J O H N GRIBBIN
TO ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ ΤΡΥΠΑ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ
Απόδοση από τα αγγλικά: ΜΑΡΙΟΣ ΒΕΡΕΤΤΑΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΩΡ...
35 downloads
793 Views
2MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
J O H N GRIBBIN
TO ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ ΤΡΥΠΑ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ
Απόδοση από τα αγγλικά: ΜΑΡΙΟΣ ΒΕΡΕΤΤΑΣ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΩΡΟΡΑ Το σωστό βιβλίο τσέπης
Copyright © John and Mary Gribbin, 1988 Copyright © 1988 για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΩΡΟΡΑ, Ν. Ράπτης-Ι. Ιγνατίου Ο.Ε., Μαυρομιχάλη 11, Αθήνα, Τ.Κ. 10 679, Τηλ. 36.01.395, 36.35.025
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Επεξηγήσεις Συντομογραφιών 7 Πρόλογος 9 Ένα: Οξυγόνο, Όζον και Ζωή 15 Το στρώμα του όζοντος σήμερα. Οξυγόνο και ζωή. Καρκίνος, καλλιέργειες και κτηνοτροφία. Δύο: Ένας Υπερηχητικός Αποπροσανατολισμός; 41 Πτήσεις παραγωγής προβλημάτων. Εκτοξευτής χλωρίου στη στρατόσφαιρα. Τρία: Ο Πόλεμος των Ψεκαστήρων 58 Το σφάλμα του Λάβλοκ. Ο Ρόουλαντ επισημαί νει το πρόβλημα. Η κλιμάκωση της διαμάχης. Από τότε μέχρι σήμερα. Τέσσερα: Οι «Οζονοφάγοι» και η Βιόσφαιρα 85 Οι κύκλοι της ζωής. Το ιλαρυντικό αέριο δεν είναι και τόσο αστείο. Δεινόσαυροι και σενά ρια συντέλειας. Τα μικρά πράγματα μπορεί να σημαίνουν πολλά. Πέντε: Τα Αέρια του Θερμοκηπίου 111 Διοξείδιο του Άνθρακα και Φαινόμενο του Θερμοκηπίου. Άλλα αέρια του θερμοκηπίου. Η οπτική της μεγάλης χρονικής διάρκειας. Η ζωή σε έναν θερμότερο κόσμο. Επιδράσεις στο στρώμα του όζοντος. Έξι: Η Τρύπα πάνω από την Ανταρκτική........... 136
Εφτά:
Οκτώ:
Εμφάνιση της Τρύπας. Χημικές Διασυνδέσεις. Μια καταστροφική διαδικασία. Στα νότια της Πούντα Αρένας. Η διαμάχη στο Ντάλεμ. Οικουμενικές Συνέπειες 175 Η δυναμική των υποτιμήσεων. Η παγκόσμια α φαίμαξη. Μια τρύπα και στο Βόρειο Πόλο; Ένα τρομακτικό σενάριο. Σημείο ισορροπίας. Απο χαιρετισμός στη Γη; Στρατηγικές για την Ανάληψη Δράσης. 198 Οι διαμάχες στο Μόντρεαλ. Τα CFC σήμερα. Τοπικές τακτικές. Αύριο θα είναι πια πολύ αργά.
Σημειώσεις
220
Βιβλιογραφία
222
Επεξηγήσεις Συντομογραφιών του μεταφραστή Το ύφος του αυθεντικού κειμένου είναι εξαιρετικά «πρα κτικό». Έτσι ο συγγραφέας, αφού εξηγήσει για πρώτη φορά έναν καινούριο όρο, μετά τον επαναλαμβάνει συν τομογραφικά. Στην προσπάθεια σεβασμού προς το ύφος του συγγραφέα, διατήρησα τις συντομογραφίες και στο ελληνικό κείμενο, αμετάφραστες. Για να διευκολύνω ό μως τον έλληνα αναγνώστη, ώστε να μην αναγκάζεται διαρκώς να ανατρέχει στις προηγούμενες σελίδες, δη μιούργησα εδώ έναν κατάλογο συντομογραφιών, που α κολουθεί λατινική αλφαβητική σειρά: ΑΑΟΕ: Ιπτάμενο Πείραμα Ανταρκτικού Όζοντος (Απο στολή στη Πούντα Αρένας, 1987) ACS: Αμερικάνικη Χημική Εταιρία AEC: Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας ALE: Πείραμα Ατμοσφαιρικής Διάρκειας Ζωής (των CFC, οργανωμένο από τη CMA) BAS: Βρετανική Ανταρκτική Επιστασία CFC: Χλωροφθοριοάνθρακες (ενώσεις χλωρίου, φθο ρίου, άνθρακα) CIAP: Πρόγραμμα Συγκεντρωτικών Κλιματολογικών Ε κτιμήσεων (πραγματοποιήθηκε από το υπουρ γείο Μεταφορών των ΗΠΑ, στο διάστημα 1971-74) CMA: Ένωση Χημικο-Βιομηχάνων, των ΗΠΑ CPSC: Επιτροπή Προστασίας Καταναλωτών, των ΗΠΑ
EPA:
