OEUVRES DE
DESCARTES PRINCIPIA PHILOSOPHIE EPISTOLA AD
G.
VOETIUM
LETTRE APOLOGETIQUE NOT.E IN
PROGRAMMA
VIII
M. Darboux, de l'Académie la Faculté des Sciences
de
l'Académie
des
Sciences
Thiers, ont
Sciences, doyen honoraire de
de l'Université de Paris,
d'histoire de la philosophie l'Institut
des
suivi
Morales
moderne à
et
et
M. Boutroux,
Politiques,
professeur
la Sorbonne, directeur de
l'impression de cette publication
qualité de commissaires responsables.
en
OEUVRES DE
Içhe^
DESCARTES PUBLIEES PAR
Charles
ADAM &
Paul
TANNERY
SOUS LES AUSPICES
DU MINISTÈRE DE L'INSTRUCTION PUBLIQUE
PRINCIPIA
PHILOSOPHIE VIII [PREMIÈRE PARTIE)
PARIS LÉOPOLD CERF, IMPRIMEUR-ÉDITEUR 12,
RUE SAINTE-ANNE, 12
1905
PAUL TANNERY ET
L'ÉDITION DE DESCARTES
Paul Tannery avait souhaité qu'au volume V de cette édition, le dernier de la Correspondance de Descartes, une étude d'en-
semble permît au lecteur de comparer l'édition nouvelle avec les précédentes, montrant ce que la nôtre apportait comme textes inédits, textes corrigés, chronologie rectifiée, éclair-
cissements et renseignements de toutes sortes. Je reculai, je l'avoue, devant pareille tâche, qui nous eût pris un temps précieux.
Mais aujourd'hui que Paul Tannery
devoir envers
lui et
n'est plus, c'est
un
envers les siens, c'en est un peut-être aussi
envers moi-même, de marquer, aussi nettement que possible, la part qui lui revient dans notre œuvre commune, laquelle d'ailleurs, à tant d'égards, doit être considérée sible.
Je puis dire que, ce
de Descartes, seul
il
qu'il a fait
était
comme une
et indivi-
lui-même pour cette édition
capable de
le faire.
Seul
il
pouvait
vérifier, comme il l'a fait, tous les textes mathématiques, en y joignant un aussi riche commentaire*, et à cela, tant s'en faut,
ne
s'est
pas bornée sa collaboration.
Paul Tannery
était
admirablement préparé à une édition de
Descartes par son édition de Fermât, en cours de publication Œuvres.
III.
A ,
Edition de Descartes
vi
En outre, il avait réuni en brochure (La Cor89 respondance de Descartes dans les inédits du fonds Libri, depuis
1
1
.
étudiée pour l'histoire dés mathématiques, Paris, Gauthier-Villars, 1893)
une
non des
série d'études sur des lettres inédites,
moins importantes, récemment réintégrées à la Bibliothèque nationale, après
un exode de près de
Rome,
Angleterre. D'autre part, à lettres
du philosophe dans
trois quarts
de siècle en
avait étudié sur place les
il
la Collection
Boncompagni, au point
de vue des variantes qu'elles offrent, et de leur intérêt scientifique. Puis la
découverte et
la publication
d'opuscules du géo-
mètre Beaugrand, à propos de ses querelles avec Descartes, promettait un commentaire lumineux à bien des page? obscures pour tout autre que Paul Tannery. Enfin, la connaissance unique xvii
e
siècle,
Dans
qu'il avait
acquise de l'histoire des sciences au
donnait à son concours un prix inestimable.
premiers entretiens que nous eûmes ensemble (octobre 1894), mis en rapports l'un avec l'autre par le principal les
promoteur de cette dîmes sur plus
le
édition,
M. Louis
Liard, nous nous enten-
plan à suivre. J'étais d'avis de
difficile,
Œuvres pour
c'est-à-dire la
la
commencer par le Correspondance, réservant les
seconde partie
:
la
correspondance pouvait
servir à expliquer les œuvres, bien plus
viraient à la correspondance. Paul
que les œuvres ne serTannery en convint. Mais
comment
cette correspondance elle-même,
la publier
?
Dans
l'ordre chronologique, sans
aucun doute. Paul Tannery, qui par se rallier à cet avis, avait pensé d'abord à un autre plan, qui pouvait aussi se défendre. Il étudiait alors les corresfinit
pondants de Mersenne, dont
les
nombreuses
se trouvent pêle-mêle dans trois gros
Bibliothèque nationale; les
il
volumes
in-folio
de notre
eût volontiers aussi étudié séparément
correspondants de Descartes.
ceux-ci, et de
lettres manuscrites
beaucoup, étant
Mais
le P.
le
principal d'entre
Mersenne,
la
majeure
partie de la correspondance eût été publiée à part, et dans quel ordre, sinon l'ordre chronologique, auquel on revenait forcé-
ment.
De même pour
les autres séries
:
princesse Elisabeth,
Paul Tannery
vu
Regius, Constantin Huygens, abbé Picot, etc., sans compter que, pour beaucoup de correspondants, la série se fût réduite à
même deux ou trois, ou bien une seulement. Cette idée fut donc vite abandonnée. Paul Tannery avait aussi pensé, et ceci pouvait encore se soutenir, à bien peu de lettres, parfois
—
—
publier séparément certaines polémiques entre Descartes et
Fermât, Descartes
et
Beaugrand, Descartes
Roberval sur-
et
Beaucoup de lettres du philosophe n'ont pas, en effet, un caractère proprement épistolaire mais elles constituent,
tout, etc.
;
par leur étendue et leur importance, de véritables petits traités, qui pouvaient fort bien être donnés à part.
Nous avons mieux
aimé, finalement, les laisser chacune à sa place, dans
respondance même,
celle-ci d'ailleurs traitant
la cor-
presque toujours
de questions scientifiques et philosophiques, qui
lui
donnent
d'un bout à l'autre, malgré quelques boutades çà et là, l'unité de ton, lequel est particulièrement grave et austère.
L'ordre chronologique une
fois
admis
(et
il
s'imposait dans
une publication d'un caractère purement historique),
je dois
non seulement Paul Tannery l'adopta sans réserve, contribua fort ingénieusement à en assurer la mise au
dire que,
mais
il
point, c'est-à-dire
en
effet,
ici,
proprement,
la
mise en pages.
y eut,
quelques tâtonnements, avant qu'on tombât d'accord
sur la disposition la meilleure. travail préparatoire, se trouvait
de notes, qui l'encombraient et
Chacune des lettres, après un accompagnée d'une multitude la
surchargeaient, et dont
ne voulais cependant sacrifier aucune, toutes nécessaires à l'intelligence de la lettre la
Il
me
elle-même
je
paraissant :
notes sur
date à rétablir, notes sur la provenance du texte et son au-
thenticité, notes sur maints détails historiques et autres
au
cours de la lettre, notes sur les rapprochements à faire entre celle-ci et tel
ou
tel
passage important de
de l'œuvre d'un contemporain,
comme
disait Paul
Tannery,
rendre présentable. Enfin répartition des
il
«
etc.
la
correspondance ou
Nous mîmes quelque temps,
à lécher notre ours», afin de le
s'avisa, fort
heureusement, d'une
notes, qui, mettant chaque chose à sa place'
Edition de Descartes
vin
donnait un ensemble bien ordonné
en tête de chaque
:
lettre,
un prolégomène pour fixer la date, et indiquer au besoin la nature du texte, autographe authentique ou simple copie; immédiatement au-dessous du texte,
et avec des caractères spéciaux,
les variantes
au bas des pages,
;
celles qui tenaient la lettre, et
les
moindres notes ou notules,
en quelques lignes seulement; enfin, après
annoncés d'avance par des astérisques,
les éclair-
cissements qui demandaient parfois des pages entières. Ainsi le texte
de Descartes se présentait, non pas enserré, mais enca-
comme
dré et
composée les
enchâssé dans une continuelle bordure, celle-ci
à dessein
rayons propres à
L'accord ainsi insisté
pour ramasser sur
lui et
concentrer tous
l'éclairer.
fait, celui
des deux collaborateurs qui avait
pour l'ordre chronologique, assuma
la
tâche de l'établir
lui-même, ne demandant à Paul Tannery que de vérifier au
mesure ce travail deux sûretés valent toujours mieux qu'une. On compte d'ailleurs les divergences entre eux sur
fur et à
:
cette question de dates
lement,
t. I,
:
elles portent sur
p. 18 et p. 352,
t. II,
pour l'établissement du texte,
p.
quatre lettres seu-
373 et
p.
451.
De même,
les variantes, les notes et les
éclaircissements (sauf ce que nous allons voir), la copie fut
fournie toujours par tiative,
ment
le
même
collaborateur, de sa seule ini-
à charge, pour Paul Tannery, de reviser scrupuleuse-
les
épreuves en ce qui concernait
la correction
typogra-
Pas une page, en conséquence, on peut même dire à la lettre,' pas une ligne, qui n'ait été vue et revue, deux et trois fois, sinon plus, par chacun des deux à tour de rôle; c'est en ce sens que l'œuvre est véritablement une et phique et
reste.
le
indivisible.
Ceci bien établi, quelle est
la
part qui revient en propre à
Paul Tannery dans chaque volume
Le volume contient, de
I
de
lui,
la
?
Correspondance
(avril
1622 à février i638)
des notes extrêmement précieuses sur Des-
cartes et Galilée, à propos de la
loi
de
la
chute des corps,
Paul Tannery p.
75; sur Vitellion,
p.
rx
241-242, et sur Snellius,
p.
256-257,
loi de la réfraction sur le problème de Pappus déjà, p. 235 sur Scheiner et Galilée, p. 282 sur Morin et les longitudes,
;
;
;
Ces notes sont
p. 291.
les plus
encore,
précieuses
d'autres, bien
importantes; mais
figure ou de formule, p. 38 et p. 232 p.
491 a
283-284
mathématiques),
p.
de
a, p. 102 a,
seulement), p. 289 (Récréations
fin
(la
en est
sur Viète, p. 248 et
;
et sur divers points d'érudition, p. 71
;
p. 117 c, p.
289-290 (Galilée),
p. 291 (chaire
de Ramus),
478 b et c. La lettre u présenpar ses lacunes, une énigme mathématique que Paul
p. 299, p. tait,
des
sur
il
explications
356
396
b, p.
b, p.
Tannery voulut deviner;
et sa divination,
p.
279-280, fort
grand honneur, lorsque, avant l'achèvement du volume, une vieille publication flamande vint entre les mains de son collaborateur, laquelle donnait tout ingénieuse assurément,
au long
le
lui
problème, avec
faisait
la figure
complète et
les
équations
on trouvera cette restitution p. 573-578. Le volume I se terminait par le commencement de la grande querelle entre Descartes et Fermât. Là, Paul Tannery se retrouvait sur son terrain on le voit bien aux notes des pages dans leur intégrité
;
:
493-495.
(mars i638 à décembre 1639) est certainement celui où Paul Tannery a le plus apporté du sien, et qui, sans son concours, serait resté le plus imparfait, disons même, ne
Le volume
II
pouvait pas être mis en état.
Il
mathématiques, dont
lettres
contient, en effet,
beaucoup de
quelques-unes sont de petits
on y retrouve précisément les personnages depuis longtemps familiers à l'éditeur de Fermât, à savoir Fermât luimême, Roberval, Mydorge, Hardy, Beaugrand, Sainte-Croix, Debeaune, et enfin Desargues. Aussi les annotations de Paul
traités
;
et
Tannery deviennent plus nombreuses, plus étendues,
et quel-
ques-unes constituent de véritables dissertations. Citons, en particulier, p. 14-15 (seconde partie
:
«
La
vérité est... »),
168-169, P- 252-253, p. 277-278, et p. 279-280 (ceci est capital), p. 286, p. 338-343 (capital égalep.
99-100,
p.
122, p.
x
Edition de Descartes
.
ment), p. 403-405 (sur Galilée), p. 448-449, p. 449-4 5 ° (CavaHeri), p. 460-461 (seconde partie : « D'après le récit de Wallis... p.
5o8-5o9 (écoulement des liquides), 539-541, p. 556-557 (Desargues), p. 579-581
477-479,
»), p.
520-523, p.
(Debeaune
Schooten),
et
d'ailleurs), et,
p.
p.
1
6n-6i5
(texte et
figure fournis
646-647, p. 649-650 (Desargues 35 a, p. 101 a, p. 164 a, p. 166
aux additions,
Les notules,
encore).
p.
p.
333 d, p. 36oj, p. 425 a, p. 427 b, p. 429 a, sont p. 247 aussi d'une inappréciable valeur. Ajoutons enfin que, pour c, p.
compléter V Introduction générale, placée en tête du volume p. v-lxxvih et p. lxxjx-cv, Paul Tannery a fait précéder
volume p.
I,
le
d'un travail fort étudié, sjus le titre d'Avertissement,
II
v-xxm. Le volume
III (janvier
volume comme Paul Tannery autant que
le
II,
1640 à juin 1643) ne donnait pas
lieu,
à des éclaircissements scientifiques,
savait en apporter. Pourtant
on en trou-
vera encore, et des plus intéressants et importants, sur Pascal et «
Desargues, et sur Desargues seul,
La
confession.
.
.
p.
54-56 (seconde partie
»), p. 246, p. 298, et surtout p.
714-717
:
;
sur Fermât, Roberval et Pujos, p. 88-89 et p. 216-217; sur les notations
algébriques de Descartes, p. 196-197 et
p.
347 b;
sur les lunettes, p. 333; sur une question mathématique de
Dozem,
p.
ricelli, p.
556
;
enfin, et ceci est capital, sur Descartes et Tor-
63o-63i. Signalons aussi des inadvertances relevées
et corrigées, p. 701, p.
703 et p. 659; et n'oublions pas de biographiques, p. 702, ou philologiques, p. 56g et p. 662. Enfin Paul Tannery voulut, par scrupule de conscience, imprimer au moins en addition un texte latin, petites
p.
curiosités
703-706, pensant, non sans quelque raison,
de Descartes
;
l'original, retrouvé ensuite
qu'il
pouvait être
par son collabora-
volume IV, p. 172-175, d'où une comparaison entre les deux textes la première publication
teur, figure au
instructive
:
donc pas superflue. Le volume IV (juillet 1643 à avril 1647) donne une traduction française de divers documents rapportés de Hollande, et que
n'était
Paul Tannery nous avon
xi
imprimés aussi en langue flamande la traduction est de Paul Tannery, p. 645-650 et p. 657-658 (comme déjà au tome III, p. 28-3o et p. 3i-33). Ce fut lui seul aussi qui publia et
annota
s
:
la lettre
cccxxxiv, de Mersenne à Descartes, p. 68-70,
et la lettre cdxvi, p. 342-344, sur Pell et lui doit
également
Pappus encore,
les
364-366; sur
p.
expériences de Cavendish,
p.
p. 428, et surtout p. 597-600;
le «
centre d'agitation
»
et les
370-371, p. 388-389,
p. 41g, sur Torricelli, p. 556-558, et
plus loin, aux additions, p. 675-678. tales,
Longomontanus. On et le problème de
pages sur Roberval
A
côté de ces pièces capi-
dont plusieurs sont encore des dissertations véritables, pour mémoire, de petites notes d'érudition,
mentionnons,
206 a et
36 1 et p. 692, et de petites corrections et rectifications, ou même de simples réserves, p. 367 a, p. 368 a, p.
b, p.
392 a, p. 472 (dernier alinéa), p. 5o8 a, p. 5?7 b, p. 553 d, p. 601 a, p. 645, p. 652, p. 655, p. 657, p. 696 a, b,c, et p. 697 a. Enfin, pour terminer, un petit chef-d'œuvre, tel que seul Paul
p.
Tannery pouvait l'écrire, p. 68o-683, sur la Musique. Le tome V(mars 1647 à février i65o) contient, entre autres choses, un échange de lettres entre Descartes et Carcavi. renouveau de l'ancienne querelle avec Fermât et Roberval. L'érudition de Paul Tannery trouvait donc là encore matière à s'exercer, pour le plus grand profit de notre édition :
voir
notamment,
p.
367-369, p. 421
c,
p. 422-425, p. 465, et
enfin p. 554-555. Ajoutons-y deux lettres, dont l'une inédite,
entre Roberval et Torricelli, sur la quadrature de la cycloïde, p.
425-428, quelques notules curieuses,
p. 529-53o, p. 542, p. 55g, et
Huygens
169
j'étais fier
avec
rapporta de
lui
la
c, p.
deux renseignements
(Christian), p. 552, et à Galilée, p. 553.
Paul Tannery était
qu'il
p.
372 c
relatifs,
à
Mais ce dont
bon droit, et ce dont pour notre volume V, c'est le riche butin le
plus
fier,
et à
Bibliothèque Impériale et Royale, au retour
Ce sont d'abord quatre de Le Tenneur à Mersenne, p. 77-79, p. 102, p. io3-io5, et p. 120-121, dont plusieurs passages fournissent
d'un voyage d'exploration à Vienne. lettres inédites
Edition de Descartes
xn
des documents nouveaux sur la fameuse expérience du Puy-de-
une longue lettre, également inédite, presque un petit traité, de Beaugrand à Mersenne, p. 5o3-5i3; enfin et surtout, sept lettres (en tout, huit pièces), de Florimond
Dôme;
plus,
Debeaune, dont une à Roberval et six à Mersenne, p. 5i3-524, p. 524-529, p. 53o-542; on comprendra la joie de Paul Tannery, lorsqu'on 3aura qu'aucune ligne en français n'avait été
publiée jusqu'ici de ce mathématicien.
On
pourrait mettre encore au compte de
Paul Tannery
maint extrait de lettres, ou des lettres entières, de divers correspondants de Mersenne, publiées au cours de res cinq volumes lettres de Beeckmann, Villiers, Lacombe, Thiébaut, :
Durel, etc. Mais les trois gros in-folios qui contiennent ces lettres ont été
également dépouillés par chacun des deux colla-
de dépouillement a même été fait plus à fond, parce qu'il se faisait plus à loisir, à Dijon, où ces manuscrits avaient été envoyés. De plus, c'est à Dijon que s'est fait borateurs.
le
Le
travail
laborieux triage de textes à publier, en les répartissant
comme
il
convenait, et les ajustant aux passages correspondants
des lettres de Descartes.
En
fait,
cette vaste correspondance
avec Mersenne (laquelle ne contient pas les lettres de celui-ci) est devenue notre commun domaine à tous deux, bien que Paul
Tannery
ait été le
premier à l'explorer, et
qu'il ait
même songé
à en extraire une partie, formant elle-même un tout, en vue
d'une publication locale qu'il eût intitulée
Correspondants bordelais.
De nombreuses
:
Mersenne
et ses
même
traces et
des
esquisses de ce travail ont été retrouvées dans ses papiers.
Les cinq volumes de nés, la
publication des
la
Correspondance de Descartes termi-
Œuvres
n'était plus
paraison (sauf pour certaines parties,
qu'un jeu en com-
comme on
le
verra plus
Cependant les Essais qui accompagnent le Discours de la Méthode, à savoir la Dioptrique, les Météores, et surtout la Géométrie, avaient bien besoin encore, au moins pour la correC" loin).
tion des épreuves, de l'érudition scientifique de Paul
Tannery.
Paul Tannery Il
xiii
s'occupa donc minutieusement de ce volume VI, y ajoutant une étude personnelle sur le problème de Pappus,
même p.
721-725, et faisant précéder
de
le tout
d'un Avertissement signé
lui, p. v-xii.
Les deux derniers volumes auxquels il collabora, volumes VII et IX, ne lui doivent que sa part, toujours laborieuse et consciencieuse
à l'excès, dans
la
double et triple revision
et correction des épreuves, plus quelques notes au
volume IX,
seconde partie, p. 86 c, p. 119 b et c, p. 154 a, p. 223 c, p. 235 b. Paul Tannery avait annoncé, en outre, deux études finales sur
les
cartes, et sur le
du choc des corps selon Dessystème de Ptolémée la première reste inasept
:
chevée, p. 327~33o rédigée, p. 33o.
règles
;
la
seconde ne
fut
même
pas en partie
Paul Tannery avait été, malheureusement,
interrompu, en plein travail, par la mort.
Sa collaboration nous manquera désormais. Déjà ce volume VIII se sera fait sans la sécurité que donnait à son collaborateur, demeuré seul à la tâche, et sans les garanties qu'assurait au public un savant tel que lui. Mais combien nous souffrirons davantage pour les deux volumes qui restent encore Pour l'un surtout, où nous donnerons les plus anciens 1
de
écrits
Descartes, ou plutôt ce qu'on en
a conservé ou
retrouvé, et qui date de 1618-1619 ou de 1628, Paul
nous
était nécessaire, et nul
Tannery
ne pourra tenir pleinement sa
Justement une découverte des plus importantes vient d'être faite en Hollande, à Middelbourg celle du Journal place.
:
d'Isaac
Beeckmann,
cet ancien ami, à qui Descartes tout jeune
avait confié ses premières pensées. Quelle joie c'eût été pour
Paul Tannery, et quelle vive lumière son érudition sagace eût aussitôt jetée sur tant d'obscurs problèmes
maintenant à les
en a
!
résoudre?
Opufcula pojihuma du philosophe
difficultés, Il
les débrouiller et à les
:
ils
Qui nous aidera
De même pour
présentent bien des
que Paul Tannery avait déjà commencé à dissiper.
même
publié quelque chose, et nous en avons retrouvé
dans ses papiers de nombreuses traces, qui figureront au Œuvres.
III.
b
Edition de Descartes
xiv dernier volume.
moment où
Mais on peut
la publication
encore son concours,
et,
des
dire qu'il
Œuvres
s'en
est allé,
au
de Descartes nécessitait
pour certaines parties toutes mathé-
matiques, sa direction. 1903, l'attribution d'une des plus hautes récompenses
En
dont dispose
de France,
l'Institut
le prix
Jean Reynaud, reve-
en vertu d'un roulement, à l'Académie des Sciences morales. La section de philosophie d'abord, puis l'Académie tout nait,
entière, sur le rapport de
M. Emile Boutroux, fut unanime Œuvres de Descartes. Les
à attribuer ce prix à l'édition des
deux collaborateurs en furent grandement honorés ils y virent la consécration, par les meilleurs juges, de l'œuvre à laquelle ;
ils
travaillaient depuis tant d'années avec
enthousiasme, et
mener ensemble à bonne fin. Cet achèeût été la meilleure récompense de Paul
qu'ils espéraient bien
vement
définitif
Tannery.
Il
n'en cherchait point d'autre, que dans la satis-
faction du devoir bien rempli, et dans la conscience qu'il avait,
en son cœur de savant et de Français, de utile
à
la science, utile
faire
une œuvre
à son pays.
Ch. Adam. Nancy, 3i
juillet
1905.
AVERTISSEMENT
Les Principia philofophiœ de Descartes furent publiés jusqu'à six fois par les Elzevier en Hollande. Voici l'indication
de ces i°
six éditions successives
:
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. (Amftelo-
dami, apud Ludovicum Elzevinum. lèges.
Marque
3io pages,
Ce
1
:
la
Anno
Minerve. In -4, 12
Cum
1644.
feuillets
privi-
liminaires,
feuillet blanc.)
petit in-4 est quelquefois seul.
réuni, dans le
même
volume, avec
la
Le
plus souvent,
il
est
traduction latine du Dis-
cours de la Méthode et des Essais, laquelle forme alors une
seconde partie sous ce
titre
:
Renati Des-Cartes Specimina Philofophiœ : feu Differtatio de Methodo redè regendœ rationis, & veritatis in fcientiis invejîigandœ : Dioptrice & Meteora. Ex gallico tranjlata, & ab auâore perleâa, variifque in dami, apud Ludovicum
locis
Elzevirium,
emendata. (Amftelo-
1644.
Cum
privilegiis.
Marque la Minerve. In-4, 8 feuillets liminaires, 33 pages.) Nous avons d'ailleurs reproduit cette seconde partie à sa 1
:
place, c'est-à-dire dans le
même volume
que
le
Méthode et les Essais de cette Méthode en tome VI de la présente édition, page 517-720. la
Discours de français,
au
2 Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. (Amftelodami,
apud Ludovicum Elzevirium. Anno i65o. Cum Marque la Minerve. In-4, 20 ff« limin., 3o2 pp.) :
Privilegiis.
Avertissement.
xvi
C'est la réimpression de l'édition de 1644,
augmentée de
la
traduction latine de la Lettre de l'Autheur à celuy qui a traduit le livre, laquelle avait paru en 1647. (Voir au tome IX de notre édition, intitulée
seconde partie,
1-20.) Cette traduction latine est
p.
Epijlola Authoris
:
interprètent gallicum,
quœ
ad Principiorum Philofophiœ
hic
Prœfationis loco
effe potejl.
Elle occupe 9 des feuillets liminaires.
Dans
le
même volume
que
les Principia,
on trouve, comme
en 1644, les Specimina Philofophiœ, avec la date de i65o, et une pagination un peu différente In-4, S ff. limin., 3i6 pp. :
On
y trouve aussi de l'âme : Pajfiones
la
traduction latine du traité des Passions
animœ per Renatum Des-Cartes
confcriptœ, nunc autem donatœ ab H. D. M. 1.
Elzevirium.
Anno
limin., 98 pp., 3
in
Gallicè ab ipfo civitate
apud Ludovicum Minerve. In-4, I2 ff*
v. l. (Amftelodami,
i65o.
ff.
:
exterorum gratiam latina
Marque
:
la
d'index.)
Ces trois pièces, réunies dans le même volume, portent alors un titre général Renati Des-Cartes Opéra Philofophica. Editio fecunda ab audore recognita. :
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Nunc demum hac editione diligenter recognita & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Ludovicum & Danielem Elzevirios. Anno i656. 3°
Cum
Privilegiis.
Marque
222 pp.) Viennent ensuite,
:
la Mitlerve.
In-4,
*8 ff
limin.,
comme
en i65o et en 1644, les Specimina Philofophiœ, avec une pagination différente encore « 8 ff. :
animœ, paginées aussi autre248 ment « 12 ff. limin., 92 pp., 2 ff. pour l'index. » Les trois pièces, réunies en un volume, sont précédées de deux feuillets. Le premier porte un titre général Renati Des-Cartes Opéra philofophica. Editio tertia, nunc demum hac editione diligenter recognita, & mendis expurgata. Le second feuillet contient au recto un avis au lecteur, au verso le portrait de Descartes limin.,
pp. », et les Pajfiones
:
:
Avertissement.
On
par Fr. à Schooten.
joint à ce
xvii
volume
l'édition latine
des
Meditationes, de 1654.
4 Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima
cum
&
optimis collata, diligenter recognita
tnendis expurgata.
(Amftelodami, apud Danielem Elzevirium. privilegiis.
C'est,
i656
:
on
Marque
le voit, la
même
Minerve. In-4, 18
Anno
Cum
1664.
reproduction de l'édition
222 pp.) précédente de
De même
aussi pour les
la
:
editio
pagination exactement.
Specimina Philofophiœ,
pour
limin.,
ff.
Les trois pièces, réunies en un volume, sont précédées de deux feuillets (faux titre et portrait de Descartes). Voici le faux titre Renati Des-Cartes Opéra philofophica. Editio quarta, nunc detnum et
les Paffiones animes.
:
hac editione diligenter recognita, joint,
comme
second volume,
&
mendis expurgata.
y
Meditationes
des
l'édition
On
de i663.
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima editio cum optimis collata, diligenter recognita, & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Danielem Elzevirium. Anno 1672. Cum 5°
privilegiis.
Marque
:
la
Minerve. In-4,
J
8
ff.
limin., 222 pp.)
Reproduction identique des éditions de 1664 et de i656. De même pour les Specimina et pour les Paffiones. L'ensemble intitulé
est
Comme
:
Renati... Editio quinta, nunc
second volume,
les
demum
etc.
Meditationes de 1670.
6°
Renati Des-Cartes Principia Philofophiœ. Ultima editio cum optimis collata, diligenter recognita, & mendis expurgata. (Amftelodami, apud Danielem Elzevirium, 1677, cum privilegio S. Caefareœ Majeftatis. 18
ff.
limin.,
Marque
la
:
Minerve. In-4,
222 pp.)
Aucune observation nouvelle, pas plus que pour les Specimina et les Paffiones. En somme, les éditions de i656, 1664, 1672 et 1677, sont identiques. Cette sixième et dernière édition elzevirienne des
Œuvres de Descartes
(
à laquelle on joint
Avertissement.
xviii les
Meditationes de
1678) porte le faux titre
:
Renati Des-
Cartes Opéra philofophica. Editio ultima etc. (comme précédemment). Les éditions qui vinrent ensuite, sortirent des presses de Pierre et Jean Blaeu, à Amsterdam, « Amftelodami, Ex Typographia Blaviana ». Celle que j'ai sous les yeux, datée de 1692, reproduit identiquement les dernières éditions des Elzevier
Principia Philofophiœ, 18 feuillets liminaires, 222 pages. Specitnina Philofophiœ,
animœ, 12
ff.
8
ff.
limin., 92 pp., 2
248 pp.
limin., ff.
—
:
—
PaJJîones
d'index.
Les renseignements bibliographiques qui précèdent, font assez voir que les Principia Philofophiœ ne présentent aucune difficulté pour la constitution du texte latin. Il suffit de se procurer un exemplaire de l'édition princeps, laquelle d'ailleurs n'est point rare, ni dans les bibliothèques, ni
même
dans
commerce, et de la suivre fidèlement toutes les autres n'en sont que la réimpression. Nous reproduisons donc cette édition
le
:
de 1644,
la seule qui ait
respectons «
la
division
paru du vivant de Descartes; nous en
en articles,
en manchette», et toutes
la publication, et
disposition des
la
les figures.
Quant
au commentaire que
fait
philosophe.
à l'historique de
nécessiterait le texte,
comme nous nous en
ce sont choses que nous réservons,
sommes
titres
une règle, pour un chapitre spécial de la vie du Le texte ne soulevait de problèmes que pour
—
la traduction française
des Principes de
trouvera, examinés tout au long, au édition, seconde partie, p.
la
Philofophie.
tome IX de
la
les
présente
vn-xx de l'Avertissement. C. A.
Nancy, 3i mars 1905.
On
RENATI D E S-CAR TES
PRINC
IPI A
PHILOSOPHIE.
A
M STE
LO DA Ml,
Apud Ludovicum Elzevirium, Anno
cl3
I
3 c
XLIV.
CumTrmlegm
SERENISSIM£ principi
ELISABETH^, FREDERICI BOHEMLE REGIS, COM1TIS PALAT1NI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII 5
FILI-E
NATD MAXIME.
Sereniffima Princeps 3
Maximum
fruétum percepi fcriptorum, quae antehac
quôd ea perlegere dignata fis, quôdque, eorum occafione in notitiam tuam admifîus, taies dotes tuas effe cognoverim, ut è re gentis humanse efle putem, eas feculis in exemplum proponi. Non deceret mevel adulari, vel aliquid nonfatis perfpeftum affirmare, prsefertim hoc in loco, in quo veritatis fundamenta jacere conaturus fum & fcio non affedatum ac in
io
lucem
,
edidi,
;
i5
fimplex Philofophi judicium generofae modeftiae tuse gratius fore,
minum a.
quàm magis
exornatas blandiorum ho-
laudationes. Quapropter ea tantùm fcribam,
Cette Ep.stola dedicatoria est imprimée, sur six pages
non numé-
en tête de la première édition des Principia Philosophiez, immédiatement après la feuille du frontispice, au verso de laquelle se trouve reproduit in extenso le Privilège du 4 mai 1637 (voir t. VI, p. 5 18, de cette rotées,
édition), avec cette «
mention en bas
:
Achevé d'Imprimer
le
10 de
Iuillet
1644.
»
VEpistola est suivie de 14 pages non numérotées, contenant l'Index Principiorum Philosophiez (que noue reproduirons, non pas avant, mais seulement après les Principia, afin de pouvoir donner la pagination). Viennent ensuite les 3 10 pages numérotées des Principia. Sur la dernière est ajouté un Errata de quelques lignes, dont les corrections ont été incorporées dans notre texte. Œuvres.
III.
1
EPISTOLA DEbiCATORIA.
2
(i-3).
quae vera effe ratione vel experientiâ cognofco, & hîc in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro
philofophabor.
Magnum virtutes
eft
dif|crimen inter veras
nec non etiam ex veris, inter
;
&
apparentes
ab
illas quae
5
accuratâ rerum cognitione deveniunt, & illas quae cum aliquâ ignoratione conjunftae funt. Per apparentes, intelligo vitia quaedam non valdè frequentia, vitiis aliis
notioribus oppofita; quae quoniam ab
magis diftant quàm intermediae
virtutes, idcirco
iis
magis
10
folent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui pericula timide refugiunt, quàm qui fe inconfideratè in
tanquam
ipfa conjiciant, vitio timiditatis temeritas
virtus opponitur,
& magis quàm
vera fortitudo vulgo
quàm
libéra-
pietatis
famam
aeftimatur; fie faepe prodigi pluris fiunt les
;
ficque nulli faciliùs ad
perveniunt,
quàm
Inter veras
magnam
i5
fuperftitiofi vel hypocritae.
autem
virtutes, multae
non à
folâ re&i
cognitione, fed etiam ab errore aliquo nafeuntur fie faepe à fimplicitate bonitas, à metu pietas, à defpera:
20
Atque hae ab invicem diverfae nominibus defignantur; fed illae
tione fortitudo exfurgit. funt, ut etiam diverfis
purae
&
fluunt,
uno
fincerae, quae
ex folâ
|
re&i cognitione pro-
unam & eandem omnes habent naturam, &
fapientiae
fub
nomine continentur. Quifquis enim
fir-
mam & efficacem habet voluntatem rectè femper utendi fuâ ratione,
mum 3
effe
quantum
in fe eft, idque
opti-
cognofeit exfequendi, rêvera fapiens
philofophabor, non à la
gne (/"
omne quod
édit.).
Même
li-
remarque
après hypocritae (ci-après,
1.
17),
extolli (p. 3, l.
21)
l.
eft,
S), reperitur (ib.,
et rapi {p.
4,
l.
14).
25
Epistola dedicatoria.
f3-5).
quantum ex naturâ fuâ juftitiam,
omnes multô
& per
fortitudinem , temperantiam
hoc unum, reliquafque
,
virtutes habet, fed ita inter fe conjundas, ut
nullae fupra caeteras 5
efle poteft;
j
emineant
prseftantiores
fint
iis
;
&
quamvis
idcirco,
quae
aliquâ vitiorum
mifturâ diftindae funt, quia tamen multitudini minus funt notae,
non
Praeterea,
tantis laudibus folent extolli.
cùm duo ad
fapientiam ita defcriptam
requirantur, perceptio fcilicet intelledûs io
propenfio
quidem quod à voluntate dependet nemo non eft capax, fed quidam aliis multô perfpicaciorem habent intelledum. Et quamvis fufficere
voluntatis
debeat i5
&
iis
:
ejus
qui funt
naturâ tardiufculi,
quôd,
etfi
multa ignorent, modo tamen fir|mam & conftantem retineant voluntatem nihil omittendi, quo ad redi cognitionem perveniant, atque id omne quod redum judicabunt exfequendi, pro modulo fuo fapientes & hoc nomine Deo gratiffimi elle poffint multô tamen :
praeftantiores 20
illi
funt, in quibus,
cum firmiffimâ redè
agendi voluntate, perfpicaciffimum ingenium
&
fum-
ma veritatis cognofcendae cura reperitur. Summam autem effe in Celûtudine tuâ iftam curam,
25
quôd nec
avocamenta, nec confueta educatio quae puellas ad ignorantiam damnare folet, impedire potuerint, quominus omnes bonas artes & fcientias inveftigaris. Deinde fumma etiam & ex eo perfpicuum
eft,
aulse
incomparabilis ingenii tui perfpicacitas ex eo apparet,
quôd omnia iftarum fcientiarum arcana
penitiffimè
infpexeris ac breviffimo tempore accuratè cognoveris. 3o
Majufque adhuc ejufdem peculiare,
quôd
te
rei
habeo argumentum mihi
unam hadenus
invenerim, quae
5
EPISTOLA DEDICATORIA.
4
me
(5-6).
omnes intelligas. Obfcu|riffimi enim plerifque aliis, etiam maxime ingeniofis & doctis, efle videntur; & ferè omnibus ufu tra&atus antehac à
venit ut,
fi
abhorreant
vulgatos perfedè
verfati fint in Metaphyficis, à ;
fi
Geometricis
verô Geometriam excoluerint, quae de
5
prima Philofophiâ fcripfi non capiant folum agnofco ingenium tuum, cui omnia aequè perfpicua funt, & :
quod meritô idcirco incomparabile appello. Cùmque confidero tam variam & perfe&am rerum omnium cognitionem non effe in aliquo Gymnofophiltâ jam fene, qui multos annos ad contemplandum habuerit, fed in Principe puellâ, quae forma & aetate non caefiam Minervam, aut aliquam ex Mufis, fed potiùs Charitem refert, non poflum in fummam admirationem non rapi. Denique non tantùm ex parte cognitionis, fed etiam ex parte voluntatis, nihil ad abfolutam & fublimem fapientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat, animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam
cum
majeftate benignitas
fortunae injuriis lacefiita, |
io
1
&
manfuetudo, perpetuis fed nunquam efferata nec
20
Haecque ita me fibi devinxit, ut non modo Philofophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te fufpifraéta.
cio,
dicandam
&
ipfa nihil aliud efl
confecrandam putem (quia nempe
quàm ftudium
fapientiae), fed
non magis Philofophus audire velim, quàm Serenifiimae Celfitudinis tuae
Devotifiimus cultor
Des-Cartes.
etiam 25
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS PRIMA. De
Quoniam
principiis cognitionis humance.
infantes nati fumus,
fenfibilibus judicia
noftrœ rationis
priùs tulimus,
ufum haberemus,
veri cognitione avertimur;
poffe liberari,
quàm
&
fi
varia de rébus
quàm integrum
roultis prœjudiciis à
quibus non aliter videmur
femel in vitâ de
iis
i.
Veritatem inquirenti, femel in vitâ de omnibus, poteft,
quantum fieri ejfe
omnibus
ftudeamus dubitare, in quibus vel minimam incertitudinis fufpicionem reperiemus. Quin & illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere pro falûs, ut tantô clariùs, quidnam mum & cognitu facillimum ût, inveniamus. i5
II.
Dubia etiam pro falfis
certiffi-
Sed hœc intérim dubitatio ad folam contemplationem veritatis efl reftringenda. Nam quantum ad ufum vitae,
dubitan-
dum.
quia perfœpe rerum agendarum occaûo praete-
antequam nos dubiis noftris exfolvere poffemus, non rarô quod tantùm efl verifimile cogimur ampledi vel etiam interdum, etfi è duobus unum altero verifimilius non appareat, alterutrum tamen eligere. Nunc itaque, cùm tantùm veritati quœrendae incum-
habenda.
III.
Hanc
intérim dubitationem ad ufum vita
non
effe
referendam.
riret,
;
20
bamus, dubitabimus inprimis, an
ulla? res fenfibiles
IV.
Cur pojimus
dubitare de rébus fenfibilibus.
Principiorum Philosophle
aut imaginabiles exiftant
:
I-a.
primo, quia deprehendimus
interdum fenfus errare, ac prudentiae eft, nunquam nimis fidere iis qui nos vel femel deceperunt; deinde, quia quotidie in fomnis innumera videmur fentire
nufquam
aut imaginari, quae
tanti figna apparent,
funt; nulla|que
fomnum à
quibus
fie
dubi-
vigiliâ certô
dignofeat. V.
Cur etiam de Malhematicis demonftra-
Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro maxime certis habuimus etiam de Mathematicis demon;
tionibus.
ftrationibus,
putavimus
etiam de
efle
iis
per fe nota
quando nonnullos
hadenus
principiis, quae :
tum quia vidimus
erraffe in talibus,
&
IO
ali-
qusedam pro
certiflimis ac per fe notis admififle, quae nobis falfa
tum maxime, quia audivimus efle Deum, omnia, & à quo fumus creati. Ignoramus
videbantur; qui poteft
enim, an forte nos taies creare voluerit, ut femper lamur, etiam in
iis
quae nobis
quàm
fal-
notiflima appa-
non minus hoc videtur fieri potuifle, quàm ut interdum fallamur, quod contingere antè advertimus. Atque fi, non à Deo potentiffimo, fed vel à nobis ipfis vel à quovis alio nos efle fingamus quo minus potentem originis noftrae authorem affignabimus, tantô magis erit credibile, nos tam imperfe&os efle, rent; quia
,
,
20
:
ut femper fallamur. VI.
Nos habere liberum arbitrium, ai cohibendum affenfum in dubiis, fecque ad errorem vitandum.
Sed intérim, à quoeunque tandem fimus, & quantumvis ille fit potens, quantumvis fallax, hanc nihilo-
minus ab
iis
in nobis libertatem efle experimur, ut
femper
&
explo-
credendis, quae
non plané
rata, poflimus abftinere;
atque
certa funt
ita cavere,
ne
unquam
erremus. VII.
Von
pojfe à nobis
du-
Sic
autem
a5
3o
rejicientes illa omnia, de quibus aliquo
Pars Prima.
2-3.
modo poffumus
dubitare, ac etiam falfa effe fingentes,
quidem fupponimus nullum effe Deum, nullum cœlum, nullacorpora; nofque etiam ipfos non habere manus, nec pedes, nec denique ullum corpus; non autem ideô nos, qui talia cogitamus, nihil effe répugnât enim, ut putemus id quod cogitât, eo ipfo tempore quo cogitât, non exiftere. Ac proinde haec coprima & gnitio, ego cogito, ergo fum, eft omnium facile
quin exifta-
bitari,
tnus
dum dubitamus;
atque hoc
effe
pri-
mum,
quod ordine philofophandocognoJcimus.
