Karl jaspers
Autorytety Sokrates, Budda, KonfucjuszJezus Przełożyli Przemysław Bentkowski i Robert Flaszak
'-
Y
0
...
30 downloads
1213 Views
3MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
Karl jaspers
Autorytety Sokrates, Budda, KonfucjuszJezus Przełożyli Przemysław Bentkowski i Robert Flaszak
'-
Y
0
Warszawa 2000
A
w
N
I_ C
L
w
o
Tytuł oryginału: Die mafigebenden Menschen. Sokrates, Buddha, Konfuzius, Jesus
© 1964 Piper Verlag GmbH, Munchen © Copyright for the Polish translation by Przemysław Bentkowski & Robert Flaszak, Warszawa 2000 © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo KR, Warszawa 2000
ISBN 83-86989-68-8
SOKRATES
Źródła: Platon (przede wszystkim: Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon, Uczta, Fajdros, Teajtet — i wczesne dialogi). Ksenofont {Wspomnienia o Sokratesie, Uczta, Obrona Sokratesa). Arystofanes {Chmury). Arystoteles {Metafizyka). Literatura: Ivo Bruns. Edycja Meyera (IV, s. 427 i nast., s. 435 i nast.). — Heinrich Maier. Stenzel. Werner Jaeger. Gigon. 1. Dane biograficzne (469-399): Ojciec Sokratesa był kamieniarzem, a matka akuszerką. Nie był on wszak szlachetnie urodzony, choć był obywatelem Aten. Niewie lki spadek i zasiłki państwowe udzielane wszystkim Ateńczykom (zapomogi teatralne itp.) zapewniały mu, przy skromnym trybie życia, materialną niezależność. Wypeł niając obowiązek żołnierski, walczył jako hoplita w okre sie wojny peloponeskiej w bitwach pod Delion i Amfipolis. Wywiązywał się z obowiązków politycznych, przewod nicząc Radzie w roku 406; bronił prawa, występując przeciw żądaniom rozwścieczonego tłumu stracenia wo dzów bitwy u wysp Arginuz. Nigdy nie zabiegał jednak o zdobycie znaczącej pozycji państwowej czy wojskowej. Zona Sokratesa — Ksantypa — nie odgrywała w jego życiu ważniejszej roli. Co ciekawe, znamy wygląd Sokratesa; jest pierwszym filozofem, którego poznajemy w jego rzeczywistej postaci. Był szpetny, miał wyłupiaste oczy. Zadarty nos, grube wargi, krępa budowa ciała i wielki brzuch upodabniały go
6
Autorytety
do sylenów i satyrów. Cieszył się żelaznym zdrowiem, z łatwością znosił przeto trudy i zimno. Sokratesa znamy jako człowieka starszego, o jego młodości nie wiemy w zasadzie nic. Dorastał w Atenach, które po wojnach perskich przeżywały okres rozwoju, były bogate i potężne. Kiedy wybuchła nieszczęsna wojna peloponeska (431 rok przed Chr.), miał prawie czterdzieści lat i dopiero wówczas stał się postacią powszechnie znaną. Najwcześniejszym udokumentowanym przekazem są wy szydzające go Chmury Arystofanesa (423 rok przed Chr.). Był świadkiem upadku i katastrofy Aten (405 rok przed Chr.). Siedemdziesięcioletniemu Sokratesowi [demokraty czna] społeczność ateńska wytoczyła proces, oskarżając go 0 bezbożność. Zmarł w 399 roku przed Chr. po wypiciu cykuty. 2. Jego rozwój duchowy możemy prześledzić jedynie pośrednio. Sokrates znał filozofię naturalną Anaksagorasa 1 Archelaosa, był świadkiem powstania sofistyki, którą zgłębił. Obie mu jednak nie wystarczały — filozofia naturalna nie mogła przyjść z pomocą ludzkiej duszy, sofistyka zaś swą metodą kwestionowania mogła osiągnąć wiele, ale zaprzeczała wszystkiemu, co zostało uznane w tradycji za pewnik, bądź błądziła w nowej, iluzorycznej wiedzy. W tej burzy intelektualnej nie znajdował Sokrates żadnej nowej, zadowalającej teorii czy metody. W pewnym momencie musiał się dokonać w Sok ratesie zwrot. Gdy uświadomił sobie, że dla poszukiwań odpowiedzi na istotne pytania filozofia naturalna jest bezwartościowa, a sofistyka destruktywna, zrozumiał, że prawda nie jest określoną odrębnością. Stał się świadom swego powołania, boskiego nakazu. Będąc go pewnym na wzór proroków, w przeciwieństwie do nich niczego nie głosił. Nie przekazywał ludziom poleceń bogów. Nakazem Sokratesa było wspólne poszukiwanie z drugim człowie kiem — nieustępliwe zapytywanie, przetrząsanie każdej kryjówki; nie żądał on przy tym wiary w cokolwiek lub w niego samego, ale wymagał myślenia, zadawania pytań
Sokrates
7
i podejmowania prób, które pozostawiały jednostkę zdaną na siebie. Poznanie prawdy i dobra zależy wyłącznie od usamodzielnienia, zatem tenże sposób myślenia musi przyjąć najpierw on sam — ten, kto chce kierować się prawdą. 3. Dialog: Dialog był dla Sokratesa fundamentalną rzeczywistością jego życia: dyskutował z rzemieślnikami, mężami stanu, artystami, sofistami i heterami. Jak wielu Ateńczyków, życie spędzał na ulicy, na rynku, w gi mnazjach, uczestnicząc w ucztach. Było to życie wy pełnione rozmową z każdym. Forma tego dialogu miała dla Ateńczyków nową jakość, była zupełnie niezwykła, poruszająca, niepokojąca, sięgająca najgłębszych obsza rów duszy. Jeśli rzeczywistość rozmowy była dotąd spo sobem życia wolnego Ateńczyka, to teraz — jako so kratyczna metoda filozofowania — stała się czymś innym. Z natury rzeczy była czymś nieodzownym dla samej prawdy, która odsłaniała się przed jednostką za pośre dnictwem drugiego człowieka. Aby zyskać jasność myśli, Sokrates potrzebował ludzi i był przekonany, że oni (przede wszystkim młodzież) również go potrzebują. So krates pragnął wychowywać. Wychowanie nie jest dla niego przypadkowym proce sem wywołanym przez wiedzącego w niewiedzącym, ale jest żywiołem, w którym jednostki, dochodząc wspólnie do prawdy, osiągają samopoznanie. Młodzieńcy pomagali mu, jeśli on chciał im pomóc. Odbywało się to metodą odkrywania problemów w rzeczach na pozór oczywistych, pobudzania wątpliwości, zmuszania do myślenia, uczenia poszukiwania, stawiania pytań i nieuchylania się przed odpowiedziami, na gruncie podstawowej wiedzy, że to prawda łączy ludzi. Na tym fundamencie powstały po śmierci Sokratesa dialogi pisane prozą o charakterze lirycznym, których mistrzem został Platon. Sokrates nie występuje przeciwko całemu ruchowi solistycznemu, jak później Platon — nie tworzy politycz nego ugrupowania, nie propaguje swych idei, nie broni ich,
8
Autorytety
nie zakłada zinstytucjonalizowanej szkoły filozoficznej. Nie formułuje programu reformy państwa ani systemu wiedzy. Nie występuje na forum publicznym i nie uczest niczy w wiecach. W Obronie* stwierdza: „zawsze zwra cam się do jednostki" i natychmiast to ironicznie uzasadnia — nie jest bezpieczne życie tego, kto otwarcie i uczciwie występuje przeciw tłumowi. A zatem ten, kto pragnie być obrońcą słusznej sprawy i chce się choć jakiś czas ostać, musi ograniczyć się do kontaktów z indywiduami. Może my to rozumieć w szerszym kontekście: fałsz aktualnego ustroju politycznego — obojętnie, czy dotyczy on porząd ku demokratycznego, arystokratycznego, czy tyranii — n i e może być usunięty działaniami o charakterze politycznym. Warunkiem poprawy jest wychowanie jednostki poprzez samodzielne kształtowanie charakteru, aby na drodze poznania, które jednocześnie jest wewnętrznym działa niem, i poprzez wiedzę, która jest cnotą, urzeczywistniła się istota człowieka. Kto staje się prawym człowiekiem, ten staje się zarazem prawym obywatelem. Ponadto chodzi o samą jednostkę, niezależnie od jej sukcesów i wpływów w państwie. Niezależność tego, kto panuje nad sobą (eukrateia), i rzeczywista wolność doj rzewająca wraz ze zrozumieniem stanowią ostateczny grunt, na którym człowiek staje przed bóstwem. 4. Istota sokratejskiego życia: Jeśli filozofia jest „nau ką", Sokrates nie jest filozofem. W kontekście dziejów filozofii greckiej, rozumianych jako historia spekulatywnych stanowisk, nie ma dla niego miejsca. Filozofia sokratejska to podążanie-w-myśleniu [das Auf-dem-Wege-Sein im Denken] z towarzyszącą mu wiedzą niewiedzy. 1
Tłumacz skorzystał z tekstu: Platon, Obrona Sokratesa, przełożył Władysław Witwicki, w: Platon, Uczta, Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon, PWN, Warszawa 1984. W przypadku cytatów niezgodnych z przekładem na niemiecki pozostawiamy przekład odpowiadający niemieckiemu tłumacze niu. [Przyp. tłum.]
Sokrates
9
Sokrates zna granice, gdzie kończy się dowodzenie, a osta je się w jasnym blasku substancja we wszelkim zapytywa niu, z której może on czerpać. Substancją jest pobożność Sokratesa, żywiąca się, po pierwsze, nadzieją, że prawda objawi się w obliczu niewzruszonych pytań i w obliczu uczciwej świadomości niewiedzy unaoczni się potrzebna do życia mądrość. Po drugie, wyraża się ona wiarą w bogów i boskość polis. Po trzecie zaś, przemawia ona przez Daimoniona. Po pierwsze: Kiedy w dialogu Platona Menon roz mawia z Sokratesem o cnocie (arete), zapędzony pytania mi Sokratesa w ślepy zaułek mówi: „[Zanim Cię spot kałem, Sokratesie,] słyszałem, że i sam pogrążony jesteś w wątpliwościach i innych doprowadzasz do zwątpienia... zaczarowałeś mnie i opętałeś jakimś magicznym napojem, tak że stałem się pełen wątpliwości... zdajesz się tak z wyglądu, jak i pod innymi względami, zupełnie podobny do tej płaskiej ryby morskiej zwanej drętwikiem. Sprawia bowiem ona, że ten, kto się do niej zbliży i jej dotknie, drętwieje... Gdybyś bowiem jako cudzoziemiec uczynił coś podobnego w innym państwie, byłbyś zatrzymany jako czarownik". Sokrates mówi na to: „Co do mnie, jeśli drętwik powoduje odrętwienie siebie samego tak jak i innych, jestem do niego podobny, jeśli jest inaczej, to nie. Nie jest bowiem tak, że ja budzę w innych wątpliwości, sam nie mając żadnych, ale dlatego, że mam ich więcej niż inni". W identycznej sytuacji Teajtet stwierdza: mąci mi się w głowie, a Sokrates odpowiada, to początek filozofii. Zrozumienie wyrasta z bezradności. Przykładem tego jest Menon: Niewolnik, odpowiedziawszy zrazu pewnie na pytanie matematyczne, spostrzega swą niewiedzę i popada w zakłopotanie, dalsze pytania doprowadzają go jednak do prawidłowego rozwiązania. Zgodnie z tym przykładem prawda objawia się w rozmowie—choć rozmówcy jeszcze jej nie znają, ona jest i kieruje nimi, a oni krążą wokół niej. Sokrates pragnie zainicjować wysiłek poszukiwania, któremu towarzyszy wszakże wiara w znalezienie. Porów-
10
Autorytety
nuje tę czynność {Teajtet) do sztuki położniczej. Teąjtet nie zna odpowiedzi i sądzi, że sam nie jest zdolny do niej dotrzeć, nie otrzymał jej również od innych, „a mimo to nie mogę uwolnić się od pragnienia poznania jej". „Z boleścią rodzisz", mówi Sokrates, „dlatego, żeś nie pusty, a masz płód w sobie". Następnie Sokrates opisuje przebieg roz mowy z młodzieńcami. Podobnie jak akuszerka rozpo znaje, czy doszło do ciąży, czy też nie; zna sposób na wywołanie i łagodzenie bólów, może odróżnić prawdziwy poród od poronienia. Na tej zasadzie bada, czy młodzień czy umysł wyda owoc ciąży fałszywej bądź urojonej. Sam Sokrates jest wyjałowiony z mądrości, słusznie zatem czyni mu się zarzut, że stawia jedynie pytania. „Odbierać płody bóg mi każe, a rodzić nie pozwoli". Dlatego wszyscy ci, którzy obcują z Sokratesem, pozornie poszerzają jedy nie swoją niewiedzę, uwalniają się wyłącznie od wiedzy iluzorycznej. Toteż „niejeden zrazu, ale wszyscy w miarę jak dłużej z sobą jesteśmy, jeżeli tylko bóg pozwala, dziwna rzecz, ile zyskują we własnej i cudzej opinii. I to jasna rzecz, że ode mnie nikt z nich niczego się nigdy nie uczył, tylko w sobie każdy nosił swój skarb i tam źródło znajdował natchnienia. A od połogu jest bóg — i połóg to moja robota". Sokrates sam nic nie daje, lecz pozwala odkrywać swemu rozmówcy, uświadamiając pozornie wiedzącemu jego nie wiedzę. Tym sposobem pozwala jemu samemu odkryć i wydobyć z przedziwnych głębin prawdziwą wiedzę, którą ów już posiadał, nie zdając sobie z tego sprawy. Mówi tym samym, że poznanie każdy musi osiągnąć sam z siebie; nie można go przekazać takjak towar—można je tylko obudzić. Poznanie, jeśli do niego dochodzi, jest przywołaniem w pamięci wiedzy jakby prehistorycznej. Tłumaczy to, dlaczego mogę filozofować, nie posiadając wiedzy. Jedna z myśli sofistycznych brzmiała: mogę szukać wyłącznie czegoś, co wiem; jeśli to wiem, nie muszę tego szukać; jeśli tego nie wiem, nie mogę tego szukać. Poprzez filozofię poszukuję czegoś, o czym w sposób nieświadomy wiem,
Sokrates
11
zachowując to w sferze pamięci prehistorycznej, teraz zaś pragnąłbym ujrzeć to jasno w obecnej świadomości. Sokratejskie pytanie, badanie i analiza oparte są na przekonaniu, że w rzetelnym myśleniu, przez akt rozumie nia, uobecni się z bożą pomocą prawda. Nie prowadzi do niej bezwartościowe myślenie werbalne, ale wypełnione treścią myślenie sięgające istoty rzeczy. Stąd wypływa owa wiara. Po drugie. Sokrates wierzył w tradycyjnych bogów, składał im ofiary, był posłuszny wyroczni delfickiej i brał udział w świętach. To, co niezależne od naszych czynów i woli, a z czego czerpią wszelkie nasze zamierzenia i wszelkie myślenie, można stracić z oczu lub zignorować, jak czyniło wielu sofistów; lecz można też napełnić się nim i podążać za nim z czcią, upatrując tutaj istotę rzeczy, bez której wszystko traci fundament. Tak czynił Sokrates. Stąd też brała się jego wielka, wspaniała i świadoma „naiw ność" w czerpaniu z historycznie ugruntowanej oczywisto ści, wypływającej w niezrozumiały sposób z głębi bytu. Tam, gdzie własne zrozumienie nie przynosi rozstrzyg nięcia, należy posłuchać wiary ojców i praw stanowionych przez państwo. Sokrates jest nieodłącznie związany ze swym państ wem — państwem Solona, wojen perskich, Peryklesa, państwem prastarej i wciąż na nowo umacnianej prawo rządności. Tylko ona pozwalała mu egzystować. Stąd bierze się sokratejskie przywiązanie do prawa. Sokrates nie zgadzał się na przeprowadzenie głosowania w procesie wodzów arginuskich, gdyż było ono w ówczesnych warun kach bezprawne, odrzucał ucieczkę z więzienia jako sposób ujścia przed prawem, które — choć wyrządzało krzywdę — nie przestało obowiązywać. Nic nie mogło skłonić Sokratesa do zmiany tych przekonań. Tyrania Trzydziestu zakazała mu nauczania, rządy demokratów przypłacił śmiercią. Nie należał do żadnej partii, jednak niewzruszenie opowiadał się po stronie prawa jako idei uosobionej historycznie w ateńskiej polis. Sokrates
12
Autorytety
— zwracający się do jednostki, traktujący osobistą od powiedzialność każdego człowieka jako niezastąpioną wartość, poddający wszystko krytycznej ocenie na gruncie prawdy objawiającej się w rzetelnym myśleniu — nie chciał, jak Alkibiades, działać przeciwko krajowi swego urodzenia, czyniąc z państwa narzędzie zaspokajające indywidualny głód władzy. Nie pragnął być bezgranicz nym kosmopolitą. Nigdy nie przyszłoby mu na myśl opuścić z rozgoryczenia ojczyznę i udać się na starość, śladami Ajschylosa, na Sycylię, lub Eurypidesa do Mace donii. Bez wątpienia istnienie swe utożsamiał z istnieniem Aten. W Obronie Platon opisuje Sokratesa, który — staną wszy przed alternatywą: emigracja albo śmierć — wybiera śmierć. „Cóż to byłoby za życie, jeślibym w tym wieku wywędrował, tułając się z jednego miasta do drugiego". W Kritonie przedstawia Sokratesa składającego przysięgę na prawa. Tylko na nich opiera się państwo, dzięki nim narodził się Sokrates z prawomocnego małżeństwa i jako obywatel Aten; ojciec jego mógł udzielać mu nauk, opierając się na prawach. Sokrates opowiedział się po stronie praw, pozostając w kraju i — jeszcze podczas rozprawy sądowej — przedkładając śmierć nad wygnanie. Dlatego nie domaga się on dla siebie sprawiedliwości, lecz podporządkowuje się obowiązującemu prawu. Musi się poddać wyrokowi sądu, jak rozkazowi wyruszenia na wojnę i narażenia życia. Jak nie ma prawa użyć siły przeciw ojcu i matce, tak i przeciw ojczyźnie, nawet jeśli uważa, iż dotyka go bezprawie. Tym różni się Sokrates od sofistów. Choć może się wydawać jednym z nich, to jednak, mimo swej bezwzględ ności w podającej w wątpliwość krytyce, nigdy nie porzuca historycznego fundamentu praw ustanowionych w polis, do których żywi szacunek. Ich sens uświadamia sobie w myśleniu. Najpierw powinienem zaakceptować fun dament, na jakim się opieram, z którego wyrastam, który jest stale i ciągle obecny, a bez którego osuwam się w nicość.
Sokrates
13
Najciekawsze i najbardziej specyficzne dla Sokratesa jest to, że doprowadzając krytykę do ostateczności, trwa jednak przy instancji absolutnej, którą można by określić mianem Prawdy, Dobra, Rozumu. Jej istnienie pociąga za sobą konieczność odpowiedzialności jednostki myślącej. Mówiąc o bogach, nie wie ona przecież, przed kim stoi. Niezależnie od tego, co zdarzy się w rzeczywistości, ten stały punkt odniesienia pozostanie; nie przepadnie w nie skończonej zmienności rzeczy. Ale wtedy, gdy nadchodzi zło, kiedy zaskoczy go niesprawiedliwość, gdy niszczy go własne polis, żyje zgodnie ze stwierdzeniem: lepiej cierpieć niesprawiedli wość, niż ją czynić. Sokrates nie uznaje buntu przeciw swemu państwu, przeciw światu i bogu. Zło nie jest dlań przedmiotem pytań w tym sensie, że bóg nie potrzebuje usprawiedliwienia. Podąża ku śmierci bez buntu i bez oporu. Sokrates nie zna ani wątpliwości wypływających z proble mu teodycei ani jego pocieszającego rozwiązania. Żyje raczej spokojem wynikającym z pewności obowiązującego prawa. Niezależnie od tego, w jaki sposób dobro zostało na świecie rozdzielone, jedyną istotną rzeczą jest życie zgodne z prawdą objawiającą się w myśleniu. Jeśli człowiek żąda gwarancji, zrozumienia, pewnej wiedzy o bogu, nieśmiertel ności, o końcu wszystkich rzeczy, Sokrates odmawia mu ich. Sensem ludzkiego istnienia jest odwaga w dążeniu do dobra. Pozytywna niewiedza wyznacza ciągle punkt, w jakim się znajduję, dzięki któremu mogę rozpoznać Dobro i Prawdę, i w którym zależy to wyłącznie ode mnie. Po trzecie: Według Sokratesa nie zawsze możliwe jest uzasadnienie na drodze prawidłowego myślenia tego, co należy czynić w konkretnej sytuacji. Tu przychodzą z po mocą bogowie. Owa pomoc to jednocześnie granica, za którą posłuszeństwo zostaje pozbawione zrozumienia. So krates opowiada o daimonionie, od dzieciństwa mówiącym do niego w decydujących momentach: „Jest to głos, który mogę usłyszeć jedynie wtedy, gdy odwodzi mnie od mego zamierzenia, nigdy jako głos zachęty". Ów zabraniający
14
Autorytety
głos odzywał się np. zawsze wtedy, gdy tylko Sokrates postanawiał wyjść na arenę polityczną. W wypadku uczniów, którzy go opuścili, a później szukali z nim ponownego kontaktu, daimonion zabronił mu przestawać z niektórymi, zgadzając się na innych. Milczenie daimoniona podczas procesu wydawało mu się znaczące i doda wało mu odwagi: „ten mój zwyczajny, wieszczy głos (głos ducha) zawsze przedtem, i to bardzo często się u mnie odzywał, a sprzeciwiał mi się w drobnostkach nawet, ilekroć miałem coś zrobić, nie jak należy. No, a teraz mi się przydarzyło, widzicie przecież sami, to tutaj, co niejeden uważa może, i naprawdę za ostateczne nieszczęście. A tymczasem mnie, kiedym rano wychodził z domu, nie sprzeciwiał się ten znak boga... Bo nie może być, żeby mi się nie sprzeciwiał mój zwyczajny znak, gdybym nie miał zrobić czegoś dobrego" (Obrona). „Raczej nie było przede mną nikogo" — sądzi Sokrates — „komu przypadłoby w udziale obcowanie z podobnym ostrzegającym głosem" (Państwo). Głos nie udziela poznania ani nie przynagla do okre ślonego działania. On tylko mówi — Nie. Owo „Nie" dotyczy konkretnej sytuacji; powstrzymuje przed mową lub czynem, gdyby miały przynieść nieszczęście. I So krates podąża za tym wzbraniającym głosem, nie ro zumiejąc go. Nie jest on instancją obiektywną, nie istnieje dla innych, a jedynie dla samego Sokratesa — jest on instancją niekomunikowalną. Nie może się on na niego powołać, aby usprawiedliwić swoje działanie, lecz może mówić o nim wyłącznie jako o wskazówce. 5. Proces sądowy: Życie Sokratesa było pozbawione dramatyzmu, z wyjątkiem kresu. Wytoczony mu proces o bezbożność zakończył się wyrokiem śmierci. Taki wynik był nieprzypadkowy i miał długą genezę. Arystofanejskie Chmury (423) ukazują Sokratesa zajmującego się filozofią naturalną, zjawiskami niebiańskimi i podziemnymi, negu jącego tradycyjnych bogów i zastępującego ich powiet rzem i chmurami, Sokratesa pobierającego opłaty za
Sokrates
15
udzielanie lekcji i nauczającego sztuki osiągania zamie rzonego celu, nawet niesłusznego. Sokrates, jakiego zna my, postępował we wszystkich tych sprawach na od wrót. W rezultacie mnożyły się zarzuty, że nakłania on do próżniactwa, wykorzystuje interpretację dzieł poetyc kich, opierając na niej swe zdrożne nauki, i że wśród jego uczniów były osoby wrogie ludowi, takie jak Alkibiades i Kritiasz. Ten jakże zdumiewająco niepraw dziwy obraz mógł wynikać z faktu, iż młodszy Sokrates rzeczywiście był znawcą filozofii naturalnej i sofistyki, przede wszystkim jednak miał on swe źródło w po strzeganiu Sokratesa jako przedstawiciela nowego kie runku filozoficznego odrzucanego przez lud, który nie odróżniał zwycięzcy nad sofistyką od niej samej. Al bowiem to, w jaki sposób dokonało się zwycięstwo tego nowego etosu myślenia, było nie do przyjęcia. Sokrates nieustannie pytał, poruszał fundamentalne problemy, nie rozwiązując ich. Zmieszanie, świadomość własnej niż szości i wymagania stawiane przez niego wywoływały złość i nienawiść. Jedną z reakcji jest wyrażana przez Hippiasza opinia: „Chciałbyś zawsze tylko innych wy pytać i zapędzić w ślepy zaułek, sam nikomu nie od powiadając i nie ujawniając swego poglądu na żaden temat. Nie mam ochoty wystawiać się na pośmiewis ko..." (Ksenofont). I tak w 399 roku przed Chr. po stawiono Sokratesa przed sądem z następującym oskar żeniem: Sokrates gwałci prawo, gdyż nie wierzy w oj czystych bogów, hołduje wierze w nowy rodzaj demoni cznej siły, nakłania młodzież do złego. Sokrates przez dziesięciolecia wyraźnie ignorował oskarżenia. Jak długo żył, nie powstała żadna literatura, która wzięłaby w obronę jego filozofię. On sam nie napisał ani słowa. Nie usunął się godnie w cień, nie uprawiał filozofii w zamkniętych kręgach, lecz nieustannie dążył do konfrontacji z szeroką publicznością na ulicy; i chociaż rozmawiał jedynie z jednostkami, nie dawał spokoju Ateńczykom.
16
Autorytety
Kulminacją obrony Sokratesa jest zdanie, że Bóg polecił mu, aby życie swe uczynił próbą dla siebie i innych. „A mnie to, jak powiadam, bóg nakazał robić i przez wróżby, i sny, i na wszelkie sposoby, jakimi zrządzenie boskie zwykło człowiekowi rozkazywać". Sokrates przyjął ten nakaz, dlatego musi wytrwać, nie zważając na niebez pieczeństwo i śmierć. „Posłucham boga raczej aniżeli was i póki tchu starczy, póki sił, bezwarunkowo nie przestanę filozofować i was pobudzać, i pokazywać drogę każdemu, kogo tylko spotkam, mówiąc jak to zwykle, że ty, mężu zacny, obywatelem będąc Aten, miasta tak wielkiego i tak sławnego z mądrości i siły, nie wstydzisz się dbać i trosz czyć o pieniądze, abyś ich miał jak najwięcej, a o sławę, o cześć, o rozum i prawdę, i o duszę, żeby była jak najlepsza, ty nie dbasz i nie troszczysz się o to?". Jego obrona przeradza się w atak na sędziów: „[Bądźcie przekonani], że jeśli skażecie na śmierć mnie [takiego człowieka, jak mówię], nie zaszkodzicie mnie więcej niż sobie samym". Mogą go wprawdzie zabić, skazać na wygnanie, pozbawić praw obywatelskich; niektórzy przyję liby to jak wielkie nieszczęście. „Ja natomiast uważam, że nie to jest złem, ale wasz sposób postępowania, który niesprawiedliwie pozbawia człowieka życia". Ateńczycy mieli zgrzeszyć przeciwko darowi bogów, jakim była misja Sokratesa: „Bo jeśli mnie skażecie, to niełatwo znajdziecie drugiego takiego, który by tak, śmiech powiedzieć, jak bąk z ręki boga puszczony, siadał miastu na kark... który was ciągle budzę i nakłaniam i zawsze besztam... Ale może być, że wy się gniewacie jak ten, któremu ktoś drzemkę przerywa, radzibyście mnie pacnąć... byście resztę życia mogli spać spokojnie...". Nie myśli jednak, jak to w zwyczaju, błagać swych sędziów we łzach, uważa bowiem, że sprzeciwiałoby się to pobożności, byłoby niewłaściwe i nieprzyzwoite. „Przecież nie na to tutaj siedzi sędzia, żeby w podarunku rozdawał z łaski sprawiedliwość, tylko żeby sądził. Przecież przysięgał nie na to, że będzie folgował temu, który mu się spodoba, ale że będzie sądził według praw".
Sokrates
17
Śmierć Sokratesa wpłynęła na jego wizerunek i od działywanie. Sokrates jest męczennikiem filozofii. Teza o mordzie sądowym popełnionym przez demokrację ateńską na jej najwybitniejszym obywatelu była jednak także podawana w wątpliwość przez twierdzenia, że broniąc się w odpowiedni sposób, mógł on bez trudu zachować życie, lecz odrzucał wszelkie możliwości; w swej przekorze urągał sędziom. Nie przyjmował pomocy, jaką mu oferowano, i nie uciekł, dzięki czemu łatwo mógłby uniknąć egzekucji; w najmniejszym stop niu nie wykazał gotowości do podporządkowania się niepisanym konwencjom obowiązującym w zbiorowości. Sam doprowadził do swej śmierci, pragnął jej, a więc nie można mówić o mordzie sądowym, ale o sądowym samobójstwie. Pogląd ten, czyniący winnym nie morder cę, lecz zamordowanego, pomija jednak fakt, iż Sokrates nie porzucił swego boskiego powołania w służbie praw dy, aby posłusznie dostosować się do nieautentycznej przeciętności. Był prawdziwym męczennikiem, a więc świadkiem. Argumenty przytoczone przeciwko tezie o morderst wie sądowym zasługują jednak na uwagę nie dla osądu Sokratesa, lecz ze względu na czytelnika tekstów o nim. Sposób rozumienia obrony niesie dla nas, dzisiejszych —jak wszystko, co sokratejskie — pewne niebezpieczeńs two. Obronę Sokratesa należy rozpatrywać wyłącznie w związku z jego filozofią. W oderwaniu od niej wewnęt rzny nastrój czytelnika będzie nieodpowiedni; wywoła w nim bowiem oburzenie, bunt, podniesie go fałszywie na duchu. Czytelnik, zamiast zgłębić zasadniczą myśl Sok ratesa, stanie się raczej pyszny, będzie zarozumiały, nie świadomie przypisując tę zarozumiałość Sokratesowi. Bę dzie się cieszył zniewagą ludu i sędziów. Wywodzenie z apologii ogólnych reguł i czynienie z nich wyabstraho wanego wzoru jest błędne. Jedynie ten, kto myśli „po sokratejsku", mógłby tak jak Sokrates działać i umrzeć bez fałszu. Już nawet Platon nie postąpiłby tak jak on.
18
Autorytety
Inny jest pogląd uzasadniony po raz pierwszy przez Hegla: państwo ateńskie miało słuszność, gdyż broniło swej substancji, ale słuszność miał także Sokrates, zapo czątkowujący nową epokę, która zakładała zniszczenie tej substancji. Taka absolutyzacja historii i estetyczna obiek tywizacja tragicznego konfliktu wydają się w przypadku Sokratesa niewłaściwe. Gwałtowna przemiana ducha epok nie oznacza istnienia absolutnego prawa każdej z nich, a tym samym bezwzględności innych praw. To, co dla człowieka ważne, przechodzi z epoki na epokę wówczas, gdy ludzie ujawniają swe człowieczeństwo. Czyny będą osądzone przez trybunał wyższy od sądu historii. To, co prawdziwe i dobre, oraz to, co błędne i nikczemne, nie powinno zostać zakryte przez ogląd z perspektywy tragi cznej. Nie można pogodzić się inaczej ze straceniem Sok ratesa, jak tylko ze względu na nie samo. Umarł bez sprzeciwu, nikogo nie oskarżając: ,Ja się na tych, którzy mnie skazali, i na oskarżycieli moich nie gniewam" — były to jego ostatnie słowa. Sokrates jest przekonany o tym, że człowiek prawy nie może doświadczyć zła, a bogowie nie porzucą jego sprawy w potrzebie. Jego przedostatnie słowa brzmiały jednak: „Przepo wiadam wam więc, obywatele, którzyście mnie zabili, że przyjdzie na was kara zaraz po mojej śmierci, znacznie cięższa, [na Zeusa] niż ta, którą mnie zabijacie. Bo wyście to dziś popełnili, myśląc, że się pozbędziecie ciągłego rachunku sumienia w życiu; tymczasem wypadnie wam coś całkiem przeciwnego. Powiadam wam. Więcej się znajdzie takich, którzy was oskarżać będą; ci, których ja teraz byłem natchnieniem, a wyście tego nie widzieli. Będą tym przykrzejsi, im są młodsi: toteż was będą znacznie więcej oburzali". 6. Platońska idealizacja Sokratesa: Wizerunek Sok ratesa zawarty w dialogach Platona nie jest historycznie rzetelnym odbiciem zdarzeń, dyskusji i twierdzeń. Nie jest to jednak ani prawdziwa relacja, ani fantazja. Wszystko, co
Sokrates
19
Platon wymyślił, było zgodne z duchem tej rzeczywistości i z rzeczywistą myślą owej niezrównanej osobowości. Wizerunek jej tworzą wszystkie, wzajemnie dopełniające się dialogi. Gdybyśmy mogli rozróżnić poszczególne oso by, występujące w chronologicznie uporządkowanych dia logach, jak się to czyni w wypadku rzeźb, to zostałyby one zestawione niczym modyfikacje jednej całości. Wszech stronnie rozwijającą się całością jest tu sama wyidealizo wana realność. Nie ma sensu pytać tu o realność, rozumia ną jako zbiór faktów będących przedmiotem badań historyczno-filologicznych, dla których skalą odniesienia była by zdolność utrwalenia obrazu i dźwięku. Niepodobna przekonać za pomocą dowodów kogoś, kto zaprzecza historycznej rzeczywistości. Platon musiał być tam em pirycznie obecny, aby zobaczyć i przekazać rzeczywistość Sokratesa. To, co on zobaczył, my możemy widzieć przez niego i razem z nim: Sokratesa w obliczu śmierci {Obrona Sokratesa, Kriton, Fedoń) i jego życie {Uczta, Fajdros). Śmierć Sokratesa to obraz pogodnego spokoju w nie wiedzy, wypełniony uczuciem niewypowiedzianej pew ności. Niewiedza jest przyczyną i kresem wszelkiego mówie nia o śmierci. Sokrates rozważa: tym, którzy obawiają się śmierci, wydaje się, że wiedzą, co jest niewiadomą. Być może jest ona największym szczęściem, oni tymczasem czują przed nią lęk, jak gdyby byli pewni, że śmierć to największe zło. Można rozważyć tu dwie możliwości. Śmierć może być pustką pozbawioną jakichkolwiek od czuć, czymś w rodzaju snu bez marzeń; wtedy czas nie wydaje się już nocą złożoną z najpiękniejszych snów. Albo też śmierć to wędrówka duszy do innego miejsca — miejs ca przebywania wszystkich zmarłych, gdzie sprawiedliwi sędziowie mówią prawdę, gdzie spotyka się niesłusznie skazanych i straconych, gdzie dalsze istnienie to życie spędzone na rozmowie, której celem ciągle jeszcze jest poznanie mędrców; miejsca wypełnionego nieopisanym szczęściem dialogu z najlepszymi ludźmi. Niezależnie od
20
Autorytety
tego, czym jest śmierć, dla dobrego człowieka nie istnieje zło: ani w życiu, ani po śmierci. Sokrates bezpośrednio przed wypiciem cykuty pragnie przekonać przyjaciół, że nie traktuje swego obecnego położenia jako nieszczęścia. Przypomniawszy podanie o łabędziach śpiewających w obliczu śmierci, mówi do płaczących: „Widać, uważacie, że wieszczego daru nie mam tyle, co łabędzie. One kiedy widzą, że im umierać trzeba, śpiewają podobnie jak i przedtem; ale wtedy przede wszystkim i najwięcej śpiewają; z radości, że mogą odejść do boga, któremu przecież służą... Ja uważam, że tak samo jak łabędzie służę temu samemu bogu i nie gorszy od nich dar wieszczy od swojego pana dostałem; więc i z nie mniejszą otuchą niż one z życia odchodzę". Sokrates przytacza dowody na nieśmiertelność, a po wodem jego spokoju wydaje się być pewność co do nieśmiertelności duszy, „która istnieje ponad wszelką wątpliwość". Konieczność nieśmiertelności jest wszak tego rodzaju, że od wątpliwości można się uwolnić, czyniąc dobro i poszukując prawdy w myśleniu — „dowo dy" wynikają dopiero z nich. Nie istnieje jednak pewność racjonalnie dowiedziona. Sokrates mówi wyraźnie raczej o „ryzyku" życia z założeniem istnienia nieśmiertelności. Wyobrażenia o niej są bowiem „w pełni uprawnioną wiarą, zasługującą na podjęcie ryzyka oddania się jej. Ryzyko to jest przecież piękne, a duch wymaga dla uspokojenia takich wyobrażeń, które działają niczym magiczne za klęcia". Sokrates nie dopuszcza jednak do uzyskania pewności w tej wiedzy i tworzy nastrój pogodnej niepew ności: „Jeśli to, co mówię, jest prawdą, dobrze jest być o tym przekonanym, jeśli jednak zmarłego nic więcej nie czeka, moje lamenty nie uczynią mnie, przynajmniej w tych ostatnich godzinach przed śmiercią, ciężarem dla obecnych. Ta moja niepewność nie potrwa już jednak długo". Kriton zapytał Sokratesa, jak chciałby być pochowany. Ten odpowiedział: „Jak się wam tylko podoba, jeżeli mnie
Sokrates
21
tylko dostaniecie i ja wam nie ucieknę". Uśmiechnął się przy tym spokojnie i rzekł: „Nie mogę przekonać Kritona, że to jestem Sokrates, ten, co teraz z wami rozmawia i na swoim miejscu kładzie każde zdanie, ale mu się zdaje, że ja jestem ten, którego za chwilę zobaczy: trup i pyta się jak mnie ma pochować... Więc trzeba być dobrej myśli i mówić, że się moje ciało grzebie, a grzebać je tak, jak by ci to najwięcej od powiadało i jak byś tylko uważał, że się godzi". Nastrój przyjaciół zgromadzonych wokół Sokratesa v jego przedśmiertnych godzinach to przedziwna mieszalina rozpaczy i pogody ducha. Łzy i niepojęte szczęście >rzenoszą ich w niezrozumiałą rzeczywistość. Nie potrafią jogodzić szczęścia wiary odczuwanego wraz z Sokratesem : bezgranicznym bólem, wynikającym ze straty tej niepovtarzalnej osoby. Sokrates nie odczuwa tragizmu śmierci. „Więc wy, Simmiaszu i Kebesie, i wy reszta innym razem pójdziecie, kiedy tam któremu czas wypadnie; a mnie już teraz, powiedziałby jakiś tragik, los woła i bodajże mi właśnie pora myśleć o kąpieli". Czas śmierci stał się więc obojętny, Sokrates stoi ponad czasem. Zabrania przyjaciołom lamentowania. „Odejść należy w skupionym milczeniu. Zamilknijcie więc i bądźcie razem". Wspólnota opiera się bowiem, według Sokratesa, na spokojnym trwaniu; rozpacz nie łączy. Ksantypę żegna przyjaźnie, zawodzenie stało mu się obce. Duchowe wzloty możliwe są w myśleniu — dopóki możliwe jest jego spełnienie, nie w bezmyślnym oddaniu się bólowi. To prawda, że jako ludzie jesteśmy w swym empirycznym bycie obezwładniani przez ból i lamentujemy. W przed ostatniej chwili musi to jednak ustać, aby w ostatnim momencie zmienić się w spokój i aprobatę zrządzeń losu. Wybitnym przykładem jest tutaj Sokrates: niszczącemu bólowi towarzyszy wielki, pełen miłości, otwierający duszę spokój. Śmierć staje się nieistotna; nie zakrywa się jej, ale właściwym celem życia nie jest śmierć, lecz dobro.
22
Autorytety
Podczas gdy Sokrates w obliczu śmierci wydaje się już bardzo oddalony od życia, on jednak z miłością przybliża się do każdej drobnej ludzkiej rzeczywistości, także dob roci i troski strażnika więziennego. Myśli o tym, co należy uczynić: „Wydaje się przecież rzeczą lepszą naprzód się wykąpać, a potem wypić truciznę i nie robić zachodu kobietom, żeby trupa myły". Patos ustępuje miejsca rzeczowości i żartom, które są emanacją spokoju. Spokój wewnętrzny Demokryta sytuuje się w bardziej beztroskiej płaszczyźnie, dzielnego, samoograniczającego się i samoświadomego człowieczeństwa. Nie doświadczył on takich wstrząsów, jakie zrodziły w Sokratesie inny, głębszy i bardziej świadomy spokój. Sokrates jest wolny wolnością wynikającą z pewności w swej niewiedzy, odnośnie do tego, w imię czego zaryzykował całe życie, a następnie śmierć. Fedon wraz z Obroną i Kritonem należy do niewielu niezastąpionych dokumentów ludzkości. Ludzie parający się filozofią w starożytności czytali go do późnych stuleci i uczyli się z niego umierać w spokoju i zgodzie ze swoim losem, nawet jeśli niósł on nieszczęście. Nie sposób nie dostrzec chłodu tego rodzaju postawy. Niemożliwa jest jednak lektura tych pism bez intelektual nego wzruszenia. Znajdujemy tutaj wymaganie pozbawio ne fanatyzmu, największe możliwości niezakorzenione w moralności, otwartość na jedyny element konieczności [das Unbedingte]. Przed jego osiągnięciem człowiek nie powinien poddawać się rezygnacji, w nim bowiem może spokojnie żyć i umrzeć. Sokrates to postać tajemnicza u Platona, pomimo klarownego obrazu, również w swej cielesności. Nie spożyte zdrowie umożliwia mu życie skromne, a głowę czyni mocną. Spędziwszy całą noc na biesiadzie, Sokrates prowadzi głęboko filozoficzną debatę z Arystofanesem i Agatonem. Gdy i oni zasypiają, wstaje i wychodzi. „Poszedł Sokrates do Lykeyonu, wykąpał się, potem cały dzień tak spędził, jak to zazwyczaj był czynił, a wieczorem
Sokrates
23
poszedł do domu odpocząć" — Sokrates może zachować się również bardzo nietypowo, w drodze zatrzymuje się, rozmyślając patrzy gdzieś przed siebie. Może tak stać całą noc. Gdy nadszedł świt „pomodlił się do słońca i poszedł". Jest brzydki niczym Sylen, choć jednocześnie ma magicz ną siłę przyciągania. — Nie daje się ująć w żadnej normie, jest dziwny (atopos) i niezrozumiały. Wydaje się, iż to, kim jest, co mówi i czyni, zawsze może znaczyć także coś innego. Platon opisuje w Uczcie, kim jest Sokrates, ustami Alcybiadesa — mówiącego bez zahamowań młodego arystokraty. Porwany przez niezrozumiałą miłość mówi o nim i do niego: Otóż powiadam, że jest on najpodobniejszy do sylenów siedzących w kapliczkach, których snycerze robią z pozytyw ką albo fletem w ręku; sylen się otwiera, a w środku posążki bogów... Gdybyście myśleli, żem już całkiem pijany, to bym wam przysiągł na to, jak na mnie jego słowa działały i jeszcze działają. Bo kiedy go słucham, serce mi się tłuc zaczyna silniej niż Korybantom w tańcu i łzy mi się cisną do oczu, a widzę, że wielu innym tak samo. A przecież ja i Peryklesa słyszałem i tęgich mówców, a nigdym czegoś takiego nie doznawał, choć uważałem, że dobrze mówili; nigdy mi się dusza nie szarpała i nie rwała tak, jak się niewolnik z kajdan rwie... Bo on na mnie wymusza to przeświadczenie, że ja tyle braków mając, zamiast dbać o swoje niedostatki, sprawami Aten się zajmuję. Tedy sobie uszy gwałtem zatykam, jak przed Syrenami, i uciekam, żebym się tam przy nim nie zasiedział i nie zestarzał na miejscu. I ja wobec tego jednego człowieka doznałem uczucia, o które by mnie nikt nie posądził, uczucia wstydu. Ja się jego jednego wstydzę... I nieraz mu już śmierci życzę, a wiem, że gdyby to się stało, byłoby jeszcze gorzej; tak że już całkiem nie wiem, co mam właściwie począć z tym człowiekiem... Bądźcie przekonani, że go żaden z was nie zna; ale ja go już odsłonię całego, skórom zaczął. Widzi z was każdy, jak to się Sokrates za pięknościami ugania, jak za nimi przepada, jak
24
Autorytety
on nigdy nic nie wie, jak wszystko „pierwszy raz słyszy". On też i wygląda na to, zupełnie jak sylen. [No nie?] Ale to wszystko jest tylko na wierzchu, tak jak w tym wydrążonym sylenie; kiedy go otworzyć, to, jak wam się zdaje, towarzysze kielicha, ile tam w środku panowania nad sobą? Otóż musicie wiedzieć, że jemu na pięknościach nie zależy nic, ani troszkę; nikt by nie uwierzył, jak on tym pogardza, a tak samo majątkiem i wszystkim tym, co hołota za wielkie szczęście zwykła uważać. On to wszystko ma za nic, powiadam wam, on całe życie z ludzi podrwiwa i żartuje z nich sobie. A nie wiem, czy kto kiedykolwiek, gdy on był poważny i otwarty, popatrzył w niego i czy widział skarby, które w nim są. Ja je już raz widziałem i takie mi się boskie wydały i złote, i przecudowne, żem się po prostu jego niewolnikiem poczuł od tej chwili. Rzeczowy opis Ksenofonta różni się zasadniczo od idealistycznego wizerunku nakreślonego przez Platona, ale mu nie przeczy. Ksenofont postrzega powierzchowność, Platon spogląda w głąb. Ksenofont prezentuje człowieka moralnego, pozbawionego — jak wyrozumiały znawca ludzkich cech — rygoryzmu. Platon dostrzega ludzki wymiar w niewyczerpanej naturze, a więc coś więcej niż naturę. Ksenofont widzi bardzo wiele szczegółów i poje dynczych myśli, dzielność, zdrowie i mądrość; jest gotów z taką samą wyrozumiałością oceniać błędy Sokratesa, lecz ich nie znajduje. Platon dociera do samego sedna sokratejskiej istoty, namacalnej w porównaniach, jedynie sym bolicznej w swych przejawach i zatrzymuje się w miejscu, w którym niemożliwe staje się wydanie osądu w obliczu jej niezwykłości. Ksenofont wie, że zbierając i opowiadając wszystko, dociera do samego Sokratesa. Platon zachwyca się Sokratesem, a poruszenie, jakie ten w nim wywołuje, wydobywa w życiu samego Platona to, co stanowiło rzeczywistość i prawdę Sokratesa. Ksenofont ukazuje nieco pedantycznego racjonalistę, mającego na względzie osiągnięcie korzyści. Platon przedstawia Sokratesa wie dzionego w myśleniu przez Erosa, sięgającego światłem intelektu dobra absolutnego. Obaj skupiają się na Sok-
Sokrates
25
ratesie jako człowieku, żaden go nie ubóstwia; lecz ten sam człowiek wraz ze swą możliwą prawdą jest u Ksenofonta istotą racjonalno-moralną, istotą wyrazistą, posiadającą swe granice, u Platona zaś bytem przemawiającym z nie przebranej głębi, żyjącym wzlotami z jednego obszaru bezgranicznej tajemniczości do drugiego. 7. Oddziaływanie myśli sokratejskie/: Śmierć Sokratesa pociągnęła za sobą gwałtowny rozwój jego filozoficznego oddziaływania. Krąg jego przyjaciół w obliczu tego strasz nego wydarzenia podjął się przekazywania wiedzy o Sok ratesie, świadczenia o nim i filozofowania w duchu sokratejskim. Powstała literatura sokratejska, a jej naj wybitniejszym przedstawicielem jest Platon. Przepowied nia Sokratesa, iż jego przyjaciele nie będą spokojni, sprawdziła się. Choć on sam nie pozostawił po sobie żadnego dzieła, nauki, a tym bardziej systemu, rozpoczął się najsilniejszy ruch w dziejach filozofii greckiej — ruch trwający do dzisiaj. Warto jednak pamiętać: Sokrates nie znajduje jedno znacznego odbicia w swych uczniach. Nie powstaje jedna szkoła, lecz rodzi się wiele szkół. Wszystkie upatrują swych źródeł w Sokratesie. Urzeczywistnia się świat możliwości myślowych wzajemnie sobie przeczących. Sama postać Sokratesa staje się różnorodna. Wspólne dla wszystkich jest jedynie doświadczenie własnej przemiany w spotkaniu z Sokratesem. To, co rozpoczęło się wraz z jego śmiercią, co zaś nigdy nie ustało, to nieusuwalna różnorodność jego oddziaływania, do dziś uniemożliwiają ca jednomyślność w kwestii sokratejskiej rzeczywistości. Owa różnorodność rodzi się, po pierwsze, z myślenia. Myślenie przemieniało ludzi, którzy spotkali Sokratesa. Myślenie daje niezależność w zjednoczeniu z sensem wszystkiego. W myśleniu my, ludzie, docieramy do na szych największych możliwości, jednak poprzez nie wpa damy także w nicość. Myślenie jest prawdą jedynie wtedy, gdy kryje w sobie to, co poprzez myślenie się urzeczywist nia, a jest czymś więcej niż ono samo. Platon nazywa to
26
Autorytety
dobrem, wiecznością bytu, lecz jest to wspaniała, Platoń ska interpretacja Sokratesa. Dzięki Sokratesowi myślenie ujawniło najwyższe wymagania i największe niebez pieczeństwa. Spotkanie z nim uskrzydla tak, jak tego doznali wszyscy sokratycy. Niebawem po śmierci Sok ratesa doszło do rozłamu w sposobach myślenia. Czyżby wszyscy sądzili, że myślenie sokratejskie jest w ich władaniu, a nikt go nie posiadł? Może należy tutaj upatrywać nieustającej dynamiki ruchu, który do dzisiaj nie osiągnął celu, a może rozwijać się w nieskoń czoność? Można wyliczyć szkoły sokratyczne. Podczas gdy Ksenofont je tylko wymienia, różnią się one pomiędzy sobą prezen towanymi sposobami myślenia. Megaryjczycy (Euklides) rozwinęli logikę i erystykę, wynaleźli ważne antynomie (o kłamcy), między nimi Didoros Kronos — paradoksy zawarte w możliwościach. Szkoła elejska (Fedon) zajmowała się badaniami dialektycznymi. Cynicy (Antystenes) poszli drogą obojętności wobec potrzeb, wewnętrznej niezależności, nega cji wiedzy i kultury. Z nich wywodził się Diogenes z Synopy. Szkoła cyrenejska wyprowadzała etykę z natury i przyjemno ści, wyznając zasadę „hedonizmu". Platon wbrew wszelkim jednostronnościom, dzięki szerokiemu zakresowi poszukiwań i pogłębieniu problematyki oraz zdolności rozwoju prze prowadził filozofię sokratejską w przyszłość; nie znalazł się w żadnej z tych ślepych uliczek. Żadna z tych filozofii nie jest filozofią sokratejską. Wszystkie są możliwościami zawartymi w jego sposobie myślenia, które odzwierciedla wielość obrazów. Inaczej stało się w okresie późniejszym. Wizerunki Sokratesa przesłoniły rzeczywistość, która zza nich jedy nie prześwituje. Z tego względu niemal wszyscy antyczni filozofowie, mimo swej wzajemnej wrogości, upatrywali w Sokratesie ucieleśnienia ideału filozofa. Obraz ten pozostał przez stulecia.
Sokrates
27
Ojcowie Kościoła widzieli w Sokratesie wielką osobowość. Postrzegali w nim poprzednika męczenników chrześcijańst wa, bo tak jak oni umarł za swe przekonania i został oskarżony o zdradę wiary w tradycyjnych bogów. Co więcej, Sokrates stawiany jest obok Chrystusa. Sokrates i Chrystus są razem przeciwstawiani religii greckiej (Justyn). „Istnieje tylko jeden Sokrates" (Tacjan). Orygenes dostrzega cechy wspólne Sokratesa i Chrystusa. Sokratejskie pojęcie niewie dzy jest przygotowaniem do wiary (Teodoret), jego samopoznanie jest drogą do poznania Boga. Sokrates uważał, że jedynie nieskalany ziemskimi namiętnościami człowiek może ważyć się na zbliżenie do Boga. Przyznawał się do własnej niewiedzy. Z jego rozmów nie wynikała jasność, czym jest najwyższe dobro, gdyż jedynie inspirował, przekonywał i znów obalał; każdy przyjmuje z jego nauki to, co mu odpowiada (Augustyn). W takim stopniu, w jakim pierwsze wieki chrześcijaństwa znajdowały się w cieniu antyku, takie też było znaczenie Sokratesa. W średniowieczu blask jego imienia przygasł, pojawiało się ono jeszcze sporadycznie: Jehuda Halevi uwa żał Sokratesa za przedstawiciela najdoskonalszej mądrości ludzkiej, dla której boskość jest jednak niedostępna. Postać Sokratesa pojawiła się ponownie w okresie renesansu, uobec niona w tradycji niezależnego filozofowania. Erazm mógł więc napisać: ,JSancte Socrates, ora pro nobiś" . Montaigne widział w myśleniu sokratycznym sceptycyzm i naturalność, a w nich przede wszystkim umiejętność spokojnego umiera nia. W czasach oświecenia uważano Sokratesa za myśliciela wyznającego niezależność i wolność obyczajową. Dla Men delssohna był on człowiekiem moralnej doskonałości i auto rem dowodów na istnienie Boga i nieśmiertelności (Fedon). Ale to wszystko stanowiło jedynie początek. Dopiero Kierkegaard przestał traktować Sokratesa jako pośrednika w do stępie do prawdy. Niezafałszowany dostęp do Sokratesa i jak dotąd najgłębsza w nowożytnym świecie interpretacja Sok ratesa, jego ironii i mąjeutyki, jego działalności, stanowiły dla niego punkt wyjściowy do poszukiwania prawdy. Nietzsche postrzegał Sokratesa jako najwybitniejszego antagonistę i fa2
2
„Święty Sokratesie, módl się za nami". [Przyp. wyd. pol.]
28
Autorytety
tum dla greckiego świata, intelektualistę i twórcę nauki. Przez całe życie walczył z Sokratesem, będąc mu bliski, uważał się za jego najbardziej radykalnego przeciwnika. „Sokrates jest mi tak bliski, że niemal bez przerwy toczę z nim walkę". Co z filozofii sokratejskiej pozostanie dla przyszłości, okaże się także w sposobie jej oddziaływania. Spoglądając wstecz, można zaryzykować twierdzenie, że Sokratesa, w jego rzeczywistości jednocześnie znanego i nieznanego, każdy wyobrażał sobie go w pewnym sensie dowolnie: jako bogobojnego, pokornego chrześcijanina, pewnego siebie człowieka rozumu, geniusza o demonicz nej osobowości, głosiciela humanizmu, a czasem wręcz człowieka polityki, ukrywającego pod maską filozofa plany przejęcia władzy. On nie był żadnym z nich. Nowe elementy wniosły nowoczesne badania filologi czne, od czasów Schleiermachera stawiające w odniesieniu do wizerunku Sokratesa pytanie o to, ile z jego historycznej rzeczywistości można poznać na podstawie źródeł. Filolo gia rozwija metody krytyki historycznej i usiłuje przed stawić jej rezultaty, prezentując wizerunek Sokratesa wol ny od fantazji i legend. Efektem tego, co zdumiewające, nie jest jednak w żadnym wypadku jednomyślnie uznany naukowy obraz Sokratesa, ale raczej odpowiedź na pytanie o możliwość stworzenia histo rycznego wizerunku w ogóle i wielość niezgodnych wizerun ków. Na próżno podejmowane są próby pogodzenia krytycz nych rekonstrukcji dotyczących Sokratesa. Wartość źródłowa tekstów Platona, Ksenofonta, Arystofanesa i Arystotelesa jest każdorazowo akcentowana lub negowana. Najbardziej rady kalne wnioski wysnuł z tego stanu rzeczy Gigon: ponieważ nie ma żadnej historycznej relacji o Sokratesie, pozostaje jedynie fantazja, ponieważ zaś nigdy nie istniał, żaden pisem ny dokument autorstwa samego Sokratesa, to niemożliwe jest zrekonstruowanie filozofii sokratejskiej. Za jałową uważa Gigon fascynację zagadką Sokratesa. Wprawdzie uznaje on, że nie mógł być zupełnym przypadkiem fakt, iż to właśnie Sokrates uznany został przez Arystofanesa za reprezentanta
Sokrates
29
bezbożnej filozofii, będącej syntezą poznania natury, oświe cenia i sofistyki, że to właśnie Sokrates, a nie inny sofista został stracony w roku 399 przed Chr., że to właśnie on stał się uosobieniem prawdziwego filozofa w literaturze znaczącej zarówno pod względem znaczenia, jak i popularności, jednak dlaczego się tak stało — stwierdza Gigon — nie wiemy. Należy więc zrezygnować z poznania historycznego Sok ratesa. Na przeciwległym biegunie znajdują się próby kombinacji metod krytycznych, na przykład według formuły Schleiermachera: „Czym jeszcze mógłby być Sokrates poza tym, co 0 nim przekazuje Ksenofont, nie zaprzeczając jednak cechom charakteru i maksymom życiowym określanym przez Ksenofonta z pewnością jako sokratejskie? A czymże musiał on być, aby dać Platonowi powód i prawo do przedstawienia go w dialogach w taki sposób, jak ten to uczynił?". Uczeni, nie chcąc rezygnować z badań, zdani są na swe „historyczne wyczucie" w tworzeniu historycznego wizerunku Sokratesa metodą porównań i kombinacji. Jeśli naukę określa to, co konieczne, wówczas wynikiem poszukiwań naukowych będzie albo pustka, wypełniona zbio rem toposów i anegdot, które występowały już gdzieś indziej 1 zostały przypisane Sokratesowi, albo zaprzeczy ona samej sobie, twierdząc, iż odkryła więcej, niż były w stanie odkryć metody krytyczne. W tym drugim wypadku rezultatem będzie wielość niemożliwych do pogodzenia, choć podawanych za krytyczne, wizerunków, a zatem brak naukowego poznania. Sokrates będzie wtedy na przykład zapoczątkowywał filozofię Platona, odkrywał drogę do pojęć (Zeller za Arys totelesem) lub też nie będzie filozofem, lecz obyczajowym rewolucjonistą, prorokiem, twórcą etosu samoopanowania i samowystarczalności, samowyzwolenia człowieka (Hein rich Maier); albo będzie Sokratesem ze wszystkich dialogów Platona, twórcą nauki o ideach, nieśmiertelności, twórcą państwa idealnego; wszystko, o czym mówi Platon, będzie prawdą historyczną (Burnet, Taylor). Temu punktowi widze nia Werner Jaeger przeciwstawia zdroworozsądkową metodę: Sokrates posiada coś z każdej z tych cech, lecz z pewnymi ograniczeniami (zwłaszcza filozofii późnych dialogów pla tońskich, rozpoczynających się od nauki o ideach, nie można przypisać Sokratesowi). Elementy wszystkiego, co stworzono
30
Autorytety
i pomyślano o Sokratesie, musiały potencjalnie zaistnieć w nim samym. Jako założenie wyjściowe należy przyjąć bezpośrednie oddziaływanie Sokratesa. Tym samym Jaeger zdecydowanie wskazuje na to, co rzeczywiste, wychodząc słusznie poza ramy filologii, nawet jeśli jest ona nauką i dowodzi w przekonujący sposób. 8. Nieprzemijalne znaczenie Sokratesa: Każdy, kto studiuje przekazy, wytwarza sobie pewien wizerunek Sokratesa. Pośród wszystkich istniejących możliwości ustalamy określony obraz Sokratesa, który będziemy po strzegać jako rzeczywisty, a niejako fikcję literacką, mimo wiedzy o jego niepewności. Kiedy poddajemy postać Sokratesa kryterium jednoznacznego, realnego unaocz nienia, wydaje się ona niewidoczna, jednak jej ludzka siła i jej porywająca natura staje nam w nieunikniony sposób przed oczami. Niemożliwy jest brak jakiegokolwiek przed stawienia osoby Sokratesa. Co więcej: naoczny wizerunek Sokratesa jest jednym z nieodzownych warunków naszego filozofowania. Przypuszczalnie można by stwierdzić, że nie ma dziś myślenia filozoficznego bez osoby Sokratesa, nawet gdyby miał on być bladym cieniem wyczuwalnym z dalekiej przeszłości! To, w jaki sposób ktoś doświadcza Sokratesa, określa istotę jego myślenia. Niefilozoficzne rozumienie Sokratesa występowało już bez pośrednio po jego śmierci i można je odczytać w dialogach pseudoplatońskich: Kleitofon zarzuca Sokratesowi: inspirujesz, lecz nie wska zujesz, co należy czynić. Zapewne czymś pięknym jest wychwalać sprawiedliwość i zgodę wśród przyjaciół. Prawdę mówi ktoś, kto twierdzi, że troska o innych, przy jednoczes nym zaniedbaniu własnej duszy, jest śmieszna. Kleitofon chciałby jednak wiedzieć, co jest dziełem sprawiedliwości, a słyszy jedynie: to, co sprzyjające, pożyteczne, korzystne. Nigdy nie słyszy o konkretnym celu. Dlatego stawia on pytanie, czy inspiracja jest już wszystkim; czy przez całe życie naszym zadaniem jest jedynie pobudzanie niepobudzonych, aby ci z kolei czynili to samo w stosunku do innych?
Sokrates
31
Mówi więc Kleitofon do Sokratesa: żaden człowiek nie pobudza w dążeniu do cnoty tak jak ty. Jesteś niezastąpiony dla kogoś, kto jeszcze nie dąży do cnoty. Ale jeśli ktoś otrzymał już impuls, wówczas możesz się stać dlań niemal przeszkodą na drodze do osiągnięcia najwyższej cnoty. Sokrates powinien odstąpić więc w stosunku do niego od dyskusji inspirujących oraz przygotowujących i przekazać to, co musi nastąpić po tym przygotowaniu. Kleitofon pragnie otrzymać wskazówki. Ukazuje się tu w łagodnej formie wciąż powracający problem: żąda się od filozofii czegoś, czego nie może ona spełnić, i daje się wyraz swemu rozczarowaniu. Wymaga się od niej gotowej prawdy, do źródeł której można dotrzeć jedynie poprzez wewnętrzny proces myślenia. Bliska temu rozczarowaniu jest inna reakcja — wymusza nia rzeczy upragnionych, otaczania Sokratesa magiczną aurą i czynienia zeń zbawiciela lub czarodzieja. Mamy z tym do czynienia w Theages, gdzie słyszymy: obcując z Sokratesem, wielu uczyniło zdumiewające postępy, nawet jeśli tylko przebywali z nim w tym samym domu. Osiągnęli większe postępy, gdy byli z nim w tym samym pokoju, i jeszcze większe, kiedy patrzyli na niego. Największe zaś postępy stały się ich udziałem wtedy, gdy siedzieli bezpośrednio przy Sokratesie i dotykali go. Siła inspirującej rozmowy zostaje więc przemieniona w magię zabarwionej erotycznie obecno ści. Odpowiada temu obiektywizacja sokratycznego daimoniona jako wyroczni. Przestaje on być zawsze jedynie za braniającym głosem istniejącym tylko dla Sokratesa i staje się głosem, którego powinien używać z pożytkiem dla innych. Ktoś zginął, ponieważ w swym zamierzeniu nie posłuchał głosu daimoniona, o którym powiedział mu Sokrates. Z pozoru mamy do czynienia z niemal niedostrzegalną zmianą w pojmowaniu Sokratesa, a zatem i filozofii. Fa ktycznie jednak zieje przepaść pomiędzy żywotnym bytem rozumu w rzeczywistości sokratejskiej a legendarną postacią będącą w mocy sił magicznych. Znaczący w oddziaływaniu Sokratesa jest fakt, że — zgodnie z jego naturą — zaczątki mitologizacji nie znalazły kontynuacji. Były możliwe, jednak w obliczu wychodzącej od Sokratesa trzeźwości miłującego rozumu nie były w stanie się urzeczywistnić.
32
Autorytety
Oddziaływanie Sokratesa to całkowite wyzwolenie i jednocześnie tajemnica myślenia. Od jego czasu niemoż liwa stała się naiwność wiedzy dla kogoś, kto został wprowadzony w tę tajemnicę. Wyzwolone myślenie stało się tymczasem istotną w sobie kwestią. Dążenia, aby oprzeć swe życie na tym, co staje się jasne w myśleniu i tylko w myśleniu, aby wiarę w rozum uczynić źródłem i miarą, nie można zrealizować przez osiągnięcie zdolno ści myślenia jako rozeznanej i dostępnej techniki. Co prawda, zrozumienie procesów myślowych pozwoliło w efekcie rozróżnić, wyjaśnić i niejako udostępnić operacje logiczne, a tym samym umożliwiło podniesienie zdolności myślenia, ale zawsze pozostaje rozległa istota myślenia, bez której wszystko ujęte tylko w karby logiki staje się bezsensowną techniką pośród różnorodnej wiedzy pozbawionej przewodnika. Myślenia nie można sprowadzić do doskonałej kontemplacji procesów myś lowych. Sokratejskie myślenie nie jest więc podstawą „nauk", albowiem stało się to już faktycznie w nauce jońskiej. Od niego jednak nauki otrzymały nieznany dotąd impuls. Myślenie to nie jest również zalążkiem filozoficznego odczytywania kodu bytu, które dokonało się już w wielkim stylu w filozofii presokratejskiej. To myślenie metafizycz ne znalazło jednak w myśleniu sokratejskim zarazem nową formę i uzasadnienie. Myślenie filozofów presokratejskich miało naiwny charakter; sofistyczna kontemplacja myślenia posiadała refleksyjną postać. Sokrates przeniknął obie w jasnej formie, która była nową, wspaniałą naiwnością, umoż liwiającą od jego czasów życie człowiekowi, który zostaje sobie podarowany poprzez akt [samo] przygotowania [das Sich-bereit-Machen]. Sokrates nie dążył w formie przejętej od sofistów do prowadzenia nieograniczonej refleksji, do analizy istoty człowieka [die menschliche Substanz], lecz do urzeczywistnienia i obudzenia istoty myślenia, nawet w działaniu wewnętrznym.