Υπηρεσία Περιβαλλοντολογικής Προστασίας, των ΗΠΑ ESA: Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος FDA: Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων, των ΗΠΑ GAGE: Πείραμα Παγκόσμιων Ατμοσφαιρικών Αερίων ΗΟχ: Οξείδια Υδρογόνου, γενικά. IMOS: «Ανεπελθούσα» Μετατροπή της Στρατόσφαιρας! (Ονομασία μιας επιτροπής της Αμερικάνικης Γε ρουσίας). NAS: Ακαδημία Επιστημών, των ΗΠΑ NASA: Εθνική Υπηρεσία Αεροναυτικής και Διαστήματος, των ΗΠΑ ΝΟχ: Οξείδια του Αζώτου, γενικά. ΝΟΑΑ: Εθνική Ωκεανογραφική και Ατμοσφαιρική Υπηρε σία, των ΗΠΑ ΝΟΖΕ: Εθνική Αποστολή Όζοντος, των ΗΠΑ NSF: Εθνικό Επιστημονικό Ίδρυμα, των ΗΠΑ PSC: Πολικές Στρατοσφαιρικές Νεφώσεις SBUV: Ανάκλαση Ηλιακής Υπεριώδους Ακτινοβολίας, δορυφορικό όργανο SST: Υπερηχητικά Επιβατηγά Αεροπλάνα SUNY: Πανεπιστήμιο της Πολιτείας την Νέας Υόρκης TOMS: Φασματοσκόπιο Ολικής Οζονικής Χαρτογράφη σης, δορυφορικό όργανο UNEP: Περιβαλλοντολογικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ UV: Υπεριώδεις Ακτινοβολίες UV-B: Βιολογικά Ενεργή Υπεριώδης Ακτινοβολία UV-C: (καρκινογόνα;) Υπεριώδης Ακτινοβολία
Πρόλογος Στις 16 Σεπτεμβρίου 1987, στο Μόντρεαλ, υπογράφτηκε η πρώτη διεθνής συνθήκη για τον περιορισμό της μόλυνσης, από τους εκπροσώπους των τεχνολογικά ανεπτυγμένων κρατών, κάτω από τηναιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Έπειτα από μήνες συζητήσεων, διαπραγματεύσεων και διαφωνιών που αφορούσαν κυρίως το «πόσο;» και το «πότε;», 27χώρες υπέγραψαν ένα κείμενο, αναλαμβάνοντας την υποχρέωση. μέχρι το τέλος του εικοστού αιώνα, να μειώσουν την έκλυση μιας σειράς χημικών προϊόντων που ονομάζονται χλωροφθοριοάνθρακες ή CFC, κατά 50%. Οι περιβαλλοντολόγοι χαιρέτησαν την υπογραφή της συμφωνίας σαν ένα θετικό βήμα, αλλά συνάμα την επέκριναν σαν ανεφάρμοστη και γε μάτη από «παραθυράκια». Όπως και να έχει το πράγμα, ήταν η πρώτη φορά που οι πολιτικοί έστρεψαν επίσημα την προ σοχή τους προς ένα πρόβλημα απειλής του γήινου περιβάλ λοντος και πήραν κάποια μέτρα για την αντιμετώπιση της απειλής. Η ουσία του προβλήματος που προκάλεσε την υπογραφή της παραπάνω συμφωνίας, δεν ήταν κάποια χειροπιαστή α νάγκη που αφορούσε ειδικά τις ενδιαφερόμενες χώρες — δεν επρόκειτο ούτε για όξινη βροχή, που καταστρέφει τα δάση, ούτε για μόλυνση μολύβδου από τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, που απειλεί άμεσα την ανθρώπινη υγεία, ούτε για κάποιο άλλο άμεσο πρόβλημα. Κάτω από τις πιέσεις της
10
JOHN GRIBBIN
επιστημονικής κοινότητας, οι πολιτικοί αναγκάστηκαν να πάρουν μέτρα για την προστασία του στρώματος του όζον τος της ατμόσφαιρας, δηλαδή μιας περιοχής που βρίσκεται αρκετές δεκάδες χιλιόμετρα πάνω από τα κεφάλια μας και που περιέχει σημαντικές ποσότητες από το αέριο όζον, μια τριατομική μορφή του οξυγόνου. Το στρώμα όμως αυτό προ στατεύει την επιφάνεια της Γης από την επικίνδυνη υπεριώ δη ακτινοβολία του Ήλιου. Τελικά, η συνθήκη του Μόντρεαλ θα μπορούσε να χαρα κτηριστεί άτοπη και ανεπίκαιρη έως ξεπερασμένη. Ο βασι κός λόγος που έβαλε σε κίνηση τους πολιτικούς μηχανι σμούς για να καταλήξουν στην υπογραφή της διεθνούς συν θήκης ήταν η ανακάλυψη, τρία χρόνια νωρίτερα, ότι κάθε άνοιξη, στο νότιο ημισφαίριο, το όζον πάνω από την Ανταρ κτική εξαφανίζεται με την ανατολή του ήλιου έπειτα από την πολύμηνη πολική νύχτα. Και η αφαίμαξη του όζοντος είναι τόσο σημαντική ώστε οι επιστήμονες την ονόμασαν «τρύπα» στο στρώμα του όζοντος, και οι δημοσιογράφοι «τρύπα στον ουρανό»! Μετά την πρώτη ανακάλυψη, στα 1986, ακολούθη σε μια ειδική αποστολή στην Ανταρκτική που επιβεβαίωσε το γεγονός και εντόπισε σοβαρές ενδείξεις που αποδίδουν την παραγωγή του φαινομένου στην παρουσία ατόμων χλω ρίου στη στρατόσφαιρα. Με τη σειρά τους, τα άτομα του χλωρίου παράγονται από τη διάσπαση των χλωροφθοριοανθράκων. Οι χλωροφθοριοάνθρακες είναι αποκλειστικά παράγωγα της ανθρώπινης και βιομηχανικής δραστηριότη τας. Κατά κύριο λόγο χρησιμοποιούνται σαν προωθητικά μέ σα για τη λειτουργία των φορητών ψεκαστήρων (σπρέι), για τη δημιουργία φυσαλίδων στα αφρώδη πλαστικά υλικά συ σκευασίας που διατηρούν τα «χάμπουργκερ» ζεστά, για τη λειτουργία των ψυγείων και των συσκευών κλιματισμού, για την παραγωγή των «τσιπ» στη βιομηχανία υπολογιστών, και αλλού. Μάλιστα, στο διάστημα που οι πολιτικοί συζητούσαν στο Μόντρεαλ τα μέσα αντιμετώπισης αυτής της ανθρώπι νης απειλής ενάντια στη φυσική διάταξη του ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος, μια άλλη πολύ μεγάλη αποστολή, οργανω μένη από τη NASA και εγκατεστημένη στην Πούντα Αρένας, το νοτιότερο σημείο της Χιλής, διαπίστωσε, έπειτα από δυο