:
|
certiffima, quse cuilibet ordine philofophanti occurrat. 10
i5
Haecque optima via eft ad mentis naturam, ejufque à corpore diftindionem, agnofcendam. Examinantes enim quinam fimus nos, qui omnia quse à nobis diverfa funt fupponimus falfa effe, perfpicuè videmus,
VIII.
Diflinâionem inter ani-
mant & corpus, five inter rem cogitantem
& corpoream,
hinc
agnofei.
nullam extenûonem, nec figuram, nec motum localem, nec quid fimile, quod corpori fit tribuendum, ad naturam noftram pertinere, fed cogitationem folam, quse proinde priùs & certiùs quàm ulla res corporea cognofcitur; hanc enim jam percepimus, de
aliis
au-
tem adhuc dubitamus. 20
Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quse nobis confciis in nobis fiunt, quatenùs fcientia
eft.
ginari, fed
Nam & hoc
li
25
eorum
in nobis con-
non modo intelligere, velle, imaetiam fentire, idem eft hîc quod cogitare. Atque
ita
dicam, ego video, vel ego ambulo, ergo fum; intelligam de vifione, aut ambulatione, quse
corpore peragitur, conclufio non eft abfolutè certa; quia, ut fsepe fit in fomnis, poffum putare me videre,
ambulare, quamvis oculos non aperiam, & loco non movear, atque etiam forte, quamvis nullum habeam corpus. Sed fi intelligam de ipfo fenfu five con-
vel
3o
IX.
Quid fit
fcientiâ videndi aut ambulandi, quia tune refertur ad
cogitatio.
;
8
Principiorum Philosophie
mentem, quae
fola fentit five cogitât fe videre aut
3-4.
am-
bulare, eft plané certa.
Non
Quce fimplicijjima funt & per Je nota, definilionibus Logicis ob-
fcuriora
reddi
;
6
talia inter cognitio-
nes ftudio acquifitas
non
effe
numeranda.
nomina, quibus jam ufus fum, vel utar in fequentibus, quia per fe fatis nota mihi videntur. Et faepe adverti Philofophos in hoc errare,
hîc explico alia multa
quôd
ea, quae fimpliciffima erant ac per fe nota,
Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim ipfa obfcuriora reddebant.
Atque ubi
pofitionem, ego cogito, ergo[fum, effe
& certiffimam, currat,
omnium primam
non ideô negavi quin ante ipfam
item, quodfieri non talia; fed
hanc pro-
quae cuilibet ordine philofophanti oc-
teat, quîd fit cogitatio,
&
dixi
quid
opor-
quid certitudo
exifientia,
pojjit, ut id
fcire
quod cogitet non
exiftat,
quia hae funt fimpliciffimœ notiones,
&
quae folae nullius rei exiflentis notitiam praebent, idcirco XI.
Jam verô
Quomodo mens
noflra notior fil quant corpus.
non cenfui
priùs
fed
notandum
nihili nullas effe
numerandas.
mentem noftram non modo etiam evidentiùs quàm corpus co-
eft,
lumine naturali
affediones
ftantiam, cujus
illae fint,
eâdem
tantô clariùs nos
effe
five qualitates
ubicunque aliquas deprehendimus, plures in
iS
ut fciatur,
& certiùs,
gnofci,
effe
10
ibi
notiffimum, ;
atque ideô
rem
neceffario inveniri
five
fub-
&
quo
;
20
re five fubftantiâ deprehendimus,
illam cognofcere.
Plura verô in
mente noftrâ, quàm in ullâ aliâ re à nobis deprehendi, ex hoc manifeftum eft, quôd nihil plané efficiat, ut aliquid aliud cognofcamus, quin idem etiam multô certiùs in mentis noftrae cognitionem nos adducat. Ut fi terram judico exiftere, ex eo quôd illam tangam vel videam, certè ex hoc ipfo adhuc magis mihi judicandum eft mentem meam exiftere fieri enim forfan :
25
3o
Pars Prima.
4-5.
poteft, ut
me
judicem
nulla exiftat;
terram tangere, quamvis terra non autem, ut id judicem, & mea mens
quse id judicat nihil
atque
fit;
Nec aliam ob caufam ,
5
j-
1
m
r
1
r
•
fatis
aliter -
ordinephiloiophati iunt,
nunquam
9
de
ita
caeteris.
vifum
qui
eft iis,
•
quam quiamentem
a corpore
accuratè diftinxerunt. Et quamvis
certius effe putârint, fe ipfos exiftere,
non
,
XI1
-
Cur non omnibus
(equè
innoièfcat.
fibi
quàm quidquam
non tamen adverterunt, per fe ipfos, mentes hoc in loco fuiffe intelligendas fed contra po-
aliud,
folas 10
;
tiùs intellexerunt fola
|
fua corpora, quae oculis vide-
&
manibus palpabant, quibufque vim fentiendi perperam tribuebant; hocque ipfos à mentis naturâ bant,
percipiendâ avocavit.
Cùm
i5
autem mens, quae fe ipfam novit, & de aliis omnibus rébus adhuc dubitat, undique circumfpicit, ut cognitionem fuam ulteriùs extendat primo quidem invenit apud fe multarum rerum ideas, quas quamdiu tantùm contemplatur, nihilque ipfis fimile extra fe effe affirmât nec negat, falli non poteft. Invenit etiam communes quafdam notiones, & ex his varias demonftrationes componit, ad quas quamdiu attendit, omnino fibi perfuadet effe veras. Sic, exempli :
20
caufâ,
numerorum
& figurarum ideas
in fe habet,
ha-
betque etiam inter communes notiones, quoi fi œqua2 5
libus œqualia addas,
& fimiles;
quœ
ex quibus facile demonftratur, très angulos
duobus redis, &c. ac proinde haec & talia fibi perfuadet vera effe, quamdiu ad praemiffas, ex quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non poteft femper ad illas attendere, cùm poftea recordatur fe nondum fcire, an forte talis naturae creata fit, trianguli aequales effe
3o
inde exfurgent erunt cequalia,
Œuvres.
III.
;
2
xm
-
"erlmcogni'twà^i ^gninonedependeat.
Principiorum Philosophle
10
ut fallatur etiam in
5-6.
quae ipfi evidentiffima appa-
iis
rent, videt fe meritô de talibus dubitare,
habere poffe certam fcientiam, priufquam
rem eo quôd exijleniia
neceffaria
de
Deo
fuae
autho-
originis agnoverit.
Confiderans deinde inter diverfas ideas, quas apud
XIV.
Ex
nec ullam
in
noftro conceptu con-
tineatur, reâè conciliai Deum exijlere.
fe habet,
potentis
cipua
unam effe entis fummè intelligentis, fummè & fummè perfedi, quae omnium longé prae-
eft,
agnofcit in ipfâ exiftentiam,
& contingentera
tantùm,
quemadmodum
rum omnium rerum, quas
&
nino neceffariam
non poffibilem in ideis alia-
diftindè percipit, fed
om-
IO
aeternam. Atque ut ex eo quôd,
exempli caufâ, percipiat in ideâ trianguli neceffariô |
contineri, très ejus angulos aequales effe
dis, plané
fibi
duobus
re-
perfuadet triangulum très angulos ha-
bere aequales duobus redis cipiat exiftentiam
:
ita
neceffariam
ex eo folo quôd per-
&
i5
aeternam in entis
fummè perfedi ideâ contineri, plané concludere débet ens fummè perfedum exiftere. Magifque hoc credet,
XV.
Non eodem modo
in
aliarum rerum conceptibus exiftentiam neceffariam, fed contingentent duntaxat contineri.
fi
attendat nullius alterius rei
ideam apud fe inveniri, in quâ eodem modo neceffariam exiftentiam contineri animadvertat. Ex hoc enim intelliget, iftam ideam entis fummè perfedi non effe à fe effidam, nec exhibere chimericam quandam, fed veram & immutabilem naturam, quaeque non poteft non exiftere, cùm neceffaria exiftentia in eâ conti-
20
neatur. XVI. Prtrjudicia
quominùs fttas
Hoc, inquam,
impedire, ijla
necef-
exiftentia?
Dei
ab omnibus clarè cognofcatur.
omnino reliquis
facile credet
praejudiciis liberârit.
omnibus
mens
noftra,
fi
fe priùs
Sed quia fumus
in rébus effentiam
affueti
ab exiftentia diftin-
guere, atque etiam varias ideas rerum, quae
nufquam
funt aut fuerunt, ad arbitrium eflingere, facile con-
3o
Pars Prima.
6- 7 .
cùm
tingit,
in entis
fummè
ii
perfedi contemplatione
non fumus plané defixi, ut dubitemus an forte ejus idea una fit ex iis, quas ad arbitrium efïinximus, aut faltem ad quarum effentiam exiftentia non pertinet. 5
Ulteriùs verô confiderantes ideas quas in nobis
habemus, videmus quidem illas, quatenus funt quidam modi cogitandi, non multùm à fe mutuô differre, fed quatenus una unam rem, alia aliam repraefentat, effe valde diverfas & quô plus perfedionis objedivae in fe continent, eô perfediorem ipfarum caufam effe
XVII.
Qud cujufquc ex nojlris ideis objeâiva per/eâio major ejt, eà ejus caufam effe debere majorent.
;
10
Nam quemadmodum,
debere.
ideam
i5
qusenam
fit
quis
in fe habet
meritô
artificiofae,
caufa à quâ illam
|
habet
:
an nempe viderit alicubi talem machinam ab alio fadam; an mechanicas fcientias tam accuratè didicerit, anve tanta fit in eo ingenii vis, ut ipfam nullibi unquam vifam per fe excogitare potuerit ? Totum enim artificium quod in ideâ illâ objedivè tantùm five
tanquam 20
machinae valde
alicujus
quaeri potefl
fi
in imagine continetur, débet in ejus caufâ,
qualifcunque tandem
fit,
repraefentativè, faltem in
non tantùm objedivè
prima
& prsecipuâ,
five
fed reipfâ
formaliter aut eminenter contineri.
fummi ideam habemus in nobis, jure pofîumus examinare à quânam caufâ illam habeamus tantamque in eâ immenfitatem inveniemus, ut plané ex eo fimus certi, non poffe illam nobis fuiffe inditam, nifi à re in quâ fit rêvera omnium perfedionum complementum, hoc efl, nifi à Deo realiter exiflente. Efl enim lumine naturali notiffimum, non modo à nihilo nihil fieri nec id quod efl perfedius ab eo quod efl minus perfedum, ut à caufâ Sic,
a5
3o
quia Dei
five entis
;
;
XVIII.
Hinc rurfus concludi
Deum
exiftere.
Principiorum Philosophie
12 efficiente
ideam
&
totali,
produci; fed neque etiam in nobis
imaginem
five
7-8.
ullius rei
eue
poffe, cujus
non
Archetypus
alicubi, five in nobis ipfis, five extra nos,
omnes ejus perfediones reipfâ continens, exiquia fummas illas perfediones, quarum ideam
aliquis, ftat.
xix.
E
?om^Ti*X"" tjus
tamen per/eâio-
nez omnt alia recla-
riùsànobiscogno/ci.
Et
habemus, nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipfo redè concludimus eas in aliquo à nobis diverfo, nempe in Deo, effe, vel certè aliquando fuiffe; ex quo evidentiffimè fequitur, ipfas adhuc effe. Hocque fatis certum eft & manifeftum, iis qui Dei ideam contemplari fummafque ejus perfediones adenim illas non Comprevertere fun t affueti. Quamvis ^~ *
hendamus
,
quia fcilicet
nobis, qui fu|mus
minus tamen
finiti,
eft
de naturâ
infiniti
non comprehendatur,
ipfas clariùs
&
diftinétiùs
5
10
ut à
nihilo-
quàm
ullas
i5
res corporeas intelligere poffumus, quia cogitationem
noftram magis implent, funtque fimpliciores, nec limitationibus ullis obfcurantur. xxNos non fed à
à nobis
ipfis,
Deo fados,
eumqueproindeexi.
Quia verô non omnes hoc advertunt, atque etiam *.'£ J J 1_ 1_ J r quia non, quemadmodum habentes ideam artincioiae alicu j us mac hinse fcire folent undenam illam acceperint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis aliquando à Deo adveniffe, utpote quam femper habui•
mus
•
quserendum adhuc eft, à quonam fimus nos ipû, qui fummarum Dei perfedionum ideam in nobis habemus. Nam certè eft lumine naturali notiffimum, eam rem, quse novit aliquid fe perfedius, à fe non effe: dediffet enim ipfa fibi omnes perfediones, quarum ideam in fe habet nec proinde etiam poffe ab ullo
20
:
2 5
;
effe,
hoc
qui eft,
non habeat in fe omnes qui non fit Deus.
illas
perfediones,
3o
8-
Pars Prima.
9.
)
xxi.
Nihilque hujus demonftrationis evidentiam poteft
modo attendamus ad
obfcurare,
durationis naturam
5
IO
»5
;
quse talis
Exiftentice nofirce du-
temporis
eft,
five
rerum
ut ejus partes à fe
rationem fufficere,
ad exijlentiam Dei demonftrandam.
mutuô non pendeant, nec unquam fimul exiflant; atque ideô ex hoc quôd jam ûmus, non fequitur nos in tempore proximè fequenti etiam futuros, nifi aliqua caufa, nempe eadem illa quse nos primùm produxit, continué veluti reproducat, hoc eft, confervet. Facile enim intelligimus nullam vim effe in nobis, per quam nos ipfos confervemus illumque in quo tanta eft vis, ut nos à fe diverfos confervet, tantô magis etiam fe ipfum confervare, vel potiùs nullâ ullius confervatione indigere, ac denique Deum effe. Magna autem in hoc exiftentiam Dei probandi modo, per ejus fcilicet idcam, eft praerogativa quôd ;
:
fimul quif|nam
fit,
mitas, agnofcamus.
quantum
Nempe
naturse noftrae fert infir-
ad ejus ideam nobis inge-
XXII.
Ex
modo exijlentiam Dei cognofcendi, omnia ejus nojlro
attributa naturali in-
genii
vi"
cognofcibilia
fimul cognofci.
nitam refpicientes, videmus illum effe seternum, omnifcium, omnipotentem, omnis bonitatis veritatifque 20
omnium
fontem, rerum
omnia
nem
habentem,
in fe
creatorem, ac denique
in
illa
quibus aliquam perfedio-
infinitam, five nullâ imperfedione terminatam,
poffumus advertere. Nam fané multa funt, in quibus etfi nonnihil perfedionis agnofcamus, aliquid tamen etiam imperfedionis five limitationis deprehendimus ac proinde competere Deo non poffunt. Ita in naturâ corporeâ,
clarè
25
;
cum
quia fimul
ditur, eftque 3o
Deum non quaedam
imperfedio
effe
fit,
locali extenfione divifibilitas inclueffe divifibilem,
certum
eft,
corpus. Et quamvis in nobis perfedio
quôd fentiamus, quia tamen
in
omni fenfu
XXIII.
Deum
non effe corporeum, nec fentire ut nos, nec velle mali-
tiam peccati.
Principiorum Philosophle
14
&
pafîio eft,
Deum
pati eft ab aliquo pendere, nullo
fentire
&
9- 10.
putandum
eft,
fed
tantummodo
modo
intelli-
neque hoc ipfum ut nos, per opérations quodammodo diftindas, fed ita ut, per unicam 3 femperque eandem & fimpliciffimam a&ionem, omnia fimul intelligat, velit & operetur. Omnia, inquam, gere
velle
:
,
hoc
res
eft,
quia non
Jam
XXIV.
A
Dei cognitione ad creaturarum cognitionem perveniri, recordando eum ejjfe infinitum,
&
nos fi-
omnes neque enim :
eft res.
verô, quia
poffunt vera
effe
vult malitiam peccati,
Deus eft
folus
omnium
quse funt aut
caufa, perfpicuum
philofophandi viam nos fequuturos,
eft
optimam
10
ex ipfius Dei
fi
cognitione rerum ab eo creatarum explicationem de-
nit os.
ducere conemur, ut tutô
&
fine errandi periculo
cautelâ
eft
XXV. |
qute à
Deo
omnia revelata
quamvis captum nofirum excé-
funt,
dant.
XXVI. Nunquamdifputandum de infinito, fed in quibus nullos fines advertimus, qualia funt effe
tantùm ea
extenfio
Ita
fi
partium
ut fatis
aggrediamur, eâ nobis
i5
finitos.
forte nobis
Deus de
fe ipfo vel aliis aliquid
quod naturales ingenii noftri vires excédât, qualia jam funt myfteria Incarnationis & Trinitatis, non recufabimus illa credere, quamvis non clarè intelligamus. Nec ullo modo mirabimur multa effe, tum in immenfâ ejus naturâ, tum etiam in rébus ab eo creatis, quae captum noftrum excédant. revelet,
20
25
unquam fatigabimur difputationibus de Nam fané, cùm fimus finiti, abfurdum effet
Ita nullis infinito.
nos aliquid de ipfo determinare, atque finire
ac comprehendere conari.
mundi, di-
vifibilitas
Quod
utendum, ut femper quàm maxime recorDeum authorem rerum effe infinitum, &
demur, & nos omnino effe
fcientiam perfediffimam, quse
effeétuum per caufas, acquiramus.
eft
Credenda
ita
dere curabimus a.
Voir
t.
iis,
V, p. i65-i66.
Non
fie illud
qui quaerunt an,
quafi
fi
igitur refpon-
daretur linea
3o
infinita, ejus
numerus
média pars
infinitus
nulli videntur
iis
M
Pars Prima.
10-11.
fuam infinitam
fit
effet
etiam infinita; vel an
& talia
par anve impar,
debere cogitare,
effe arbitrantur.
nifi
qui
Nos autem
in quibus fub aliquâ confideratione
indefinitis
Se, pro habenda.
mentem
illa
omnia,
nullum finem po-
terimus invenire, non quidem afiirmabimus
effe in-
3
fpe&abimus. Ita, quia non poffumus imaginari extenfionem tam magnam, quin intelligamus adhuc majorem effe poffe, dicemus magnitudinem rerum poflibilium effe indefinitam. Et quia non poteft dividi aliquod corpus in tôt partes, quin fingulae adhuc ex his partibus divifibiles intelligantur, putabimus quantitatem effe indefinitè divifibilem. Et fed ut indefinita
finita,
10
quia de
:
materiœ, numerus Jlellàrum,
quia non poteft fingi tan tus ftellarum numerus, quin i5
plures adhuc à
etiam
Deo
numerum
creari potuiffe
credamus, illarum
indefinitum fupponemus; atque ita
de reliquis.
Hsecque indefinita dicemus potiùs quàm 20
nomen
tum
ut
folo
omni ex
infiniti foli
parte,
infinita
Deo refervemus, quia
non modo nullos
XXVII.
:
in eo
limites agnofci-
Quœ
différentiel fit in-
ter indefinitum finitum.
S in-
mus, fed etiam pofitivè nullos effe intelligimus; tum etiam, quia non eodem modo pofitivè intelligimus alias res aliquâ ex parte limitibus carere, fed négative tantùm earum limites, fi quos habeant, inveniri |
25
à nobis non poffe confitemur. Ita
denique nullas
rales, à fine
propofuit,
mus 3o
unquam
quem Deus
rationes, circa res natu-
aut natura in
iis
faciendis
fibi
defumemus quia non tantum nobis debe:
arrogare, ut ejus confiliorum participes effe pu-
temus. Sed ipfum ut caufam efiicientem rerum oma.
Voir
t.
V, p. 167.
XXVIII.
Non caufas finales rerum creatarum, fed efficientes
mina nda s.
effe
exa-
Principiorum Philosophie
i6
11-13.
nium confiderantes videbimus quidnam ex iis ejus attributis, quorum nos nonnullam notitiam voluit ,
habere, circa illos ejus effe&us qui fenfibus noftris
apparent, lumen naturale, quod nobis indidit, con-
cludendum
di&um
eft
effe
a ,
oftendat
memores tamen,
;
ut
jam
huic lumini naturali tamdiu tantùm effe
credendum, quandiu
nihil
contrarium à Deo ipfo
revelatur. XXIX.
Deum non effe errorum caufam.
Primum Dei attributum quod hîc venit in confiderationem, eft, quod fit fummè verax, & dator omnis
IO
adeô ut plané repugnet ut nos fallat, five ut propriè ac poûtivè fit caufa errorum, quibus nos obnoxios effe experimur. Nam quamvis forte poffe falluminis
:
lere
nonnullum ingenii argumentum apud nos homi-
nes
effe videatur,
nifi
ex malitiâ vel metu
proinde in XXX. Hinc Jequi omnia
clarè percipimus, vera effe, ac tolli dubitaiiones antè recenfitas.
Deum
Atque hinc quce
nunquam
&
certè fallendi voluntas
i5
imbecillitate procedit, nec
cadere poteft.
fequitur,
lumen
naturse, five cognof-
Deo nobis datam, nullum unquam objedum poffe attingere, quod non fit verum, quatenus cendi facultatem à
ab ipfâ attingitur, hoc percipitur.
eft,
quatenus clarè
Meritô enim deceptor
effet
&
20
diftindè
dicendus,
fi
perverfam illam ac falfum pro vero fumentem nobis dediffet. Ita tollitur
fummal iUa
dubitatio, quse ex eo
petebatur, quôd nefciremus an forte talis effemus naturae, ut falleremur etiam in tiflima effe videntur
b
caufae, priùs recenfitae a.
Art. xxv, p. 14 ci-avant.
b.
Ci-avant, p.
9,
c. Art. iv et v, p.
1.
Quin
.
c ,
3l, à p. 10,
5-6 ci-avant.
&
iis
aliae
facile ex
1.
2.
quae nobis eviden-
omnes dubitandi
hoc principio tollen-
25
.
Pars Prima.
12-13.
7
Mathematicae veritates nobis
Non enim ampliùs
tur.
l
fufpedœ efle debent, quia funt maxime perfpicuse. Atque fi adverramus quid in fenfibus, quid in vigiliâ, quidve in fomno clarum fit ac diftin&um, illudque ab eo quod confufum eft & obfcurum diftinguamus, facile quid in quâlibet re pro vero habendum fit agnofcemus. Nec opus eft ifta pluribus verbis hoc in loco perfequi,
quoniam
in
Meditationibus Metaphyficis jam
utcunque tractata funt 8 & accuratior eorum explicatio ex fequentium cognitione dependet. ,
10
Quia verô, etfi Deus non fit deceptor, nihilominus tamen faepe contingit nos falli, ut errorum noftrorum
i5
&
caufam inveftigemus, ipfofque prsecavere difcamus, advertendum eft, non tam illos ab intelledu quàm à voluntate pendere; nec efle res, ad quarum originem
produdionem
realis
Dei concurfus requiratur
cùm ad ipfum referuntur, cùm ad nos, privationes.
elfe
unus
eft
perceptio, five operatio intelledûs; alius verô
volitio, five operatio voluntatis.
nari,
&
cipiendi 25
quorum
:
Nam
pure intelligere, funt tantùm ;
ut
&
fentire,
diverfi
tiones.
&
in nobis expe-
rimur, ad duos générales referri poflunt
ai referantur, ejfe tantùm negationes ;fi ad nos, privanojlros, fi
Deum
fed
tantùm negationes,
Quippe omnes modi cogitandi, quos 20
:
XXXI. Errores
imagi-
XXXII. Duos tantùm in nobis ejfe modos cogitandi, perceptionem/cilicet
& operationem voluntatis.
intelleâûs
modi per-
cupere, averfari, affirmare, negare,
dubitare, funt diverfi
modi volendi.
Cùm
autem aliquid percipimus, modo tantùm nihil plané de ipfo affirmemus vel negemus, manifeftum eft nos non falli; ut neque etiam cùm id tantùm affirmamus aut negamus, quod clarè & diftindè percipimus efle fie afïirmandum aut negandum fed tan-
XXXIII.
Nos non cùm de
errare, nifi re non fatis
|
3o
:
a.
Médit. IV. Voir
Œuvres.
III.
t.
VII, p. 53.
percepta judicamus
Principiorum Philosophie
i8
tummodo cùm
(ut
fit), etfi
13-14.
non redè
aliquid
percipia-
mus, de eo nihilominus judicamus. Atque ad judicandum requiriturquidem intelledus,
XXXIV. Nonfolùm intelleûum, Jed etiam voluntctem requiri ad judican-
dum.
quia de
mus
re,
quam
judicare
aliquo
modo
;
nullo
fumus
percipimus, nihil poiïu-
fed requiritur etiam voluntas, ut rei
Non autem
perceptse affenfio prsebeatur.
requiritur (faltem
ad quomodocunque judicandum)
& omnimoda
intégra
modo
rei
perceptio; multis enim pof-
aflentiri, quse nonnifi
&
perobfcurè
confufè
cognofcimus. XXXV. Hanc Mo re,
Et
errorumque cau-
fam
quidem
latiùs paie-
inde
effe.
quae
illi
finita.
10
intelleclûs perceptio,
non
nifi
ad ea pauca
offeruntur, fe extendit, eftque femper valde
Voluntas vero
unquam
quia nihil
infinita
quodammodo
advertimus, quod alicujus alterius
voluntatis, vel immenfae illius quae in effe poffit,
dici poteft,
ad quod etiam noftra non
Deo fe
eft,
objedum
extendat
i5
adeô
:
ut facile illam, ultra ea quae clarè percipimus, exten-
damus; hocque cùm facimus, haud mirum contingat nos Deo
imputari non poffe.
author
ullo
fingi poteft,
modo Deus errorum noftrorum
creati, ut fitfinitus; ac
XXXVII.
Summam
hominis per/eâionem , quàd agat libéré, five per voluntatem ; & per hoc laude vel vituperio
effe
dignum
Quôd
Eft
atque
enim de ratione intelledûs
de ratione intelleftûs
finiti,
ut
fe extendat.
verô latiffimè pateat voluntas, hoc etiam
ipfius naturae convenit; ac
perfedio
eft,
fummaquaedam
in
quôd agat per voluntatem, hoc
ita peculiari
quodam modo
reddi.
adionum,
20
propterea quôd nobis intelle&um
non dédit omnifcium.
non ad omnia
quôd
falli.
Neque tamen
XXXVI. Errores noflros
eft
fit
homine
eft libéré,
author fuarum
& ob ipfas laudem mereatur. Non enim
dantur automata, quôd motus
|
25
omnes ad quos
lau-
infti-
tuta funt, accuratè exhibeant, quia neceffariô illos
fie
3o
I
4
10
Pars Prima.
.
exhibent; laudatur autem eorum artifex, quod tam
accurata fabricant, quia non neceffariô, fed libéré
Eâdemque ratione, magis profe&ô nobis tribuendum eft, quod verum ampledamur, cùm ample&imur, quia voluntariè id agimus, quàm û non poffemus non amplefti. Quod autem in errores incidamus, defeéhis quidem eft in noftrâ adione five in ufu libertatis, fed non in noftrâ naturâ, utpote quse eadem eft, cùm non reftè, quàm cùm reftè judicamus. Et quamvis tantam Deus ipfa fabricavit.
IO
perfpicacitatem intelledui noftro dare potuifTet, ut
nunquam
falleremur, nullo
poffumus exigere. Nec, mines, i5
fi
tamen jure hoc ab
quemadmodum
XXXVIII. Effe defeâum
in nojlrâ
aâione, non in nojlrâ naturâ, quàd erremus ; £ fa?pe fubditorum culpas aliis dominis , nunquam autem Deo tribui
pop.
ipfo
inter nos ho-
quis habeat poteftatem aliquod
malum impe-
tamen impediat, ipfum dicimus effe ejus caufam ita etiam, quia Deus potuiffet efficere ut nunquam falleremur, ideô errorum noftrorum caufa eft putandus. Poteftas enim, quam homines habent uni in alios, ad hoc eft inftituta, ut ipfâ utantur ad illos à malis revocandos ea autem, quam Deus habet in omdiendi, nec :
20
;
nes, eft
quàm maxime
mas quidem
ipfi
abfoluta
& libéra
:
ideôque fum-
debemusgratias, pro bonis quœ nobis
largitus eft; fed nullo jure queri poffumus,
omnia 25
largitus
fit,
Quôd autem
fit
tis
quae agnofcimus largiri potuiffe. in noftrâ voluntate libertas,
ad arbitrium vel
adeo manifeftum
quod non
affentiri vel
eft,
non
&
mul-
affentiri pofTimus,
ut inter primas
& maxime com-
munes notiones, quae nobis funt innatae, fit recenfendum. Patuitque hoc maxime paulô antè a cùm de om,
3o
nibus dubitare ftudentes, eô ufque fumus progreffi, a.
Art. v et art. vi, p. 6 ci-avant.
XXXIX. Libertatem arbitrii effe per Je notam.
Principiorum Philosophie
20
14-15.
ut fingeremus aliquem po|tentiffimum noftrae originis
authorem modis omnibus nos fallere conari; nihilominus enim hanc in nobis libertatem effe experiebamur, ut poffemus ab iis credendis abftinere, quse non plané certa erant & explora ta. Nec ulla magis per fe nota XL. Certuut etiam omnia effe à Deo prœordinata.
& perfpeéta effe poffunt, quàm
quse tune temporis
non dubia videbantur. Sed quia jam Deum agnofeentes, tam immenfam in eo poteftatem effe percipimus, ut nefas effe putemus exiftimare, aliquid unquam à nobis fieri poffe, quod non antè ab ipfo fuerit prseordinatum facile poffumus
10
:
nos ipfos magnis difficultatibus intricare, prseordinationem liare, XLI. QuotnoJo arbitrii noJlri libertas & Dei prarordinatio fimul concilientur.
cum
fi
hanc Dei
arbitrii noftri libertate
conci-
atque utramque fimul comprehendere conemur.
Illis
verô nos expediemus,
noftram
effe finitam;
non tantùm omnia, œterno
praefcivit,
fi
recordemur mentem
Dei autem potentiam, per
quam
quae funt aut effe poffunt. ab
fed etiam voluit ac prœordinavit,
ideèque hanc quidem à nobis fatis attingi, ut clarè & diftin&è percipiamus ipfam in Deo effe; non autem fatis comprehendi, ut videamus quo effe infinitam
pado
libéras
i5
:
hominum
quat; libertatis autem
20
aétiones indeterminatas relin-
&
indifferentiaî, quae in
nobis
nos ita confeios effe, ut nihil fit quod evidentiùs & perfediùs comprehendamus. Abfurdum enim effet, propterea quod non comprehendimus unam rem,
eft,
quam feimus
ex naturâ fuâ nobis effe debere incom-
prehenfibilem, de aliâ dubitare, XLI1.
Quomodo, quamvis nolimus falli, fallamur
25
quam
intimé compre-
hendimus, atque apud nofmet ipfos experimur. Jam verô, cùm feiamus errores omnes noftros à voluntate pendere,
mirum
videri poteft,
quôd unquam
3o
Pars Prima.
i5-i6.
fallamur, quia eftvelle tingit
fal|li,
nemo quàm
errorem
qui velit
eft
Sed longé aliud iis, inquibus con-
falli.
velle aflentiri
tamen per nq/iram voluntatem.
quamvis rêvera nullus fit, vix tamen ullus eft, qui non
reperiri. Et
qui expreffè velit
falli,
faepe velit iis aflentiri, in
tinetur.
Quin &
perfsepe
efficit,
fit
21
quibus error ipfo infcio con-
ipfa veritatis aflequendae cupiditas
ut
aflequenda, de
ii
qui non re&è fciunt quâ ratione
iis
quse
non percipiunt judicium
ferant, atque idcirco ut errent. IO
Certum autera vero admifluros, clarè
&
fi
nos unquam falfum pro tantùm iis aflenfum prsebeamus quse eft,
nihil
diftindè percipiemus. Certum, inquam, quia,
cùm Deus non fit fallax, bis dédit, .5
non
facultas percipiendi
poteft tendere in falfum
facultas aflentiendi,
quam
XLIII.
Nos nunquam cùm Jolis
falli, clarè & ii-
jlinâè perceptis afJentimur.
no-
ut neque etiam
;
cùm tantùm ad ea
quae clarè per-
cipiuntur fe extendit. Et quamvis hoc nullâ ratione
probaretur, ita
omnium animis à naturâ impreflum eft,
ut quoties aliquid clarè percipimus,
mur, 10
&
nullo
modo
ei
fponte aflentia-
poflimus dubitare quin
fit
verum.
Certum etiam eft, cùm aflentimur alicui rationi quam non percipimus, vel nos falli, vel cafu tantùm incidere in veritatem, atque ita nefcire nos non falli. Sed fané rarô contingit, ut affentiantur iis, quae advertimus à nobis non elfe percepta quia lumen naturae nobis didat, nunquam nifi de re cognitâ efle judicandum. In hocautem frequèntiflimè erramus, quôd multa :
25
3o
putemus à nobis olim fuifîe percepta, iifque, mémorise mandatis, tanquam omnino perceptis aflentiamur, quae tamen rêvera nunquam percepimus. Quin & permulti homines nihil plané in totâ vitâ percipiunt fatis re&è, ad certum de eo judicium feren-
XLIV. Nosjemper malèjudicare, cùm ajfentimur non clarè perceptis, incidamus etfi cafu in veritatem
;
idque
ex eo contingere, quôd fupponamus ea à
fuiffe antea fatis
nobis perfpeâa.
XLV. Quidfit perceptio clara, quid difiinâa.
,,
Principiorum Philosophie
22
16-17
dum. Etenim ad perceptionem, cui certum & indubitatum judicium poffit inniti, non modo requiritur ut fit clara, fed etiam ut lit diftinda. Claram voco illam, |
quae menti attendenti praefens
&
à nobis videri dicimus,
clarè
praefentia, fatis fortiter
aperta
quae,
& apertè
eft
:
ficut
ea
oculo intuenti
illum movent. Diftin-
dam autem illam, quae, cùm clara fit, ab omnibus aliis ita fejunda eft & prsecifa, ut nihil plané aliud, quàm quod clarum XLVI. Exemplo doloris oftenditur, claram effe poffe perceptionem etfi
non
fit
difiinâa ; dijlin-
non autem âam, nifi fit
clara.
Ita,
dum
riffima
eft,
magnum
aliquem
dolorem,
cla-
in eo eft ifta perceptio doloris, fed
non
quis
quidem
in fe contineat. fentit
10
femper eft diftin&a; vulgô enim homines illam confundunt cum obfcuro fuo judicio de naturâ ejus, quod putant
effe in parte
dolente fimile fenfui doloris,
folum clarè percipiunt. Atque ceptio, quae
non
fit
diftinda;
quem
ita poteft effe clara
non autem
per-
i5
ulla diftinda,
nifi fit clara.
XLVII.
Ad
primée œtatis prœ-
judicia emendanda
fimplices notiones confiderandas, & quid in quâque fit effe
clarum.
quidem in prima œtate mens ita corpori fuit immerfa, ut quamvis multa clarè, nihil tamen unquam Et
diftindè
perceperit
cùmque tune nihilominus de
;
20
multis judicârit, hinc multa haufimus prsejudicia, quae
à plerifque iis
nunquam
poftea deponuntur. Ut autem nos
pofîimus liberare,
fummatim
hîc
enumerabo fim-
omnes notiones, ex quibus cogitationes noftrae componuntur; & quid in unâquâque fit clarum, quidque obfcurum, five in quo pofïïmus falli, diftinguam.
plices
XLVIII.
Omnia quœ fub perceptionem nofiram cadunt, fpeâari ut rcrumve affeâioœternas veritates ; & rerum res
nes, vel ut -
imeratio.
2>
Quaecunque fub perceptionem noftram cadunt, vel tanquam res, rerumve affediones quafdam, confideramus; vel tanquam aeternas veritates, nullam exiftentiam extra cogitationem noftram habentes. Ex
tanquam
res confideramus,
iis
maxime generalia
quae
funt
3o
Pars Prima.
i7->«.
fubjiantia, duratio, ordo, numerus,
23
&
quae alia funt
fi
ejufmodi, quae ad omnia gênera rerum fe extendunt. |
Non autem plura quàm duo fumma gênera rerum agnofco unum eft rerum intelleétualium, five cogitativarum, hoc eft, ad mentem five ad fubftantiam cogi:
5
rerum materialium, five quae pertinent ad fubftantiam extenfam, hoc eft, ad corpus. Perceptio, volitio, omnefque modi tam perci-
tantem pertinentium
piendi 10
;
aliud
quàm volendi, ad
fubftantiam cogitantem refe-
runtur; ad extenfam autem, magnitudo, five ipfamet
longum, latum & profundum, figura, motus, fitus, partium ipfarum divifibilitas, & talia. Sed & alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad folam mentem, nec etiam ad folum corpus referri debent, quaeque, ut infrà fuo loco oftendetur", ab arda & intima mentis noftrae cum corpore unione proficifcunextenfio in
i5
tur
:
nempe
motiones,
appetitus famis, five
fitis,
&c;
itemque, com-
animi pathemata, quae non in folâ
commotio ad iram, ad hilaad amorem, &c; ac denique
cogitatione confiftunt, ut 20
ritatem, ad triftitiam,
fenfus omnes, ut doloris, titillationis, lucis
25
colo-
rum, fonorum, odorum, faporum, caloris, duritiei, aliarumque ta&ilium qualitatum. Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates feu modos, confideramus. Cùm autem agnofcimus fieri
non
pofle, ut ex nihilo aliquid
fiât,
tune propofi-
non tanquam res aliqua exiftens, neque etiam ut rei modus confideratur, fed ut veritas quaedam aeterna, quae in mente noftrâ fedem habet, vocaturque communis notio, five axioma. tio
3o
&
a.
haec
:
Ex
Pars IV,
art.
nihilo nihil fit,
clxxxix, cycx
et
exexi.
XLIX. sEternas veritates non poffe Ua mmerari, fed " ec e " e op '"
Principiorum Philosophie
24
Cujus generis funt non
ejje
cogitât,
:
:
Quod fafium
18-19.
Impoffibile ejî idem Jimul ejfe
infeéîum
ejî,
non potejî non exijîere
ejje
dum
nequit
cogitât
:
:
Is
&
& qui
alia
innumera, quse quidem omnia recenferi facile non poflunt, fed nec etiam ignorari, cùm occurrit occafio ut de iis cogitemus, & nullis prscjudiciis excsecamur. Et quidem, quantum ad has communes notiones, |
L.
Eas
clarè percipi,fed
non omnes ab omni. bus, propter prœju-
non dubium efl quin clarè ac diflindè percipi poflînt, alioqui enim communes notiones non effent dicendse ut etiam rêvera quaedam ex ipûs non zequè apud omnes ifto nomine dignae funt, quia non sequè ab omnibus percipiuntur. Non tamen, ut puto, quod unius :
dicia.
hominis cognofcendi facultas
nus
latiùs pateat
quàm
10
alte-
communes iflae notiones adveropinionibus quorundamhominum,
fed quia forte
fanturprœjudicatis qui eas idcirco
non
facile capere pofTunt
nulli alii, qui prœjudiciis
iftis
:
i5
etiamfi non-
funt liberi, evidentiffimè
ipfas percipiant. LI.
Quid
fit
fubftantia,
&
quod ijludnomen Deo & crealuris non convenait univocè.
Quantum autem ad ea, quae tanquam res vel rerum modos fpedamus, operae pretium eft ut fingula feor-
20
fim confideremus. Per fubjiantiam nihil aliud intelli-
gere poffumus,
quàm rem
quae ita exiftit, ut nullâ aliâ
quidem fubftantia quae nullâ plané re indigeat, unica tantùm potefl intelligi, nempe Deus. Alias verô omnes, non nifi ope concurfûs Dei exiftere poffe percipimus. Atque ideô nomen fubftantiœ non convenit Deo & illis univocè, ut dici folet in Scholis, hoc eft, nulla ejus nominis fignificatio poteft diftindè intelligi, quae Deo & creaturis fit com-
re indigeat ad exiflendum. Et
îo
munis. LU. Qubd menti & corpori
PofTunt autem fubftantia corporea
25
&
mens,
five
Pars Prima.
ig-ao.
fubftantia cogitans creata, fub
ceptu
intelligi,
quôd
egent ad exiftendum. tia
Dei concurfu
Verumtamen non poteft folo,
quôd
quia hoc folum per fe nos non
afficit
ipfam agnofcimus ex
5
hoc communi con-
fint res, quac folo
primùm animadverti ex hoc
ftens,
2
univocè conveniat,
&
quomodo ipfa cognofcatur.
fubftanres exi-
fit
fed facile
;
quolibet ejus attributo, per |
communem
quôd
illam notionem,
nulla
nihili
fint
Ex hoc enim quôd aliquod attributum adefle percipiamus, concludimus aliquam rem exiftentem, five fubftanattributa, nullaeve proprietates aut qualitates.
10
tiam, cui illud tribui poffit, neceflariô etiam adefle.
quidem ex quolibet attributo fubftantia cognofcitur fed una tamen eft cujufque fubftantiae praecipua proprietas, quae ipfius naturam eflentiamque conftituit, & ad quam aliae omnes referuntur. Nempe extenfio in longum, latum & profundum, fubftantiae corporeae naturam conftituit & cogitatio conftituit naturam fubftantiae cogitantis. Nam omne aliud quod Et
;
i5
lui. Cujufque jubfiantiœ unum ejfe prœcipuum attributum, ut mentis cogitatio,
corporis
extenfio.
;
corpori tribui poteft, extenfionem praefupponit, eftque ao
tantùm modus quidam rei extenfae in mente reperimus, funt tantùm
&
omnia, quae
diverfi
modi cogi-
;
ut
tandi. Sic, exempli caufâ, figura nonnifi in re extenfâ
poteft intelligi, nec
motus
nifi in
fpatio extenfo; nec
imaginatio, vel fenfus, vel voluntas, 35
nifi in
re cogi-
Sed è contra poteft intelligi extenfio fine figura vel motu, & cogitatio fine imaginatione vel fenfu, & ita de reliquis ut cuilibet attendenti fit manifeftum. tante.