Sokrates
33
Każdy kolejny sokratyk stawiał pytanie o to, czym jest myślenie, kwestia ta jest jednak nadal otwarta w praktyce rzeczywistego myślenia. I nikt w rozważaniach teoretycz nych nie był właściwie w stanie stwierdzić, czym w istocie jest owo myślenie. Ale zawsze jest to myślenie. Arystoteles nazywając Sokratesa wynalazcą pojęcia (mianowicie dyskursu pro wadzącego od szczegółu do określenia pojęć ogólnych), utrwalił coś (wyrażając swe myślenie), czego sam — po tym jak Platon zapewnił mu najwspanialszy rozwój — b y ć może już nie rozumiał. Myślenie sokratejskie to myślenie bez granic, ukierun kowane na poszukiwanie prawdy, stykające się z nią jedynie w postaci świadomej niewiedzy, oparte na wierze, iż prawda i rzeczywistość objawią się w rzetelnym myś leniu. Dlatego też ów proces myślowy dokonuje się w obszarze będącym czymś więcej niż tylko myśleniem. Myślenie jest odpowiedzialne za to, by usłyszeć to coś więcej, i jest winne, jeśli zostaje zredukowane wyłącznie do rozważania pojęć i niekończącej się gry nimi. Myślenie to narażone jest na pójście dwiema błędnymi drogami. Ale może tego uniknąć. Z jednej strony, może stoczyć się do poziomu moralizmu, rozumianego jako uzasadnianie rzeczy słusznych, z drugiej zaś, może szukać usprawiedliwienia w irracjonalności. Aby uniknąć obu tych błędów, zostaje ono nakierowane na rozważanie tego, co uobecnia się jako pewne i niepodważalne w każdym autentycznym akcie myślowym. Myślenie to nie pozwala człowiekowi zamknąć się w sobie. Nie pozwala akceptować uników kogoś, kto broni się przed zbyt bliską relacją. Wprowadza niepokój, gdy pojawia się ślepe dążenie do szczęścia, zadowolenie znajdowane w popędach i ciasnota pragnień empirycznego bytu. Otwiera ono i stawia w obliczu niebezpieczeństwa otwartości. Oddziaływanie Sokratesa polega na wzbudzaniu dob rowolnego samoprzekonania, nie na odwoływaniu się do
34
Autorytety
wiary. Możliwa jest tu przyjaźń w prawdzie, nie tworzenie sekt w wierze. W jasności tego, co człowiekowi dostępne, Sokrates spotyka się z innymi na równi z nimi. Nie chce czynić z nich uczniów, dlatego próbuje przewagę swej natury zneutralizować przez ironię skierowaną na siebie samego.
BUDDA
Źródła: Kanon buddyjski. Literatura: Oldenberg. Beckh. Pischel. Nie istnieje żaden tekst oddający z pewnością słowa Buddy. Dokumentem, w którym można znaleźć najstarsze dostępne przekazy, jest obszerny Kanon Palijski, a w nim przede wszystkim Dighanikaya (Frankę). Badacze przekazują nam wiedzę o zasobach tekstów, różnych nurtach przekazów na północy i południu, wreszcie o pierwszej, historycznie bezpo średnio uchwytnej rzeczywistości: Asoce i jego buddyjskim oddziaływaniu dwieście lat po śmierci Buddy. Badacze mówią nam również o wielkich przemianach buddyzmu. Do rzeczywistości Buddy należałoby krytycznie dotrzeć na dro dze eliminacji tego, co w oczywisty sposób stanowi legendę lub powstało, jak dowiedziono, w późniejszym okresie. Żadna przekonująca wiedza nie mówi, jak wiele elementów należa łoby wyeliminować. Jeśli ktoś chciałby ograniczyć się do treści przekonująco pewnych, dotarłby na zasadzie eliminacji do punktu, gdzie już nic nie pozostaje. Warunkiem stworzenia ugruntowanego wizerunku Buddy jest wzruszenie się namacalnym środkiem tego wszystkiego, co znajduje się w tekstach, a choć co prawda nigdy na pewno, to w gruncie rzeczy można to sugestywnie powiązać z osobą Buddy. Już samo wzruszenie stanowi formę unaocznienia. Fakt, że przemawia do nas blask osobistej, jedynej rzeczywis tości i że tam, gdzie ów blask się pojawia, emanacja musi być rzeczywista, jest dla jednej osoby w takim samym stopniu ewidentny, jak dla drugiej —negującej to wszystko—niemo żliwy do udowodnienia. Możliwe, że ponadto w cudownym, legendarnym wizerunku nadprzyrodzonego Buddy, splecio-
36
Autorytety
nym z wydarzeniami kosmicznymi, tkwią elementy procesów i symboli pierwotnej rzeczywistości ludzkiej. 1. Opowieść o życiu Buddy: Budda (ok. 560-480 przed Chr.) pochodził z arystokratycznego rodu Sakya. Ród ten rządził małym państwem w Kapilavastu, w pobliżu potęż nego państwa Kosala. Kraina ta leży u stóp ośnieżonych Himalajów, błyszczących z oddali przez cały rok. Jako chłopiec i młodzieniec Gautama żył szczęściem zamoż nego doczesnego bytowania tego arystokratycznego świa ta. Z wczesnego małżeństwa pochodził jego syn Rahula. Szczęście zostało zachwiane w momencie, w którym Gautama uświadomił sobie zasadniczą postać bytu em pirycznego; ujrzał starość, chorobę i śmierć. Nie czuję ani odrazy, ani wstrętu w stosunku do nieszczęsnej brzydoty ciała — mówi — gdyż ja także zestarzeję się, zachoruję i umrę. „Gdy tak więc myślałem o sobie, straciłem wszelką odwagę do życia". Następstwem tego była (wzorowana na tradycji hinduskiej) decyzja opuszczenia domu, stron ro dzinnych, rodziny i porzucenia pomyślności, aby znaleźć szczęście w ascezie. Miał wówczas dwadzieścia dziewięć lat. Relacja podaje: „Asceta Gautama w swych wczesnych latach, w pełni sił młodzieńczych, w pierwszej świeżości życia opuścił rodzinne strony i udał się na tułaczkę. Asceta Gautama, mimo że jego rodzice tego nie chcieli, przelewali łzy i płakali, dał sobie ostrzyc włosy i brodę i wdział żółtą szatę". Pobierając nauki w ascezie, jodze, umartwiał się wiele lat w lasach. „Gdy ujrzałem pastucha lub człowieka niosącego drewno, uciekałem z lasu do lasu, z doliny w dolinę, ze wzgórza na wzgórze. Dlaczego? Aby oni mnie nie zobaczyli, abym ja nie patrzył na nich". Medytuje w samotności: „Zaprawdę jest to miły skrawek ziemi, piękny las; płynie przeźroczysta rzeka z pięknymi kąpielis kami; wokół leżą wioski. Dobrze przebywać tu człowieko wi szlachetnemu, dążącemu do wyzwolenia". W takich miejscach przesiaduje Gautama, oczekując na moment
Budda
37
poznania, „przyciskając język do podniebienia", siłą „za trzymując, przyciskając, torturując" myśli. Ale na próżno. Umartwienia nie przyniosły Oświe cenia. Gautama zrozumiał raczej, iż prawda, która po zostaje wyłącznie w ascezie, jest przesłonięta, a jałowe samoograniczenie okazuje się nieskuteczne. Uczynił więc coś dla religii hinduskiej niegodziwego: spożył obfity posiłek, aby odzyskać siły. Zaprzyjaźnieni asceci opuścili odszczepieńca. Został sam. Odbywał medytacje bez ascezy w czystości. Pewnej nocy podczas medytacji doznał Oświecenia pod figowcem. Przełom ten unaocznił mu naraz w duchu, jasno i całkowicie, zależności tego świata: co istnieje, dlaczego istnieje, w jaki sposób istoty są ukryte w ślepym głodzie życia, na bezdrożach duszy, we wciąż nowych narodzinach niekończącej się wędrówki dusz, czym jest cierpienie, skąd pochodzi i jak można je zlikwidować. Prawda ta zostaje wyrażona w formie doktryny: nie właściwe jest zarówno życie wypełnione zachciankami i rozkoszami świata, jak i życie w ascezie samoumartwienia. Pierwsze nie jest szlachetne, drugie obfituje w cier pienia — oba nie prowadzą do celu. Droga odkryta przez Buddę leży pośrodku. Jest ona ścieżką świętości. Jej początek stanowi jeszcze nie w pełni dla siebie jasna wiara, że każdy byt empiryczny jest cierpieniem, i przekonanie, iż chodzi o to, aby się od cierpienia uwolnić. Elementem tej drogi jest decyzja, aby życie bogate w czyny i słowa pogrążyć w medytacji, która stanowi fundament do po znania tego, co poruszało już wiarę na początku: prawdy o cierpieniu. Droga zostaje więc jasno określona dopiero u swego kresu. Koło się zamyka, doskonałość zostaje osiągnięta. Poznanie jest krokiem od niekończącego się stawania i przemijania do tego, co wieczne, od bytu w świecie do nirwany. U stóp figowca siedzi Gautama, który stał się teraz Buddą (oświeconym). Siedzi siedem dni ze skrzyżowany mi nogami, rozkoszując się radością wyzwolenia. Co
38
Autorytety
później? Dotarłszy poprzez Oświecenie do pewności swe go wyzwolenia, pragnie milczeć. To, o czym zdobywa wiedzę, jest obce światu. Jakże mógłby go świat zro zumieć? Pragnie „uniknąć próżnego wysiłku". Sprawy świata biegną swoim torem. W swym potwornym, konie cznym biegu przez dzieje, cyklicznym niszczeniu i po wstawaniu, ludzie, pędząc na oślep i bez wiedzy, zostają porwani przez nieprzerwany krąg wcieleń w zmienności form bytu empirycznego. Czyny każdorazowego bytu empirycznego określają jako karma postać następnego odrodzenia, tak że byt empiryczny zostaje uwarunkowany już przez swą poprzednią egzystencję. Świat się nie zmienia, choć jest w nim możliwe szczęście dla człowieka, który posiadł wiedzę, który — uwolniony od kolejnych odrodzeń — może osiągnąć nirwanę. Budda posiadł tę wiedzę samotnie. „Nie przyjaźnię się z żadnym człowie kiem". Wie o swym wyzwoleniu, „dość, nie będę mówił o tym innym ludziom, którzy żyją w miłości lub nienawi ści, dla nich prawda ta jest niedostępna". Ale Budda nie może trwać w samowystarczalności zdobytego wyzwolenia. Lituje się nad wszystkimi istotami żyjącymi. Z oporami, lecz decyduje się głosić swą naukę. Nie oczekuje wiele. Później, kiedy jego nauczanie odnosi tak ogromny sukces, przepowiada, że prawdziwa nauka długo istnieć nie będzie. Niemniej podąża drogą wspierają cego nauczania: „W ciemnym świecie chcę bić w bęben nieśmiertelny". Rozpoczyna nauczanie w Benares. Dołączają do niego pierwsi uczniowie. Budda żyje jeszcze przez ponad dwa dzieścia lat, wędrując i nauczając w dalekich krajach północno-wschodnich Indii. Od tej chwili nie zachodzi w jego wnętrzu żadna następna przemiana duchowa. Istotą jego życia jest głoszenie ukształtowanej już nauki, w której nie zmienia zasadniczej treści, toteż okres ten relac jonować można jako całość. Budda oddziałuje poprzez wykłady, opowiadania, przypowieści, sentencje. Słyszymy o dialogach, o wielu scenach i sytuacjach, o nawróceniach.
Budda
39
Posługuje się językiem ludu, nie sanskrytem. Rozumuje w sposób obrazowy, choć posługuje się systemem pojęć zaczerpniętym z filozofii hinduskiej. Decydującym faktem dla jego historycznego oddziały wania jest założenie trwałych wspólnot zakonnych. Wie rzący uczniowie opuszczali ojczyste strony i rodziny, porzucali swe zawody. W biedzie i czystości wędrowali w odległe strony, ubrani w szaty mnichów' i naznaczeni tonsurą. Oni już osiągnęli wyzwalające poznanie, nie chcieli i nie żądali już dla siebie na tym świecie niczego więcej. Żyli z tego, co wyżebrali, z miską w dłoni, do której lud wkładał pożywienie, gdy przechodzili przez wioski. Owe wspólnoty od początku miały swe reguły i porządki, przywództwo i kontrolę. Dołączały do nich osoby świec kie, nie stając się mnichami. Byli wśród nich królowie, bogaci kupcy, arystokraci, znane hetery. Wszyscy oni udzielali hojnych darowizn; wspólnoty mnichów wchodzi ły w posiadanie parków i domów, które wykorzystywano dla przeczekania pory deszczowej i spotkań z tłumami pragnącymi słuchać nauk. Rozwój wspólnot zakonnych napotkał opór: „Lud stał się im niechętny: asceta Gautama przyszedł, aby przynieść bezdzietność, wdowieństwo, upadek płci. Wielu tych szla chetnych młodzieńców zwracało się ku ascecie Gautamy, aby żyć w świętości". Gdy nadchodziły tłumy mnichów, lud szydził: „Idą łysi! Idą ci słodkawi zwieszacze głów z tym ich spokojem, spokojni niczym kot czyhający na mysz". Budda formułuje jednak zasadę, aby nie prowadzić walki: „O, mnisi, to nie ja spieram się ze światem, ale świat ze mną. Kto głosi prawdę, o mnisi, nie spiera się z nikim na świecie". Walczono w dyskusjach bronią duchową. Gdy Budda wystąpił, nie miał przeciwko sobie żadnej zwartej duchowej siły. W ramach religii wedyjskiej istniało wiele kierunków, istniały już wspólnoty ascetyczne, liczne filo zofie, istniała technika sofistyczna, polegająca na wprowa dzaniu zamieszania poprzez stawianie takich pytań, aby każda z możliwych odpowiedzi prowadziła do powstania
40
Autorytety
sprzeczności. Budda odrzucał jednak zasadę ofiary w reli gii wedyjskiej i autorytet Wedów, w rzeczywistości rady kalnie odciął się od tradycyjnej religii. Teksty plastycznie obrazują, jak naprawdę wyglądało życie i działalność mnichów oraz Buddy. Trzymiesięczna pora deszczowa zmuszała ich do szukania schronienia w domach i parkach. Znajdowały się tam hale, spichlerze, stawy z kwiatami lotosu. Pozostałe miesiące spędzano na wędrówkach. Odwiedzano wiernych lub sypiano pod gołym niebem. W miejscach, gdzie spotykały się tłumy mnichów, panował zgiełk. Wciąż wzywano do zachowania spokoju, gdy pojawiał się Budda miłujący ciszę. Wozami lub na słoniach przybywali królowie, kupcy i arystokraci, aby spotkać się z mnichami lub Buddą. Sam Budda codziennie chodził po prośbie: „z miską w dłoni, od domu do domu, nie wypowiadając próśb, a jedynie stojąc i oczekując ze spuszczonym wzrokiem, aż ktoś włoży do miski nieco strawy" (Oldenberg). Podczas wędrówek gromadziły się wokół niego tłumy uczniów. Również świeccy zwolennicy towarzyszyli kolumnie z wozami i żywnością. Śmierć Buddy i poprzedzający ją czas pozostały w pa mięci. Rok jego śmierci — 480 przed Chr. — uchodzi za datę pewną. Ostatnia wędrówka Buddy została dokładnie opisana. Próbował zrazu przezwyciężyć ciężką chorobę, której towarzyszyły silne bóle, i utrzymać się przy życiu. Później jednak porzuca to pragnienie. „Od teraz za trzy miesiące Doskonały wstąpi w nirwanę". Ostatni raz, podczas dalszej wędrówki, spogląda na ukochane miasto Vesali. W gaju wydaje polecenie: „Przygotuj mi posłanie pomiędzy dwoma bliźniaczymi drzewami, z głową zwró coną na północ. Jestem zmęczony, Anando". I kładzie się, podobnie jak lew układający się na legowisku. Budda wypowiada ostatnie słowa. Kwiaty opadają na niego, a w powietrzu słychać niebiańskie melodie, lecz jemu należna jest inna cześć: „Ci z uczniów, którzy wypełniają naukę, oddają Doskonałemu najwyższą cześć".
Budda
41
Gdy jeden z uczniów płacze, powiada: „Nie, Anando, nie rozpaczaj, nie lamentuj. Czyż nie powiedziałem ci już przedtem, Anando? Należy rozstać się ze wszystkim, co się kocha. Jakże mogłoby to być, aby to, co zrodzone, ukształtowane, co się stało, nie podlegało prawom przemi jania, żeby nie przemijało?". Uczniowie uważają, że wraz ze śmiercią Buddy słowo utraciło swego mistrza. „Nie sądźcie. Nauka i porządek, którego was nauczyłem, będzie waszym mistrzem, gdy ja odejdę". „Doskonały nie ma na myśli: chcę rządzić wspólnotą. Ja jestem już słabowity; mam osiemdziesiąt lat. Wy, Anando, bądźcie światłem dla siebie, schronieniem dla siebie. Uczyńcie prawdę waszym światłem i waszym schronieniem". Jego ostatnie słowa brzmiały: „Każda forma przemija, nie ustawajcie w wysiłku". Później Budda wstąpił w nir wanę, przechodząc z jednego poziomu kontemplacji do drugiego. 2. Nauka i medytacja: Nauka Buddy mówi o uwol nieniu przez wgląd. Prawdziwa wiedza stanowi już wy zwolenie. Pochodzenie i metoda wyzwalającej wiedzy nie odpowiadają jednak pojęciu wiedzy, do jakiego jesteśmy przyzwyczajeni. Wiedza ta nie jest poparta wywodami logicznymi i percepcją zmysłową, lecz odnosi się do doświadczenia przemian świadomości i poziomów medy tacji. Medytacja ta przyniosła Buddzie oświecenie pod figowcem. Naukę, którą później przekazywał, mógł ugrun tować tylko na fundamencie medytacji. Budda, podobnie jak wszyscy hinduscy jogini, był pewien, że w stanach medytacyjnych łączy się z istotami i światami o po chodzeniu transcendentnym. W stanach tych spoglądał „boskim, przenikliwym, ponadzmysłowym okiem". Nauka i spekulacja filozoficzna zamykają się w dostęp nych nam formach świadomości. Filozofia hinduska przej muje jednak tę świadomość i przekracza ją w ćwiczeniach medytacyjnych, przechodząc w wyższe formy. Świado mość staje się wielkością zmienną, którą kształtują akty
42
Autorytety
pogłębienia medytacyjnego. W nich zostaje przekroczone racjonalne myślenie oraz więź z czasem i przestrzenią — będące jedynie stopniem świadomości — na drodze transcendującego doświadczenia świadomości do powsta jącej nadświadomości. Odpowiedzi na fundamentalne pytania bytu empirycz nego należy szukać w głębokich źródłach, które dopiero nadają sens i słuszność racjonalnym wypowiedziom. Dla tego treść, którą Budda chce objawić, ginie pośród łatwych do wypowiedzenia i abstrakcyjnie prostych do pomyślenia zdań nauki. „Nauka ta jest głęboka, trudna do przenik nięcia i zrozumienia, spokojna, wspaniała, nieuchwytna w prostocie myśli, subtelna, dostępna jedynie dla mędr ców". Aby osiągnąć zrozumienie, należy powiązać prawdę — zarówno w wypadku myślenia filozoficznego normal nej świadomości, jak i doświadczenia medytacji, z oczysz czeniem całego życia w działaniu moralnym. Fałszu nie sposób przezwyciężyć jedynie aktami myślowymi lub techniką transformacji świadomości. Oba te elementy możliwe są do osiągnięcia jedynie na fundamencie oczysz czonej duszy. Zatopienie duszy w Ogarniającym, które samo nie jest treścią formułowalnej wiedzy, wyraża się w zdaniu: Budda nie przybliża systemu poznania, lecz ścieżkę świętości. Ścieżką tą, pośród tego, gdzie znajduje się poznanie i wiele sposobów jego osiągnięcia, wierzący dociera do celu, ale nie dzięki operacjom logicznym. Mają one swój sens na tej drodze, jeśli są na swoim miejscu. Ścieżką świętości nazwana jest szlachetna ścieżka, złożona z ośmiu elementów: właściwej wiary, właściwej decyzji, właściwego słowa, właściwego czynu, właściwego życia, właściwego dążenia, właściwego zamierzenia, właściwej me dytacji. W innym kontekście ścieżka otrzymuje następującą — jaśniejszą i szerszą postać: początkiem i warunkiem jest właściwy pogląd w wierze, jeszcze niejasna wiedza o cier pieniu i zniesieniu cierpienia. Wiara dopiero u kresu ścieżki przerodzi się w poznanie, w jasne zrozumienie powstawania
Budda
43
i usuwania cierpienia w związku z wszelkim bytem. Na fundamencie tej wiary ścieżka zawiera cztery elementy: właściwe postępowanie w myślach, słowach i działaniach (etos, sita) — właściwe zagłębienie poprzez osiąganie pozio mów medytacji (samadhi) — poznanie (panna) — wy zwolenie (wimutti). Wyzwolenie zostaje osiągnięte poprzez zrozumienie, zrozumienie przez medytację, medytację umoż liwia właściwe życie. Ten jednolity obraz ścieżki świętości jest jednocześnie formą jej utrwalenia, zgodnego z nauką. Prawda Buddy nie opiera się jedynie na treści medytacji, przy jed noczesnym pominięciu myślenia w normalnym stanie świadomości. Nie odrzuca się rozumu, gdy zostaje on przezwyciężony, a wręcz jest on znów potrzebny w chwili, kiedy wiedza zdobyta przez przezwyciężenie ma zostać przekazana. Nieprawidłowe byłoby także oparcie nauki Buddy jedynie na myśleniu spekulatywnym, mimo że wyraża się ona w jego formach. Nie zawiera się ona także w etosie życia zakonnego. Medytacja, rozum, spe kulacja filozoficzna, etos mnichów — wszystkie te mo menty mają właściwy sobie charakter. Nie opierają się w jednoznaczny sposób na sobie nawzajem, lecz od działują także niezależnie od siebie, podobnie jak różne formy jogi w całym myśleniu hinduskim (dyscyplina sił organizmu, droga czynów etycznych, rozwój poznania, pogłębienie w miłości (bakti), droga zagłębienia w prze mianach świadomości w medytacji). Stosunek treści stopni medytacji do treści myśli zro zumiałych w normalnej świadomości lub stosunek doznań związanych z działaniem na stany świadomości do doznań związanych z operacjami myślowymi nie jest jednoznacz ny, ale w widoczny sposób nauki o poziomach świata mają na przykład swoje paralele w doświadczeniach poziomów medytacji, w których każdorazowo pojawia się nowy świat ponadzmysłowy. Myślowy akt abstrahowania z rzeczywis tości w celu jej przekroczenia jest formalnie możliwy do spełnienia również bez tego rodzaju doświadczeń. Logicz-
44
Autorytety
ne rozumowanie tworzy przestrzeń, uwalniając z pęt skończoności, ale dopiero medytacja pozwala na przy swojenie, ugruntowanie i osiągnięcie całkowitej pewności co do treści prawdy. Nie można twierdzić, że to pierwsze jest pierwotne, a to drugie jedynie z niego wynika. Oba te elementy wzajemnie się potwierdzają i dowodzą. Oba stanowią na swój sposób wprowadzenie. Elementem decydującym jest tu fakt, że w wypadku spekulacji, medytacji i etosu to właśnie wola człowieka każdorazowo stawia i osiąga cel. Człowiek ma w sobie siłę działania i postępowania, medytacji i myślenia. Pracuje, stara się, jest niczym alpinista. Stąd owo nieustające wezwanie Buddy do wysiłku; należy wytężyć wszystkie siły. Nie wszyscy, którzy próbują, osiągają cel. Istnieją jednak rzadkie wyjątki oświecenia osiągniętego bez wysił ku woli, zwłaszcza pod wrażeniem samego nauczającego Buddy. Cel zostaje wówczas nagle osiągnięty, ażeby jeszcze w tym życiu rozjaśniać się w powtórzeniach. Można tu krótko scharakteryzować medytację Buddy i bud dyzmu (Heiler, Beckh). Metoda i doświadczenia poszczegól nych poziomów, których liczba waha się przy różnych podziałach, zostały opisane, ogólnie rzecz biorąc, zgodnie, zarówno w jodze hinduskiej, jak i buddyzmie. Medytacja nie jest techniką, która może spełnić się sama z siebie. Metodyczne rozporządzanie stanami świadomości, wywoływanie jednych i usuwanie innych jest niebezpieczne. Rujnuje ono człowieka, który podejmuje takie próby, nie spełniając odpowiednich warunków. Warunkiem musi tutaj być cały sposób życia i jego czystość. Głównym jego momentem jest „czujna roztropność". Odnajduje ona w me dytacji swą kontynuację i dzięki niej osiąga pełnię. Pełnia świadomości przenika cielesność, rozjaśnia pokłady nieświa domości aż po ich najgłębsze zakamarki. Zasadą etosu, medytacji i spekulacji w każdym wypadku jest rozjaśnienie istoty rzeczy. Poziomy medytacji nie powinny być upojeniem, ekstazą, rozkoszą odmiennych stanów, jak w wypadku zaży cia haszyszu czy opium, lecz najjaśniejszym poznaniem, przewyższającym swą jasnością całą świadomość, osiąg-
Budda
45
niętym na drodze uobecnienia się, nie zaś prostego sądu o czymś. Wszechogarniający wymóg to: nie pozwolić nicze mu pozostać w pokładach nieświadomości, aby prowadziło swą zgubną grę; wszystkiemu, co czynimy i czego do znajemy, powinna towarzyszyć najczujniejsza świadomość. Prawdziwość myślenia o sprawach najgłębszych oraz wszystkich codziennych czynach i słowach była więc głównym wymaganiem stawianym mnichom buddyjskim. Ich przykazania żądały ponadto zachowania czystości, unikania odurzających napojów, zakazywały kradzieży i ranienia wszelkich istot żywych (ahimsa). Mówiły po nadto o czterech rodzajach postaw wewnętrznych: miłości, współczuciu, radości z innymi, obojętności w stosunku do nieczystości i zła. Owe cztery „bezgraniczne" postawy rozciągają się w medytacji w nieskończoność. Stanowią one atmosferę tego bytu empirycznego: bezgranicznej łagodności, unikania przemocy, uroku przyciągającego zwierzęta i łagodzącego ich dzikość, współczucia, przyjaz nego nastawienia do wszystkich istot żyjących: ludzi, zwierząt i bogów. Teksty pełne są cudownych i magicznych opowieści, które łączą się tutaj jak i wszędzie z formą mistyki. Budda mówi jednak: „ten czyni prawdziwy cud, kto prowadzi innych do właściwej wiary i wewnętrznego oczyszczenia, kto sam osiąga zgłębienie, poznanie, wyzwolenie". Wspól ne jest natomiast osobom pobożnym i kuglarzom powiela nie własnej osoby, wznoszenie się w powietrze, chodzenie po wodzie, czytanie w myślach innych ludzi i tym podobne rzeczy. 3. Słowa nauki: Nauka Buddy jawi się w tekstach także jako poznanie, wypowiedziane w sposób zrozumiały dla normalnej świadomości w zdaniach i racjonalnych konstruktach myślowych. Osobliwością tego poznania pozo staje odniesienie do jego źródła tkwiącego w osiągnięciu wyższego stanu świadomości. Jeśli pewność przeniknięcia ma swe źródło w oderwanej od świata wizji pełnej utraty
46
Autorytety
siebie, to treść tej pewności zdaje się być dostępna w normalnym stanie świadomości. Zamiast nadzmysłowego doświadczenia rozwija się zbiór pojęć zawartych w nauce. Wyczuwalne jest w niej rozmiłowanie w po jęciach, abstrakcjach, wyliczeniach, kombinacjach — roz miłowanie, które należy całkowicie do filozoficznej tradycji hinduskiej i z niej czerpie. Jeśli nauka Buddy, pozbawiona formy nadzmysłowości jest uchwytna, to nie jest skuteczna. Myślenie jako myślenie racjonalne naszej skończonej świadomości nie jest naczyniem, które mogłoby w dostatecznej mierze zatrzymać tę treść. Treść uobecnia się dopiero w myśleniu pogłę biającej się medytacji, a ujęcie racjonalne jest jedynie jego odbiciem i może do niej odsyłać. Nie można zatem zapominać o źródle i kontekście tego poznania, kiedy przyjmujemy j e i rozważamy jego racjonalną prostotę. a) Postrzeganie bytu empirycznego przez Buddę zo stało wyrażone w prawdzie o cierpieniu: „Taka jest prawda o cierpieniu: narodziny są cierpieniem, starość jest cierpieniem, choroba jest cierpieniem, cierpie niem jest kontakt z czymś, co jest nam niemiłe, rozłąka z życiem jest cierpieniem, niemożność zdobycia tego, czego się pragnie, jest cierpieniem. Taka jest prawda o powstawaniu cierpienia: pragnienie prowadzi do ponownych narodzin, wraz z rozkoszą, żądzą i pożądliwością, dążeniem do stawania się i przemijania. Taka jest prawda o zniesieniu cierpienia: zniweczenie tej żądzy i doszczętne zniszczenie pożądliwości, wyrzucenie jej, pozbycie się, uwolnienie się od niej, wyrzucenie jej z wszyst kich miejsc. Taka jest prawda o drodze do zniesienia cierpienia: jest nią owa szlachetna ścieżka, złożona z ośmiu elementów: właściwa wiara, słuszna decyzja, rzetelne słowo, prawy czyn, uczciwe życie, prawe dążenia, słuszne zamierzenia, auten tyczne zgłębienie".