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
11
πειραματικές πτήσεις μέσα στην «τρύπα» του όζοντος, ότι η έκταση της καταστροφής ήταν πολύ μεγαλύτερη από όσο είχε υπολογιστεί κατά τις προηγούμενες μελέτες. Η ίδια α ποστολή κατάφερε να αποδείξει πέρα από κάθε αμφισβήτη ση ότι υπεύθυνο για την τραγική αυτή κατάσταση είναι το χλώριο που εκλύεται από τους χλωροφθοριοάνθρακες (CFC). Εξαιτίας της σημασίας των ανακαλύψεων και εξαιτίας του ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης για το πρόβλημα της απειλής ενάντια στο στρώμα του όζοντος, στα τέλη Σεπτεμ βρίου του ίδιου χρόνου (μόλις δυο βδομάδες μετά την υπο γραφή της συνθήκης του Μόντρεαλ) η αποστολή της Πούν τα Αρένας παραχώρησε μια συνέντευξη Τύπου αποβλέπον τας να κάνει ευρύτερα γνωστές τις συνέπειες των ανακαλύ ψεων της. Αν η συνθήκη του Μόντρεαλ είχε υπογραφεί δυο βδομάδες μετά την παραπάνω συνέντευξη Τύπου, παρά δυο βδομάδες νωρίτερα, σίγουρα οι όροι της θα ήταν πολύ πιο αυστηροί. Κατά την άνοιξη του 1987, σε ύψος 18 χιλιομέ τρων από το έδαφος, περισσότερο από το μισό όζον πάνω από την Ανταρκτική ήταν κατεστραμμένο. Και διαπιστώθηκε ότι όσο μεγαλύτερη ήταν η παρουσία των ατόμων του χλω ρίου στη στρατόσφαιρα, τόσο μικρότερη ήταν η παρουσία του όζοντος. Δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία ότι το χλώριο καταστρέφει το όζον. Αλλά γιατί ανησυχούμε; Την απάντηση τη γνωρίζει ό ποιος κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 διάβαζε εφη μερίδες και παρακολουθούσε τηλεόραση. Η παγκόσμια κοι νή γνώμη αναστατώθηκε τότε για πρώτη φορά, όταν έγινε λόγος για τις ενδεχόμενες καταστροφές που θα μπορούσαν να επιφέρουν τόσο στο όζον όσο και σε άλλους παράγοντες του οικοσυστήματος της Γης, οι πτήσεις των υπερηχητικών αεροπλάνων (SST) μεγάλου ύψους, όπως το Κόνκορτ και οι (υποθετικοί) διάδοχοί του. Στη συνέχεια, στα μέσα της δεκα ετίας του 1970, αμέσως μετά τη διαμάχη για τα Κόνκορτ, ξέ σπασε μια νέα μεγάλη διαμάχη στις ΗΠΑ για τις ενδεχόμε νες καταστροφές που προκαλούν στο στρώμα του όζοντος τα βιομηχανικά προϊόντα που εκλύουν στην ατμόσφαιρα χλωροφθοριοάνθρακες (CFC).
12
JOHN GRIBBIN
Ο πιο άμεσος κίνδυνος από την αφαίμαξη του όζοντος της στρατόσφαιρας είναι ότι επιτρέπει να φτάσει στην επι φάνεια της Γης περισσότερη υπεριώδης ακτινοβολία από τον Ήλιο, με αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό των κρου σμάτων του καρκίνου του δέρματος στους ανθρώπους και καταστροφικές συνέπειες για την υγεία των φυτών και των ζώων. Αλλά οι επιστήμονες, πέρα από τα παραπάνω άμεσα αποτελέσματα, προέβλεψαν ότι μια σημαντική μεταβολή της χημικής σύνθεσης της ατμόσφαιρας στην περιοχή της στρατόσφαιρας θα μπορούσε να μεταβάλει τη θερμική ισορ ροπία της Γης, με συνέπεια να αλλάξουν όλες οι γνωστές κλιματολογικές συνθήκες. Αυτή η πρόβλεψη δεν συζητήθη κε ευρύτερα κατά τη διαμάχη της δεκαετίας του 1970, αλλά οι πρόσφατες μελέτες τείνουν να την επιβεβαιώσουν σε όλη της την έκταση. Στα 1978, όταν ακόμη δεν είχαν γίνει οι άμεσες μετρήσεις που αποδείκνυαν πέρα από κάθε αμφισβήτηση την κατα στροφή του στρώματος του όζοντος, η νομοθετική εξουσία των ΗΠΑ αντιμετώπισε σοβαρά το πρόβλημα και επέβαλε κάποιους περιορισμούς στην έκλυση των CFC. Εκείνη την εποχή, οι ΗΠΑ ήταν υπεύθυνες για την έκλυση τουλάχιστον της μισής παγκόσμιας ποσότητας CFC στην ατμόσφαιρα, κι έτσι τα πρώτα νομοθετικά μέτρα περιόρισαν κάπως το κακό. Αλλά ο υπόλοιπος κόσμος εξακολούθησε να αγνοεί το πρό βλημα, κι έτσι τώρα, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1980, φτάσαμε στο σημείο όπου η παγκόσμια έκλυση αερίων CFC να έχει δημιουργήσει την τεράστια τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική. Απέναντι στην καινούρια δραματική κατάσταση, επιβάλλεται η ανάγκη να ξεκινήσει και πάλι ο διάλογος, αυτή τη φορά σε παγκόσμια κλίμακα, έτσι ώστε να αποφασίσουμε οριστικά ότι μπορούμε να ζήσουμε και χω ρίς τους χλωροφθοριοάνθρακες. Η πρώτη επιστημονική συνάντηση που συζήτησε τα νέα αποτελέσματα της αποστολής στη Πούντα Αρένας μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του περιβαλλοντολογικού προβληματι σμού. οργανώθηκε στο Βερολίνο, κατά την πρώτη βδομάδα του Νοεμβρίου 1987. Η συνάντηση έγινε στα πλαίσια των επιστημονικών εργαστηρίων που ονομάζονται Ντάλεμ Κον-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
13
φερέντζεν και οργανώνονται συχνά στην πόλη αυτή με θέ ματα σύγχρονου παγκόσμιου ενδιαφέροντος, συγκεντρώ νοντας ειδικούς από πολυποίκιλους επιστημονικούς κλά δους. Αυτή τη φορά το θέμα ήταν «Η Μεταβαλλόμενη Ατμό σφαιρα» και δεν θα μπορούσε να βρεθεί πιο πετυχημένο α ναφορικά με το πρόβλημα του όζοντος. Σε σύγκριση με τη συνάντηση και τη συνθήκη του Μόντρεαλ, η συνάντηση και η συζήτηση του Βερολίνου υπήρξε ασύγκριτα πιο καρποφό ρα, κι αυτό χάρη στην ανακοίνωση των πρόσφατων παρατη ρήσεων στην Ανταρκτική. Είχα την τύχη να παρακολουθήσω σαν παρατηρητής τη συνάντηση του Βερολίνου κι έτσι είμαι σε θέση να μεταφέρω από πρώτο χέρι εδώ τις ανακοινώσεις, τις συζητήσεις και τις προτάσεις. Δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία ότι, κάθε άνοιξη, πάνω από την Ανταρκτική εμφανίζεται μια «τρύπα στον ουρανό», σαν αποτέλεσμα της ανθρώπινης βιομηχανι κής δραστηριότητας. Η τρύπα αυτή δεν υπήρχε πριν από το 1979, ενώ στα 1987 ήταν ήδη μεγαλύτερη από κάθε άλλη φο ρά (με την έννοια ότι στο μεταξύ είχε καταστραφεί μια πολύ μεγαλύτερη ποσότητα όζοντος). Το βιβλίο αυτό επισημαίνει τους λόγους που μας επιβάλλουν να ανησυχούμε για το φαι νόμενο, τις συνέπειες που μπορεί να έχει για το μέλλον, τα μέτρα που οφείλουμε να πάρουμε τόσο σαν άτομα όσο και σαν παγκόσμια κοινότητα, έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος της απειλής. Θα μου ήταν αδύνατον να γράψω αυ τό το βιβλίο αν δεν μου δινόταν η ευκαιρία να παρακολουθή σω το εργαστήριο του Ντάλεμ, κι έτσι ευγνωμονώ τη Σίλκε Μπέρνχαρντ και την ομάδα της, τόσο για την πρόσκληση, όσο και για τη θαυμάσια οργάνωση της συνάντησης. Πάνω από όλους, ωστόσο, οφείλω να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στα έντεκα μέλη της ομάδας που αναφέρθηκαν στις με ταβολές του όζοντος στην Α νταρκτική. Γιατί παρόλο που έ δειξαν κάποια ανησυχία μόλις ανακάλυψαν ότι ανάμεσα τους καθόταν και ένας δημοσιογράφος, όχι μόνο δεν έδει ξαν κάποιες επιφυλάξεις κατά τη διάρκεια των συζητήσεων, αλλά βρήκαν και τον χρόνο να μου προσφέρουν άφθονες πληροφορίες σχετικά με τις εργασίες τους πάνω στο πρό βλημα. Οι έντεκα αυτοί άνθρωποι ήταν; Ο Γκι Μπρασέρ, του
14
JOHN GRIBBIN