:
Atque
ita facile
habere notiones, 3o
poflumus duas claras five ideas,
unam
&
fubftantiae cogi-
tantis creatae, aliam fubftantiae corporeae,
attributa
omnia
Œuvres.
III.
diftin&as
fi
nempe
cogitationis ab attributis extenfionis 4
LIV.
Quomodo
claras
&
di-
Jlinâas notiones habere pojjimus, fubftantia? cogitantis,
&
corporex, item Dei.
Principiorum Philosophie
26
accuratè diftinguamus.
Ut etiam habere poffumus
&
diftin&am fubftantiœ cogitantis increatse & independentis, id eft Dei modo ne illam adsequatè omnia quae in Deo funt exhibere fupponamus, nec quidquam etiam in eâ effe fingamus, fed ea
ideam claram
:
tantùm advertamus, quœ rêvera in ipfâ continentur, quseque evidenter percipimus ad naturam entis fummè perfe&i pertinere. Nec certè quifquam talem ideam Dei nobis ineffe negare poteft, nifi qui nullam plané [
Dei notitiam in humanis mentibus effe arbitretur. Duratio, ordo, & numerus, à nobis etiam diftinétif-
lv.
Quomodo do,
duratio, or-
numerus etiam
dijlinâè
intelligan-
tur.
nullum iis fubftantise conceptum amngamus, fed putemus durationem rei cujufque effe tantùm modum, fub quo concipimus rem iftam, quatenus effe perfeverat. Et fimiliter, nec ordinem nec
fimè intelligentur,
numerum
&
10
fi
i5
quiçquam diverfum à rébus ordinatis numeratis, fed effe tantùm modos, fub quibus illas effe
confideramus. LVI.
Et
fini modi, qualilates, attributa.
Quid
quidem hîc per modos plané idem
intelligimus,
quod alibi per attributa, vel qualitates. Sed cùm confideramus fubftantiam ab illis afïici, vel variari, voca-
mus modos ; cùm ab
iftâ
20
variatione talem poffe deno-
minari, vocamus qualitates; ac denique,
cùm gene-
fpedamus tantùm ea fubftantise ineffe, vocamus attributa. Ideôque in Deo non propriè modos aut quaraliùs
litates, fed attributa
tantùm
effe
25
dicimus, quia nulla
in co variatio eft intelligenda. Et etiam in rébus creatis,
ca
quœ nunquam
exiftentia
&
in iis diverlo
modo fe habent,
duratio, in re exiftente
&
ut
durante, non
qualitates aut modi, fed attributa dici debent. LVI1.
Qucedam attributa
Alia autcm funt in rébus effe
ipfis,
quarum
attributa vel
3o
Pars Prima.
modi
effe
dicuntur
tione. Ita,
;
2
alia verô in noftrâ
cùm tempus
7
tantùm cogita-
à duratione generaliterfumptâ
diftinguimus, dicimufque effe
numerum motûs,
in rébus, alia in cogitatione. Et quid
duratio
&
tempus.
eft
tantùm modus cogitandi neque enim profeétô intelligimus in motu aliam durationem quàm in rébus non motis ut patet ex eo quôd, fi duo corpora, unum tardé, aliud celeri|ter per horam moveatur, non plus temporis in uno quàm in alio numeremus, etû multô plus fit motûs. Sed ut rerum omnium durationem me;
:
IO
comparamus illam cum duratione motuum illorum maximorum, & maxime aequabilium, àquibus
tiamur,
fiunt anni
mus.
&
Quod
dies
;
hancque durationem tempus voca-
proinde
nihil, prseter
modum
cogitandi,
durationi generaliter fumptae fuperaddit. i5
Ita etiam,
cùm numerus non
fed tantùm in abftra&o, five in génère confideratur, eft
modus
unîverfalia
cogitandi duntaxat
ut
;
&
alia
omnia
quae
eâdem ideâ utamur ad omnia fimilia funt,
cogitanda ut etiam :
unum & idem nomen
omnibus rébus per ideam iftam repraefentatis imponimus quod nomen eft univerfale. Ita, cùm videmus duos lapides, nec ad ipforum naturam, fed ad hoc tantùm quôd duo fint attendimus, formamus ideam ejus numeri quem vocamus binarium cùmque poftea duas aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum naturam, fed tantùm quôd duae fint confideramus, repetimus eandem ideam quam priùs, quae ideô eft ut & hune numerum eodem univerfali univerfalis nomine binarium appellamus. Eodemque modo, cùm ;
3o
&
individua, quae inter fe
;
a5
Numerum &
univerfa-
omnia effe tantùm modos cogitandi. lia
vocamus.
Fiunt haec univerfalia ex eo tantùm, quôd unâ ÎO
LVI1I.
in ullis rébus creatis,
;
LIX.
Quomodo fiant ;
univerfalia
& quœ
fint
quinque vulgata : genusjpecies, differentia, proprium, accidens.
«»3.
Principiorum Philosophle
28
fpedamus figuram tribus lineis coraprehenfam, quandam ejus ideam formamus, quam vocamus ideam trianguli; & eâdem poftea ut univerfali utimur ad omnes alias figuras tribus lineis comprehenfas animo
Cùmque advertimus, ex triangulis unum angulum redum, alios non
noftro exhibendas. alios effe
habentes
5
habentes, formamus ideam univerfalem trianguli re-
danguli, quae relata ad praecedentem, ut magis generalem fpecies vocatur. Et illa anguli reditudo eft |
,
quâ omnia triangula redandiflinguuntur. Et quôd in iis bafis poten-
differentia univerfalis,
gula ab tia
aliis
aequalis
omnibus
namus
&
fit
potentiis laterum, eft proprietas
folis
conveniens.
Ac denique,
iis
fuppo-
fi
aliquos ejufmodi triangulos moveri, alios
non
Atque hoc pado quinque univerfalia vulgô numerantur genus, moveri, hoc
10
erit in iis accidens univerfale.
i5
:
fpecies, differentia, proprium,
LX %rimà
Numerus autem,
-
"
dereaîï.
diftindione
&
:
accidens.
in ipfis rébus, oritur
quae dijiinéîio triplex
rationis. Realis propriè
plures fubftantias
:
&
&
tantùm
eft,
ab earum
realis, modalis,
efl inter
has percipimus à
ex hoc folo quôd
liter effe diftindas,
altéra clarè
&
fe
duas vel
mutuô
unam
diftindè intelligere pofîimus.
enim agnofeentes,
certi
fumus ipfum
rea-
abfque
Deum
poffe efiieere
adeô ut, exempli caufâ, ex hoc folo quôd jam habeamus ideam fub-
quidquid diftindè intelligimus ftantiae extenfae five corporeae,
20
:
quam vis nondum
i5
certô
feiamus ullamtalem rêvera exiftere, certi tamen fumus illam poffe exiftere
;
atque
fi
exiftat,
unamquamque
ejus partem, à nobis cogitatione definitam, realiter ab aliis
ejufdem fubftantiae partibus
effe
diftindam. Item-
3o
a3-2 4
Pars Prima.
.
29
que, ex hoc folo quôd unufquifque intelligat fe efle
rem cogitantem, ipfo
omnem
poffit
cogitatione excludere à fe
aliam fubftantiam, tam cogitantem
Deum
eft
alicui tali fubflantise cogitanti fubftantiam ali-
quam corpoream tam ar&è jungi non poflint, 10
quàm
unumquemque, fie fpe&atum, ab omni aliâ fubftantiâ cogitante atque ab omni fubftantiâ corporeâ realiter diftingui. Ac etiamfi fupponamus, extenfam, certum
5
&
flavifle,
&
ex
ita
conjunxiffe,
duabus unum quid con-
illis
manent nihilominus
ut aréliùs
realiter diftinélae
:
quia,
quantumvis arftè ipfas univerit, potentiâ, quam antè habebat ad eas feparandas, five ad unam abfque aliâ confervandam, feipfum exuere non potuit, & quae vel à Deo pofîunt feparari, vel fejundim confervari, rea|
i5
liter
funt diftinda.
Dijlinéîio modalis eft
dum
propriè diftum,
duplex
&
:
momodus;
alia feilicet inter
fubftantiam cujus
eft
duos modos ejufdem fubflantise. Prior ex eo cognofeitur, quod poflimus quidem fubftantiam clarè percipere abfque modo quem ab illâ differre dicimus, fed non poffimus, viceverfâ, modum illum intelligere fine ipfâ. Ut figura & motus diftinguuntur modaliter alia inter
20
à fubftantiâ corporeâ, cui infunt
& 25
ut etiam affirmatio
recordatio à mente. Pofterior verô cognofeitur ex
eo,
modum
quod unum quidem
abfque alio poflimus
neutrum tamen fine eâdem fubftantiâ cui infunt. Ut fi lapis moveatur & fit quadratus, poflum quidem intelligere ejus figuram quadratam fine motu; & viceverfâ, ejus motum fine figura quadratâ fed nec illum motum, nec illam figuram poflum intelligere fine lapidis fubftantiâ. Diftinagnofeere, ac viceverfâ
3o
;
;
;
fed
LXI
-
De diftinâione
modali.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
}°
autem, quâ modus unius fubftantiae
ctio
fubftantiâ vel à
modo
34-25.
differt
ab aliâ
alterius fubftantiae, ut
motus
unius corporis ab alio corpore vel à mente, atque ut
motus à duratione,
quàm modalis
:
realis potiùs
De
Denique
dijlinélio
efle videtur,
non clarè intelliguntur diftin&is, quarum funt modi.
quia modi
fine fubftantiis realiter LX1I.
dicenda
illi
rationis eft inter fubftantiam
&
dijlinâione
aliquod ejus attributum, fine quo ipfa intelligi non
rationis.
duo talia attributa ejufdem alicujus fubftantiae. Atque agnofcitur ex eo, quôd non poffimus claram & diftindam iflius fubftantiae ideam formare, fi ab eà illud attributum excludamus vel non poffimus unius ex ejufmodi attributis ideam clarè percipere. fi potefl, vel inter
10
;
illud
ab alio fe|paremus. Ut, quia fubftantiâ quaevis,
ceflet durare, ceffat
etiam
tione fuà diftinguitur;
tanquam
efle,
fi
ratione tantùm à dura-
&omnesmodi
in objedis confideramus,
i5
cogitandi, quos
ratione tantùm
tum ab objedis de quibus cogitantur, tum mutuô in uno & eodem objedo. Memini quidem
differunt,
à fe
hoc genus diftindionis cum modali conjunxiffe, nempe in fine refponfionis ad primas objeétiones in Meditationes de prima Philofophiâ" fed ibi
me
alibi
ao
:
non
&
fuffi-
quôd utramque à
reali
erat occafio de ipfis accuratè diflerendi,
meum
ciebat ad
inftitutum,
diftinguerem. LXIII.
Quomodo
cogitatio
Cogitatio £
extenfio diftinûè co-
gnofci poffint, ut couJlituentes
mentis
&
naturam
&
25
extenfio fpedari poflunt ut conftituen-
tes naturas fubftantiae intelligentis
que non
aliter concipi debent,
& corporeae
quàm
a.
Voir
t.
(errata,
VII, p. 120,
1" 1.
édit.)}
i5.
dubitatione
tunc-
ipfa fubftantiâ
corporis.
4 duratione
;
(texte).
.
Pars Prima.
ï5-j6.
cogitans
&
&
;
corpus
liguntur.
hoc
fubftantia extenfa,
quo pa&o
Quin
&
}i eft,
clariffimè ac diftindifïimè intel-
intelligimus fubftantiam
faciliùs
extenfam, vel fubftantiam cogitantem, 5
quàm
tiam folam, omiflb eo quod cogitet vel
Nonnulla enim
quàm mens
eft difficultas, in
fit
fubftanextenfa.
abftrahendâ notione
fubftantiae à notionibus cogitationis vel extenfionis,
quae fcilicet ab ipfâ ratione
io
tantùm
diverfae funt;
&
non diftin&ior fit conceptus ex eo quod pauciora in eo comprehendamus, fed tantùm ex eo quôd illa quae in ipfo comprehendimus, ab omnibus aliis accuratè diftinguamus. Cogitatio fubftantiae,
i5
&
extenfio fumi etiam poflunt pro
quatenus
fcilicet
modis
& eadem mens plures poteft; atque unum &
una
diverfas cogitationes habere
idem corpus, retinendo fuam eandem quantitatem, pluribus diverfis modis poteft extendi nunc fcilicet magis fecundùm longitudinem, minùfque fecundùm :
latitudi|nem vel profunditatem, ac paulô poft è contra 20
magis fecundùm latitudinem,
&
minus fecundùm lon-
gitudinem. Tuncque modaliter à fubftantiâ diftinguun-
&
non minus clarè ac diftinétè quàm ipfa poffunt intelligi modo non ut fubftantiae, five res quaedam ab aliis feparatae, fed tantummodo ut modi rerum fpedentur. Per hoc enim, quod ipfas in fubftantiis quarum funt modi confideramus, eas ab his fubftantiis diftinguimus, & quales rêvera funt agnofcimus. At è contra, fi eafdem abfque fubftantiis, quibus infunt, tur,
:
25
vellemus confiderare, hoc ipfo 3o
fpedaremus, atque funderemus.
ita
ideas
illas
modi
ut res fubfiftentes
&
fubftantiae
con-
lxiv Quomodo etiam ut
modi Jubflantix
,
Principiorum Philosophle
16-27.
)
LXV. Quomodo ipfarum modi fent etiam cogno-
fcendi.
Eâdem
modos, ut
ratione, diverfos cogitationum
intelledionem, imaginationem, recordationem, volitionem, &c; itemque diverfos modos extenûonis five
ad extenfionem pertinentes, ut figuras omnes, & fitus partium, & ipfarum motus, optimè percipiemus, fi
tantùm ut modos rerum' quibus infunt fpedemus
LXVI. Quomodo fenfus, afjeâus & appetitus, clarè cognofcantur
quamvis fcepe de Us maie judicemus.
;
&
quantum ad motum, fi de nullo nifi locali cogitemus, ac de vi à quâ excitatur (quam tamen fuo loco expli8 care conabor ) non inquiramus. Superfunt fenfus, affe&us, & appetitus, qui quidem
10
etiam clarè percipi poflunt, fi accuratè caveamus, ne quid ampliùs de iis judicemus, quàm id praecifè, quod in perceptione noftrâ continetur,
&
cujus intimé con-
fumus. Sed perdifficile eft id obfervare, faltem quia nemo noftrûm eft, qui non ab circa fenfus
fcii
:
i5
ineunte setate judicârit, ea omnia quse fentiebat, efle
quafdam extra mentem fuam exiftentes, & fenfibus fuis, hoc eft, perceptionibus quas de illis habebat, plané fimiles. Adeo ut videntes, ex|empli gratiâ, colorem, putaverimus nos videre rem quandam
res
extra nos pofitam,
quam
&
plané fimilem ideae
experiebamur
in nobis tune
fuetudinem
ita
judicandi,
tam
;
clarè
illi
coloris,
idque ob con-
&
dere nobis videbamur, ut pro certo
diftindè vi-
&
indubitato
haberemus. LXVII. In ipfo de dolore judicio fœpe nos falli.
25
omnibus quae fentiuntur, etiam de titillatione ac dolore. Quamvis enim hsec extra nos efle non putentur, non tamen ut in folâ mente five in perceptione noftrâ folent fpedari fed ut in manu, aut in pede, aut quâvis aliâ parte noftri Idemque plané
20
eft
de
aliis
,
a.
Pars
II, art. xxiv-liy, et
surtout
art. xliii et xliv.
3o
Pars Prima.
37-28.
3î
Nec fané magis certum eft, cùm, exempli caufâ, dolorem fentimus tanquam in pede, illum effe quid extra noftram mentem, in pede exiftens, quàm cùm videmus lumen tanquam in Sole, illud lumen corporis.
extra nos in Sole exiftere
;
fed utraque ifta praeju-
dicia funt prima? noflrae setatis, ut infrà clarè apparebit.
Ut autem
hîc
quod clarum
rum diftinguamus 10
dolorem quidem
eft
diligentiffimè eft
advertendum,
& colorem, & reliqua
ejufmodi, clarè
,
ac diftinétè percipi,
cùm tantummodo
judicantur, extra
ut fenfus, five
Cùm autem res
cogitationes, fpe&antur.
mentem noftram
quaedam
in
ijlis
id,
quod clarè cognofcimus, ab eo in quo falli poffumus,/it di-
Jiinguendum.
effe
modo poffe intelligi quaenam res fint fed idem plané effe, cùm quis dicit fe videre in aliquo corpore colorem, velfentire in aliquo membro dolorem, ac fi ;
diceret fe id ibi videre vel fentire,
plané ignorât, hoc tiat. Etfi
20
Quomodo
exiftentes, nullo
plané i5
LXVIII.
ab eo quod obfcu-
eft, fe
quod quidnam
fit
nefcire quid videat aut fen-
enim, minus attendendo,
fibi facile
perfuadeat
nonnullam ejus habere notitiam, ex eo quod fupponat effe quid fimile fenfui illi coloris aut doloris, quem apud fe experitur fi tamen examinet quidnam fit, quod ifte fenfus coloris vel doloris, tanquam in fe
:
|
corpore colorato vel in parte dolente exiftens, reprae25
fentet,
omnino advertet
Prsefertim
fi
fe id ignorare.
confidéret, fe longé alio
modo cogno-
quidnam fit in vifo corpore magnitudo, vel figura, vel motus (faltem localis Philofophi enim, alios quofdam motus à locali diverfos effingendo, naturam ejus fibi minus intelligibilem reddiderunt), vel fitus, vel duratio, vel numerus, & fimilia, qua? in corporibus fcere,
:
3o
Œuvres.
III.
5
LXIX. Longé
aliter cognofci
magnitudinem figurant, Se.,
quàm
co-
lores, dolores, Se.
,
M
Principiorum Philosophie
clarè percipi
jam di&um
corpore
efl
a :
quàm
a8-îg.
quid in eodem
color, vel dolor, vel odor, vel fapor, vel
fit
quid aliud ex
quse ad fenfus dixi effe referenda.
iis,
Quamvis enim videntes aliquod corpus, non magis fimus illud exiftere, quatenus apparet figuratum
certi
quàm quatenus
apparet coloratum
dentiùs agnofcimus, quid
quàm quid LXX. Nos pojfe duobus modis
longé tamen evi-
in eo effe figuratum,
fit
coloratum.
effe
fit
:
cùm
Patet itaque in re idem effe,
dicimus nos per-
diceremus nos perci-
de jenfibilibus judi-
cipere colores in objedis, ac
cium ferre, quorum uno errorem prceca-
pere aliquid in obje&is, quod quidem quid
vemus, alto in erro-
ramus, fed à quo
efficitur in
valde manifeftus
&
rem incidimus.
fi
nobis
ipfis
fit
fenfus
10
igno-
quidam
perfpicuus, qui vocatur fenfus co-
modo autem judicandi permagna eft divernam quamdiu tantùm judicamus aliquid effe in
lorum. In fitas
:
objedis (hoc fint,
eft,
in rébus, qualefcunque
demum
illse
à quibus fenfus nobis advenit), quod quidnam
fit
ignoramus, tantùm abeft ut fallamur, quin potiùs in eo errorem prsecavemus, quod advertentes nos aliquid ignorare, minus proclives fimus ad temerè de ipfo judicandum.
Cùm
colores in objedis,
quod tune nomine
etfi
i5
20
verô putamus nos percipere rêvera nefciamus quidnam
fit,
coloris appellamus, nec ullam fimi-
lijtudinem intelligere poflimus, inter colorem
fupponimus
effe in
effe in fenfu
:
objedis,
&
illum
quem
quem experimur
25
quia tamen hoc ipfum non advertimus,
& multa alia funt, ut magnitudo, figura, numerus, &c, quae clarè percipimus intelligi,
quàm
jedis facile in :
a.
non
aliter à
nobis fentiri vel
ut funt aut faltem effe poffunt in ob-
eum errorem
Art. xlviii, p. 22-a3 ci-avant
delabimur, ut judicemus
3o
2 9-î0 -
id,
Pars Prima.
quod
in objedis
nino fimile colori
35
vocamus colorem,
quem
quid
effe
om-
fentimus, atque ita ut id,
quod nullo modo percipimus, à nobis
clarè percipi
arbitremur. 5
Hîcque primam & praecipuam errorum omnium ,. r XT caulam licet agnolcere. Nempe in prima setate, mens j-
.
noftra
tam
cogitationibus vacaret,
quàm
quidquam extra
fe
folis,
iis
fentiebat quae corpus afficiebant 10
non
arftè corpori erat alligata, ut
:
aliis
per quas ea
necdum
ipfas
ad
pofitum referebat, fed tantùm ubi
incommodum occurrebat, fentiebat dolorem; ubi quid commodum, fentiebat voluptatem & ubi fine magno commodo vel incommodo corpus quid corpori
;
pro
afficiebatur, 1
5
modorum quibus dam fenfus, illos
partium
diverfitate afficiebatur, fcilicet
in
quibus
&
habebat diverfos quof-
quos vocamus fenfus fapo-
rum, odorum, fonorum, caloris, frigoris, luminis, colorum, & fimilium, quaî nihil extra cogitationem pofitum repraefentant.
20
Simulque etiam percipiebat magnitudines, figuras, motus, & talia; quae illi non ut fenfus, fed ut res qusedam, vel rerum modi, extra cogitationem exiftentes, aut faltem exiflendi capaces, exhibebantur, etfi hanc inter ifla differentiam non-
dum j5
notaret.
tum, quod vi variis
fie
Ac
modis moveri
pofîit,
incommodum, mens ita
nec tantùm
extra fe
efife
figuras,
motus,
;
corporis
&
eft
machinamenut propriâ fuâ
hinc inde temerè
commodum
advertere id, quod 3o
cùm
à naturâ fabricatum
torquens, cafu fugiebat
deinde,
fe|
con-
quid aiTequebatur aut illi
adhaerens incipiebat
aiTequebatur aut fugiebat, illi
talia, quae
tribuebat magnitudines,
ut res aut rerum
modos
LXXL Prceeipuam errorum caufamàpnejudkiis
«/««•«?«>«*«.
Principiorum Philosophle
j6
percipiebat, fed etiam faporés, odores,
quorum
3o-3i.
&
reliqua,
fenfum ab ipfo effici advertebat. Atque omnia tantùm referens ad utilitatem corporis, cui erat immerfa, eô plus aut minus rei effe putabat in unoquoque obje&o à quo afficiebatur, prout plus aut minus ab ipfo afficiebatur. Unde faétum eft, ut multô in fe
plus fubftantiae, feu corporeitatis, effe putaret in faxis aut metallis, tiei
&
quàm
in
aquâ
ponderofitatis in
iis
vel aëre, quia plus durifentiebat.
Quin
&
aèrem,
quandiu nullum in eo ventum aut frigus aut calorem experiebatur, pro nihilo prorfus ducebat. Et quia non plus luminis à ftellis quàm ab exiguis flammis lucernarum ipfi affulgebat, idcirco nullas ftellas flammis iftis majores fibi reprsefentabat. Et quia nec terram in gyrum verti, nec ejus fuperficiem in globum curvatam effe notabat, ideô proclivior erat ad putandum, & eam immobilem, & ejus fuperficiem planam effe. Milleque aliis ejufmodi prœjudiciis, à prima infantiâ, mens noftra imbuta eft quse deinde in pueritiâ non recordabatur fuiffe à fe fine fufficienti examine
10
i5
;
recepta, fed indita, LXXII. Alteram errorum cauJam effe, qudd prcejudiciorum oblivifci nequeamus.
tanquam ienfu cognita,
20
vel à naturâ fibi
pro veriffimis evidentiffimifque admifit.
quamvis jam maturis annis, cùm mens non ampliùs tota corpori fervit, nec omnia ad illud refert, fed etiam de rerum, in fe ipfis fpedatarum, veritate inquirit, permulta ex iis, quae fie antea judicavit, falfa effe deprehendat non tamen ideô facile ipfa ex raemoriâ fuâ expungit, & quamdiu in eâ haerent, variorum errorum caufse effe poffunt. Ita, exempli caufà, quoniam a prima œtate ftellas imaginati fumus perexiEt
:
|
2 effici (errata,
i"
édit.)] caufari (texte).
3o
Pars Prima.
3i-32.
)7
jam rationes Aftronomicae perfpicuè nobis oïtendant ipfas efle quàm maximas, tantùm tamen prsejudicata opinio adhuc valet, ut nobis perdifficile guas,
etfi
ipfas aliter
fit,
Prseterea
5
quàm
mens
priùs imaginari.
non
noftra
defatigatione poteft ad ullas res attendere
que
difficillimè
ad
LXXIII. Tertiam cau/am effe, quod defatigemur, ad ea, qucefenjibus prœ-
fine aliquâ difficultate ac
illa attendit,
;
omnium-
quae nec fenfibus, nec
quidem imaginationi praefentia funt five quia talem, ex eo quôd corpori conjunfta fit, habet naturam five quia in primis annis, cùm tantùm circa fenfus & imaginationes occuparetur, majorem de ipfis quàm de :
;
io
Jentia nonjunt, attendendo ; S ideô affue-
tijîmus de Mis, non ex prœfenti perception, fed exprœconceptâ opinione judicare.
rébus cogitandi ufum & facilitatem acquifivit. Hinc autem fit, ut jam multi nullam fubftantiam intelligant, nifi imaginabilem, & corpoream, & etiam fen-
caeteris
i5
Neque enim nôrunt ea fola efle imaginabilia, quae in extenfione, motu & figura confiftunt, etfi alia multa intelligibilia fint nec putant quidquam pofle nec denique ullum fubfiftere, quod non fit corpus corpus non fenfibile. Et quia rêvera nullam rem, quafibilem.
;
;
20
lis
ipfa eft, fenfu folo percipimus, ut infrà clarè often-
detur, hinc accidit, ut plerique in totâ vitâ nihil
nifi
confufè percipiant. Et denique, propter loquelae
ufum, conceptus om-
nes noftros verbis, quibus eos exprimimus, alligamus, 25
nec eos
nifi
fimul
cum
iftis
verbis memoriae
manda-
verborum quàm rerum recordemur, vix unquam ullius rei conceptum habemus tam diftinétum, ut illum ab omni verborum conmus.
Cùmque
faciliùs poftea
ceptu feparemus, cogita|tionefque 3o
hominum
ferè
om-
magis quàm circa res verfantur adeô ut perfaepe vocibus non intelledis prœbeant
nium
circa verba
:
LXX1V. Quartam cau/am
effe,
qudd conceptus ftros verbis,
quœ
noré-
bus accuratè non refpondent, alligemus.
Principiorum Philosophie
?8
affenfum, quia putant fe
illas
olim
3î-33.
intellexiffe, vel
ab
qui eas reétè intelligebant accepiffe. Quse omnia,
aliis
quamvis accuratè hîc tradi non
quia natura
poflSnt,
humani corporis nondum fuit expofita, necdum probatum eft ullum corpus exiftere, videntur tamen fatis poffe intelligi, ut juvent ad claros
&
ceptus ab obfcuris LXXV. Summa eorum quœ obfervanda funt, ad re5è philofophandum.
&
diftindos con-
confufis dignofcendos.
omnium rerum cognofcibilium indagandam primo, omItaque ad feriô philofophandum, veritatemque :
nia pnejudicia funt deponenda, five accuratè eft ca-
vendum, ne ullis ex opinionibus olim à nobis receptis fidem habeamus, nifi priùs, iis ad novum examen revocatis, veras effe comperiamus. Deinde, ordine eft attendendum ad notiones, quas ipfimet in nobis habemus, eaeque omnes & folse, quas fie attendendo clarè ac diftindè cognofeemus, judicandae funt verse. Quod agentes, inprimis advertemus nos exiftere, quatenus fumus naturae cogitantis & fimul etiam, & effe Deum, & nos ab illo pendere, & ex ejus attributorum conûderatione cseterarum rerum veritatem pofTe indagari, quoniam ille eft ipfarum caufa; & denique, praeter
10
i5
;
notiones Dei titiam
mentis
noftrae, effe
multarum propoûtionum
quod ex
dam
&
nihilo nihil
fiât,
etiam in nobis no-
aeternse veritatis, ut
&c; itemque,
itemque, fenfuum quorundam qui nos
mus
naturae cujuf-
&c;
corporeae, five extenfae, divifibilis, mobilis,
loris,
colorum, faporum,
quae
rentes claros
fit
cum
&
20
25
afficiunt, ut do-
&c, quamvis nondum
feia-
caufa, cur ita nos afficiant. Et haec confe-
iis
quse confufiùs antea cogitabamus,
diftindos
|
omnium rerum
ufum
cognofcibilium
conceptus formandi acquiremus. Atque in his paucis
3o
Pars Prima.
33.
)9
praecipuacognitionis humanae principiacontineri mihi videntur. Praeter caetera autem,
régula
eft
funt, ut forte
memoriae
noftrae
pro
fummâ
infigendum, ea quae nobis à Deo revelata
omnium
lumen
certiffima effe credenda. Et
quamvis
quàm maxime clarum &
evidens,
rationis,
LXXVI. Autoritatem divinam
perceptioni
aliis
aliud quid nobis fuggerere videretur, foli thoritati divinae potiùs
proprio noftro judicio
adhibendam. Sed in iis, de quibus fides divina nihil nos docet, minime decere hominem philofophum aliquid pro vero affumere, quod verum effe nunquam perfpexit; & magis fidere fenfibus, hoc eft, fidem
10
quàm
tamen au-
effe
inconfideratis infantise fuse judiciis, rationi.
quàm
maturae
noftrce
prcefereniam : Jed eâjeclufâ non decere philofophum effe
quàm
ajfentiri.
perceptis
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS SECUNDA. De i.
nemo non
Etfi
Quitus rationibus re-
rum materialium exiftentia
gno/catur.
certà
co-
PrincipUs rerum materialium.
exiftere,
fibi fatis
perfuadeat res materiales
quia tamen hoc à nobis paulô antè in dubium
revocatum eft a & inter primse noftrae aetatis prsejudicia numeratum, nunc opus eft ut rationes mveftigemus, per quas id certô cognofcatur. Nempe quicquid fentimus, procul dubio nobis advenit à re aliquâ, quae à mente noftrâ diverfa eft. Neque enim eft in noftrâ po,
teftate efficere, ut
unum
potiùs
quam
fed hoc a re illâ quse fenfus noftros
10
aliud fentiamus;
afficit,
plané pen|
det. Quaeri
à
quidem
poteft an res illa
fit
Deus, an quid
Deo diverfum. Sed quia fentimus, five potiùs
à fenfu
i5
impulfi clarè ac diftindè percipimus, materiam quan-
dam extenfam
in
longum, latum
&
profundum, cujus
variae partes variis figuris prseditse funt, ac variis
mo-
tibus cientur, ac etiam efficiunt ut varios fenfus ha-
beamus colorum, odorum, diate per fe
ipfum
Pars
&c:
fi
iftius materise extenfse
noftrae exhiberet, vel a.
doloris,
I, art. iv, p. 5-6.
tantùm û
Deus imméideam menti
efficeret ut exhibere-
ao
Pars Secunda.
34-35.
4i
tur à re aliquâ, in quâ nihil effet extenfionis, nec
nec motûs
gurée,
:
fi-
nulla ratio poteft excogitari, cur
non deceptor effet putandus. Ipfam enim clarè intelligimus tanquam rem à Deo & à nobis, five à mente noftrâ, plané diverfam 3
ac etiam clarè videre nobis
;
ideam à rébus extra nos pofitis, quibus omnino fimilis eft, advenire; Dei autem naturae plané repugnare ut fit deceptor, jam antè eft animadverfum b Atque ideô hîc omnino concludendum eft, rem quandam extenfam in longum, latum & profundum, omnefque illas proprietates quas rei extenfae convenire clarè percipimus habentem, exiftere. Eftque haec res extenfa, quam corpus five materiam appellamus. Eâdem ratione, menti noftrae corpus quoddam raavidemur
,
ejus
.
10
iS
gis ardè,
quàm
reliqua alia corpora,
conjun&um
effe,
concludi poteft, ex eo quôd perfpicuè advertamus
11.
Quibus etiam cognofcatur corpus humanum menti effe arâè
conjunâum.
dolores aliofque fenfus nobis ex improvifo advenire;
quos mens
eft
confcia
fed tantùm ex eo
mobili adjunéta latur. loci
fit,
cuidam
alteri
quae res
Sed accuratior ejus
fit
res cogitans,
rei extenfae ac
humanum
rei explicatio
corpus appel-
non
eft
hujus
c .
advertamus fenfuum perceptiones non referri, nifi ad iftam corporis humani cum mente conjumfHonem, & nobis quidem ordinariè exhibere, quid |
î5
quod
nec ad
fe folâ proficifci,
ex eo folo quôd
fe poffe pertinere 20
non à
Satis erit,
fi
ad illam externa corpora prodeffe pofîint aut nocere;
non autem, a.
Voir
b.
Pars Voir
c.
t.
nifi
interdum
& ex
V, p. 167. xxix et xxxvi, p. 16 et 18. IX de cette édition, p. 64, note
accidenti, nos docere,
I, art. t.
Œuvres.
III.
c,
de
la
traduction française. 6
III.
Senfuum perceptiones, non quid rêvera fit in rébus, fed quid humano compofito profit vel obfit, docere.
Principiorum Philosophie
42
35-36.
qualia in feipfis exiftant. Ita enim fenfuum praejudicia
deponemus,
facile
IV.
Naturam
corporis non in pondère, duritie, colore, aut Jimilibus ; fed in folâ extenjione confijïere.
&
folo intelledu, ad ideas
fibi
naturâ inditas diligenter attendente, hîc utemur. Quod agentes, percipiemus naturam materiae,
à
five
corporis in univerfum fpeétati, non confiftere in eo
quôd
fit
aliquo
res dura, vel ponderofa, vel colorata, vel alio
modo
fenfus afficiens
fed tantùm in eo
&
longum, latum
res extenfa in
fit
:
profundum
quantum ad duritiem, nihil aliud de illâ indicat, quàm partes durorum corporum tui
manuum
noftrarum,
cùm
in
illas
3 .
quôd
Nam,
fenfus nobis refiftere
mo-
10
incurrunt. Si
enim, quotiefcunque manus noftrse verfus aliquampartem moventur, corpora omnia ibi exiflentia recédèrent
eâdem
celeritate
quâ
illse
accedunt, nullam
duritiem fentiremus. Nec ullo
corpora quae
fie
modo
unquam
poteft intelligi,
i5
recédèrent, ideirco naturam corporis
nec proinde ipfa in duritie confiftit. Eâdemque ratione oftendi potefl, & pondus, & colorem, & alias omnes ejufmodi qualitates, quse in maamiflura
effe
teriâ
;
corporeâ fentiuntur, ex eâ
rémanente
:
tolli pofle, ipfâ
unde fequitur, à nullâ ex
illis
intégra
20
ejus natu-
ram dependere. V. Prtejudicia de rarefaâione & de vacuo, hanc corporis natu-
ram obfcuriorem facere.
Duae verô adhuc caufae fuperfunt, ob quas poteft dubitari, an vera natura corporis in folâ extenfione confiftat.
Una
eft,
quôd multi
exiftiment, pleraque
iS
corpora fie poffe rarefieri ac condenfari, ut rarefada plus habeant exten|fionis quàm condenfata; fintque etiam nonnulli adeô fubtiles, ut fubftantiam corporis ab ejufdem quantitate, atque ipfam quantitatem ab extenfione diftinguant. Altéra a.
Voir
t.
V,
p. 69.
eft,
quôd ubi
nihil aliud
3o
Pars Secunda.
36-3 7 .
effe intelligimus,
&
quàm extenfionem
4} in
profundum, non foleamus dicereibi
longum, latum effe
corpus, fed
tantummodo fpatium, &quidem fpatium inane, quod ferè omnes fibi perfuadent effe purum nihil. Sed quantum ad rarefactionem & condenfationem, quicunque ad cogitationes fuas attendet, ac
nihil volet
VI.
Quomodo Jiat
rare-
faâio.
quod clarè percipiat, non putabit in ipfis aliud quidquam contingere, quàm figurae mutationem ita fcilicet, ut rara corpora illa fint, inter quorum paradmittere
nifi
:
IO
tes
&
multa intervalla exiftunt, corporibus
aliis repleta;
per hoc tantùm denfiora reddantur, quod ipforum
partes, ad invicem accedentes, intervalla ifta
quod ultimum fi aliquando contingat, tune corpus tam denfum evadit, ut repugnet ipfum denfius reddi poffe. Atqui non ideô minus
nuant vel plané tollant
i5
immi-
tune extenfum tuô
diffitas,
eft,
:
quàm cùm
partes habens à fe
mu-
majus fpatium ampleétitur quia quicquid :
extenfionis in poris five intervallis à partibus ejus relidis continetur, nullo 20
aliis
modo
ipfi tribui
débet, fed
quibufvis corporibus, a quibus intervalla
ifta
Ut cùm videmus fpongiam, aquâ vel alio liquore turgentem,non putamus ipfam fecundùm fingulas fuas partes magis extenfam, quàm cùm comreplentur.
preffa eft 25
&
ficca
;
fed
tantummodo poros habere
magis patentes, ac ideô per majus fpatium
effe dif-
fufam. Et fané
non
video, quid moverit nonnullos, ut mal-
rarefa&ionem fieri per augmentationem quantitatis, quàm ipfam hoc fpongiae exemplo explicare. Nam etû, cùm aër aut aqua rarefiunt, non videamus ullos ipforum poros qui ampliores reddantur, lent dicere
3o
|
VII.
Eam non poffe ullo alio modo
intelligibili
explicari.
Principiorum Philosophas
44
nec ulluni novum corpus, quod ad
37-38.
illos
replendos
non efl tamen rationi tam confentaneum, aliquid non intelligibile effingere, ad eorum rarefadionem verbotenus explicandam, quàm ex hoc quôd accédât
:
raréfiant,
concludere in
ipfis efle
quae ampliora redduntur,
poros, five intervalla
& novum
aliquod corpus ac-
hoc novum corpus nullo fenfu percipiamus. Nullaenim ratio nos cogit ad credendum, corpora omnia quae exiftunt debere fenfus noftros afhxere. Ac rarefaétionem perfacilè hoc modo, non autem ullo alio, fieri poffe percipimus. Ac denique plané répugnât aliquid nova quantitate vel nova extenfione augeri, quin fimul etiam nova fubftantia extenfa, hoc efl, novum corpus ei accédât. Neque enim ullum additamentum extenfionis vel quantitatis, fine additamento fubftantiae quae fit quanta & cedere quod ipfa implet,
etfi
10
iS
extenfa, poteft intelligi, ut ex fequentibus clariùs patebit. VIIF.
Quantitalcni
rum
£ nume-
differrc
tanlùm
ratione à rc quanta
8 numeratâ.
Quippe quantitas à fubftantia extenfa in re non differt, fed tantùm ex parte noftri conceptûs, ut & numerus à re numeratâ. Ita fcilicet ut totam naturam fubftantiae corporeae, quae eft in fpatio decem pedum, poffimus confiderare, quamvis ad iftam menfuram decem pedum non attendamus quia plané eadem intel-
20
:
ligitur in quâlibet iftius fpatii parte ac in toto. Et vice
numerus denarius, ut etiam quantitas continua decem pedum, etfi ad iftam determinatam fubftantiam non attendamus quia plané idem eft conceptûs numeri denarii, five ad hanc menfuram decem pedum, five ad quidlibet aliud referatur; & quantitas continua decem pedum, etfi non poffit verfâ,
poteft
25
intelligi
:
|
3o
Pars Secunda.
38.
45
quanhac determinatâ. In re autem
intelligi fine aliquâ fubftantiâ extenfâ, titas, poteft
non
fieri
tamen
fine
poteft, ut vel
cujus
fit
minimum quid ex iftâ quantitate
aut extenfione tollatur, quin tantundem etiam de fubftantiâ detrahatur; nec vice verfâ, ut tantillum de fubftantiâ detrahatur,
quin tantundem de quantitate ac
extenfione tollatur.
quamvis forte nonnulli aliud dicant, non puto tamen ipfos aliud eâ de re percipere; fed cùm fubftanEt
10
tiam ab extenfione aut quantitate diftinguunt, vel nihil per
nomen
tùm
fubftantiae intelligunt, vel confufam tan-
fubftantiae
quam
incorporer ideam habent,
IX.
Subftantiam corpoream, cùm à quantitate fuâ dijlinguitur,
con/ufè concipi tan-
quam incorpoream.
falfô
tribuunt corporeae, hujufque fubftantiae corporeae ve-
ram ideam i5
quam tamen
extenfioni relinquunt,
dens vocant, atque
ita
plané aliud efferunt verbis,
quàm mente comprehendunt. Non etiam in re differunt fpatium,
five
locus inter-
tantùm in modo, quo à nobis concipi folent. Rêvera enim extenfio in longum, latum & profundum, quas fpatium nus,
20
&
acci-
fubftantiâ corporea in eo contenta, fed
conftituit,
eadem plané
eft
cum
illâ
quae conftituit
quôd ipfam in corpore ut fingularem confideremus, & putemus femper corpus. Sed in hoc differentia
eft,
mutari quoties mutatur corpus 25
3o
:
in fpatio verô unita-
tem tantùm genericam ipfi tribuamus, adeô ut, mutato corpore quod fpatium implet, non tamen extenfio fpatii mutari cenfeatur, fed remanere una & eadem, quamdiu manet ejufdem magnitudinis ac figurae, fervatque eundem fitum inter externa quaedam corpora, per quae illud fpatium determinamus. 16 comprehendunt]
comprehendant
(texte,
j"
édit.).
Quid fit fpatiu m, five locus intcrnus.
Principiorum Philosophle
46 XI.
Quomodo
in
re non dif-
férât à fubjlantiâ corporeâ.