Budda
47
Wgląd ten nie wynika z obserwacji poszczególnej rzeczywistości bytu empirycznego, lecz z obserwacji całości. Nie jest to ujęcie pesymistyczne, lecz rozu miejące spojrzenie na wszechogarniające cierpienie. Spojrzenie to dokonuje się w pogodzie ducha, gdyż wiedza niesie wyzwolenie. Może ono w spokoju wy razić stan bytu empirycznego w coraz to innych od mianach. „Wszystko stoi w płomieniach. Oko płonie, rzeczy widzial ne... Od czego zapłonęły? Od ognia żądzy, od ognia nienawi ści, od narodzin, starości, bólu, lamentu, cierpienia, zmart wienia i zwątpienia zapłonęły". Ostatecznym powodem cierpienia jest jednak fakt, że ludzie, jak wszystko, co żyje, pozostają w ślepocie i niewiedzy, oszukani przez rzeczy, do których są przy wiązani i przekonani przez to, co nigdy nie trwa, lecz przychodzi i odchodzi, pozostając całkowicie nietrwałym w swym nieustannym stawaniu się. Istnieje tylko jedno wyzwolenie: usunięcie niewiedzy poprzez wiedzę. Po znanie nie ma zmieniać poszczególnych rzeczy tutaj bądź tam. Jedynie fundamentalne ukształtowanie samego spojrzenia obejmującego całość może na drodze jego przemiany przynieść wyzwolenie. Wyzwolenie tkwi w oderwaniu się od przywiązania do rzeczy, w porzuceniu przedmiotów na próżno pożądanych. Wyzwolenie pro wadzi do rozumienia sytuacji, przeszłości i kresu całego bytu empirycznego. Niewiedza, ślepota, uwikłanie w skończoność, przywiązanie są początkiem tego bytu empi rycznego, a pełna wiedza jego zniesieniem. b) Zależność, powstanie pełnego cierpień bytu em pirycznego w następstwie niewiedzy i jego zniesienie przez wiedzę jest relacją przyczynową, rozumianą jako szereg wieloelementowy. Wyraża się on w tak zwanej formule przyczyn:
48
Autorytety
„Z niewiedzy powstają dyspozycje; z dyspozycji tworzy się świadomość; ze świadomości rodzi się nazwa i cielesność; z nazwy i cielesności wyłania się sześć obszarów zmysłowych; z sześciu obszarów zmysłowych powstaje dotyk; z dotyku rodzi się doznanie; z doznania powstaje pragnienie; z pragnie nia powstaje poruszenie; z poruszenia rodzi się stawanie się; stawanie wywołuje narodziny; z narodzin powstaje starość i śmierć, ból i lament, cierpienie, zmartwienie i rozpacz". Ten związek przyczynowy, składający się z dwunastu elementów, wydaje się nam bardzo obcy. Można to interpretować w następujący sposób: nie chodzi tu przy kładowo o kosmiczny proces tworzenia świata w ogóle, lecz jedynie o bolesny krąg ponownych narodzin {samsara). Choroba, starość i śmierć są przerażające. Co jest warunkiem tego, aby zaistniały? Narodziny. Skąd biorą się narodziny? Ze stawania się... i tak dalej, aż do pierwszej przyczyny — niewiedzy. Gdy prześledzimy ten ciąg od początku w porządku odwrotnym, wówczas z niewiedzy rodzą się dyspozycje (sanskara), to znaczy nieświadome siły twórcze kształtujące gmach życia. Pochodzą one z przeszłego życia i działają w uobecnionej teraz świado mości; postrzega ona mocą sześciu obszarów zmysłowych wszystkie rzeczy, które posiadają nazwę i cielesną postać. Następny jest dotyk. Z niego rodzi się doznanie, z doznania pragnienie i poruszenie. Ono zaś staje się w przyszłości podłożem stawania się (jako karma), prowadząc do no wych narodzin, starości i śmierci. Jest to nauka, o której powiedziano: „prawdy wypływają z jednej przyczyny, o której naucza Doskonały i o tym, jaki mają koniec". Wszystko, co istnieje, powstaje w sposób uwarunkowany. Poznanie ciągu przyczynowego i najgłębszej przy czyny może unicestwić tego straszliwego upiora. Gdy niewiedza zostaje usunięta, następuje eliminacja biorącego w niej początek ciągu przyczynowego w kolejności jego elementów. W nauce tej znaczenie rozjaśniającego poznania, na którym opiera się wszelkie wyzwolenie, zostaje zobiek-
Budda
49
tywizowane. Owo poznanie nie jest jedynie wiedzą o czymś, lecz działaniem — działaniem totalnym. Jest tożsame z przerwaniem przerażającego bytu empirycz nego. Byt empiryczny nie zostaje przerwany na drodze samobójstwa. W tym wypadku trwałby nadal poprzez coraz to nowe narodziny do nowego cierpienia i śmierci. Byt ustaje jedynie w wiedzy i poprzez wiedzę. Nie zadaje się pytania: skąd bierze się pierwsza niewiedza, która daje początek następnym elementom nieszczęścia? Nie rozważa się problemu, który mógłby sprawiać wrażenie analogii do grzechu pierworodnego — prehistoryczny upadek z wiecznej doskonałości w nie wiedzę. Wydaje się, że myślenie wyobrażeniowe, operują ce ciągami pytań, musiałoby ująć takie wydarzenie jako fakt pociągający za sobą nieszczęście. Jednak rzeczywiście w tym miejscu buddyjskie pytania ustają; wystarczy, że poznaniu towarzyszy pewność wyzwolenia. Owego wyda rzenia — niezależnie od tego, jakiego — nie pojmuje się w każdym razie jako winy. Któż miałby tę winę ponosić? c) Kolejne pytanie jest następujące: czym jest ów ktoś? Czym jest jaźń? Kim ja jestem? Czy istnieje w ogóle jakieś ja? Odpowiedzi Buddy są zdumiewające. Zaprzecza on istnieniu ja. Nauka została sformułowana w taki sposób: ja nie istnieje. Byt empiryczny składa się z czynników wy stępujących w elementach ciągu przyczynowego, miano wicie z pięciu zmysłów i ich obiektów (cielesności, doznawania, postrzegania). Następnie złożony jest on z nieświadomych sił twórczych (sanskara), które od działują na skłonności, popędy, instynkty, na twórcze siły witalne. Wreszcie konstytuuje go świadomość. Czynniki te eliminuje śmierć. Jako całość i centrum nie posiadają one osobowego ja, lecz karmę, która poprzez nowe narodziny przejściowo je zespala. Takie sformułowanie zakrywa jednak sens wyrażony zdecydowanie w innych kontekstach za pomocą tych samych pojęć. Budda nie zaprzecza w nich istnieniu ja,
50
Autorytety
lecz pokazuje, w jaki sposób wszelkie myślenie nie wdziera się do właściwego ja. „Cielesność nie jest osobo wym ja... doznania nie są osobowym ja... wyobrażenia nie są osobowym ja... dyspozycje — nieświadome siły twór cze — nie stanowią osobowego ja... poznanie — czysta świadomość duchowa — nie jest osobowym ja... (nie jest niezmienną jednością ja). Co podlega przemianom, nie jest moje, to nie jestem ja, to nie jest moje osobowe ja. Coś, co nie jest osobowym ja, mierzone jest tutaj miarą właś ciwego osobowego ja. Pytanie o to ostatnie pozostaje otwarte. Zakreślony został jednak kierunek do miejsca, w którym właściwe osobowe ja się znajduje. O ja nie myśli się jako o czymś istniejącym samym dla siebie. Musi temu towarzyszyć nirwana". Ucząc poziomów medytacji, nauczano o istnieniu trzech poziomów osobowego ja: po pierwsze, osobowe ja jako aktualne ciało; po drugie, osobowe ja jako ciało duchowe, które podczas medytacji zostaje wyciągnięte z ciała fizycz nego, niczym „źdźbło z szypułki", należy ono do królestwa form ponadzmysłowych; po trzecie, „nieukształtowane, skła dające się ze świadomości" osobowe ja, należące do nieskoń czonego eteru. W tym miejscu jest już jasne, że każde osobowe ja należy do jednego z poziomów medytacji. Ma znaczenie dla niego, lecz nie istnieje samo dla siebie. Nie istnieje osobowe ja będące właściwym osobowym ja. Dla bytu zmysłowego ciało jest osobowym ja. Na pierwszym poziomie medytacji urzeczywistnia się duchowe, bezcielesne, uosobione eterycznie Ja; to wcześniejsze Ja znika natomiast, pozbawione istoty. Z kolei duchowe Ja znika w niebycie na poziomie wyższych sfer. Wydaje się, że w medytacji ja nie zostało zanegowane, a raczej uwidacznia się jego względność i wielopoziomowość. Niemożliwe jest osiągnięcie właściwe go ja, chyba że na najwyższym poziomie — w nirwanie. Jeśli nauka nie jest w stanie powiedzieć bądź nie mówi, czym jest samo ja, powstaje pytanie: kto może osiągnąć szczęśliwość wyzwolenia? Kto zostanie uratowany? Ani ja, ani osobowe ja, nie indywidualny człowiek?
Budda
51
W tekstach obecne jest napięcie tkwiące w obie ktywizacji myśli, wyrażone w twierdzeniach: nie istnieje ja — oraz: byłem we wcześniejszych egzystencjach tym i tamtym. Związek pomiędzy kolejnymi egzys tencjami jest raz bezosobową karmą, która tworzy na nowo byt istoty żywej jako Jedno, innym zaś razem wspomnieniem, dzięki któremu aktualna egzy stencja postrzega siebie wcześniejszą jako identyczną z obecną. d) Co w ogóle istnieje? Strumień stawania się, który nigdy nie jest bytem. Co jest, jest jednocześnie ułudą, niewiedzą i złem. Stawanie się jest łańcuchem chwilowych egzystencji — tak jak to analizuje późniejszy buddyzm, jest jedynie chwilowością niebycia tego wszystkiego, co wydaje się istnieć. Nie ma trwałego bytu, nie ma niezmien nego trwania. Nie istnieje żaden stały punkt. Ja lub osobowe ja jest ułudą czegoś przemijającego i poddanego ciągłym przemianom. Czegoś, co uważa się za ja. Nic innego nie leży u podstaw strumienia stawania się i pozor nego istnienia ja. Oba jednak mogą zostać zniesione przez całkowicie Inne, w obliczu którego wszelkie formy myś lenia, będące częścią złudnego stawania się i bycia ja tracą na znaczeniu. W tym miejscu nieważny jest byt i niebyt. Uwidacznia się to w rozjaśniającym poznaniu, a zostaje ono osiągnięte w nirwanie. e) Poznanie jest przenikliwą obserwacją na najwyż szym poziomie medytacji. Ale poznanie jest również oświeceniem myślenia w normalnym stanie świadomości, przeobrażającego wszelką świadomość bytu i samoświa domość. Takie poznanie ma przed oczami świat samsary, wszystkie obszary świata i drogi ponownych narodzin, od żywiołów po sfery bogów i królestwa piekielne. Postrzega ono początek i bieg cierpienia. Wszystko, co nie zostało odpowiednio przekazane przez twierdzenia zawarte w nauce.
52
Autorytety
Jakie jest to poznanie, ukazuje porównanie: „Jest podobnie jak w przypadku górskiego jeziora, z czystą, klarowną, niezmąconą wodą. Stojący na jego brzegu, jeśli nie jest ślepy, rozpozna w nim muszle perłowe i inne, kamienie i ławicę ryb". Podobnie jak człowiek ten widzi jezioro, poznający widzi świat, aż po jego najgłębszą istotę, z jego pojedyn czymi, szczególnymi zjawiskami. Tak „mnich, którego duch stał się jasny, wrażliwy, niewzruszony, uwolnił się od cias noty indywidualności, zwraca swe spojrzenie w tym kierun ku". Przenika on przywiązaną do skończoności warstwę bytu empirycznego i dociera do wyższej warstwy bytu empirycz nego, by jasno ujrzeć przez nią cierpienie, pochodzenie i zniesienie cierpienia. Osiąga tym samym „ziemski owoc życia duchowego". f) Nirwana: Dla tego poznania otwarta jest nirwana, ostateczne wyzwolenie i to, do czego owo wyzwolenie prowadzi. W jaki sposób Budda może mówić o nirwanie? Gdy mówi, musi poruszać się w obszarze złudnej świadomości. Kiedy mówi o nirwanie, staje się ona bytem lub nicością. Jego mówienie musi przybrać swoisty charakter: musi wyrażać coś, co dla naszego sądu, nakierowanego na przedmioty, jest obce, a jednocześnie wyrażać istotę rzeczy. Cóż nią jest? Jak słyszeliśmy, nic nie leży u podstaw pozornego stawania się i pozornego osobowego ja. Nie ma więc ucieczki do podstaw lub w zaświaty. Stawanie się i osobo we ja mogą zostać całkowicie zniesione ku miejscu, w którym wraz z pozorem ustaje także myślenie, jakim wypełniamy nasz empiryczny byt. Jeśli chcemy wyczuć sens mów o nirwanie, musimy pamiętać o paradoksach sprzecznych z logicznym myś leniem. Kilka ich przykładów: „Istnieje miejsce, w którym nie ma ziemi ani wody, światła ani powietrza, nieograniczonej przestrzeni ani nieograniczo nego rozumu, nie ma czegokolwiek, nie ma jednoczesnego zniweczenia wyobrażeń i zniweczenia braku wyobrażeń...
Budda
53
pozbawione jest ono fundamentu, ciągłości, spoczynku; jest to koniec cierpienia". Istnieje miejsce „którego nie nazywam przyjściem ani odejściem, staniem ani dążeniem, ani narodzinami. Pozbawione jest ono fundamentu i spoczynku. Jest to koniec cierpienia. Gdzie nie ma stałości, nie istnieje chwiejność, gdzie nie ma chwiejności, jest spokój, gdzie jest spokój, nie istnieje pożądliwość. Gdzie niema pożądliwości, nie ma przyjścia ani odejścia... nie ma śmierci ani narodzin... nie ma tego ani tamtego świata, ani niczego pomiędzy nimi. To jest koniec cierpienia". Konieczne jest zastosowanie tu form myślenia przyna leżnych spekulacji o bycie. Mówi się o nirwanie, że jest dwojakim brakiem — bytu i niebytu (jak w upaniszadach). Istnieje w świecie, lecz jest niepoznawalna za pomocą środków dostępnych w tym świecie, nie może być przeto przedmiotem badań, choć pozostaje na pewno przed miotem ostatecznej, najgłębszej pewności. „Istnieje Niena rodzone, Niepowstałe, Niewytworzone, Nieukształtowane. Gdyby ono nie istniało, nie można by było znaleźć wyjścia" (jak u Parmenidesa). Ale mówienie o wieczności musi niechybnie rozminąć się z tym, co było jego celem. Ustają tutaj wszelkie pytania. Kto nadal pyta, słyszy: „nie umiałeś dochować granic stawiania pytań. W nirwanie bowiem święta przemiana znajduje silne oparcie; nirwana jest jej celem, nirwana jest kresem". Dlatego temu, kto nie osiągnął nirwany, pozostaje milczenie i poprzestanie na tym, co wie: „Tego, kto umarł, nie można oceniać żadną miarą. Nie ma słów, aby o nim mówić. Wniwecz obrócone zostało to, co myśl mogłaby objąć. Wniwecz została też obrócona wszelka ścieżka mowy". g) Nie metafizyka, lecz ścieżka zbawienia: Każda z myśli tu wspomnianych dotyczy wyzwolenia. Raz jesz cze: Budda nie występuje jako nauczyciel wiedzy, ale jako głosiciel ścieżki zbawienia. Terminologia ścieżki zbawienia zaczerpnięta została z medy cyny hinduskiej: stwierdzenie cierpienia, objawy i przyczyny,
54
Autorytety
pytanie o możliwość uleczenia cierpienia, wskazanie drogi do zdrowia. To porównanie występuje często w filozofii (u Platona, stoików, Spinozy). Budda odrzuca wiedzę, która byłaby niepotrzebna do osiągnięcia zbawienia. Twierdzenia, których nigdy nie wyjaśniał, i problemy, które tym samym odrzucał, są na przykład takie: „Świat jest wieczny" i „Świat nie jest wieczny". Albo: „Świat jest skończony", „Świat jest nieskończony", lub: „Doskonały żyje nadal po śmierci", „Doskonały nie żyje nadal po śmierci". Teoretyczne rozważanie problemów metafizycznych uważa Budda wręcz za szkodliwe. Staje się ono nowymi więzami, gdyż myślenie metafizyczne trzyma się akurat tych form myślenia, od których uwolnienie się oznacza drogę do wyzwolenia. Uwidacznia się to w kłótni i sporze. Różnice zdań kuszą, aby swoje stanowisko uważać za jedynie prawdziwe. Ludzie wyzywają się wzajemnie od głupców, dyskutują w oczekiwa niu poklasku, chodzą z podniesionymi głowami, kiedy od niosą zwycięstwo. W tej sytuacji wybierają jedno, a następnie to porzucają i wybierają drugie wedle nastroju, trzymając się teraz tego, później zaś chwytając się czegoś innego, podobnie do małpy przeskakującej z gałęzi na gałąź. Sporom nie ma końca. O odrzuceniu odpowiedzi na pytania metafizyczno-teoretyczne zadecydował jednak fakt, że nie są one przydatne na drodze do nirwany. Są one przeszkodą na tej drodze i nie prowadzą do wyzwolenia. „To tak samo jak wtedy, gdy mężczyzna zostanie trafiony zatrutą strzałą, a jego przyjaciele wołają lekarza. Jeśli on teraz powie: «Nie pozwolę wyjąć sobie strzały, dopóki nie poznam mężczyzny, który do mnie strzelał, dopóki nie zobaczę łuku, z którego zostałem trafiony», wówczas umrze, nim pozna to wszystko. Podobnie jest w wypadku kogoś, kto powie: «Nie
Budda
55
chcę jako uczeń Dostojnego przemiany ku wyzwoleniu tak długo, dopóki Dostojny nie powie mi: Świat jest wieczny...». Zanim Doskonały wypowie się w tej kwestii, człowiek ów umrze. Może zwyciężyć pogląd «Świat jest wieczny» lub pogląd «Świat nie jest wieczny»: w każdym przypadku będą istniały narodziny, będzie starość i śmierć, będzie cierpienie i lament, ból, zmartwienie, rozpacz, których przezwyciężenie już na tej ziemi głoszę. To, czego nie wyjaśniłem, pozostaw cie niewyjaśnione". To, że nie mówi on o tych sprawach, nie oznacza, powiada Budda, że ich nie wie. Siła milczenia odgrywająca w życiu Buddy tak wielką rolę, cudownie oddziałuje w przekazie jego myśli. Nieporuszanie wszystkich kwestii ostatecznych pozostawia je otwartymi. Niemówienie o nich nie eliminuje ich, lecz raczej pozostawia j e wy czuwalne jako intensywne tło. Za możliwe uważa się znalezienie w świecie drogi, na której świat zniknie. Przekazuje się wiedzę związaną z biegiem tej drogi. Do wiedzy związanej z bytem jako całością wzbrania się jednak dostępu. 4. Pytanie o to, co nowe u Buddy: W naukach Buddy, jego terminologii, formach myślenia i przedstawień, dzia łaniach nie było w szczególności nic nowego. Już wcześ niej żyli asceci, istniały wspólnoty ascetyczne, znana była technika życia zakonnego. Leśni pustelnicy mogli po chodzić z wszystkich kast społecznych, niezależnie od swego pochodzenia byli uznawani za świętych. Istniał już problem wyzwolenia poprzez poznanie. Istniała joga (dro ga poprzez poziomy medytacji). Istniały wyobrażenia o kosmosie, epokach w dziejach świata, o świecie bogów, które bez wątpienia Budda przejął. Całość może się wydawać udoskonaleniem hinduskiej, ugruntowanej trans cendentnie formy życia, zwieńczeniem hinduskiej filo zofii. Stosowanie kategorii „nowości" jako miernika warto ści jest charakterystyczne dla nas, nowoczesnych ludzi Zachodu. Gdyby nawet odnośnie do wszystkich szczegó-
56
Autorytety
łów dotyczących tego potężnego fenomenu Buddy dowie dziono, że nie są nowe, to i tak można by określić jako nowe wszystko to, co w tak dużej mierze oddziaływało. a) Na początku mamy potężną osobowość Buddy. W legendach, jakimi obrosła, można wyczuć niesłychane oddziaływanie tego realnego człowieka. Wskazuje on, co należy czynić, ale nie tłumaczy, co w całokształcie bytu i niewiedzy jest istotą rzeczy. Wydaje się, iż właśnie dzięki temu Sakyamuni (Milczący z rodu Sakya) odnosi zwycięstwo. Kształt jego życiu nadaje potężne napięcie woli. Męd rzec Asita przepowiada w legendzie o Nowo Narodzonym, że zostanie on albo władcą świata, albo Buddą. W przypad ku Buddy istotne było jednak to, że wola podboju świata, kształtowania świata nie była w żadnym wypadku całą i suwerenną wolą człowieka. Pojawia się ona jedynie wtedy, gdy człowiek przezwycięży samego siebie, nie podda się, ani samemu sobie, ani doczesności. „Zwyciężyć pychę butnego ja jest zaprawdę najwyższym błogosławień stwem". Doskonałe przezwyciężenie samego siebie czyni nie zauważalnym owo napięcie. Zycie duchowe Buddy jest wolne od przywiązania do zmysłowości, do spraw bytu, do siebie samego i swojej pychy. Ukazuje się ono w dostojeń stwie, chłodzie i nieskończonej łagodności swej istoty. Budda utrzymuje dystans do samego siebie we wszystkich swych przezwyciężonych wymiarach i dystans do ludzi, z których życiem osobistym i indywidualnymi tajem nicami wcale się nie styka. Stając się w swej dojrzałości Buddą, porzucił wszelkie poszukiwania. Charakteryzuje się on niewzruszonym spokojem. Postrzega z przenikającą jasnością wszystko, co istnieje i dzieje się w sposób konieczny; widzi to bez nacisku i bez przemocy ze swej strony. Sam stał się bezosobowy w podobny sposób, jak to czynili w poprzednich epokach i będą czynić w przyszłych niezliczeni buddowie. Znika on, jak ginie indywidualność w nieprzeliczonych tłumach ludzi podobnych do siebie.
Budda
57
Jest jedyny, będąc jednocześnie tylko powtórzeniem. „Bez domu i przytułku, z duchem odwróconym od świata kroczę, nietykalny dla ludzi". Jest nierozpoznawalny: „Buddę, tego, który przekracza nieskończoność, który nie pozostawia śladów; jak go wyczujecie?" Do takiego wizerunku osobowości Buddy należy rów nież brak jakichkolwiek cech charakterystycznych, brak czegoś swoistego, dominującego, cechy, którą można by przypisać wyłącznie Buddzie. Nie występują żadne zasad nicze różnice pomiędzy Buddą i jego gorliwymi uczniami, oraz między nimi samymi. Wszyscy są małymi Buddami. Budda jawi się jako typ, a nie jako osobowość. Inne typy — źli, niewierzący, sofiści — stanowią jego przeciwieńst wo. I jest to paradoks, że osobowość oddziaływała poprzez utratę wszystkich indywidualnych cech. Zanegowanie ja jest zasadą tej prawdy. Podstawowym doświadczeniem Buddy nie mogło być doświadczenie historycznego bytu osobowego, lecz prawda płynąca z utraty osobowego ja. Jest to siła osobowości, jednakże bez właściwej dla Zachodu i Chin świadomości indywidualności. b) Nowym faktem jest, że Budda czynił całościowo i radykalnie to, co przed nim pojedynczo i warunkowo czynili już inni. Obalił tradycję z jej autorytetem, przede wszystkim kasty i najwyższą władzę bogów. Nie zwalczał ich, ale pozwolił, aby uchodzili w biegu świata za byty realne. Pozbawił ich znaczenia, choć ich nie odrzucił. Radykalizm tkwił w tym, w jaki sposób zwracał się do wszystkich ludzi. Co wcześniej dotyczyło jednostek, teraz stało się możliwe dla każdego. Co działo się w małych grupach leśnych pustelników, teraz próbowały czynić wspólnoty mnichów, do których napływały tłumy — pub licznie, w miastach, wędrując, pośród ludzi. Została wy tworzona nowa rzeczywistość: wielkie zbiorowiska mni chów żyjących z żebractwa, materialna troska osób świec kich o tych, którzy bezgranicznie urzeczywistniali naukę w swym życiu, poprzez ubóstwo, czystość, porzucenie rodzinnych stron i świata.
58
Autorytety
Faktycznie większość mnichów pochodziła z obu najwyższych kast. „Szlachetni młodzieńcy" odgrywali znaczącą rolę. Sam Budda był szlachetnego pochodze nia. Zgodnie z późniejszą nauką buddyjską Budda może urodzić się wyłącznie jako bramin albo arystokrata. Buddyzm był nauką arystokratyczną i pozostał nią w tym sensie, że mogą go zrozumieć jedynie osoby o wysokim poziomie duchowym. Jednakże głoszone treści kierowane są zasadniczo do wszystkich ludzi zdolnych do jej odbioru, czemu daje wyraz zalecenie Buddy, aby każdy uczył się jego słów we własnym języku. Tym samym pierwszy raz w historii myśli ludzkiej powstała religia światowa. Przełamane zostały ogranicze nia kast, narodu, jakichkolwiek historycznych uwarun kowań porządku społecznego. Co w Indiach było pieczoło wicie strzeżoną prawdą dostępną jedynie uprawnionym, miało stać się jawną, głoszoną wszystkim prawdą. W porównaniu z późniejszymi religiami światowymi — stoicyzmem, chrześcijaństwem, islamem — cechą charakterystyczną Buddy jest to, że myślał nie tylko o ludziach, ale o wszystkich istotach żywych w ogóle, o bogach i zwierzętach, przeznaczając dla wszystkich wyzwolenie, które sam odnalazł. Zwrócić się do wszystkich oznacza to samo, co zwrócić się do każdego z osobna. Decyzja Buddy i jego życie jest tego konsekwencją: przykładem staje się tu wyjście poza prawa rządzące domem, rodzinę, społeczeństwo. Każdego, kto go słucha, Budda wzywa jako tego, kto również może znaleźć się poza nimi: wszystko zależy od twojej decyzji. Budda ujmuje swym nieubłaganym „albo-albo" całego człowieka. Inni, jako świeccy zwolennicy, mogli przy sporzyć sobie zasług, wspierając przede wszystkim mate rialnie mnichów, lecz dopiero ponowne narodziny do nowego bytu otwierają im szansę osiągnięcia większego wyzwolenia. Budda zwraca się do jednostki, która jest w stanie tego dokonać i rzeczywiście bezwarunkowo
Budda
59
wierzy, iż wejście na ścieżkę świętości jest możliwe natychmiast, bez zwłoki, w tym życiu. Gdy jednostka usłucha, jej wnętrze zostaje ujęte i po prowadzone w głąb, drogą stającą się w miarę swego biegu coraz mniej dostępną dla innych; jest prowadzone przez prawidła i wiedzę, w których jednak to, co decydujące, milczy. Wiarą ścieżki zbawienia jest jednak wiedza. Odrzuca jąc tradycyjne spekulatywne systemy myślowe jako ob szary bezcelowych i rujnujących sporów, Budda trzymał się jednak tej zasady filozofii hinduskiej, która głosiła, że samo wyzwolenie jest wiedzą, że wyzwoleniem jest po znanie przynoszące wolność. Odrzucał tym samym ofiary, modlitwę i techniki magiczne, zwracając się raczej do każdej jednostki, która sama w myśleniu, postawie życio wej, w zgłębieniu medytacyjnym ma osiągnąć poznanie. Budda przemawiał do jednostek i w wąskich kręgach. Nauka i rozmowa przygotowywały zrozumienie, które każdy musi osiągnąć w samodzielnym akcie. Wiele razy opisuje się, w jaki sposób moc słów Buddy to ułatwiała, a jednostka nagle zaczynała rozumieć: „To cudowne, to zdumiewające, jak gdyby podnieść coś pochylonego (wy prostować coś skrzywionego) albo odsłonić coś ukrytego (odkryć coś zakrytego), lub wskazać błądzącemu drogę, albo zapalić światło w ciemności, tak Święty głosił naukę na wiele sposobów". c) Ponieważ głoszona nauka adresowana jest do jedno stki i do wszystkich jednostek, ponieważ chce ona być światłem, które, dotarłszy na ziemię, ma świecić wszędzie, istnieje jeszcze jeden nowy moment: uświadomiony za mysł misyjny. Dlatego Budda na początku założył wspól notę mnichów, będącą jednym i drugim zarazem: drogą wyzwolenia dla jednostki i szerzeniem nauki podczas wędrówek po świecie. Dla celów misyjnych ważna staje się koncentracja myśli na tym, co decydujące. Aby mogły skutecznie oddziaływać myśli przewodnie, należy je wypowiedzieć
60
Autorytety
z nadzwyczajną prostotą i nieprzerwanie powtarzać. Siłę przekazu zyskują one dzięki formie przypowieści, senten cji, poezji i dzięki przejęciu pełni obrazowego przekazu tradycji, formując go na swą modłę. 5. Historia oddziaływania: Wielkim tematem w ra mach historii religii azjatyckich jest rozprzestrzenianie się, a tym samym przemiana i rozgałęzianie się buddyzmu (Kóppen, Kern, Hackmann; w Chantepie de la Saussaye: Sten Konow, Frankę, Florenz). Rozprzestrzenianie się buddyzmu z jednej strony zostało świadomie bardzo przyśpieszone, dzięki inicjatywie pewnego potężnego wła dcy (Aśoka). Ogólnie jednak rozwój buddyzmu był spo kojnym, potężnym procesem. Z tekstów przebija jedyna w swoim rodzaju atmosfera, która w takiej formie pojawiła się na świecie jedynie tutaj i znalazła oddźwięk na dużych obszarach Azji. Nowa postawa życiowa i fundament metafizyczny stają się elementem życia chińskiego i japońskiego, łagodzą wojo wniczość narodów Tybetu, Syberii i Mongolii. Ale stało się coś nader dziwnego. W Indiach, stanowią cych kolebkę buddyzmu, buddyzm wygasł. W takim stopniu, w jakim Indie ulegały obezwładniającemu ins tynktowi pozostawania hinduskimi, tzn. chciały żyć w sys temie kastowym, z uznaniem starych bogów w ramach filozoficznie zakreślonej totalności, buddyzm zniknął. Był ludzki w zamyśle, kiedy przez stulecia dominował na dużych połaciach Indii, i pozostał ludzki, gdy wymarł w Indiach w ciągu jednego tysiąclecia bez użycia przemo cy. W całej Azji stał się wyzwolicielem drzemiącej dotąd głębi duszy, ale był też wszędzie zwalczany, spychany na margines w chwilach, kiedy pragnęły się urzeczywistnić narodowe dążenia ludów (w Chinach i Japonii). W następnych stuleciach po narodzeniu Chrystusa buddyzm podzielił się na północny i południowy: na mahajanistyczny (wielki wóz do przeprawy przez wody samsary, do kraju świętości) i hinajanistyczny (mały wóz). Mahajana wydaje się wobec pierwotnego i czystszego
Budda
61
buddyzmu hinajanistycznego odstępstwem na rzecz reli gijnego urzeczywistnienia. Godny uwagi jest jednak fakt, że buddyzm hinajanistyczny, istniejąc do dzisiaj na Cej lonie i w Indochinach, przechowuje przez wieki istotę tradycji i nie wnosi niczego nowego. Natomiast buddyzm mahajanistyczny wchodzi w fazę nowego wspaniałego rozwoju, na którego gruncie nie tylko zostają zaspokojone potrzeby mas, lecz także przeżywa nowy rozkwit wysub limowana filozofia spekulatywna. Hinajana może wyda wać się ograniczeniem, po pierwsze, na skutek sztywnego trzymania się raz otrzymanego kanonu, po drugie, na skutek nacisku, jaki kładzie na doskonalenie się jednostki ludzkiej po arhat. Buddyzm mahajanistyczny jest zaś nieskończenie otwarty na rzeczy obce i nowe, myśli z dużą stanowczością o wybawieniu wszystkich istot, nie tylko jednostki. W mahajanie rozwijają się zaczątki dokonane przez Buddę, pominięte w hinajanie, w tym przede wszyst kim decyzja, aby z litości nad światem, dla szczęścia bogów i ludzi, w skuteczny sposób zwrócić się ku wszyst kim. Tutaj znajdziemy także zaczątki wzniosłych idei, które zostały znacznie później wszechstronnie przemyś lane w obrębie sekt mahajanistycznych, przez Nagardźunę i innych. Istotą znaczącego rozwoju mahajany był fakt przemia ny buddyjskiej filozofii ścieżki zbawienia w religię. Jak prezentuje się ona w przeciwieństwie do nauki Buddy, scharakteryzowaliśmy krótko poniżej: a) Autorytet i posłuszeństwo: Wraz z założeniem zakonów wytworzyło się poczucie wspólnoty u tych, którzy sami osiągali zbawienie w poznaniu. Wkrótce jednak wierzący porzucili wiarę na własną odpowiedzial ność, poddając się swemu autorytetowi i żyjąc w rzeczywi stym posłuszeństwie. „Uciekali się do Buddy, do nauki, do wspólnoty". b) Zanik wiary we własne siły. Budda staje się bogiem: Według nauki głoszonej przez Buddę to nie modlitwa, nie łaska, nie ofiary i akty kultu przynoszą wyzwolenie, lecz
62
Autorytety
jedynie poznanie. Poznanie jako takie jest wyzwoleniem. Jednak nie poznanie rozumiane jako wiedza łatwo uchwyt na w języku, ale poznanie jako Oświecenie. Nie uwalnia ono wszak poprzez swe skutki, lecz samo z siebie. Ter rodzaj wiedzy stanowi wyzwolenie przez fakt, że sama ona za wyzwolenie się uważa. Jest pewna, uwalnia od żądzy, od stawania się, od cierpienia. Dlatego Budda relację o oświecającym poznaniu: „unicest wione są ponowne narodziny, dopełniła się święta przemiana, powinność została spełniona i nie wrócę już do tego świata" zamyka zdaniem: „tak osiągnąłem poznanie". Każdy mnich, który osiągnął poznanie, może powiedzieć o sanskarze, którego nieświadoma siła stworzyła ten żywotny byt, a bez wyzwalającego poznania tworzyłaby go ciągle na nowo, w niekończących się nowych narodzinach: „O Budow niczy, drwię z ciebie! Teraz cię znam, już nigdy nie zbudujesz mi domu z kości słoniowej! Wszystkie belki więzienia zostały zniszczone!". Poznanie leży w ludzkiej mocy. Można je zdobyć własnym wglądem na gruncie siły wypływającej z własnej postawy życiowej. Żaden bóg nie daje zrozumienia, bogo wie sami go potrzebują. Przekazuje j e Budda. Każdy, kto go słucha, sam musi osiągnąć wgląd od początku. Stąd ostatnie słowa Buddy: nie ustawajcie w wysiłku. W tym sensie nauka Buddy jest filozofią. Ludzka wola i siła pozwalają ją zdobyć. Jeśli jednak wiara w wyzwolenie o własnych siłach zostanie zachwiana, myślenie buddyjskie musi ulec prze mianie. Człowiek zachwiany w wierze wzywa pomocnego boga. Ale bogowie sami są jedynie istotami wymagający mi wyzwolenia, bezsilnymi. Buddysta szuka pomocy, nie porzucając swego wyobrażenia o człowieku wyzwalają cym się samodzielnie na drodze poznania. Możliwe jest to dzięki uczynieniu Buddy bogiem; powstaje w rzeczywisto ści nowy świat bogów, pozbawiony imion bogów. Budda, który chciał jedynie przekazać swą naukę, staje się po-
Budda
63
stacią boską, stojącą ponad wszystkimi bogami. W tym momencie wiara we wgląd Buddy przestała być wiarą filozoficzną, stając się wiarą w Buddę. Już nie tylko samodzielne myślenie jest decydujące, lecz wspomaga je działanie nadprzyrodzonego Buddy. Budda nie chciał wiązać poznania ze swą osobą. Świadczy o tym przekaz jego ostatnich słów przed śmier cią. Budda chciał zastąpić osobę nauczyciela samą nauką. Ale uczniowie nie poprzestawali na ludzkim uwielbieniu dla nauczyciela, przygotowującego na przyjęcie i przy swojenie nauki; już bardzo wcześnie wrażenie przytłacza jącej jasności osoby Buddy prowadziło do jego wywyż szenia. Niemal niewyczerpane są określenia, jakimi ob darzano Buddę już w najwcześniejszych tekstach: w pełni Przebudzony, Spełniony, Doskonały w wiedzy i przemia nie, znawca światów, Wszystkowidzący, dzięki niemu objawia się wielkie oko, wielka jasność, wielki blask, Zwycięzca, Niezwyciężony, niezrównany poskramiacz nieposkromionych ludzi, nauczyciel bogów i ludzi, Nieró wny innemu, Niezrównany, najlepszy z ludzi. Ten jedyny tak uwielbiany nauczyciel staje się zaraz po śmierci przedmiotem kultu. Jego relikwie są centrum budowli świątynnych. Już w trzecim wieku po Chr. pojawia się wiara, że Budda jest inkarnacją istoty boskiej (analogicznie do awatara w wisznuizmie), który przyjął na siebie to zadanie, aby wyzwolić istoty żyjące. Każdy ziemski budda posiada swój odpowiednik w świecie transcendentnym, jest jako taki widzialny w medytacji (dhjana) i nazywa się Dhjani-Budda lub Amithaba, władca raju na zachodzie, krainy Sukhawati, gdzie przyjmuje wierzących po ich śmierci. Tam żyją narodzeni ponownie, w kielichach kwiatów lotosu, bytem błogosławionym, dopóki nie będą gotowi do ostatecznego przejścia w nirwanę. Wielość przemian nadzmysłowej postaci Buddy oznacza jedno: są to postaci pomocne wierzącemu człowiekowi, do których może się zwracać w modlitwie — i chodzi tu o urzeczywistnione światy rajskiej szczęśliwości, będące bliżej niż tajemnicza nirwana.