Εθνικού Κέντρου Ατμοσφαιρικών Ερευνών των ΗΠΑ, ο Τζο Φάρμαν, της Βρετανικής Ανταρκτικής Επιστασίας, ο Ίβαρ Ίσακσεν, του Πανεπιστημίου του Όσλο, ο Μπρεντ Κρι'γκερ, από το Ινστιτούτο Άλφρεντ Βένεγκερ του Μπρεμπερχάφεν, η Κάριν Λάμπιτσκε, από το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βε ρολίνου. ο Τζέρι Μάλμαν, από το Πανεπιστήμιο του Πρίνσετον, ο Πατ ΜακΚόρμικ, από το Κέντρο Ευρευνών Λάνγκλι της NASA, ο Φιλ Σόλομον, από το πανεπιστήμιο της Πολι τείας της Νέας Υόρκης, ο Ρίτσαρντ Στολάρσκι, από τη ΝΑSA-Γκόνταρντ, ο Ρίτσαρντ Τούρκο, από την Ασοσιέιντ R&D, και ο Μπομπ Ουάτοον, από τη NASA, Ουάσιγκτον. Αλλά και άλλα μέλη του εργαστηρίου που αναφέρθηκαν σε διαφορετικές όψεις του θέματος της μεταβαλλόμενης α τμόσφαιρας, μπήκαν στον κόπο να διορθώσουν μερικές από τις παρερμηνείες μου, κι έτσι οφείλω να τους ευχαριστήσω δημόσια εδώ: Μπομπ Τσάρλσον, του Πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον, Ραλφ Τσιτσερόνε, της NCAR, Πάουλ Κρούτσεν, του Ινστιτούτου Χημείας Μαξ Πλανκ, Τζιμ Λόβλοκ, του Κούμπι Μιλ, και Σέρι Ρόουλαντ, του Πανεπιστημίου της Κα λιφόρνια. Όποιες παρερμηνείες υπάρχουν ακόμη στο κείμε νο, οφείλονται σε δικό μου σφάλμα. Τζον Γκρίμπιν 7 Δεκεμβρίου 1987
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΕΝΑ
Οξυγόνο, όζον και ζωή Το όζον είναι αέριο, κάπως γαλάζιο και εξαιρετικά δηλητη ριώδες για την ανθρώπινη ζωή, ακόμη και σε πολύ μικρές ποσότητες. Παράγεται διαμέσου ηλεκτρικών εκκενώσεων — στη φύση χάρη στις αστραπές, στα εργαστήρια με ηλε κτρικό εξοπλισμό υψηλής τάσης — κι έχει μια χαρακτηριστι κή οξεία μυρωδιά. Μπορεί να προκύψει ακόμη και κοντά στο έδαφος διαμέσου των χημικών αντιδράσεων που παράγον ται από τη δράση του ηλιακού φωτός πάνω στα μολυσματικά στοιχεία της ατμόσφαιρας. Σ' αυτή την περίπτωση το όζον περιλαμβάνεται στα στοιχεία του φωτοχημικού νέφους. Αν το εξετάσει κανείς από κοντά, τότε ειλικρινά δεν θα μπορού σε να πει πολλά καλά για το όζον, παρόλο που έχει κάποιες εφαρμογές στη χημική βιομηχανία, σαν λευκαντικός παρά γοντας, ενώ παράλληλα είναι ισχυρό παρασιτοκτόνο κι έτσι χρησιμοποιείται για την αποστείρωση του πόσιμου νερού αλλά και των πισίνων. Από απόσταση ασφάλειας όμως το όζον παίζει ένα κεφαλαιώδη ρόλο για την υγεία αλλά και την ίδια μας την ύπαρξη. Γιατί το όζον που υπάρχει στη στρατόσφαιρα, πάνω από τα κεφάλια μας, προστατεύει την επιφάνεια της Γης από την υπεριώδη ακτινοβολία του Ή λιου. Η τελευταία, αν δεν υπήρχε το όζον θα εξόντωνε σχε δόν κάθε μορφή ζωής από τις στεριές του πλανήτη μας. Άλ λωστε το όζον είναι μια μορφή οξυγόνου, του δραστικού συ-
16
JOHN GRIBBIN
στατικού του αέρα που αναπνέουμε, του απαραίτητου δη λαδή αέριου για όλες τις μορφές της ζωικής ζωής πάνω στη Γη. Η χημική διαφορά ανάμεσα στο οξυγόνο και το όζον εί ναι ότι ενώ τα μόρια του οξυγόνου περιέχουν δυο άτομα, τα μόρια του όζοντος περιέχουν τρία. Κι αυτή η μικρή διαφο ρά αρκεί για να θέσει τα όρια ανάμεσα στη ζωή και τον θάνα το, εφόσον κάθε ζώο που θα αναπνεύσει έστω και την πιο μικρή ποσότητα όζοντος πεθαίνει αμέσως. Κι όμως το όζον συνδέεται άμεσα με το φαινόμενο της εμφάνισης της ζωής πάνω στη Γη. Η ατμόφαιρα της Γης σήμερα είναι μια ζεστή κουβέρτα, πλούσια σε οξυγόνο, που συμβάλλει στη διατήρηση των ευ νοϊκών για τη ζωή συνθηκών με τη μορφή που τη γνωρίζου με. Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι η ζωή όπως τη γνωρίζουμε αναπτύχθηκε έτσι ώστε να ταιριάζει με τις συνθήκες που επικρατούν κάτω από τη ζεστή κουβέρτα του αέρα. Ωστόσο, ένας από τους λόγους ανησυχίας μετά την ανακάλυψη της τρύπας στον ουρανό πάνω από την Ανταρ κτική είναι ότι ενδεχόμενα η σύσταση της ατμόσφαιρας αλ λάζει, με αποτέλεσμα την παραγωγή συνθηκών άγνωστων για το είδος της ζωής μας πάνω στη Γη. Για συμβατικούς λόγους, οι ειδικευμένοι στα ατμοσφαιρι κά θέματα επιστήμονες χωρίζουν την ατμόσφαιρα σε διαδο χικά στρώματα που επικαλύπτουν το ένα το άλλο. Κάθε τέ τοιο στρώμα αναγνωρίζεται από τη σχέση της μεταβολής της θερμοκρασίας σε συνάρτηση με το ύψος