38-3g.
quidem facile agnofcemus, eandem efle extenfionem, quae naturam corporis & naturam fpatii conftituit, nec magis hsec duo à fe mutuô differre, quàm Et
|
natura generis aut fpeciei
differt
à naturâ individui
:
fi
quamhabemus alicujus corporis, lapidis, rejiciamus ab illâ id omne
attendentes ad ideam
exempli caufâ,
quod ad corporis naturam non requiri cognofcimus nempe rejiciamus primo duritiem, quia fi lapis liqué:
fiât
aut in pulvifculos
illam amittet, neque
quàm
minutiflimos dividatur,
tamen ideô
definet efle corpus;
10
rejiciamus etiam colorem, quia vidimus fsepe lapides
adeô pellucidos, ut nullus in iis effet color; rejiciamus gravitatem, quia quamvis ignis fit leviflimus, non ideô minus putatur efle corpus; ac denique rejiciamus
&
calorem, aliafque omnes qualitates, quia vel non confiderantur in lapide, vel iis mutatis, non ideô
frigus
lapis corporis
naturam
i5
enim
amififle exiftimatur. Ita
advertemus, nihil plané in ejus ideâ remanere, praeterquàm quôd fit quid extenfum in longum, latum &
non fed ejus etiam quod vacuum
profundum quod idem continetur :
modo
corporibus pleni,
in ideâ fpatii,
20
appellatur. XII.
Quomodo ab eidem différât in modo, quo concipitur.
Eft
autem
differentia in
modo
concipiendi; nam,
fublato lapide ex fpatio vel loco in
etiam ejus extenfionem
efle
quo
putamus
eft,
fublatam, utpote
quam
ut
25
&
ab ipfo infeparabilem fpedamus. Sed intérim extenfionem loci, in quo erat lapis, remanere
fingularem
arbitramur,
eandemque
efle,
quamvis jam
locus
ille
lapidis à ligno, vel aquâ, vel aëre, vel alio quovis cor-
pore occupetur, vel etiam vacuus efle credatur quia ibi confideratur extenfio in génère, cenfeturque eadem :
3o
,
Pars Secunda.
3g-4o.
47
aliorumque corporum, quod detur, modo tantùm fit
effe lapidis, ligni, aquae, aëris,
vel etiam ipfius vacui,
fi
ejufdem magnitudinis ac
|
figurae,
fervetque
eundem
fitum inter corpora externa, quae fpatium illud deter5
minant.
Quippe nomina
quam diverfum
non
loci aut fpatii
fignificant quic-
à corpore quod dicitur effe in loco
fed tantùm ejus magnitudinem, figuram, alia 10
corpora defignant. Et quidem, ut
XIII.
Quidfit locus externus.
& fitum inter
ille fitus
deter-
minetur, refpicere debemus ad alia aliqua corpora,
fpedemus ac prout ad diverfa refpicimus, dicere poffumus eandem rem, eodem tempore, locum mutare ac non mutare. Ut, cùm navis in mari provehitur, qui fedet in puppi manet femper uno in quae ut immobilia
i5
loco,
dem
fi
;
eun-
ratio habeatur partium navis inter quas
& ille
idem afiiduè locum mutât, fi ratio littorum habeatur, quoniam afiiduè ab unis recedit & ad alia accedit. Ac praeterea, fi putemus terrain moveri, tantumque praecifè procedere ab Occiao
fitum fervat
;
dente verfus Orientem, quantum navis intérim ex
Oriente in Occidentem promovetur, dicemus rurfus illum qui fedet in puppi, locum
nempe
fuum non mutare
:
determinationem ab immotis quibufdam cœli pun&is defumemus. Sed fi tandem coquia
i5
loci
gitemus, nulla ejufmodi
pun&a
verè
immota
in uni-
verfo reperiri,ut probabile effe infrà oftendetur 3 inde ,
3o
concludemus nullum effe permanentem ullius rei locum, nifi quatenus à cogitatione noftrâ determinatur. Differunt autem nomina loci & fpatii, quia locus magis expreffè defignat fitum quàm magnitudinem a.
Voir
t.
IX de
cette édition, p. 70, note a, de la traduction française.
XIV. In quo différant locus
& fpatium.
Principiorum Philosophle
48
&
40-41.
magis ad has attendimus, cùm loquimur de fpatio. Dicimus enim fréquenter unam rem in locum alterius fuccedere, quamvis non fed fit accuratè ejufdem magnitudinis, nec figurai; tune negamus illam idem fpatium occupare ac femper, cùm ille fitus mutatur, dicimus locum mutari, quamvis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cùmque dicimus rem efle in hoc loco, nihil aliud intelligimus, quàm illam obtinere hune fitum inter alias res; & cùm addimus ipfam implere hoc fpatium vel hune locum, intelligimus praeterea ipfam efle hujus deteraut figuram,
è contra
;
|
10
minatae magnitudinis ac figurae. XV. Quomodo locus exlernus pro fuperficie corporis ambientis
reâè fumatur.
Atque
ita
fpatium quidem femper fumimus pro ex-
tenfione in longum, latum
&profundum. Locum au-
tem aliquando confideramus ut internum,
&
aliquando ut
ipfi
rei,
quae in loco
eft,
i5
externum. Et quidem
internus idem plané eft quod fpatium
;
externus autem
fumi poteft pro fuperficie quae proximè ambit locatum.
Notandumque
eft,
per fuperficiem non hîc
intelligi
ullam corporis ambientis partem, fed folum termi-
num, qui médius eft inter ipfum corpus ambiens & id quod ambitur, quique nihil aliud eft quàm modus vel certè intelligi fuperficiem in communi, quae non fit pars unius corporis magis quàm alterius, fed eadem femper efle cenfeatur, cùm retinet eandem magnitudinem & figuram. Etfi enim omne corpus ambiens cum fuâ fuperficie mutetur, non ideô res quam ambit locum mutare exiftimatur, fi eundem intérim fitum fervet inter illa externa, quae tanquam immobilia fpedantur. Ut fi navim in unam partem à fluminis lapfu, & in contrariam à vento tam aequaliter impelli fuppona-
10
:
25
3o
Pars Secunda.
41-4*-
49
mus, ut fitum fuum inter ripas non mutet, facile aliquis credet ipfam manere in eodem loco, quamvis omnis fuperficies ambiens mutetur. Vacuum autem philofophico more fumptum, hoc in quo nulla plané fit fubftantia, dari non eft, manifejftum
poffe
eft,
non
fpatii,
ut detur
vacuum, fivc
in
quo
nulla plané fit res.
ab extenfione corporis. Nam cùm ex hoc folo quôd corpus fit extenfum in longum latum & profundum redè concludamus illud effe fubftantiam, quia omnino répugnât ut nihili idem etiam de fpatio quod vafit aliqua extenfio cuum fupponitur, eft concludendum quôd nempe,
vel loci interni,
différât
,
,
10
ex eo quôd extenfio
XVI.
Repugnare
,
,
:
cùm
in eo
fit
extenfio, neceffariô
etiam in ipfo
fit
fubftantia.
quidem exvulgi ufu, per nomen vacui non folemus fignificare locum vel fpatium in quo nulla plané fit res, fed tantummodo locum in quo nulla fit ex iis Et
rébus, quas in eo elfe debere cogitamus. Sic, quia urna
fada 20
eft
ad aquas continendas, vacua dicitur,
aëre tantùm
eft
aquis abundet,
fi
cùm
plena. Sic nihil eft in pifcinâ, licèt in eâ defint pifces. Sic inane eft navi-
gium, quod comparatum erat ad vehendas merces, fi folis arenis, quibus frangat impetus vend, fit onuftum. Sic denique inane eft fpatium, in 25
quo
nihil eft fenfi-
quamvis materiâ creatâ & per fe fubfiftente plénum fit quia non folemus confiderare, nifi eas res quae à fenfibus attinguntur. Atqui fi poftea, non attenden-
bile,
:
nomina vacui & nihili fit intelligendum, in fpatio quod vacuum effe diximus, non modo nihil fenfibile, fed omnino nullam rem contineri exiftimemus in eundem errorem incid^mus, ac fi ex eo quôd tes quid per
3o
:
Œuvres.
III.
7
XVII.
Vacuum
e v
vulgi ufu
non cxcludere omne corpus.
Principiorum Philosophie
$0
ufitatum
XVIII.
Quomodo emendandum fit prcejudicium de vacuo abfolutè fumpto.
fit
41-43.
quâ nihil eft nifi aër, ideô judicaremus aërem in eâ contentum
dicere urnam, in
vacuam effe, non effe rem fubfiftentem. Lapfique fumus ferè omnes à prima aetate in hune errorem, propterea quod, non advertentes ullam effe inter vas
&
corpus in eo contentum necelTariam con-
junétionem, non putavimus quicquam obftare, quo-
minus faltem Deus efficiat, ut corpus, quod vas aliquod replet, inde auferatur, & nullum aliud in ejus locum fuccedat. Jam autem, ut errorem illum emendemus, confiderare oportet nullam quidem effe connexionem inter vas & hoc vel illud corpus particulare |
quod
10
maximam, ac omnino figuram concavam & extenfio-
in eo continetur, fed effe
neceffariam, inter vafis
nem
fumptam, quae in eâ cavitate débet contineri. Adeô ut non magis repugnet nos concipere in génère
montem
fine valle,
quàm
i5
intelligere iftam cavitatem
abfque extenfione in eâ contenta, vel hanc extenfio-
nem abfque fubftantiâ quae fit extenfa quia, ut faepe didum eft, nihili nulla poteft effe extenfio. Ac proinde, Deus auferat omne corpus fi quaeratur quid fiet, :
20
fi
quod
&
nullum aliud in ablati locum venire permittat refpondendum eft, vafis latera fibi invicem hoc ipfo fore contigua. Cùm enim inter duo corpora nihil interjacet, neceffe eft ut fe in aliquo vafe continetur, :
mutuô tangant ac ;
ut inter ipfa nihil
:
fit
manifeftè répugnât ut diftent, five
diftantia,
& tamen
quia omnis diftantia
eft
ut
modus
ifta diftantia fit
extenfionis,
ideô fine fubftantiâ extenfâ effe non poteft XIX.
Ex
Poftquam
fie
Voir
t.
&
3 .
advertimus fubftantiae corporese na-
his ea confirmari, a.
IV, p. 329,
1.
25
6.
3o
.
Pars Secunda.
43-44-
turam
tantùm
in eo
5
quod
confiftere,
1
res extenfa;
fit
quœ de rarefaâione diâafunt.
ejufque extenfionem non effe diverfam ab eâ, quae fpa-
fieri
cognofcimus non poffe, ut aliqua ejus pars plus fpatii occupet
unâ
vice
tio
quantumvis inani
quàm
aliâ,
tribui folet
:
facile
ficque aliter raréfiât,
paullô antè explicato
3 ;
vel ut plus
fubftantiae corporeae, in vafe,
quàm modo
materiae, five
fit
cùm plumbo,
vel auro,
quantumvis gravi ac duro corpore plénum eft, quàm cùm aërem tantùm continet, vacuumque exiftimatur quia partium materiae quantitas non pendet
vel alio
IO
:
|
ab earum gravitate aut duritie, fed à folâ extenfione, quae femper in
eodem
Cognofcimus etiam five materiae i5
Cùm enim,
vafe eft aequalis. fieri
non
partes ex naturâ fuâ indivifibiles, exiftant.
fi
quae
fint,
neceffariô debeant effe extenfae,
quantumvis parvse fingantur, poffumus adhuc unamquamque ex ipfis in duas aut plures minores cogitatione dividere, ac proinde agnofcere effe divifibiles.
enim poffumus cogitatione dividere, quin hoc ipfo cognofcamus effe divifibile atque ideô, fi judicaremus id ipfum effe indivifibile, judicium noftrum Nihil
20
;
à cognitione diffentiret.
Quin etiam
fi
fingamus,
Deum
efficere voluiffe, ut aliqua materiae particula in alias
minores dividi non 25
vifibilis erit
poffit,
non tamen
illa
dicenda. Ut etenim effecerit
non
creaturis dividi poffe,
certè
fibi ipfi
propriè indi-
eam
à nullis
ejufdem
divi-
dende facultatem potuit adimere quia fieri plané non poteft, ut propriam fuam potentiam imminuat, quemadmodum fuprà notatum eft b Atque ideô, abfo:
.
a.
Art. vi ci-avant, p. 4?.
b.
Pars
I,
art. lx, p. 29,
1.
1
i-t3.
XX.
pofTe ut aliquse atomi,
Ex
his etiam
Jlrari, nullas
dari poffe.
démon atomoi
5
PrINCIPIORUM PhILOSOPHLE
2
loquendo,
lutè
naturâ fuâ XXI. Item
mundum
illa divifibilis
44-45.
remanebit, quoniam ex
eft talis.
Cognofcimus
praeterea
hune mundum,
five fubftan-
ejfe in-
tiae
demnité extenfum.
corporese univerfitatem, nullos extenfionis fuae
nes habere a Ubicunque enim fines illos .
efle
fi-
fingamus,
femper ultra ipfos aliqua fpatia indefinitè extenfa non modo imaginamur, fed etiam verè imaginabilia, hoc ac proinde, etiam fubftaneft, realia efle percipimus tiam corpoream indefinitè extenfam in iis contineri. Quia, ut jam fufè oftenfum eft, idea ejus extenfionis, quam in fpatio qualicunque concipimus, eadem plane ;
cum
eft XXII. ejfe
materiam cœli
ideâ fubftantiœ corporese.
non aliam efle materiam cœli quàm terras atque omnino, fi mundi eflent infiniti, non pofle non illos omnes ex unâ & eâdem materiâ conftare nec proinde plures, fed unum |Hincque etiam
Item unam & eandem S-
terrœ ;} ac plures mundos ejje non pojfe.
10
colligi facile poteft, ;
i5
;
tantùm,
efle pofle
b :
quia perfpicuè intelligimus illam
materiam, cujus natura in eo folo
confiftit
quôd
fit
omnia omnino fpatia imaginabilia, in quibus alii ifti mundi efle deberent, jam occupare nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus. Materia itaque in toto univerfo una & eadem exiftit, utpote quas omnis per hoc unum tantùm agnofeitur, quôd fit extenfa. Omnefque proprietates, quas in eâ clarè percipimus, ad hoc unum reducuntur, quôd fit partibilis, & mobilis fecundùm partes, & proinde
fubftantia extenfa,
:
XXIII.
Omnem
materice variationem, five om-
nem
ejus
formarum
diverfitatem pendere
à motu.
capax illarum
omnium
afleétionum, quas ex ejus par-
tium motu fequi poffe percipimus. Partitio enim, quae fit
a. b.
folâ cogitatione, nihil mutât; fed Voir t. V, Ibidem.
p. 69.
omnis materice
20
i5
Pars Secunda.
45-46.
53
omnium ejus formarum diverfitas, penmotu. Quod paffim etiam à Philofophis videtur
variatio, five
det à
animadverfum, quia dixerunt naturam effe principium motûs & quietis. Tune enim per naturam intelfuiffe
lexerunt
id,
per quod res
omnes
corporeae taies eva-
dunt, quales ipfas effe experimur.
Motus autem
(feilicet localis,
alius fub cogitationem
meam
neque enim ullus
cadit a
;
nec ideô etiam
XXIV. Quid fit motus juxta vulgarem fenjum.
ullum alium in rerum naturâ fingendum puto), motus, 10
inquam, ut vulgô fumitur,
nihil aliud eft
quàm
aclio,
quâ corpus aliquod ex uno loco in alium migrât. Et ideirco,
quemadmodum fuprà monuimus b eandem rem eodem tempore
dici pofle
eadem etiam
i5
locum mutare
& non
mutare,
ita
&
non moveri. Ut qui portu, putat quidem fe fedet in navi, dum ea folvit è moveri, fi refpiciat ad littora eaque ut immota confideret; non autem, fi ad ipfamnavim, intercujus partes eundem femper fitum fervat. Quin etiam, quatenus vulgô putamus in omni motu eiïe adionem, in quiète verô ceflationem adionis, magis propriè tune dicitur dici poteft
moveri |
20
quiefeere
quàm
moveri, quia nullam in
fe
adionem
fentit.
Sed
fi
non tam ex
vulgi ufu,
confideremus quid per 25
qua
ei
motum
quàm
debeat
ex
rei veritate,
intelligi, ut ali-
determinata natura tribuatur dicere poflumus :
effe tranjlationem unius partis materiœ, five unius cor-
eorum corporum, quœ illud immédiate tanquam quiefeentia fpeéîantur, in viciniam
poris, ex viciniâ
contingunt
&
unum
aliorum. Ubi per a.
Cf. ci-avant, p. 33,
b. Ci-avant, p. 47,
1.
1.
corpus, five
28-3o, et p. 32,
9-10.
1.
7.
XXV. Quid fit motus propriè
unam partem ma-
umptus.
Principiorum Philosophle
54
omne quod
teriœ, intelligo id
46.-47-
fîmul transfertur;
etfi
rurfus hoc ipfum conftare poffit ex multis partibus,
quœ
habeant motus. Et dico
alios in fe
effe îranjlatio-
aétionem quae transfert, ut oflendam 3 non in movente, quia illum femper effe in mobili nem,
non vim
hsec
duo non
vel
,
fatis
duntaxat ejus
tem,
accuratè folent diftingui
modum, non rem aliquam
ficut figura eft
modus
rei figuratae,
;
ac effe
fubûften-
ac quies rei
quiefcentis. XXVI.
Non
plus aâionis re-
quiri ad
motum quàm
ad quietem.
Quippe notandum eft, magno nos, in hoc, praejudicio laborare, quôd plus adionis ad motum requiri arbitremur, quàm ad quietem. Hocque ideô nobis ab ineunte œtate perfuafimus, quôd corpus noflrum foleat moveri à noftrâ voluntate, cujus intimé confcii fumus, & quiefcere ex hoc folo quôd terrse adlr reat per gravitatem, cujus vim non fentimus. Et quidem quia ifta gravitas, aliœque plures caufae, à nobis verfse,
mus
motibus quos
refiftunt,
in
|
membris
noftris ciere volu-
putamus
opus effe ad motum ciendum, quàm ad illum fiftendum fumentes fcilicet adionem pro conatu illo, quo utimur ad membra noftra & illorum ope alia corpora permovenda. Quod five
majore
i5
non animad-
efficiuntque ut fatigemur,
majore atlione
10
vi
20
:
tamen pnejudicium facile exuemus, fi confideremus, non modo conatu nobis opus effe ad movenda corpora externa, fed fœpe etiam ad eorum motus fiftendos, cùm à gravitate aliâve caufâ non fifhintur. Ut, exempli gratiâ, non majori utimur aétione ad navigium in aquâ ftagnante quiefcens impellendum,
movetur, fubitô retinendum a.
Voir
t.
V, p. 384.
— Ibid.,
p.
38o,
:
1.
25
quàm ad idem, cùm
vel certè
non multô ma-
36, et p. 403,
1.
25 et 26.
3o
Pars Secunda.
47-48-
jori
demenda
hinc enim
;
&
gravitas,
efl
55
aquae ab eo fublevatse
ejufdem lentor a à quibus paulatim
fifti
,
poflet.
Cùm 5
autem hîc non agatur de
telligitur efle in
illâ
movente, vel in eo qui
Motum €
motum
fiftit,
fed de folâ tranflatione, ac tranflationis abfentiâ five
quiète
dos corporis moti.
eft
motum efle fe habere, cùm transfertur, & alio, cùm non transferts five cùm quiefcit adeô ut motus & quies nihil aliud in eo fint, quàm duo diverfi modi. :
Addidi praeterea, tranilationem
porum contiguorum in ex uno loco in alium i5
quietem effe tantùm diverfos mo-
hanc tranflationem extra cornon pofle, atque hoc corpus alio modo
manifeftum
:
pus 10
XXVII.
a&ione, quae in-
acceptio varia
cùm
per
ex viciniâ cor-
viciniam aliorum, :
non autem b
quia, ut fuprà explicui
intelligimus
eam
loci
,
ac pendet à noftrâ cogitatione
eft,
motum
fieri
:
XXVIII.
Motum
propriè Jum-
tum non
referri, nifi
ad corpora contigua ejus quoi movetur.
fed
tranflationem quae
ex viciniâ corporum contiguorum, quoniam una tantùm corpora eodem temporis momento ejufdem fit
mobilis contigua'ef|fe poffunt, non poffumus 20
plures motus
bili
eodem tempore
ifti
mo-
unum
tribuere, fed
tantùm.
Addidi denique, tranflationem illam fieri ex viciniâ, non quorumlibet corporum contiguorum, fed eorum duntaxat, quœ tanquam quiefcentia fpeélantur. a5
Ipfa
enim
tranflatio eft reciproca,
nec poteft
inteliigi
C quin corpus AB transferri ex viciniâ corporis CD fimul etiam intelligatur corpus CD transferri ex viciniâ corporis AB ac plané eadem vis & aftio requi,
:
a.
Voir
b. Art.
c.
Voir
t. V, p. i68et384x à art. xvi ci-avant, p. 45-48.
t.
V, p.
3 12,
1.
i5, et p. 345,
I.
22.
XXIX. Nec re/erri nifi ad ea corpora contigua, qux tanquam quiefcentia fpeâantur.
Principiorum Philosophle
$6
48-49-
unâ parte atque ex altéra. Quapropter fi omnino propriam, & non ad aliud relatam, naturam motui tribuere vellemus, cùm duo corpora contigua unum in unam, aliud in aliam partem transferuntur, ficque à fe mutuô feparantur, tantundem motûs in uno quàm in altero effe,diceremus. Sed hoc à communi loquendi ufu nimium abhorreret cùm enim affueti fimus ftare in terra, eamque ut quiefcentem confiderare, quamvis aliquas ejus partes, aliis minoribus corporibus contiguas, ab eorum viciniâ tranfferri videamus, non tamen ipfam ideô moveri puritur ex
:
10
tamus. XXX. Cur ex duobus corporibus contiguis quœ feparantur ab invicem, unum potiùs quant aliud moveri dicatur.
Hujufque
quôd motus
intel-
quod movetur, nec
pofîit
rei praecipua ratio eft,
ligatur effe totius corporis
ob tranflationem quarundam ejus partium ex viciniâ minorum corporum quibus contiguae funt quoniam fsepe plures ejufmodi ita intelligi effe totius terrse,
i5
:
tranflationes, fibi
mutuô
contrarias, in ipfâ licet ad-
Ut
vertere. terra,
&
fi
corpus E F
GH
fupra ipfam eodem tem-
verfus F,
AB transferatur ab E ac CD ab H verfus G,
quamvis
hoc ipfo partes
pore corpus
corpori
AB
tranflationem,
a&io
quàm
in iis
contiguae à
ligimus terram moveri à
dente verfus Orientem ejus partes corpori
effe
in corpore
,
CD
B
20
|
transferantur, alterius naturae
fit
B
terrse
verfus
neque minor
A
vel
25
debeat, ad illam
AB
:
non ideô
intel-
verfus A, five ab Occi-
quia pari ratione ob id quôd contiguae transferantur à
verfus D, intelligendum effet
eam etiam
C
in aliam par-
3o
Pars Secunda.
49-5o.
57
tem moveri, nempe ab Oriente in Occidentem quae duo inter fe pugnant. Ita ergo, ne nimium à communi ufu loquendi recedamus, non hîc dicemus terram mo;
veri, fed fola
AB & CD
corpora
Sed intérim recordabimur,
id
ita
de reliquis.
omne quod
reale eft ac
;
atque
politivum in corporibus quse moventur, propter quod
moveri dicuntur, reperiri etiam in aliis ipforum con3 tiguis, quae tamen ut quiefcentia tantùm fpedantur Etfi autem unumquodque corpus habeat tantùm .
10
unum motum corporibus
fibi
i5
20
tamen etiam
participare
intelligitur,
innumeris,
proprium, quoniam ab unis tantùm contiguis & quiefcentibus recedere
fibi
fi
nempe
fit
XXXI. Quomodo in eodem corpore innumeri diverfi motus effe pojfint.
poteft ex aliis
pars aliorum corporum alios
motus habentium. Ut, fi quis ambulans in navi horologium in perâ geftet, ejus horologii rotulae unico tantùm motu fibi proprio movebuntur, fed participabunt etiam ex alio, quatenus, adjundae homini ambulanti, unam cum illo materiae partem component, & ex alio quatenus erunt adjundae navigio in mari fluduanti, & ex alio quatenus adjundae ipfi mari, & denique alio quatenus adjundae
Omnefque
ipfi terrse,
fi
quidem tota terra mo-
motus rêvera erunt in rotulis iftis; fed quia non facile tam multi fimul intelligi, nec etiam omnes agnofci poiïunt, fufficiet unicum illum,
veatur.
hi
|
25
qui proprius
Ac qui
ei
eft
cujufque corporis, in ipfo confiderare.
unicus cujufque corporis motus,
praeterea
ille
proprius
eft, inftar
plurium poteft confiderari
cùm in rôtis curruum duos diverfos diftinguimus, unum fcilicet circularem circa ipfarum axem, & alium redum fecundùm longitudinem viae per quam ferunut,
îo
:
a.
Voir
t.
V, p. 70, p. 385,
Œuvres.
III.
et p.
403,
1.
25.
8
XXXII. Quomodo etiam motus proprièfumptus, qui in quoque corpore unicus eft, pro pluribus fumi pojjit.
.
Principiorum Philosophie
$8 tur.
Sed quôd ideo
taies
motus non
fint
5o-5i.
rêvera diftin-
quôd unumquodque pundum corporis quod movetur, unam tantùm aliquam lineam defcribat. Nec refert, quôd ifta linea fa?pe fit valde di, patet ex eo,
contorta a videatur
,
:
&
ideo à pluribus diverfis motibus genita
quia poflumus imaginari,
eodem modo
quamcunque lineam, etiam redam,
omnium verfis
fimplioiffima
motibus ortam
effe.
ex inânitis
Ut
fi
linea
di-
AB
CD, & eodem tempore
feratur verfus
pundum A AD, quam
eft,
quse
feratur verfus B, linea
10
reda
hoc pundum A defcribet, non minus pendebit à duobus motibus redis, ab A in
B & ab AB in CD, quàm linea curva, quae à quovis rotœ pundo defcribitur, pendet à motu redo & circulari. Ac proinde, quamvis faepe utile fit unum motum in plures partes hoc pado diftinguere, ad faciliorem tamen loquendo, unus tantùm in unoquoque corpore eft numerandus. Ex hoc autem quôd fuprà fuerit animadverfum b loca omnia corporibus plena effe, femperque eafdem
i5
ejus perceptionem, abfolutè XXXIII. in omni motu
Quomodo
integer circulus cor-
porumjimul moveatur.
20
,
materiae partes œqualibus
locis
nullum corpus moveri poffe
nifi
licet
coœquari, fequitur
per circulum,
ut aliud aliquod| corpus ex loco
quem
ita fci-
ingreditur
hocque rurfus aliud, & aliud, ufque ad ultimum, quod in locum à primo derelidum, eodem temporis momento quo derelidus eft, ingrediatur. Hocque facile intelligimus in circulo perfedo, quia videmus nullum vacuum, nullamque rarefadionem aut conexpellat,
a.
Voir
t.
V, p. 168.
b. Art. xviii et xix, p.
5o
et 5
1
25
Pars Secunda.
5i-52.
59
denfationem requin, ut pars circuli Amoveaturverfus B, modo eodem tempore pars B moveatur verfus C,
Cverfus D, ac D verfus A. Sed idem intelligi etiam poteft in circulo non perfedo, & quantumlibet irregulari, vertatur,
modo
omnes
quo pacto
locorum insequalitates
motuum
quali 10
fint
ad-
inse-
celeritate pof-
compenfari. Sic tota ma-
EFGH
contenta in fpatio
teria
circulariter moveri
poteft abfque ullâ condenfatione vel vacuo,
tempore ejus pars quse
eft ver-
fus E, tranfire verfus G, ac i5
za.
quse eft verfus G, tranfire verfus E
:
modo tantùm,
fpatium in
G
ut
fupponitur eue
quadruplo latius quàm in ac duplô 20
& eodem
quàm
in F
&
H,
E, ita
etiam quadruplo celeriùs mo-
G, ac duplo celeriùs quàm in F vel H atque ita reli|quis omnibus in locis motûs celeritas anguftiam loci compenfet. Hoc enim pacio, in quovis determinato tempore, tantundem materiae veatur in E
quàm
in
;
25
per
unam
iftius circuli
partem,
quàm
per alteram
tranfibit.
Fatendum tamen eft in motu ifto aliquid reperiri, quod mens quidem noftra percipit effe verum, fed tamen, quo pado fiât, non comprehendit nempe diviiîonem quarundam particularum materiae in infinitum,
xxxiv. Hinc fequi divifionem materiœ
:
3o
tas,
atque
in tôt partes, ut
nullam cogi-
indefini-
quamvis eœ nobis
fini incomprehenjibi' les.
fïve indefinitam,
in particu-
las rêvera
6o
Principiorum Philosophie
5a-53.
tam exiguam, quin intelligamus ipfam in alias adhuc minores reipfa efle divifam. Fieri enim non poteft, ut materia quae jam implet fpatium G, fucceffivè impleat omnia fpatia tatione determinare poffimus
innumeris gradibus minora, quae funt inter
G & E, nifi
aliqua ejus pars ad innumerabiles illorum fpatiorum
menfuras figuram fuam accommodet
:
quod ut
fiât,
omnes imaginabiles ejus particulas, quae funt rêvera innumerae, à fe mutuô aliquantulum reneceffe eft
moveri, fio eft
XXXV. Quomodo fiât ifia divifio, & qubd non fit dubitandum quin fiât, etfi non comprehendatur.
&
talis
quantulacunque remotio vera
divi-
.
Notandum autem me hîc non
loqui de totâ materiâ,
Quamvis enim fup-
fed tantùm de aliquâ ejus parte. i
ponamus duas aut
rr
•
G r*
'
très ejus partes elle in
tantae
itemque etiam plu-
latitudinis quantae eft fpatium E,
res alias minores, quae
maneant
nus
moveri circulariter verfus
intelligi poteft eas
modo quaedam
aliae ipfis
dolijbet infledant,
figuras fuas
iftis
10
a
admiftae
indivifae
fint,
:
non
ita
nihilomi-
quae fe
& figuras fuas fie mutent,
iS
E,
quomo-
ut junétae
mutantibus, fed folam cele-
20
accommodantibus, omnes angulos quos iftae aliae non occupabunt, accuratè compleant. Et quamvis, quomodo fiât ritatem motûs ad rationem loci occupandi
indefinita ifta divifio, cogitatione
comprehendere ne-
queamus, non ideô tamen debemus dubitare quin fiât
:
quia clarè percipimus illam neceffariô fequi ex
naturâ materiae nobis evidentifîimè cognitâ, percipi-
mufque etiam eam
elfe
de génère eorum quae à mente
noftrâ, utpote finitâ, capi a.
Voir
t.
V, p. 70, p. 242,
b. Ibid.> p. 242,
1.
21.
1.
non pofTunt b
21, et p. 274,
1.
4.
.
25
Pars Secunda.
53-54.
61
Motûs naturâ fie animadverfâ, confiderare oportet primo feilicet uniejus caufam, eamque duplicem :
verfalem
&
primariam, quse
nium motuum qui funt cularem, à quâ
fit
in
eft
caufa generalis
mundo
;
om-
ac deinde parti-
ut fingulae materiae partes motus,
quos priùs non habuerunt, acquirant. Et generalem quod attinet, manifeflum mihi videtur illam non aliam efle,
10
quàm Deum ipfum,
qui materiam fimul
cum
motu & quiète in principio creavit, jamque, per folum fuum concurfum ordinarium, tantundem motûs & quietis in eâ totâ quantum tune pofuit confervat. Nam quamvis ille motus nihil aliud fit in materiâ motâ quàm ejus modus certam tamen & determinatam habet quantitatem, quam facile intelligimus eandem :
i5
femper
in totâ
rerum univerfitate
efle pofle,
quamvis
in fingulis ejus partibus mutetur. Ita feilicet ut pute-
20
mus, cùm una pars materise duplô celeriùs movetur quàm altéra, & hsec altéra duplô major eft quàm prior, tantundem motûs efle in minore quàm in majore; ac quantô motus unius partis lentior fit, tantô motum alicujus alterius ipfi sequalis
fieri
celeriorem. Intelli-
gimus etiam perfeétionem efle in Deo, non folûm quôd in fe ipfo fit immutabilis, fed etiam quod modo quàm maxime conftanti & immutabili operetur adeô |
:
25
ut, iis
mutationibus exceptis, quas evidens experientia
quafque fine ullâ percipimus aut credimus,
vel divina revelatio certas reddit, in creatore
mutatione
fieri
nullas alias in ejus operibus fupponere debeamus, ne
qua inde inconftantia 3o
quàm maxime
in ipfo arguatur.
rationi efle
29 qua] quae (i"édit.).
Unde
fequitur
confentaneum, ut putemus
xxxvi.
Deum
effe
primariam
motûs caufam
:
&
eandem femper motûs
quantitatem
in
univerfo confervare.
Principiorum Philosophie
62
54-55.
ex hoc folo, quod Deus diverfimodè moverit partes
jamque totam iflam materiam confervet eodem plané modo eâdemque ratione quà priùs creavit, eum etiam tantundem motus in ipfà femper confervare a Atque ex hac eâdem immutabilitate Dei, regulae quaedam five leges naturse cognofci poflunt, quse funt materice,
cùm primùm
illas
creavit,
.
XXXVII. Prima lex naturœ quoi unaquwque
:
res,
quantum in Je eji, femper in eodem fiatu perfeveret ; ficque quodfemel movetur, femper moveri perçât.
caufse fecundariœ ac particulares diverforum
quos
in fingulis corporibus advertimus.
motuum,
Harum prima
unamquamque rem, quatenus eft fimplex & indivifa, manere, quantum in fe eft, in eodem femper ftatu, nec unquam mutari niû à caufis externis. Ita, li pars eft,
aliqua materiae
fit
10
quadrata, facile nobis perfuademus
manfuram effe quadratam, nifi quid aliunde adveniat quod ejus figuram mutet. Si quiefcat, non credimus illam unquam incepturam moveri, nifi ab aliquâ caufà ad id impellatur. Nec ulla major ratio eft, û moveatur, cur putemus ipfam unquam fuâ fponte, & à nullo alio impeditam, motum illuir. fuum efte intermiffuram. Atque ideô concludendum eft, id quod movetur, quantum in fe eft, femper moveri. Sed
illam perpétué
quia hîc verfamur circa terram, cujus conftitutio eft,
tur,
20
talis
motus omnes qui propè illam fiunt, |brevi fiftan& fsepe ob caufas quœ fenfus noftros latent ideô
ut
:
ab ineunte
setate
fœpe judicavimus eos motus, qui
fie
à caufis nobis ignotis fiftebantur, fuâ fponte deûnere.
Jamque proclives fumus ad illud de omnibus exiftimandum, quod videmur in multis effe expeiti nempe :
6 immutabilitate] immobilitatte a.
i5
Voir
t.
V, p. 385.
(sic,
1"
édit.).
25
Pars Secunda.
55-56.
illos
ex naturâ fuâ ceflare,
Ouod profe&ô tur
:
5
tendere ad quietem.
quàm-maximè adverfacontraria, nihilque ad fuum
legibus naturae
quies enim motui
contrarium,
five
6;
eft
ad deftruclionem
five
fui ipfius,
ex pro-
pria naturâ ferri poteft. Et verô quotidiana experientia, in
iis
quse projiciun-
regulam noftram omnino confirmât. Neque enim alia ratio eft, cur proje&a perfeverent aliquandiu in motu, poftquam à manu jaciente feparata funt, quàm quia femel mota pergunt moveri, donec ab obviis corporibus retardentur. Et manifeftum eft, ipfa folere ab
XXXVIII.
De motu projeâorum.
tur,
io
aëre, aliifve quibuflibet fluidis corporibus in quibus
moventur, paulatim retardari, atque ideô motum ipforum diu durare non pofle. Aërem enim motibus alioi5
rum corporum periri,
fi
refiflere, ipfo
fenfu tactûs pofiumus ex-
ipfum percutiamus; idemque volatus
flabello
avium confirmât.
non motibus proje&orum
Et nullus alius eft liquor, qui
manifeftiùs adhuc,
quàm
aër,
refiftat. 20
unamquamque partem matefpedatam, non tendere unquam ut fecun-
Altéra lex naturse riae,
feorfim
eft
:
dùm ullas lineas obliquas modo fecundùm redas; defleclere propter a
pergat moveri, fed tantumetfi
multae fsepe
cogantur
occurfum aliarum, atque, ut paulè
motu
quodammodo
2 5
antè diétum
3o
omni materiâ fimul motâ. Caufa hujus regulse eadem eft quse prae|cedentis, nempe immutabilitas & fimplicitas operationis, per quam Deus motum in materiâ confervat. Neque enim illum confervat, nifi prsecifè qualis eft eo ipfo temporis momento quo
eft
circulus, ex
a.
Art. xxxih, p. 58.
,
in quolibet
fiât
XXXIX. Altéra lex naturae: qubd omnis motus ex Je ipfo
fit
reâus;
S
ideà quce circulariter
moventur, tendere femperut recédant à centro circuit defcribunt.
quem
Principiorum Philosophie.
64
56-5 7
.
confervat, nullâ habita rationeejus qui forte fuitpaulô antè.
Ac quamvis
feftum tamen
eft
nullus motus
omne
id
fiât in inftanti,
quod movetur,
inftantibus quse poffunt defignari
dum
mani-
in fingulis
movetur, de-
terminatum effe ad motum fuum continuandum verfus aliquam partem, fecundùm lineam redam, non autem unquam fecundùm ullam lineam curvam. Ut, exempli caufâ, lapis A, in fundâ EA per circulum
ABF
rota-
tus, eo inftanti,
pundo
eft in
10
quo
A, de-
terminatus quidem eft
motum verfus aliquam partem, nempe ad
fecundùm lineam
dam
re-
C, ita ut linea reda
verfus
fcilicet
AC
fit
tangens cir-
Non autem fingi determinatum eue ad ullum motum culi.
poteft
illum
.5
20
enim priùs venerit ex L ad A per lineam curvam, nihil tamen iftius curvitatis intelligi poteft in eo remanere, dum eft in pundo A. Hocque
curvum
:
etfi
etiam experientiâ confirmatur, quia
fi
|
tune è fundâ
25
non perget moveri verfus B, fed verfus C. Ex quo fequitur, omne corpus quod circulariter egrediatur,
movetur, perpetuô tendere ut recédât à centro circuli
quem
in lapide,
deferibit.
dum
confideratione
Ut
ipfo
manûs
fenfu experimur
illum fundâ circumagimus. Et quia
iftâ in
fequentibus faepe utemur,
dili-
3o
Pars Secunda.
5 7 -58.
genter
erit
65
advertenda, fufiufque infrà exponetur
Tertia lex naturae haec
eft
:
3 .
ubi corpus quod move-
XL.
minorem habeat vim ad pergendura fecundùm lineam re&am, quàm hoc alterum ad
Tertia lex : quod unum corpus, alteri fortiori occurrendo, nihil amittat de fuo motu;
&
occurrendo verô minus forti, tantum
tur alteri occurrit,
fi
refiflendum, tune defleétitur in aliam partem,
ei
motum fuum
retinendo folam motûs determinationem
amittat,
quantum
in
illud transfert.
majorem, tune alterum corpus fecum movet, ac quantum ei dat de fuo motu, tantundem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora projeta, cùm in aliud durum corpus impingunt, non ideô à motu ceflare, fed verfus contrariam partem refledi amittit; fiverô habeat
10
;
i5
cùm occurrunt corpori molli, motum omnem fuum tranfmittunt,
contra verô,
quia facile
in illud
ideô ftatim
ad quietem reduci. Atque omnes caufae particulares mutationum, quse corporibus accidunt, in hac tertia lege continentur, faltem eae quae ipfse corporeae funt
;
an enim, & qualem, mentes humanae vel Angelicse vim habeant corpora movendi, non jam inquirimus, fed ad traétationem de homine refervamus b .
20
Demonftratur autem prior pars hujus
ex eo
legis,
fpedatum & ipfius determinationem verfus certam partem, quâ fit ut ifla determinatio pofîit mutari, motu integro rémaquod
differentia
inter
motum
didum
in fe
unaquaeque res, non compofita, fed fimplex, qualis eft motus, femper nente.
25
Cùm
fit
enim, ut antè
eft,
quamdiu à nullâ caufâ externâ deftruitur & in occurfu duri corporis, appareat quidem caufa quse impediat, ne motus alterius corporis, cui occurnon rit, maneat determinatus verfus eandem partem elfe perfeve|ret, ;
;
a.
Ci-après, partie III,
b. Cf. art.
11
art. lvii et lviii.
ci-avant, p. 41, note c.
Œuvres.
III.
9
XLI. Probatio prior is partis hujus regutœ.
66
Principiorum Philosophie
58-5 9
.
autem ulla, quœ motum ipfum tollat vel minuat, quia motus motui non eft contrarius hinc fequitur illum idcirco minui non debere. :
XLII. Probatio po/lerioris partis.
Demonftratur etiam pars altéra ex immutabilitate operationis Dei, mundum eàdem aétione, quâ olim creavit, continué
corporibus
fint
jam confervantis.
plena,
&
Cùm
5
enim omnia
nihilominus uniufcujufque
corporis motus tendat in lineam redam, perfpicuum eft
Deum
ab
initio,
mundum creando, non modo diver-
fas ejus partes diverfimodè moviiïe, fed fimul etiam
10
motufque fuos in adeô ut jam, ipfum confervando
effechTe, ut unae alias impellerent illas
transferrent
:
eâdem adione, ac cum iifdem legibus cum quibus creavit, motum, non iifdem materiae partibus femper infixum, fed ex unis in alias prout fibi mutuô occur-
i5
runt tranfeuntem, confervet. Sicque haec ipfa crea-
XLIII.