64
Autorytety
Przemiany te rozszerzają legendę Buddy do pełnego procesu zdarzeń w kosmicznym związku z niebiosami bogów, ze współuczestnictwem bogów, proroków, Złego (Mara) i demonów, procesu pełnego czarów i cudowności. c) Proces przemiany buddyzmu w azjatycką religię ludzkości doprowadził do przejęcia prastarych motywów religijnej tradycji ludów, zarówno kultur dojrzałych jak i ludów prymitywnych. Było to możliwe dzięki temu, jaki sens Budda nadawał światu. Radykalne uwolnienie od świata pociągało za sobą równie radykalną tolerancję dla świata. Wszystko, co doczesne, opierało się na tym samym fundamencie niewiedzy, było błędem, zasłoną i należało to przezwyciężyć. Obojętność wobec tego, co samo jest nieprawdziwe, umożliwiło przezwyciężenie każdej postaci nieprawdy. Stąd buddyzm czerpał tę nieograniczoną zdol ność absorpcji z wszystkich religii, filozofii, postaw życio wych, z którymi się stykał. Uważał je za etap w biegu do celu, jaki naszemu zachodniemu myśleniu wydaje być się zawieszony w Bezgranicznym i Nieskończonym. Każda idea, każdy etos, każda wiara w boga, także religii pierwotnych, były możliwym punktem wyjścia, nieodzow nym, lecz nie stanowiącym celu. Odzewem na milczenie Buddy jest nie tylko spokój azjatyckiej niezależności wewnętrznej, lecz także wielogłoso wy i wielobarwny zgiełk fantastycznych treści religijnych. Co miało zostać przezwyciężone, stało się faktycznie substancją życiową. Obce zrazu formy religijne okryły myślenie buddyjskie, by później stać się nim samym. Wyrazistym przykładem jest Tybet: stare metody magiczne stały się metodami buddyjskimi, a wspólnota mnichów—zorganizo wanym kościołem posiadającym doczesną władzę (z tak wieloma analogiami do Kościoła katolickiego, że zdumieni chrześcijanie upatrywali w nim dzieła szatana, który stworzył wypaczoną kopię rzeczywistości chrześcijaństwa). d) Rola człowieka: Wraz z tymi przemianami zmienia się również rola człowieka, jaką chce odgrywać sam wierzący. Wszyscy ludzie, wszystkie istoty pretendują do
Budda
65
stania się buddą, bodhisattwą; który osiąga nirwanę nie tylko dlatego, że chce ponownie się narodzić jako budda, ale po to, by innym nieść wyzwolenie. Każdy może postawić przed sobą ten cel, a w dotarciu do niego pomoże mu łaska, o jaką prosi tych, którzy stali się już bodhisattwami. Bohaterstwo i współczucie charakteryzują bodhisattwów, którzy tak długo wystawiają się na okropności świata, aż wszystkie istoty zostaną wyzwolone. Już nie ideał samotnego ascety, lecz ideał wszechlitościwego bodhisattwy porusza wierzącego buddystę. Gdy dla tamtego ważna była nauka o poziomach medytacyjnego zagłębienia, temu bliższa jest nauka o poziomach bytu, aż do najwyższego z nich — bod hisattwy, przyjmowanego przez buddów jako jeden z nich, który przebywa w niebieskich krainach i zjawia się w końcu na ziemi jako ludzki Budda (Schayer). Dla wierzącego zniechęcenie do życia jest znakiem negatywnego przywiązania do bytu empirycznego. Obojęt ność wobec świata jest ponad nienawiścią i miłością do niego, ponad cierpieniem świata i zniechęceniem do życia. Budda ogranicza pozytywne możliwości człowieka tylko do jednego — do osiągnięcia wyzwolenia na drodze wyrzeczenia, braku przywiązania i sprzeciwu — stąd traci swój sens budowanie w świecie, kształtowanie świata; dotyczy to również życia docześnie spełnionego, wypeł nionego pojawiającymi się rzeczami, bezgranicznego gło du wiedzy, przemijającej miłości czy odpowiedzialności w zanurzeniu się w doczesność. Świat przyjmowany jest takim, jakim jest. Budda przemierza go, nie myśląc o reformowaniu wszystkich rzeczy. Uczy on uwalniać się od świata, a nie zmieniać go. „Podobnie jak woda nie plami pięknego białego lotosu, tak mnie nie plami świat". Ale przecież buddyści żyją faktycznie w świecie. Istnieją dwie możliwości wyzwolenia się od niego na drodze doskonałego spokoju: pierwsza — w wypadku m n i c h ó w — t o popadniecie w stan obojętności, porzucenie inicjatywy, przyjęcie postawy tolerancji i cierpliwości,
66
Autorytety
zapadnięcie w sen; druga — w wypadku buddystów świeckich — to uczestnictwo w świecie pozbawione zaangażowania. Wtedy spełnia się dla nich nirwana, brak przywiązania przy jednoczesnym aktywnie spełniającym się byciu w świecie. Wojownik (na przykład japoński samuraj), artysta, każdy aktywny człowiek może żyć jako buddysta w heroicznym spokoju. Może działać tak, jakby w ogóle nie działał. Może postępować tak, jakby nie postępował. Oni wszyscy mogą uczestniczyć i nie uczest niczyć. Ani życie, ani śmierć ich nie dotyka. Przyjmują jedno i drugie obojętnie. e) Co pozostaje z pierwotnej filozofii! W obliczu przemiany buddyjskiego świata silniej akcentującego boga to ukształtowane wyobrażenie boskości niż nirwanę, świata jawiącego nam się we wspaniały sposób w literaturze i sztuce, zadamy pytanie: co ma to jeszcze wspólnego z Buddą? Odpowiedź może być następująca: w świecie bogów, pośród niezliczonych obrządków i form kultu, instytucji, powstałych sekt i wolnych wspólnot mnisich ciągle wyczuwalna jest pozostałość filozoficznego źródła, coś z tych duchowych sił promieniujących od pierwszych wzniosłych po najbardziej prymitywne formy. Jest to ta cudowna siła poświęcenia się, forma przejścia do wieczno ści. Stanowi ona także ową buddyjską miłość rozumianą jako uniwersalne współczucie i wspólną radość ze wszystki mi istotami żyjącymi; jest postawą wyzbycia się agresji. Nad Azją unosi się blask łagodności, mimo wszelkich okru cieństw, jakie miały i mają tam miejsce, podobnie jak wszędzie. Buddyzm stał się jedyną z wielkich religii, której obca jest przemoc, w której nie było prześladowań herety ków, inkwizycji, procesów czarownic, wypraw krzyżowych. Istotą źródła tego sposobu myślenia jest również fakt, że nie było tu nigdy rozdźwięku między filozofią i teolo gią, wolnością rozumu i autorytetem religijnym. Pytanie o różnice nie zostało postawione. Filozofia była sama działaniem religijnym. Pozostała zasada: sama wiedza jest już wyzwoleniem i zbawieniem.
Budda
67
6. Czym dla nas jest Budda i buddyzm? W żadnym momencie nie możemy zapominać o naszym oddaleniu: warunkami osiągnięcia zrozumienia są według Buddy ćwiczenia medytacyjne, życiowa postawa obojętności wo bec świata i odwrócenia się od obowiązków w świecie. Nie wystarczy spróbować stwierdzić, jak daleko można posunąć się w ćwiczeniach jogi, posługując się w swoich spostrzeże niach kategoriami naukowymi. Nie wystarczy wzbudzić w sobie uczucie obojętności wobec świata i oddać się biernej obserwacji. Kto sam przez lata nie praktykował we właściwy sposób ćwiczeń medytacyjnych, połączonych życiem zgod nym z nakazami wiary i etosem postawy życiowej, kto nie doświadczył kresu swoich możliwości, ten może zrozumieć jedynie to, co daje się przekazać w idei jako takiej. Nie wolno nam zapomnieć, że w wypadku Buddy i buddyzmu mamy do czynienia ze źródłem, którego nie jesteśmy w stanie sami stworzyć i który stanowi granicę rozumienia. Musimy mieć na względzie nadzwyczajny dystans powagi i powinniśmy bronić się przed prostymi i szybkimi próbami przybliżenia. Musielibyśmy przestać być kimś, kim obecnie jesteśmy, aby zyskać znaczący udział w prawdzie Buddy. Różnica tkwi nie w racjonalnych koncepcjach, lecz w sa mym modelu życia oraz sposobie myślenia. Nie musimy jednak w tym dystansie porzucać myśli, że wszyscy jesteśmy ludźmi. Wszędzie chodzi o te same pytania dotyczące bytu człowieka. Budda znalazł i realizo wał istotną odpowiedź, którą powinniśmy poznać i na miarę naszych sił zrozumieć. Pozostaje tylko pytanie, jak dalece możemy zrozumieć coś, czego sami nie jesteśmy w stanie realizować. Naszym życzeniem byłoby, aby to zrozumienie było możliwe poprzez nieograniczone zbliżenie, aby można było uniknąć pochopności i rzekomej ostateczności rozumienia. W rozu mieniu podtrzymujemy nasze głęboko ukryte możliwości, w nim bronimy się przed absolutyzowaniem własnego zobiektywizowanego bytu doczesnego jako wyłącznej prawdy.
68
Autorytety
Możemy stwierdzić, że wszystko, co zostało powie dziane w tekstach buddyjskich, adresowane jest do normal nej żywej świadomości i dlatego musi być przez nią w pewnym stopniu zrozumiane. Znaczącym faktem jest to, że droga życiowa Buddy była możliwa i została urzeczywistniona, że do dzisiaj praktykuje się życie buddyjskie w różnych miejscach Azji. Uświadamia on nam niepewność bytu ludzkiego. Człowiek nie jest kimś, kim już raz się stał, lecz pozostaje otwarty. Nie zna odpowiedzi i jedynie słusznego urzeczywistnienia. Budda jest urzeczywistnieniem bytu ludzkiego, który nie uznaje żadnych obowiązków w stosunku do świata i, będąc w świecie, świat ten porzuca. Nie walczy, nie sprzeciwia się. Chce jedynie jako byt powstały z niewiedzy wygasnąć. Chce wygasnąć w sposób tak zdecydowany, że m& tęskni nawet za śmiercią, znalazł bowiem wieczne miejsce poza śmiercią i życiem. Można by dostrzec na Zachodzie analogię w osobie Jezusa, który stanowi przykład opanowania, mistycznego uwolnienia od świata, niesprzeciwiania się złu. To, co na Zachodzie było jedynie zaczątkiem lub momentem, w Azji stało się całością, a tym samym czymś zupełnie innym. Dlatego pozostaje to ekscytujące napięcie w stosunku do innego, zarówno w sferze osobowej relacji ludzkiej, jak w szerszym wymiarze pomiędzy różnymi światami idei. Podobnie jak w stosunkach osobistych, przy całej przyjaź ni i bliskości, zaufaniu i przychylności można nagle wyczuć dystans, jak gdyby utratę kogoś innego i mnie samego, jak gdyby rozpadało się wszystko to, co uchodziło za niezmienne — nie chcąc ostatecznie tego zaakcep tować, szukamy ciągle lepszego zrozumienia w perspek tywie wzajemnego odniesienia do ośrodka wieczności, które nie przestaje istnieć—tak też jest w wypadku relacji Azji i Zachodu.
KONFUCJUSZ
Źródła: Kanon konfucjański, w tym szczególnie: Lun-jii. Ponadto: Sy-ma Cien (przekład Wilhelma w: tegoż, Konfuzius). Autorzy przekładów: Wilhelm. Haas. Literatura: Wilhelm. Crow. Stube. Von der Gabelentz. O. Frankę. Odtworzenie historycznej postaci Konfucjusza, zniekształco nej przez kolejne warstwy przekazów, może się wydawać zadaniem niewykonalnym. Wprawdzie zajmował się on zaró wno redakcją wcześniejszych dzieł, jak i własnym pisarstwem, lecz autorstwo zachowanych do dzisiaj tekstów jest sporne. Panują też wśród sinologów znaczne rozbieżności co do pewnych istotnych faktów. Frankę np. uważa, że księga Yijing w ogóle nie była Konfucjuszowi znana, podczas gdy według tradycji mistrz studiował ją w ostatnich latach życia. Z kolei Forke twierdzi, iż Laozi, którego Konfucjusz miał darzyć czcią jako swego starego mistrza, żył w czasach o wiele później szych. Opierając się na zachowanych materiałach, można przedstawić silne argumenty zarówno na poparcie poszczegól nych tez, jak i przeciwko nim. Jeśli jednak z bogatego zbioru przekazów wybierzemy te fragmenty, których pochodzenie od Konfucjusza jest najbardziej prawdopodobne, to jesteśmy w stanie zbudować historyczny, choć w wielu momentach niepewny obraz tej postaci. Wyłania się wtedy niezwykle spójna osobowość, nierzadko odbiegająca od późniejszych opisów chińskich. W starej biografii Sy-ma Ciena z ostatniego wieku przed Chrystusem oraz w Lun-jii dostrzec można rysy osobiste i bardzo wiarygodne. Dzieła te przybliżają nam duchową atmosferę, w której Konfucjusz żył i myślał, a także przeciwników rzucających dodatkowe światło na jego osobę.
70
Autorytety
1. Życiorys: Konfucjusz (ok. 551^479 przed Chr.) urodził się i zmarł w państwie Lu. Mając trzy lata, stracił ojca, następnie wychowywał się w skromnych warunkach pod opieką matki. Już jako mały chłopiec lubił ustawiać naczynia ofiarne i naśladować obrzędowe gesty. W wieku dziewiętnastu lat ożenił się, miał syna oraz dwie córki. Jego stosunek do żony i dzieci był mało serdeczny. Odznaczał się rosłą posturą i dużą siłą fizyczną. Mając dziewiętnaście lat, podjął służbę w arystokra tycznej rodzinie jako nadzorca pól i stad. Gdy miał trzydzieści dwa lata, nauczał synów ministra Lu w zakresie dawnych rytuałów. W wieku lat trzydziestu trzech udał się w podróż do stolicy księstwa, Lo-jang, aby poznać instytu cje, zwyczaje i tradycje państwa Czou (dawnego zjed noczonego państwa chińskiego), które rozpadłszy się na liczne, skłócone, małe i duże księstwa, posiadało w tym mieście już tylko ośrodek religijny. Wtedy właśnie Kon fucjusz odwiedzić miał Laozi. Jako trzydziestoczterolatek uciekł razem z władcą Lu przed gniewem potężnych rodów arystokratycznych do kraju ościennego. Tam słuchał mu zyki i nauczył się grać na instrumencie, co tak go pochłaniało, że zapominał o jedzeniu. Wróciwszy do ojczyzny, przez piętnaście lat oddawał się jedynie studiom. Mając pięćdziesiąt jeden lat, ponownie objął urząd państwowy w Lu, zostając ministrem sprawiedliwości, a następnie kanclerzem. Poprzez swą działalność skutecznie umocnił władzę księcia. Opór arystokracji został pokonany, a należące do niej miasta pozbawiono umocnień. Kraj rozkwitał. W polityce zagranicznej odnoszono sukcesy. Obawiając się wzrostu potęgi sąsiada, książę ościennego państwa podarował władcy Lu osiemdziesiąt dziewcząt kształconych w tańcu i muzyce oraz trzydzieści poczwórnych zaprzęgów z dorodnymi końmi. Rozrywka ta pochłonęła władcę do tego stopnia, że zaczął zaniedbywać rządy, nie słuchając rad Konfucjusza, który odszedł po czterech latach niezwykle owocnej służby. Stopniowo, etapami opuszczał kraj, mając wciąż nadzieję, że zostanie wezwany z powrotem.
Konfucjusz
71
Pomiędzy pięćdziesiątym szóstym a sześćdziesiątym ósmym rokiem życia Konfucjusz wędrował z kraju do kraju, próbując urzeczywistnić swe nauki w życiu politycz nym. Sercem emigranta targało zwątpienie, przerywane jedynie krótkimi chwilami nadziei. Przydarzyły mu się po drodze przygody i napady zbójeckie. Znanych jest wiele opowieści o tym, jak przyłączają się doń uczniowie, którzy napominają go i pocieszają, jak łamie wymuszoną przysię gę, a także o tym, jak Konfucjusz podąża w wozie za przejeżdżającym przez rynek księciem Wei i jego osławio ną małżonką Nan-cy, lud zaś drwi: „Najpierw rozkosz, potem cnota". Jeden z uczniów czyni Konfucjuszowi z tego powodu wyrzuty. Mistrz opuszcza również i to państwo. Przez długie lata Konfucjusz nie traci wiary w swoją misję politycznego wychowawcy i twórcy ładu w państwie. Zdarza mu się jednak powtarzać: „Pozwólcie mi wrócić do domu, do domu". Gdy wreszcie jako 68-letni starzec powraca do rodzinnych stron, nie odniósłszy żadnych sukcesów, skarży się w wierszu, że po długiej wędrówce przez dziewięć prowincji nie widzi przed sobą celu, bowiem ludzie nie rozumieją jego nauk, a czas nieubłaganie mknie naprzód. Ostatnie, spokojne już lata swego życia spędził Kon fucjusz w Lu, nie przyjmując godności państwowych. Miała się w nim dokonać głęboka przemiana. Pewien eremita powiedział o nim: „Czy nie jest to ów człowiek, który wie, że mu się nie uda, a mimo tego wciąż próbuje?". Istotnie, wielkość Konfucjusza polegała zawsze na takim właśnie postępowaniu, jednak pod koniec życia porzucił swe dążenia. Studiował pełną tajemnic „Księgę przemian" i wdrażał ideały nowego programu wychowania — poprzez literaturę, redagując stare pisma oraz w pra ktyce nauczając grono adeptów. Któregoś ranka poczuł zbliżającą się śmierć. Prze chadzając się po dziedzińcu, nucił pod nosem słowa: „Wielka góra musi runąć, mocna belka musi się złamać, a mędrzec znika jak roślina". Zaniepokojonemu uczniowi
72
Autorytety
odrzekł: „Na tron nie wstępuje żaden mądry władca i nikt w państwie nie chce mnie uczynić swym nauczycielem. Wybiła godzina mej śmierci". Położył się i po siedmiu dniach zmarł, mając 73 lata. 2. Główna idea Konfucjusza: uratować ludzkość przez wskrzeszenie tradycji: Żyjąc w okresie rozpadu królestwa, pełnym niepokojów i zawirowań, Konfucjusz był jednym z wielu wędrownych filozofów, którzy formułowali rady mające uratować kraj. Wszyscy oni widzieli ratunek w wiedzy, Konfucjusz zaś w znajomości tradycji. Zapyty wał przede wszystkim: czym jest tradycja? Jak ją sobie przyswoić? Jak ją wprowadzić w życie? Zwrot ku dawnym czasom był w istocie czymś nowym. To, co jest urzeczywistniane w życiu i działaniu, ulega przemianie, jeśli zostało uświadomione. Posiadając samo świadomość, nie jest już naiwne. Skoro stało się tylko przyzwyczajeniem, to wiedza wprowadza doń siłę napędo wą i pewność. Gdy uległo zapomnieniu, zostaje przypo mniane i wskrzeszone. Niezależnie jednak od sposobu jego zrozumienia, nie jest tym samym jako rzecz zrozumiana. Przekształcenie tradycji w świadome idee staje się podwaliną nowej filozofii, która utożsamia się z filozofią najdawniejszą. Własne myśli człowieka nie są wyrażane jako własne. Żydowscy prorocy zapowiadali Boskie ob jawienie, Konfucjusz propagował zaś głos przeszłości. Podporządkowanie się tradycji zabrania wywyższać mało znaczącą osobę człowieka. Zwiększa też szansę na znale zienie wiary i wsparcia u wszystkich, którzy faktycznie żyją jeszcze w myśl przekazanych im wartości. Operowa nie samym tylko własnym rozumem jest daremne. „Nie jadłem i nie spałem, aby rozmyślać. To na nic, lepiej się uczyć". Ale uczenie się jest z myśleniem nierozerwalnie związane, jedno wymaga drugiego. Z jednej strony „myś lenie bez nauki jest męczące i niebezpieczne", z drugiej zaś „nauka bez myślenia prowadzi donikąd". „Jestem tylko przekazicielem, nie tworzę zaś niczego nowego. Jestem wierny i miłuję tradycję". W słowach
Konfucjusz
73
tych Konfucjusz wyraża swe dominujące uczucie sza cunku. Natura ludzka jest zakorzeniona w historycznym pierwowzorze. Konfucjusz tworzy obraz historii, który ma wyłonić jedyną prawdę. Niewiele liczą się dla niego wielcy wynalazcy wozu, pługa, okrętu, Fu-Si, boski rolnik Szen-nung czy Huang Ti. Właściwa historia rozpoczyna się dlań wraz z twórcami ustroju społecznego, rządu, obyczajów i praw. Pierwsi z nich to idealne postacie Jao, Szun i Jii, którzy oglądali w niebie odwieczne wzorce. Konfucjusz żarliwie sławi owych mężów: „Tylko niebiosa są wielkie i tylko Jao był ich godzien". Byli to najwięksi twórcy i władcy państwa, którzy na swych następców wybierali najlepszych spośród ludzi. Źle za częło się dziać dopiero wtedy, gdy od czasów dynastii Sia przyjęto dziedziczne następstwo tronu, co siłą rzeczy obniżyło rangę panujących. W efekcie nastąpiły rządy tyrana, który z woli niebios, jako niegodny tronu, został obalony w wyniku przewrotu, a zamiast niego rządy objął odpowiedni na to stanowisko Tang, założyciel dy nastii Szang. Ponieważ jednak zasada dziedziczności zo stała utrzymana, wszystko się powtórzyło. Ostatniego przedstawiciela dynastii, znowu bezlitosnego tyrana, oba liła w XII wieku dynastia Czou, która stworzyła nowe podstawy ustroju poprzez restaurację świata chińskiego, jaki szczycił się już wtedy długą historią. Za czasów Konfucjusza również i to państwo znalazło się w stanie kryzysu spowodowanego rozbiciem na wiele małych pań stewek. Konfucjusz pragnie działać na rzecz odnowy. W swych planach odwołuje się do postaci księcia Czou, który sprawował rządy w imieniu swego niepełnoletniego bratanka, nie uzurpując sobie przy tym praw do ce sarskiego tronu. Pisma i czyny tego władcy stały się dla Konfucjusza osobistym wzorcem postępowania. Podejście Konfucjusza do historii jest, po pierwsze, „krytyczne", tzn. rozróżnia on w tradycji elementy dobre i złe, wybierając te, które warte są przypomnienia — bądź jako wzór do naśladowania, bądź jako przykład odstrasza-
74
Autorytety
jacy. Po drugie, zdawał on sobie sprawę z tego, że niej wolno niczego odtwarzać w identycznej formie. „Jeśli k t o ! urodzony w dzisiejszych czasach wraca do dawnych drógj jest głupcem i wpędza się w nieszczęście". Chodzi bowiem! 0 powtórzenie wiecznych prawd, a nie o naśladowani©; przeszłości. Dawniej odwieczne idee były tylko łatwiejp dostrzegalne. We współczesnej sobie, nieprzejrzystej epo-i ce Konfucjusz pragnie rozświetlić te idee na nowo, znaj dując w nich swe spełnienie. Przekonanie o tym, że odwieczna prawda jest ukryta, wnosi jednak pewną dynamikę, zawartą w sposobie przyswa jania tradycji. Efektem takiego nastawienia nie jest w istocie ukrycie prawdy, lecz motywacja do jej zdobycia. Konfucjusz proponuje konkretne rozwiązanie wielkiego problemu auto rytetu, który sprawuje władzę nie tylko dzięki monopolowi na stosowanie przemocy. Po raz pierwszy w historii wielki system filozoficzny ukazuje, jak prawdziwie nowe elementy, połączone z tradycją czerpaną ze źródeł odwiecznej prawdy, stają się substancją istnienia dzięki konserwatywnej formie życia ożywionej otwartym liberalizmem. Jeśli prawda była w przeszłości jawna, to droga do prawdy wiedzie przez badanie przeszłości, ale z rozróż nieniem jej pozytywnych i negatywnych aspektów. Ucze nie się ma polegać nie na samym zdobywaniu wiedzy, tylko na głębokim jej przyswajaniu. Uzyskanej prawdy nie należy się uczyć na pamięć, tylko urzeczywistnić ją wewnętrznie i przez to również na zewnątrz. Fundamentem owej prawdziwej edukacji są księgi 1 szkoły. Księgi przygotował sam Konfucjusz, który wy brał i zredagował stare pisma, dokumenty, pieśni, przepo wiednie oraz kodeksy obyczajowe i rytualne, kierując się przy tym kryterium prawdziwości i skuteczności. Działal ność wychowawczą zapoczątkował poprzez szkołę, po czątkowo prywatną, w której młodzieńcy mieli się kształ cić na przyszłych mężów stanu. W ten sposób metoda uczenia się i nauczania stała się kwestią podstawową.
Konfucjusz
75
Nieodzownym warunkiem „uczenia się" jest w rozumieniu Konfucjusza obyczajne życie ucznia. Młodzieniec winien kochać rodziców i braci, być prawdomówny i punktualny. Kto zachowuje się źle, nigdy nie osiągnie celu nauki. O uczniu, który siada na miejscu należącym do starszego, mówi się: „Nie zależy mu na postępach w nauce, tylko na szybkim zdobyciu wysokiego stanowiska". Kształtując obyczaje, nale ży się ćwiczyć w różnych sztukach: rytuałach, muzyce, łucznictwie, powożeniu rydwanem, pisaniu i liczeniu. Dopie ro na takim fundamencie mogą się odbywać studia literackie. Studiujący musi zdawać sobie sprawę z trudności, które znosi w nieustannej walce. Ten, kto miłuje naukę, codziennie zdaje sobie sprawę ze swych braków, nie zapominając o tym, co już umie, albowiem wciąż analizuje siebie samego. Jest to trudna droga: „Uczenie się nie gwarantuje dotarcia do praw dy; dotarcie do prawdy nie oznacza umiejętności jej utrwale nia; kto zaś utrwalił prawdę, nie zawsze potrafi o niej rozstrzygnąć w konkretnym przypadku". Dlatego młodzie niec winien się uczyć w taki sposób, jak gdyby nigdy nie miał osiągnąć celu i jeszcze musiał się obawiać, że utraci swą wiedzę. Konfucjusz dodaje jednak otuchy uczniowi, który zwątpił w swoje siły: „Komu nie wystarczy sił, ten utknie w połowie drogi, ale ty przecież sam sobie narzucasz ograniczenia". Błędami nie wolno się zniechęcać: „Nie naprawić swej omyłki (nie zmienić się) — oto dopiero błąd". Konfucjusz chwali ulubionego ucznia w następujących sło wach: „żadnego błędu nie popełnił dwukrotnie". Konfucjusz opisuje swój stosunek do uczniów. „Nie udzielam nauk temu, komu nie zależy szczerze na nauczeniu się czegoś; nie pomagam temu, kto z wszystkich sił nie stara się wyrazić swej myśli. Jeśli pokażę jeden narożnik, a uczeń nie potrafi znaleźć trzech innych, to przestaję mu udzielać wyjaśnień". Wymagając od uczniów pilności, Konfucjusz nie oczekuje jednak natychmiastowych odpowiedzi: „Przema wiałem do Hui przez cały dzień — nic nie odpowiadał, jakby był głupcem. Obserwowałem go, gdy był sam — okazało się, że potrafi rozwinąć moją naukę. Nie jest głupcem". Konfuc jusz nie chwali ponad miarę: „Jeśli udzielam komuś po chwały, to tylko dlatego, że go sprawdziłem". Mistrz opisuje też własne studia. Twierdzi, że wiedza nie jest mu dana od urodzenia, a na jej zdobyciu zależy mu
76
Autorytety
dopiero od czasu, gdy pokochał tradycję. Bacznie przygląda się swym towarzyszom, aby u jednego podpatrzeć cechy dobre, godne naśladowania, u drugiego zaś złe, których samemu należy się wystrzegać. Niedostępna jest dlań mąd rość przyrodzona. „Wiele słuchać, wybierać, co dobre, i kiero wać się tym; wiele patrzeć i zapamiętywać. Oto przynajmniej drugi stopień mądrości". Robił postępy wolno, w miarę upływu lat: „Gdy miałem piętnaście lat, całym sercem pragnąłem się uczyć; gdy miałem trzydzieści, zdobyłem pewność; jako czterdziestolatek nie miałem już żadnych wątpliwości, w wieku lat pięćdziesięciu znałem prawa nie bios, gdy miałem sześćdziesiąt lat, otwarły mi się uszy; w wieku siedemdziesięciu lat potrafiłem spełniać życzenia mego serca, zachowując umiar". Sens nauki tkwi w praktyce: „Jeśli ktoś nauczy się na pamięć wszystkich trzystu utworów zawartych w Księdze Pieśni, a nie będzie umiał sprawować urzędu państwowego lub nie będzie potrafił samodzielnie odpowiadać, wysłany z poselską misją za granicę — na cóż mu wtedy cała jego uczoność?". Celem uczenia się jest kształtowanie wewnętrzne. „Dla czegóż, dzieci, nie studiujecie pieśni? Za ich pomocą można się podnieść na duchu, sprawdzić się, nauczyć się przebywać w towarzystwie, nauczyć się nienawidzić, oraz jak służyć ojcu w domu i księciu poza domem". „Wszystkie trzysta utworów z Księgi Pieśni można zawrzeć w jednym zdaniu: nie ulegaj złym myślom". Jednakże bez nauki wszystkie inne cnoty ulegają przy tłumieniu i wynaturzeniu: szczerość przeradza się w grubiaństwo, dzielność w nieposłuszeństwo, stałość w dziwactwo, humanitarność w głupotę, mądrość w rozkojarzenie, praw domówność w ruinę. Należałoby teraz wyjaśnić, jak w tradycyjnej formie dochodzą do głosu nowatorskie elementy filozofii Konfuc jusza. Jest to, po pierwsze, etos obyczajowo-polityczny i jego ukoronowanie w idealnej postaci „człowieka szla chetnego", po drugie, elementy wiedzy podstawowej, po trzecie zaś, jak praktyczna realizacja tego pięknego konstruktu myślowego zostaje zakwestionowana przez świa-
Konfucjusz
11
domość ograniczenia, tj. przez wiedzę Konfucjusza na temat ograniczonych możliwości wychowania i porozu mienia czy poznania, jego świadomość własnej klęski, a także zetknięcie mistrza z tym, co jednocześnie kwes tionuje i podtrzymuje jego dzieło. 3. Konfucjusza etos obyczajowo-polityczny: Podstawo we znaczenie mają obyczaje i muzyka. Cechy dane przez naturę należy kształtować, a nie niszczyć. Etos urzeczy wistnia się w stosunkach pomiędzy ludźmi oraz w sposobie rządzenia. Objawia się w konkretnych osobach w postaci „człowieka szlachetnego". a) Li: Porządek utrzymywany jest przez obyczaje (li, nakazy dotyczące postępowania). „Ludem można kiero wać tylko poprzez obyczaje, a nie poprzez wiedzę". Obyczaje tworzą ducha społeczności i jednocześnie są przezeń ożywiane. Jednostka staje się człowiekiem tylko dzięki cnotom społeczności. Konsekwencją // jest nie ustanne wychowywanie wszystkich ludzi. Stanowią one formy, dzięki którym we wszystkich sferach życia po wstaje odpowiedni nastrój, zaangażowanie, zaufanie i sza cunek. Kierują one ludzkim postępowaniem poprzez coś ogólnego, co zostaje nabyte w trakcie wychowania i two rzy drugą naturę człowieka. Dzięki temu ogólne wartości odczuwane są i stosowane jako część własnej natury, a nie coś narzuconego. Formy zapewniają jednostce oparcie, bezpieczeństwo i wolność. Konfucjusz wyodrębnił całokształt li, zaobserwował je, ze brał, nazwał i uporządkował. Tworzy koncepcję całego systemu chińskich obyczajów: należytego sposobu chodze nia, witania się, zachowania w towarzystwie — i to w roz maitych formach zależnych od sytuacji. Mamy tu wskazówki dotyczące składania ofiar i świętowania, ceremoniału wesel nego, obrzędów odprawianych przy narodzinach, śmierci i pogrzebie, zasad rządzenia, porządku pracy, wojowania, zajęć dnia powszedniego, przebiegu pór roku, wieku, rodziny, podejmowania gości, zadań ojca rodziny i kapłana, wreszcie życia dworskiego i sprawowania funkcji urzędniczych. Osła-
78
Autorytety
wionę i nierzadko pogardzane formalne uporządkowanie życia Chińczyków przetrwało tysiąclecia, opierając się na wszechprzenikającej celowości, z której człowiek ani na chwilę nie może się wyłamać, nie ponosząc szkody. Li nie mają u Konfucjusza w żadnym razie charakteru absolutnego. „Pieśni rozbudzają człowieka, li go umacnia ją, a muzyka udoskonala". Sama forma, podobnie jak czysta wiedza, nie ma wartości, jeśli nie wypełnia jej pierwotna treść i nie dochodzi w niej do głosu człowieczeństwo. Człowiekiem staje się ten, kto „przezwyciężając same go siebie, podporządkowuje się ograniczeniom wynikają cym z //, czyli kodeksu obyczajowego". Przykładowo: chociaż sprawiedliwość jest najważniejsza, to „wcielając ją w życie, człowiek szlachetny kieruje się lf\ Li oraz ich (pierwotna) treść muszą znajdować się w równowadze. „U kogo przeważa treść, ten jest nieokrzesany, u kogo zaś górą jest forma, ten jest skrybą (zatrzymany w rozwoju umys łowym)". W akcie stosowania form najważniejsza jest „lekkość i swoboda", ale „z drugiej strony nie można nie podporządkować tej swobody rytmowi ustalonych form". „Cóż pomogą // temu, kto nie kocha innych ludzi?" „Wysokie stanowisko bez godności, kult bez czci, ceremoniały po grzebowe bez serdecznego żalu — nie mogę na to patrzeć". Kto składa ofiarę bez wewnętrznego zaangażowania, ten równie dobrze mógłby jej w ogóle nie składać. Wskazując na konieczność utrzymania równowagi pomię dzy li a pierwotną treścią, Konfucjusz podkreśla oba aspekty tego zagadnienia. „Ci, którzy zapoczątkowali rozwój muzyki i //, są dla nas ludźmi nieokrzesanymi. Tych zaś, którzy kontynuowali ich osiągnięcia, uważamy za starannie wy kształconych. Gdybym miał się zdecydować w praktyce, wolę pójść za tymi, którzy stawiali pionierskie kroki". Innym razem Konfucjusz zwraca uwagę, że forma jest tylko formą: gdy Tse-kung opowiadał się za zniesieniem ofiary z owiec, składanej pod koniec każdego miesiąca, mistrz rzekł wtedy: „Drogi Tse, tobie żal owcy, a mnie chodzi o zwyczaj" (//').
