pars Quarta.
«40-241.
2
lucem duntaxat aliquam emittunt, fimilem
tur,
5 $
illi
quse in lignis putridis, in pifcibus fale conditis, in gut-
enim 5
10
&
aquse marin se,
tis
fimilibus folet apparere. Ex
quôd globuli fecundi elementi à materiâ
folo,
lumen, ut ex fuprà didis a fatis patet. Cùmque pluriumparticularum terreftrium fimul jundarum intervalla tam angufla funt, ut foli primo elemento locum dent, etfi forte hoc primum elementum non fatis habeat virium ad ipfas disjungendas, facile tamen habet fatis b ad globulos fecundi elementi primi pellantur,
fit
circumjacentes, adione
dam effe diximus, las
i5
;
&
non
certum,
fit
flamma At
ei
tenax effe deprehenditur fuiffe illam
quanquam
adhserens.
facile efl videre
,.„ dum ,
quo pado lux excitetur d A
., particulae
îllse
naturam fuprà ex-
alise
r
quse lunt
guttâ excutiuntur,
&
|
lucem producunt. oriri puto,
a.
Pars III,
b.
Voir ci-après,
c.
Art. lxvi, p. 244.
art.
d. Cf. Météores,
lv
In lignis
&
quàm quôd
et seq., p.
art. en, p.
Discours
autem
talibus,
in iis
108.
Voir
t.
VI,
p.
putridis,
255.
&
non aliunde
dum
261.
III.
facile
fecundi elementi expellunt,
pifcibus qui ficcari incipiunt,
lucem
motûs, ex
fpiculorum inflar vibratse,
ex ejus viciniâ globulos'
:
, n ilexiles,
quse funt rigidse ac
lseves, vi tempeflatis, alteriufve cujuflibet
ficque
fané
potuit enim effe aliqua tenuis
earum mutuo manent implexse,
nempe,
:
ipfam vifcidam materiam,
in guttis aquae marinae, cujus
plicuimus
25
fiel-
cadentes fsepe enim earum materia humi delapfa,
vifcida
fibi
quam pro lumine fumen-
illâ
impellendos. Et taies puto effe
quae habuit lucem:
20
hoc
fie
lucent,
XCI. In guttis aquee mari»*> •» li h" s P utri dis,
6 fimilibus.
Principiorum Philosophie
256 multi
XCII. In
&
quœ
incalefcunt non lucent : ut in
iis
fœno
inclufo.
fint
141-145.
meatus tam angufti, ut folum primum
mentum admittant. Quôd verô alicujus meatus corporis ignem aliquando
ele-
fpiritûs aut liquoris particulse,
duri, vel etiam liquidi, fubeundo, poffint excitare, oflendunt
madidum
alicubi conclufum, calx
noti, qui
dum
fœnum
aquâ afperfa, fermentationes omnes, liquorefque non pauci Chymicis inter fe permifcentur, incalefcunt, ac
etiam aliquando inflammantur. Non enim alia ratio eft cur fœnum recens, fi recondatur antequam fit ficcum, paullatim incalefcat,
quàm quôd
flammamque fponte
10
concipiat,
multi fpiritûs vel fucci, per herbarum vi-
ridium poros ab earum radicibus verfus fummitates fluere afïueti, atque ibi vias ad menfuram fuam accom-
modatas habentes, maneant aliquandiu in herbis excifis quœ, fi intérim angufto loco includantur, particulae iftorum fuccorum ex unis herbis in alias migrantes, multos meatus in ipfis jam ficcari incipientibus inve-
i5
;
niunt, paullô anguftiores
quàm ut illos
bulis fecundi elementi fubire poffint
;
cum
glo-
ideôque per
illos
fimul
20
materiâprimi elementi circumdantur, à quâ celerrimè impulfae, ignis agitationem acquirunt. Ita, exempli caufâ, fi fpatium quod eft inter duo corpora B & C, reprae-
fluentes, folâ
unum
fentet
ex meatibus alicujus
herbse virentis, ac funiculi
exiguis
orbiculis
mantur pro
i5
1, 2, },
circumdati, fu-
particulis
fuccorum
five
fpirituum, à globulis fecundi ele-
menti per ejufjmodi meatus vehi inter corpora
D &
E
fit
alius
folitis
;
fpatium autem
meatus anguftior herbae
3o
.
Pars Quarta.
24Ï-243-
ficcefcentis,
257
quem fubeuntes esedem
particulae
non ampliùs fecundura elementum,
fed
1, 2, 7,
primum dun-
taxat circa fe habere poffint perfpicuum eft ipfas inter :
5
B & C motum moderatum fecundi D & E motum celerrimum primi,
elementi, fed inter fequi debere.
Nec
quôd perexigua tantùm quantitas iftius primi elementi circa ipfas reperiatur. Satis enim eft, quôd ipfi totae innatent quemadmodum videmus navem fecundo flumine delabentem, non minus facile ipfius curfum fequi, ubi tam anguftum eft ut ejus ripas refert,
:
10
utrimque ferè attingat, quàm ubi eft latiffimum. Sic autem celeriter motae, multô plus habent virium ad particulas corporum circumjacentium concutiendas,
quàm ipfum primum elementum i5
:
ut navis etiam in
pontem aliumve obicem impingens, fortiùs illum quatit quàm aqua fluminis à quo defertur. Et idcirco in duriores fœni particulas irruendo, facile ipfas feparant
ab invicem, praefertim cùm plures fimul à diverfis partibus in eandem ruunt cùmque fatis multas hoc paéto ;
jo
disjungunt fecumque abducunt,
concutiunt duntaxat,
fit
ignis
;
cùm autem
nondumque habent vim multas
fimul ab invicem disjungendi, lente tantùm calefaciunt
Eâdem
&
corrumpunt.
ratione credere ,
,
25
fœnum
licet,
cùm
.
in calcem, multos ejus meatus,
lapis excoquitur
r , lolis
.
...
antea globulis
fecundi elementi pervios, adeô laxari, ut aquae parti-
primo tantùm elemento cinétas, admittant. Atque, uthîc omnia fimul compledar, quoties aliquod corpus durum admiftione liquoris alicujus incalefcit, exiftimo id ex eo fieri, quôd multi ejus meatus fint talis menfune, ut iftius liquoris particulas, folâ maculas, fed
3o
|
Œuvres.
III.
33
xcnI
-
In cjlce aquâ afperfd, srciiquis.
Principiorum Philosophie
243.
teriâ primi elementi cin&as, admittant.
Nec difparem
258
rationem
cùm unus
effe puto,
aflunditur
femper enira alteruter confiât particulis
:
ramofis, aliquo
modo
implexis
corporis duri vicem fubit
paullô antè a intelle&um XCIV. Qitomoio incavitatibus terra ignis accendatur.
liquor alteri liquori
:
ut de
&
atque
nexis,
ipfis
ita
exhalationibus
eft.
His autem omnibus modis, non tantùm in terrae fuperficie, fed etiam in ejus cavitatibus, ignis poteft accendi. Nam ibi fpiritus acres craflarum exhalatio-
num meatus accendant;
aquarum
ita
poffunt pervadere, ut in
& faxorum
iis
flammam
10
vel filicum fragmenta, fecreto
lapfu aliifve caufis exefa, ex cavitatum for-
tum aërem interceptum magnâ vi pofiunt explodere, tum etiam filicum collifione ignem excitare; atque ubi femel unum corpus flammam concepit, facile ipfam etiam aliis vicinis corporibus, ad eam recipiendam aptis, communicat. Flammse enim particule, iftorum corporum particulis occurrentes, ipfas movent & fecum abducunt. Sed hoc non tam fpedat ad ignis generationem,
nicibus in fuBftratum folum decidendo,
quàm ad
ejus confervationem
;
de quâ deinceps
i5
20
eft
agendum. XCV. Quomodo eandela ardeat.
Confideremus, exempli caufâ, candelam accenfam
AB, putemufque flamma
in
fe extendit,
omni
fpatio
CDE,
multas quidem volitare particulas
cerae, vel cujuflibet alterius materiae
quâ
haec eandela conflata
23 exempli caufâ] ex. ca. (/" pag. feq. (1" édit.). a. Art. lixxix, p.
254.
per quod ejus
eft,
édit.).
oleagineae, ex
multofque etiam globu-
—
En marge
:
NB. Vide
fig.
25
Pars Quarta.
343-Ï+4-
259
tam hos quàm illos materise primi elementi fie innatare, ut ejus motu rapiantur; & quamvis fe mutuo faepe tangant & impellant, non tamen omni ex parte fuffuljciant, quemadmodum fo-
los fecundi elementi, fed
lent aliis in locis, ubi nullus eft ignis.
Materia autem primi elementi, quae
10
magnâ copia
hac flammâ reperitur, femper conatur egredi ex loco in quo eft, quia celerrimè movetur; & quidem egredi furfum verfus, hoc eft, fe removeat à centro Terne, quia, ut fuprà dietnm eft a ipûs glo-
xcvi. Quomodo ignis
in
eâ
confervetur.
,
meatus occu-
bulis cœleftibus, aëris
pantibus, buli,
eft levior;
tum omnes
& tum
hi glo-
particulse terreftres î
l
aëris circumjacentis, defeendere coi5
in
nantur in ejus locum, ideôque protinus
flammam
û folo Sed par-
fuffocarent,
primo elemento conftaret. ticulse terreftres,
ab ellychnio F G af-
primo elemento immerfse funt, ejus curfum fiduè egredientes, ftatim atque
20
fequuntur,
&
occurrentes
iis
aëris
particulis, quse paratse erant ad
cum flammae, ipfas repellunt,
defeendendum in loficque ignem confervant.
Cùm autem hae furfum verfus praecipuè tendant, hinc 25
fît,
ut flamma foleat efle acuminata. Et quia multô
celeriùs aguntur repellunt,
9
fe
plutôt
a.
iftae
non pofTunt ab
removeat, fe
quàm
sic
1"
édit.
;
les
removere î
Art. xxii et xxv, p. 21
3 et
214.
iis
particulse aëris
impediri,
quas
quominus
autres donnent ut
fe
fie
ulte-
removeat. Lire
XCVII.
Cur
ejus
flamma
fit
acuminata, S fumus ex eâ egrediatur.
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
260
244-145.
riùs pergant verfus H, ubi paullatim agitationem
XCVIII.
Quomodo aër S alia corpora Jlammam
fuam
deponunt, ficque vertuntur in fumum. Qui fumus nullum in toto aëre locum reperiret, quia nullibi vacuum eft, nifi, prout egreditur ex flaramâ,
alant.
tantundem
aëris verfus ipfam circu-
motu regrederetur. Nempe, dum fumus afcendit ad H, pellit inde aërem verfus I & K, qui aër, lambendo fummitatem candelae B ac radiées ellari
\
I
|
lychnii F, ad
Hammam
accedit, eique
10
non fufpropter partium fuarum te-
alendae infervit. Sed ad hoc ficeret,
B
nuitatem, niû multas cerae particulas, calore ignis agitatas, per ellychnium
fecum adduceret. Atque
ita
flamma
iS
débet afliduè renovari ut conferve-
& non
magis eadem manet, quàm flumen ad quod novae femper aquae accedunt. Motum autem circularem aëris & fumi licet expetur,
XCIX. De motu aëris
verjus
ignem.
riri,
quoties
magnus
ignis in cubiculo aliquo exci-
30
enim cubiculum ita fit claufum, ut praeter tubum camini per quem fumus exit, unum tantùm aliquod foramen fit apertum, fentietur continué magnus ventus, per hoc foramen ad focum tendens, in locum tatur. Si
fumi abeuntis a De
iis
quœ ignem
exflinguunt.
.
Atque ex his patet, ad ignis confervationem duo requiri primum, ut in eo fint particulae terreftres, quae, à primo elemento impulfae, vim habeant impediendi, ne ab aëre aliifve liquoribus fupra ipfum pofitis fuffocetur. Loquor tantùm de liquoribus fupra ignem
25
:
a.
Voir
t.
III, p. 587.
3o
Pars Quarta.