In quo conjijlat vis cujufque corporis ad
agendum dum.
vel refiften-
turarum continua mutatio immutabilitatis Dei eft argumentum. Hîc verô diligenter advertendum eft, in quo confiftat vis cujufque corporis ad agendum in aliud, vel ad adioni alterius refiftendum nempe in hoc uno, quôd unaquseque res tendat, quantum in fe eft, ad permanendum in eodem ftatu in quo eft, juxta legem primo loco pofitam a Hinc enim id quod alteri conjundum eft, vim habet nonnullam, ad impediendum ne difjungatur; id quod difjundum eft, ad manendum difjundum id quod quiefcit, ad perfeverandum in fuâ quiète, atque ex confequenti ad refiftendum iis omnibus quce illam poffunt mutare; id quod mo|vetur, ad perfeverandum in fuo motu, hoc eft, in motu ejufdem
20
:
.
2J
;
a.
Art. xxxvn ci-avant,
p.
62.
3o
Pars Secunda.
s 9.
& verfus
eandem partem. Vifque illa débet seftimari tum à magnitudine corporis in quo eft, & fuperficiei fecundùm quam iflud corpus ab alio difjungitur; tum à celeritate motus, ac naturâ & contrarietate modi, quo diverfa corpora fibi mutuô occeleritatis
5
67
currunt.
Atque notandum aequè veloci nullo
10
ùnum motum
eft,
modo
effe
Motum
contrarium, fed propriè
tantùm duplicem hîc inveniri contrarietatem. inter motum & quietem, vel etiam inter motûs tatem
&
tarditatem, quatenus fcilicet
XL1V.
motui
alteri
Unam celeri-
non effe motui contrarium, fed quieti ; & determinationem in unam partem,
determinationi in partem oppofitam.
tarditas de
ifta
Alteram inter determinationem motûs verfus aliquam partem, & occurfum corporis in illâ parte quiefcentis vel aliter moti atque quietis naturâ participât.
;
i5
pro ratione partis in
quam
movetur, hsec contrarietas
corpus
eft
alteri
occurrens
major vel minor.
Ex quibus ut poffimus determinare, quo pa&o fingula corpora motus fuos augeant vel minuant, vel in alias partes 20
fus
:
convenant, ob aliorum corporum occur-
quantum in virium, ûve ad movendum, five ad mo-
oportet tantùm calculo fubducere,
unoquoque
fit
tui refiftendum; ac
quod valentius cile calculo 2 5
mutuô
eft, fortiri
fuum effedum. Hocque
fa-
duo tantùm corpora
fibi
fubduci pofTet,
li
occurrerent, eaque e fient perfeftè dura,
omnibus
reliquis aliis
pro certo ftatuere, illud femper,
fie divifa,
ut
eorum motus
Voir
t.
IV, p. i85,l. 5; p. 187,
françr ise
—
Voir aussi 405, 1. 6. des Principes, et p. 327.
p. 168, et p.
1.
12-17;
et P-
IX,
89
t.
p.
à
à nullis
circumjacentibus impedirentur nec juvarentur
ea enim régulas fequentes obfervarent a.
&
;
3 .
396,1. 5-io. et suiv.
de
— TomeV.
la
traduction
XLV. Quomodo
pojfit
deter-
minari, quantum eu jufque corporis motus mutetur propter
aliorum corporum occurfum ; idque per egulas fequentes.
Principiorum Philosophie
68 xlvi. Prima
Primo,
fi
duo
&
sequalia,
illa
corpora, puta
cùm
tram
&C
amiffâ xlvii.
& C
finiftrâ verfus
|
illi
à in
d extram,
fibi
verfus finiflram, nullâ parte fuae celeritatis
3 .
Secundo,
fi
B
effet tantillô
tune folum
pofitis ut priùs,
Tcrtia.
B quidem
mutuô occurrerent, reflepoflea pergerent moveri, B verfus dex-
Secunda.
xLvm.
effent plané
dextrâ verfus finiflram,
direétum à
&
& C,
aequè velociter moverentur,
^ derentur,
B
59-60.
C
majus quàm C, reflefteretur,
cseteris
& utrum-
«o
que verfus finiflram eâdem celeritate moveretur. Tertio, fi mole effent œqualia, fed B tantillô celeriùs moveretur quàm C, non tantùm ambo pergerent moveri verfus finiflram, fed etiam transferretur ex B
C média pars
in
tur
:
&
B,
hoc
efl,
fi
quâ hoc ab
celeritatis
fuiffent priùs fex
illo
excedere-
i5
gradus celeritatis in
mutuum occurfum finiflram, cum quinque
quatuor tantùm in C, pofl
unumquodque
tenderet verfus
gradibus celeritatis. xlix. Quarta.
Quarto,
fi
corpus
C plané quiefeeret,
effetque paulô
20
majus quàm B, quâcunque cum celeritate B moveretur verfus C, nunquam ipfum C moveret; fed ab eo repelleretur in contrariam partem quia corpus quiefcens magisrefiflit magnae celeritati quàm parvae, idque :
pro ratione exceffûs unius fupra alteram;
femper major effet ad impellendum b
vis in
C
a.
Voir
b.
Tome
t.
ideirco
ad refiflendum, quàm in B
.
9 majus] major (/"
&
édit.).
V, p. 291, 1. 22-27. IV, p. i83,l. u, et p. 186,
1.
t,
25
Pars Secunda.
Quintô,
corpus quiefcens
fi
tûnc, quantumvis tardé
fecum moveret, partem
B
C
69
effet
verfus
C
minus quàm B,
L
-
moveretur, illud
lcilicet fui
motûs
ei
talem
ambo poftea aequè celeriter moverennempe, fi B effet duplo majus quàm C, transferret
transferendo, ut 5
tur
:
tertiam partem fui motûs, quia una
ipfi
illa tertia
pars
moveret corpus C, quàm duae aliae refiduae corpus B duplo majus. Et ita, poflquam B ipfi C occurriffet, unâ tertiâ parte tardiùs moveretur quàm priùs, hoc eft, tantundem temporis requireret, ut mo-
tam
celeriter
|
10
duorum pedum, quàm priùs ut moveretur per fpatium trium. Eodem modo, fi B effet triplo majus quàm C, transferret ipfi quartam partem
veretur per fpatium
i5
& fie
motûs;
fui
Sexto,
fi
impelleretur, :
caeteris
corpus
aequale corpori
repelleret
de
&
B
.
quiefcens effet accuratifiimè
verfus illud moto, partim ab ipfo
L Sexta.
partim ipfum in contrariam partem
nempe,
fi
gradibus celeritatis, ao
C
8
C cum quatuor communicaret ipfi C unum graB
veniret verfus
dum, & cum tribus refiduis refle&eretur verfus partem adverfam b Denique, fi B & C verfus eandem partem moverentur, C quidem tardiùs, B autem illud infequens celeriùs, ita ut ipfum tandem attingeret, effetque C majus quàm B, fed exceffus celeritatis in B effet major, quàm exceffus magnitudinis in C tune B transferret tantum de fuo motu in C, ut ambo poftea aequè celeriter & in eafdem partes moverentur. Si autem è contra exceffus celeritatis in B minor effet, quàm exceffus magnitu.
25
:
a.
b.
Tome IV, Ibidem.
p. 186,
1.
1.
LH Septima.
jo
Principiorum Philosophie
dinis in C,
B
in
61-62.
&
contrariam partem refleéteretur,
motum omnem fuum
Atque hi exceffus ita computantur fi C effet duplo majus quàm B, & B non moveretur duplo celeriùs quàm C, ipfum non pelleret, fed in contrariam partem refleéteretur; fi verô magis quàm duplo celeriùs moveretur, ipfum pelleret. Nempe, fi C haberet tantùm duos gradus celeritatis, & B haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui tranflati in C unum tantùm gradum efficerent, quia C eft duplo majus quàm B quo fieret ut duo corpora B & C cum tribus gradibus celeritatis poftea moverentur & ita de caeteris eft judicandum. Nec ifta egent retineret.
:
:
5
10
j
;
probatione, quia per fe funt manifefta. LIIL
Harum regularum ufumejfedifficiiem, e
q
un°mq uodque 1
*"
'cor-
^ m "'
tangator"
Sed quia nulla in mundo corpora effe poffunt à re...... liqu omnibus ita divila, & nulla circa nos elle lolent .
..
.
..
r
rr
.
plané dura, ideô multô
determinandum quantum cujufque corporis motus ob aliorum occurfum mutetur. Simul enim habenda eft ratio eorum omnium, quae illudcircumquaque con-
quantum ad hoc, valde
ideô diverfitas in quo confiftat, hîc Qu*
fint corpora
ra,
quxjtuida.
du-
i5
difficiliùs iniri poteft calculus,
diverfos ha-
bent effeétus, prout funt dura vel fluida -
t
a(*
tingunt, eaque,
LIV
/•
is
Nempe, r ,
-
-
'
fenfu tefte,
quorum
quaerendum.
non aliam agnofcimus, quàm ° l .
.
eft
:
20
'.
.
.
£)uod rluidorum partes facile recédant ex locis luis,
atque ideô manibus noftris verfus
illa fe
moventibus
25
non refiftant; contra autem durorum partes ita fibi mutuô cohœreant, ut non fine vi, quae fufficiat ad iftam illorum cohaerentiam fuperandam, fejungi poflint. Et ulteriùs inveftigantes qui fiât ut qua)dam corpora fine ullâ difficultate loca fua corporibus aliis relinquant, alia
non item
:
facile
advertimus ea quae jam funt
3o
Pars Secunda.
6a-63.
71
motu, non impedire ne loca quae fponte deferunt ab aliis occupentur; fed ea quse quiefcunt, non in
fine aliquâ vi
ex locis fuis extrudi poffe.
Unde
licet
colligere, corpora divifa in multas exiguas particulas, 5
mutuô diverfis agitatas, effe fluida; ea quorum omnes particulae juxta fe mutuô quief-
motibus à verô,
fe
cunt, effe dura.
io
Neque profedô ullum glutinum poffumus excogitare, quod particulas durorum corporum firmiùs inter fe conjungat, quàm ipfarum quies. Quid enim effe poffet glutinum iflud
ticule
iftae
?
Non fubftantia
ûnt fubftantiae, nulla ratio
:
quia,
eft
cùm
LV.
Durorum
partes nullo alio glutino fimul jungi, quàm earum quiète.
par-
cur per aliam
quàm per fe ipfas jungerentur. Non etiam eft modus ullus diverfus à quiète nullus enim alius magis adverfari poteft motui, per quem iftae particulae feparentur, quàm ipfarum quies. Atque fubftantiam potiùs
|
:
i5
praeter fubftantias
& earum
modos, nullum aliud ge-
a
nus rerum agnofcimus Quantum autem ad fluida, etû fenfu non advertamus ipforum particulas moveri, quia funt nimis exi.
20
tamen ex effedibus id colligitur, praecipuè in aëre & aquâ, ex eo quôd alia multa corpora corrumpant. Neque enim adio ulla corporea, qualis ifta corruptio eft, fine motu locali effe poteft; & caufœ ipforum motûs infrà dicentur b Sed in eo eft difficultas, quôd iftae fluidorum particulae non poflint omnes eodem tempore in unamquamque partem ferri quod tamen requiri videtur, ut non impediant motum corguae, facile
25
.
;
porum ex a.
b.
quâlibet parte venientium,
Voir t. V, Pars III,
p. 385. art.
xlix, l et
u.
quemadmodum
LVI.
Fluidorum particulas œquali vi verjus omnes partes moveri. Et corpusdurum injluido exijlens, à minimâ vi pojfe determinari ad motum.
Principiorum Philosophie
ji
.
eum non impedire. Nam fi, exempli corpus durum B moveatur verfus C, ac quaedam ex partibus fluidi in-
videmus caufâ,
63-6 4
illas
termedii
D
trarium à
motum
ferantur in con-
C
verfus B, hae
5
non juvabunt, fed contra magis impedient,
motu. Quae
fine
ejus
quàm
difiicultas ut folvatur,
fi
plané efTent
recordandum
non motum, fed quietem efle motui contrariam & motûs determinationem verfus unam partem efle coneft,
;
10
trariam ejufdem determinationi verfus partem oppo-
itemque omne id quod movetur, tendere femper ut pergat moveri fecundùm lineam reftam b Ex his enim patet primo, corpus durum B, dum quiefcit, magis opponi, fuâ illâ quiète, fitam, ut
jam di&um
efl
a
;
:
.
i5
|
motibus particularum corporis fluidi D fimul fpeftatis, quàm iifdem opponeretur fuo motu, fi moveretur. Ac deinde, quantum ad determinationem, verum qui-
dem
eft tôt efle
C verfus B
ex particulis ipfius D, quae moventur
20
quot funt quae moventur in contrarium quippe eaedem funt quae, venientes à C, impingunt in
à
:
,
fuperficiem corporis B, ac deinde retorquentur verfus C. Et
quidem
fingulae ex iftis feorfim fpedatae, im-
pingentes in B, pellunt ipfum verfus
F,
atque
ita
ma-
ne moveatur verfus C, quàm fi eflent fed, quia totidem etiam ab F tendunt in B,
gis impediunt, fine
motu
;
illudque pellunt verfus C, idcirco, attinet, a.
Art.
B non magis xi.it, p.
67.
b. Art. xxxiz, p. 63.
quantum ad hoc
pellitur verfus
unam partem
25
.
Pars Secunda.
6 4-65.
quàm
verfus alteram,
&
yj
ideô, nifi quid aliud accédât,
manet immotum. Cujufcunque enim figurée ipfum efle fupponamus, femper accuratè à totidem particumodo lis fluidi ex unâ parte pelletur quàm ex altéra ne fluidum ipfum in ullam partem magis feratur quàm in reliquas. Et fupponere debemus B omni ex parte à fluido DF circumdari; atque fi forte non tanta ;
5
fit
iftius fluidi
quantitas in F
quàm
in D, nihil refert:
quia non agit in B fe toto, fed duntaxat 10
iis
fuis parti-
bus quae fuperficiem ejus attingunt. Hadenus verô fpe&avimus B ut immotum jam fi ponamus ipfum ab aliquâ vi, aliunde adveniente, impelli verfus C, haec vis (quantumvis exigua) fufficiet, non quidem ad ipfum fe folâ moyendum, fed ad concurrendum cum ;
i5
FD, ipfafque de|terminandas etiam pellendum verfus C, eique partem fui
particulis corporis fluidi
ad illud
motûs communicandam 3
Quod
.
ut clariùs intelligatur, fingamus primo, cor-
pus durum B nondum
effe in fluido
FD, fed hujus
modum
fluidi
ao
particulas aeioa, difpofitas in
25
fecundùm ordinem notarum aei; aliafque ouyao moveri eodem modo fecundùm ordinem notarum ouy. Ut enim corpus aliquod fit fluidum, debent ejus particulae moveri pluribus modis, ut jam dictnm b efl Quiefcat deinde corpus durum B in hoc fluido FD
annuli, moveri
circulariter
.
inter a
&
o
:
quid
fiet?
Nempe
particulae aeio
impe-
dientur ab ipfo, ne poffint tranfire ab o verfus
a,
ut
motûs; itemque particulae ouy a impedientur ne pergant ab a verfus o; ac venientes ab abfolvantcircuium
a..
Tome V,
fui
p. 385.
b. Art. liv, p. 70-7
Œuvres.
III.
1
10
^ LVI1
mdm
-
emon-
Principiorum Philosophie
74
65-66.
B verfus C itemque venientes ab y verfus a, ipfum tantundem repellent verfus F ideôque nullam folse habebunt vim ad illud movendum, i
verfus
pellent
o,
;
;
fed refledentur ab o verfus
una
&
u,
ab a verfus
e,
fietque
fecundùm ordinem notapropter occurfum corporis B,
circulatio ex duabus,
rum aeiouya. non quidem
Et ita,
fiftetur ullo
modo ipfarum motus,
fed
mutabitur tantùm determinatio, nec incedent per lineas tam redas a vel tam prope accedentes ad redam, ,
quàm
B non impingerent. Tandem denique
in
fi
accé-
10
dât nova aliqua vis, pellens
B
verfus C, hsec vis,
quantumvis exigua, junda ei quâ particulae fluidi, ve-
C, fuperabit
eam quâ
nientes ab
i
fum etiam
pellunt verfus
venientes
contrariam partem repellunt
;
aby
verfus
o,
ip-
i5
verfus a illud in
atque ideo
ipfarum determinationem mutandam,
&
fufficiet
ad
efficiendum
fecundùm ordinem notarum ayuo, in quantum hoc requiritur ad motum corporis B non impediendum b quia, cùm duo corpora determinantur ad motum verfus partes plané contrarias & fibi mutuô oppofitas, illud in quo major eft vis, altcrius determinationem débet mutare. Atque quod hîc dico de particulis aeiouy, de omnibus etiam aliis fluidi FD, quae quod nempe finin B impingunt, eft intelligendum ut ferantur
20
:
|
:
gula; ex
totidem
iis
quse illud pellunt verfus C, oppofitae fint
aliis, id
ipfum
V, p. 385
a.
Voir
b.
Art. lx ci-aprcs, p. jG.
t.
in
contrariam partem pellen-
25
Pars Secunda.
66-6 7 .
tibus
quôdque perexigua
;
vis, illis
75
adjunda,
ad harum determin.ationem mutandam
quamvis
quôdque,
;
nullae forte defcribant taies circulos, quales
hîc repraefentantur aeio
omnes
fufficiat
circulariter,
&
&
ouya, haud dubiè tamen
aliquibus modis huic aequipol-
lentibus, moveantur. Ita
ergo mutatâ determinatione parti cularum
quae impediebant ne corpus
10
Si
verfus C,
hoc corpus B omnino incipiet moveri, & quidem eâdem cum celeritate, quâ vis à fluido diverfa illud pelquae
fupponamus in ifto fluido nullas effe particulas, non celeriùs, vel faltem aequè celeriter movean-
tur.
Nam,
lit, fi
fi
quae tardiùs agantur, quatenus ex
rationem
confiât, i5
B moveretur
minima quaeque
fluidi
non habet, neque tune
quœ fluidi particults tardiùs
moveantur,
quant corpus durum .in eo exiftens, illud hac in parte fluidi rationem non habere.
illis
lufficit
ad corpus durura in hoc fluido
vis
movendum
exiflens
LVIII.
fluidi,
;
fed tanta requiritur, ut fuperet
refiftentiam quae oritur ab iftarum fluidi particularum
Ac ideô faepe videmus aërem, aquam & alia multùm refiftere corporibus, quae in ipiis valde
tarditate. fluida, 20
celeriter aguntur, iifdemque fine ullâ difficultate ce-
dere,
cùm
Cùm
25
3o
lentiùs procedunt.
autem corpus B
fie
movetur verfus C, non pu-
tandum efl, illud accipere fuum motum à folâ vi externâipfum impellente, fed maximâ ex parte à fluidi particulis; ita feilicet, ut eae quae componunt circulos aeio & ayuo, tantum amittant de fuo motu, quantum acquirent eae particulae corporis duri B quae funt inter o & a : quippe quae jam facient partem motuum circularium aeioa & ayuoa: quamvis, prout ulteriùs procè-
LIX.
Corpus durum ab alio duro impulfum, non
omnemfuum motum ab eo mutuari, fed partim eliam à fluido
|
dent verfus C, novis femper 4 ouya] oiuy
(texte,
i"
édit.)
fluidi particulis
jungantur.
circumjacente.
PrINCIPIORUM. PhILOSOPHLE
76
67-68.
Supereft tantùm hîc explicandum, cur paulô antè
LX.
Non poffe tamen ab ifio Jiuido majorent celeritatem acquirere, quàm habeat à duro,
à quo impulfum
ejï.
non dixerim a mutari abfolutè determinationem particularum ayuo, fed mutari in quantum hoc requiritur, ad motum corporis B non impediendum. Quippe hoc corpus B non poteft ,
celeriùs moveri,
quàm
à
impulfum eft, quamvis faepe omnes particulaefluidi FD multôplus habeant agitationis. Hocque unum eft ex iis, quae nobis inter philofophandum prsecipuè funt obfervanda, ut ne cui caufae ullum efvi adventitiâ
fedum tribuamus, qui potentiam ejus excédât. Ita ponentes corpus durum B, in medio fluidi FD priùs immotum, nunc ab externâ aliquâ vi, exempli caufâ, à manu meâ, tardo motu impelli cùm haec fola impulûo meae manûs fit caufa cur moveatur, credi non débet ipfum celeriùs moveri quàm impellitur; & quam-
10
i5
:
omnes fluidi particule multô celeriùs moveantur, non putandum eft eas determinari ad motus circulares aeioa & ayuoa & fimiles, quae fint celeriores hac imvis
20
pulfione, fed ipfas, quatenus celeriùs aguntur,in quaflibet alias partes, LXI.
Cùm
corpus Jluidum tolutn fimul verjus
aliquam partent fertur, necejjfarid fecum
déferre corpus
rum quod tinet.
in
dufe con-
ut priùs, ferri
b .
Atque ex his clarè percipitur, corpus durum undique fluido cindum, & in illo quiefcens, ibi tanquam in aequilibrio confiftere; ac quantumvis fit magnum, femper tamen à minimâ vi poffe in hanc vel illam partem impelli five illa vis aliunde adveniat, five in hoc fit fita, quôd fluidum iftud, totum fimul, verfus ali:
|
a.
Page
74,
b.
Voir
t.
1.
V,
7, 18-23.
p.
385
25
Pars Secunda.
68.
quem locum
77
mare,
feratur, ut flumina feruntur verfus
ac totus aër, Euro fiante, fertur verfus Occidentem.
Quod
omnino
ubi contingit,
rum,in
tali fluido exiftens,
necefle
fimul
obftat régula illa quarta, juxta
diétum
eft
a ,
quantumvis
Quinimô, 10
cum
eft,
corpus du-
ipfo deferri;
quam, ut paullô antè
corpus quiefcens à nullo alio céleri ter
ado, poteft ad
ad veram
fi
&
nec
fe
motum
minori,
impelli.
abfolutam motûs naturam
attendamus, quse confiftit in tranflatione corporis moti ex viciniâ corporum aliorum fibi contiguorum,
LXII.
Cùm
corpus durum à fluido fie defertur, non ideirco moveri.
& in utroque ex corporibus, quse fe mutuô contingunt, non eodem modo foleat nomiplané agnofcemus, non tam propriè moveri cor-
eft aequalis,
nari
:
quarnvis
pus durum, cùm i5
tur,
quàm
à vicinis
fi
fie
à fluido ipfum continente defer-
non ab eo
deferretur, quia tune
iftius fluidi particulis
Unum autem
adhuc
eft,
in
minus
nempe
recedit.
quo experientia regulis
motûs, paullô antè traditis b valde videtur adverfari ,
ao
:
nempe quôd videamus multa corpora, manibus noftris longé minora, tam firmiter fibi mutuô adhserere, ut nullâ earum vi fejungi pofiint. Si enim illorum partes nullo alio glutino fibi invicem adhsereant, quàm quôd fingulae juxta vicinas quiefcant c & omne corpus ,
quod 25
quiefeit,
ab alio
fe
majori quod movetur,
poflit
ad motum impelli non apparet prima fronte ratio, cur (exempli caufâ) clavus ferreus, vel aliud quod:
non magnum, fed valde durum corpus, manuum noftrarum in duas partes dividi non libet,
a. Art. xlix, p. 68.
b. Art. xlvi à Lit, p. 68-70. c.
Art. lv, p. 71.
folâ vi poffit.
LXIII.
Cur quœdam corpora tam dura fint, ut, quarnvis parva, non facile manibus nofiris dividantur.
Principiorum Philosophie
78
68-69.
enim unamquamque mediam partem iftius clavi pro uno corpore numerare; cùmque ifta média pars Licet
manu
noftrâ
mo|veri, atque
tandum
eft
minor, videtur ejus
fit
fie
ab aliâ mediâ parte
manus
noftras effe
vi
debere pofle
divelli.
admodum
ad naturam corporum fluidorum magis
Sed no-
molles, five
quàm duro-
rum accedentes ideôque non totas fimul agere folere in corpus ab iis movendum, fed eam tantùm ipfarum ;
partem, quae, corpus iftud tangens, tota fimul in illud incumbit. Quippe, ficuti média pars clavi ferrei, qua-
tenus ab aliâ ejus mediâ parte
habet unius corporis
&
:
fie
pars
eft
dividenda, rationem
manûs
noftrae
proximè
ipfâ minor,
quatenus à reliquis ejufdem manûs partibus fejungi poteft, habet rationem alterius corporis. Et quia faciliùs à reliquâ manu poillam tangens,
teft
feparari
quàm
pars clavi à reliquo clavo,
feparatio fine doloris fenfu
ferreum folâ
manu
fieri
&
frangere non pofifumus
;
fed
quàm
Geometrid, vel
in in
Mathefi abftraââ, a
me admitti, nec optari,
quia fie omnia na-
tures phœnomena
explicantur, & certœ de iis demonjlrationes dari pojfunt.
fi
mu-
ita ejus vis
alia principia in
Phyficâ,
ifta
ad partem corporis dividendi, minorem corpore quo utitur, ad illud dividendum applicetur, quamlibet ejus duritiem poterit fuperare. Nihil hîc addam de figuris, nec quomodo ex earum
LXIV.
Non
infinitâ varietate
motuum quoque
merae confequantur
,
quia
i5
nequit, ideô clavum
illam malleo, lima, forfice, aliove inftrumento
niamus, ut
10
fatis ifta
20
varietates innu-
per
fe
patebunt,
25
ubicunque ufus veniet ut de ipfis agamus. Et fuppono meos ledores vel prima elementa Geometriae jam noviffe, vel faltem ingenium fatis aptum habere ad Mathematicas demonftrationes intelligendas. profiteor
me nullam
riam agnofeere,
Nam plané
aliam rerum corporearum mate-
quàm
illam
omnimodè
divifibilem,
3o
Pars Secunda.
69-7°-
&
munt
;
&
mobilem, quam Geometrae quanti tatem pro objefto fuarum demonftrationum affu-
figurabilem
vocant,
ac nihil plané in ipfâ confiderare, praeter
diviiiones, figuras 5
10
rum
70
&
motus; nihilque de
[
ipfis
iftas
ut ve-
non ex communibus illis notionibus, de quarum veritate non pofTumus dubitare, tam evidenter deducatur, ut pro Mathematicâ demonflratione fit habendum. Et quia fie omnia Naturse Phoenomena poflunt explicari, ut in fequentibus apparcadmittere, quod
bit,
nulla alia Phyficse principia puto effe admittenda,
nec
alia
etiam optanda.
PRINCIPIORUM
PHILOSOPHIE PARS TERTIA. De Mundo i.
Opéra Dei nimis ampla cogitari non pojje.
adfpeéîabili.
jam quibufdam principiis rerum materialium, quae non à prsejudiciis fenfuum, fed à lumine Inventis
rationis ita petita funt, ut de ipforum veritate dubi-
nequeamus, examinandum eft, an ex iis folis omnia naturœ phaenomena poffimus explicare. Incipientare
quœ maxime univerfalia funt, & à quibus reliqua dépendent nempe à generali totius hujus mundi adfpedabilis conftrudione. De quâ ut
dumque ab
iis
ÎO
:
redè philofophemur, duo funt inprimis obfervanda.
Unum,
ut attendentes ad infinitam Dei potentiam
bonitatem, ne vereamur nimis ampla, abfoluta ejus opéra imaginari
;
&
pulchra,
& &
iS
fed è contra cavea-
mus, ne fi quos forte limites, nobis noncertôcognitos, in ipfis fupponamus, non fatis magnifiée de Creatoris potentiâ fentire videamur. II.
Cavendum
ne nimis fuperbè de nobis effe,
ipfis Jentientes, fines
quos Deusfibi propo-
Alterum, ut etiam caveamus, ne nimis fuperbè de nobis
ipfis
limites,
|
fentiamus.
Quod
fieret
non modo,
fi
quos
nobis nullâ cognitos ratione nec divinâ re-
mundo vellemus
fuit in creando mundo, à nobis intelligi
velatione,
fupponamus.
noftrse cogitationis, ultra id
tanquam fi vis quod à Deo rêvera fadum afiingere,
20
Pars Tertia.
7I-7J.
fed etiam maxime,
poffet;
ferri
eft,
propter nos folos ab
tantùm,
illo
quos
fines
fi
81 fi
res
omnes
creatas effe fingeremus a
fibi
;
vel
propofuit in creando uni-
comprehendi poffe putaremus. Quamvis enim in Ethicis fit pium dicere, omnia à Deo propter nos fada effe, ut nempe tantô magis ad agendas ei gratias impellamur, ejufque amore incendamur ac quamvis etiam fuo fenfu fit verum quatenus fcilicet rébus omnibus uti poffumus aliquo modo, faltem ad ingenium noftrum in iis confiderandis exercendum Deumque ob admiranda ejus opéra fufpiciendum nequaquam tamen eft verifimile, fie omnia propter nos fada effe, ut nullus alius fit eorum ufus effetque plané ridiculum & ineptum id in Phy-
verfo, ingenii noftri vi 5
;
io
III.
Quo fenfu
dici foffil
omnia propter homi-
nem faâa
effe.
,
,
:
;
i5
fupponere; quia non dubitamus, quin multa exiftant, vel olim extiterint, jamque effe ficâ confideratione
nunquam ab ullo homine nunquamque ullum ufum ulli
defierint, quae
vifa funt aut
intelleda,
praebuerunt.
Principia 20
autem
& tam fœcunda,
ut
jam invenimus, tam vafta funt multô plura ex iis fequantur, quàm quae
hoc mundo afpedabili contineri videamus; ac etiam multô plura, quàm mens noftra cogitando perluftrare unquam pofîit. Sed jam brevem hiftoriam b praecipuoin
rum
25
phaenomenom (quorum caufae hîc funt inveftigandse), nobis ob oculos proponemus; non quidem ut ipfis tanquam rationibus utamur ad aliquid probandum cupimus enim rationes effeftuum à caufis, non autem è contra caufarum ab effedibus naturae
:
|
deducere a.
Voir
b.
Tome
t.
fed tantùm ut ex innumeris effedibus, quos
;
V, I,
p. 53,
1.
24, à p. 56,
p. 25i,
1.
17.
Œuvres.
1.
22, et ibid., p. 168.
u
III.
J33G08
IV.
De phœnomenis experimentis;
,
five
& quis
eorum ufus ad philofophandum.
Principiorum Philosophle
82
ab iifdem caufis produci poffe judicamus, ad unos potiùs quàm alios conflderandos mentem noftram
Quce fit ratio diftantiœ & magnitudinis inter
Terram
Solem,
et
Lunam.
determinemus. Nobis quidem, primo intuitu, Terra caeteris omnibus mundi corporibus multô major effe videtur, & Sol
&
Luna
caeteris ftellis
fed vifûs
;
defe&um
indubitatis
emendantes, inprimis advertimus Lunae à Terra diftantiam circiter triginta Terrae diametros ratiociniis
aequare, Solis verô fexcentas aut feptingentas. diftantias
cum
apparentibus Solis
&
conferentes, facile ex ipfis colligimus, ef[e
multô minorem Terra, fed Solem
Quas
Lunae diametris
10
Lunam quidem elfe
multô ma-
jorent VI.
Quœ
fit difiantia reli-
quorum planetarum à Sole.
Mercurium plus ducentis Terrae diametris à Sole diftare Venerem plus quadringentis Martem noningentis aut mille Jovem tribus millibus & ampliùs; ac Saturnum quinque aut fex millibus. Quantum autem ad Fixas, non permittunt quidem phaenomena, ut ipfas à Sole aut Terra non magis quàm Saturnum diftare arbitremur; fed nulla obftant, quominùs ad quantumlibet immenfam diftantiam recolligiturque ex motibus motas effe fupporimus Agnofcimus etiam,
vifu ratione adjuto,
;
;
VII.
Fixas non pojfefupponi nimis remotas.
i5
;
20
:
coeli infrà
explicandis
3 ,
eas à nobis effe adeô diftantes,
ut Saturnus ad ipfas comparatus videatur
admodum
propinquus. VIII.
Terram è cœlo confpeâam, non appa-
Ex quibus manifeftum
eft,
Lunam & Terram,
Jove vel Saturno confpicerentur, multô minores iG noningentis] nongentis (/" édit.).
a.
Art. xx et xli.
fi
ex
effe
25
Pars Tertia.
73-73.
apparituras,
quàm appareant
Jupiter
8)
&
Saturnus è
Terra confpedi nec forte etiam Solem majorem vifum iri, fi refpiceretur ex Fixis, quàm Fixée nobis è Terra
rituram effe, nifi ut Planetam, Jove aut Saturno minorent.
;
videntur
:
atque idcirco, ut fine prasjudicio partes
mundi afpedabilis inter fe comparemus, cavendum effe ne Lunam, vel Terram, vel Solem mpp;nitudine Stellas fuperare arbitremur.
non modo quôd uns aliis fint majores; fed etiam quôd quaedam propriâ luce fulgeant, alise verô tantùm aliéna. Ut inprimis de Sole dubium effe non poteft, quin lucem quâ oculos noflros perftringit, in fe habeat neque enim tantam ab omnibus Fixis fimul fumptis mutuari poteft, cùm ipfae tantam ad nos non mittant, nec tamen à nobis magis diflent quàm à Sole ac nullum aliud corpus apparet magis radiofum, à quo illam accipiat fi quod autem effet, procul dubio appareret. Idem de omnibus Stellis fixis facile credetur ab iis, Differunt
io
autem
inter fe Stellse,
IX.
Solem & Fixas propriâ luce fulgere.
:
;
:
qui confiderabunt 20
vividos radios vibrent, ac
quantum à nobis & à Sole fint remotse fi enim alicujus Stellae fixa; tam vicini effemus quàm Solis, credibile eft eam ipfo non minorera, nec minus lucidam :
effe
25
quàm
apparituram.
Contra verô Lunam videmus, eâ tantum parte fplendere quam Soli habet obverfam; unde cognofcimus illam effe proprio lumine deftitutam, & tantùm radios à Sole acceptos verfùs oculos noflros refle-
dere.
Quod idem etiam
Idemque de Mercurio, Marte, Jove & Saturno non difficulter perfuadetur, ex eo quod eorum lumen obtufius five placidius fit cmàm Fixarum, obfervatur.
3o
de Venere perfpicillorum ope
Lunam & tas
alios Planelucem à Sole mu-
tuari.
Principiorum Philosophle
84
&
73-74-
à Sole non adeô diftent, quin poffint ab ipfo
illu-
minari.
Denique idem de Terra experimur
XI.
Terram
ratione luminis à Planetis non
differre.
conflata
:
enim
ex opacis corporibus, quae Solis radios excipientia, illos non minus validé quàm Lima refleétunt; quin eft
etiam nubibus opacae
fint,
eft
quàm
ple|rseque aliae ejus partes, faepe
tamen ipfas videmus, cùm à Sole minus albicantes effe quàm Lunam manifeftum,
eam
minus
involuta, quae licèt multô
non
illuftrantur,
adeô ut
;
ratione luminis à
fatis
fit
Lunâ, Venere,
10
Mercurio, aliifque Planetis non differre.
Quod etiam
XII.
Lunam, cùm nova
eft,
à Terra illuminari.
inter
Solem
illuftratur,
facile
confirmatur, ex eo quôd, Lunâ exiftente
&
Terram, ejus faciès quae à Sole non
débile
quoddam lumen
oftendat,
conjicimus ad illam pervenire à Terra, quae
tune radios à Sole receptos eam verfùs
réfléchit
nuitur enim paulatim, prout pars Terrae à Sole
Terram
;
i5
miillu-
minata ab eâ fe avertit. Atque omnino, fi Terram ex Jove refpiceremus,
XIII.
Soient in ter Fixas,
quod
&
inter Pla-
netas pojfe numerari.
minor quidem, fed pareret,
quàm
forte
non minus lucida nobis ap-
hinc Jupiter appareat
;
20
ex vicinioribus
autem Planetis, major videretur; fed ex Fixis, propter nimiam earum diftantiam, omnem confpedum effuEx quibus fequitur ipfam inter Planetas, & Solem inter Stellas fixas porTe numerari. Differunt etiam inter fe Stellae in eo, quôd illae quas
geret.
XIV. Fixas eandem femper à Je muluàdijlantiam retinere,
non aulem
Planetas.
25
eandem femper à fe mutuô diftantiam, eundemque ordinem fervent; aliae autem affiduè inter unde Planetae five errantes appelfe fitum mutent Fixas vocamus,
:
lantur. XV. Eafdem Planetarum
Equidem, ut in medio mari, tempore tranquillo,
3o
Pars Tertia.
74-75-
cùm
unâ navi
quis ex
8î
eminus
alias
refpicit inter fe
fitum mutantes, faepe poteft dubitare quibufnam ex illis,
&
annon etiam
fitûs variatio)
fit
fuse,
motus
tribuendus
:
(à
quo procedit
ita errores
apparentias per varias hypothefes pojfe explicari.
ifta
Planetarum,
è Terra confpedi, taies apparent, ut ex ipfis folis co-
gnofci
non
tribuendi.
non 10
poffit,
quibufnam corporibus
Cùmque
fint
valde inaequales
fint
&
facile eft illos explicare, nifi ex| variis
propriè
implicati,
modis, qui-
unum
buspoflunt
intelligi,
dùm quem
ipfos fieri
aliquem eligamus, fecunfupponamus. In quem finem
inventae funt ab Aftronomis très diverfae hypothefes,
iS
hoc eft, pofitiones, quae non ut verae, fed tantùm ut phaenomenis explicandis idoneae, confiderantur. Harum prima eft Ptolemaei, quae quoniam multis phaenomenis adverfatur (ut inprimis incremento & decremento luminis, quod in Venere ficut in Lunâ obfervatur), jam vulgo ab omnibus Philofophis rejici 3 folet, ideoque hîc à me praetermittetur Secunda eft Copernici, & tertia Tychonis Brahe quae duae, quatenus funt tantùm hypothefes, eodem modo phaenomenis fatisfaciunt, & non magna inter
XVI. Ptolemœi
Hypothefin
apparentiis non fatis-
facere.
.
XVII.
:
20
ipfas differentia eft, nifi
& clarior
quôd
illa
Hypothefes Copernici S Tychonis non differre in quantum hypothefes.
Copernici aliquantô
adeô ut Tycho non habuerit occafionem illam mutandi, nifi quia non hypothefin dum-
fimplicior
fit
25
taxat, fed
ipfam
3o
Quippe, cùm Copernicus non dubitâflet motum Terrae tribuere, hoc Tycho tanquam in Phyficâ valde abfurdum, atque à communi hominum fenfu alienum, voluit emendare; fed, quia veram motûs naturam non fatis çonfideravit, verbo tantùm aïTeruit a.
Voir
t.
V, p. 386.
rei
;
veritatem explicare conabatur. XVIII.
Tychonem verbo minus, fed re plus motûs Terrœ tribuere, quàm Copernicum.
86
Principiorum Philosophie
Terram quiefeere, ac
quàm XIX.
Me
quàm
accuratiùs
Copernicum,
&
ve-
nus quàm Tycho-
re ipfâ plus
motûs
7 5- 7 6.
ei conceffit
alter.
Quapropter ego, in hoc tantùm ab utroque diffentiens, quôd omnem motum veriùs quàm Tycho, & curiofiùs quàm Copernicus, fim Terrae detradurus :
nem, Terres tnotum negare.
proponam hypothefin, quae omnium fimpli& tam ad phaenomena intelligenda, quàm ad
illam hîc ciffima,
eorum caufas naturales inveftigandas accommodatiffima effe videtur
non pro XX. |
Fixas fupponendas à Saturno
ximè
ipfamque tantùm pro hypothefi,
:
rei veritate haberi velim.
Primo, quia
nondum
certi
10
fumus, quantum
à
effe
quamma-
dijiantes.
nec poffumus eas fingere tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet ne fimus contenti fupponere ipfas effe fupra Saturnum, ut
nobis diftent
Stellae fixse,
:
fumamus
vulgô omnes admittunt, fed libertatem
quantumlibet altiores exiftimandi. altitudinem
cum
diftantiis
notis vellemus comparare,
bus conceditur, non quaevis major;
ii
effet
Si
5
enim earum
hic fupra terram nobis illa,
quae
minus
jam
iis
ab omni-
incredibilis
quàm
verô ad Dei creatoris omnipoten-
20
tiam refpiciamus, nulla poteft cogitari tam magna,
minus credibilis quàm quaevis minor. Atque non tantùm ad Planetarum, fed etiam ad Cometarum phaenomena commode explicanda, maxi-
ut ideô
mum dum XXI. Soient injlar
flammœ
ex materiâ quidem valde mobili conftare, Jed non ided ex uno loco in alium mi-
grare.
fit
fpatium inter effe, infrà
illas
oftendam
&
fphaeram Saturni ponen-
25
3 .
Secundo, quia Sol in hoc convenit cum Fixis, & cum flammâ, quôd lumen à fe ipfo emittat putemus eundem etiam in motu cum flammâ, & in fitu cum :
Fixis, convenire. a.
Art. xli.
Nempe
nihil
quidem hîc fupra
ter-
3o
Pars Tertia.
76-77.
ram videmus
effe
mobilius flammâ;
pora, juxta quse pofita
&
87
eft, nifi fint
nam & alia coradmodum folida
dura, particulatim difîblvit, ac fecum movet. Sed
tamen ejus motus fit tantùm fecundum partes, & tota migrare non folet ex uno loco in alium, nifi ab aliquo alio corpore, cui adhsereat, deferatur; quâ ratione pofïumus etiam exiftimare Solem conftare quidem ex materiâ valde fluidâ & mobili, quse omnes cœli circumjacentis partes fecum rapit fed in hoc nihilominus Stellas fixas imitari, quôd non ex unâ cœli regione ;
IO
in aliam migret.