Konfucjusz
79
W systemie Konfucjusza brak jeszcze rozróżnienia obyczaju, obyczajności i prawa. Wskazuje to jednak na wspólne korzenie powyższych pojęć. Nie oddziela się również tego, co estetyczne i niezobowiązujące, od tego, co etyczne i zobowiązujące, czyli piękna od dobra. Tym wyraźniej widać, że to, co piękne, jest zarazem dobre, i na odwrót. b) Muzyka: Muzykę, na równi z //, Konfucjusz uważał za czynnik wychowawczy o najwyższym znaczeniu. Duch społeczności kształtowany jest przez słuchaną przez nią muzykę. Jednostka odnajduje w muzyce motywy, które porządkują jej życie. Dlatego władze powinny odpowied nio popierać muzykę lub jej zabraniać: „Należy użyć muzyki szan i jej rytmów, a zabronić muzyki dżong, ponieważ brzmienie dżong jest rozpustne". W Li-ci znajdujemy wyjaśnienia odpowiadające poglądom Konfucjusza: „Kto rozumie muzykę, dociera do tajemnic obyczaju". „Najwyższa muzyka jest zawsze lekka, a najwyż sze obyczaje zawsze proste; najwyższa muzyka uśmierza gniew, a najwyższy obyczaj oddala konflikt". „Wśród jawno ści króluje obyczaj i muzyka, w obszarach mętnych królują duchy i bogowie". „Zawikłana muzyka sprawia, że lud staje się nieokiełznany... Pobudzona zostaje siła zuchwałej lubieżności, a duchowa potęga spokojnej harmonii ulega znisz czeniu". „Gdy słucha się pieśni pochwalnych, to sens i wola oddalają się od siebie". Również jednak muzyka, tak jak //, nie ma charakteru absolutnego: „Cóż pomoże muzyka temu, kto nie kocha innych ludzi?". c) Natura i kształtowanie: Konfucjusz akceptuje wszy stko, co naturalne. Każdej rzeczy zostaje przypisany określony porządek, miara i miejsce, nic nie zostaje odrzucone. Stąd wezwanie do samodyscypliny, ale nie ascezy. Kształtowanie natury czyni ją dobrą, natomiast pogwałcenie jej praw prowadzi do nieszczęścia. Nawet nienawiść i gniew mają prawo istnienia. Człowiek dobry potrafi w należyty sposób kochać i nienawidzić, na przy-
80
Autorytety
kład: „Nienawidzi tych, którzy sami będąc podłego stanu, oczerniają stojących ponad nimi; nienawidzi odważnych, którzy nie znają obyczaju; nienawidzi śmiałych fanaty ków, którzy są ograniczeni". d) Współżycie z innymi ludźmi: Jest to ulubiona dzie dzina Konfucjusza. „Człowiek szlachetny nie zaniedbuje swych bliskich". Przebywając wśród ludzi, spotyka się jednak dobrych i złych. Wprawdzie obowiązuje reguła: „Nie przyjaźnij się z człowiekiem, który nie jest ci równy", ale nakaz: „Spotykaj się z tymi, którzy są tego warci, a unikaj tych, którzy nie są tego warci" zastępuje Konfuc jusz inną zasadą: „Człowiek szlachetny szanuje osoby godne, a znosi wszystkich". Jednakże w kontaktach z wszystkimi ludźmi należy zachować rozwagę: „Czło wiek szlachetny może dać się okłamać, ale nie wystrych nąć na dudka. Szlachetny popiera rzeczy piękne, a prostak rzeczy szpetne". Tak więc duch ludzi żyjących we wspól nocie wyrasta bądź w jedną, bądź w drugą stronę. „Piękno miejsca wynika z panującej tam humanitamości. Nie jest mądry ten, kto mając możliwość wyboru, nie osiądzie wśród ludzi humanitarnych". Stosunki międzyludzkie obejmują następujące podstawowe aspekty: stosunek do różnych grup wiekowych: „Starcom chciałbym zapewnić spokój, przyjaciołom chciałbym być wierny; młodzież chciałbym czule kochać". Właściwy stosu nek do rodziców: za życia służyć im, po śmierci należycie pochować, później zaś składać im ofiary. Nie wystarczy żywić rodziców: Jeśli ich nie czcimy, to czyż nie traktujemy ich, jakby byli zwierzętami". Jeśli popełniają błędy, można im zwrócić uwagę, ale zawsze z głębokim szacunkiem, ostatecz nie trzeba jednak być posłusznym ich woli. Syn ukrywa błędy ojca. Wobec przyjaciół: Nie powinieneś mieć przyjaciół, którzy nie są przynajmniej tak dobrzy jak ty sam. Najważniej sza jest wierność. Należy się wzajemnie „lojalnie napominać i sprowadzać na dobrą drogę". Człowiek ponosi odpowie dzialność za to, wobec kogo podejmuje zobowiązania lub wobec kogo nie podejmuje zobowiązań. „Jeżeli z kimś można
Konfucjusz
81
porozmawiać, a nie uczynisz tego, to straciłeś człowieka. Natomiast podejmując rozmowę z człowiekiem, z którym nie da się rozmawiać, tracisz własne słowa". Fałszywe są gładkie słowa, usłużna mina, przesadna uprzejmość, fał szywe jest także skrywanie niechęci i udawanie życzliwości. Na przyjaciołach można polegać: „Gdy nadchodzi rok chłodu, można się przekonać, że pinie i cyprysy pozostają wiecznie zielone". Wobec zwierzchników: „Dobry urzędnik służy księciu w sposób prawy, a jeśli nie jest to możliwe, zrzeka się urzędu". Nie będzie wobec księcia „działał podstępnie, tylko wystąpi z jawnym oporem", „nie będzie mu szczędził pouczających napomnień". „Gdy kraj jest na drodze prawości, można śmiało przemawiać i śmiało postępować; jeśli kraj nie znajduje się na drodze prawości, to można postępować śmiało, lecz trzeba zachować ostroż ność w słowach". Wobec podwładnych: człowiek szlachetny nie daje swym sługom powodu do gniewu, nie korzystając z ich usług, ale z drugiej strony nie wymaga od ludzi doskonałości (podczas gdy prostak żąda, by służący mu ludzie byli doskonali), uwzględnia ich rzeczywiste umiejęt ności, nie porzuca też starych zaufanych sług bez ważnego powodu. Ale zdaje sobie też sprawę z trudności w trak towaniu ludzi złych: „Traktowani ze zbytnią poufałością, grubiańsko jej nadużywają; jeśli zaś zachowuje się wobec nich dystans, są niezadowoleni". Uderzająca jest obojętność Konfucjusza wobec kobiet. Milczy on na temat stosunku współmałżonków, o kobietach wyraża opinie negatywne, podwójne samobójstwo kochan ków traktuje ze wzgardą. Często też twierdzi, że z niczym nie jest tak trudno sobie poradzić jak z kobietami. Otacza go atmosfera zmaskulinizowana. e) Rządy: Rządy polityczne są dla wszystkiego innego punktem odniesienia, wszystko inne bierze w nich swój początek. W swoim rozumowaniu Konfucjusz przeciw stawia to, co należy wytworzyć, oraz to, co musi wzrastać. Dobre sprawowanie rządów możliwe jest tylko po osiąg nięciu takiego stanu owocnego współżycia, który ukształ towany jest przez //, odpowiednią muzykę i formy kontak-
82
Autorytety
tów międzyludzkich. Stan taki musi wzrastać. Mimo że nie da się go wytworzyć, można go wspierać lub zakłócać. Środkiem sprawowania rządów są ustawy, które wszakże posiadają ograniczony zasięg i jako takie są szkodliwe. Lepiej oddziaływa wzór do naśladowania. Jeśli bowiem zbiorowością kierują ustawy, to lud będzie unikał kar, nie czując wstydu. Natomiast gdy siłą przewodnią jest wzór, to lud będzie odczuwał wstyd i poprawi się. Apelowanie do ustaw oznacza, że coś już nie jest w porządku. „Nie potrafię wysłuchiwać skarg lepiej niż ktokolwiek inny. Celem moim jest jednak spowodowanie, żeby skarg w ogóle nie wnoszono". Dobry rząd musi zadbać o trzy sprawy: wystarczającą ilość pożywienia, odpowiednie siły zbrojne oraz zaufanie ludu do władz. Jeżeli z któregoś elementu trzeba zrezygnować, to najpierwej z sił zbrojnych, następnie z pożywienia („ludzie umierają od niepamiętnych czasów"), nigdy zaś nie można zrezygnować z zaufania ludu: „Jeżeli lud nie darzy władz zaufaniem, to sprawowanie rządów staje się całkiem niemoż liwe". Taka jest hierarchia ważności. W planach politycznych nie można jednak na początku żądać zaufania, którego w ogóle nie sposób wymagać, trzeba mu natomiast pozwolić spontanicznie wzrastać. Pierwsze założenie w planowaniu to: „uczynić lud zamożnym", drugie zaś: „kształcić go". Dobre rządy wymagają dobrego księcia, który uruchamia naturalne źródła bogactwa. Starannie rozważa, jaką pracę powierzyć swoim ludziom, wtedy nie będą narzekać. Cechuje go wzniosłość, lecz nie pycha, to znaczy: nie traktuje ludzi pogardliwie, mając do czynienia czy to z wieloma, czy to z garstką, z wielkimi czy maluczkimi. Wzbudza szacunek, nie używając przemocy. Niczym Gwiazda Polarna spoczywa nieruchomo, a wszystko obraca się wokół niego w porządku. Ponieważ on sam pragnie dobra, jego lud również staje się dobry. „Gdy rządzący miłują dobre obyczaje, łatwiej będzie rządzić ludem". „Jeśli samemu jest się prawym, nie trzeba rozkazywać, a mimo to się udaje". Dobry książę potrafi wybierać uczciwych urzędników. Będąc samemu godnym, popiera godnych. „Należy podnieść ludzi o prostych charakterach, aby naciskali na skrzywionych,
Konfucjusz
83
wtedy skrzywieni się wyprostują". „Zatroszcz się przede wszystkim, by na stanowisku znalazł się właściwy człowiek, wtedy możesz przymknąć oko na drobne niedociągnięcia". Ale: „Człowiek szlachetny nie zadaje się z kimś, kto godzi się współdziałać w czynieniu rzeczy szpetnych". Kto zna dobro i pragnie go, nie może rządzić wespół z ludźmi złymi: „Ach, ta zgraja! Czyż w ogóle można razem z nimi służyć księciu?". Dążą oni tylko do zdobycia korzyści, a osiągnąwszy ją, pilnują, by jej nie utracić. Zdolni są do wszelkiego zła. Dlatego, gdy Konfucjusz ma zostać powołany na stanowisko, jeden z doradców mówi: „Jeśli chcecie mu powierzyć ten urząd, nie możecie pozwolić, aby mali ludzie mu przeszkadzali, wtedy się uda". Zachowało się wiele innych wypowiedzi Konfucjusza na temat mądrości rządzenia. Uwagi te mają zawsze charakter ogólnoobyczajowy, na przykład: „Nie wolno się zanadto śpieszyć, tym sposobem nie osiągnie się celu. Nie wolno się skupiać na drobnych korzyściach, bo wtedy nie uda się stworzyć wielkiego dzieła". Konfucjusz zawsze ma na uwadze męża stanu, który wybrany przez księcia służy mu i za jego zgodą kieruje biegiem spraw. Wybitny mąż stanu udowadnia swoją wielkość w dziele odbudowy oraz umocnienia obyczajów i sytuacji politycznej. W zakresie ingerencji w rzeczywistość historyczną, w myśl owej całościowej przemiany na lepsze, Konfucjusz ustanawia dwie zasady. Po pierwsze: człowiek uzdolniony musi się znajdować na odpowiednim stanowisku. „Jeśli ktoś dzierży tron, nie posiadając przy tym siły umysłu, to nie wolno mu podejmować zmian w kulturze. Podobnie jeżeli rozporządza siłą umysłu, ale brak mu najwyższego autorytetu, również nie wolno mu zmieniać kultury". Po drugie: działalność polityczna wymaga odpowiednich wa runków społecznych. Tam, gdzie cechy współcześnie żyjących ludzi nie rokują szans na skuteczne działanie, prawdziwy mąż stanu trzyma się na uboczu. Czeka. Nie współdziała ze złem ani nie układa się z prostakami. Zasady te mają w sobie coś z myśli Platona: sytuacja
84
Autorytety
ludzkości nie poprawi się, dopóki filozofowie nie zostaną królami lub królowie filozofami. Dlatego Konfucjusz przez całe życia poszukiwał księcia, któremu mógłby użyczyć siły swego umysłu. Na próżno. f) Człowiek szlachetny: Dla Konfucjusza wszelka dobroć, prawda i piękno zawierają się w ideale człowieka szlachetnego, łączącym wyobrażenia człowieka wyższego duchowo oraz osoby o wysokiej pozycji w hierarchii socjologicznej. Skupia się tu zatem szlachetność urodze nia i usposobienia, zachowanie dżentelmena i natura mędrca. Człowiek szlachetny nie jest świętym. Święty rodzi się i pozostaje taki, jaki jest, natomiast szlachetny kształtuje się poprzez samowychowanie. „Posiadanie prawdy to droga nieba, szukanie prawdy to droga ludzka. Kto posiadł prawdę, bez wysiłku podejmuje właściwe decyzje i bez zastanowienia osiąga sukces". Kto poszukuje prawdy, wybiera dobro i utrzymuje je. Bada, zadaje krytyczne pytania, rzetelnie się zastanawia, a potem zdecydowanie działa. „Być może inni potrafią to za pierwszym razem, ja muszę próbować dziesięciokroć; gdy innym być może udaje się za dziesiątym razem, ja muszę próbować tysiąc kroć. Ale kto wytrwa na tej drodze, ten zrozumie, choćby był głupi, i stanie się silny, choćby był teraz słaby". Ukazane są cechy charakteru, sposób myślenia i za chowanie człowieka szlachetnego: Przeciwstawia się go człowiekowi pospolitemu, prostakowi. Dla szlachetnego liczy się sprawiedliwość, dla prostaka zysk. Szlachetny jest spokojny i pogodny, prostak — wciąż pełen obaw. Szlachetny umie zawierać kompromisy, nie upadlając się, natomiast prostak upadla się z całym światem, nie potrafiąc przy tym zawierać kompromisów. Szlachetny za chowuje godność, nie wbijając się w pychę, prostak jest zaś pyszny, nie posiadając godności. W nieszczęściu szlachetny zachowuje stałość, natomiast prostak traci nad sobą panowa nie. Szlachetny poszukuje u siebie samego, prostak u innych. Szlachetnego ciągnie do góry, prostaka w dół.
Konfucjusz
85
Szlachetny jest niezależny. Długotrwałe niewygody znosi tak samo jak długie okresy szczęścia, żyje wolny od strachu. Boli go własna niedoskonałość, a nie to, że inni go nie znają. Sam czyni się sprawiedliwym i niczego nie żąda od innych; nie żywi gniewu. Nie kieruje swego gniewu w górę wobec niebios ani też w dół wobec ludzi. Nie wdaje się w rywalizację, a jeśli to już konieczne, to najwyżej taką, jak na przykład strzelanie z łuku. Ale nawet podczas współzawodnictwa pozostaje szlachetny. Lubi być powolny w słowach i szybki w czynach. Pilnuje, aby jego słowa nie prześcigały czynów. Wyznaje zasadę: najpierw działać, a dopiero potem o tym mówić. Żywi cześć dla postanowień niebios i dla wielkich mężów. Szlachetny nie marnotrawi sił na rzeczy dalekie i nieobec ne, żyje tu i teraz, w rzeczywistej sytuacji. „Droga szlachet nego podobna jest do dalekiej podróży: trzeba ją zacząć w najbliższej okolicy". „Droga szlachetnego bierze swój początek w sprawach zwykłych mężczyzn i kobiet, ale sięga w dal, przenikając niebo i ziemię". „We wszystkich czynach szlachetny kieruje się swoim położeniem... Kiedy cieszy się bogactwem i poważaniem... w nędzy i poniżeniu... wśród barbarzyńców... w cierpieniu i potrzebie... dla szlachetnego nie ma sytuacji, w której by się nie potrafił odnaleźć". Zawsze i wszędzie pozostaje taki sam. „Gdy kraj podąża dobrą drogą, szlachetny pozostaje taki sam jak w czasie, gdy nie odniósł jeszcze sukcesu... Kiedy kraj podąża złą drogą, szlachetny nie zmienia się, choćby mu przyszło umrzeć". 4. Wiedza podstawowa: Powyżej zebrano elementy etosu obyczajowo-politycznego, zachowane w formie sen tencji w tekstach przypisywanych Konfucjuszowi. Mąd rość ta przeniknięta jest jednak pewnymi głównymi idea mi, które zyskują charakter pojęć. a) Wielka alternatywa: Konfucjusz uświadamia sobie następującą wielką alternatywę: wycofać się ze świata w samotność albo razem z innymi ludźmi żyć na świecie i kształtować go. Rozstrzygnięcie jest jednoznaczne. „Nie można przecież mieszkać razem z ptakami i polnymi zwierzętami. Jeśli więc nie chciałbym być z ludźmi, to
86
Autorytety
z kim mam być razem?" Zatem: „Kto próbuje utrzymać tylko własne życie w czystości, ten wprowadza niepo rządek w sytuację ogólnoludzką". W trudnych czasach może się wydawać, że nie pozostaje nic innego, jak tylko zaszyć się w ukryciu i troszczyć się o własne szczęście. O dwóch takich pustelnikach Konfucjusz mówi: „W osobistych przemianach osiągnęli czystość, poprzez swoje odosobnienie osiągnęli cel odpowiedni do warunków. Moje stanowisko w tej sprawie jest odmienne. Według mnie nie ma niczego, co w każdych warunkach byłoby możliwe lub niemożliwe". Tolerancja wobec pustelników umacnia tylko zdecydowanie Konfucjusza: „Gdyby cały świat był w porządku, nie musiałbym go zmieniać". Zwracając się ku człowiekowi i jego światu, Kon fucjusz rozwija myśli, które należałoby wyodrębnić jako jego wiedzę podstawową. Dotyczą one natury ludzkiej, następnie konieczności ładu w społeczeństwie, sposobu, w jaki prawda jest obecna w mowie, podstawowej formy naszego myślenia, gdzie prawda tkwi w korzeniach i roz gałęzieniach, w absolutnej sferze pierwotności oraz w re latywnej sferze zjawisk, wreszcie ,jednej myśli", która utrzymuje wszystko razem i do której wszystko się odnosi. Za każdym razem w centrum zainteresowań Kon fucjusza znajduje się człowiek i jego wspólnota. b) Natura ludzka: Natura ludzka nazywa się jen. Jen to człowieczeństwo i zarazem obyczajność. Odpowiedni znak pisma oznacza „człowiek" i „dwa", przez co należy rozumieć, że bycie człowiekiem wymaga porozumiewania się z innymi. Odpowiedź na pytanie o naturę ludzką zawiera, po pierwsze, wyjaśnienie istoty, którą człowiek jest i powinien być, po wtóre zaś, przedstawienie złożono ści jego istnienia. Po pierwsze: człowiek ma przechodzić proces stawania się człowiekiem, albowiem różni się od zwierząt, które są takie, jakie są, których instynkt kieruje życiem bez udziału myślącej świadomości. Człowiek natomiast stanowi nawet sam dla
Konfucjusz
87
siebie zadanie do spełnienia. Dlatego nie może znaleźć swego sensu we wspólnym życiu ze zwierzętami. Zwierzęta spotyka ją się, bezmyślnie wiążą się w związki lub rozbiegają się. Ludzie kształtują swoje bycie razem i, pokonując instynkty, dążą do tego, aby być ludźmi. Człowieczeństwo jest warunkiem wszelkiego określone go dobra. Prawdziwie kochać i nienawidzić może tylko ten, kto jest w jen. Jen jest wszechogarniające i nie zawiera jednej szczególnej cnoty, lecz duszę wszystkich cnót. Ponieważ jen stanowi istotę człowieka, znajduje się zawsze bardzo blisko, obecne dla każdego, komu na nim szczerze zależy. Dlatego jen opisywane jest we wszystkich swych konkret nych przejawach: czci, mądrości i nauce, sprawiedliwości. W odniesieniu do księcia podaje się pięć wyróżników czło wieczeństwa: godność, dzięki której nie jest lekceważony; wielkoduszność, dzięki której zjednuje sobie rzeszę; praw domówność, która przynosi mu zaufanie; zapał, który prowa dzi go do sukcesu; dobroć, która umożliwia mu posłużenie się innymi ludźmi. Konfucjusz nie wywodzi jednych cnót od drugich. Jen stanowi ogólny pierwowzór. Dopiero w oparciu 0 jen wszelka dzielność, uporządkowanie, prawidłowość staje się prawdą. Stąd też pochodzi nie związana żadnym celem bezwarunkowość: „Człowiek obyczajny z góry godzi się na trudności i nie dba o zapłatę". Postępowanie zgodne z jen nie oznacza wypełniania jakiegoś konkretnego przepisu prawa, tylko tego, co wszystkim przepisom nadaje wartość i zarazem pozbawia je charakteru absolutnego. Konfucjusz pośrednio opisuje niedefiniowalny charakter jen: widzi je w tym, co nazywa umiarem i środkiem. „Umiar i środek to szczyt ludzkiej natury". Obie te wartości oddziaływają z wewnątrz na zewnątrz: „Stan, w którym nie jest pobudzona nadzieja ani złość, smutek ani radość, nazywa się środkiem. Stan, w którym te uczucia się wyrażają, z zachowa niem należytego rytmu, nazywa się harmonią". Ponieważ ukazuje się wtedy najgłębsze wnętrze, a zarazem wszystko jest rozstrzygnięte w pierwowzorze, dlatego w zakresie umiaru 1 środka wymagana jest największa skrupulatność: „Nic nie jest bardziej jawne niż tajemnica, nie ma nic bardziej widocznego niż to, co najgłębiej ukryte. Dlatego człowiek szlachetny zachowuje ostrożność w cechach, które zna tylko on sam".
88
Autorytety
Konfucjuszowi tylko pośrednio udaje się przybliżyć sens owego tajemniczego środka za pomocą metafory umiejs cowienia pomiędzy skrajnościami, np. Szun „ujął rzecz za oba końce i postępował wobec ludzi zgodnie ze środkiem". Inny przykład: „Siła południa polega na tym, aby być wielkodusz nym, łagodnym w pouczeniach i nie mścić się na tych, którzy postępują ohydnie. Siła północy polega na tym, żeby spać w stajni w odzieniu ze skóry i umierać, nie będąc do tego zmuszonym. Ale człowiek szlachetny trwa w środku i nie przechyla się w żadną stronę". Niezwykłość umiaru i środka zostaje wyrażona w na stępujący sposób: „Ktoś może przywrócić równowagę w pań stwie, zrzec się urzędu i zaszczytów albo stąpać po ostrzach noży, a mimo to nie opanować zasady umiaru i środka". Po drugie: to, jaki jest człowiek, objawia się w złożoności człowieczeństwa. Ludzie są sobie bliscy dzięki temu, co stanowi ich naturę — jen. Oddalają się jednak od siebie „wskutek przyzwyczajenia" oraz przez indywidualność, wiek, charakter i wiedzę poszczególnych jednostek. Etapy życia: „Za młodu, gdy siły witalne nie są jeszcze umocnione, trzeba strzec się zmysłowości, w wieku męskim, gdy siły witalne znajdują się u szczytu mocy — kłótliwości, zaś na starość, gdy siły słabną—chciwości". Młodości należy się obawiać. „Jeśli jednak ktoś doszedł do wieku lat czterdzie stu czy pięćdziesięciu i nic o nim nie słychać, to oczywiście nie trzeba się go już bać". „Kogo nienawidzą w wieku lat czterdziestu, ten pozostanie znienawidzony do śmierci". Typy ludzkie: Konfucjusz rozróżnia cztery poziomy ludz kie. Najwyższy z nich właściwy jest świętym, którzy od urodzenia posiadają wiedzę. Konfucjusz osobiście nie widział nigdy takiego świętego, lecz nie wątpi, że istnieli oni w dawnych czasach. Na drugim poziomie znajdują się ci, którzy dochodzą do wiedzy poprzez naukę. Mogą oni stać się „szlachetnymi". Ludzie z trzeciego poziomu uczą się z trud nością, ale nie zrażają się z tego powodu. Poziom czwarty obejmuje ludzi, którym trudno się uczyć i nie czynią też w tym kierunku żadnych wysiłków. Oba stopnie pośrednie obierają jakąś drogę, postępują naprzód i mogą ponieść klęskę. „Nie zmieniają się tylko najwięksi mędrcy i kompletni głupcy". Konfucjusz obserwuje również oznaki poszczególnych typów osobowości. Na przykład: „Występki człowieka od-
Konfucjusz
89
powiadają jego usposobieniu". Człowiek posiadający wiedzę cieszy się na widok wody, cechuje go bowiem ruch. Poboż nego (obyczajnego) cieszy widok gór, cechuje go bowiem spokój. c) Absolutność pierwowzoru i względność zjawisk: Prawda i rzeczywistość stanowią jedno. Sama myśl jest bez znaczenia. Korzenie ludzkiej pomyślności tkwią w „po znaniu, które wpływa na rzeczywistość", czyli w praw dziwości myśli, które realizują się jako wewnętrzne, przemieniające działanie. Co jest prawdziwe we wnętrzu, kształtuje się na zewnątrz. Formy myślenia i formy istnienia połączone są fun damentalnym związkiem: „Rzeczyposiadają korzenie i od gałęzienia ". Absolutność pierwowzoru wkracza w relaty wizm zjawisk. Dlatego konieczna jest szczera powaga w zakresie pierwowzoru oraz liberalizm w odniesieniu do zjawisk. „Urzeczywistnianie myśli oznacza, że człowiek nie oszukuje samego siebie". Człowiek szlachetny nieustannie pilnuje siebie i swego postępowania, gdy jest sam. „To tak, jak gdyby patrzyło na ciebie dziesięcioro oczu —jakie to poważne i straszne!" Wewnętrzną godność osiąga się poprzez szacunek dla samego siebie, wynikający z samo kształcenia. „Jeśli człowiek, zbadawszy swe wnętrze, nie znajdzie nic złego, to dlaczegóż miałby być smutny lub się trwożyć?" Ale Konfucjusz dostrzega również, jakie to trudne i jakie nieosiągalne. Jeśli korzeń jest dobry, to znaczy jeśli jest nim poznanie będące rzeczywistością, to myśli stają się praw dziwe. Świadomość staje się wtedy poprawna i człowiek się kształtuje. Dalszy skutek jest taki, że w stosunki domowe i państwowe wprowadzony zostaje ład, a na świecie panuje pokój. Dla wszystkich, od Syna Niebios po zwykłego człowieka, kształtowanie człowieczeństwa sta nowi korzeń. Kto nie potrafi wychować swych domo wników, ten nie wychowa również innych ludzi. Jeżeli
90
Autorytety
jednak „w domu poważnego męża panuje człowieczeń stwo, to kwitnie ono również w całym kraju". Odniesienie do zjawisk: Ponieważ z korzenia czy pierwowzoru, z głębin i przestworzy wymykających się jednoznacznym formułom pochodzą zasadnicze wzorce i impulsy, nigdy zatem nie wystarczą same reguły pozwa lające wyliczyć, co należy czynić. Prawdy i rzeczywistości nie sposób zatrzymać w jednoznacznym bycie i dogmaty cznych określeniach. Dlatego zabronione jest jednoznacz ne ustalanie. Konfucjusz „nie miał żadnych poglądów, nie żywił uprzedzeń, nie cechował go upór". „Człowiek szlachetny nie zajmuje kategorycznego stanowiska prze ciwko czemuś lub za czymś. Przyznaje rację tylko temu, co słuszne". Jest „dla wszystkich i jest bezstronny". Zachowu je otwartość. Albowiem „wstrzymuje się, gdy czegoś nie rozumie". Potrafi ustąpić. Albowiem odznacza się „silnym charakterem, ale nie uporem", „ugodowością, ale bez upadlania się", „pewny siebie, ale nie przemądrzały". Absolut przejawia się w tym, co względne, zaś do dziedzi ny względności sprowadzone zostaje wszystko, co można wyliczyć — nie po to, aby rozpłynęło się w dowolności, tylko aby mogło być prowadzone przez rzeczy nadrzędne. d) Konieczność ładu: Porządek jest konieczny, al bowiem natura ludzka urzeczywistnia się jedynie we wspólnocie. Opiera się on na pierwszej zasadzie, „według której można postępować całe życie": „Nie czyń innym ludziom tego, czego sam nie chciałbyś doznać". Świado mość równości (szu) łączy ludzi w postępowaniu zgodnym z tą zasadą. „Nie czyń swym podwładnym tego, co nienawidzisz u swego przełożonego. Nie bądź dla sąsiada po lewej taki, jakim nienawidzisz sąsiada po prawej". U konfucjanistów znajdujemy pozytywne określenie odpowiadające powyższemu, negatywnemu: „Kochający ludzi umacnia innych, ponieważ sam chce być umocniony; pomaga innym osiągnąć sukces, bo sam chce go osiągnąć". Na naukę Laozi, że zło należy odpłacać dobrym uczynkiem, Konfucjusz odpowiada jednak: „Czymże więc
Konfucjusz
91
odpłacać dobroczynność? O, nie, zło należy odpłacać sprawiedliwością, a dobroczynność dobroczynnością". Druga zasada ładu brzmi: ponieważ ludzie są tak różni, dobre rządy możliwe są tylko z podziałem na stopnie władzy. Im większa władza, tym większą nieskazitelnoś cią, wiedzą i człowieczeństwem musi znamionować się ten, kto ją sprawuje. Musi on „iść przed ludem na czele i dodawać mu odwagi. Nie wolno mu się zmęczyć". Niewielka będzie zawsze liczba tych, którzy za sprawą samodyscypliny potrafią nauczyć się czynienia dobra i świadomości tego, co robią. Natomiast „lud można skłonić, aby postępował w określony sposób, nie można zaś spowodować, aby to również rozumiał". Zasadniczy stosunek wzorowego męża do ludu jest następujący: „Książę jest jak wiatr, a rzesza ludu jak trawa. Gdy powiew wiatru gładzi trawę, musi się ona ugiąć". Tylko autorytet zapewnia ład. Połączenie wysokiego stanowiska i godności ludzkiej ma decydujące znaczenie. Dlatego nie wolno przeinaczać ustalonego porządku. „Kto nie sprawuje urzędu, nie powi nien zajmować się rządowymi projektami". Konieczne jest „wywyższenie dobrych, odsunięcie z ł y c h — i instruowanie nieumiejętnych". Dlatego człowieka zdolnego do prowadzenia rządów znamionuje niezależność od opinii publicznej. „Gdzie wszyscy nienawidzą, trzeba sprawę zbadać; gdzie wszyscy kochają, trzeba sprawę zbadać". Na pytanie: „Jaki jest ten, kogo miłują rodacy?" Konfucjusz odpowiada: „To niczego jeszcze nie przesądza", a na pytanie: „Jaki jest ten, kogo rodacy nienawidzą?" mówi: „To również niczego jeszcze nie przesądza. Najlepiej, jeśli ktoś jest kochany przez dobrych spośród rodaków i nienawidzony przez niedo brych". Trzecia zasada ładu brzmi: bezpośrednia ingerencja w sytuację, która już się rozwija, nie ma na nią decydujące go wpływu. Przychodzi za późno. Można wprawdzie oddziaływać przemocą, stosując ustawy i kary, ale przyno-
92
Autorytety
si to złe skutki, ponieważ ci, których zmuszono, będą robili uniki i rozpowszechni się oszustwo. Prawdziwie skuteczne może być tylko oddziaływanie pośrednie. Sprawę znaj dującą się w zalążku można jeszcze ukierunkować lub wzmocnić i wywrzeć na nią decydujący wpływ. Poważane muszą być pierwowzory człowieczeństwa, z których wyni ka wszystko inne. e) Przywrócenie słowom właściwego sensu: Na pytanie, co należy najpierw uczynić, wprowadzając ład w nieprawi dłową sytuację, Konfucjusz udzielił dziwnej odpowiedzi: przywrócić słowom ich właściwy sens. Wydobyć ze słów tkwiącą w nich treść. A zatem książę winien oznaczać księcia, ojciec ojca, człowiek człowieka. Język jest jednak wciąż nadużywany, słowom nadaje się niewłaściwy sens. Rzeczywistość i język są rozdzielne. „Kto posiada wewnęt rzne istnienie, posiada również słowa; kto posiada słowa, nie zawsze posiada także wewnętrzne istnienie". Gdy w języku panuje bałagan, wszędzie zaczyna się źle dziać. „Jeśli słowa (określenia, pojęcia) nie są właściwe, to sądy są niejasne, a wtedy ludzkie dzieła nie udają się, kary nie przynoszą właściwego skutku, lud zaś nie wie, co ma ze sobą począć". „Dlatego człowiek szlachetny tak dobiera słowa, aby można było użyć ich w przemowie, i tak formuje swe osądy, aby bez wątpliwości można je było przekształcić w czyny. Szlachetny nie toleruje w swoim języku żadnych niedokładności". f) , Jedna myśl", od której wszystko zależy: Gdy mowa o tak wielu sprawach, o tylu cnotach, o tym wszystkim, czego się trzeba nauczyć i co czynić, Konfucjusz dodaje: „Sądzisz, że wiele się uczyłem i dlatego teraz wiem? Otóż nie, posiadam ową jedną rzecz, którą przenikam wszystko inne" . A zatem nie wiele kwestii, tylko jedna. Cóż to 1
1
Por. Dialogi konfucjańskie, Ossolineum, Wrocław 1976, s. 150: „Tsy-kungu, czyż nie uważasz mnie za człowieka, który wiele się uczy i chce wszystko zapamiętać?... Nie, nie jest tak.