345-246.
pofitis
:
cùm
quia,
folâ fuâ gravitate verfus illum fe-
rantur, nullum periculum
fum
eft,
eam
obruitur à liquore qui aliàs alii fieri
tam
reftres
vibratae, ut
ne ab
iis
qui infra ip-
flamma candelae
funt, poffit extingui. Sic
ignés
261
confervat
;
inverfae
& contra,
poflunt, in quibus fint particule ter-
folidae,
tam
multae, ac tanto
cum impetu
ipfam aquam affufam repellant,
&
ab eâ
non poffint. Alterum quod ad ignis confervationem requiritur, eft, ut adhaereat alicui corpori, ex quo nova materia poffit ad illum accedere, in locum fumi abeuntis exftingui
10
CI.
Quid
requiratur, ut aliquod corpus alendo igni ap tum fit.
:
ideôque iftud corpus débet in
fe
habere multas par-
ticulas fatis tenues, pro ratione ignis confervandi |
eafque inter 5
6tas, ut
vicem,
fe, vel
etiam
aliis craffioribus, ita
impulfu particularum
tum etiam
illius ignis,
;
jun-
cùm ab
in-
à vicinis fecundi elementi globulis
fejungi poffint, ficque in
ignem
converti.
Dico particulas iftius corporrs effe debere fatis tenues, pro ratione ignis confervandi; nam, exempli 20
caufâ,
ii
vini fpiritus linteo afperfus
perit, depafcet
quidem
haec
CIL Cur flamma exfpiritu vini linteum non urat.
flammam conce-
flamma tenuiffima totum
iftum vini fpiritum, fed linteum,quodalius ignis facile
combureret, non attinget: quoniam ejus particulae aS
non funt fatis tenues, ut ab eâ moveri poffint. Et quidem fpiritus vini facillimè alit flammam, quia non confiât, nifi particulis valde tenuibus, & quia in iis ramuli quidam funt, tam brèves quidem & flexiles, ut fibi mutuô non adhœreant tune enim fpiritus in oleum verteretur fed taies ut multa perexigua fpatia circa fe relinquant, quae non à globulis :
;
3o
19-20 exempli caufâ] ex. ca. (i"édit.).
cm. Cur fpiritus
vini facil-
limè ardeat.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
2Ô2
J4Ô-347-
fecundi elementi, fed à folâ materiâ primi poffint occupari.
Contra autem aqua videtur
civ. ur aqua
tffic
particulis confiât laevibus
&
glabris
:
igni valde adverfa, quia
non modo craffiufculis, fed etiam quo fit, ut nihil obflet, quominus
&
globuli fecundi elementi undique illas cingant
quantur; atque infuper
quo
flexilibus.
fubeat meatus corporum quae uruntur, particulas arcendo, impediat ne
Sed tamen nonnulla corpora
cv.
Cur
maenorum
vis
ignium ab aquâ aut '
njeâ
'
s
""'
glatur.
*
ticulae
•§
•
&
i
carbones
ex
talia funt, ut aquae par-
rr
aquâ afpergunt.
falia
potentiùs
prseftant
:
;
10
quia
Ideo fa-
Et aquae parva
copia, ingentibus flammis injeda, ipfas auget.
etiam
ignis
iis
ignefcant.
refilientes, ipfas ignefcunt.
foffiles
fe-
ut facile
eorum meatibus îmmitlee ignem juvent
m ^ e cum m P etu bri
•
alise
fit,
5
Quod
cùm enim eorum
i5
|
particulas rigidae fint
&
oblongae, fpiculorum inftar in
flammâ vibrantur, & in alia corpora impingentes magnam vim habent ad ipforum minutias concutiendas unde fit, ut metallis liquefaciendis foleant adjungi. Ma autem quae alendo igni communiter adhiben:
cvi. a
quJfafilè uruntur.
tur, ut ligna
&
rum quaedam
&
gradatim
fimilia, confiant variis particulis,
funt tenuiflimae,
aliae crafliores,
magnique meatus particulae, meatus
&
aliae
20
qua-
paullô craffiores,
pleraeque funt ramofae,
quo fit ut ignis iflos ingreflse, primo quidem tenuiflimas, ac deinde etiam médiocres, & earum ope crafliores celerrimè commoveant ficque globulos cœleftes, primo ex anguftioribus intervallis, ac deinde etiam ex reliquis excutiant; ipfafque omnes (folis crafîiffimis exceptis, ex quibus cineres fiunt) fecum ipfas interjacent
:
25
;
abripiant.
3o
Pars Quarta.
247" 2 48-
Et
cùm djufmodi
l6j
quod fimul egrediuntur, funt tam multae ut vim ha-
uritur,
particulae, quse ex corpore,
cvn. Cur quœdam inflammentur, alia non.
beant globulos cœleftes ex aliquo aëris vicini fpatio expellendi, fpatium illud
pauciores,
flammâ implent.
cùm materiam quam
depafcere, ibi nancifcitur ut in :
IO
quorum ufus
eft in
funibus
iftis
bello ad
poflit
five elly-
tormentorum
pul-
verem incendendum. Vel certè, fi nullam talem materiam circa fe habet. non confervatur, nifi quatenus inclufus poris corporis cui inhaeret, tempore aliquo eget ad omnes ejus particulas ita difTolvendas, ut fe ab
Hocque videre .5
fint
ignis fine flammâ, qui vel paulatim per
fit
fomitis fui meatus ferpit,
chniis
verè
Si
eft in
iis poflit
CVIII.
Cur ignis aliquandiu in prunisfe confervet.
liberare.
carbonibus accenfis, qui cineri-
bus tedi, per multas horas ignem retinent, propter hoc folùm, quôd ille ignis infit quibufdam particulis |
&
tenuibus
ramofis, quse
aliis craflioribus implicatae,
quamvis celerrimè agitentur, non tamen nifi unae poil alias egredi poffunt ac forte priufquam ita egredian;
20
tur,
longo motu
deteri,
& lïngulse
in plures alias di-
vidi debent.
Nihil verè celeriùs
quàm
illum confervat,
phure, nitro, 25
fulphur
&
ignem
concipit, nec
minus diu
pulvis tormentarius, ex ful-
carbone confeétus. Quippe vel folum
quam-maximè inflammabile
eft,
C1X.
De pulvere tormentario ex fulphure, nitro & carbone confeâo
quia confiât
fuccorum acrium, quse tam tenuibus & fpiffis materiœ oleagineae ramulis funt involutae, ut permulti meatus inter iftos ramulos foli prime elemento particulis
pateant. îo
Unde
fit,
ut etiam ad
ufum medicinse fulphur
calidiflimum cenfeatur.
Nitrum autem confiât
particulis oblongis
&
rigi-
;
ac
primo de fulphure.
CX.
De
nitro.
.
Principiorum Philosophie
264
hoc à
dis, fed in
fale
coramuni
extremitate fint craffiores,
quàm
quôd aquâ folutum, non ut
patet,
248-249;
quôd
diverfis,
in aliâ fal
:
CXI.
De fulphuris 6
unâ
ut vel ex eo
commune,
quadratâ in ejus fuperficie concrefcat, fed
& lateribus
in
figura
vafis
fundo
adhaereat.
quantum ad magnitudinem particularum, putandum eft talem effe inter illas proportionem ut Et
nitri
conjunâione
,
fuccorum acrium, quae funt in fulphure, à primo elemento commotae, facillimè globulos fecundi ex ese
ramulorum
intervallis
fimulque
materiae oleagineae excutiant,
nitri particulas,
10
quae ipfis funt craffiores,
exagitent. CXII.
De motu particularutn nitri.
quâ parte funt craffiores, gravitate fuâ deorfum tendunt, earumque ideô praecipuus motus eft in parte acutiore, quae furfum erefta, ut in B, agitur in gyrum, primo B J c ''0 Sîètâ? exiguum, j ut in C fed qui (nifi Atque
hae nitri particulae,
iS
'
;
quid impediat) ftatim ut in
D
verfus
;
cùm
fit
major,
intérim fulphuris particulae, celerrimè
omnes partes
latae,
ad
alias nitri particulas bre-
tempore perveniunt. quoniam harum nitri particularum
20
viffimo CXIII.
Cur flamma hujuspulveris valde dilatelur,
&
prœcipuè agat ver-
Jus fuperiora.
Et
tum
fingulae
mul-
ad circulos fui motûs defcribendos, hinc fit, ut hujus pulveris flamma plurimum dilatetur & quia circulos iftos defcribunt eâ cufpide, quae furfum verfus erefta eft, hinc tota ejus vis tendit fpatii exigunt,
;
ad fuperiora noxiè in CXIV.
De
;
manu
& cùm
valde ficcus
&
25
fubtilis eft, in-
poteft accendi.
Sulphuri autem
&
nitro carbo admifcetur, atque
carbone.
ex hac mifturâ, humore aliquo afperfâ, granula pilulae fiunt, quae
five
deinde exficcantur. Quippe in car-
3o
26 f
Pars Quarta.
a49-25o.
bone multi funt meatus tum quia plurimi antea fue:
quorum
runt in corporibus,
cùm corpora ifta
etiam quia,
ex 5
iis
:
unum
eft
craffiufcularum
,
quae,
cineres
fuerunt commotae, fed longis
&
multiplicibus ramis
non fine aliquâ vi disjungi poffunt ut patet ex eo, quôd aliis in fumum praecedente uftione abeunimplexae,
10
multùm fumi
componunt; aliud tenuiorum, quidem ignefcunt, quia jam antè ignis vi
folae funt,
quae facile
urebantur,
tum
duo particularum gênera duntaxat
evolavit. Et
in eo reperiuntur
cùm
uftione faftus eft,
:
tibus, ipfae ultimae remanferunt.
Itaque facile fulphur
i5
conftringuntur
aliquo madefada,
compada, poftea
&
praefertim
cùm humore
in grana, vel exiguas pilulas,
Hujufque rei ufus eft, ad particulae, non tantùm unae poft
alias, fed multae fimul
20
;
ejus particulis involvun-
ficcantur.
efficiendum ut nitri
uno
& eodem
temporis
mo-
mento incendantur. Etenim cùm pri|mùm ignis aliunde admotus grani alicujus fuperficiem tangit, non ftatim illud inflammat & diflblvit, fed tempore quodam illi
opus
eft,
ut ab
iftâ
grani fuperficie ad interiores
ejus partes perveniat; ibique fulphure priùs incenfo,
paullatim etiam nitri particulas exagitet, ut tandem i5
ipfae
viribus affumtis,
&
majus fpatium ad gyros fuos
defcribendos exigentes, carbonis vincula difcerpant,
3o
totumque granum confringant. Et quamvis hoc tempus fit admodum brève, fi ad horas aut dies referatur, notandum tamen effe fatis longum, fi comparetur cum fummâ illâ celeritate, quâ granum ita diffiliens flammam fuam per totum aërem vicinum fpargit. ŒOVRKS.
m.
cxv.
nitrum latos carbonis mea-
& ramons
tus ingrediuntur,
tur atque
&
34
„£,-,,
&
c
ipJius vis
jj%"
in
quo V rœcon ~
266
Principiorum Philosophie
ï5o-î5i.
Nam
cùm, exempli caufâ, in bellico tormento, pauca qusedam pulveris grana, ellychnii alteriufve fomitis igné contada, prima omnium accenduntur, flamma ex iis erumpens, in minimo temporis momento, per omnia granorum circumjacentium intervalla difpergitur; ac deinde, quamvis non tam fubitè ad interiores ipforum partes poffit penetrare, quia tamen eodem tempore multa attingit, efficit ut multa fimul incendantur & dilatentur, ficque magnâ vi tormen-
tum explodant.
Ita carbonis
refiftentia valde
auget
5
10
quâ nitri particulse in flammam erumpunt; & granorum diftinfHo neceflaria eft, ut fatis magnos circa fe habeant meatus, per quos flamma celeritatem,
pulveris
primùm
accenfi ad multas pulveris refidui
partes libéré accédât. Poft illum ignem, qui
cxvi.