από την επιφά νεια της Γης, αλλά τα μεταξύ τους όρια δεν είναι καθόλου αυστηρά και συγκεκριμένα. Στην πραγματικότητα, στην πε ριοχή των θεωρητικών ορίων, μάζες αερίων μετακινούνται αδιάκοπα προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Κοντά στο έδαφος ο αέρας είναι ζεστός, επειδή το ίδιο το έδαφος (αλλά και η επιφάνεια της θάλασσας) είναι ζεστό. Η ηλιακή ακτινοβολία που διαπερνά την ατμόσφαιρα δεν τη θερμαίνει άμεσα (τουλάχιστον, όχι κοντά στο έδαφος) αλλά απορροφάται από τη θάλασσα, τη στεριά και τη βλάστηση της στεριάς. Η ζεστή επιφάνεια της Γης ακτινοβολεί με τη σειρά της την ηλιακή θερμότητα πίσω προς στο διάστημα. Αυτή η δεύτερη ανακλαστική ακτινοβολία κινείται με πολύ
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
17
μεγαλύτερα μήκη κύματος από την άμεση ηλιακή ακτινοβο λία, και βρίσκεται στην υπέρυθρη περιοχή του φάσματος. Κατά την κίνηση της από το έδαφος προς το διάστημα, η υπέρυθρη ακτινοβολία απορροφάται κατά ένα μέρος από την ατμόσφαιρα που βρίσκεται κοντά στη γήινη επιφάνεια, με αποτέλεσμα να τη θερμαίνει. Όλη αυτή η διαδικασία ονο μάζεται, για ευνόητους λόγους, φαινόμενο του θερμοκη πίου. Η θερμική αυτή δράση είναι αντίστροφα ανάλογη ως προς το υψόμετρο — όσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από τη θερμική επιφάνεια της Γης τόσο χαμηλότερα πέφτει το θερμόμετρο — κι έτσι σε υψόμετρο 11 χιλιομέτρων, η θερμοκρασία βρίσκεται στους -60° C. Το υψόμετρο των 11 χιλιομέτρων αποτελεί βέβαια έναν -μέσο όρο, γιατί στην πραγματικότητα το παραπάνω «θερμικό όριο» βρίσκεται κά που στα 8 χιλιόμετρα από τους πόλους, και κάπου στα 16 χιλιόμετρα πάνω από τον ισημερινό. Το στρώμα της ατμό σφαιρας κάτω από το όριο αυτό ονομάζεται τροπόσφαιρα, ενώ το ίδιο το όριο ονομάζεται τροπόπαυση, και σημαδεύει την αρχή ενός άλλου στρώματος, όπου στα αρχικά στάδια η θερμοκρασία παραμένει σταθερή, παρά την αύξηση του υψόμετρου, και στη συνέχεια αρχίζει να ανεβαίνει. Και η θερμοκρασία πλέον ανεβαίνει σταθερά ανάλογα με το υψόμετρο μέχρι που σε ύψος 50 περίπου χιλιομέτρων η εξαιρετικά αραιή πλέον ατμόσφαιρα γίνεται εξίσου ζεστή με τον αέρα κοντά στην επιφάνεια της θάλασσας. Το στρώμα της ατμόσφαιρας ανάμεσα στα 15 και 50 χιλιόμετρα υψόμε τρο ονομάζεται στρατόσφαιρα και το όριο της, το υψηλότε ρο και θερμότερο σημείο της, ονομάζεται τροπόπαυση. Για άλλη μια φορά υπενθυμίζουμε ότι οι αριθμοί αυτοί αντιπρο σωπεύουν κάποιους μέσους όρους που κρύβουν το πλήθος των τοπικών διακυμάνσεων. Έτσι, παρόλο που κατά μέσο όρο στο ψυχρότερο τμήμα της στρατόσφαιρας εμφανίζει μια θερμοκρασία -60° C, στη διάρκεια του χειμώνα των πολι κών περιοχών, όπου για πολλούς μήνες δεν ανατέλλει καθό λου ο Ήλιος, η θερμοκρασία πέφτει ακόμη χαμηλότερα, με σημαντικές συνέπειες για το στρώμα του όζοντος. Πάνω από τη στρατόπαυση υπάρχει μια περιοχή που ονο μάζεται μεσόσφαιρα, όπου η θερμοκρασία σημειώνει και πά-
18
JOHN GRIBBIN
λι μια σταδιακή πτώση, ενώ από το υψόμετρο των 80 χιλιομέ τρων και πάνω υπάρχει η θερμόσφαιρα, όπου και πάλι το θερμόμετρο ανεβαίνει, αλλά εδώ πλέον υπάρχουν τόσο λί γα μόρια αέρα, ώστε η έννοια της θερμοκρασίας χάνει πλέ ον τη συμβατική της σημασία. Έτσι κι αλλιώς, όλα αυτά τα στρώματα πάνω από τη στρατόπαυση παίζουν έναν πολύ μι κρό ρόλο στην ιστορία του όζοντος και της τρύπας στον ου ρανό. Το χαμηλότερο στρώμα της ατμόσφαιρας, η τροπόσφαιρα, είναι το τμήμα που αναπνέουμε και συνάμα το τμήμα ό που εμφανίζονται τα καιρικά φαινόμενα (εφόσον ο «ζεστός αέρας ανεβαίνει»). Παρόλο που η τροπόσφαιρα είναι συγ κριτικά ένα λεπτό στρώμα, εφόσον υφίσταται όλο το βάρος του αέρα που βρίσκεται από πάνω της, είναι συνάμα και το πυκνότερο τμήμα της ατμόσφαιρας και περιέχει