Konfucjusz
93
takiego? Konfucjusz nie udziela na to spójnej odpowiedzi. Wskazuje i przypomina to, na czym opiera się wszystko inne, ale kiedy udziela wyjaśnień — mówi o tym, co zostało już powyżej powiedziane. „Całe moje nauczanie zawiera się w jednym": czung (środek) — lub przynaj mniej w słowie szu (równość, wzajemność, miłość bliź niego). Ewentualnie podsumowuje tylko swoją naukę: „Za szlachetnego nie może uchodzić ten, kto nie zna po stanowień niebios. Nie może być silny ten, kto nie zna prawideł obyczajności (li). Nie może znać ludzi ten, kto nie potrafi zrozumieć ich słów". Innym razem podsumowanie brzmi następująco: obyczajność oznacza miłość bliźniego, mądrość oznacza znajomość ludzi. Ale to już nie jest J e d n a myśl". Pośrednie odniesienie do , jednej myśli" zawarte jest w ironicznej replice na zarzut, jakoby Konfucjusz był wprawdzie wielkim człowiekiem, ale nie dokonał niczego, co rozsławiłoby jego imię. Mistrz odpowiada: „Jakiegoż zawodu mógłbym się jąć? Powożenia końmi czy strzelania z łuku? Chyba raczej zajmę się powożeniem". „Jedną myśl" wyczuwamy u Konfucjusza głównie wtedy, gdy mowa o fundamencie albo ostatecznej instan cji, którą, jako pokrewną idei wu-wej (niedziałania) sfor mułowanej przez Laozi, dostrzega w świętym władcy z przeszłości (dodając wszelako, że coś takiego współcześ nie nie istnieje): „Szun był tym, który utrzymywał ład w państwie, nie podejmując żadnego działania. Zaprawdę bowiem: cóż on czynił? Pilnował z szacunkiem samego siebie i z powagą zwracał obliczę ku południowi, nic więcej". „Jedną myśl" wyczuwa się także w sposobie, w jaki Konfucjusz uświadamia sobie istnienie ograniczeń. 5. Konfucjusza świadomość ograniczeń: Z dotych czasowych rozważań można by wysnuć wniosek, że Jedną myślą staram się wszystko przeniknąć". Podkr. tłum. Poniżej używane jest wyrażenie ,jedna myśl" (u Jaspersa: „das Eine"). [Przyp. tłum.]
94
Autorytety
filozofia Konfucjusza stanowi wiedzę mającą siebie samą za doskonałą, że dominuje w niej przekonanie, iż wszystko może i zostanie doprowadzone do porządku. Wyobrażenie takie byłoby niesłuszne. a) Konfucjusz nigdy nie twierdził, że posiada doskona łą wiedzę, ani też nie uważał tego za możliwe. „Wiedza polega na tym, aby to, co się wie, traktować jako wiedzę, a to, czego się nie wie — jako niewiedzę". b) Konfucjusz dostrzega nieszczęście na świecie. Jego przyczyną jest ludzka niedoskonałość. Mistrz narzeka: „Dobrych upraw nie pielęgnuje się, wiedza nie przynosi pożytku, obowiązki są lekceważone, a ludzie nie umieją poprawić swych wad. Bardzo mnie to boli". Niekiedy mistrz twierdzi, że w ogóle nie jest mu znany żaden przyzwoity człowiek. „To już przeszłość. Nie spotkałem jeszcze nikogo, kto potrafiłby rozpoznać własny błąd i oskarżyć siebie samego, wnikając do swego wnętrza". Nigdzie nie można liczyć na umiłowanie człowieczeństwa i wstręt do tego, co nieludzkie. „Nie widziałem jeszcze takiego, który kochałby wartość moralną równie mocno jak piękno kobiet". „Rozglądając się za kandydatem na władcę, nie znajduje go. Nie jest mu dane ujrzeć człowieka boskiego; wystarczyłoby mu ujrzeć choć człowieka szla chetnego, lecz takiego również brak, nie ma nawet wy trwałego". Nie oznacza to jednak, że Konfucjusz uważa cały świat za zły. Zepsuty jest tylko obecny wiek, tak jak to się zdarzało dawniej. Stąd: „Wie on, iż prawda nie znajduje dziś posłuchu". c) Rzeczy ostateczne nie są nigdy głównym tematem rozważań Konfucjusza. W dziedzinach granicznych traci on śmiałość wypowiedzi. Rzadko mówił o szczęściu, losie, czystej dobroci. Na temat śmierci, przyrody i porządku wszechświata udzielał odpowiedzi, które pozostawiały kwestię otwartą. Powodem nie była sztuczna tajemniczość („Niczego przed wami nie ukrywam"), tylko specyfika rzeczonych kwestii. Pytania o rzeczy ostateczne mogą
Konfucjusz
95
wynikać z niewłaściwych motywów (ciekawość, chęć ucieczki przed aktualnymi potrzebami, obawa przed drogą ku prawdziwemu życiu), którymi myśliciel nie zamierza się kierować. Decydująca jest tu jednak niemożność przed miotowej dyskusji o czymś, co w istocie nigdy nie staje się przedmiotem. Stąd obrona Konfucjusza przed słowami, twierdzeniami i wszelką bezpośredniością w dyskusjach na tematy metafizyczne. Określając jego postawę jako agnostycyzm, należy pamiętać, że nie polega ona na obojętności wobec wszystkiego, czego nie sposób ogarnąć wiedzą, ile raczej na skrupulatności, która wzdraga się przed zamianą przedmiotu rozważań w wiedzę pozorną, przed jego utratą w trakcie mówienia. Trzeba przyznać, że u Konfucjusza brakuje wprawdzie charakterystycznego dla wielkich me tafizyków impulsu w stronę rzeczy bezgranicznych i nie poznawalnych, ale rzeczy ostateczne obecne są w poboż nym wypełnianiu obrządku oraz w replikach dających wskazówki w trudnych sytuacjach bez podawania jedno znacznych treści. Konfucjusz podzielał tradycyjne wierzenia religijne. Nie wątpił w duchy i znaki wróżebne. Kult przodków i ofiary były dlań ważnym elementem rzeczywistości. Jednakże w sposo bie traktowania tych spraw przez Konfucjusza występuje pewien opór wobec przesądów i zastanawiający dystans. „Mistrz nigdy nie mówił o magicznych siłach i przeczących naturze demonach". „Pochlebstwem jest służenie innym duchom niż właśni przodkowie". Zapytany o służbę duchom mistrz odpowiada: „Jak można służyć duchom, nie umiejąc służyć ludziom!". Zapytany o mądrość, zaleca: „Mądrością jest poświęcić się obowiązkom wobec ludzi, a demony i bogów czcić i trzymać się od nich z daleka". Trudno rozstrzygnąć, czy chodzi tu o dystans wynikający z religijnej bojaźni, czy o ignorowanie bóstw. Niewątpliwa jest jednak powaga Konfucjusza w sprawowaniu kultu. Ofiara ma duże znaczenie, którego on jednak nie zna. „Gdyby ktoś znał znaczenie wielkiej ofiary (dla przodka dynastii), mógłby rządzić światem równie łatwo, jak spojrzeć w to miejsce" — po czym wskazał na wyciągniętą płasko dłoń. Decydujące
96
Autorytety
jest dlań wewnętrzne zaangażowanie. „Gdy serce jest nie spokojne, składa się ofiary zgodnie z obrządkiem. Dlatego tylko człowiek mądry potrafi wyczerpać sens składania ofiar". Relacjonuje się, że „z szacunkiem składał ofiarę z potraw nawet wtedy, gdy miał jedynie zwykły ryż i ogórki". Konfucjusz wypowiada się na temat nieba: „Tylko niebio sa są wielkie". „Pory roku nadchodzą kolejno i powstają wszystkie rzeczy. Ale czyż przy tym przemawiają niebiosa?" Bogactwo i uznanie znajdują się w rękach niebios. Niebo może niszczyć. Jest ono bezosobowe. Nazywa się tien, raz tylko mówi się o nim szang-ti (pan). Bezosobowy jest również zsyłany przez nie los, przeznaczenie (ming lub tien-ming). „Takie jest przeznaczenie", powtarza często Konfucjusz. Gdy jeden z uczniów ciężko choruje, mówi o nim: „Jego życie wisi na włosku. Takie już jest przeznaczenie. Ze też taki mąż musi cierpieć taką chorobę!". „Czy prawda zostanie rozpowszech niona, czy też zginie, wszystko to jest przeznaczenie". Rzadko wspominana jest modlitwa. W pewnym miejscu czytamy: „Kto dopuścił się występku przeciw niebiosom, ten nie ma się do kogo modlić", gdzie indziej zaś: „Modliłem się dawno temu" (ale w przekładzie Wilhelma jest: „Modlę się już długi czas"), gdy Konfucjusz odpiera życzenie jednego z uczniów, aby pomodlić się za chorego mistrza do bogów i duchów. Konfucjusz był bowiem daleki od modlitwy błagalnej czy wręcz magicznej. Jak mówi (o ile przekład Wilhelma jest prawidłowy), całe jego życie było modlitwą. Nawiązując do Konfucjusza, pewien japoński konfucjanista z IX wieku napisał: „Jeżeli tylko serce nie zbacza ze ścieżki prawdy, to nie musicie się modlić, a bogowie i tak będą was chronić" (Haas). „Śmierć i życie to przeznaczenie", „Ludzie umierają od niepamiętnych czasów" — wypowiedzi te świadczą o nieskrępowanym stosunku Konfucjusza do śmierci. Przyjmuje ją bez wstrząsu, nie znajduje się ona w obszarze istotnego znaczenia. Konfucjusz narzeka co prawda na przedwczesność: „Ach, cóż, zdarza się, że kiełkuje to, co nigdy nie zakwitnie — że kwitnie to, co nie dojrzeje." Ale: „Śmierć w porze wieczoru nie jest niczym złym". Kiedy uczniowie w trakcie choroby mistrza obmyślają wspaniały
Konfucjusz
97
pochówek, przy którym wystąpiliby przebrani za mini strów, Konfucjusz perswaduje: „Czyż chcemy oszukać niebiosa? — Przecież nawet jeśli nie zostanę pochowany jak książę, to nie skonam gdzieś na ulicy". Śmierć pozbawiona jest strachu: „Gdy umiera ptak, to jego śpiew napełnia się skargą; gdy umiera człowiek, jego mowa staje się dobra". Nie ma sensu pytać o śmierć: „Skoro nie znamy życia, jak mamy poznać śmierć?". Na pytanie, czy zmarli wiedzą o składanych im ofiarach, Konfucjusz odpowiada: „Wiedza na ten temat nic nas tutaj nie powinna obchodzić". Rozważając odpowiedzi pod względem czysto praktycznym, dochodzi do wniosku, że żadnej nie można uznać za najlepszą: „Jeśli powiem, że tak, to obawiam się, iż pobożni synowie stracą na nieboszczyków cały swój majątek — jeśli natomiast zaprzeczę, to obawiam się, iż bezbożni synowie zlekceważą swoje obowiązki względem nieboszczyków". 6. Osobowość Konfucjusza: Zachowały się wypowie dzi samego Konfucjusza na swój temat, a także wypowie dzi, które przypisywane mu są przez uczniów. Miał świadomość swego powołania. W sytuacji śmiertelnego zagrożenia rzekł: „Skoro nie ma już księcia Wen, to chyba mnie powierzona jest kultura? Gdyby niebiosa chciały znisz czyć tę kulturę, to późno urodzony nie odziedziczyłby jej. Jeśli jednak niebiosa nie chcą zniszczyć tej kultury, to cóż mogą mi zaszkodzić ludzie z Kuang?". We śnie spotykał się z księciem Czou, który stanowił dlań wzorzec. Ale na próżno oczekiwał jakiegoś znaku swego powołania: „Ptak Fong nie przybywa, i z rzeki nie nadchodzi żaden znak; jestem skończony". Ukazuje się jedynie Kilin (najwspanialszy znak), ale zostaje zabity na polowaniu, Konfucjusz płacze. Mimo świadomości powołania zachowuje skromność. Twierdzi, że niewątpliwie dorównuje innym pod względem 2
2
Jednorożec. [Przyp. wyd. pol.]
98
Autorytety
wykształcenia, ale nie osiągnął jeszcze poziomu człowieka szlachetnego, który swoją wiedzę zamienia w czyn. „Mogę tylko powiedzieć o sobie, że byłem nienasycony w stawaniu się takim, i że niestrudzenie nauczam innych". Uczniowie czynią mu wielokrotnie wyrzuty. Swoją wizy tę u pani Nan-cy Konfucjusz usprawiedliwia następująco: „Co uczyniłem niewłaściwego, do tego zmusiły mnie niebiosa". Złamanie przysięgi tłumaczy tym, że został do tego zmuszony groźbą. Gdy jeden z uczniów niechętnie opisuje zły humor Konfucjusza, ten przytakuje: „Podobieństwo do psa w domu żałobnym, to się zgadza, to się zgadza". Inny uczeń powiada: „Mistrzu, jesteś taki poważny i zamyślony. Jesteś taki pogod ny, tak pełen żywej nadziei i wesołości". Gdy jeden z uczniów został zapytany przez księcia na jego temat, Konfucjusz komentuje: „Dlaczego nie odrzekłeś: jest to człowiek, który nie szczędzi trudu w poznawaniu prawdy, który poucza ludzi bez zniecierpliwienia, który w swoim zapale zapomina o je dzeniu, który jest tak pogodny, że zapomina o wszystkich troskach i przez to nie zauważa zbliżającej się starości". Konfucjusz dostrzega własną klęskę. W sytuacji śmiertel nego zagrożenia pyta uczniów: „Czyż moje życie było może niewłaściwe? Dlaczego spotyka nas to nieszczęście?". Pierw szy uczeń twierdzi, że mistrz nie osiągnął jeszcze prawdziwej dobroci, dlatego ludzie mu nie ufają — ani prawdziwej mądrości, dlatego ludzie nie stosują, się do jego wskazówek. Konfucjusz jednak odpowiada: „Święci i mędrcy ginęli dawniej w najstraszniejszy sposób. Najwyraźniej ani dobroć nie zawsze może liczyć na zaufanie, ani mądrość na posłu szeństwo. Drugi uczeń uważa naukę mistrza za tak wielką, że nikt na świecie nie potrafi jej sprostać. Należy trochę obniżyć jej poziom. Konfucjusz odpowiada, że dobry rolnik umie siać, ale nie zbierać żniwo. Podobnie człowiek szlachetny potrafi wygłaszać nauki, ale nie jest w stanie skłonić ludzi do ich przyjęcia. Usilne starania o jej przyjęcie oznaczałoby odebra nie swemu działaniu dalekosiężnego celu. Trzeci zaś mówi: „Mistrzu, twoja nauka jest bardzo wielka, dlatego świat nie potrafi jej pojąć. Ale postępuj tak dalej. Cóż z tego, że nikt jej nie podejmuje? Po tym właśnie poznaje się człowieka szla chetnego, że go nie rozumieją". Konfucjusz uśmiechnął się na te słowa.
Konfucjusz
99
Zdaje sobie sprawę, że mędrcy nie zawsze spotykają się z uznaniem. Za czasów tyrana Dżou Sin żyło trzech mężów o najwyższej cnocie. Jeden został stracony, drugi się ukrywał, a trzeci został błaznem na dworze i pozwolił się w ten sposób traktować. Konfucjusz nie zawsze przyjmował klęskę z pogodą ducha, lecz analizował ją i zastanawiał się nad jej sensem. Jego postawa nie była taka sama od początku i przez cały czas. Narzeka: „Człowiekowi szlachetnemu ciężko rozstawać się ze światem, jeśli imię jego nie zdobyło sobie rozgłosu. Nikt nie idzie moją drogą. Jak przyszłe pokolenia będą mogły o mnie pamiętać?". Skarżąc się: „Ach, nikt mnie nie zna!", Konfucjusz znajduje też pociechę: „Nie kieruję pretensji do niebios, nie mam urazy do ludzi. Tu, na dole, oddawałem się badaniom, a z tym, co na górze pozostaję w łączności. Znają mnie tylko niebiosa". Przywołuje się do umiaru: „Czy nauka i ciągłe ćwiczenie również nie dają satysfakcji? Czyż to, że z dalekich stron przybywają towarzysze, nie jest powodem do radości? A z drugiej strony, czy to nie szlachetne zachowywać pogodę ducha, kiedy ludzie nas nie znają?". „Nie zamierzam się martwić, że inni mnie nie znają; będę się martwił tylko wtedy, gdy ja ich nie będę znał". Błazen woła do niego: „Porzuć, porzuć daremne wysiłki! Kto dziś chce służyć krajowi, naraża się tylko na niebez pieczeństwa". Laozi mówi mu: „Ludzie mądrzy i inteligentni są bliscy śmierci, bo lubią oceniać innych". Ale dla Konfuc jusza sens tkwi w tym, aby pomagać w zaprowadzeniu na świecie ładu wśród ludzi. Sukces nie jest decydujący. Humanitarność oznacza współodpowiedzialność za stan ogółu. „Mąż humanitarny nie poświęca humanitarności dla ratowa nia życia. Owszem, byli tacy, którzy narażali ciało na śmierć, aby zadośćuczynić humanitarności". Zasadnicza postawa to: być gotowym, „działać, jeśli cię potrzebują, ale trzymać się na uboczu, jeśli nie chcą cię znać". Lecz zasadnicze stwierdzenie brzmi: „Człowiek ma wła dzę jedynie nad własnym sercem. Szczęście i nieszczęście nie przesądzają o wartości człowieka". Nie zawsze też zewnętrz ne nieszczęście jest złem, może ono być „próbą" (Sun-cy). Nie wolno oddawać się zupełnej rozpaczy. Nawet w najgor-
100
Autorytety
szym położeniu pozostaje nadzieja. „Bywa, że niektórzy z beznadziejnej sytuacji zostają wzniesieni do najwyższego przeznaczenia". Zadziwiające są dzisiejsze sądy na temat Konfucjusza. Jako racjonalista jest niezbyt ceniony. „Ani jego osobo wość, ani działalność nie noszą znamion prawdziwej wielkości. Był odważnym moralistą", twierdzi Frankę, „sądził, że łagodnym wietrzykiem cnót zdoła postawić na nogi zniszczony ład, tymczasem, jak dowiodła historia, potrzebny był do tego orkan". Rzeczywiście Konfucjusz nie osiągnął takich rezul tatów, jakie wyobrażał sobie w chwilach największej nadziei. Sens jego działania nie został wykorzystany ani za życia mistrza, ani po jego śmierci. Tylko bowiem przemia na czyniła jego dzieło skutecznym. Tym bardziej więc zadanie polegałoby tu na dostrzeżeniu pierwowzoru, nie całkiem utraconego w wyniku przemiany, i zachowanie go jako wzorca. Taki obraz powstaje z zachowanych wypo wiedzi, z których wybrano najbardziej znaczące i swoiste. Rozpływa się on natomiast, gdy skupimy się na skost niałych, banalnych zdaniach, pochodzących zapewne z pó źniejszych czasów. Wystarczy staranny, rzeczowy dobór i ułożenie zachowanych wypowiedzi, aby uzyskać niepo wtarzalny obraz postaci, który na pewno zawiera praw dziwy rdzeń, albowiem inaczej w ogóle by nie powstał. Konfucjuszowi obca jest pustelnicza troska o samego siebie. Nie tworzy żadnych planów ekonomicznych ani ustawodawstwa, nie sugeruje formalnego ustroju państwo wego, zależy mu natomiast szczerze na tym, czego nie można osiągnąć bezpośrednio, co można tylko pośrednio wspierać, od czego zależy wszystko inne — chodzi o ducha społeczności znajdującej we właściwym stanie obyczajowo-politycznym oraz o wewnętrzne nastawienie każdej jednostki jako części ogółu. Konfucjusz nie wnosi żadnego doświadczenia w sprawach religijnych, nie zna objawienia, nie dokonuje odrodzenia swej natury, nie jest
Konfucjusz
101
mistykiem. Z drugiej strony nie jest też racjonalistą, lecz kieruje się w myśleniu potrzebami zbiorowości, dzięki której człowiek staje się człowiekiem. Jego namiętnością jest piękno, ład, prawdomówność i szczęście świata. Wszystko to opiera się na fundamencie, któremu nie odbiera sensu ani klęska, ani śmierć. Ograniczenie się do rzeczywistych możliwości świata prowadzi u Konfucjusza do trzeźwości spojrzenia. Jest ostrożny i wstrzemięźliwy, ale nie ze strachu, tylko z poczucia odpowiedzialności. W miarę możliwości stara się unikać tego, co wątpliwe i niebezpieczne. Chce zdoby wać doświadczenie, dlatego wsłuchuje się w otoczenie. Jest żądny wieści z dawnych czasów. Dużo częściej niż zakazy formułuje wskazówki, by czynić tak i tak, jeśli chce się zostać człowiekiem. Motywem jego działania jest umiar i ciągła gotowość, nie dążenie do władzy jako takiej, tylko chęć prawdziwego panowania. Jego usposobienie sprawia wrażenie jasnego, otwar tego i naturalnego. Konfucjusz broni się przed jakimkol wiek ubóstwianiem swojej osoby. Żyje jak gdyby na ulicy, nie pozbawiony ludzkich słabości. Czego Konfucjuszowi udało się dokonać? W odróż nieniu od Laozi zaangażował się w sprawy polityczne, kierując się misją poprawy ludzkiego życia. Założył szkołę dla przyszłych mężów stanu. Zredagował księgi należące do ówczesnej klasyki. Jeszcze istotniejszy jest fakt, że w osobie Konfucjusza, człowieka z ludu, dokonał się w Chinach pierwszy widoczny, wspaniały rozbłysk rozumu. 7. Przeciwnicy Konfucjusza: Konfucjusz zwalczał i sam był zwalczany. Przede wszystkim chodzi tu o po wierzchowną walkę z małodusznością i zazdrością kon kurentów, ale zaznacza się również głęboka, merytoryczna rozbieżność między Konfucjuszem a Laozi. a) Konfucjusz obraca się przeciwko ludziom, którzy z góry uważają świat za zepsuty i dokonują w nim zręcznych machinacji, a także przeciw sofistom, którzy
102
Autorytety
w każdej kwestii potrafią znaleźć argumenty za i przeciw, wprowadzając chaos w rozróżnienia słuszności i niesłusz ności, prawdy i nieprawdy. Jako urzędnik Konfucjusz polecił kiedyś stracić pewnego niebezpiecznego dla państwa arystokratę. Uzasadniając swój wyrok, stwierdził, że gorsze niż kradzież i rozbój są: krnąbr ność połączona z przebiegłością, zakłamanie połączone z gię tkością języka, pamięć do skandali połączona z rozległymi znajomościami, aprobowanie niesprawiedliwości połączone z jej upiększaniem. Skazanego znamionowały wszystkie te występne cechy. „Gdziekolwiek się zatrzymał, tworzył jakieś stronnictwo; ogłupiał lud swoją gadaniną i złudnymi wizjami; stawiając zaciekły opór, nadużywał prawa i spełniał tylko własne zachcianki. Należy się niepokoić, gdy pospólstwo łączy się w hordy". Przeciwko Konfucjuszowi wysuwano następujące zarzu ty: na przyswojenie jego nauki nie wystarczy całe życie. Studiowanie form zabrałoby całe lata. Zarówno jedno, jak i drugie jest bezużyteczne dla ludu. Mistrz jest niezdolny do rozsądnego zarządzania i praktycznej pracy. Zalecane prze zeń uroczyste ceremonie pogrzebowe zrujnowałyby państwo wą kiesę. Podobnie jak wszyscy literaci, jeździ po świecie jako doradca, aby się wzbogacić, prowadzi żywot pasożyt niczy. Jest wyniosły i próbuje zaimponować ludowi wytwor nymi szatami i dystyngowanym zachowaniem. b) Legenda opowiada, jak młody Konfucjusz odwiedził starego Laozi (Zhuangzi, przekłady von StrauBa i Waleya). Laozi poucza go. Nie pochwala planów, porad ani studiów Konfucjusza. War tość ksiąg jest wątpliwa, ponieważ stanowią one jedynie ślady stóp wielkich mężów przeszłości. Tamci szli odciskając ślady, a współcześni dyskutują. Ale: „Przedmiotem twoich nauk są sprawy, które nie znaczą więcej niż ślady stóp w piasku". „To, co czytasz, jest ulotnym wspomnieniem ludzi, których już nie ma. Cokolwiek było warte przekazania potomności, pozostało z nimi w grobie; w księgach zapisano resztę".
Konfucjusz
103
Istotna jest natomiast wiedza podstawowa. Laozi zarzuca Konfucjuszowi nieznajomość Dao. Konfucjusz zakłóca je przez bezwzględność swoich wymagań w zakresie obycza jów. Miłość do ludzi i sprawiedliwość są bowiem dla kochającego Dao jedynie konsekwencją, a nie wartością samą w sobie. Żądaniu Konfucjusza, aby bezstronnie kochać każ dego człowieka, Laozi ostro się sprzeciwia: „Mówienie 0 każdym człowieku to niemądra przesada, a postanowienie, aby zawsze być bezstronnym, oznacza już pewnego rodzaju stronniczość. Najlepiej przyjrzyj się, jak to się dzieje, że niebo 1 ziemia trwają w swym odwiecznym ruchu, ptaki i zwierzęta podążają za stadem, a drzewa i krzewy spoczywają na miejscu. Wtedy nauczysz się kierować swoimi krokami za pomocą wewnętrznej siły i podążać ścieżkami przyrody; wkrótce osiągniesz punkt, w którym nie będziesz już musiał mozolnie wychwalać miłości do ludzi i sprawiedliwości". „Cała ta gadanina o miłości do ludzi i sprawiedliwości, te ciągłe ukłucia, działają tylko drażniąco. Łabędź nie musi się codziennie kąpać, aby zachować biel". Dao wyraża się wyłącznie w braku działania (wu-wej). Wszystko inne jest powierzchowne. Oczy oślepione plewami nie widzą nieba; gdy kłują komary, nie można w nocy zasnąć. Tak samo dręczą człowieka miłość do ludzi i sprawiedliwość, które jako takie stwarzają nastrój zaciętości i powodują utratę Dao. Moralność nie zakorzeniona w Dao przeczy ludzkiej naturze. Jeśli natomiast utrzymywany jest świat w Dao, tj. prostota natury, to obyczaje stworzą się same i dojdzie do głosu cnota. Dopiero „gdy przestano przestrzegać wielkiego Dao, wyodrębniła się życzliwość i sprawiedliwość; gdy pojawiła się wiedza i mądrość, powstała wielka sztuczność". Kiedy wyschnie źródło Dao, ludzie na próżno będą szukać ratunku w miłości bliźnich i sprawiedliwości. Tak samo jest z rybami: gdy woda w stawie przestaje dopływać i obniża się jej poziom, ryby podpływają do siebie, opryskują się wzajemnie, aby zwilżyć swe ciała i napierają, aby same zostać opryskane. Ale lepiej jest, gdy zapominają o sobie w głębinach rzek i jezior. Dlatego ludzie powinni żyć po prostu w Dao, bez sztuczności i przymusu, bez myślenia i wiedzy o złym i dobrym. „Dawniej przestrzegano Dao nie po to, żeby oświecić lud, tylko żeby pozostawić go w niewiedzy".