Neque incongrua videri débet Solis cum flammâ comlparatio, ex eo quôd nullam flammam hîc videamus quae non continuo egeat alimento quod idem de Sole non obfervatur. Ex legibus enim natune, non
XXII. Solem à flammâ jerre, qudd non egeat alimento.
difita
;
i5
minus flammâ, quàm quodvis aliud corpus, ubi femel exiftit, femper exiftere perfeverat, niû ab aliquâ caufâ externâ deftruatur fed, quia confiât materiâ quam;
maximè 20
fluidâ
&
mobili, afïiduè hîc fupra terram à
materiâ circumjacente diflipatur; atque ideô eget
mento, non ut cadcm quce jam
exiftit
ali-
confervetur, fed
tantùm ut, dum ipfa extinguitur, femper alia nova in ejus locum fubftituatur. Solem autem non ita deftruunt partes cœli ei vicinae, ideoque 25
non
ita
eget
alimento quo reparetur. Sed tamen etiam infrà oftendetur a
,
novam femper materiam
in
Solem ingredi,
&
aliam ex eo elabi.
Hîcque notandum Fixis, ipfas 3o
rentiâ a.
non
Art. lxix.
omnes
eft,
fi
Sol in
fitu
non
différât à
in unius alicujus fphaerœ circumfe-
verfari,
quemadmodum
multi fupponunt,
XXIII. in eâdem fphœrâ non verfari, fed unamquamqur
Fixas omnes
vaftum fpatium circa
88 fehabere.ains Fixis
qu j a
Principiorum Philosophle jjj e
j
n e âdem
iftâ fphaerae
Fixse
quo nulla
ab omnibus
unse multô magis
Stella fixa continetur
aliis
quàm
Sic in hac figura,
circumferentiâ effe non
vaftum quoddam circa
poteft. Sed, ut Sol
habet, in
77-
û S
:
fe
fpatium
ita fingulae
valde remotse effe debent, aliœ, à nobis fit
Sol,
&
&
à Sole diftare.
F/erunt
Stella? fixae
;
5
Pars Tertia.
77-79-
atque
aliae
figurae
innumerse, fuprà
planum, per omnes
intelligentur 8 |
5
Tertio,
&
89
&
infrà,
fpatii
ultra hujus
dimenfiones fparfae
.
putandum
eft,
non tantùm
Solis
& Fixarum,
fed totius etiam cœli materiam fluidam efle, five
XXIV. Ccelos
efle
fluidos.
li-
quod jam vulgô omnes Aftronomi concedunt, quia vident phaenomena Planetarum vix aliter
quidam
:
pofle explicari.
10
Sed in hoc multi mihi videntur errare, quôd fluiditatem cœlo tribuentes, illud tanquam fpatium plané vacuum imaginentur, ita ut motibus quidem aliorum corporum non reûftat, fed praeterea nullam habeat vim ad ipfa fecum deferenda neque enim in rerum naturâ ullum taie vacuum efle poteft, ac fluidis omni-
XXV. omnia corpora Je contenta fecum
Ccelos in
de/erre.
:
i5
bus hoc eft commune, ut ideô tantùm non refiftant aliorum corporum motibus, quôd in feipfis etiam habeant motum. Et quia hic motus partes determinatur, ejus
partem *o
alia
eft
vi,
cùm
unam aliquam
in
determinatus, neceflariô fecum deferunt
omnia corpora in
fe
contenta, quae à nullâ caufâ
externâ retinentur, quantumvis ipfa quiefcentia
25
omnes
facile in
& dura
;
ut ex antè dictis
b
fint
eft
folida
&
manifeftum.
Quarto, cùm videamus Terram nullis columnis fuffultam, nullifque funibus appenfam, fed circumquaque fluidiffimo tantùm cœlo cindam efle, putemus quidem illam quiefcere, ac nullam habere propenfionem ad motum, quandoquidem nullam advertimus. Sed ne putemus hoc obftare, quominùs ab ifto cœlo deferatur, & ejus motibus immota obfequatur :
a.
Dans
l'édition princeps, la figure
b.
Pars
II, art. lxi, p.
Œuvres.
III.
en question occupe toute
la
page 78.
76-77. 12
XXVI. Terram in cœlo fuo quiefcere, fed nihilo-
minus ab eo
deferri.
Principiorum Philosophle
9°
79-80.
ut navis, nullis ventis nec remis impulfa, nullifque
anchoris alligata, in medio mari quiefcit, etfi forte aquae ingens moles, occulto curfu delabens, ipfam
fecum XXVII. Idemque fentiendum effe de omnibus P lanet is.
Et
ferat.
quemadmodum
conveniunt, quôd
cseteri Planetae in
fint
opaci
&
hoc cum Terra
radios Solis refle&ant,
non immérité arbitrabimur illos etiam in hoc ei fimiles eue, quôd unufquifque quiefcat in eâ cœli regione in quâ verfatur; quôdque omnis variatio fitûs quae in illis obfervatur, ex eo tantùm procédât, quôd omnis materia cœli, quae illos cont.inet, moveatur. Hîcque oportet eorum meminiffe qua? de naturâ motûs fuprà dict.a funt a nempe illum quidem (fi propriè loquamur, & fecundùm rei veritatem), effe tantùm tranflationem unius corporis ex viciniâ eorum
|
XXVIII. Terrant, propriè loquendo, non moveri, nec ullos Planetas, quamvis à coelo tranfferantur.
10
:
corporum, quœ ipfum immédiate contingunt
quam
&
tan-
quiefcentiafpect.antur, in viciniam aliorum. Sed
omnem, quâ corpus aliquod ex uno loco in alium migrât, motum vocari & hoc fenfu dici poffe, eandem rem eodem tempore
faepe
i5
etiam exufu vulgi actionem
;
20
moveri ac non moveri, prout ejus locum varié determinamus. Unde fequitur nullum in Terra, nec etiam in aliis Planetis,
motum propriè didum reperiri
non transferuntur ex
:
quia
viciniâ partium cœli quae illos
immédiate contingunt, quatenus iflae partes cœli ut immotse confiderantur. Ad hoc enim deberent ab omnibus fimul fejungi, quod non fit; fed quia materia cœli fluida eft, nunc unae ejus particulis, nunc aliae, à Planetâ
quem contingunt removentur, idque per mo-
tum
illis
a.
qui
Pars
tantùm
tribui débet,
II, art. xxv, p. 53-54-
non autem
Planetae
:
25
3o
Pars Tertia.
8o8i.
quemadmodum
partiales tranflationes aquae
quae in terrae fuperficie fiunt, terrae,
fed
il
lis
91
aquae
&
non
&
aëris,
tribui folent ipfi
aëris partibus quae transfe-
runtur. 5
Motum autem fumendo dum quidem efl Planetas
&
non etiam Solem
juxta alios
ufum vulgi, dicenomnes moveri, nec
Fixas; fed non, nifl
admodum
incongrue, idem de Terra dici poteft. Vulgus enim à Terrae partibus, ut im|mobilibus fpe&atis, Stellarum 10
loca déterminât
tenus à locis
modum
;
ita
hafque eatenus moveri judicat, quadeterminatis recedunt
ad ufum
:
quod com-
ideoque rationi confentaneum. Quin etiam omnes ab ineunte aetate putavimus, Terram non efle globofam, fed planam, & in eâ efle i5
efl
vitae,
ubique idem furfum & idem deorfum, eofdemque mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem, & Septentrionem quibus idcirco ufi fumus ad reli;
20
quorum omnium corporum loca defignanda. Sed fi quis Philofophus, animadvertens Terram efle globum in cœlo fluido & mobili contentum, Solem autem & Stellas fixas eundem femper inter fe fitum fervare, his utatur ut immotis ad illius locum determinandum, & ideô affirmet ipfam moveri, abfque ratione loquetur.
25
Nam
primo, juxta philofophicum fenfum,
locus determinari non débet per corpora valde re-
mota, quales funt dicitur moveri.
Ac
Fixae, fed
per contigua ejus quod
deinde, juxta
ufum
vulgi,
cur Fixas confideret ut immotas, potiùs
quàm
eft
Ter-
non efle ulla alia corpora, à quibus feparentur, & quorum refpedu dici poflint moveri, Terra autem quiefcere, illo fenfu quo
ram, 3o
non
nifi
quod putet
ultra ipfas
xxix. Nullum etiam motum Terrce
effe
tribuen-
dum, quamvis motus
impropriè juxia ufum vulgi Jumatur; fed tune reâè alios Planetas veri.
dici,
mo-
Principiorum Philosophie
92
8i-8a.
moveri refpeétu Fixamm. Atqui hoc putare à ratione eft alienum cùm enim mens noftra dicit Terrain
:
fit
talis naturae,
ut nullos in
mundo
quifquis ad immenfitatem Dei
&
limites agnofeat,
fenfuum noftrorum
infirmitatem attendet, aequius effe judicabit fufpi-
omnes
quas videmus, forte effe alia corpora, ad quae comparata Terra quiefeere, ipfse autem omnes fimul moveri dici poffint, cari, ultra illas
quàm XXX. Planetas omnes circa Soient à cœlo deferri.
Stellas fixas
fufpicari nulla poffe talia elfe.
omni ferupulo de Terra? motu, pute|mus totam materiam cœli in quâ Planetse verfanSic itaque fublato
tur, in
modum
cujufdam
10
vorticis, in cujus centro eft
Sol, affiduè gyrare, ac ejus partes Soli viciniores ce-
leriùs
moveri quàm remotiores, Planetafque omnes
quorum numéro
cœ-
iS
quo folo, fine ullis machinamentis, omnia ipforum phaenomena facillimè intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis, in quibus aqua in fe ipfam contorta vorticem facit, fi variae feftucse illi aquae incumbant, videbimus ipfas
20
(è
leftis
fimul
eft
Terra) inter eafdem iftius
materise partes femper verfari. Ex
cum eâ deferri, & nonnullas
centra converti,
&
etiam circa propria
eô celeriùs integrum gyrum abfol-
quô centro vorticis erunt viciniores & denique, quamvis femper motus circulares affedent, vix tamen unquam circulos omnino perfedos deferibere, fed
vere,
;
nonnihil in longitudinem
& latitudinem
aberrare
:
25
ita
eadem omnia de Planetis abfque ullâ difficultate poffumus imaginari, & per hoc unum cunda eorum phaenomena explicantur. XXXI. Quomodo fmguli Planètes deferantur.
Sit itaque
cumjacens
S Sol,
ita
& omnis
moveatur
in
eum cirnempe ab
materia cœleftis
eafdem partes,
3o
Pars Tertia.
8a-83.
95
Occidente per Meridiem verfùs Orientem, five ab A per B verfùs C, fupponendo polum Borealem fupra
planum eminere Saturnum, impen-
hujus
5
figurée
dat ferè annos
tri-
eum
per
ginta ad
:
ut ea quse
eft circa
totum circulum T? deferendum ea ve;
ro quse io
eft
vem,intra annos 12 illum feclis
cum y.
(
ejus af-
per
déférât
circulum i5
circa Jo-
;
ficque
Mars duobus anniSjTerracumLunâ uno anno, Venus o&o menfibus,
&
Mercurius tribus,
circuitus fuos in circulis c, T, è, $, materiâ cœli
eos déférente, abfolvant. |
20
Nec non etiam corpora quaedam opaca,
lorum ope nobis confpicua, quae dicuntur culée, ipfiufque fuperficiei
fex dierum
Ac
eum
Solis
ma-
illo
aquarum
vorticibus vidi
minores vortices, unus in cujus centro fit Jupiter, alter in cujus centro fit Terra, qui in eafdem partes alii
;
&
ille
qui habet
Jovem
ipfum quatuor ejus affeclas, ut remotiffimus diebus 16, fequens diehoris 85, & centri proximus horis 42
in centro, déférât circa
bus
7, tertius
unum
circuitum perficiat; ficque,
dum
XXXIII.
Quomodo etiam Terra
cœleftis materiae vortice fint
ac major vortex ferantur
3o
Solis
maculce.
contigua funt, fpatio viginti
praeterea, ut faepe in
tali celeritate,
XXXII. Quomodo etiam
circumeant.
contingere, in majori 25
perfpicil-
femel in raa-
circa
proprium
cen-
& Luna circa Terram vehatur.
trum,
Principiorum Philosophle
94
jori circulo circa
culos circa
modo
Jovem
Solem ferentur, minores fuos aliquoties percurrant.
Terram
vortex, qui habet
Luna menfis
83-84.
fpatio
|
cir-
Eodemque
in centro, efficiat ut
circumeat, ipfa autem Terra
eam
proprium axem integrum gyrum ut eodem tempore quo Terra & Luna cir-
fingulis diebus circa
abfolvat
XXXIV. Motus cœlorum non effeperfeâè circulares.
ita
;
culum communem femel peragrabunt, Terra }6$ vicibus circa proprium centrum, & Luna duodecies circa Terram vertatur. Denique, ne putemus omnia centra Planetarum ac-
10
eodem piano femper confiftere, nec circulos quos deferibunt effe omnino perfedos fed, ut in omcuratè in
;
nibus
aliis
rébus naturalibus contingere videmus,
tantùm praeterpropter
talia effe, ac
ifta
etiam labentibus
fœculis continua mutari arbitremur. XXXV. De
abcrratione Planetarum in latitudinem.
Nempe, û
hsec figura reprsefentet
i5
planum,
in
quo
centrum Terrse toto anno verfatur, quod vocatur planum Eclipticse atque ope Fixarum in cœlo determi-
putandum efl unumquemque ex aliis Planetis in alio quodam piano verfari, ad hoc nonnihil inclinato, &,ipfum interfecante in lineâ quœ tranfit per centrum Solis ita ut Sol in omnibus iftis planis repenatur,
20
:
riatur.
Exempli caufâ, orbita Saturni fecat nunc Eclip-
ticam in fignis Cancri
tem
attollitur,
Librâ,
&
infra
hoc
&
Capricorni, fupra ipfam auverfùs
eft,
Boream
inclinatur in
eandem verfùs Auftrum deprimitur
25
in
Ariete, angulufque ipfius inclinationis eft circiter gra-
duum
2 5.
Sicque aliorum Planetarum orbitœ fecant
Eclipticam in
locis
;
fed inclinatio in Jove
&
minor, in Venere uno circiter gradu major, in Mercurio maxima eft enim fere 7 graduum. Ac
Marte
&
aliis
eft
:
3o
Pars Tertia.
«4-S5.
95
praeterea etiam Solis maculse (faltem
vationes Scheineri S. circa ifta|rum
I.
a ,
fi
verse fint obfer-
poftcujus diligentiam nihil
macularum phaenomena
defiderari pofle
videtur), in planis j gradibus aut ampliùs ad Eclipticam inclinatis, circa Solem volvuntur adeô ut earum mo;
non différât à motibus Planetarum. Luna tus hac etiam circa Terram fertur, in piano quod 5 gradibus ab Eclipticâ defledit & Terra circa proprium axem in re
;
2}\ gradibus ab Eclipticâ defledente; quod planum ^îquatoris ipfa fecum defert. Atque hae Planetarum aberrationes ab Eclipticâ vo-
in piano iEquatoris IO
cantur motus in latitudinem b
i5
.
Ipforum autem circuitiones circa Solem vocantur motus in longitudinem. Hique etiam in eo aberrant, quôd non aequaliter ubique à Sole diftent; fed hac aetate,
Saturnus ab eo remotior
eft in
Sagittario
XXXVI. De motu in longitudinem.
quàm
Geminis, vicefimâ circiter diftantiae fuae parte; Jupiter in Librâ remotior eft quàm in Ariete ficque alii in
;
Planetae habent Aphelia 20
autem
Poil aliquot
deprehendentur
planum
&
Perihelia fua aliis in locis
faecula,
ac finguli
;
c .
omnia mutata effe Planetae, nec non etiam haec
quo nunc eft Eclipticâ, diverfis in locis fecabunt, & paulo magis vel minus ab illâ défiedent; & illorum maximae ac minimse à Sole diftantise Terra,
25
in
in aliis fignis reperientur
Jam verô non opus
eft
d .
ut oftendam, quo
pado ex
hac hypothefi fequantur phaenomena diei & nodis, aeftatis & hyemis, five accefTûs Solis ad Tropicos, & a.
Voir
b.
Tome V, p. 386. Tome IV, p. 181, Tome V, p. 386.
c.
d.
t.
I, p.
1
1
5 et p.
1.
8.
283.
Voir ci-après,
art. cxlii-cxlv.
XXXVII. Phœnomena omnia per hanc hy-pothefin facillimè intelligi.
Principiorum Philosophle
96
85-86.
ejufdem receffûs, phafium Lunae, Eclipfium, ftationum & retrogradationum quae apparent in Planetis, prseceffionis
sequino&iorum
Eclipticse, ac fimilia
:
,
variationis in obliquitate
facile
enim ab
illis,
qui vel pri-
ma XXXVIII. Juxta Tychonis hypothefin dicendum effe, Terrant movericirca proprium centrum.
elementa Aftronomiee didicerunt, intelligentur 8 Sed breviter adhuc dicam, quo pa&o ex hypothefi .
Bra|heanâ,
quam vulgô
jani admittunt
illi
omnes qui
Copernicanam répudiant, plus motûs Terrse quàm per hanc tribuatur. Primo, manente Terra juxta eorum opinionem immobili, necefle eft ut totum cœlum, unà cum ftellis, circa ipfam fingulis diebus volvatur: quod intelligi non poteft, quin fimul intelligatur fieri tranflationem
omnium partium
tium cœli quas tangunt haec tranflatio
eadem plané
fit
Terrse, ex viciniâ par-
in viciniam aliarum
;
cùmque
reciproca, ut fuprà di£him eft b
vis five
10
,
&
i5
adio ad illam requiratur in Terra
atque in cœlo, nulla ratio
eft cur,
propter ipfam,
cœlo potiùs quàmTerrae motum tribuamus. Quinimô, juxta fuperiùs diéta, Terrae duntaxat eft tribuendus
:
quia fitfecundùm totam ejus fuperficiem, non autem
20
eodem modo fecundùm totam fuperficiem cœli, fed tantùm fecundùm partem concavam, Terrae contiguam, quse ad convexam comparata perexigua eft. Nec refert fi dicant, fe non tantùm putare concavam cœli
ftellati
fuperficiem à terra feparari, fed fimul
etiam convexam ab alio cœlo illud ambiente, à cœlo cryftallino vel Empyreo
nem
cur illum
terrae. a.
b.
motum cœlo
Nullum enim haberi
Voir t. V, p. 386. Pars II, art. xxix,
p. 55-56.
;
atque hanc
effe ratio-
potiùs tribuant
poteft
nempe
quàm
argumentum, quo
25
Pars Tertia.
86-87.
97
talem feparationem totius fuperficiei convexae cœli ftellati ab alio cœlo ipfum ambiente
probetur
fieri
;
fed plané ex arbitrio illam fingunt. Atque
ipforum hypothefin, ratio cur motus dus, eft certa &. evidens tribuant,
& Terrae
fit
ita,
terrae tribuen-
ratio verô cur illum
;
quietem,
eft
incerta
juxta
&
cœlo
à folâ illo-
rum imaginatione effi&a. Ex eâdem Tychonis hypothefi, Sol motu annuo circa Terram gyrans, non modo Mercurium & Vene10
rem, fed
j
etiam Martem, Jovem
&
XXXIX. Ac etiam illam moveri circa
Solem motu an-
nuo.
Saturnum, qui ab
eo remotiores funt quàm Terra, fecum ducit quod intelligi non poteft, praefertim in cœlo fluido, quale illud fupponunt, quin tota cœli materia interjacens fimul feratur, & intérim Terra vi aliquâ feparetur à :
]5
partibus iftius materiae
fibi
contiguis, atque in eâ
circulum defcribat. Quapropter haec rurfus feparatio, quae eft totius Terrae, ac peculiarem in eâ aftionem
motus erit dicendus. Unus autem adhuc in meâ hypothefi fcrupulus manet, ex eo quôd, fi Sol eundem femper fitum inter requirit, ejus
20
Fixas fervet, necefle
fit
Terram, quae circa illum
ad ipfas accedere ac recedere toto
fertur,
fuae orbitae inter-
quod tamen ex phaenomenis non potuit ha&enus deprehendi. Sed hoc excufatur per immenfam vallo
25
:
diftantiam,
talem
quam
fcilicet,
ut totus
bitur circa Solem, fit
3o
nos
inter
habendus.
fi
ille
ad
Quod
&
Fixas efle fupponimus;
circulus qui à Terra defcri-
eam comparetur, inftarpundi
fateor incredibile videri poffe,
magnàlia Dei confiderare non affuetis, & Terram ut praecipuam partem univerfi, ac domicilium hominis, propter
quem
Œuvres.
III.
caetera
omnia fada
fint,
fpe&antibus i3
;
XL. Terres tranjlationem nullam efficere afpeâûs diverfetatem in Fixis, propter maxi-
mam ipjarum diftantiam.
5
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
98
87-88.
jam omnes fciunt illam ad cœlum punfti effe, non ita mirum videri
fed Aftronomis, qui
comparatam
infiar
débet.
Ac
XLI.
Hanc
etiam
praeterea Cometae,
Fixarum
non
quos jam
fatis
confiât in
nimis rudis antiquitas
verfari, ut
diftantiam requiri ad
noftro aëre
motus Cometarum,
opinabatur, vaftiffimum iilud fpatium inter fphaeram
quos jam confiât in cœlo.
ejfe
Saturni
& Fixas
abfolvendas
&
:
requirunt, ad
adeô enim
5
omnes fuas excurfiones adeô immanes,
varia? funt,
à Fixarum ftabilitate atque à regulari Planetarum
circa
Solem circuitione adeô difcrepantes, ut abfque
10
eo ad nullas nature leges revo|cari poffe videantur. Neque nos movere débet quôd Tycho & alii Aftro-
nomi, qui diligenter eorum parallaxes inveftigârunt, dixerint tantùm illos effe fupra Lunam, verfùs fphaeram Veneris aut Mercurii, non autem fupra ipfum
Saturnum hoc enim non minus redè ex :
i5
fuis calculis
Sed cùm difputarent contra veteres, qui Cometas inter meteora fublunaria numerabant, contenti fuerunt oftendere illos in
quàm
concludere potuiffent,
cœlo
effe
nec
;
aufi funt
calculo deprehendebant,
illud.
omnem iis
altitudinem,
tribuere, ne
minus
quam
20
facile
crederetur. XLII.
Omnia quœ kic
Prêter haïe autem generaliora, poflent adhuc partiin
Ter-
ra videmus, ad phœnotnena etiam perlinere, fed non opus ejfe.
initio
refpicere.
ad cunâa
cularia multa, tas
&
illa
omnia
non modo circa Solem,
Planetas,
Fixas, fed praecipuè etiam circa
nomena
Come-
Terram (nempe
2
quae in ejus fuperficie videmus), inter phae-
Ut enim veram hujus mundi afpeétabilis naturam agnofcamus, non fatis eft aliquas caufas invenire, per quas ea quae in cœlo eminus afpicimus explicentur fed ex iifdem etiam, illa omnia quae in Terra cominus intuemur, deduci debent. Atqui hîc recenferi.
;
3o
Pars Tertia.
88-8g.
non opus
eft,
ut
illa
99
omnia confideremus ad rerum
generaliorum caufas determinandas fed tum demum ipfas poftea re&è à nobis determinatas fuiffe cognofce;
mus, cùm ex iifdem non ea dumtaxat ad quae refpeximus, fed alia etiam omnia, de quibus antea non cogitavimus, explicari advertemus. Et certè,
nullis principiis
fi
utamur
nifi
XLIII.
evidentiffimè Vix
perfpecî.is,
per Mathematicas confequen-
deducamus, & intérim illa quœ fie ex ipfis deducemus, cum omnibus naturae phaenomenis accutias
IO
nihil nifi
fi
ex
iis
ratè confentiant, injuriam
caufas rerum, hoc
pa&o
fufpicaremur, tanquam
Deo
fi
nos
|
mur,
fi
de
tantis
quin
nia phcenomenaclarè
deducuntur, Jint vcrœ.
fi
tam imperfeétos ge-
utendo fallamur.
Verumtamen, ne etiam nimis arrogantes
i5
poffe
ex quibus om-
à nobis inventas, falfas efle
nuiflet, ut ratione noftrâ reftè
20
facere videremur,
fieri
caûjce,
rébus philofophando,
efle videa-
genuinam
earum veritatem à nobis inventam efle affirmemus, malim hoc in medio relinquere, atque omnia qua? deinceps fum feripturus tanquam hypothefin proponere. Quae quamvis falfa efle exiftimetur, fatis magnum operae pretium me fecifle arbitrabor, fi omnia quaî ex ipfâ deducenturcum experimentis confentiant: ita enim ex eâ tantundem utilitatis ad vitam, atque ex
XLIV.
Me tamen eas, quas hîc exponam, pro hypothefebus tantùm haberi velle.
ipfius veritatis cognitione, percipiemus. 25
Quinimô etiam, ad res naturales meliùs explicandas, earum caufas altiùs hîc repetam, quàm ipfas unquam extitifle exiflimem. Non enim dubium eft, quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni fuâ perfeétione*
3o
:
ita
Stellae extiterint a.
Voir
t.
V,
;
ut in eo
&
Sol
&
ac etiam in Terra
p. 168-169.
Terra
&
Luna,
&
non tantùm fuerint
XLV. Mcquc etiam hîc nonnullas affumpturum,
quas effe.
confiât falfas
IOO
Principiorum Philosophle
femina plantarum, fed
ipfae plantae
;
nec
89-90.
Adam &
Eva
homines adulti. Hoc fides Chriftiana nos docet, hocque etiam ratio naturalis plané perfuadet. Attendendo enim ad immenfam Dei potentiam, non poflumus exiftimare illum unquam quidquam feciffe, quod non omnibus fuis nunati fint infantes, fed fadi fint
meris fuerit abfolutum. Sed nihilominus, ut ad plan-
tarum
vel
hominum
naturas intelligendas, longé
me-
quo pado paulatim ex feminibus quàm quo pado à Deo in prima mundi
lius eft confiderare,
nafci poflint,
origine creati fint
:
ita,
fi
gitare, valde fimplicia
10
quae principia poflimus exco-
&
cognitu
facilia,
ex quibus
tanquam ex feminibus quibufdam, & fidera &Terram, & denique omnia quse in hoc mundo afpeftabili deprehendimus, oriri potuiffe demonftremus, quamvis ipfa nunquam fie orta effe probe feiamus, hoc pado tamen eorum naturam longé meliùs exponemus, quàm fi tantùm, qualia jam Et quia fint, deferiberemus |
iS
.
talia principia
mihi videor invenifle, ipfa breviter hîc
exponam. XLVI. Qucenam
fint ea, quce
ai yhœnomena omnia exhic affumo
plicanda.
20
jam confiât, omnium mundi corporum unam & eandem efle materiam, in quaflibet partes divifibilem, ac jam reipfa in multas divifam, quse diverfimodè moventur, motufque habent aliquo modo circulares b & femper eandem motuum quantitatem in univerfo confervant. At quàm magnae fint Ex antedidis
3
,
iftae
partes materiae,
quàm
celeriter
moveantur,
&
quales circulos deferibant, non poflumus folâ ratione a.
Pars
II, art. iv, xx, xxii-iii, xxxni,
61 et 65. b.
Voir
t.
V,
p. 170.
xxxvi
et il, p.
42, 5i, 52-3, 58-9,
25
Pars Tertia.
90-9 1.
determinare diverfis à
:
quia potuerunt
5
ifta
innumeris modis
Deo temperari, & quemnam
libemm
eft,
quidlibet de
illis
omnia, quae ex ipfo confequentur, confentiant. Itaque;
prae caeteris ele-
docere débet. Jamque idcirco
gerit, fola experientia
nobis
ioi
cum
modo
experientia
fupponemus omnem
placet,
fi
affumere,
mundus adfpe&abilis eft compofitus, fuiffe initio à Deo divifam in particulas quam-proximè inter fe aequales, & magnitudine mé-
illam materiam, ex quâ hic
10
diocres 3 five médias inter ,
illas
cœli atque aftra componuntur
dem motûs peritur
;
;
eafque omnes tantun-
quantum jam in mundo refuiffe motas, tum fingulas circa
in fe habuiffe,
& aequaliter
propria fua centra, .5
omnes, ex quibus jam
&
feparatim à fe mutuô, ita ut
corpus fluidum componerent, quale cœlum
mus
tum etiam
;
punéta
b
effe
puta-
plures fimul, circa alia quaedam
aequè à fe
mutuô remota,
& eodem modo
jam funt centra Fixarum nec non etiam circa alia aliquantô plura, quae aequent numerum. Planetarum. Ita fcilicet ut illas omnes, quae continedifpofita ac
;
|
ao
bantur in fpatio AEI C verterentur circa ,
&
AEV,
quae continebantur in fpatio
de
caeteris
:
pun&um
circa F,
&
S, ita
ficque tôt varios vortices componerent,
quot jam aftra funt in mundo d Quae pauca fufiicere mihi videntur, ut ex iis tanquam caufis omnes qui in hoc mundo apparent effe.
25
étus
fecundùm leges
naturae fuprà expofitas e oriantur.
b.
Voir t. V, Ibidem.
c.
En marge
d.
Pars IV, art. ccvi. Pars II, art. xxxvn, xxxix
a.
e.
p. 170.
(édit.
princeps)
:
et
«
Vide
fig.
pag. feq.
»,
xl ci-avant, p. 62, 63
c'est-à-dire p. 92.
et 65.
XLVII.
Harum
fuppofitionum
fal/itatem non impe dire, quominùi ea quee ex ipfis dedu-
Principiorum Philosophie
102 centur, vera eJfe pojfint.
& cena
Et
non puto
alia fimpliciora, vel intelle&u faciliora,
vel etiam probabiliora
enim
tari. Etfi
idem
91.
rerum principia poffe excogi-
forte etiam ex
Chao per
leges naturae
ordo qui jam efl in rébus deduci poffet, idque olim fufceperim explicandum a quia tamen ille
:
a.
Voir
t.
VI, p. 41,
1.
21, etc.
5
Pars Tertia.
9 :-93.
103
confufio minus videtur convenire
cum fummâ
Dei
rerum creatoris perfectione, quàra proportio vel ordo, & minus diftinétè etiam à nobis percipi poteft, nullaque proportio, nullufve ordo fimplicior gnitu facilior, litate
:
quàm
ille
qui confiât
fe aequales,
co-
aequa-
fuppono omnes materiae particulas tam in magnitudine quàm in motu, inter & nullam in univerfo inaequalitatem re-
linquo, prêter illam quse
unicuique
cœlum nodu
ut negari plané non refert,
omnimodâ
&
idcirco hîc
initio fuifle,
10
eft,
eft in fitu
Fixarum,
&
quae
tam clarè apparet, Atque omnino parum
intuenti
poffit.
pa&o fupponatur, quia poftea juxta eft mutandum. Et vix aliquid fupponi
quid hoc
leges naturae
quo non idem effedus (quanquam fortafle operofiùs) per eafdem naturae leges deduci poffit cùm enim illarum ope materia formas omnes quarum eft capax, fucceffivè affumat, fi formas iftas ordine confideremus, tandem ad illam quae eft hujus mundi po|terimus devenire adeô ut hîc nihil erroris ex falfâ fuppofitione fit timendum. Itaque, ut naturae legum efficacitatem in propofitâ hypothefi oftendere incipiamus, confiderandum eft illas particulas, in quas totam hujus mundi materiam initio divifam fuifle fupponimus, non potuifife quidem poteft, ex
i5
:
:
20
25
initio efîe fphaericas,
quia plures globuli, fimul juncti,
fpatium continuum non figurae
replent
;
fed
cujufcunque
tune fuerint, eas non potuifle fucceflu tem-
non fieri rotundas, quandoquidem varios habuerunt motus circulares. Cùm enim in principio fatis poris
3o
magnâ vi motae eadem illa vis
fuerint, ut unae
ab
aliis
fejungerentur,
perfeverans, haud dubiè fatis
magna
XLVIII.
Quomodo omnes
cœle-
maleriœ particules faâcc fint fphœri-
Jlis
cœ.
PRiNCIPIORUM PhILOSOPHLE
io4
93-94.
ad earum omnes angulos, dum fibi mutuô ad hoc enim non poftea occurrerunt, atterendos tanta, quàm ad illud, requirebatur. Et ex hoc folo, etiam
fuit,
:
quôd
alicujus corporis anguli
atterantur, facile
fie
fotundum quia hoc in loco nomen anguli ad omne id, quod in tali corpore
intelligimus illud
ultra figuram
Cùm
XLIX. Circa iftas particulas Jphœricas aliam effe à ateriam b
^
morem
fieri
:
extendendum. fpatia omni corpore vacua effe
fphœricam prominet,
autem
nullibi
cùmque
poffint,
tandem
rotundae
illae
eft
matériau
particulae,
fimul jun&ae, perexigua qusedam intervalla circa fe
relinquant
:
neceffe eft
ifta
10
quibufdam aliis figuras ad ipfa im-
intervalla
materiae ramentis minutiffimis
,
plenda aptas habentibus, eafque pro ratione loci occupandi perpétué mutantibus, impleri. Nempe,
dum earum
materiae particularum, quae fiunt rotundae,
anguli paulatim atterantur, id quod ex
eraditur
minutum, & tantam céleri tatem acquirit, ut folâ vi fui motûs in ramenta innumerabilia divida|tur; ficque impleat omnes angulos, quos alise materiae particulae fubingredi non poffunt. Notandum enim eft, quô minora funt ifta particularum aliarum ramenta, eô faciliùs moveri, atque in alia adhuc minutiora comminui poffe quia quô miadeô
Hujusfubtilioris materice particulas faciilimè dividi.
ipfis
i5
eft
20
:
nora a molis
,
:
eô plus habent fuperficiei
&
occurrunt
aliis
ficiem, dividuntur verô LI.
Eafdem celerrimè moveri.
Notandum etiam quàm alias materiae a.
Voir
t.
V,
p. 171.
b. Ibid., p. 173.
c
.
Ibid., p. 171.
b ,
pro ratione
fuae
corporibus fecundùm fuper-
fecundùm molem c
.
multô celeriùs agitari, particulas, à quibus tamen fuam eft
ipfa
25
Pars Tertia.
94-9*-
agitationem acquirunt
:
quia,
dum
patentes vias feruntur, expellunt anguftas. vis lente 5
di,
105
re&as
hae per
per obliquas
ifta
& &
quâ videmus ex folle, quamclaudatur, aërem tamen valde celeriter egre-
Eâdem
ratione,
propter anguftiam
fuprà demonftratum
vise
eft,
per
quam
tranfit.
Jamque
aliquam materiae portionem
celerrimè moveri, ac in partes reipfa indefinitas dividi
10
debere, ut varii motus circulares
&
rarefaftione vel vacuo
nec ulla
fieri poffint
;
inaequales fine ab'a, prae-
ter hanc, ad id apta reperitur.
Jam
habemus gênera
itaque duo *
-.
-
.
-
.
materiae valde di,
.
.
y
bilis dici
habet agitationis, ut i5
aliis
corporibus occurrendo, in
minutias indefinitae parvitatis dividatur, fuas ad
omnes angulorum ab
iis
cum ao
particulas fphaericas, valde iis
figuras
eft ejus, quae divifa
quidem minutas,
fi
corporibus, quae oculis cernere poffumus,
comparentur fed tamen ;
titatis,
&
relidorum anguftias
implendas accommodet. Alterum eft in
a
duo prima elementa hujus mundi alpectapoffunt. Primum eft illius, quae tantam vim
verla, quae
&
divifibiles
certae
in alias
ac determinatae quan-
multô minores. Ter-
tiumque paulô poft inveniemus, conftans par|tibus vel magis crafiis, vel figuras minus ad motum aptas ha-
omnia hujus mundi afpedabilis corpora componi oftendemus nempe Solem & Stellas fixas ex primo, Cœlos ex fecundo, & Terrain cum Planetis & Cometis ex tertio. Cùm enim Sol & Fixae lumen ex fe emittant, Coeli illud tranfmitbentibus. Et ex his tribus
*5
:
Cometae remittant: triplicem hanc differentiam in afpedum incurrentem, non malè ad tria elementa referemus. tant, Terra, Planetae, ac
3o
Œuvres.
III.
14
LIL Tria effe nuJ us »"»t
Principiorum Philosophie
io6
Non malè etiam omnem materiam,
cœlo fumemus;
in fpatio
A El
illam, quae circa centra F,
innumerabiles alios vortices componit, pro fe-
f, a.
p.
& omnem
95.
En marge
96.
(édit.
princeps)
:
«
NB. Vide
fig.
pag.
i'eq.
», c'est-à-dire
Pars Tertia.
gs-97-
&
107
duos cœlos reperitur, pro tertio*. Exiltimamufque hoc tertium, refpectu fecundi, efle immenfum, & fecundum, refpe&u primi, permagnum. Sed tertii cœli confideratio
cundo
5
non
;
denique quidquid ultra
hujus loci
elt
:
poteft in hac vitâ,
illos
modo à nobis fpedari & de mundo tantùm afpectabili
quia nullo
quorum centra ¥,/, omnes fimul pro uno tantùm cœlo numeramus, quia fub unâ & eâdem ratione à nobis confiderantur fed vorticem traétamus. Vortices autem,
;
10
non appareat ab aliis diverfus, pro peculiari tamen cœlo, & quidem omnium primo, fumimus quiaTerram habitationem noftram paulô pôft b in illo inveniemus, ideôque multô plura in ipfo habebimus fpedanda quàm in reliquis, & nomina rébus, non propter ipfas, fed tantùm ad noftras de iis cogitationes explicandas, imponere folemus. Crevit autem c initio paulatim materia primi ele,« y j'/tj r menti, ex eo quod particule lecundi alliduo motu le invicem magis ac magis attererent; cùmque major S, licèt hîc
:
i5
,
|
20
ejus quantitas fuit in univerfo,
ad implenda exigua
quàm
neceffe erat
illa fpatia,
quse inter particulas
fphsericas fecundi elementi fibi
mutuô incumbentes
reperiuntur, quidquid ex eâ refidui fuit, poltquam fpatia ifta impleta funt, ad centra S, F, f, confluxit ibique corpora qusedam fphaerica fluidiffima compo;
a5
fuit
:
nempe Solem
in centro S, ac Stellas fixas in
Poltquam enim particulae fecundi elementi fuerunt magis attritae, minus fpatii occupâ-
aliis centris.
a.
Voir
t.
V,
p. 171.
b. Art. cxlvi. c.
Voir
t.
IV, p. 454-455.
LIV Quomodo Sol & Fixa: ^ formata fint. -
io8
PrINCIPIORUM PHILOSOPHIE
quàm
runt
priùs, nec ideô ad centra ufque fe exten-
derunt, fed ab
loca
97-98.
aequaliter
iis
omni ex parte recedentes,
fphserica reliquerunt, à materiâ primi ele-
ibi
menti, ex omnibus circumjacentibus locis eô affluente, replenda. LV.
Ea enim
Quidfit lux.
eft lex
nature 3 ut corpora omnia quae in ,
orbem aguntur, quantum in fe eft, à centris fui motûs recédant. Atque hîc illam vim, quâ ficglobuli fecundi elementi, nec non etiam materia primi circa centra congregata, recedere conantur ab
S, F,
quàm folâ
potero
lucem
iftis
centris,
accuratiffimè explicabo. In
eâ enim
&
ab ipfius
confiftere infrà oftendetur
b ;
10
cognitione multa alia dépendent. LVI. Quisconalus admotum in rébus inanimaiis fit mteihgendus.
.... nan Cùm
dico globulos fecundi elementi recedere co-
a centris circa quae vertuntur, non
iâ* c i
rco
me
illis
quâ procédât
LVH Quomodo
-
eodem corpore conatus ad diin
3
Ijfepoffint"
Jimul
fitos,
&
ituri,
Il
n
eft
ifte
conatus; fed tantùm ipfos
ita effe
incitatos, ut rêvera fint eô verfùs
à nullâ aliâ caufâ impediantur.
Quia verô fréquenter multae caufae diverfae agunt ~. iimul in idem corpus atque unae aharum etrectus r
-
.
i5
aliquam cogitationem affingere, ex
motum
ad
1
putandum
.
.
,
20
•
,
impediunt, prout ad has vel
illas
refpicimus, dicere
polTumus ipfum eodem tempore tendere, five ire conari, verfùs diverfas partes. Ut, exempli caufâ, lapis A, in fundâ EA, circa centrum E rotatus, tendit |
quidem ab ad ejus
A verfùs
B,
Il
omnes
motum determinandum,
rêvera eô verfùs fertur. Sed
vim motûs quae a.
Pars
b.
Par» IV,
II, art. art.
in ipfo eft,
xxnx, p. 63. xxvm.
fi
caufae, quae
occurrunt
fimul fpeétentur, quia
refpiciamus ad folam
dicemus illum, cùm
eft in
i5
109
Pars Tertia.
98-99-
pundo A, expolitam
tendere verfùs C, juxta legem motûs fuprà :
ponentes
fcilicet
quae tangit circulum in
lineam
pundo A a
.
AC Si
efle
redam,
enim
lapis è
fundâ egrederetur, eo temporis momento, quo veniendo ex L pervenit ad pundum A, rêvera pergeret ab A verfùs C, non verfùs B ac quamvis funda hune ;
effedum impediat, non tamen impedit conatum. Si denique non refpiciamus ad totam iftam vim motûs, fed tantùm ad illam ejus partem quae à fundâ impeditur, eam fcilicet diftinguentes ab aliâ ejus parte quae fortitur fuum effedum, dicemus hune lapidem, dum eft in pundo A, tendere tantùm verfùs D, five recedere conari à centro E fecundùm iineam redam |
10
.5
EAD. Quod
ut clarè intelligatur, conferamus
motumquo
pundo A exiftens, ferretur verfùs C, fi à nullâ impediretur, cum motu quo formica, in eodem
LVIII.