De
¥mè
l
TdJntiîus
i5
omnium minime
confideremus an dari
eft,
durabilis
poffit aliquis alius,
qui è
contra fine ullo alimento diutifiimè perfeveret narratur de lucernis quibufdam, hypogseis, ubi
&
ut
quae aliquando in
mortuorum corpora fervabantur,
poft
Nempe in
loco
multos annos inventée fubterraneo
:
|
funt'accenfse
3 .
ardiffimè claufo, ubi nullis vel mini-
mis ventis aër unquam commovebatur, potuit
for-
tafle
contingere, ut multse ramofae fuliginis particulae
circa
flammam
lucernse colligerentur, qusc
fibi
mutuô
incumbentes manerent immotae, atque ita exiguum quafi fornicem componentes, fuflicerent ad impediendum, ne aër circumjacens iftam flammam obrueret ac 1
a.
exempli caufâ] Voir
t.
20
ex. ca.
IV, p. 97.
(/"
édit.).
25
Pars Quarta.
î5l-252.
fuffocaret
267
nec non etiam ad ejufdem flammae vim
;
frangendam vel ellychnii
fie
&
obtundendam, ut nullas ampliùs olei particulas, fi quae adhuc refiduae erant,
Quo
poflent inflammare.
ut materia primi
fiebat,
remanens, & tanquam in exiguâ quâdam ftellâ celerrimè femper gyrans, undique à fe repelleret globulos fecundi, quibus folis, inter particulas circumpofitse fuliginis, tranfitus adhuc patebat, ficque lumen per totum conditorium diffunderet exielementi, fola
ibi
:
IO
guum quidem & fubobfcurum, fed quod externi aëris motu, cùm locus aperiretur, facile vires poffet refumere, ac fuligine difeuffâ lucernam ardentem exhibere.
Nunc veniamus ad eos ex modis quibus i5
quomodo
calefaciat,
quomodo 20
ribus
nondum
confervatur, potuerunt patet,
quomodo
cxvn. De
reliquis ignis
effeâibus.
luceat,
quomodo corpora omnia, quibus
multas particulas diffolvat; nec non etiam,
alitur, in
&
&
Quippe jam exdi&is
agnofei.
nues
oritur
ignis effedus, qui
ex
iftis
deinde
lubriese,
crafliores
corporibus primo loco maxime te-
,
aliae
non quidem
forte prio-
fed magis ramofae atque implexae
caminorum pafuliginem componunt; folseque
particulse egrediantur, ese feilicet quae,
rietibus adheerentes,
omnium
craflifîimas in
cineres remaneant. Sed fupereil
ut breviter oftendamus, quo 25
quidam
&
|
ex corporibus quibus non
bulliunt, alia ficcantur
tur, alia in
3o
pado
&
ejufdem ignis
vi,
alitur, liquefeunt
durefeunt, alia exhalan-
calcem, alia in vitrum convertuntur.
Corpora omnia dura, conflata ex particulis, quae non multo difiiciliùs unae quàm aliae à vicinis fuis feparantur, & aliquâ ignis vi poflunt disjungi, dum iflam vim patiuntur, liquefeunt. Nihil enim aliud eft liquidum
CXVIII.
Quœnam
corpora
Mi
admota liquefeant & bulliant.
Principiorum Philosophie
268 efle,
quàm
conftare particulis à fe
J5ï-a53.
mutuô
disjunétis,
motu. Cùmque tantus eft iftarum particularum motus, ut quaedam ex ipfis in aërem vel ignem vertantur, ficque folito plus fpatii ad motum
& quse in aliquo fint
fuum
exigentes, alias expellant, corpora
effervefcunt CXIX.
&
bulliunt.
Corpora autem quibus infunt multae
particulae te-
Quxnam ficcentur &
durefcant.
aut ramofis
flexiles, lubricae, aliis craffioribus
nues,
liquida
ifta
non valdefirmiter annexse, igni admota exhalant, hocque ipfo ûccantur. Nihil enim aliud
intertextae, fed illas
eft
ficcum
quae,
cùm
efle,
quàm
carere fluidis
fimul funt congregatae,
illis
IO
particulis,
aquam aliumve
li-
quorem componunt. Atque hae fluidae particulae, durorum corporum meatibus inclufae, illos dilatant, aliafque ipforum particulas motu fuo concutiunt: quod eorum duritiem tollit, vel faltem imminuit fed
i5
;
iis
CXX.
De
aquis ardenlibus,
infipidis, acidis.
exhalatis, aliae quae rémanent, ar&iùs jungi
&
fir-
miùs ne&i folent, ficque corpora durefcunt. Et quidem particulae, quae fie exhalantur, in varia gênera diftinguuntur. Nam primo, ut eas omittam quae funt adeô mobiles & tenues, ut folae nullum corpus praeter aërem conflare poffint, poft ipfas omnium quaeque facillimè exhalantur, funt
tenuiflimae,
20
illae
|
quae
Chymicorum
ceptae,
undique accuratè claufis exac fimul colledae, componunt aquas ardentes,
five fpiritus,
corporibus
vafis
quales ex vino,
elici folent.
five infipidae,
tritico, aliifque
a5
multis
Sequuntur deinde aquae dulces
quales funt
eas
quaeexplantis aliifve cor-
poribus deftillantur. Tertio loco funt aquae erodentes
&
acidae, five fucci acres
gna
ignis vi educuntur.
;
qui ex falibus
non
fine
ma-
3o
Pars Quarta.
*53-a54.
Qusedam etiam eae
particulae craffiores,
&
argenti vivi,
269 quales funt
falium, quse, vaforum fummitati
adhserentes, in corpora dura concrefcunt, fatis vi
opus habent, ut
omnium
difficillimè
in fublime attollantur.
ex duris
&
cxxi.
De fublimatis S
oleis.
magnâ
Sed olea
corporibus ex-
ficcis
non tam ignis vi, quàm arte quâdam débet. Cùm enim eorum particulae tenues fint
halantur; idque perfici
& ramofae, magna vis eas 10
fràngeret atque difcerperet,
priufquam ex iftorum corporum meatibus educi poffent. Sed iis affunditur aqua copiofa, cujus particulae laeves & lubricae, meatus iftos pervadentes, paullatim illas intégras eliciunt ac fecum abripiunt. Atque in his omnibus ignis gradus eft obfervandus: eo enim variato, femper aliquo
i5
modo
multa corpora, lento primùm gradatim fortiori, admota, ficcantur, tur. Ita
culas exhalant
:
tota liquefcerent,
CXXII.
Quod mutato
efFedus variaigni, ac
&
deinde
effeâus.
varias parti-
quales non emitterent, fed potiùs fi
ab
initio validis ignibus
torque-
rentur.
Modus etiam ignemapplicandi, variât ejuseffedum.
20
Sic quaedam,
25
3o
tota fimul incalefcant, liquefiunt; fed
flamma ipforum fuperficiem lambat, illam|in calcem convertit. Quippe corpora omnia dura, quae folâ ignis adione in pulverem minutiflimum reducuntur, fradis fcilicet vel expulfis tenuioribus quibufdam eorum particulis, quae reliquas fimul jungebant, vulgô apud Chymicos dicuntur in calcem verti. Nec alia inter cineres & calcem differentia eft, quàm quôd cineres fint reliquiae eorum corporum, quorum magna pars igné confumta eft, calx verô fit eorum, quae ferè fi
CXXIII.
De fi
valida
tota poft abfolutam uftionem manent.
ignis
gradu mutetur ejus
cake.
Principiorum Philosophie
270 CXXIV.
De
vitro,
quomodofiat.
Ultimus ignis efie&us,
eft calcis
&
ï54-j55.
cinerum
in vi-
trum converiio. Poftquam enim ex corporibus, quae uruntur, tenuiores
omnes
particulae evulfae ac rejeélae
funt, caeterae, quae pro calce vel
tam non
folidae funt
craflae,
ut ignis vi furfum attolli
habent ut plurimùm irreguunde fit, ut unae aliis incumbentes,
poffint; figurafque
lares fibi
&
cineribus manent,
&
angulofas
mutuô non
nutifîimis
:
adhaereant, nec etiam,
quibufdam pun&is,
nifi forte in
mi-
Cùm
au-
fe contingant.
tem poftea validus & diuturnus ignis pergit in illas vim fuam exercere, hoc eft, cùm tenuiores particulae tertii elementi, unà cum globulis fecundi à materiâ primi abreptae, celerrimè circa ipfas in omnes partes moveri pergunt, paullatim earum anguli atteruntur,
&
fuperficies laevigantur,
ipfis
&
forte etiam nonnullae ex
infle&untur, ficque unae fuper alias repentes
10
i5
&
non pundis duntaxat, fed exiguis quibufdam fuperficiebus fe contingunt, & hoc paéto fimul connexae vitrum componunt. Quippe notandum eft, cùm duo corpora, quorum fuperficies aliquam latitudinem habent, fibi mutuô fecundùm lineam reftam occurrunt, ipfa non pofle tam propè|ad invicem accedere, quin fpatium aliquod intercédât, quod à globulis fecundi elementi occupetur; cùm autem unum fupra aliud obliqué ducitur 3
fluentes,
CXXV. Quomodo
ejus particu-
le fimul junganlur.
multô ardius jungi poffe. Nam, exempli corpora B & C fibi invicem occurrant fecun-
vel répit, ea
caufâ,
dùm
fi
lineam
AD,
2G-27 exempli caufà] a.
Voir
t.
V,
p.
174.
globuli cœleftes, ex. ca.
(/"
édit.).
eorum
fuperficie-
20
î5
Pars Quarta.
255-a56.
271
bus intercepti, contactnm immediatum impediunt.
Si
autem corpus G hinc inde moveatur fupra corpus H, fecundùm lineam redam E F, nihil impediet quomi-
nus immédiate ipfum tangat
faltem
:
fi
utriufque
autem fint rudes & inaequales, paullatim hoc ipfo motu laevigantur & explanantur. Itaque putandum eft, calcis & cinerum fuperficies Tint lseves
&
planae
;
fi
particulas ab invicem disjun&as, hîc exhiberi per
corpora B 10
&
C; particulas autem vitri fimul jun&as, per corpora G & H. Atque ex hac folâ diverfitate, quam perfpicuum eft in illas, per vehementem & diuturnam ignis adionem, debere induci, omnes vitri proprietates acquirunt.
i5
Vitrum enim, cùm adhuc candet, liquidum eft, quia ejus particulae facile moventur illâ ignis vi, quâ jam antè fuerunt laevigatae atque
inflexae.
Cùm
verô inci-
pit refrigerari, quaflibet figuras poteft induere.
que omnibus corporibus igné liquefadis eft mune; dum enim adhuc liquida funt, ipforum 10
culae
non
& cùm
segrè fe
accommodant ad
Hoccomparti-
quaflibet figuras,
poftea frigore concrefcunt, eafdem retinent,
quas ultimô induerunt. Poteft etiam in fila capillorum inftar tenuia extendi, quia ejus particulae, jam |
concrefcere incipientes, faciliùs unae fupra alias fluunt 25
quàm ab invicem
disjungantur.
CXXVI. Cur
fit
liquidum
cùm
candet, omnefque figuras facile induat.
Principiorum Philosophle
272
Cùm
CXXVII. Cur, cùmfrigidum fit vald?
deinde vitrum plané refriguit,
356-257.
eft
valde du-
ejl,
durum.
rum, fed fimul etiam valde fragile, atque eô fragilius quô citiùs refriguit. Nempe duritiei caufTa eft, quôd conftet tantùm particulis fatis craffis & inflexilibus, quse non ramulorum intextu, fed immediato conta&u fibi invicem adhserent. Alia enim pleraque corpora ideô mollia funt, quôd eorum particulae fint flexiles, vel certè definant in ramulos quofdam flexiles, qui fibi mutuô annexi eas jungunt. Nulla autem duorum corporum firmior adhaefio elfe poteft, quàm ea quse oritur ex ipforum immediato contadu; cùm fcilicet ita fe invicem tangunt, ut neutrum fit in motu ad fe ab alio fejungendum; quod accidit vitri particulis, ftatim atque ab igné remotae funt: quia earum contiguitas, fint
&
craffities,
&
impediunt, ne pof-
figurae inaequalitas
10
.5
ab aëre circumjacente in eomotu, quo ab invicem
disjungebantur, confervari. CXXVIII.