104
Autorytety
Laozi uchodzi za właściwego i jedynego przeciwnika Konfucjusza. Późniejsza polemika między taoistami a konfucjanistami rzuciła jednakże swoje cienie na owe legen darne dialogi. Obie dyskutujące strony znacznie oddaliły się od pierwowzoru. Taoiści zaczęli uciekać od świata, stali się ascetami, zaklinaczami, alchemikami, wynalaz cami nieśmiertelności, czarodziejami i sztukmistrzami. Z kolei późniejsi konfucjaniści byli zainteresowani spra wami doczesnymi, porządkowali świat i sami się doń dostosowywali, kierując się w działaniu skutecznością i dbając o własną korzyść. Jako żądni władzy literaci i urzędnicy rządzili w surowy i egoistyczny sposób, korzystając z dobrodziejstw życia. Po bliższym zbadaniu sprawy i poznaniu wewnętrz nego nastawienia obu wielkich filozofów można się poku sić o następujące podsumowanie: Laozi i Konfucjusz stanowią bieguny przeciwne, ale zarazem nierozłączne i wzajemnie dla siebie nieodzowne. Niesłusznie przypisuje się Konfucjuszowi uproszczenia, które pojawiły się dopie ro u jego następców. Zamiast twierdzić, iż Laozi stawiał Dao poza dobrem i złem, a Konfucjusz wprowadził do Dao moralność, należałoby raczej rzec: Konfucjusz w ogóle nie dotyka znajdującego się w zaświatach dobra i zła, stawia jąc na świecie cel osiągnięcia ładu w społeczeństwie poprzez wiedzę o dobrym i złym. Ładu tego nie traktuje jako najwyższego absolutu. Absolut jest dla niego tłem, a nie tematem rozważań, jest granicą i powodem do obaw, a nie bezpośrednim zadaniem. Gdyby stwierdzić, że jedy nym metafizycznym elementem nauk Konfucjusza jest występowanie władcy w imieniu niebios, które okazują swą przychylność lub niełaskę przez zjawiska przyrody (urodzaj lub klęski suszy bądź powodzi) — to trzeba przyznać, że element ten, który dominującą pozycję zyskał dopiero w konfucjanizmie, jest u Konfucjusza zaledwie powierzchownym wyrazem owej metafizycznej głębi wspólnej dla Konfucjusza i Laozi. Różnica polega na tym, że Laozi podąża do Dao bezpośrednio, Konfucjusz zaś
Konfucjusz
105
okrężną drogą poprzez ład społeczny. Stąd biorą się przeciwstawne praktyczne konsekwencje światopoglądów, które w gruncie rzeczy są jednakowe. To, co Laozi stawia w Dao przed wszystkim i ponad wszystkim, stanowi dla Konfucjusza J e d n ą myśl". Jed nakże Laozi zagłębia się w nią, Konfucjusz zaś z szacun kiem pozwala, aby , jedna myśl" prowadziła go w sprawy świata. Także u Konfucjusza odkrywamy miejscami skłon ność do ucieczki od świata. U granic znajdujemy u niego ideę człowieka, który działa, nie działając, i dzięki temu utrzymuje ład na świecie, tak samo jak u Laozi. Mimo że obaj kierują spojrzenia w przeciwne strony, stoją przecież na tym samym fundamencie. Jedność obu filozofów zna lazła w Chinach odzwierciedlenie w wielkich historycz nych osobowościach — nie poprzez jednoczący system filozoficzny, lecz w chińskiej mądrości świadomie rozjaś niającego się życia. 8. Historia recepcji: Konfucjusz był jednym z wielu ówczesnych filozofów i w żadnym razie nie najpopular niejszym. Zapoczątkował jednak ruch konfucjanizmu, któ ry zapanował w Chinach na dwa tysiąclecia aż do 1912 roku, kiedy skończyła się jego polityczna władza. Z grubsza można wyróżnić następujące etapy rozwoju kon fucjanizmu: Etap pierwszy. Teoretyczną postać nadali kon fucjanizmowi Mencjusz (ok. 372-289 przed Chr.) oraz Sun-cy (ok. 310-230 przed Chr.), którzy zapewnili szkolnej tradycji intensywniejszy odbiór. Konfucjański sposób myś lenia nabrał charakteru bardziej pojęciowego, rozróżniające go i systematycznego. Najpiękniejsze i najmądrzejsze sfor mułowania utrzymane w duchu Konfucjusza zawarte są w Da-hio i Czung-jung. Wypowiedzi przekazane w Lun-jii są bliższe Konfucjuszowi i po części być może cytują go dosłownie, są jednak krótkie, urwane i pozostawiają rozliczne możliwości interpretacji. Są to myśli in statu nascendi, jak u niektórych filozofów presokratejskich, podane w formie ostatecznej, ale umożliwiające niezliczone modyfikacje tre ści. Systematyzacja formy powoduje wzbogacenie warstwy
106
Autorytety
pojęciowej, lecz zarazem zubożenie wartości obecnych jesz cze u źródła. Dlatego myśli Konfucjusza stają się w ustach pierwszych następców bardziej przejrzyste, ale jednocześnie bardziej ograniczone. Konfucjanizm na tym etapie rozwoju był prądem umysłowym podtrzymywanym przez literatów, roszczącym sobie pretensje do rządzącej pozycji w państwie. Cesarz Ts'in Szy Huang Ti (221-210 przed Chr.) podjął próbę jego zniszczenia. Księgi konfucjańskie spalono, a tradycja ruchu miała zostać przerwana. Rządy wielkiego despoty zostały po jego śmierci obalone w wyniku gwałtownej wojny domowej. Przetrwało wszakże jego dzieło: przekształcenie starego ustroju lennego w państwo urzędnicze. Etap drugi. Wydarzyła się rzecz zadziwiająca. Za czasów dynastii Han (206 przed Chr—220 po Chr.) biurokratyczny ustrój stworzo ny przez wspomnianego tyrana sprzymierzył się z konfuc janizmem. Zarzucony ruch został przywrócony do łask. Nowy system władzy państwowej, zawdzięczającej swój autorytet duchowi konfucjanizmu, zrodził się z motywów i sytuacji, które Konfucjuszowi byłyby osobiście obce. Mistrzowi znane było jedynie państwo o ustroju lennym. Teraz konfucjanizm zyskał nową formę myślową oraz faktyczną pozycję rządzącą. Literaci zostali funkcjonariuszami biurokracji, posuwając ortodoksję aż do fanatyzmu, między innymi po to, aby utrzymać status własnej grupy. Konfucjanizm został przy stosowany do kształcenia urzędników. Szkoły połączono w państwowy system wychowawczy, zaś nauczane treści nastawiono na zachowanie ładu w ustroju państwowym i uświęcenie go. Etap trzeci. W epoce dynastii Sung (960-1276) system konfucjański został poszerzony w różnych kierunkach, między innymi w stronę metafizyki i filozofii natury. Jednocześnie oparto ortodoksję na fundamencie Mencjusza. Zaostrzenie tej ortodoksji o charakterze wyłącznym oraz jej ostateczne utrwalenie nastąpiło za czasów dynastii mandżurskiej (1644—1912). Z takim właśnie obliczem umys łowego zastoju Chiny ukazują się Zachodowi. Początkowo Europa przejęła opinię, podawaną przez samych Chińczyków, że kraj ten jest od zarania dziejów taki sam. Dopiero później sinologowie odkryli prawdziwą, wspaniałą historię Państwa Środka. Konfucjanizm przeszedł zatem długą historię zmian, podobnie jak chrześcijaństwo i buddyzm. Długotrwałe jego
Konfucjusz
107
przyswajanie przez Chińczyków oddaliło go od pierwowzoru samego Konfucjusza. Była to pod względem intelektualnym walka o słuszną ideologię, zaś w sensie politycznym — o przetrwanie klasy literatów. Artystyczne, poetyckie i filozoficzne wzloty w umysłowej historii Chin następowały w wyniku faktycznego przełamania konfucjanizmu lub w świadomej doń opozycji. W chwilach osłabienia życia umysłowego konfucjanizm potrafi w Chinach przetrwać tak jak katolicyzm na Zachodzie. Ale posiada też własne momen ty szczytowego rozwoju — jak katolicyzm w osobie Toma sza, tak konfucjanizm dzięki Czu Si (1130-1200). Każdy wielki impuls intelektualny wiąże się z pew nymi niebezpieczeństwami. Pierwowzór oceniany jest fał szywie na podstawie zniekształceń dominujących w latach późniejszych. Stąd zarzuty pod adresem Konfucjusza, że jego myślenie jest „reakcyjne", absolutyzuje przeszłość, utrwala w sztywnej formie i uśmierca, nie ma przyszłości. Dlatego paraliżuje wszystkie siły twórcze, żywotne i moty wujące. Mówi się, że cel świadomych dążeń w filozofii Konfucjusza był słuszny w przeszłości, ale nie może być słuszny obecnie. Buduje on życie oparte na konwencjach, hierarchii i powierzchownych formach pozbawionych tre ści. Również Frankę wytyka myślicielowi, że przedstawił ludowi ideał tkwiący w przeszłości, skłaniając społeczeńs two, aby kroczyło przez historię z głową zwróconą do tyłu. Prawdziwe istnienie narodów polega według Konfucjusza na utrzymaniu niezmiennego, starannie wyważonego sta nu. Zapomina on, że historia stanowi nieustanny ruch. Poza tym głosząc, że w uporządkowanym społeczeństwie ludz kim nie należy przekraczać granic rozsądnej doczesności, zlekceważył naturalne potrzeby człowieka w zakresie metafizyki. Przejrzyste wypowiedzi zacytowane w niniejszym roz dziale i zestawione, jak sądzi autor, w spójną całość, przeczą tego rodzaju ocenom. Z drugiej strony trzeba przyznać, iż późniejsze zniekształcenia w dużej mierze usprawiedliwiają osądy na temat konfucjanizmu, których
108
Autorytety
jednak nie można odnieść do Konfucjusza ani też do wielu spośród konfucjanistów. Zniekształcenia te można schara kteryzować następująco: Po pierwsze: zamiana Jednej myśli" i ograniczoności zakresu poznania na obojętność wobec kwestii metafizycz nych. Jeśli Konfucjusz uchyla się od rozważania absolutu czy od modlitw błagalnych, to skłania go do tego płynąca z absolutu pewność, że zwrot ku doczesności i ludziom jest wyborem właściwym. Nie lękając się śmierci i nie starając się dowiedzieć tego, czego nie możemy się dowiedzieć, pozo stawia wszystkie pytania nierozstrzygnięte. Gdy jednak bra kuje tej siły Konfucjusza, do głosu dochodzi postawa scep tyczna i niekontrolowane przesądy. Agnostycyzm staje się jałowy i szuka w konfucjanizmie uzupełnień w postaci praktyk magicznych i złudnych oczekiwań. Po drugie: zamiana trzeźwego, lecz zaangażowanego dążenia do człowieczeństwa na myślenie w kategoriach użyteczności. Rozwija się pedantyczne rozumowanie oparte na celowości, pozbawione siły niezależnego człowieczeń stwa. Po trzecie: zamiana niezależnego etosu, którego podstawą jest przeciwstawienie //' i tego, co nimi kieruje, na // o charak terze bezwzględnie obowiązującym. Przedmiotem //, pozba wionych fundamentu jen i Jednej myśli", stają się kwestie powierzchowne. Podczas gdy u Konfucjusza wywierają one wpływ łagodny, teraz stają się sztywnymi formami i prawem narzuconym siłą. Po przekształceniu w skomplikowany ko deks, w zbiór cnót, w określone stosunki międzyludzkie — realizuje się je poprzez zestaw konkretnych zarządzeń. Podczas gdy w pierwowzorze jedność obyczaju, prawa i obyczajności, ożywiona przez jen, pozostawiała ludziom wolność, dokonana teraz kodyfikacja //' ma dla wartości człowieczeństwa złe skutki. Nie oddzielono bowiem obyczaju, prawa i normy obyczajowej, natomiast nieskończoną różnoro dność wskazówek sprowadzono do poziomu powierzchowne go. Można było wtedy sformułować definicje i w każdym wypadku dokonać racjonalnych rozstrzygnięć. Sumienie stało się zbędne, skoro wykonywano żądane czynności. Podstawą stała się dbałość o zachowanie zewnętrznego honoru.
Konfucjusz
109
Po czwarte: zamiana otwartości myślenia w dogmaty poznania teoretycznego. Zaczęto się na przykład spierać o to, czy człowiek jest z natury dobry, czy zły, i czy w związku z tym wychowanie za pomocą //' dopiero stwarza w człowieku dobrą naturę, czy jedynie ją odtwarza. Konfucjusz nie tylko nie brał takiej alternatywy pod uwagę, ale — pomiędzy skrajnymi przypadkami nie zmieniającego się świętego lub głupca — pozostawiał większości ludzi szansę i swobodę, pozwalając, aby wątpliwości rozstrzygała praktyka. Teraz zaś rozgorzały teoretyczne dysputy. Jak to zwykle bywa, za plątano się w ślepą uliczkę alternatyw wobec teorii. Dla Konfucjusza byłyby one nieistotne w obliczu wartości nad rzędnych. Po piąte: zamiana wiedzy będącej wewnętrznym działa niem, na naukę, z której można łatwo odpytać. Utworzyła się klasa literatów, którzy wyróżniali się nie tyle osobowością, ile zapamiętanym materiałem i umiejętnościami formalnymi, potwierdzanymi przez szkolne egzaminy. Wcześniej tradycja stanowiła normę jako metoda uczenia się, teraz natomiast studiowano dawne dzieła, uczony zyskał decydujący głos i skupiono się na naśladowaniu tradycji — nie zaś na jej poznawaniu. Z uczoności zrodziła się ortodoksja, która utraci ła jedność z całokształtem życia. Wszelako we wszystkich tych zniekształceniach, choć tak silnie odbiły się one na chińskiej kulturze, obecna była jakaś cząstka pierwowzoru, z którego brały swój początek. Sam Konfucjusz pozostał żywy w impulsach odnawiają cych go i przełamujących skostniałe schematy. Zachował się w tych impulsach wysoki etos i heroiczna odwaga — elementy wciąż powtarzającą się w konfucjanizmie. W pewnych momentach Konfucjusz znajdował się w opo zycji do konfucjanizmu. Jego osoba stanowi raczej źródło motywującej siły życia niż form stabilizacji. Wielkim przedstawicielem ruchu odnowy był Wang Jang-ming (1472-1528). W przedstawionym procesie historycznym osoba Kon fucjusza odgrywa znaczącą rolę. Pozostaje on zawsze w centrum uwagi jako jedyny wielki autorytet. O wpływie
110
Autorytety
Konfucjusza na uczniów opowiada się, że często pozwalali sobie na krytykę jego poczynań, ale równocześnie spog lądali nań jak „na słońce i księżyc, których nie sposób przekroczyć". U jego grobu składano ofiary będące jeszcze częścią kultu zmarłych. Później wybudowano na jego cześć świątynię, którą na przełomie II i I wieku przed Chr. odwiedził historyk Sy-ma Cien: „Tak więc pozostałem tam pełen czci i trudno mi było odejść. Wielu było na świecie książąt i mędrców, którzy z chwilą śmierci popadali w zapomnienie. Kung-cy był prostym człowiekiem z ludu. Ale jego nauka przekazywana jest od dziesięciu pokoleń. Wszyscy, poczynając od Syna Niebios, królów i książąt, wzorują się na wskazówkach Mistrza w swych decyzjach i poczynaniach. Można tu mówić o najwyższej świętości". W całych Chinach wznoszono potem na cześć Konfucjusza świątynie, aż wreszcie na początku dwudziestego wieku obwołano go bogiem. Rzecz to doprawdy niezwykła, iż boskość przypadła w udziale komuś, kto nie uważał się nawet za świętego i całym sercem pragnął być czło wiekiem.
JEZUS
Źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, głównie Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza . Ponadto: Hennecke, Apokryfy. Literatura: Schweitzer. Dibelius. Bultmann. 1
Nie można przedstawić historycznie udokumentowa nego, obiektywnie przekonującego wizerunku Jezusa, któ ry jednak widoczny jest poprzez zasłonę przekazów w spo sób niemożliwy do przeoczenia. Badania wyłącznie krytyczno-historyczne zagubiłyby wszelką realność, gdyby nie ufność spojrzenia na fragmenty przekazane przez tradycję i podejmowane ryzyko błądzenia. Zadaniem, które wyłania się, jest uporządkowanie ze sfery emocji elementów pewnych, prawdopodobnych i tylko możli wych, jest stworzenie z nich pełnego obrazu, opierając się na dorobku badaczy. U podstaw tego opisu leży nasz ludzki stosunek do Jezusa jako człowieka. Chcielibyśmy dotrzeć przez zasłony do jego rzeczywistej postaci, do tego, jaki był, co robił i mówił. 1. Zapowiedź. — Najpewniejsze* co wiemy o Jezusie, to jego zapowiedź nadejścia Królestwa Bożego, nauczanie wartości przygotowujących na jego przyjście i głoszenie wiary jako zbawienia. a) Koniec świata i królestwo Boże. — Najbardziej uchwytnym założeniem myślenia i działalności Jezusa jest 1
Tłumacz skorzystał z Biblii Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań-Warszawa 1980. [Przyp. tłum.]
112
Autorytety
przyjęcie faktu bardzo bliskiego kresu świata (Schweitzer, Martin Werner). Koniec będzie katastrofą: „Albowiem dni owe będą czasem ucisku, jakiego nie było od początku stworzenia Bożego aż dotąd i nigdy nie będzie" (Mk 13, 19). „W owe dni, po tym ucisku, słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku" (Mk 13, 24). Oczekiwania te wpisują Jezusa w rozpowszechniony wówczas apokaliptyczny ogląd świata. Ale on traktuje je w pełni poważnie. Koniec świata jest rzeczywiście bardzo blisko. „Zaprawdę powiadam wam: Nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie" (Mk 13, 30). „Za prawdę powiadam wam: Niektórzy z tych, co tu stoją, nie zaznają śmierci, aż ujrzą Syna Człowieczego, przychodzą cego w królestwie swoim" (Mt 16, 28). Wysyłając apostołów, którzy mają głosić to nad chodzące wydarzenie, Jezus mówi: „Nie zdążycie obejść miast Izraela, zanim Syn Człowieczy nie nadejdzie". W porównaniu z ówczesną literaturą Jezus w mniejszym stopniu przedstawia okropieństwa tego wydarzenia. Ocze kując końca świata w bezpośredniej przyszłości, czyni on ze sfery, która dotąd nałeżała do odległej przyszłości, nieuchronny fakt dotyczący każdego człowieka. W obliczu wspomnianego wydarzenia wszystko inne staje się całkiem nieistotne. Wszystko, czego dokonuję, musi ujawnić swój sens wobec końca świata. Ów sens jest możliwy, gdyż wraz z końcem świata nie nastanie nicość — nadejdzie Królestwo Boże. Królestwo Boże to czas, w którym Bóg panuje niepodzielnie. Nastąpi ono nieuchronnie, bez ludzkiej ingerencji, jedynie na mocy boskiego działania. Świat, którego koniec nadchodzi, staje się obojętny, ponieważ nastaje Królestwo Boże, to naj wspanialsze Królestwo. Stąd radosna zapowiedź: „Błogo sławieni jesteście wy, ubodzy, albowiem do was należy Królestwo Boże" oraz: „Nie bój się, mała trzódko, gdyż spodobało się Ojcu waszemu dać wam królestwo". I mod litwa: „Przyjdź Królestwo Twoje". Koniec ma więc dwa oblicza. Nie jest tylko groźbą końca świata, ale także
Jezus
113
obietnicą Królestwa Bożego. Dlatego w tym nastroju zawarty jest strach i radość. Zapowiedź końca świata i Królestwa Bożego to zapo wiedzi wydarzenia kosmicznego, lecz nie wydarzenia w świecie, z którego narodzi się nowy świat, ale wydarze nia, skutkiem którego świat przestanie istnieć. Jest to ingerencja w historię, będąca końcem historii. Królestwo Boże nie jest ani światem, ani historią, nie jest też drugą stroną tego świata; to coś zupełnie innego. Nowina o Królestwie zawiera jednak godną uwagi dwuznaczność. Królestwo dopiero nadejdzie, a jednocześ nie już jest. Co ma się ziścić w przyszłości, jest obecne już w świecie. Mówi o tym przypowieść o ziarnku gorczycy; tak jak gorczyca jest najmniejszym ziarnkiem, a z niego wyrasta największe ziele, takie też jest Królestwo. Czyta my to przede wszystkim w zdaniu: „Oto bowiem królestwo Boże pośród was jest" (Łk 17, 21). Oznacza to, że znaki Królestwa — Jezus, jego osoba, jego czyny i jego nowina — są pośród was. Zatem nie Królestwo, lecz znaki Królestwa są już obecne, znaki wskazujące na rychłe jego nadejście (Dibelius). Taki też sens twierdzenia, że znaki już są obecne w świecie, zawiera odpowiedź Jezusa na pytanie Jana Chrzciciela: „Czy Ty jesteś tym, który ma przyjść?". Jezus nie mówi ani tak, ani nie, lecz: „niewido mi wzrok odzyskują, chromi chodzą, trędowaci doznają oczyszczenia, głusi słyszą, umarli zmartwychwstają, ubo gim głosi się ewangelię" . Jezus mówi także: „Lecz jeśli ja mocą Ducha Bożego wyrzucam złe duchy, to istotnie przyszło do was Królestwo Boże". Inaczej niż u wszystkich cudotwórców, czyny Jezusa, jego stosunek do grzeszników, do odrzuconych przez społeczeństwo, do nierządnic, jego słowa przejmujące duszę słuchającego stanowią dlań znak i przykład, którego celem nie jest ani poprawa tego świata, ani reformowanie 2
2
Mt 11, 5. [Przyp. wyd. pol.]
114
Autorytety
zastanej sytuacji. Jezus głosi nadejście Królestwa Bożego tym, którzy go widzą i słuchają. Jego życie to krótki moment „na granicy czasów", pomiędzy istnieniem świata a Królestwem Bożym. Zapowiedź Jezusa mówi wprawdzie o tym, co się stanie, ale skierowana jest nie do biernego słuchacza, lecz do człowieka, który musi podjąć decyzję w tej sytuacji. Brzmi ona: „Czas się wypełnił i bliskie jest Królestwo Boże. Nawracajcie się i wierzcie w ewangelię". Wezwanie „zmieńcie się", „odmieńcie wasze myśli", „czyńcie poku tę", przynosi odpowiedź na pytanie, co należy czynić wobec zbliżającego się końca świata, co wówczas ma jeszcze sens. Królestwo nie dla wszystkich będzie błogosławieńst wem. Każde indywiduum staje przed pytaniem, dokąd zaprowadzi je ta katastrofa. Koniec świata jest również Sądem, na którym Bóg przyjmie człowieka lub odrzuci: „Wtedy dwóch będzie w polu: jeden będzie wzięty, drugi zostawiony". Koniec Świata i Sąd Ostateczny jeszcze się nie dokona ły. Może stać się to jednak w każdej chwili; nadejdą one szybko, niczym błyskawica rozświetlająca wszystko od wschodu na zachód, albo jak złodziej w nocy lub pan niespodziewanie wracający do domu bez wiedzy sług. „Lecz o dniu owym lub godzinie nikt nie wie... ani Syn, tylko Ojciec". Ci, którzy wiedzą o tym, powinni tak żyć, żeby byli przygotowani o każdej godzinie: „Czuwajcie więc, bo nie wiecie, kiedy pan domu przyjdzie: z wieczora czy o pół nocy, czy o pianiu kogutów, czy rankiem. By niespodzie wanie przyszedłszy, nie zastał was śpiących". Zatem: czuwanie. Człowiek nie może w żaden sposób przyczynić się do nadejścia Królestwa. Ono przyjdzie samo, jedynie z woli Boga. Jak rolnik czeka na żniwo, tak człowiek oczekuje nadejścia Królestwa. I w końcu: nauczanie. Poprzez kazania i napomnienia głosić radosną nowinę wszystkim, aby zostali uratowani.
Jezus
115
b) Wartości. — Gdy Jezus mówi, jak człowiek powi nien postępować, chodzi mu nie o samowystarczalny system etyczny dla realizacji istoty człowieka w kon stytuowaniu i porządkowaniu istniejącego świata. Jest raczej odwrotnie. Wszelkie wartości zostają uprawomoc nione dopiero jako spełnienie woli Bożej, przygotowanie na koniec świata i jako znak Królestwa Bożego. Rzeczy doczesne nie mogą posiadać autonomicznego znaczenia. „Świat jest tylko pomostem, przechodź, ale nie buduj na nim swojego mieszkania" (Hennecke, Apokryphen 35). Świat jest w istocie tworem Boga i jako taki nie może zostać odrzucony. Miłość do natury określa Jezusa podobnie jak później św. Franciszek z Asyżu. Jezus nie deprecjonuje ludzkiego porządku, ale podkreśla jego zna czenie. Przykładem jest nierozerwalność małżeństwa: „Co więc Bóg złączył, człowiek niech nie rozdziela". Nie należy występować przeciwko władzy: „Oddajcie więc Cezarowi, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga". Wszystko doczesne jest znikome w blasku Królest wa Bożego. Więzy szacunku, prawa i kultury są nieistotne w obliczu Królestwa. Chrystus pozostawia matkę i braci: „Bo kto pełni wolę Bożą, ten Mi jest bratem, siostrą i matką". Majątek jest przeszkodą, dlatego młodzieńcowi, który, wypełniając wszystkie przykazania, nie znalazł jeszcze drogi do Boga, zaleca on sprzedać wszystko, a pieniądze rozdać ubogim. Wszystkie rzeczy doczesne są nietrwałe: „Któż z was przy całej trosce może choćby chwilę dołożyć do wieku swego życia?". „Dosyć ma dzień swojej biedy". Ale świat nie zasługuje na zatroskanie: „Nie troszczcie się więc zbytnio o jutro, bo jutrzejszy dzień sam o siebie troszczyć się będzie". Jedynie rzeczywistość Królestwa Bożego jest ważna: „Gromadźcie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą, gdzie złodzieje nie włamują się i nic nie kradną". Co stanowi jedyną wartość? Każdy człowiek stoi przed zatrważającą alternatywą przyjęcia do Królestwa Bożego
116
Autorytety
lub bycia odrzuconym. Istnieje Bóg i Szatan, Anioły i Demony, Dobro i Zło. Od każdego zależy, ku czemu chce się zwrócić. Wybór „albo-albo" dotyczy każdej jednostki: „I jeżeli prawa twoja ręka jest ci powodem do grzechu, odetnij ją i rzuć od siebie. Lepiej bowiem jest dla ciebie, gdy zginie jeden z twoich członków, niż żeby całe twoje ciało miało iść do piekła". „Nikt nie może dwóm panom służyć... Nie będziecie służyć Bogu i Mamonie". Nie istnieje wybór pośredni, kompromis, lecz tylko alter natywa: wszystko albo nic. Pozostaje wyłącznie koniecz ność: być posłusznym Bogu i na tej drodze osiągnąć wieczność jego Królestwa. Posłuszeństwo względem Boga zawsze przynależało do etosu Żydów — podobnie w wypadku Żyda Jezusa. Nie wystarczy zewnętrzne posłuszeństwo określonym naka zom, które występują w formie prawa. Chodzi o posłuszeń stwo całą istotą człowieka, który z głębi swojego serca wypełnia to, co rozumie jako wolę boską. Ponieważ Bóg, jak powiedział Jeremiasz, wpisał przykazania w serce człowieka. Ale co stanowi wolę Bożą? Nasze myślenie przyzwy czajone do rozumienia i posiadania ostatecznej pewności chciałoby otrzymać wskazówki i normy, którymi mogłoby się kierować. Rozum mógłby przekornie pytać Boga: czego chcesz? Gdy słuchamy przykazań, które Jezus wypowiada jako wolę Bożą, zadziwia nas ich radykalizm, którego nie można urzeczywistnić w świecie. Przykazania wyrażają to, co może się uobecnić w Królestwie Bożym. „Bądźcie więc wy doskonali jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski". Są to przykazania dla człowieka znającego Boga i bliźniego, działającego w taki sposób, jakby nie istniał świat ani antynomie przynależne do jego rzeczywistości. Imperaty wy są imperatywami dla świętych, którzy przynależąc do Królestwa Bożego, mogą i są w stanie podporządkować się im; istnieją one na takiej zasadzie, jakby nie istniała dla człowieka sytuacja skończoności w świecie, jakby nie było żadnych zadań kształtowania świata i ich realizacji. „Ja
Jezus
117
wam powiadam: nie stawiajcie oporu złemu: lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi!" Nie są to przede wszystkim imperatywy zewnętrznego działania, lecz imperatywy, które docierają do głębi duszy i jej bytu, jeszcze przed jakimkolwiek działaniem. Dusza powinna być czysta. Zalążek złej pobudki w głębi duszy jest w tej samej mierze godzien potępienia jak zewnętrzne działanie. „Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już w swoim sercu dopuścił się z nią cudzołóstwa". Jezus żąda bycia, a nie wynikającego z niego ze wnętrznego działania. Domaga się on tego, z czego wypływa wola działania, a nie tego, co może wprost stanowić przedmiot woli. Sfera zewnętrzna nie może zakłócić owego bycia: „Całe to zło z wnętrza pochodzi i czyni człowieka nieczystym". Wolą Bożą jest życie Królestwem Bożym. Życie takie, jakby Królestwo Boże już nadeszło, życie będące znakiem Królestwa Bożego dla świata, stanowiące zbliżającą się jego rzeczywistość. Etosu Jezusa nie należy pojmować jako systemu norm postępowania w świecie. Prawo zostało określone w idei Królestwa Bożego. Wypowiedział je Jezus w pra starej biblijnej formule: miłuj Boga i bliźniego swego jak siebie samego. Przykazanie miłości przynależy do dawnej religii żydowskiej. „Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił" (Pwt 6, 5). „Będziesz miłował bliźniego jak siebie samego" (Kpi 19, 18). „Powiedziano ci człowiecze, co jest dobre i czegóż żąda Pan od Ciebie, jeśli nie pełnienia sprawiedliwości, umiłowania życzliwości i pokornego obcowania z Bogiem twoim" {Mi 6, 8). Jezus nie kładzie tu nacisku na nowe, jak w swych przeciwstawieniach „Ja wam jednak powia dam...", lecz włącza tę tradycję do Królestwa Bożego. Ona objawia się w rzeczywistości miłości jako jego znak. Mistyczne zjednoczenie z Bogiem, bierne odwrócenie się od świata, jedność z Bogiem i samotność pomiędzy
118
Autorytety
ludźmi byłyby wyzute z miłości. Jednostka sama dla siebie nie ma udziału w Królestwie Bożym. Chodzi o to, aby dotrzeć doń wraz z innymi ludźmi. Kto kocha Boga, kocha bliźniego. Dlatego życie na świecie wypełnione jest ży ciem w miłości, będącym znakiem Królestwa Bożego. Miłości Boga do człowieka nie można oddzielić od miłości człowieka do bliźniego. Miłość Boża dotyka nas jedynie jako kochających. Miłość Boża jest źródłem miłości w nas. Jeśli nie miłujemy, jesteśmy odrzuceni. Gdzie miłość jest bezinteresowna i wolna od wpływu świata, tam staje się rzeczywistością Królestwa Bożego. Jest bezgraniczna i bezwarunkowa. Stąd też nowe, całkiem obce Staremu Testamentowi, wezwanie Jezusa, do miłości nieprzyjaciół, odpowiadania dobrem na zło. „Miłujcie waszych nieprzyjaciół, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą; błogosławcie tym, którzy was przeklinają i módlcie się za tych, którzy was oczerniają". Miłość nie jest zatem ogólnym, bezprzedmiotowym uczuciem. Wymaga ona miłości do bliźniego. Kto zatem jest owym bliźnim? Każdy, kto jest blisko mnie w czasie lub przestrzeni i mnie potrzebuje, a nie osoba, która w jakiś sposób się wyróżnia lub jest spokrewniona ze mną. Mówi o tym przypowieść o miłosiernym Samarytaninie. Pewien człowiek z Jeruzalem leżał umierający przy drodze, ograbiony przez zbójców. Przechodził kapłan, następnie lewita, obaj przeszli obok. Potem ujrzał go Samarytanin z Samarii wzgardzonej przez mieszkańców Jeruzalem, ulitował się i opatrzył go. „Któryż z tych trzech okazał się, twoim zdaniem, bliźnim tego, który wpadł w ręce zbójców?". Miłość wyklucza pragnienie dominacji. „Lecz kto by między wami chciał stać się wielkim, niech będzie waszym sługą. Lecz kto by chciał być pierwszym między wami, niech będzie niewolnikiem waszym". Miłość żąda bezwarunkowego oddania się Ewangelii Jezusa: „Kto kocha ojca lub matkę bardziej ode Mnie, nie jest Mnie godzien. Kto nie bierze swego krzyża, a idzie za mną, nie jest mnie godzien".
Jezus
119
Bezwarunkowość miłości, o której mówi Jezus jako o znaku Królestwa Bożego, nie urzeczywistnia się w spo sób planowy i zamierzony na drodze przestrzegania praw. Jezus odrzuca zasadę absolutnego porządku prawnego, jednak nie po to, by wprowadzić bezprawie, lecz aby znaleźć źródło prawa i jego realizacji, będące czymś więcej. Tradycyjne prawo starotestamentowe jest dla niego naturalne. Jezus nie atakuje go tak zdecydowanie, jak czyni to później Paweł. Wypełnianie określonych przepisów prawa jest jednak podporządkowane życiu w posłuszeń stwie Bogu. „To szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu". Służba w świątyni nie zrekompensuje moralnej niedoskonałości: „Zostaw tam swój dar przed ołtarzem, a najpierw idź i pojednaj się z bratem twoim! Potem przyjdź i dar swój ofiaruj". Samo prawo prowadzi do zakłamania. Kto czyni wiele tylko po to, aby wypełnić prawo, ten ukrywa zło, które naprawdę w nim tkwi. O tych, którzy wierni prawu zatr