Quomodo ea
quee cir-
lapis, in
culariter moventur,
aliâvi
conentur recedere à centro fui motûs.
a.
Pars
II, art. xxxix, p. 63.
Principiorum Philosophie
IIO
pun&o A
exiftens,
EY
baculus, fupra
effet
99-
moveretur etiam verfùs C,
quem re&à
fi
linea
incederet ab
A
-^U verius Y,
centrum
dum
E,
intérim ipfe baculus verteretur circa
ac ejufdem baculi
circulum ABF, effentque
hi
pundum A
duo motus
contemperati, ut formica perveniret ad
defcriberet
ita
inter fe
X cùm
bacu-
5
ni
Pars Tertia.
99-iQi.
&
lus effet in C,
ad
Y cùm baculus
effet in
G, atque
femper exifteret in lineâ redâ ACG. Ae demde conferamus etiam eam vim, quâ idem lapis, adus in fundâ fecundùm lineam circularem ABF, reita ipfa
|
E,
AD, BC, FG, cum conatu
qui remaneret in formica,
fi
lineas redas
vinculo vel glutino aliquo detineretur in punclo
fupra baculum EY,
dum
intérim
ifte
baculus
A
eam de-
centrum E per lineam circularem
ferret circa 10
fecundùm
cedere conatur à centro
ABF;
ac ipfa totis viribus conaretur ire verfùs Y, atque
recedere à centro E fecundùm lineas redas
ita
EAY,
EBY, &fimiles. Scio quidem
motum
iftius
formicae fore initio tar-
diffimum, atque ideô ejus conatum, 1
5
fi
tantùm ad prin-
cipium motûs referatur, non videri magnum effe poffe |
:
non plané nullus eft, & dum fortitur cffedum, augetur, adco ut motus ex eo proveniens fatis celer effe poffit. Nam, ut adhuc alio utamur exemplo, fi EY fit canalis, in quo e @ atqui profedô
20
globulus
A
contineatur, pri-
mo quidem mento, quo tur in E, 2 5
ifte
gyrum
globulus
canalis age-
centrum motu tantùm
A
circa
tardiffimo progredietur verfùs
Y
;
fed fecundo
momento
paulô celeriùs incedet
3o
mo-
temporis
ac pneterea
novam
à centro E
:
tamdiu
ille
:
priorem enim vim retinebit,
acquiret à novo conatu recedendi
quia, quandiu durât
conatus durât,
&
motus
circularis,
quafi renovatur fingulis
momentis. Atque hoc experientia confirmât
:
fi
enim
lix: Quanta fit
vis ijlius
conatus-
Principiorum Philosophie
112
EY
canalis
I0I-I02.
valde celeriter agatur circa centrum E,
A
brevi globulus, in eo exiftens, ab
ad
Y
perveniet.
experimur in fundâ quô celeriùs enim lapis in eâ rotatur, eô magis funis intenditur atque ifta tenfio, à folâ vi quâ lapis recedere conatur à cen-
Idemque
etiara
:
;
tro fui
motûs exorta, exhibet nobis
iftius vis
quanti-
tatem.
Quod
LX.
Hune conatum ri in
reperi-
materiâ cœlo-
rum.
verô hîc de lapide in fundâ, vel de globulo
centrum E rotato, diftum eft, facile intelligitur eodem modo de omnibus globulis fecundi elementi quôd nempe unufquifque fatis magnâ vi recedere conetur à centro vorticis in quo gyratur retinetur enim hinc inde ab aliis globulis circumpofitis, non aliter quàm lapis à fundâ. Sed praeterea ifta vis in illis multùm augetur, ex eo quôd fuperiores ab in canali circa
10
:
:
i5
|
inferioribus,
& omnes
fimul à materiâ primi elementi,
in centro cujufque vorticis congregatâ, premantur.
Ac primo quidem,
omnia diftinguantur, agemus nec ad materiam
ut accuratè
folis iftis globulis hîc
de
;
ab
nia, quae
quàm
illâ
quàm
fpatia
om-
occupantur, vacua eflent, hoc
eft,
primi elementi magis attendemus,
fi
20
plena eflent materiâ, quae aliorum corporum
fi
motus nullo modo juvaret, nec impediret. Nullam enim aliam efle pofle fpatii vacui veram ideam, ex antediétis LXI. Ipfum efficere, ut corpora Solis & Fixarumfint rotunda.
Cùm tice
tum
eft
manifeftum.
globuli
25
omnes qui volvuntur
eft
b ,
Pars
fatis patet illos,
fe
mutuô omnes
II, art.
xvn, p. 49. 107-108.
b. Art. liv ci-avant, p.
circa S, in vor-
jam demonftraqui funt in lineâ redâ SA,
AEI, conentur recedere ab
premere a.
3
S, ut
verfùs
A
;
&
illos,
qui funt
Pars Tertia.
102-103.
"J
re&â SE, premere fe verfus E, atque ita de cœadeô ut, fi non fint fatis multi ad occupandum
in lineâ teris
:
omne fpatium
&
inter S
circumferentiam
A El,
totum
quod non occupant, relinqua- ,.,.......,......,,. tur verfus S. Et quoniam ii qui £^£vV^;L ^•'^//'•v fibi mutuô incumbunt (exem} :::;':^:^;\}^Ai-/Û'?^]\
,.,.....,.,..
:
:
i[-
pli caufa,
reétâ S E)
qui funt in lineâ
ii
non omnes
,
inftar
i:
;:
:
^:^:-^-:ii^s--]V:"
citiùs,
fuum
tardiùs circuitum
alii
abfolvunt, ut infrà fufiùs 8
m
:
;;
;;
:
;
:'.;.':
fpatium quod re-
•••;.'.'.•.
linquunt verfus S, non poteft
';•:'.•.
exponetur
,
^
ï'}^v^ShM0/S^/:':^:i:
baculi fimul vertuntur, fed uni 10
;
'•:•'•.-.
non eue rotundum. i5
fingeremus plures globulos
quàm
SE,
in
SA
vel SI,
^'"''
enim
Etfi
''*''"'
re&â
initio fuiffe in lineâ
adeô ut infimi
lineae
SE
vici-
|
niores effcnt centro S,
tamen
infimi
illi
quàm
infimi
lineae SI
citiùs circuitum abfolviffent
:
quia
quàm
fuperiores, nonnulli ex ipfis adjunxifTent fe flatim ex20
tremitati lineae SI, ut
fie
tantô magis recédèrent ab S
;
ideôque nunc omnes infimi iftarum linearum aequaliter
remoti funt à
pundo
S,
circa illud relinquunt, eft
ita
fpatium
BCD, quod
rotundum.
non modo globulos omnes qui funt in lineâ redâ SE, fe invicem premere verfus E fed etiam unumquemque ex ipfis premi ab omniPneterea notandum
25
&
eft,
;
bus aliis, qui continentur inter lineas redas ab illo ad circumferentiam BCD dudas, & ipfam tangentes. Ita, exempli caufâ, globulus F premitur ab omnibus 3o
aliis, a.
qui funt intra lineas
BF & DF,
five in fpatio
Art. lxxxiii et lxxxiv.
Œuvres.
III.
iS
LXII.
Eundem efficere, ut materia cœlejlis
ab om-
nibus punâis circumf,erentia> cujufque jlella? vel Solis rece-
dere conetur.
Principiorum Philosophle
114
BFD, non autem
triangulari
fie
à reliquis
:
adeô
ut,
&
eodem temporis momento, globuli omnes in fpa-
locus F effet vacuus, uno
fi
103-104.
%
BFD
contenti accédèrent,
quantum
poffent, ad illum re-
tio
'.,'/;•
ï:':';.'.'
}
:
,
;
...:••:
plendum, non autem
£$
ulli alii.
ï'}^M^^^^i0W ^:-v Nam, quemadmodum videmus ^'$3^$^ *&$$£& ean dem Yim gravitatis, quse la:
w
pidem
cadentem reétà ducit ad centrum terrae,
:!)::
'.•;•'/••
^/?/- ::':: ^ry:::^: :^'-/^ :
:
:'-.\:
-':::V^V-V
10
illum etiam obliqué eo déferre, x
;
'
•'•;.• '•:•••.''('..:.:'.'•::•.''',•':,'.
r:':'.>
in libero aëre
cùm
.•-;.;•:;'•
impeditur eius motus re-
ctus a plani alicujus declivitate
ita
:
omnes
non dubium
in fpatio
eft
BFD
quin eadem
centro LXIII. j
Globulos materice cœlejlis Je muluà non impedire in ijlo co-
fi
illo
i5
centro edu&as,
ad ipfos etiam inde removendos, per lineas à déclinantes.
ifto
Hocque exemplum
bit,
quâ globuli
contenti recedere conantur à
centro S fecundùm lineas redas ab fufîiciat
vis,
rem apertè declaraconfideremus globos plumbeos in vafe BFD gravitatis
20
natu.
&
contentos,
mine
mutuô
;
fimul enim
hos fubfequentur
ita
incumbentes,
fie
fafto in fundo vafis F, globus
defeendat
&
fibi
alii
alii
1
ut, fora-
vi gravitatis
duo 2,2, illum fequentur,
très
j
,
2,0,
j
,
& fie de
caeteris
ut eodem temporis momento, quo infimus
piet
moveri
,
alii
omnes,
fuœ
in fpatio triangulari
1
;
inci-
BFD
i5
"5
Pars Tertia.
I04-io5.
contenti, fimul defcendant, reliquis immotis. Ubi qui-
dem
notare licet duos globos 2,2, poftquam aliquantulum fequuti funt globum 1 defcendentem, fe mutuô
impedire ne ulteriùs pergant. Sed idem in globulis fecundi elementi locum non habet
petuo
punétùm, quod
& ideô Ac
i5
nifi
cùm enim poffit
in per-
contingere,
ac globi plumbei
per
minimum tem-
inftans vocant, durare poteft,
continuitatem earum motûs non interrumpit.
prseterea
notandum
eft
vim luminis, non
in aliquâ
motûs duratione confiftere, fed tantummodo in preffione a five in prima prseparatione ad motum, etfi forte ex eâ motus ipfe non fequatur. Exquibus clarè percipitur, quo paéto actio illa,
quam pro fixse
luce accipio, à Solis vel cujuilibet Stella;
corpore in omnes partes sequaliter
& in minimo
tem|poris
tiam extendatur 20
fint difpofiti
hac figura depicïi, hoc non
poris 10
motu, quamvis aliquando
eodem plané modo
ut in
fint
:
non à
;
&
id
fe diffundat
;
folo corporis lucidi centro, fed etiam à qui-
pundis edudas. Unde
omnes lucis proprietates deduci Quodque forte multis paradoxum videbitur,
reliquat
poffunt. hsec
om-
nia ita fe haberent in materiâ cœlefti, etiamfi nulla 25
plané
adeô
3o
effet vis in Sole, aliove aftro circa
ut,
û corpus Solis
nihil aliud effet
quod gyratur
quàm
:
fpatium
vacuum, nihilominus ejus lumen, non quidem tam forte, fed quantum ad reliqua, non aliter quàm nunc cerneremus, faltem in circulo fecundùm quem materia cœli movetur nondum enim hîc omnes fphaerae ;
a.
Voir
t.
V,
p. 172.
lucis proprieta-
conatu inadeô ut lux
tes in ijlo
veniri
momento ad quamlibet diftanquidemfecundùm lineas re&as,
buflibet aliis ejus fuperficiei
LXIV.
Omnes
:
ejus ope cerni poffet
tanquam ex jlellis manans, etfi nulla vis effet in ipfis Jlellis.
n6
JPrincipiorum Philosophie
ios.
dimenfiones confideramus. Ut autem etiam poffimus explicare, quidnam fit in ipfo Sole ac Stellis, quo ifta vis
luminis augeatur
•/." "iii,' 1, '••
i-ffiN
•
•
.•>••'.•
& fecundùm omnes
•!
•
••'
• "• •* "'3«-5îY ,>'.'.<~"V><>
•
-"
fphserae di-
>
:+ l'X-: .-'.t'-T:>:*ï\-\>
•
.•
.
•
V.
a
',./,.
menfiones diffundatur, nonnulla de cœlorum motu funt praemittenda. cuju/qu^ticucœio.
Quâcunque
ratione moti fuerint ab initio finguli
5
Pars Tertia.
I05-I07
eorum
vortices,
nus
adverfantur
117
jam debent effe ita inter fe compofiti, ut unufquifque in eam partem feratur, fecundùm quam reliquorum omnium circumftantium motus miilli
:
quia taies funt leges naturae 3 ut ,
motus cujufque corporis
Quamobrem
infledi.
alterius occurfu facile poffit
ponamus primum vorticem,
fi
A
cujus centrum S, ferri ab tex ei vicinus, cujus
verfus V, 10
fi
rum polos, tangere partes aliorum vorticum ab eorum polis remotas.
per E verfus
centrum
F, ferri
alius vor-
débet ab
A
per E
impediant
nulli alii circumjacentes
enim eorum motus optimè
I,
:
fie
inter fe confentient. Eo-
demque modo tertius vortex, cujus centrum non fit in piano SAFE, fed fupra illud extans, cum centris S & F triangulum conftituat,
& AEV
bus AEI i5
ab
A
&
in lineâ
per E furfum verfus.
qui duobus aliis vortici-
AE junga|tur b ferri débet Quo pofito quartus vortex, ,
cujus centrum f, ferri non poteft ab E verfus I,ut ejus motus conveniat cum motu primi, quia fie adverfa-
quemadmodum 20
tertius;
&
nec ab E verfus V, fecundus, quia repugnarent primus &
retur motibus fecundi
pereft, ut
25
in
;
nec denique ab E furfum verfus, ut tertius,
quia repugnarent primus
que
tertii
unum
&
fecundus
:
atque ideô fu-
ex polis fuis habeat verfus
E,
alium-
parte oppofitâ verfus B, vertaturque
axem EB, ab I ad V. Atque hîc etiam notari
circa
débet, nonnihil adhuc con-
motibus fore, fi trium priorum vorticum eclipticae, hoc eft, circuli à polis remotrarietatis
tiffimi, fibi
quo a.
b.
fit
in
iftis
mutuô
directe occurrant in
polus quarti vorticis.
Pars II, art. xl, p. 65. La page 106 de l'édition princeps
est
Nam
fi,
pundo
E, in
exempli çaufâ,
remplie par la figure.
LXVI. Motus iftorum vorticum aliquo modo infleûi, ut inter fe conJentiant.
u8 IVX a
Principiorum Philosophie
polum E, vertiorbem fecundùm ordinem notarum IVX, primus vortex radet illam fecundùm
fit illa
turque in
107-108.
ejus pars, quse eft circa
lineam rectam El, aliafque
&
lelas,
ipfi
paral-
fecundus vortex eandem
ra-
fecundùm lineam EV, & tertius fecundùm lineam EX, quâ ratione det
motui ejus circulari nonnihil repugnabunt. Sed hoc facile natura per leges motûs emendat, trium priorum vorticum eclipticas nonnihil infle-
10
eam partem, fecundùm quam vertitur quartus IVX; quo fit étendo in
non fecundùm lineas re&as El, EV, EX, fed fecundùm obliquas il, 2V, }X, & ita cum ipfius motu plané ut
poftea ipfum radant,
illi
i5
|
confentiant. LXVII.
Duorum
vorticum polos Je mutuo tangere non poffe.
Nec fané ullus mihi videtur excogitari pofîe alius modus, fecundùm quem variorum iftorum vorticum motus fibi mutuô minus adverfentur. Si enim duorum polos fe mutuô tangere fupponamus, vel ambo in eaf-
dem
partes ferentur,
&
cent; vel in contrarias,
ita in
&
unum
vorticem coalef-
mutuô quammaximè quamvis non tantum mihi
ita fibi
repugnabunt. Atque ideô,
afTumam, ut omnium cœli vorticum fitus & motus aufim determinare, puto tamen generaliter pofTe affirmari, atque hîc fatis efle demonftratum, polos cujuf-
que vorticis non tam vicinos
—
20
efTe polis
aliorum vorti-
Voir aussi t. IX, p. 137, note d, de la traduction a. Voir t. V, p. 172. française des Principes, et p. 354, errata. Conformément à ces indications, les deux figures de l'édition princeps ont été complétées ici, comme dans la planche VI, fig. 4 et 5, de la traduction française.
25
,
Pars Tertia.
io8-iog.
cum contiguorum, quàm
i ii
partibus ab ipforum polis
valde remotis.
Prœterea, inexplicabilis
varietas quse apparet
illa
LXVIII. Vortices
in litu Fixarum, plané oftendere videtur, illos vortices 5
non
qui circa ipfas volvuntur,
Quôd autem
effe inter fe aequales
nulla Stella fixa effe
poffit, nili in
ac fine io
:
lucem enim accuratiffimè per
illis
,
nihil plané aliud in
ma-
patebit. Et
fenfu percipiamus
Fixis
&
apparentem fitum, nullam habemus rationem aliud iis tribuendi, quàm quod ad haec duo explicanda requiri judicamus. At non magis requiri tur ad lucem explicandam, ut vortices materiae cœleftis circa ipfas volvantur, quàm ad apparentem earum fitum, ut ifti vortices fint magnitudine inaequales. Sed fané fi fint insequales, neceffe eft, ut quo-
rundam partes à 20
.
nullâ aliâ ratione, poffe explicari, partim
prœter ipfarum lucem
i5
a
taies vortices,
ex jam did:is b partim ex infrà dicendis
cùm
ma-
centro
alicujus talis vorticis, ex ipfarum luce judico effe
nifeflum
ijlos effe
gnitudine inœquales.
polis vicinas
polis remotae tangant aliorum partes
quia majorum
:
& minorum fimiles partes
|
ad invicem applicari non poffunt.
Ex his autem cognofci menti fluere
materiam primi décontinua verfus centrum cujufque vorti-
LXIX. Materiam primi elementi ex polis cujuf-
ex
circumjacentibus vorticibus, per partes
que vorticis Jluere verfus centrum, & ex centro verfus alias partes.
cis, 25
aliis
poteft,
ejus polis vicinas; ac vice verfâ, ex ipfo in alios cir-
cumjacentes vortices
dem 27 a.
polis remotas.
En marge Voir
t.
(/"
édit.)
efîluere,
Nam :
fi
NB. Vide
fig.
V, p. 172.
Art. cxxx et cxxxn.
ejuf-
ponamus, exempli caufâ,
b. Art. lvh, lviii et suiv., p. 73, j5, etc. c.
per partes ab
pag. feq.
PRINCIPIORUM PHILOSOPHIE
120
AYBM
109.
vorticem primi cœli, in cujus centro eft Sol, ejufque polos effe A auftralem, & B borealem, effe
'
['
.-'
'
•.'•
'
•
'
'
'
'
•
'
'
'
v-
.-.
;
> l
^•/•.'.'/'••'.••''..
«$:•;* :::v i;-'.V-
*
*
1 ':-"--
'
^: v
'
'
,
-
"-:":-;^V
-".-.: >
'
' "-V-V.-vV- - ••:-••.'• ••.' •:
.\''\&$tà-£\i';: :!•::
•."'.• ••
.••.'•."•.'•':^^w>.*v
\ '.*-".* •*.**'.:* •*."';• vY.W»
.•'
*
-,^^::::;:.-
vif.?
•: ••.'•"!
V:'4s!0!»'i'
il**;'
.*•.'.'
'".:'-'
:
'
••..-.'*.••
v." ».\».V .•'.*•',,'•*£*.*•.
•*<«.• '..•-•.
••.-:
.'
^1
'::':;':
.*"
/.•..•
••
; J4)i
^v
•*
""'k-.'-W
•*.%&:«
.v.'v.ï:-.'-'-
••«•••••••••••.
•."•
•\'.-'îV.'i;"'-..".»«'-%v.> .-j
-/^^.V^^^v::^^^:^ :^^-">>^v^v^:-v-:v.q *.•.,'•.
:
'••
•]••.'•. 'o^-^-V^'^^-^'V/av/-"^-."-^-/ :•::::?£'•',>•:. .:•:•'•:.•.'•:•'•.••.
•••.•'-
•'•!?.••
Y.-
v
\ #:•&%/;••••' :
.•.-.•• :
>-;:: : :. :. :
'Àt'inl •'•"•'•
•'
:
•'
.
•'.•'•;
•'."•;:
•'
.
•
'-.v
i
••.•^-*•^•^•V/:^v•:^•^^•'^:^^^rv^v/^^•V.ÀA.o• .' /.JS
••••.'• .'>••.-.
:.••'.•.•.•.•.•.••:•••••,•.'-•'••••."••••
'.•
••••
•.'.•••? :.
:
V::.
••-•.'•
•••.••.•'
circa quos totus gyrat; quatuorque circumjacentes
vortices
K,0,L,C, gyrare
circa axes
TT, Y Y, ZZ,
&
1
09-M
Pars Tertia.
i
MM,
&
ut
ita
ille
duos K
alios
remotis
tangat duos
&
recedere conari ab axe 5
O&C
dere verfus partes
Y&
a ,
in ipforum polis,
eorum
L in partibus ab
patet ex antedi&is
:
121
omnem
ejus materiam
AB, atque ideô majori vi tenM, quàm verfus A & B. Cùm-
que in Y & M occurrat polis vorticum O bus non magna eft vis ad ei refiftendum
& L,
K
occurrat partibus vorticum
eundum ab
&K
L
lares vorticis S ad eft,
quin materia, quae
verfus S, atque
Atque i5
eundum
illa,
;
quae ab
quàm
verfus S,
& C, in qui& in A & B eorum
polis
majorem habent vim ad
funt remotiffimae, ac proinde 10
polis valde
partes circumpo-
verfus L
K&
eft in
&K
L,
non dubium
:
progredi debeat
quae eft in S, verfus
O & C.
elementi, fed etiam de globulis fecundi effet intelli-
gendum,
fi
horum motum eô
nullae caufae peculiares
verfus impedirent. Verùm, quia multô celerior agitatio primi elementi
quàm
liber eft tranfitus per illos 20
globulis fecundi occupari
|
mus omnem materiam, tam
fecundi, femperque
eft ipfi
exiguos angulos, qui à
non
poffunt,
primi
quàm
menti, contentam in vortice L, uno à loco medio inter centra S
&
etfi
fingere-
fecundi ele-
& eodem
tempore
L progredi cœpiffe
verfus S, intelligeremus tamen illam primi elementi 25
ad centrum S pervenire debuiffe, quàm illam fecundi. Atqui materia primi elementi, fie in fpatium S citiùs
ingreffa, tantâ vi protrudit globulos fecundi,
verfus eclipticam eg\el
polos
fd
a. Art. liv,
b. Art.
vel
M Y,
fed
non modo
maxime etiam
verfus
AB, quemadmodum mox explicabo b
lx et lxiv, p. 107, 112 et 11 5.
lxxvui ci-après, p.
Œuvres.
LXX
quidem non tantùm de materiâ primi
id
III.
1
33.
16
,
ut
-
cundi démenti non
^e
po
tnle
xgx '
122
m.
Principiorum Philosophle
hac ratione impediat, ne
illi
qui veniunt ex vortice L,
propiùs accédant verfus S,
quàm ufque ad certum
:;*•.
•••••%
^T*
* *
ss^vv-.; :.>.'.•..•••.•..•
y'
:
-• .•>•,..,•
•-.*.•,*.
•
.
•
.
.
-
•".V.*
.•:.••..• vV.-."--'.*:->.••.••.^&-^'-3:Jii .-.»..•.».•.•.•. .••;•-. •.•••:.- •/•i'->.vV.-..-.--*vi . „•• ..•
"^"-'V:V'V?ri;.^\'V^v!'^ '.'•''•
V
'••
tfV
"•.
\ ''•?<•
'•'•.•
$£'.v.-'V;
•'
*
."
i
\;vï#;taV'ï;oVivh^^^
aliquem terminum, qui hîc literâ B notatus eft. Idemque de vortice K, & aliis omnibus efl judicandum.
Pars Tertia.
iu-n3.
12*.
feparticulas Prseterea etiam confiderare oportet, r r cundi elementi quse volvuntur circa centrum L, non '
folùm habere vim recedendi ab
ifto
centro, fed etiam
perfeverandi in fuâ celeritate; quse duo ûbi 5
modo
adverfantur
vicinis
:
quia,
dum
gyrant in vortice
&
fupra
vorticibus, qui
aliis
quodam-
infra
L,
à
planum
hujus figurae intelligendi funt, intra certos terminos cohibitae, non poflunt evagari verfus B, quin tardiùs
moveantur 10
inter L
Nam, cùm
B,
quàm
planum hujus
vortices, extra
quidem tantô
&
&
inter L
alios vicinos
figurae intelligendos;
LB
tardiùs, quantô fpatium
circulariter moveantur,
quàm
i5
inter L
&
B.
Atque
habent ad recedendum à centro
idcirco, vis
cedunt; fed ex adverfo vis
nendam 20
quam
alios
quam
quidem ut
occurrunt par-
ibi
tibus circumpolaribus vorticis S, quae ipfis
& iftos
L, efficit
nonnihil evagentur verfus B, quia
majus.
non poflunt plus
temporis impendere in tranfeundo inter L vortices,
erit
&
non
difficulter
habent, ad reti-
celerita|tem fui motûs, impedit ne ufque adeô
evagentur, ut ad S perveniant.
Quod idem non
habet
enim in hoc confentiat cum particulis fecundi, quôd fimul cum
locum ipfis
in materiâ primi elementi
:
etfi
gyrando, recedere conetur à centris vorticum in
quibus continetur; ineo tamen maxime z5
non opus
cùm ab
fit
iftis
ut
quidquam de fuâ
diflentit,
quôd
celeritate remittat,
centris recedit, quia ubique ferè aequales
motus fuos continuandos nempe in anguftiis angulorum, qui à globulis fecundi elementi non implentur. Quamobrem non dubium eft, quin ma-
invenit vias, ad
3o
:
teria ifta primi elementi
partes polis
A&B
continua fluat verfus
vicinas,
S,
per
non modo ex vorticibus K
™'
.
.
Qucejtt ratio hujus diverjitatis.
ii3,
Principiorum Philosophie
124
& L,
fed etiam ex pluribus
hac figura
quia non omnes in
;
.''
$A$&'\ '••''.'.
*.*.••.
•.••.-
'•'ï--'sX~':'-:
: ':-' .'".•''
."
V
/"_».
•" .'
;'••'
':^W^:'^ // A\y'-y s /M . •
•
.•••av
"%, m
•*.•
-
"mm
*
.
i
.
•'.:• :•'!•. ••:::•.:;•:•.'•/ «Yftwt ::•-:•:•.-.••.••' : ;-
telligendi,
•'
:
ipw;::V.../^-\ •.
non exhibentur in eodem piano funt inqui
aliis,
••*.**»•..•
/.•••••• s
nec verum eorum fitum, nec magnitudi-
nem, nec numerum pofîum determinare. Non etiam
Pars Tertia.
u3-u5.
dubium
quin eadem materia
eft,
vortices
O & C,
I2 effluat
5
ex S verfus
ac etiam verfus plures, fed
quorum
nec fitum, nec magnitudinem, nec numerum definio. Ut neque definio, an eadem illa materia ex O & C ftatim revertatur ad K & L, an potiùs digrediatur ad mul-
primo cœlo remotiores, antequam motûs abfolvat.
tos alios vortices, à
circulum
fui
Sed paulô diligentiùs ipfa 10
moveatur
quse venit ab A,
confiderandum,
de/g. Nempe
re&à pergit ufque ad
illa d,
quomodo ejus pars,
B
eodemque modo
re&à pergit
quos
f,
alia pars, quac venit à B,
LXXII.
Quomodo moveatur materia, qua? Solem componit.
ubi globulis
fecundi elementi occurrens, illos verfus
ufque ad i5
in fpatio
eft
propellit;
ubi occurrit globulis fecundi elementi,
tam quse eft verfus d, in omnes partes verfus
repellit verfus A. Et ftatim
quàm
quse verfus^ refleditur
|
eclipticam e g, omnefque globulos fecundi elementi circumjacentes aequaliter pellit ac denique per mea;
tus, qui funt inter iftos
verfus 20
M&Y
elabitur. Praeterea,
ifta
materia pri-
modum
cochleae contortas, def-
cribant; quae fpirales poftea,
cùm ad i&/pervene-
runt, inde utrimque refle&untur verfus eclipticam eg. Et quia fpatium
3o
dum
e g,
mi elementi proprio motu fie re&à fertur ab A & B verfus d &f, fertur etiam circulariter motu totius vorticis circa axem AB adeô ut fingula ejus ramenta lineas fpirales, five in
25
globulos circa eclipticam
de/g majus
eft
quàm meatus, per
quos materia primi elementi in illud ingreditur, vel ex ipfo egreditur, ideirco femper ibi aliqua ejus materiae pars manet, corpufque fluidiflimum componit, quod perpetuô circa axem/ife ipfum rotat. Notandumque eft in primis, hoc corpus fphsericum
LXXIII. Varias
ejfe
inxqualita.
126 /F/
1 "
sàiis
" corporis
Principiorum Philosophie
ii5.
Quamvis enim ob inaequalitatem vorticum non putandum fit, omnino œqualem copiam maeffe
debere.
,
,
V;VXv//./V>V?^.'. .'v-. -.v!
'.
teriae
• •
•-
•
.•.'••:••••
-.'•*•:-•;••.
•'•:'••.;
••.•
.-
>."«.*.'
NV*V^Jl#â§:
:; ': : :
:
: :
.'
*
; ,*//
•.:•.•>.••.-•».!;•> •:•••••••:•:• •;-'/.-:-.-v•• .•:m^---.-.-.
primi elementi fummitti verfus S, à vorticibus
vicinis
unius poli atque à vicinis altérais; nec etiam
u5-ii 7
Pars Tertia.
.
iftos vortices ita effe fitos,
127
ut materiam illam in par-
nec alios vortices, pricœlum verfus ejus eclipticam tangentes, certum
tes direétè oppofitas mittant;
mum
aliquem 5
ipfius circulum, qui
eodem modo
refpicere,
pro eclipticâ fumi
materiamque ex S per omnes
partes iftius circuli, aliafque
ipfi
pari facilitate in fe admittere
:
vicinas egredientem,
non tamen inde
10
motu &quantitate. Nempe
A
primi elementi, venientis à polo
quàm
fit
venientis à polo B,
illa
ita i5
quàm
vis materiae
verfus S, major
quidem materia
priuf|quam alterius occurfu repelli progredietur verfus B,
fi
ullae
tantùm
inaequalitates in figura Solis argui poffunt, fed in ejus fitu,
poffit,
poffit,
longiùs
haec altéra verfus
A;
fed
longiùs progrediendo, ejus vis minuetur; ac juxta
mutuô tandem ambae repellent illo in loco, in quo earum vires erunt inter fe plané aequales, atque ibi corpus Solis conftituent quod proinde remotius erit à polo A, quàm à polo B. Sed non majori leges natura?, fe
:
vi 20
pellentur globuli fecundi elementi, in ejus circum-
ferentia? parte d,
rentia ifta
minus
quàm erit
in parte f,
nec ideô circumfe-
rotunda. Item,
fi
materia primi
quàm
ver-
liberius fpatium inveniendo),
hoc
elementi faciliùs egrediatur ex S verfus O, fus
C
(illic fcilicet
O, & iflo acceffu fpatium interjedum minuendo, ibi tandem fiiletur, ubi vis erit utrimque sequalis.- Atque ita, quamvis ad folos quatuor vortices L, C, K, O, refpiceremus, modo tantùm eos fupponamus effe inter fe inaequales, inde fequitur, Solem S, nec in fpatio medio inter O & C, nec etiam in medio inter L & K, effe debere. Majorque adhuc in ejus fitu insequalitas poteft intelligi ipfo corpus S nonnihil accedet verfus
25
îo
128
Principiorum Philosophle
ex eo, quôd LXX1V. Varias etiam ejus
Praeterea, effe
117.
plures vortices ipfum circumftent.
alii
materia primi elementi, veniens ex vor-
fi
in
materiœ motu.
"••
vS."8pWV« V^f\.-\.
-
'.;:".': ,
•.l"-&W:Z:
.../£"•••
fîât"llî"
.:*.**
.'
»
'.••;•
.-:.v.v/
''-:''•:
••'•••
ÇL^e-.
.•••.•:•••.•.••.'.
».
•
/ ••'
.''t':' :?'.' :.
•.•::.".'•<:••••..
-V-
:
"r": '\iù''.2-.fcS> ::.::
•.
.•.•'-.:•::•,•••.•
•
;
.vi:::-'.'-
_•
\v..v
•• ,
.•"«."
.•-.<*
"-.
*!* '
.
•
•
^^^:'
*. •" -* •"
.*#"
.
*
*'
•
.'
'
:
•>!••••/"••••••
•"*
:/:::\ : :]:\-y.:\:':::;-'^ft^^^iy..\
*.
:
•
; : '*'ï**"-v'* A' r^*."*
:
'•'•':'.''*',':-'>•'•':'.'
v.'-*.v****>
•
"•'*.*.*"*""*'."*.
: : .
">f«*«
•y .:'V^-".:^>A*v^§^îf"i^^'jWi\ >-•
>:-.
/
w>/Jv:. •.:••.••/"•: '-V '••^'K'*-::-'" '-':' '
'•:•:'':'^v^v/^^\^•-•:v:vV•^•'vV
ticibus
K
verfus S,
&
L,
:
'•^••"/'•'
non fecundùm
quàm
•••
.
;
•
.
/'-;
.
•/••V"*
.*-*•"
*'..'.'•/.•>•. *•*.*.'.*.•.-;*.*.*. "
l
•
*•-.*>'»- •.-•• .:.•
::Vô**:.*-rv^V\:v:;V^.:%>V;t: s ^g^;:::î::::
-..-/-;•.•-.•'•
;•:;/: ':::::
•"•::
.'•;%»>.•'.'
•'
.
•:...
/Wy.-S
r
-****?
f
ù
y
••.-•..•..•v>:
,
•'•" •:'-.V.'-:>::« .- , ;.:::V.*-N: : :----.:'
•\"'\v^v/;V.;'î;»AY; :i"i«:0 :.S: ,ï
lineas
tam redas feratur
verfus alias aliquas partes, exempli
Pars Tertia.
.117-119.
caufâ, quae venit ex
g
hinc
:
fiet
verfus
e,
autem ex L verfus
quse
ut poli fd, circa quos tota Solis materia
non
vertetur,
K
129
/ aliquanto
fed Auftralis
redis à
fint in lineis
K & L ad
magis verfus
Borealis d verfus g. Item,
fi
linea
S dudis,
&
e accédât,
reda SM, per quam
materia primi elementi facillimè egreditur ab S ver-
perpundum circumferentiae/ei, vicipundo d quàm pundo/; ac linea SY, per quam
fus C, tranfeat
nius
10
|
ifta
materia praecipuè tendit ab S verfus O, tranfeat
per
pundum
quàm pundo
num
in
circumferentiae fgd, vicinius pundo d : hinc fiet ut eg Solis ecliptica, five pla-
/
quo movetur
illa
ejus materia, quae
maximum
circulum defcribit, paulô magis inclinetur à parte
polum
d,
verfus
;
poli/i,
non
curvam
five
effe
e
&f,
vel
d
fit
cujus extremitates funt
inflexam; materiamque iftam aliquanto
&g;
& d,
vel inter/&g-,
ac forte etiam, non
&
quàm
omnino
inter
aequali
atque inter/ & g. tamen non potefl impedire, ne ipfius corpus
celeritate gyrare inter e
Quod
&
lineam accuratè redam, fed nonnihil
celeriùs gyrare inter e
a5
fed
a
tota Solis materia vertitur,
20
polum/
tamen non tantum quàm linea reda S M atque ex parte g magis inclinetur verfus /quàm verfus d, fed etiam non tantum quàm reda SY. Unde fequetur axem, circa quem verfus
i5
quàm
e
d,
quam-proximè rotundum
:
quia intérim alius ejus
motus, à polis verfus eclipticam, inaequalitates iftas compenfat. Eâdemque ratione, quâ videmus ampullam vitream ex eo folo fieri rotundam, quôd aër in ejus 3o
materiam igné liquefadam per tubum ferreum
nempe
immittatur; quia a.
Voir
t.
IV, p. 181,
Œuvres.
III.
1.
LXXV. Eas tamen non impe-
ifte
aër
18. Lire à cet endroit
non majori :
eg
(au lieu de
vi e. g.).
17
ab
dire ne ejus figura fit rotunda.
Principiorum Philosophie
ijo
ampullae orificio in ejus
omnes
:.''•'• *.-".".*• '•'
''
partes refle&itur,
alias
.*.'"
"f •••
.& -•
* .
".-•" ^
• ."-.'•
*.•'•,•
. -
;
'•'••:
tendit,
&
quàm
'•'•'.'••. *'.'iÂi"_-."-I"-; •"••. '•'.*. '.'.v'.:'.' •"•••.••.•
: "-."•.'•."' •?-'•**.
•.••-••:••*
;
.';'C:•
:
inde in
sequè facile illas
rs::;::;::;:.:^»}?:!;;^?^-^-.;;..^-
^ :^:^vV;'>V>^^V•vO:;•':^ y.
fundum
ug.
*.*.
-V'.'.
•
•*.'.
:*'*rî '.• *r«
•
y///,
;-*. •"-*.**.•"'.
*"-••. *.*..;
.^v^^ : :' /^: :: ^:^V:-Sy://::'\-.\ :::
:
:
:-}:-
•'.• '••'.'.".•.•.'::.•.>•.•'•.:.:'•..•.'•:'••.•.•.•.• '•v.'a- .•.'.: : : •'••..••.'•'.': : -:-"./.-.''.-..-. ••.••!- •• ••••••. •."•.•-•::\ »••':• •—•:•.• •'.'.•'••' .•'•' •'•'.-•••'.•.• .'"'ï} : .V::V.- - . •.•.'• : : : :. : ':•' vV'-l'.'-
.•.•'•>
omnes
pellit
•
:
ita
materia primi elementi, corpus Solis
per ejus polos ingrefla, débet
omnes globulos fecundi
t
Pars Tertia.
ig-i ai.
l
)
elementi circumjacentes, sequaliter undequaque repellere;
non minus
quos obliqué tantùm
in
illos
quàm illos in quos direélè impingit. Notandum deinde materiam iftam primi elementi,
refleétitur,
quamdiu verfatur
dem
|
motum
ad eclipticam
10
inter globulos fecundi, habere qui-
reétum, à polis
YM,
AB ad
;
prsecipuam partem
fuse agitationis
fed praeterea etiam,
Unde
fit,
Sole
inter globulos fecundi.
maximam &
impendere
figuris aflSduè mutandis,,ut
exiguos angulos, per quos plere.
&à
ac circularem circa polos toti cœlo
AMBY communem nutiarum fuarum
Solem,
LXXVI. De motu primi elementi, dum verfatur
tranfit,
in
mi-
omnes
accuratè poffit im-
ut ejus vis, valde divifa, debilior
fit;
ac fingulae ejus minutiae motibus globulorum fecundi
vicinorum obfequantur, femperque paratse fint ad exeundum ex illis angulliis, in quibus ad tam obliquos motus coguntur, atque ad re&à pergenelementi
i5
dum
fibi
Eam autem materiam, quae eft in corpore Solis coacervata, valde multum virium ibi habere, propter confenfum fuarum omnium 20
verfus quafcunque partes.
partium in eofdem celerrimos motus, omnefque
illas
fuas vires impendere in globulis fecundi elementi cir-
cumjacentibus hinc inde propellendis.
quantum materia adionem, in quâ
LXXVII. Quomodo Solis lumen non mode verfus Ecli-
lucem confiftere antè monuimus; & quomodo illa adio non modo verfus eclipticam, fed etiam verfus
pticam, fed etiam verfus polos fe diffundat.
Atque ex
his poteft
intelligi,
primi elementi conférât ad illam 25
polos in
omnes
putemus
efle
partes fe diffundat.
&
tamen
aut plures ex globulis a.
primo,
fi
aliquod fpatium in H, folâ materiâ primi
elementi repletum, 3o
Nam
fatis
fecundi
Art. lxi et lxh ci-avant, p. 112 et 11 3.
magnum
ad
recipiendos
unum a ,
non
.
Principiorum Philosophie
i}2
dubium globuli
eft
quin,
&
uno
omnes contenu
eodem temporis momento,
in
cono dHf, cujus
À
': :y-.-' : y----:.----\::-:. :::• ::. •...*.»'••. •* ^Z1! .1*.*.*-*'. i^'. -:2V* ,
.'•.•
•
.
':::•
••
'
••.•.•
.•.•••.•
••
•
•
, •
:*£. ]-:.:: : »**!:•. -•••.. :
„.•
.•
».:•
•• .•;•.<•.
S •'••"•
••.••.•. :
':
:
bafis eft
•
-J-
^•* )*.••.••.•.•.•.••.'•.•:•.•.••..•...•.»:'?.•»•?«*.••.•»:;:'••'>',•••.
:-,-:'/:'•-;:• ••"••
•
'--.:' :•'.••::••..':•••••-:••••••.••.
•
.
:.:-, '.
..•/.-•.••:
•
!•!*••
.•..-•' .••.••.•.••••.••••• --. .v/-''*" ^:Vo>c^:-\V--.'.--'.'-::\-.-\'v:; -
i
•.'••.•.•.••..••••«•.•..-.•...••.•i :•.'•.'•'•.'•' :: •'.'.:-'.: :
.''.^
V,
i''
concavum hemifphœrium def, dant.
tai.
verfus
illud
accé-
Pars Tertia.
I2I-I23.