Cur
valde fragile.
At nihilominus vitrum eft valde fragile, quia fuperficies fecundùm quas ejus particulae fe invicem tangunt, funt admodum exiguse ac paucae. Multaque alia corpora molliora
difïiciliùs
franguntur, quia
partes ita funt intertextœ, ut feparari
Cur ejus fragilitas minuatur,fi lente refrigeretur.
Eft
etiam fragilius
cùm
eorum
pofïint,
&
evellantur.
celeriter,
quàm cùm
ipfarum multi ramuli rumpantur CXXIX.
non
quin
lente,
enim meatus funt fatis laxi dum candet, quia tune multa materia primi elementi, ûmul cum
refriguit; ejus
globulis fecundi, ac etiam forte
tenuioribus
tertii particulis,
per
cum
20
25
nonnullis ex
illos tranfit.
Cùm
au-
tem refrigeratur fponte, redduntur anguftiores; quia |
foli
globuli fecundi elementi, per ipfos tranfeuntes,
minus
fpatii
requirunt
;
atque
fi
refrigeratio nimis cele-
3o
Pars Quarta.
î5 7 -î58.
ij)
durum, quàm ejus meatus ita potuerint ardari quo fit, ut globuli ifti femper poftea impetum faciant ad ejus particulas ab invicera cùmque hse particulae folo contadu disjungendas fuo jundae fint, non poteft una tantillum ab aliâ feparari, quinflatim alise plures, ei vicinae fecundùm eam fuperficiem in quâ ifta feparatio fieri cœpit, etiam riter fiât,
vitrum priùs
eft
:
;
5
Quam
feparentur, atque ita vitrum plané frangatur.
10
ob cauffam, qui vitrea vafa conficiunt, ea gradatim ex fornacibus removent, ut lente refrigerentur. Atque fi vitrum frigidum igni apponatur, ita ut in unâ parte multô magis quàm in aliis vicinis calefiat, hoc ipfo in illâ parte frangetur quia non poffunt ejus meatus calore dilatari, meatibus vicinarum partium immutatis, quin illa ab iftis disjungatur. Sed û vitrum lento primùm igni, ac deinde gradatim vehementiori admovea:
i5
tur,
& fecundùm omnes
partes sequaliter incalefcat,
non frangetur: quia omnes eodem tempore laxabuntur. «o
ejus meatus aequaliter
Prseterea vitrum eft pellucidum, quia, tur,
liquidum
eft,
& materia
dum
Si
gênera-
undique circa ejus meatus fibi excavat,
ignis,
particulas fluens, innumeros ibi
per quos poftea globuli fecundi elementi libéré tranfeuntes, a5
adionem luminis
lineas redas transferre
neceffe
eft,
omnes partes fecundùm poffunt. Neque enim ad hoc in
ut fint accuratè redi, fed tantùm ut nullibi
fint interrupti
:
adeô ut
fi,
exempli caufâ, fingamus
vitrum conftare particulis accuratè fphaericis libus, 3o
fed
tam
craffis,
&
sequa-
ut globuli fecundi elementi
tranfire poffint per fpatium illud trian|gulare, 27 exempli caufà] ex. Œuvres. III.
ca. (/" édit.).
35
quod
cxy?"
r Cur fit pellucidum.
Principiorum Philosophle
274 inter très fe
CXXXI. Quomodo fiât coloratum.
quamvis
quod nunc habetur. autem materiae ex quâ
multô folidius
fit
eo,
Cùm
fit
vitrum, metalla vel
corpora permifcentur, quorum particule magis
alia
quae
tam facile laevigantur, quàm aliae ipfum componunt: hoc ipfo fit minus pellucidum,
varios induit colores, prout
iflae
meatus ejus magis, aut minus,
&
duriores particulae variis
modis, inter-
cludunt. CXXXII. Cur
fit
rigidum
5
& non
igni refiftunt,
&
débet, vitrum
mutuô tangentes manere
illud erit plané pellucidum,
omni
258.
«o
Denique vitrum eft rigidum ita fcilicet, ut nonnihil quidem à vi externâ fledi poflit abfque fradurâ, fed poftea cum impetu refiliat, arcûs inllar, & redeat ad priorem figuram ut evidenter apparet, cùm in fila valde tenuia duétum eft. Atque proprietas hoc pado refiliendi, generaliter habet locum in omnibus corporibus duris, quorum particulae immediato contadu, non ramulorum intextu, funt conjundae. Cùm enim innumeros habeant meatus, per quos aliqua femper
i5
& quorum
20
:
infiar
arcûs ; & generaliter, cur rigida, cùm inflexa funt, /ponte re-
deant ad priorem
:
figurant.
materia movetur, quia nullibi vacuum figura? aptse funt
bendum, quia corpora nullo
tuum
ad liberum
ifti
eft,
materiae tranfitum prae-
ejus ope antea formati fuerunt, talia
modo
fledi pofïunt, quin iftorum
figura nonnihil varietur
:
quo
fit,
ut particulae
materiae, per illos tranfire afTuetae, vias ibi folito
commodas
invenientes,
impetum
mea-
faciant in
minus
eorum
*5
pa-
ad priorem figuram ipfis reddendam. Nempe exempli caufâ, in arcu laxo, meatus, per quos tran-
rietes, fi,
fire
folent globuli'fecundi elementi, fint circulares,
putandum
eft
eofdem, in arcu intenfo
28 exempli caufâ] ex.
ca.
(/"
édit.).
five inflexo, elfe
3o
Pars Quarta.
a58-25g.
ellipticos,
&
2
7S
globulos, per ipfos tranfire laborantes,
impingere in eorum parietes fecundùm minores diametros iftarum ellipfium, ficque vim habere illis fi|
guram circularemreftituendi 3 Et quamvis iila vis in fingulis globulis fecundi démenti exigua fit, quia tamen affiduè quamplurimi per ejufdem arcûs quam.
plurimos poros meare conantur, illorum omnium vires fimul jundae, atque in hoc confpirantes, ut arcum reducant, fatis magnae effe poffunt. Arcus au-
tem diu intentas, praefertim fi fit ex ligno aliâve raateriâ non admodum dura, vim refiliendi paullatim amittit
quia ejus
:
meatum figura? longo attritu ,
parti-
cularum materiae per ipfos tranfeuntis, fenfim ad earum menfuram magis & magis aptantur. iS
Hadenus naturas aëris, aquae, terrae, & ignis, quae hujus globi, quem incolimus, elementa vulgô cenfentur, fimulque praecipuas eorum vires & qualitates explicare conatus fum; fequitur nunc, ut etiam agam de magnete b Cùm enim ejus vis per totum hune Terrae globum fit diffufa, non dubium eft, quin ad generalem ejus confiderationem pertineat. Jam itaque revocemus .
20
nobis in memoriam, particulas elementi, quae fuprà in
illas llriatas
tertiae partis
primi
articulo 87 e
,
&
fequentibus, fatis accuratè deferiptae funt. Atque id 25
omne, quod
didum
elt,
ab articulo 10$ ad 109 d de fidere I de Terra hîc intelligentes, putemus effe ibi
multos meatus in mediâ ejus regione, axi parallelos, a.
Voir
b.
Tome
c.
Ci-avant, p. 142.
d.
Pages i53-i56.
t.
I, p.
341,
1.
III, p. 67P,
i3, et p. 1.
3, et p.
58o-58i. 678,
1.
19.
cxxxm. De
magnete. Repetitio
eorum ex antè
diâis,
quee ai ejus explica-
tionem requiruntur.
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
276
a59-î6o.
per quos particule ftriatse, ab uno polo venientes, libéré ad alium pergant, eofque ad illarum menfuram ita effe excavatos, ut
ii
qui recipiunt particulas ftria-
tas à polo Auftrali venientes, nullo
modo
poffint reci-
pere alias quse veniunt à polo Boreali; nec contra, quia qui recipiunt Boréales Auftrales admittant ,
fcilicet in
unam
modum
partem,
:
cochlearum
alise in
intortse funt, unse in
oppofitam.
Ac
praeterea etiam |
eafdem particulas per unam tantùm partem iftorum meatuum ingredi poffe, non autem regredi per adverfam, propter tenuiffimas quafdam ramulorum extre-
10
meatuum inflexas verfus eam partem, fecundùm quam progredi folent, & ita in admitates in fpiris iftorum
verfam partem affurgentes, ut ipfarum regreffum impediant. Unde fit, ut poftquam iftse particulse ftriatse per totam
mediam Terram, fecundùm
lineas redas,
8 ab vel redis aequipollentes, ejus axi parallelas ,
hemifpheerio ad aliud tranfiverunt,
ipfee
uno
per eetherem
circumfufum revertantur ad illud idem hemifphaerium, per quod priùs Terram ingreffee funt, atque ita rurfus illam permeantes,
quendam
i5
20
vorticem com-
ibi quafi
ponant. CXXXIV. Nullos in aëre nec in aqua effe meatus recipiendis particulis ftriatis idoneos.
quoniam ex illo acthere, per quem particulas ftriatas ab uno polo ad alium reverti dixeramus, quaEt
tuor diverfa corpora genita effe poffe oftendimus
nempe
Terrae cruftam
interiorem
aquam, terram exteriorem, articulo iij tertiee partis 25 poffe] poftea (/" a.
Voir
t.
édit.,
V, p. 388-38g.
b. Ci-avant, p. 161-162.
b
faute).
,
&
aërem
five ;
:
metallicam,
notavimufque,
nulla, nifi in craffioribus
25
Pars Quarta.
j6o-a6i.
iftius aetheris particulis,
77
meatuum ad menfuram parti-
cularum flriatarum efformatorum veftigia manere potuiffe advertendum eft hoc in loco, iftas omnes craffiores particulas ad interiorem Terrae cruftam initio confluxiffe, nullafque in aquâ nec in aëre effe poffe :
:
tum quia nullae ibi particulse quia, cùm ifta corpora fluida
10
fatis craffae
;
tum etiam
ipforum particulae affiduè fitum mutant, & proinde, fi qui olim in iis fuiffent taies meatus, cùm certum & determinatum fitum requirant, jamdudum iftâ mutatione corrupti effent. |Ac praeterea,
fint,
cùm fupràdi&um
fit
3 ,
interiorem conftare partim ramofis particulis
tuô annexis, partim
aliis quae
valla hinc inde moventur, i5
bilioribus effe
non
ifti
CXXXV.
Terrae cruftam fibi
mu-
per ramofarum inter-
Nullos
etiam
effe
in
corporibusterrce exterioris prceterullis
quam
in ferro.
etiam meatus in his mo-
poffunt, propter rationem
latam, fed in ramofis duntaxat. Et
mox
al-
quantum ad terram
exteriorem, nulli quidem etiam in eâ taies meatus initio fuerunt, eft
20
:
fed
cùm
quoniam
inter
aquam & aërem formata
poftea varia metalla ex terra interiore
ad hanc exteriorem afcenderint, quamvis ea omnia, quae ex mobilioribus & folidioribus illius particulis conflata funt, ejufmodi meatus habere non debeant,
quod ex ramofis & craflis, fed non adeô folidis particulis conftat, non poteft iis effe deftitutum. Et valde rationi confentaneum eft, ut credamus certè illud
25
ferrum
taie effe.
Nullum enim aliud metallum tam fleditur, vel igné liquefcit,
rum 3o
difficulter
nec ullum etiam adeô du-
fine alterius corporis mifturâ reddi poteft
tria indicio funt, ejus a. Art. lvii, p.
238-239.
ramenta magis ramofa
cxxxvi.
malleo
:
five
quae
an-
Cur
taies
meatus fint
in ferro.