κάπου το 85% της συνολικής μάζας της ατμόσφαιρας. Πρακτικά η στρατόσφαιρα περιέχει σχεδόν όλο το υπόλοιπο 15% ή, κα τά μία άλλη έννοια, η μάζα του αέρα που βρίσκεται κάτω από το υψόμετρο των 40 χιλιομέτρων αντιπροσωπεύει το 99% της συνολικής μάζας της ατμόσφαιρας. Ο αέρας στην περιο χή της στρατόσφαιρας είναι «λεπτός» με την άλλη έννοια της λέξης, δηλαδή εξαιρετικά αραιός σε σύγκριση με τον αέρα στο επίπεδο του εδάφους. Ωστόσο, σε αντίθεση με την τροπόσφαιρα, και παρά τη χαμηλή της πυκνότητα, η στρατόσφαιρα απορροφά θερμό τητα από τον Ήλιο με τη μορφή της υπεριώδους ακτινοβο λίας. Κι αυτό συμβαίνει επειδή το οξυγόνο που ανεβαίνει προς τα πάνω, προερχόμενο από την τροπόσφαιρα, απορρο φά ηλιακή ενέργεια. Η ηλιακή ακτινοβολία διασπά τα διατομικά μόρια του οξυγόνου σε δυο χωριστά άτομα, ελεύθερα πλέον να συνδεθούν με δυο άλλα διατομικά μόρια, με αποτέ λεσμα να σχηματίζουν δυο μόρια όζοντος. Έτσι ο όρος «στρώμα όζοντος» είναι συνώνυμος με τη «στρατόσφαιρα». Επειδή η στρατόσφαιρα είναι θερμότερη στα υψηλότερα υ ψόμετρα, ο ζεστός αέρας δεν ανεβαίνει προς τα πάνω, εφό σον ο αέρας ψηλά είναι πάντα πιο ζεστός από τον αέρα χα μηλά, κι έτσι στη στρατόσφαιρα δεν παράγονται καιρικά φαινόμενα. Κατά συνέπεια η στρατόσφαιρα λειτουργεί σαν
20
JOHN GRIBBIN
καπάκι της τροπόσφαιρας, περιορίζοντας τα καιρικά φαινό μενα μόνο στο χαμηλό επίπεδό της. Το στρώμα του όζοντος σήμερα
Η ύπαρξη του στρώματος του όζοντος οφείλεται στο γεγο νός ότι το οξυγόνο της τροπόσφαιρας που παράγεται από τους ζωντανούς οργανισμούς ανεβαίνει στην περιοχή της στρατόσφαιρας και αντιδρά χημικά με την ηλιακή ακτινοβο λία με αποτέλεσμα να σχηματίζει τριατομικά μόρια όζοντος. Σήμερα, κατά μέσο όρο σε όλα τα υψόμετρα, ο αέρας περιέ χει κάπου 75% άζωτο, 23% οξυγόνο (που όλο σχεδόν εμφα νίζεται στη γνωστή διατομική μορφή), 0,05% διοξείδιο του άνθρακα και 1,28% αργό, μαζί με κάποια ίχνη από άλλα αέ ρια. Όπως όμως θα δούμε παρακάτω, η σύσταση της ατμό σφαιρας δεν ήταν πάντα έτσι. Αλλά η παρουσία, σήμερα, μιας τόσο μεγάλης ποσότητας ελεύθερου οξυγόνου εξηγεί και τη διατήρηση του στρώματος του όζοντος. Η ουσία της εξήγησης έγκειται στη φύση της ακτινοβο λίας που εκπέμπει ο Ήλιος και στον τρόπο που ανταποκρί νονται σ' αυτή την ακτινοβολία το όζον και το οξυγόνο (όπου χρησιμοποιώ τον όρο «οξυγόνο», εννοώ τη γνωστή διατομι κή μορφή, εκτός αν προσθέτω κάποια διευκρίνιση). Το μεγα λύτερο μέρος της ηλιακής ενέργειας εκπέμπεται με τη μορ φή του κίτρινου φωτός, που το μήκος κύματος του κυμαίνε ται ανάμεσα στα 500 και 600 νανόμετρα (ένα νανομετρο είναι ίσο με το ένα δισεκατομμυριοστό του μέτρου, 10-9m). To φάσμα του ορατού για τα μάτια μας φωτός κυμαίνεται από το κόκκινο, με μήκος κύματος 760 νανόμετρα, μέχρι το ιώ δες, με μήκος κύματος 400 νανόμετρα, αλλά υπάρχει και μια σημαντική ποσότητα ηλιακής ενέργειας που εκπέμπεται σε μήκη κύματος μεγαλύτερα ή μικρότερα, με τη μορφή δηλα δή της υπέρυθρης και της υπεριώδους ακτινοβολίας. Η υπε ριώδης περιοχή του φάσματος είναι αυτή που παίζει σημαν τικό ρόλο στη διατήρηση της στρατόσφαιρας. Όλα τα μόρια ανταποκρίνονται σε κάποιο ιδιαίτερο μή κος κύματος ακτινοβολίας. Και χρειάζεται μια ιδιαίτερη πο σότητα ενέργειας για να διασπάσει κάθε ιδιαίτερο μοριακό δεσμό, όπως αυτός που υφίσταται ανάμεσα σε δυο άτομα
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
21