Jamque
id fuprà
oftenfum
eft
a
l
)}
de globulis contentis
in triangulo, cujus bafis erat femicirculus eclipticae
LXXVIII. Quomodo verfus
Ecli-
pticam fe diffuniat.
quamvis nondum ulla a&io primi elementi fed nunc hoc ipfum de iifdem, fifpeétaretur; mulque etiam de reliquis in toto cono contentis, hujus primi elementi ope clariùs patebit. Ea enim ejus pars, quse corpus Solis componit, tam globulos folaris,
|
5
fecundi elementi qui funt verfus eclipticam
etiam eos qui funt verfus polos 10
omnes
qui funt in cono dWf,
neque enim verfus d
ipfa majori vi
d,
ac denique
f,
verfus
H
propellit
movetur verfus
aliafque partes intermedias
&f,
quàm
e,
:
;
quàm
e,
illa
verô
jam fupponitur efle in H, tendit verfus C, unde per K & L verfus S tanquam in circulum regrediatur. Ideoque non impedit ne globuli ifli ad H accédant, & eorum acceffu fpatium quod priùs ibi erat, corpori quae
i5
Solis accrefcat, impleaturque materiâ primi elementi,
à centris K, 20
L,
&
fimilibus eô confluente.
Quin ipfa potiùs ad hoc juvat; cùm enim omnis motus tendat in lineam redam, materia maxime
H
exiftens,
:
cogitur fuos motus. Et idcirco minime 25
débet,
quôd
poris, alia
faepe,
ad
motum alicujus
mirum
effe
minutiffimi cor-
corpora, per quantumvis
diffufa, fimul
3o
unius exigui corporis, alia
magis propendet ad inde egrediendum quàm ad remanendum quô enim fpatium in quo verfatur eft anguftius, eô magis infleftere agitata in
LXXIX.
Quàm facile ad motum
magna
fpatia
nec proinde etiam, cur non Stellarum quam-maximè remota-
moveantur
;
tantùm Solis, fed & rum, adio ad terram ufque in minimo temporis momento perveniat a. Art. lxii, p. il 3.
m'e
quammaxi-
ab ec remota mo-
veantur.
*
i)4 LXXX. Quomodo lumen
Principiorum Philosophle
Si Salis
tendat verjus poios.
N
deinde putemus fpatium
«
.
.,
démenti plénum
§&:•*
••
•
.
:::.>,•..••.-.'..
•..'•--:
•
..••:
.*-""!
'rVî* •:;*.* 'V'
;
•
-<:;e?v.:-s-:;
:*«"-:*\7 .*••-•••'.• •*."iV,«.
•'''/:;::'•"
i
..•.:••.•• Vil-.'.". ;'.-..•••
-
:
•
r*l-feS3 5i7/ /
•,&.••
£&•:•.••..
folâ materiâ primi ir intelligemus omnes glo-
/r r *i« elle, lacilè
**
;'.:•:' '.'..• .'M:
1 .
%
•
•« '.
'.•.••.••;••
123.
:
•
.••'/
T»,l
•
.•
..
.•
.•
..•
,«/.£?.*
.'.'...:•<
.
.•"'!••:•'•'-.•..
••.*•.'•.'•:.•:•..•.'.•.•.:.>
•••.w:
••
•
•
.
.
:
".'••::•.'••.••.•.•.•..
bulos fecundi, qui continentur in cono gNe, à materiâ
primi, quae,
in Sole exiftens, à
d verfus
/,
fi-
Pars Tertia.
123-125.
135
mulque verfus totum hemifphaerium efg, magnâ vi movetur, eè verfùs pelli de|bere, quamvis ex fe ipfis nullam forte habeant propenfionem ad iftum motum neque enim etiam ei répugnant, ut neque materia ;
5
primi elementi, quae
ad eundum verfus
efl
N
enim paratiffima ibique fpatium implendum,
eft in
S,
;
ipfa
quod, ex eo quôd globuli hemifphaerii concavi efg verfus
N
ferentur, corpori Solis accrefcet.
eft difficultas, 10
fecundi elementi ab S
N
per
:
illa
materia primi ab
anguftiffima intervalla, quae globuli fecundi
non replent, ejus motus ab ipfis non impeditur; ut neque videmus in illis horologiis, quibus clepfydrarum loco nunc utimur, arenam ex vafe fuperiori defcendentem impedire quominùs aër ex inferiori per interftitia ejus granulorum adfcendat. contenu
quàm
in
cono
globuli
eNg venus
fH d verfus H
ac fimul à proprio
ab S aequidiftent.
tum 25
tempore, globuli
tanquam motibus contrariis debeant cùm enim haec materia primi non tranfeat nifi
Quaeri tantùm poteft, an tantâ 20
ulla
verfus S,
ferri
i5
& eodem verfus N, &
quôd, uno
Nec
&
eft,
minor
vi
N, a lola materia Solis,
ab eâdem materia Solis,
motu quod non videtur, fi H & N Sed quemadmodum, ut jam nota;
eft diftantia
verfus polos, inter
circumferentiam cœli quod illum
verfus eclipticam poteft aequalis,
H S & NS,
:
ita
tune ad
cùm eadem
eft
ambit,
fummum
Solem
quàm
illa vis effe
proportio inter lineas
MS &
AS. Unumque tantùm habemus in naturâ phaenomenum, ex quo ejus rei 20 en
eN#]
effet,
quae eft inter
efg{i"édit.). Voir,
p. 134,
I.3.—
21
fHd]
fgd
(1"
p. i33,
l.
lxxxi
pellantur globuli
édit.).
10.
Voir
ci
-avant,
An
œqualis fit ejus vis
in poiis
câ.
s
in eciipti-
Principiorum Philosophie
jjô
i»5.
experimentum capi poffit nempe, cùm forte aliquis Cometa tantam cœli partem pererrat, ut primo vifus :
*-•*»•
•"*
• "
*-
?r -
.
•
".*-"; •"-*•
• #"
''
'll'lVfl'
*••••••».
t
•
»*•*,*
'
s%
""•""
*•** •
'.*. •
-
#
j****\
V
l
'
a
*•***
„•
'
.*-':
•'
*"%
•**"
•••^i
* - ^'
•
*
»".*•.'••**
*
•"
'
"
•••
.
i"**
"»iiA 5»''^«
,
**•"/*
:£#***•**;« ':.*.'••.''•
,
,
|
•
•
ifc't d> l'Lfa >
,*'
l
•
'éi'iH
••""**•*"•
•.'
'. .
:
;
».*•"• *•
-^î
*'-'.vV-V"*'***"*
. I ii
'
*
V '•'"
É.
•
*
,
*
*
.
'•••r-'yi %,**•! '•''*•'.'•
*."•*."*".*•'
in eclipticâ, videatur deinde verfus
poftea rurfus in eclipticâ
o.»
:•.'.* .*.*\v •'.*.-;•.•.*'••
'.
r
.
'•'i» i'm *'î \ '.
.•••••£! "
»+
unum
.*
J
*
••'.I.'*.
^:
'
*.*-"
*
"
"''lt *.
i
ex polis, ac
tune enim habita ratione
Pars Tertia.
u5-ii7-
l
)7
lumen (quod paribus, majus
ejus diftantiae, poteft seflimari, an ejus
à Sole
|
effe infrà
oftendam
appareat verfus eclipticam
3
caeteris
),
quàm
verfus polum. LXXXII.
Supereft adhuc notandum, circa globulos fecundi elementi, eos qui proximi funt centro cujufque vor-
minores
ticis,
effe ac celeriùs
moveri,
quàm
illos
qui
paulô magis ab eo diflant, idque ufque ad certum ter-
minum, 10
ultra
quem
fuperiores inferioribus celeriùs
moventur, & quantum ad magnitudinem, funt aequales. Ut hîc, exempli caufâ, in primo cœlo putandum eft,
omnium
effe
HNQR, S
leriùs
moveri quàm
remotiores, ufque ad certam diflantiam, ultra quam funt omnes magnitudine aequales , & eà celeriùs
moventur, quùfunt à Sole remotiores.
minutiffimos globulos fecundi elementi effe
juxta fuperficiem Solis de/g,
datim
Globulos fecundi elementi Soli vicinos minores effe, ac ce-
&
paulô remotiores gra-
majores, ufque ad fuperficiem fphaeroidis
ultra
quam omnes
qui funt in hac fuperficie
funt aequales; atque illos
HNQR, omnium
tardiffimè
adeô ut forte globuli H, Q, triginta annos vel etiam plures impendant in abfolvendo uno circuitu moveri
;
circa polos A, B, fuperiores
20
autem verfus
M &
itemque inferiores verfus e &g celeriùs moveantur, & tam fupremi quàm infimi, circuitus fuos intra paucas
hebdomadas abfolvant. Et primo quidem b quod fuperiores verfus ,
celeriùs ferri debeant, facile demonftratur. 25
Y,
omnes
quàm
inferiores verfus
M&Y H & Q,
Ex eo enim quôd fuppofuerimus c
,
magnitudine aequales (ut par fuit, quia nullum habuimus ipfarum inaequalitatis argumentum), & quôd fpatium in quo tanquam in vortice in principio fuiffe
circulariter aguntur, a. Art.
non
fit
accuratè rotundum
cxxx ci-après.
b.
Voir
c.
Art. xlvii et xlviii, p. ioi et io3.
t.
IV, p. 455-456.
Œuvres.
III.
18
;
tum
LXXXIII.
Cur
remotiffimi celé' riùs moveantur quàm aliquantà minus remoti.
Principiorum Philosophie
ijS
quia
alii
vortices circumjacentes
tum etiam quia centri
3
u7-ia8
non funt squales,
illud débet effe anguftius, è regione
cujufque ex
vorticibus vicinis,
iflis
gione aliarum ejus partium
:
quàm
è re-
neceffe eft ut aliquando
quaedam ex ipfis celeriùs quàm aliae mo|veantur, cùm nempe ordinem debent mutare, ut ex via latiori tranfeant in anguftiorem. Sic, exempli caufâ, duo globi qui funt inter punéta
A &
5
B,
non poflunt tranïïre inter duo viciniora C & D, nifi unus alium praecedat &
10
;
manifeftum
efl
moDeinde, quia omnes
cedit, altero veri.
eum qui praeceleriùs
globuli primi cœli totâ fuâ
i5
recedere conantur à centro S, ftatim atque aliquis
vi
ex
quàm
ipfis celeriùs
vicini
movetur,
majorem habens vim, magis à centro
ille,
illo
hoc ipfo
recedit;
&
femper fuperiores illi funt qui celeriùs moventur. Quanta autem fit ifta eorum celeritas, fola experiennullamque habemus ejus experientia docere poteft tiam, nifi in Cometis, quos ex uno cœlo in aliud migrare infrà oftendam b ut neque poflumus determinare tarditatem circuli HQ_, nifi ex motu Saturai, quem in illo vel infra illum effe demonftrabo c Quôd vero, infra terminum HQ_, globuli propiores 1/ o f ita
20
;
;
.
lxxxiv. Cur
Solis
leriùs
proximi
ce-
etiam /eran-
1
• >
i
centro S celeriùs circulum 22 aliud] alium (/" a.
Voir
t.
V, p. 172.
b. Art. cxxvin. c.
Art. cxlviii.
édit.).
luum ablolvant quam 1
re-
25
Pars Tertia.
138.
l
J9
motiores, probatur ex circumvolutione materiae folaris,
omnem
ff/jit'-i
:
•
illam cœli partem
::'.'•'.•'.
tu-.---."-;-.-?;?.----"-.-
;•••••:•
'•'•'.•S-:'-
y--.-.:-
•'':.''.••'.
.••.••:••
fibi
'.:••::
••.•.•••.••.•••••• ..
—
vicinam fecum
::.*•": '.".'.*• •"-•."•
^va
•-Vlv
.- :
•>'
•
•'.'•'•'
:-:-^.Y*'
neque enim poteft dubitari, cùm ipfafit celerrimè agitata, & femper aliquid fui per anguflos mearapientis
:
tur, quant
motiores.
pauld re-
PRINCIPIORUM PHILOSOPHLE
140
iî8-i3o.
globulos fecundi elementi, verfus
tus, qui funt inter
eclipticam emittat
&
verfus polos recipiat, quin ha-
beat vim fecum rapiend i globulos
iftos
ufque ad certam
terminum defignamus ellipfi HNQ.R, non circulo quamvisenim Sol fit fphaericus, ac nonminori vi pellat materiam cœli circumjacentem verfus polos quàm verfus eclipticam, 3 non illâ adione in quâ ejus lucem confiftere diximus poteft tamen idem intelligi de hac altéra adione, quâ iftam cœli materiam fecum in orbem rapit, quia pendet à folo ejus motu circulari circa fuum axem qui motus procul dubio potentior eft in eclipticâ, quàm verfus polos & ideô hîc H & Q_ magis diftare debent ab S, quàm N & R. Atque hinc infrà b ratio reddetur, cur Cometarum caudœ aliquando reétae, aliquando diftantiam. Hujufque
|
diftantiae :
,
10
;
;
i5
curvae appareant. LXXXV. Cur iidem
Solis pro-
ximiyfint remotioribus minores.
Cùm
terminum HQ, inferiores globuli materise cœleftis celeriùs moveantur quàm fuperiores, debent etiam efle minores fi enim effent autem
hîc, intra
;
majores vel sequales, hoc ipfo haberent plus virium, ideoque fuperiores évadèrent. Sed ubi femel contingit, aliquem tantô efle minorem iis qui fupra ipfum
20
magnitudine fuperetur, quàm illos celeritate fuperet, femper poftea illis inferior manere
funt, ut
débet.
magis ab
Etfi
iis
verô globulos
ratifîimè sequales à
tamen non
iftos in
Deo fados
fuifle
potuit, lapfu temporis,
fpatiorum quae percurrunt, a. Art. lxiii, p.
1
14-1 15.
b. Art. cxxxviii. c.
principio
Art. XLViii, p. io3.
&
quàm accu-
fupponamus
c ,
fieri
ob inaequalitatem
inaequalitatem
eorum
25
Pars Tertia.
i3o.
motûs inde ortam, ut paulô antè demonftratum quin
aliqui aliis
eft
a ,
minores évadèrent, iique effent fatis
multi ad fpatium a.
141
HNQ.R implendum. Neque enim
Art. lxxxiii, p. iZj i38.
Principiorum Philosophie
142
i3o-i3j.
cum magnitudine totius comparatum, niû tanquam admodum
confideramus hoc fpatium, vorticis
AYBM
parvum ut etiam magnitudo ;
Solis,
quamvis
rata, perexigua eft intelligenda;
proportio
|
nimis vafla
non potuerit
ifta
eorum
hîc in figura exhiberi, quia
Notandum etiam
effe debuiffet.
effe alias insequalitates
ad ipfum compa-
in
motibus
eft
varias
partium cœli,
earum quse funt inter S & H vel Q_, de quibus paulô pôft commodiùs agetur. Denique non eft omittendum, materiam primi déprsefertim
LXXXVI. Globulos fecundi elementi variis modis Jimul moveri, quo fit ut planéfphœrici reddantur.
menti, venientem ex vorticibus K,
L,
& fimilibus,
10
prae-
cipuè quidem ferri verfus Solem, fed plurimas tamen
etiam ejus partes per totum vorticem
atque inde ad alios C,0,
AYBM difpergi,
& fimiles tranfire,
ac fluendo
circa globulos fecundi elementi, efiicere ut ipfi
tum
5
modis moveantur. Cùmque fie ifti globuli non unâ tantùm ratione, fed multis diverfis eodem tempore agitentur, circa propria centra,
tum
forte etiam aliis
hinc clarè percipitur ipfos, cujufcunque figurae fuerint in principio,
nunc debere
effe
plané fphaericos, non
inftar cylindri, aut cujufvis fphseroidis,
20
unâ tantùm ex
parte rotundos. LXXXVII. Varias
effe
gradus ce-
leritatis in
minutiis
primi démenti.
Poftquam autem naturam primi & fecundi elementi fie utcunque explicuimus, ut tandem de tertio agere poiïimus, confiderandum eft, materiam primi non effe aequaliter agitatam fecundùm omnes fuas minutias, fed faepe in perexigua ejus quantitate innumeros reperiri
diverfos gradus celeritatis.
Quod
25
perfacilè de-
tum ex modo quo ejus generationem fuprà defcripfimus 8 tum etiam ex continuo ejus ufu monftratur,
,
a.
Art. xlix, p. 104.
:
3o
Pars Tertia.
i3a-i33.
145
eam genitam effe ex eo, quôd particule fecundi elementi, nondum fphaericse, fed angulofae, ac totum fpatium in quo erant implentes, mofinximus enim
veri 5
non
potuerint, quin
ac minutise, ab
earum anguli
attererentur,
iis attritu ifto feparatse,
figuras fuas
diverfimodè mutarent, pro ratione diverfi loci occupandi, licque primi elementi
formam affumerent;
nuncque adhuc eodem modo putamus, illud primum elementum infervire implendis omnibus fpatio|
10
rum anguftiis, quse circa alia corpora reperiuntur. Unde manifeftum eft unafquafque ex ejus minutiis majores initio non fuiffe quàm anguli particularum ex quibus exfcindebantur five quàm fpatium, quod très globuli, fe mutuô contingentes, in medio fuî ;
i5
relinquunt; atque ideô quafdam ex vifas
manere
potuiffe,
dum
aliae
ipfis
plané indi-
intérim egredientes
ex anguftis fpatiis, quorum figura mutabatur magis
&
magis, indefinitè dividi debuerunt. Sint, exempli
caufâ, très globuli A, B, C, 20
duo primi A & B, fe mutuô tangentes in G, circa propria centra tantùm vertantur,
a5
quorum
dum
intérim tertius C,
tangens primum in
E, volvetur
ipfum ab E verfus
donec pundo D punéto F mani-
I,
tangat fecundum in
fupra
:
materiam primi elementi, quae continetur in fpatio triangulari FGI, five ex pluribus ramentis conftet, live tantùm ex uno, pofle intérim manere imfeftum
eft
motam; 3o
fed illam quse eft in fpatio
FIED neceflario ramentum inter
& nullum tam exiguum ejus pun&a D & F pofTe defignari, quod non
moveri,
fit
majus eo
5
Principiorum Philosophle
144
i33-i34.
quod inde aufertur fingulis momentis. Quia globulus C, accedendo ad B, efficit ut linea DF tranfeat per innumeros diverfos gradus brevitatis. LXXXVIII. Eas
Sic igitur in materiâ primi elementi,
ejus minutias quce
minimum
habent ce-
lerilatis, facile id ip-
fum quod habent aliis transferre,
ac
fibi
mutuà adhxrere.
qusedam funt
ramenta reliquis minus divifa, & minus celeriter agitata; qua? cùm fupponantur excifa fuiffe ex angulis
cùm nondum
particularum fecundi, natae erant,
& omnia
non habere
funt
in globulos tor-
fpatia fola implebant,
fi|guras valde angulofas,
&
non pof-
ad
motum
Unde fit ut facile fibi mutuo adhsereant, magnamque partem fuœ agitationis transférant in illa
ineptas.
ramenta, quse minutiffima funt,
alia
& celerrimè
ab LXXXIX.
Et
Taies minutias fibi mutuà adhérentes, prœcipuè inveniri in eâ
materid primi
iflis aliis
ele-
menti, quœ a polis ad centra vorticum fer-
agi-
tur.
,
quidem
talia
ramenta prœcipuè reperiuntur redas movetur
in eâ
médium
enim partes quamminimùm agitatae fufficiunt ad iflum motum redum, non autem ad alios magis obliquos &
fecundùm
lineas
:
ejus
varios, qui fiunt in aliis locis; ex quibus
idcirco
viam
iflius
diligenter confiderari.
Nempe, cùm
XC. Qualis
fit
figura
ifta-
rum minutiarum, quce particulœ firia-
iœ deinceps vocabuntur.
a
faepe tranfeant per angufta illa fpatia
triangularia, quae in
medio trium globulorum fecundi
mutuo tangentium,
reperiuntur, debent
induere figuram in fuâlatitudine
& profunditate trian-
elementi, fe
gularem. a.
Pars
20
motûs redi, & ibi congreexiguas maffas, quarum figuram hîc velim
expelli folentin
gantur in
i5
recipiant.
materiâ primi elementi, quae à polis verfus cœli
10
8
majora corpora, cseteris paribus, faciliùs id quod habent agitationis in minora transferunt, quàm novam ullam agitationem tantur. Quia, juxta leges naturae
5
Quantum autem ad
II, art. xl, p. 65.
longitudinem, non fa-
3o
Pars Tertia.
i3 4 -i35.
MS
ipfam determinare, quia non videtur ab aliâ
cile eft
quàm à
caufâ pendere,
copia materiae ex quâ
iftae
maflulae conflantur; fed fufficit illas concipere tan-
quam
exiguas columnas, tribus
learum
in
ftriis
modum coch-
excavatas, ita ut gyrando tranfire
intortis
poffint per illos anguftos
trianguli curvilinei
meatus, figuram habentes
FGI, qui femper inter
très globu-
mutuô tangentes reperiuntur. Quippe ex eo quôd fint oblongae, ac motu celerrimo
los fecundi elementi fe
10
tranfeant inter iftos globulos fecundi elementi,
intérim
motu
ipfi alio
circa polos cœli rotantur, clarè
prout tranfeunt per partes axi vorticis remo-
tas, i5
&
;
modum
cochlearum dequidem magis vel minus intor-
intelligitur illa|rum ftrias in
bere effe intortas
dum
tiores aut viciniores
celeriùs in
:
quàm
illis
quia globuli fecundi elementi
in
iftis
didum
rotantur, ut antè
a
efl
.
Ac etiam ex eo quôd
ipfse
veniant verfùs
médium
xci. lftas particules
cœli ex partibus contrariis, unse fcilicet ab Auftrali, 20
alise
axem
dum
à Boreali, in
eft illas
&
unas
intérim totus vortex circa
eafdem partes movetur
quae veniunt à polo Auftrali,
:
fuum
ab op-
pofitis polis venienles,
contrario
modo
effe intortas.
manifeftum
non
in
eafdem
partes debere intortas effe, ac illas quae veniunt à polo Boreali, fed plané in contrarias. 25
fione valde
Quod animadver-
dignum puto, quia hinc
infrà explicandae
b
vires magnetis
praecipuè dépendent.
Sed ne quis forte exiftimet, me fine ratione afiirmare, très tantùm ftrias in iftis primi elementi particulis effe pofle, a.
Art. lxxxiIi, p.
b.
Pars IV,
art.
Œuvres.
1
cùm tamen
non
37-1 38.
cxxxm,
III.
globuli fecundi
etc.
19
ita
XCII. Très tantùm ftrias in ipfis effe.
Principiorum Philosophie
146
femper omnes
mutuô
fe
alia-
tantùm relinquant, velim hîc no-
poffint contingere, ut
triangularia fpatia circa fe tari,
135-136.
quaevis loca ampliora, quse inter globulos
iftos fsepe
reperiuntur, habere femper fuos angulos
plané sequales ac,
trianguli
iis
quantum ad
caetera,
perpétua mutatione ticulae ftriatae illa
:
FGI,
effe
in
adeô ut par-
primi elementi, per
tranfeuntes,
eam etiam
figu-
ram quam defcripfimus, debeant induere. fe
Nam, exempli
10
caufâ, quatuor globuli A, B, C, H,
tangentes in punétis K,
fui
5
L,
G,
E,
relinquunt in medio
fpatium quadrangulare, cujus quifque angulus
eft
omnino sequa|lis unicuique ex angulis trianguli FGI; cùmque quatuor ifti globuli moventur, fpatium iftud affiduè figuram mutât, fitque nunc quadratum, nunc oblongum, ac etiam interdum in duo alia fpatia triangularia dividitur unde fit ut materia primi elementi
i5
;
minus
agitata, quas in eo exfiftit, ad
unum
vel
duos ex
ejus angulis debeat confluere, ac refiduum fpatii relin-
querem
aterise mobiliori,
20
& figuras fuasfaciliùs mutan-
omnes iftorum globulorum motus accommodet. Atque fi forte unum ex ejus ramentis, in uno ex
ti,ut eas ad
iftis
angulis exiftens, extendat fe
ibi
verfus partem
illi
angulo oppofitam ultra fpatium sequale triangulo FG I ,
debebit inde expelli, ac proinde imminui,
cùm
,
^
K >
acci-
angulum materia minus
det ut tertius globulus tangat duos illos, qui
quo verfatur conficiunt. Nempe, fi agitata, occupans angulum G, extendat in
fe verfùs
D
ultra lineam FI, inde extrudetur à globulo C, atque
eatenus minuetur,
cùm
hic globulus
C
accedet ad B,
3o
i36-i3 7
Pars Tertia.
.
147
ut claudat triangulum GFI. Et quia particulae primi
&
elementi, quae in eo maximae funt,
minus agitatae, per longos cœli tra&us tranfeundo, non pofTunt non faepe ita verfari inter très globulos ad fe invicem accedentes, non videntur poiTe induere ullam figuram determinatam, & aliquandiu in ipfis permareliquis
nentem, praeter illam quam defcripfimus. Etfi
autem
différant à reliquâ materiâ primi elementi, 10
XCIII.
hae particulae oblongae ac ilriatae valde
non tamen
ab hac diftinguimus, quandiu tantùm inter globulos fecundi verfantur tum quia nullum peculiarem illas
Inter particulas flriatas,
& omnium minu-
tijfimas
,
varias
effe
aliarum magnitudines
in
primo
ele-
:
mento.
earum effe&um ibi advertimus tum etiam, quia multas alias, non multô minores, nec celeriùs agitatas, in eâ contineri arbitramur, ita ut inter omnium minu;
|
i5
tiffimas
& illas
innumeri
flriatas,
fint
aliarum gradus.
ut facile ex inaequalitate viarum quas perlabuntur,
agnofci poteft.
Sed quando materia
i-fta
primi elementi ad corpus
Solis alteriufve fideris pervenit, ibi
maxime
cùm
omnes
ejus
minu-
globulorum fecundi elementi obicibus impediantur, in fimiles motus confentire laborant. Unde fit ut illœ ilriatae, nec non etiam alise multae paulè minores, quae ob figuras nimis angulofas, molemve nimis magnam, tantam aginullis
20
tiae
25
tationemrefugiunt, abaliisminutiffimis feparentur, ac fibi
mutuè
agitatae,
facile adhaerentes,
propter iniequalitatem
fuarum figurarum, moles aliquando permagnas componant, quae, intimae cœli fuperficiei contiguae,
ex quo emerferunt adjunguntur, 3o
&
ibi
fideri
refiflentes
illi
adioni, in quâ vim luminis coniiflere fuprà diximus 3 a.
Art. lxxvii et lxxviii, p.
1
3
1
et i3?, et art. lv, p. to8.
,
XCIV. Quomodo ex Us macula- in
Solis vel flella-
rum fuperficie rentur.
gene-
Principiorum Philosophle
148
i37-i38.
maculis quae in Solis fuperficie con-
fimiles funt
illis
fpici folent.
Eâdem enim
quâ videmus aquam
ratione,
liquorefque alios quofcunque,
cùm
admoti
igni
effer-
vefcunt, atque aliquas particulas diverfae à reliquis
minus ad motum aptas
naturse ac
denfam fpumam ex
particulis
iftis
in fe continent,
conflatam emittere,
quae fupra ipforum fuperficiem natare, figurafque ad-
modum
irregulares
&
mutabiles habere folet
:
ita per-
utrimque ex ejus. polis verfùs eclipticam ebullientem, debere particulas fuas
fpicuum
materiam
eft
ftriatas, aliafque
omnes
rent, ac difficulter xcv.
rum
proprielates.
quae facile
mutuô
fibi
communiipfius motui obfequuntur,
fe
partibus
|
eclipticae vicinis
valde varias
&
Solis polos,
fi
faltem fimul
incertas
non tam
cum
;
;
&
& denique cur
celeriter
diffolvantur, ac novce
generentur.
i5
cur figuras habeant
quàm
eâ parte cœli quae
in
orbem
circa
ejus fubftantia,
illi
proxima
eft,
moveantur. XCVI. Quomodo ifice macula?
10
adhae-
tanquam fpumam expellere. Atque hinc a facile eft cognofcere, cur Solis maculae non foleant apparere circa ejus polos, fed potiùs in ex
Hinc cognofci prcecipuas harum macula-
Solis,
20
quemadmodum plerique liquores eandem fpumam, quam initio effervefcendo emittunt, rurfus Atverô,
poftea diutiùs ebulliendo reforbent
&
putandum eft, eâdem facilitate rum è corpore Solis emergit, atque
in ejus fuperficie
abfumunt ita quâ materia macula:
cumulatur, paulô pôft etiam imminui,
&
ejus fubftantiam refundi, partimque per
cœlum
num
difpergi.
(Non enim ex toto
tantùm ex materiâ quae recens maculae a.
Voir
iftae t.
IV,
formantur.) p.
456-458.
Ac
25
partim in vici-
Solis corpore, fed
in illum ingrefla eft,
reliqua materia quae diu-
3o
Pars Tertia.
i38-i3g.
149
jamque, ut ita loquar, excoda defaecata, fummâ vi femper gyrans, partim eas
tiùs in eo permanfit, eft
&
quse
jam fa&ae funt
abradit,
dum
intérim aliâ in parte
novae generantur ex nova materiâ Solera ingrediente
unde
ut
fit
non omnes
:
in iifdem locis appareant. Et
fané tota Solis fuperficies, partibus circumpolaribus
quâ componuntur
exceptis, materiâ ex
tegi folet. At-
qui maculae tantùm efle dicuntur, ubi materiâ
tam denfa 10
&
illa eft
vim luminis à Sole venientis
ftipata, ut
notabiliter obtundat.
Praeterea poteft contingere, ut maculae
funt paulô crafliores
quàm
& denfiores,
iftae,
cùm Cur
priùs in fuâ circum-
medio atterantur à puriore materiâ Solis eas circumfluente ficque ut extremitates earum circumferentiae, in acutum definentes, ejus lumini perviae fint unde fequitur ipfas ibi Iridis coloribus pingi ferentiâ
in
in
XCVII. quarundam ex>-
tremitate colores
iri-
dis appareant.
;
i5
:
debere, ut antehac de prifmate vitreo in Meteoris, cap. 8 a
aliquando colores in
illis
Saepe etiam contingit, ut materiâ Solis, circa
ma-
,
expli|cui. Et taies
obfervantur. 20
culas iflas fluendo, fupra ipfarum extremitates afîur-
gat
;
tuncque, inter
tercepta, cogitur ad
illas
motum
modo quo fluminum 25
locis vadofis
Unde
&
coeli vicini
fuperficiem in-
folito celeriorem
rapiditas
femper
eft
quàm
in latis
&
anguftis,
fequitur Solis
&
lumen
ibi
:
eodem
major in profundis.
aliquantô fortius eflè
debere. Atque ita maculae in faculas converti folent,
hoc
eft,
aliis 3o
quaedam
folaris fuperficiei partes, quae priùs
erant obfcuriores, poftea fiunt lucidiores.
vice verfâ faculae in maculas mutari videntur, a.
Voir
t.
VI, p. 329.
cùm,
Ac his
XCVIII.
Quomodo macula in faculas vertantur, vel contra.
PRINCIPIORUM PhILOSOPHLE
IfO
materiam demerfis,
unâ ex parte
in fubtiliorem Solis
magna copia
novae materise aliâ ex parte ipfis accedit
&
adhaeret.
Cùm
XCIX. In quales particulas macula; diffolvantur.
139-140.
autem
iflre
maculée diflblvuntur, non abeunt
in minutias plané fimiles tae
:
iis
ex quibus fuerant confla-
fed partim in tenuiores, ac fimul folidiores, five
figuras
minus angulofas habentes
motum
funt aptiores,
&
;
quo nomine ad
ideô facile per meatus, qui
funt inter globulos cœli circUmjacentis, verfùs alios vortices tendunt; partim in tenuifîimas, quae ex alia-
rum
angulis erafae, vel in puriffimam Solis fubftantiam
convertuntur, vel abeunt etiam verfùs
denique in
cùm
cœlum partim ;
crafliores, quae ex pluribus ftriatis, aliifve
fimul jundis compofitae, verfùs ubi,
10
fint
cœlum
expelluntur,
nimis magnae ad tranfeundum per
illos
i5
anguftos meatus, quos globuli fecundi elementi circa
globulorum iftorum loca fubingrediuntur, & quia figuras habent valde irregulares & ramofas, non tam facile ac illi globuli moveri fe relinquunt,
ipfa etiam
20
poffunt.
mutuo nonnihil adhaerentes, componunt ibi magnam quandam molem, rariflimam, & aëri (five potiùs aetheri) terrae circumfufo non abfimilem, quae |Sed
Quomodo ex ipfisœther circa Solem & Jlellas generetur. Huncque œlhercm & ijlas maculas ai tertium ele-
mentum
referri.
fibi
à Sole circumquaque forte ufque ad fphaeram Mercurii, vel
etiam ultra illam,
aether ifte in
immenfum
fe
extendit.
Nec tamen
25
crefcere poteft, etiamfi novae
femper particulae ex macularum diffolutione ipfi accédant, quia globulorum fecundi elementi per illud & circa illud continua agitatio facile poteft totidem alias diflblvere, ac rurfus in materiam primi elementi convertere. Quippe omnes Solis aliorumque fiderum
3o
Pars Tertia.
140-141-
M
1
&
totum aetheremipfis circumfufum, quoniara ejus partes ad motum minus aptae funt quàm globuli fecundi elementi, ad tertium elementum remaculas, ut
ferimus a
.
Sed verô macularum produdio vel diflblutio à tam minutis & tam incertis caufis dependet, ut minime fit
mirandum,
fi
quando
nullse prorius in Sole appareant,
nonnunquam
CI.
Macularum produâionem & dijjblutionem à caufis valde incertis pcndere.
tam multae, ut totum ejus lumen obfcurent. Ex hoc enim quôd pauca aliqua
vel
10
fi
è contra
ex ramentis primi elementi fit
fint
fibi
invicem adhaerefcant,
unius maculas rudimentum, cui facile poflea plura
alia junguntur, quae, nifi
partem
in priora illa
fuse agitationis amitterent,
fibi
impingendo mutuô non
poffent adhaerere.
maculas iflas, cùm primùm gecorpora mollilîima & rariflima, ideoque
Notandumque
iS
nerantur, effe
facile frangere
impetum ramentorum primi elementi,
quae in ipfas impingunt,
&
illa fibi
adjungere. Paula-
tim autem poftea interiorem earum fuperficiem, con20
tinuo
motu
fubftantiae folaris cui contigua efl,
tantùm abradi
&
non
perpoliri, fed etiam condenfari
&
|
efl,
molli
&
earum
fuperficie, quae coelo
ob-
rarâ rémanente. Ideoque ipfas
non
indurari, aliâ intérim
verfa
eo quôd materia Solis interiorem earum fuperficiem lambat, nifi fimul etiam earum oras circumfluat & tranfcendat, fed contra potiùs femper facile diffolvi, ex
25
augeri,
3o
quamdiu
iflae
earum
orae,
fupra Solis fuperfi-
ciem eminentes, ejus materiae occurfu non denfantur. Hincque potefl contingere,ut aliquando una & eadem macula fupra totam fuperficiem alicujus fideris fe exa.
Voir
t.
IV, p. 456.
Cil.
efl
Quomcdo eadem macula
totum aliquod
fidus tegere
pojfit.
M2
Principiorum Philosophie
141-142.
tendat, ibique diu permaneat, priufquam diffolvi pofîit.
cm.
Sic referunt
Cur Sol aliquando
fus fit obfcurior ; & cur quarundam jlellarum magnitudines apparentes mutentur.
CIV.
Cur aliquœfixœ reant, vel
quidam
hiftorici
a ,
Solem aliquando per
vi-
plures dies continuos, aliquando etiam per integrum
annum, folito pallidiorem, Lunse inftar, fine radiis lucem triftem prsebuiffe. Notarique poteft multas ftellas nunc minores majorefve apparere, quàm olim ab Aftronomis defcriptse funt. Cujus non alia ratio efle videtur, quàm quôd pluribus paucioribufve maculis earum lux obtundatur. Quinetiam fieri poteft, ut aliquod fidus tôt & tam
10
difpa-
ex impro-
vifo appareant.
denfis maculis involvatur, ut vifum noftrum prorfus effugiat
:
ficque olim Plejades numeratae funt feptem,
quae
jam
teft,
ut aliquod fidus,
fex
tantùm confpiciuntur. Itemque
fieri
po-
nobis antea non vifum, bre-
tempore atque ex improvifo, magnâ luce affulgeat. Nempe, fi totum ejus corpus ingenti & craffâ macula fuerit hadenus conteétum, jamque accidat ut viflimo
materia primi elementi,
folito
i5
copiofiùs ad illud
affluens, fupra exteriorem iftius maculse fuperficiem
breviffimo tempore
totam conteget; atque tune iftud fidus non minorem lucem ex fe emittet, quàm fi nullâ plané macula involveretur. Poteftque poftea, vel diu œquè fulgidum remanere, vel diffundat,
fe
ao
|
paulatim rurfus obfcurari. Sicque contigit, in fine anni 1572,
quandam
ftellam, priùs
maximam
Cafïïopejae apparuiffe, quae
&
cem,
non vifam, initio
fenfim poftea obfcurata, initio anni
in figno
25
habuit lu1
574 dif-
Ac etiam aliae nonnullœ in cœlo jam lucent, olim non apparebant quarum rerum caufa hîc
paruit.
quae
fuûùs a.
:
eft
Voir
t.
explicanda. IX, p. 161, note a, de la traduction française.
3o
Pars Tertia.
142-143.
S)
circumquaque teftum macula de/g, quae non poteft effe tam denfa, quin exempli caufâ, fidus
Sit,
CV.
I
Multos
effe
meatus
culœ ftriatœ.
L
poros
five
meatus habeat permultos, per quos omnis
materia primi elementi, etiam cules ftriatis fupra
enim
&
|
illa
defcriptis,
quae confiât parti-
tranfire poffit.
Cùm
in principio fuae generationis fuerit molliflima
rariffima,
cùmque
taies pori facile in ipfâ formati funt;
poftea denfabatur,
particulae
iftae
ftriatae,
aliaeque primi elementi, continué per illos tranfeundo, 10
non permiferunt ut plané clauderentur eoufque anguftati funt, ut ftriatis
;
fed tantùm
nullae materiae particulae,
primi elementi craffiores, viam per ipfos ha-
bere poffint; ac etiam ut
ii
meatus, qui particulas
ab uno polo venientes admittunt, non aptae ad eafdem, fi regrederentur, nec etiam ad illas
ftriatas i5
fint
Œuvres.
III.
ao
in
maculis, per quos libère tranjeunt parti-
Principiorum Philosophie
54
quse veniunt ab alio polo tortae,
difpofttio ifto-
rum meatuum, & cur particulœftriatœ per illos retrogrcdi non pojfint.
contrario
modo
funt in-
recipiendas.
Nempe
cvi.
Quœ fit
&
143-144.
particule
ftriatse
primi elementi, venientes
non ab uno aliquo punéto duntaxat, fed à totâ cœli regione quse eft verfus polum A, & tendentes non verfus unicum pun&um I, fed verfus totum médium cœli H I Q., formant fibi meatus in macula defg, fe-
cundùm
re&as axi fd parallelas, vel nonnihil utrimque verfus d convergentes, horumque meatuum lineas
aditus in totâ ejus fuperficiçi medietate funt,
&
exitus in aliâ medietate
edg:
efg
partem efg,
&
10
ita fcilicet ut
particulae ftriatae, venientes à parte A, facile
ipfos ingredi poffint per
fparfi
quidem
egredi per ad-
verfam edg, non autem unquam regredi per hanc edg, nec egredi per efg. Quia, cùm tota ifta macula non conflet nifi ex ramentis primi elementi minutiffimis, quse, fibi mutuô adhserentia, quofdam quafi ramulos
i5
componunt, particulae ftriatse, venientes à parte f iilorum ramulorum extremitates, fibi in meatibus iftis occurrentes, infleétere debuerunt verfus d; ideôque, fi
per eofdem meatus eis
effet
20
regrediendum à d ver-
ramulorum extremitates nonnihil aflurgenipfarum tranfitum impe|dirent. Eodemque modo
fus/, ifbe tes
particulae ftriatas, venientes à parte B, fibi
CVII.
Cur etiam quœ ab
uno
veniunt
polo,
non
tranfeant per eofdem tneatus,
quàm quœ
veniunt ab alto.
excavarunt,
quorum
meatus
alios
ingreflus in totâ fuperficie
edg fparfi funt, & egreffus in adverfâ efg. Notandumque eft iftos etiam meatus cochlearum inftar efle excavatos, ad formam particularum ftriatarum quas admittunt, ideôque illos qui unis patent, non patere
modo
aliis
à polo oppofito venientibus,
intortis.
&
contrario
3o
Pars Tertia.
144-145-
a Ita igitur
per
iftos
55
materia primi elementi utrimque ex polis
meatus ad
fidus
poteft pervenire
I
;
ac quia
ejus particulae ftriatae cœteris funt craffiores, ideôque
majorem habent vim ad pergendum fecundùm lineas reétas, non folent in eo manere, fed ingreflae per f, |
protinus egrediuntur per
atque
d,
' •
••-
•..-.-• .-.•-...
.;:;..
ibi
occurrentes
j.'-.
••.
::::A£3£3>.
globulis fecundi elementi, vel
•'. J
materiae primi à
B
non poflunt ulteriùs pergere fecundùm lineas reétas, fed, in omnes partes reflexae, per setherem circumfufum xx verfus hemifphaerium efg rever-
venienti,
10
&
quotquot ingredi poffunt meatus maculae, vel macularum, quae ibi fidus iitud tegunt, per illos rurfus progrediuntur ab / ad d ; ficque afliduè per tuntur;
médium a.
Voir
t.
fidus tranfeundo, IV, p. 458-460.
&
per œtherem circum-
CVIII.
Quomodo materia primi elementi per iftos