Principiorum Philosophle
278 gulofa
quàm
effe,
caeterorum,
&
ideô
361-162.
fibi
invicem
fir-
miùs anneéti. Nec obftat quôd nonnullae ejus glebae fatis facile prima vice igni liquefcant tune enim earum ramenta, nondum fibi mutuô annexa, fed una ab ;
aliis
disjun&a funt,
&
ideô caloris
quamvis ferrum fit minus fufile, efl tamen etiam Praeterea,
derofis,
vi facile agitantur.
durius
aliis metallis
unum
&
ex minime pon-
& facile rubigine corrumpitur, aut aquis
forti-
bus eroditur quae omnia indicio funt, ejus particulas non effe aliorum metallorum particulis folidiores, ut funt craffiores, fed multos in iis meatus contineri. :
CXXXVII.
Nolo tamen hîc affirmare,
Quâ
ratione etiam fint in fingulis ejus ramentis.
foramina, in
effe intégra
per quse tranfeant particule
in
cùm
iftae
fiores illas
ramofas
particulas, ex quibus
corum acrium, ut dimidiata
rum
admittendas.
ipfis
ut etiam nolo
reperiantur
:
fed hîc
i5
fuperficies apte junguntur, fora-
mina intégra componant.
tes,
flriatae;
fi
cuptas, ut,
apti reddantur, ad particulas firiatas ab utrdvis parte venien-
cochlearum intorta,
putemus iftiufmodi foraminum medietates fingulorum ramentorum fuperficiebus ita effe inf-
fufficiet,
CXXXVIII. Quomodo ijli meatus
in fingulis ferri ramen|tis
modum
negare, quin talia multa in
10
& fit
Et facile credi poteft, craf-
foraminofas interioris ferrum,
vi
fpirituum
terrse
20
five fuc-
illam permeantium, ita fuiffe divifas,
ifta
foramina, in fuperficiebus ramento-
quse ab ipfis feparabantur, remanerent; atque
haec
ramenta poflea per venas
iflis
fpiritibus,
terrae exterioris,
tum etiam ab exhalationibus
tum ab
25
& vapori-
bus protrufa, paullatim in fodinas afeendiffe. Notandumque efl ipfa fie afeendendo, non femper in eafdem partes converti poffe, quia funt angulofa,
&
diverfas
atque
cùm
inaequalitates in terrae venis offendunt; particulae flriatae,
quae à terra interiore
3o
Pars Quarta.
î6j-263.
cum impetu
279
venientes, per totam exteriorem
fibi
vias
ramentorum meatus ita fitos inveniunt, ut, ad motum fuum fecundùm lineas restas continuandum, per illa eorum orificia, per quae priùs quaerunt, iftorum
5
egredi confueverant, ingredi conentur, ipfas ibi oc-
currere perexiguis
iftis
ramulorum extremitatibus,
quas inter meatuum fpiras eminere, ac regrefïuris a hafque particulis ftriatis affurgere, fuprà didum eft ;
ramulorum extremitates 10
quidem
in contrariam
las frangi;
quibus
|
tibus
cùmque
partem poftea
fledi, aut
ifti
meatus, ramentorum
obvertunt, has rurfus occurrere extremita-
ramulorum
in meatibus affurgentium, ipfafque
atque diutius hoc iteratur,
utramque partem inflexionem faciliorem evadere. Et quidem ea ramenta, quae faepe hoc pado per exterioris terrae venas afcendendo, modo in unam, modo in aliam partem converfa fuere, five fola fimul colleda fint, five aliorum corporum meatibus impada, glebam ferri componunt. Ea verô quae vel femper eundem fi-
tum
retinuerunt, vel certè,
rent, illum aliquoties
fi
ut ad fodinas perveni-
mutare coada
ibi poftea, lapidis alteriufve
fuerint, faltem
corporis meatibus firmi-
impada, per multos annos immota remanferunt, faciunt magnetem. Atque ita vix ulla eft ferri gleba, quae non aliquo modo ad magnetis naturam accédât, & nullus omnino eft magnes, in quo non aliquid ferri ter
3o
&
quô faepius eô ramulorum iftorum in
paullatim in aliam partem infledere,
25
etiam nonnul-
infunt fitu mutato, alla fua orificia particu-
lis ftriatis
ao
illis refiftere,
fed ab ipfis faepe faepius impulfas, fucceflu temporis
omnes
i5
initio
a.
Pars III,
art. cvi, p. 154.
CXXXIX. Qux fit natura magnetis.
iSo
Principiorum Philosophie
contineatur
bus
;
etfi
Quomodo
-
fufione fiât chaiybs, & quodvis
ferrum
Cùm
.
forte aliquando iftud ferrum aliqui-
corporibus tam ar&è adhaereat, ut faciliùs
aliis
igné corrumpi, CXL
i63-a6 4
autem
quàm ab
iis
educi
ferri glebae igni
poffit.
admotae liquefiunt, ut
111 in ierrum aut cnalybem vertantur, earum ramenta vi caloris agitata, & ab heterogeneis corporibus disjunr
éta,
hinc inde fe contorquent, donec applicent fe una
fecundùm eas
aliis,
quibus dimidiatos
fuperficies, in
meatus, recipiendis particulis
ftriatis
idoneos, inf-
culptos, efle paullô antè diétum eft; ac etiam donec
iftorum
meatuum medietates tam
integros meatus efforment.
particule aliis
ftriatae,
quae
apte congruant, ut
Quod
non minus
corporibus reperiuntur, per
ubi accidit, flatim
quàm in beriùs quàm
in igné
illos
li
per alia loca fluentes, impediunt ne exiguae fuperex quarum apto
fitu
i5
&
conjundione exfurgunt, tam facile quàm priùs fitum mutent & ipfarum contiguitas, vel faltem vis gravitatis, quae ramenta omnia deorfum prenait, impedit ne facile disjungantur. Cùmque intérim ramenta ipfa propter agitationem ignis pergant moveri, multa fimul in eundem ficies,
10
;
motum
confpirant,
&
totus liquor ex
iis
conflatus in
grumulos diftinguitur ita fcilicet, ut omnia illa ramenta quas fimul moventur, unam quafi guttam conficiant, quae gutta fuam fuperficiem motu fuo ftatim laevigat & perpolit. Occurfu enim aliarum guttarum, quidquid eft rude atque angulofum in ramentis, ex quibus confiât, ab ejus fu-
varias quafi guttulas aut
perficie
ad partes interiores detruditur, atque
omnes cujufque junguntur.
ao
:
25
ita
guttulae partes quam-arétiffimè fimul
3o
Pars Quart a.
264**65.
Et totus liquor, hoc
diftindus,
pado
grumulos concrefcit in chalybem
in guttulas five
celeriter frigefcat,
fi
281
admodùm durum, rigidum & fragilem, Quippe durus
eft,
chalybs fit valie durus, rigidus, S fragilis.
fere ut vitrum.
quia confiât ramentis
&
CXLI.
Cur
fibi
mutuô
hoc eft, talis ut, fi fledatur, fpontè redeat ad priorem figuram, quia ardiflimè conjundis
disjunguntur, fed
10
didum
rigidus,
ramentorum
flexione iftâ ejus
de vitro
;
foli
eft
a ;
exiguse fuperficies
non
meatus figuras mutant, ut fuprà denique eft fragilis, quia gut-
mutuô non adhserent, nifi per fuperficierum fuarum contadum atque hic contadus non nifi in pauciffimis & perexi-
tulae, five
grumuli, quibus confiât,
fibi
;
guis locis immediatus efle potefl.
Non autem omnes .5
glebae aequè
aptœ funt, ut in eaedem, ex quibus
chalybem vertantur ac etiam illae optimus & duriflimus chalybs fieri folet, vile tantùm ferrum dant, cùm igné non convenienti funduntur. Nam, fi glebse ramenta fint adeô angulofa & ;
CXLII. Quai
fit
differentia inS a liud
ter chalybem,
ferrum.
|
confragofa, ut 20
fibi
mutuô priùs
adhaereant,
quàm
fu-
ad invicem applicare, atque in guttulas diftingui vel fi ignis non fit fatis fortis ad liquorem ita in guttulas diftinguendum, & ramenta
perficies fuas apte pofiint ;
componentia fimul conflringenda vel contra, fi fit tam fortis, ut iftorum ramentorum aptum fitum difturbet: non chalybs, fed ferrum minus durum & magis flexile habetur. Ac etiam chalybs jam fadus, fi rurfus igni admoveatur, etfi non facile liquefcat, quia ejus grumuli ni mis craffi funt & folidi ut ab igné integri moveantur, & ramenta quibus unufquifque grumulus confipfas
2S
3o
a.
;
Art. cxxxn, p. 274-275.
Œuvres.
III.
36
CXLIII.
Quomodo chalybs temperetur.
282 tat,
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
265- j66.
nimis ardè compada, ut locis fuis plané extrudi
poffint
:
omnes
mollitur tamen, quia
calore concutiuntur
;
&
poftea
fi
ejus particulae
lente refrigeretur,
non refumit priorem duritiem, nec rigorem, nec gilitatem, fed
fit
fra-
Dum enira & confra-
flexile inftar ferri vilioris.
5
hoc pado refrigeratur, ramenta angulofa gofa, quae ex grumulorum fuperficiebus ad interiores
eorum partes vi caloris protrufa erant, foras fe exferunt, & una aliis implicata, tanquam uncis quibufdam perexiguis, unos grumulos aliis annedunt quo fit, ut ramenta ifla non ampliùs tam ardè in gruraulis fuis compacta fint, atque ut grumuli non ampliùs immediato contadu, fed tanquam hamis vel uncis quibufdam alligati, fibi mutuô adhsereant; & ideô chalybs non admodum durus, nec rigidus, nec fragilis, fed mollis & flexilis évadât. In quo non differt à ferro communi, nifi quôd chalybi iterum candefado, & :
&
rigidi-
tas reddatur,
ferro, faltem tanta.
Cujus
ratio eft,
in chalybe
deinde celeriter refrigerato, prior durities
non autem quôd ramenta ad
abfint à fitu
maximam
facile illum ignis vi
|
non tam longé
10
i5
20
diuritiem convenienti, quin
refumant,
&
in celerrimâ refrige-
cùm autem in ferro talem fitum nunquam habuerint, nunquam etiam illum refumunt. ratione retineant
Et
quidem, ut
mè
ita
:
chalybs aut ferrum candens celerri-
refrigeretur, in
mergi folet
;
aquam
25
aliofve liquores frigidos
ac contra in oleum vel alia pinguia, ut
lentiùs frigefcat. Et quia,
quo durior
&
rigidior,.
eô
etiam fragilior evadit, ut gladii, ferrae, limae, aliave inftrumenta ex eo fiant, non femper in frigidiûlmis li-
quoribus exftingui débet, fed in temperatis, prout in
3o
Pars Quarta.
366-267.
unoquoque ex litas eft
iftis
vitanda
283
inflrumentis magis minufve fragi-
optanda & ideô dum mergitur, non immeritô dicitur
quàm
certis liquoribus ita
durities
;
temperari.
Quantum autem ad meatus ftriatis
tos
tam
Qu<e
a idoneos, fatis quidem patet ex didis ,permul-
in chalybe
quàm in ferro
efle
eos efle in chalybe magis integros 10
i5
debere
;
ac etiam
& perfedos,
ramu-
lorumque extremitates in ipforum fpiris eminentes, cùm femel in unam partem flexœ funt, non tam facile in contrariam pofle infledi, quanquam etiam in hoc faciliùs, quàm in magnete fledantur; ac denique omnes iftos meatus, non in chalybe aut alio ferro, ut in
magnete,
orificia fua recipiendis particulis ftriatis
ab Auftro venientibus idonea, in
unam partem, &
ido-
nea recipiendis aliis à Boreâ venientibus, in contrariam convertere fed eorum fitum varium atque incertum efle debere, propterea quôd ignis agitatione turbatur. Et in breviflimâ illâ morâ, quâ ha?c ignis agitatio frigore fiftitur, tôt tantùm ex iftis meatibus verfus Auftrum & Boream converti poflunt, quot particule ftriatse, à polis Terrae venientes, fibi tune tem;
20
)
poris per illos viam quaerunt. Et quia
iftae
particule
omnibus ferri meatibus multitudine non refpondent, omne quidem ferrum aliquam vim magnetiftriatae
25
cam
accepit ab eo
fitu,
quem
habuit refpedu partium
cùm ultimô candefadum refriguit, vel etiam ab eo in quo diu immotum ftetit, fi diu in eodem fitu fleterit immotum; fed pro multitudine meatuum quos
terrae,
3o
in fe continet, poteft habere a.
Art. cxxxrv-cxL, p. 276-280.
CXLIV.
recipiendis particulis
adhuc majorem.
ter
fit differentia
in-
meatus magnetis,
chaiybis,
S ferri.
Principiorum Philosophie
284 CXLV. Enumeratio proprietatum virtutis magneticce.
267-268.
Quae omnia ex principes Naturse fuprà expofitis* ita fequuntur, ut quamvis non refpicerem ad illas magneticas proprietates, quas hîc explicandas fufcepi,
ea tamen non aliter
fe
habere judicarem. Deinceps
autem videbimus, horum ope tam apte
omnium
&
perfpicuè
iftarum proprietatum dari rationem, ut hoc
etiam videatur
fufficere,
ad perfuadendum ea vera
quamvis ex Naturse principiis fequi nefciremus. Et quidem magneticae proprietates, quae ab ipfarum admiratoribus notari folent, ad haec capita poflunt elfe,
10
referri.
Quôd
magnete duo fint poli, quorum unus ubique locorum verfus Terne polum Borealem, alius 1.
in
verfus Auftralem fe convertit b 2.
Quôd
quibus
fi
alium eodem
I4.
duo magnetes
modo
fint fphaerici,
fe convertat,
unus verfus
ac quilibet ex
ipfis
20
.
ita converfi,
ad invicem
.
Quôd
fi
in contrario fitu detineantur, fe
fi
magnes dividatur piano,
mutuô
f .
Quôd
lineae
per fuos
polos duétae parallelo, partes fegmentorum, quae priùs junétae erant, fe a.
Pars
II,
art.
mutuô etiam réfugiant 8
xxxvn, xxxix
xl, p. 62, 63 et 65. b. Art. c.
i5
diverfimodè verfus ejus centrum fe
Terram Quôd poftquam funt
réfugiant 6.
pro diverfis Terrae locis
d
accédant 5.
poli,
.
Quôd
verfus
magnetis
infïftunt,
inclinent }.
ifti
.
cl ci-après, p. 289.
Art. cli, p. 290.
et
.
d. Art. CLHj p. 291.
e. Art. CLin, p. 292. f.
Art. cliv, p. 294.
g.
Art. clv, p. 295.
25
*68-î6 9
Pars Quarta.
.
Quôd
7.
fi
285
dividatur piano, lineam per polos du-
6tam ad angulos re&os fecante, duo pun&a priùs continua fiant poli diverfe virtutis, unus in uno, alius in alio fegmento 3 8. Quôd, quamvis in uno magnete fint tantùm duo .
5
unoquoque
poli,
unus
men
ex ipfius fragmentis duo etiam fimiles poli repe-
riantur
;
Auftralis, alius Borealis, in
adeô ut ejus
ta-
quatenus ratione polorum
vis,
eadem fit in quâvis parte ac in toto b Quôd ferrum à magnete iftam vim recipiat, cùm
diverfa videtur, 10
9.
tantùm
ei
admovetur c
Quôd
10.
.
pro variis modis quibus
eam diverfimodè admotum,
gneti
tudinem recipiat ferro
.
illam femper
fecundùm fuam longi-
.
de
communicet
Quôd
\). 20
admovetur,
d
e
Quôd magnes
12.
eam
recipiat
ei
Quôd ferrum oblongum, quomodocunque ma-
11. l5
.
vi
fuâ nihil amittat, quamvis
f .
ipfa brevifïimo
quidem tempore
ferro
communicetur, fed temporis diuturnitate magis & magis in eo confirmetur 6 14. Quôdchalybs duriiîimuseam majorem recipiat, & receptam conftantiùs fervet, quàm vilius ferrum h 5 Quôd major ei communicetur à perfediore 1 magnete, quàm à minus perfedo'. 16. Quôd ipfa etiam Terra fit magnes, & nonnihil de fuâ vi ferro communicet'. .
.
1
25
a.
.
Art. clvi ci-après, p. 295.
b. Art. clvii, ibidem. c.
Art. CLvnr, p. 296.
f.
Art. clxi, p. 297.
g. Art. clxii, p. 298.
h. Art. cliiii, ibidem.
d. Art. clxix, ibidem.
i.
Art. clxiv, ibidem.
e. Art. clx, p. 297.
j.
Art. clxv, ibidem.
.
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
286
169.
Quôd haec vis in Terra, maximo magnete, minus 3 fortis appareat, quàm in plerifque aliis minoribus 18. Quod acus à magnete ta&ae fuas extremitates eodem modo verfus Terram convenant, ac magnes 17.
.
fuos polos 19.
b
5
.
Quod
non accuratè verfus
eas
Terrae polos con-
venant, fed varié variis in locis ab iis déclinent d 20. Quôd iftadeclinatiocumtempore mutari poffit .
2
1
Quôd
nulla
.
ut quidam ajunt, vel forte quôd
fit,
non eadem nec tanta
fit,
in
magnete fupra unum ex
quàm
fuis polis perpendiculariterereclo,
poli œqualiter à Terra diftant
in eo cujus
6 .
Quôd magnes trahat ferrum 2j. Quôd magnes armatus multô plus neat, quàm nudus g 24. Quôd ejus poli, quamvis contrarii, f
22.
.
ferri fuftii5
.
juvent ad idem ferrum fuftinendum 25.
Quôd
in utramvis 26.
partem à
Quôd
plicatione
vis
vi
poffit
ferri
augeri vel
2°
ad ipfum ap-
.
Quôd magnes, quantumvis
Quôd
fortis,
ferrum à
fe
magnetis conta&u re-
k
*5
.
contra magnes debilis, aut exiguum fer-
Art. clvi ci-après, p. 299.
b. Art. clxvii, p. 3oo. c.
.
unius magnetis varié
trahere non poffit
a.
invicem
magneti appenfae, gyratio magneticâ non impediatur'.
diilans, ab alterius debilioris
28.
fe
h
rotulse ferreae,
minui, varia magnetis alterius aut
27.
10
Art. clxvih, ibidem.
d. Art. clxix, p. 3ot. e.
Art. clxx, ibidem.
f.
Art. clxxi, p. 3o2.
g. Art. clxxii, p.
3o2.
h. Art. clxxiii, p. 3o3. i.
Art. clxxiv, p. 304.
j.
Art. clxxv, p. 3o5.
k.
Art. clxxvi, ibidem.
Pars Quarta.
269-270.
rum,
ferrum
faepe aliud
|
gnete fortiore
Quôd
29.
fibi
287
contiguum feparet à ma-
3 .
quem dicimus
polus magnetis,
Auflra-
lem, plus ferri fuflineat in his Borealibus regionibus,
quem dicimus Borealem b Quôd limatura ferri circa unum,
quàm
ille
30.
.
magnetes, certis quibufdam modis
Quôd
ji.
fe
aut plures
difponat c
.
lamina ferrea, polo magnetis adjunda,
ejus vim trahendi vel convertendi ferri defledat d 10
.
J2. Quôd eandem nullius alterius corporis interpoiîtio impediat e .
j.
j
Quôd magnes ad Terram
.
gnetes aliter converfus manens, verteret, i5
fi
nihil ejus
fuam vim amittat f 34.
ditate
tem
aliofve vicinos
quàm
ma-
fponte fe con-
motui obftaret, fucceffu temporis
.
Quôd
denique
&
minuatur, atque igné tollatur; non au-
fitu
etiam rubigine, humi-
ifta vis
ullâ aliâ nobis cognitâ ratione
6.
Ad quarum proprietatum cauffas intelligendas, pro20
ponamus nobis ob oculos Terram A B, cujus A eft polus Auftralis, & B Borealis notemufque, particu;
las ftriatas,
plané
F 25
:
modo
quo
fit,
ab Auftrali cœli parte E venientes, alio intortas effe,
quàm
venientes à Boreali
ut unae aliarum meatus ingredi plané
non
Notemus etiam, Auftrales quidem redà pergere ab A verfus B per mediam Terram, ac deinde per aërem ei circumfufum reverti à B verfus A eodemque poflint.
;
a.
b.
Art. clxxvii ci-après, p. 3o6. Art. clxzviii, ibidem.
c. Art.
clxxix, p. 307.
d. Art. clxxx, p. 309.
e.
Art. clxxxi, p. 3 10.
f.
Art. clxxxji, ibidem.
g. Art. CLxxxiii,
ibidem.
CXLVI.
Quomodo ftriatee
particules per Terrée
meatus fluant.
288
Principiorum Philosophie
270-371.
tempore Boréales tranfire à B ad A per mediam Terrain, & reverti ab A ad B per aërem circumiufum quia meatus, per quos ab unâ parte ad aliam véné:
|
rant, funt taies, ut per ipfos regredi
non
poffint.
ta
m
CXLVII. Quàd difficiliùs tranfeant per aërem, aquam, & terrant exteriorem, quant per interiorem.
Intérim verô, quot novae femper accedunt à partibus cœli E
&
F, tôt
per alias partes cœli
vel in itinere diffipantur,
& figuras
G & H abfcedunt, non regionem
fuas amittunt
;
quidem tranfeundo per mediam Terrae quia ibi meatus habent ad menfuram fuam excavatos, per quos fine ullo offendiculo celerrimè fluunt; fed redeundo per aërem, aquam & alia corpora terrae ex:
10
27I-27 3
Pars Quarta.
-
quibus |nullos ejufmodi meatus habentes,
terioris, in
multô tertii
difficiliùs
moventur, particulifque fecundi
&
elementi affiduè occurrunt, quas cùm loco expel-
lere laborant,
Jam
10
289
interdum ab
ipfis
comminuuntur.
magnetem ibi offendant, cùm in eo inveniant meatus ad fuam figuram conformâtes, eodemque modo difpofitos ac meatus terrai interioris, ut paullô antè diximus, non dubium eft, quin multô faciliùs per illum tranfeant, quàm per aërem vel alia corpora terra? exterioris faltem cùm ifte magnes ita fitus eft, ut habeat fuorum meatuum orificia converfa verfus eas Terrae partes, verô,
fi
forte
particulae ftriatae
iftae
CXLVIII. Qubdfaciliùs tranfeant per magnetem, quàm per alia corpora hujus terrœ exterioris.
:
à quibus veniunt
eae
particulae ftriatae, quae per illa
libéré ingredi poffunt. i5
Etquemadmodum in Terra, fie in magnete, pun&um médium ejus partis, in quâ funt orificia meatuum, per quae ingrediuntur particulae Auftrali cœli parte,
dum 20
ftriatae
CXLIX. Qui Jim poli magnetis.
veni entes ab
dicemus polum Auftralem; pun-
autem médium
alterius partis, per
&
particulae ftriatae egrediuntur,
aliae
quam
hae
venientes à Sep-
tentrione ingrediuntur, dicemus polum, Borealem.
polum, quem vocamus Auftralem, vocent Borealem; neque enim eâ de re vulgus, cui foli jus competit nomina rébus malè con-
Nec moramur, quôd vulgô
alii
venientia frequenti ufu approbandi, loqui folet.
Cùm
autem
Terrae partes, à quibus veniunt eae particulae ftriatae,
quibus liberum tranfitum praebere poflunt, tune particulae ftriatae obliqué in 3o
illum impellunt eâ vi a.
Propriété
1,
Œuvres.
p. III.
CL.
magnetis non refpiciunt eas
hi poli
magnetis meatus irruentes,
quam
284 ci-avant,
1.
iflae
habent, ad perfeveran-
12.
37
Cur
poli Je convertantverfus polos Terifli
ra'.
Principiorum Philosophie
290
272-373.
dum in fuo motu fecundùm lineas reétas, donec
ipfum
ad naturalem fitum reduxerint ficque quoties à nullâ externà vi retinetur, efficiunt, ut ejus polus Auftralis :
J
verfus
polum
Terrse
Borealem convertatur,
&
Bo-
xav
\^à
*2
^^JZV 4Xo> jxo- jzp jxr j02f JtVJ
H quoniam ese quae à Terrae polo Boreali per aërem ad Auftrum tendunt, venêre realis verfus
Auftralem
:
priùs ab Auftrali cœli parte per
mediam Terram,
&
venêre à Boreali quae ad Boream revertuntur. CLl.
Cur etiam
certd ratione verjus ejus cen-
trumje
Efficiunt etiam ut
quibus
infiftit,
magnes, pro
unum
reclinent'. a.
Propriété 2, p. 284,
1.
i5.
diverfis terrse locis
ex polis fuis altero magis aut
10
Pars Quarta.
173-275-
minus verfus illam
dem
a,
Terrae;
inclinet.
Nempe
polus Auftralis magnetis
& b, Bo|realis
lem Terrae
291 in ,/Equatore qui-
L, verfus
B Borealem
ejufdem magnetis, verfus Auftra-
dirigitur; ac neuter altero
cum
tur, quia particulae ftriatae
magis deprimi-
aequali vi ab utrâque
parte ad illos accedunt. Sed in polo Terrae Boreali
polus a magnetis
pendiculum
10
N omnino
deprimitur,
&
b ad per-
autem intermediis, magnes M polum fuum b magis aut minus erigit, &polum a magis aut minus deprimit, prout magis aut minus vicinus eft polo Terrae B. Quorum caufla eft, quôd erigitur. In locis
Auftrales particulae
magnetem N ingref]furae, partibus per polum B fecundùm
ftriatae,
ab interioribus Terrae
lineas redas furgant; Boréales verô, ab hemifphaerio i5
D A C.
circumquaque per aërem verfus eundem magnetem N venientes, non magis obliqué proTerrae
gredi debeant, ut ad ejus fuperiorem partem,
ut ad inferiorem accédant
magnetem M, 20
:
quàm
Auftrales verô ingreffurae
à toto Terrae tradu qui
afcendehtes, vim habeant ejus
polum
eft inter
B
&M
a obliqué depri-
mendi, nec à Borealibus, quae à tradu Terrae AC ad alium ipfius polum b non minus facile accedunt, cùm
eredus
Cùm
eft,
quàm cùm
autem
iftae
depreffus, impediantur.
particulae ftriatae per fingulos
eodem plané modo ac per Terram
ma-
25
gnetes
3o
duos magnetes fphaericos unum ad alium, quàm ad totam Terram debent convertere. Notandum enim ipfas circa unumquemque magnetem multô majore copia femper efle congregatas, quàm in aëre inde remoto quia nempe in magnete habent meatus, per
non
aliter
:
a.
Propriété
3, p.
284,1. 18.
fluant,
CLII.
Cur unus magnes ad alium fe convertat & inclinet, eodem modo atque ad terram
*.
Principiorum Philosophle
292
375-376.
quos multô faciliùs fluunt quàm per aërem circumjacentem, à quo idcirco juxta magnetem retinentur; ut etiam, propter meatus quos habent in Terra interiore, major eft earum copia in toto aëre, aliifque corporibus
CLIII.
Cur duo magneles ad invicem accédant,
&
quœfil cujufquefpha?ra aâivilatis *.
Terram ambientibus, quàm in cœlo. Et ita, quantum ad vim magneticam, eadem plané omnia putanda funt de uno magnete, refpe&u alterius magnetis, ac de Terra, quee ipfa maximus magnes dici poteft. Neque verô duo magnetes fe tantùm ad invicem convertunt, donecpolus Borealis unius polum Auftralem alterius refpiciat; fed prseterea poftquam funt ita converfi, ad invicem accedunt, donec fe mutuo contingant,
fi
nihil
|ipforum
enim eft particulas
motum
impediat.
ftriatas celerrimè
10
Notandum
moveri, quamdiu
verfantur in meatibus magnetum, quia
ibi
feruntur
i5
impetu primi elementi ad quod pertinent cùmque inde egrediuntur, occurrere particulis aliorum corporum, eafque propellere, quoniam hae, ad fecundum aut tertium elementum pertinentes, non tantum habent ;
celeritatis. Ita
illae
quae tranfeunt per
it^V*.
celeritate
quâ feruntur ab
A
magnetem O,
.::
t
ad B, atque à B ad A,
vim acquirunt ulteriùs progrediendi fecundum lineas 16 quod] a.
qucm
(/"
édit.).
Propriété 4, p. 284,1. 21.
20
Pars Quarta.
S76-377-
reétas verfus
fecundi aut
R&
S,
donec
ibi
293
tam multis
particulis
elementi occurrerint, ut ab
tertii
ipfis
utrimque refleftantur verfus V. Totumque fpatium
RVS per quod ita 5
five a&ivitatis,
fparguntur, vocatur fphaera virtutis,
hujus magnetis O;
jorem effe debere, quô magnes quô longior fecundùm lineam ftriatae
ma-
patet eô
eft
major, praefertim
A
B, quia particulae
longiùs per illum progredientes majorem agi-
tationem acquirunt. 10
quam
Ita
etiam quae tranfeunt per
utrimque pergunt verfus S & T, atque inde refleéhintur verfus X, totumque aërem in fphaera fuse aftivitatis contentum propellunt fed non ideô expellunt, fi nullum habeat locum quô poffit
magnetem
P, reétà
;
|
i5
fphaerae virtutis funt
in
unam
ftriatis,
cùm
magnetum ab invicem disjun&ae. Sed cùm
recedere, ut nullum habet,
iftorum
coalefcunt, tune primo facilius quae veniunt ab
O
eft particulis
verfus S, re&à pergere
ufque ad P in locum earum quae ex T per revertebantur, 20
difficulter
quàm
refle&i verfus
V &
verfus X, quô etiam
ab V; ficque
iftae
non
difficulter
particulae ftriatae
per hos duos magnetes
3o
R,
ad S
O &
P,
&
b
quô non
pergunt venientes ab X; faciliufque
nientibus à P ad S pergere ufque ad O,
25
X
quàm
eft
ve-
refledi
pergunt venientes
non
quàm
aliter tranfeunt fi
unicus
effet.
redà pergentiO ad P, atque à P ad O, aërem intermedium expellere ab S verfus R & T in locum magnetum O & P, ficque efficere, ut hi magnetes ad invicem accédant, donec fe contingant in S, quàm per totum illum aërem eniti ab A ad b, atque ab V ad X; quae duae viae breviores fiunt, cùm hi duo magnetes ad invicem
Deinde bus ab
facilius eft particulis ftriatis,
5
Principiorum Philosophie
294 accedunt, vel,
ipfum CLIV
Poli
-
Cur inter dumfe invicem réfugiant*.
-,
a 77 -a 7 8.
unus retineatur, cùm faltem
fi
alter
ad
venit.
autem cognomines duorum magnetum, non fie
•
ri
i
•»
«
ad invicem accedunt, ied contra potius,
/•
Il
.
•
•
nimis prope
admoveantur, recedunt. Particulae enim ftriatse ab eo unius magnetis polo, qui alteri magneti obverfus eft, venientes,cùm hune alterum ingredi non poffint, fpa-
5
tium aliquod exigunt inter iltos duos magnetes quô tranfeant, ut ad alium magnetis ex quo egreffae funt
polum y
Nempe egredientes ab O per polum A, cùm ingredi non poffint in P
revertantur.
p^&^çèJ'iiJp per ejus
polum
exigunt inter feant ver fus
a,
A& V &
fpatium aliquod a,
per quod tran-
B, atque
vi,
quâ
magnetem P ficque egredientes à P pellunt magnetem O faltem cùm eorum axes B A & ab funt in eâdem lineâ redâ. Sed cùm tanmotse funt à
B ad A,
pellunt
10
;
1
:
|
magis in unam partem quàm in aliam inflexi funt, tune ifti magnetes fe convertunt, modo paullô antè
tillo
explicato
;
vel
fi
hsec
eorum
converfio impediatur,
non
autem motus reélus, tune rurfus unus magnes alium fugat fecundùm lineam reétam. Ita fi magnes O, exiguae cymbae impofitus, aquae fie innatet, ut femper ejus axis maneat ad perpendiculum eredus, & magnes P, cujus polus Auflralis Auftrali alterius obverfus eft, manu moveatur verfus Y, hinc fiet, ut magnes O recédât verfus Z, antequam à magnete P tangatur. In quameunque enim partem cymba fe convertat, requiritur femper aliquod fpatium inter iftos duos magnetes, ut particulae ftriatae, ex iis per poa.
Propriété
5, p.
284,
1.
23.
20
25
3o
.
Pars Quarta.
278-279-
los
A&a
egredientes, verfus
295
V& X
tranfire poffint.
Et ex his facillimè intelligitur, cur
fi
magnes
fece-
tur piano parallelo lineae per ejus polos du&ae, feg-
mentumque
libéré fufpendatur fupra
quo refedum
quem
trarium ejus partes
A & a priùs
que B
&
& 10
b,
a verfus
fponte
eft,
convertat,
fe
magnetem ex
&
priùs habuerat, affedet
:
ita ut,
;
gnetis
partes,
qua>
antefeâionemjun✠erantje mutuà etiam réfugiant
'.
fi
jundae fuerint, item-
poftea b vertat fe verfus A,
B
fitum con-
CLV. Cur fegmentorum ma-
fjp^SI
nempe antea pars
quia
Auftralis unius Auftrali alterius juncta
erat,&Borealis Boreali,poft divifionem verô particulae
ftriatae
per Auflralem |
partem unius egreflae, per Borealem alterius ingredi debent & egreflae per Borealem ingredi per Auftral em Manifeftum etiam eft, cur fi magnes dividatur piano, lineam per polos duétam ad angulos redos fecante, poli fegmentorum, quœ ante fedionem fe mutuo tangebant, ut ,
;
b&a, fint 20
contrarise virtutis
culae ftriatae, quae
per
unum
CLVI. Cur duo punâa,
quce
priùs in uno magnete contigua erant, in ejus fragmentis fini diverfœ virtu-
poli tis
".
quia parti-
:
ex
iftis
polis egrediuntur,
per alium ingredi debent.
Nec minus manifeftum vis
magnetis parte ac in toto
quàm
eft in polis, 25
runt,
&
b.
neque enim
:
illos
vim
in
quâ-
ifta vis alia
fed tantùm
egrediuntur particulae
quae per longiffimos magnetis meatus tranfie-
quae inter
mediae funt a.
effe
in reliquis partibus,
major videtur, quia per ftriatae,
eandem
eft,
:
omnes ab eâdem parte venientes
faltem in magnete fphaerico, ad cujus
Propriété 6, p. 284, Propriété 7, p. 285,
c. Propriété 8, ibid.,
1.
1. 1.
5.
25. 1.
Voir
t.
IV,
p.
469.
CLVII.
Cur eadem fit vis in quâvis magnetis parte, ac in toto c .
Principiorum Philosophie
296
î 79-î8o.
exemplum in reliquis ibi poli eue cenfentur, ubi maxima vis apparet. Nec etiam ifta vis alia eft in uno polo
quàm
unum
ingreffse,
eft tantilla
CLVIII.
Cur magnes fuam vint ferro fibi admolo communicet .
in alio, nifi quatenus particule ftriatse, per
per alium egrediuntur
pars magnetis, in quâ,
habent ingreflum,
meatus recipiendis particulis ftriatis idoneos,nihilque ipfi deeft ad iftam vim acquirendam, nifi quôd exiguse qusedam ramulorum, ex quibus ejus ramenta confiant, extremitates hinc inde in iftis meatibus promineant quse omnes verfus unam & eandem partem fle6ti debent, in iis meatibus per quos tranfire pofoppofitam in lae ftriatae,
ftriatee aliis.
magnâ
ab Auftro venientes,
&
verfus
iS
Atqui, magnete admoto, particu-
vi
& magnâ
copia, torrentis inftar,
ramulorum extremitates hoc paéto infledunt; ac proinde ipfi dant id omne, quod in eo ad vim magneticam defiderabatur. Et quidem pro variis partibus magnetis, ad quas
in ferri
10
|
funt particulse
meatus irruentes,
variis
iftas
20
ferrum applicatur, varié ac-
modis, quitus magneti admovetur, ipfam diverfimode recipiat
atqui nulla
non habeant etiam egrefïum. Nec mirum eft, quôd ferrum, magneti admotum, vim magneticam ab illo acquirat. Jam enim habet
;
CLIX. Cur ferrum pro
fi
:
cipit iftam vim. Sic pars
b
ferri
.
RST,
fi
R
applicetur polo
Boreali magnetis P,
fiet
po-
lus Auftralis ferri, quia per
illam ingredientur particulae ftriatae
&
per partem a.
b.
T
ab Auftro venientes,
ingredientur Boréales, ex polo
Propriété 9, p. 285, 1. 10. Propriété 10, ibid., 1. 12.
A
per
25
Pars Quarta.
a8o-a8i.
aërem
Eadem pars
reflexse.
&
rem magnetis,
R,
297
jacet fupra aequato-
fi
polum Borealem, ut
refpiciat ejus
in C, fiet rurfus polus Auftralis ferri
& 5
refpiciat
vim
polum Auftralem, ut
&
poli Auftralis,
S pars média
fiet
iftius ferri
;
fed
fi
invertatur
in D, tune amittet
polus Borealis. Denique,
fi
tangat polum magnetis A,
particulse ftriatae Boréales, illud ingreflae per S, utrim-
que egredientur per R & T ficque in utrâque extremitate recipiet vim poli Auftralis, & in medio vim poli ;
10
Borealis.
Quaeri tantùm poteft, cur
A
magnetis polo
ferri
iftae
particulae ftriatae, ex
partem S ingredientes, non
reelà pergant verfus E, fed potiùs hinc inde refle&an-
gitudinem
•.
fecundùm fuam longitudinem, potiùs quàm fecundùm latitudinem, vim magneticam recipiat. Sed facilis refponfio eft, tur verfus
i5
& T;
CLX. Cur ferrum oblongum eam non recipiat, nifi fecundùm fuam lon-
R
|
ficque hoc ferrum
quia multô magis apertas in ferro,
quàm
in aëre, à
&
faciles vias inveniunt
quo ideirco verfus ferrum
refle&untur. Facilis etiam refponfio eft,
20
nihil amittat
de fuâ
vi,
fi
quaeratur cur
cùm eam
Nulla enim in magnete mutatio particulae ftriatae, ex eo
quàm quodvis 25
magnes
communicat. propterea quôd
ferro fit,
egredientes, ferrum potiùs
aliud corpus ingrediuntur
:
nifi
forfan
quôd, liberiùs per ferrum quàm per alia corpora tranfeundo, copiofiùs etiam ex magnete, cùm ferrum
adjunclum
ei
eft,
egrediantur
;
quo tantum
abeft, ut
ejus vis minuatur, quin potiùs augètur. 1
a.
reflexae] reflexas
(/"
édit.).
Propriété 11, p. 285,1. 14.
b. Propriété 12, ibid.,
Œuvres.
III.
1.
17.
38
CLXI. Cur magnes nihilamittat de fuâ vi, quamvis eam ferro communicet
b.
Principiorum Philosophle
298 CLXII.
Cur
Et breviffimo
tempore
ifta vis
Î8I-282.
ferro accedit, quia
tuec vis celerrimè
ferro communicetur, fed diuturnitate temporis in eo confirmetur*.
particulae
celerrimè per
ftriatae
ipfum fluunt
;
fed
longâ morâ in eo confirmatur, quia quô diutius ra-
mulorum
extremitates in
unam partem
flexae
manfe-
runt, eô difficiliùs in contrariam refle&untur. CLXIIJ.
Cur chalybs ad eam recipiendam aptior quant vilius fer-
fit,
rum*.
vim majorem accipit quàm vilius ferrum, quia plures & perfe&iores habet meatus, parEt chalybs iftam
ticulis ftriatis recipiendis idoneos.
tiùs fervat, quia
ramulorum
in iis
nentium extremitates habet minus CLXIV. Cur major ei communicetur à perfeâiore
magnete quàm à minus perfeâo'.
Eamque conftanmeatibus promi10
flexiles.
major ei communicatur à majore & perfeâiore magnete tum quia particule ftriatœ, majori cum impetu in ejus meatus irruentes, ramulorum in iis prominentium extremitates magis infleétunt tum etiam quia plures fimul eo ruentes, plures ejufmodi meatus fibi aperiunt. Notandum enim eft, plures effe taies meatus in chalybe, (qui fcilicet exfolis ferri ramentis confiât, quàm in magnete, in quo multum eft materiae lapides, cui ferri ramenta infixa funt; atque ideô, cùm paucœ tantùm particulae ftriatae ex magnete debili ferrum ingrediantur, non omnes ejus meatus aperiunt, fed paucos tantùm, & quidem illos, qui Et
:
;
extremitatibus ramulorum
quam-maximè
iS
20
flexilibus
claudebantur. CLXV. Cur
etiam terra vim ma gneticam fer-
Unde
fit,
ut etiam vile ferrum, in quo fcilicet
iftae
ipfa
ro tribuat*.
ramulorum extremitates funt valde flexiles, ab ipfâ Terra, magnete quidem maximo, fed admodùm de-
b.
Propriété i3, p. 285, 1. 19. Propriété 14, ibid., 1. 22.
c.
Propriété i5, ibid.,
1.
d.
Propriété 16, ibid.,
1.
a.
— Voir
24.
26.
t.
IV, p. 470.
25
PARS Q.UARTA.
a8a-a83.
2ÇQ
nonnullam vim magneticam breviffimo tempore poffit accipere. Nempe fi fit oblongum, nullâ tali vi adhuc imbutum, & unâ fuâ extremitate verfus Terrain inclinetur, protinus ex hoc folo acquiret, in iftâ extremitate verfus Terram inclinatâ, vim poli Auftra-
bili,
5
his Borealibus regionibus
lis in
;
& momento
amittet, ac plane contrariam acquiret,
extremitas attollatur,
&
eadem
ejus
oppofita deprimatur.
quaeratur, cur ifla vis in Terra, maximo maj lm" r^ i" m r j gnete, debilior lit quam in alns minonbus, relpondeo,
Sed
me non putare
•
illam effe debiliorem, fed potiùs multô
mediâ illâ Terrae regione, quam totam flriatis perviam eflTe fuprà didum eft b ve-
fortiorem, in particulis
rùm i5
iftas
;
particulas ftriatas, ab ipfâ egreflas,
regionis cruftam, ex quâ metalla oriuntur,
funt etiam multi meatus
iis
meatus, tum in
iftos
etiam in magnetibus,
&
illâ
ferri
quâ
atque
;
cruftâ interiore,
tum
ramentis, quae in venis
modo
mediae regionis
:
ita
|
con-
ut par-
hanc mediam regionem ab Auftro ad Boream fluunt, revertantur à Boreâ ad Auftrum per omnes quidem fuperioris partes, fed ticule
a5
quàm meatus
in
nos pervenire. Judico
hujus exterioris continentur, plané alio verfos effe,
&
recipiendis idonei
idcirco perpaucas ufque ad
20
maximâ
ex parte reverti per interiorem illam fuperioris Terrae
enim
ftriatae,
quae per
praecipuè per ejus cruftam interiorem, itemque per
magnetes
&
ferrum
exterioris
;
quô cùm maxima
earum pars fe conférât, paucae fuperfunt quae per hune noflrum aërem, & alia circumjacentia corpora, a.
clxvi.
fi
«
10
fi
illam
Propriété 17, p. 286
1.
1.
b. Art. cxzxiii et seq., p. 275.
Cur
vis
Terrâ
maenetica in
delmor
?£££"*
fit,
m<"
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
}00
meatibus idoneis deftituta,
re&è conjicio, magnes fuper
aquam
fibi
î83-j84.
viam quaerant. Quae
è terra excifus,
libéré collocatus,
eandem
&
in
fi
cymbâ
illam faciem,
quâ femper antea, dum terrae haerebat, Septentriones fpeftavit, débet adhuc in Septentriones convertere :
ut Gilbertus, virtutis magneticae praecipuus indagator,
&
primus inventor, expertum fe effe affirmât. Nec moror quôd alii contrarium putent fe vidiffe forfan enim iis impofuit, quôd cùm illa ipfa pars terrae, ex quâ magnetem excidi curaverant, effet magnes, poli magnetis excifi ad eam fe converterent ut paullô antè diftum eft, unius magnetis ejus quae in Terra
eft
;
10
:
fragmentum ad aliud CLXVII. Curacusmagnete taâx femper fuœ virtutis polos in extremitatibus fuis
habeanl *.
Jam
cùm
verô,
converti.
ifta
virtus magnetica
non com-
municetur ferro oblongo, nifi fecundùm ejus longitudinem certum eft acum ipfâ imbutam fuas femper extremitates verfus eafdem terrae partes debere con-
i5
:
quas magnes fphaericus polos fuos femper ejufmodi acus fuae magneticae
vertere, verfus
convertit;
&
virtutis polos in extremitatibus iftis praecifè habere. CLXVIII.
Cur
magneticce virtutis non femper accuratè verfus Terrce polos dirigantur, fei ab Us varié décli-
Et quia faciliùs
earum extremitates à
poli
nent".
tibus dignofci poffunt,
openotatum
eft,
quàm
20
reliquis par-
poli magnetis, ipfarum
magneticae virtutis polos non ubique
Terrae po|los accuratè refpicere, fed varié variis in locis
ab
iis
declinare. Cujus declinationis cauffa, ut
jam antè Gilbertus animadvertit, ad
folas inaequali-
tates quae funt in hac terrae fuperficie, referri débet.
Manifeftum enim
eft,
in unis hujus exterioris terrae
partibus, multô plura ferri ramenta, plurefque raaa.
Propriété 18, p. 286
b. Propriété 19, ibid.,
1.
1.
3.
6.
25
Pars Quarta.
384-J85.
gnetes reperiri,
quàm
in aliis:
)° l
quo
fit,
ut particulse
à terra interiori egredientes, majori copia verfus quaedam loca fluant, quàm verfus alia, ficque ab ftriatae,
itineribus fuis feepe defleétant. Et quia
polorum ma-
gnetis, vel extremitatum acûs, converfiopendet à folo
curfu iftarum particularum,
nes fequi débet. Hujufque licet in
omnes earum
infledio-
experimentum facere magnete, cujus figura non fit fphaerica nam rei
:
acus exigua fupra diverfas ejus partes collocetur, non femper eodem plané modo ad ejus polos fe confi
10
aliquantum declinabit. Nec in eo difparem effe rationem, quôd inae-
vertet, fed fsepe
putandum
eft
ab
ipfis
qualjtates, quse funt in extimâ terrae fuperficie, ad
i5
totam ejus molem comparatae, perexiguae fint; non enim cum ipfâ, fed cum acubus & magnetibus in quibus declinatio fit, funt comparandae, ficque fatis
magnas
efle apparet.
Sunt qui dicunt, iftam declinationem non femper in iifdem terrae locis eandem manere, fed cum tem20
pore mutari.
Quod minime mirum
videri débet
:
non
CLXIX. Cur etiam interdum ijia declinatio cum tempore mutetur '.
modo
quia ferrum quotidie ex unis terrae partibus in alias ab hominibus transfertur, fed etiam quia ejus
hac terra exteriore, quibufdam in tempore corrumpi pofiunt, & aliae in aliis
glebae, quae funt in
locis 25
cum
generari, five ab interiore terra fubmitti. CLXX.
Sunt etiam qui dicunt, iftam declinationem nullam effe
lem
|
magnete fphaerico, fupra polum fuum Auftrahis Borealibus regionibus, vel fupra Borealem
in
in
i5&] mt(i"édit.). a.
Propriété 20, p. 286,
1.
8.
Cur
in
magnete fupra
unum ex ereâo pofft,
fuis polis
minor quàm cum
effe
ejus
Principiorum Philosophie
302 poli œqualiter Terra dij