ενός μόριου οξυγόνου. Μπορούμε να θεωρήσουμε την ηλε κτρομαγνητική ακτινοβολία, όπως το φως που έρχεται από τον Ήλιο, σαν δέσμες ενέργειας, που ονομάζονται φωτόνια. Οι δέσμες της ενέργειας με τα μικρότερα μήκη κύματος (και την αντίστοιχη υψηλότερη συχνότητα) περιέχουν περισσό τερη ενέργεια από εκείνες που εμφανίζουν μεγάλα μήκη κύ ματος (και χαμηλότερη συχνότητα). Η ενέργεια που εκπέμ πεται από τον Ήλιο στην υπεριώδη περιοχή του φάσματος είναι ασθενική σε σύγκριση με την ενέργεια που εκπέμπεται στην κίτρινη ζώνη, κι αυτό σημαίνει ότι εκπέμπονται λιγότε ρες ενεργειακές δέσμες στα υπεριώδη μήκη κύματος. Κάθε μια όμως από αυτές τις ενεργειακές δέσμες του υπεριώδους μήκους κύματος διαπερνά πολύ ισχυρότερα σε σύγκριση με μια κοινή δέσμη κίτρινου φωτός. Τα μόρια του οξυγόνου αν ταποκρίνονται με ιδιαίτερη ένταση σε μήκη κύματος κάτω από 190 νανόμετρα, στην περιοχή της υπεριώδους ζώνης. Οι ενεργειακές δέσμες με αυτά τα μήκη κύματος διασπούν τον δεσμό που συγκρατεί τα δύο αυτά μέσα σε ένα μόριο οξυγόνου, εφόσον κάθε δέσμη μεταφέρει περισσότερη ε νέργεια από εκείνην που διαθέτει ο δεσμός. Η αντίδραση αυτή ονομάζεται φωτοδιάσπαση και παρουσιάζεται σχημα τικά ως εξής:
O2+UV--> O + O Κατά την επόμενη φάση της διαδικασίας για τον σχηματι σμό του όζοντος χρειάζεται και η παρουσία κάποιου άλλου μόριου που θα δράσει σαν καταλύτης. Το μόριο αυτό είναι συνήθως άζωτο, το πιο κοινότυπο συστατικό της ατμόσφαι ρας, αλλά μπορεί να είναι και οποιοδήποτε άλλο, κι έτσι θα το ονομάζουμε Μ: O + O2 + Μ --> O 3 +Μ Η αντίδραση της παραγωγής του όζοντος εκλύει ενέρ γεια προς το πρόσθετο μόριο Μ, που αρχίζει να κινείται τα χύτερα. Αλλά όταν τα μόρια ενός αερίου κινούνται ταχύτε ρα, αυτό σημαίνει ότι το αέριο γίνεται θερμότερο. Έτσι η
22
JOHN GRIBBIN
δράση της ηλιακής υπεριώδους ακτινοβολίας, σε μήκη κύ ματος κάτω από τα 190 νανόμετρα, πάνω στα μόρια του οξυ γόνου της στρατόσφαιρας, έχει σαν αποτέλεσμα να παρά γει όζον και να θερμαίνει τη στρατόσφαιρα. Το μεγαλύτερο μέρος της ηλιακής υπεριώδους ακτινοβολίας, με μήκη κύμα τος μικρότερα από 200 νανόμετρα, απορροφάται με τον πα ραπάνω τρόπο, καθώς και μια ποσότητα από μήκη κύματος έως 240 νανόμετρα. Αλλά το όζον δεν συνεχίζει να παράγε ται έτοι ασταμάτητα στην ατμόσφαιρα, ακόμη και πάνω από την τροπόπαυση, γιατί τα μόρια του αντιδρούν τόσο με το ηλιακό φως όσο και με άλλα χημικά στοιχεία, με αποτέλεσμα να διασπάται και, τελικά, να ξανασχηματίζει μόρια οξυ γόνου. Η ποσότητα της ενέργειας που απορροφάται σε μια ιδιαί τερη περιοχή της στρατόσφαιρας εξαρτάται από την ποσό τητα των μορίων του οξυγόνου που υπάρχουν εκεί για να υποδεχθούν την υπεριώδη ακτινοβολία, καθώς και από την ισχύ της ίδιας της ακτινοβολίας. Πάντα υπάρχουν περισσό τερα άτομα οξυγόνου στις χαμηλότερες περιοχές της στρατόσφαιρας, εκεί όπου ο αέρας είναι πυκνότερος και πιο κον τά στην τροπόσφαιρα από όπου έρχεται το οξυγόνο. Αλλά η υπεριώδης ακτινοβολία είναι ισχυρότερη στο πάνω μέρος της ατμόσφαιρας, εκεί δηλαδή που δεν έχει ακόμη απορρο φηθεί. Επιπλέον, για την παραγωγή του όζοντος, χρειάζε ται, κοντά στο μόριο του οξυγόνου που πρόκειται να διασπα στεί, η παρουσία και άλλων μορίων οξυγόνου, κι αυτό συμ βαίνει μόνον εκεί όπου ο αέρας είναι πυκνότερος. Το αποτέ λεσμα όλης αυτής της συναλλαγής είναι η παρουσία της με γαλύτερης συγκέντρωσης του όζοντος κάπου στη μέση της στρατόσφαιρας, δηλαδή σε υψόμετρο ανάμεσα σε 20 και 30 χιλιόμετρα. Μόλις το όζον σχηματιστεί μπορεί να διασπαστεί πολύ πιο εύκολα από το οξυγόνο, Η ενέργεια που διαθέτει ο δε σμός της συγκρότησης του μορίου του όζοντος είναι πολύ πιο ασθενική από την ενέργεια του δεσμού του μορίου του οξυγόνου, κι έτσι είναι ευκολότερο για μια ενεργειακή δέ σμη με μεγαλύτερο μήκος κύματος, που βρίσκεται όμως α κόμη μέσα στην υπεριώδη ζώνη του φάσματος, να διώξει έ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
23
να άτομο οξυγόνου από το μόριο του όζοντος. Αυτό το είδος υπεριώδους ακτινοβολίας με μεγαλύτερο μήκος κύματος, που προσεγγίζει τη ζώνη της εντονότερης ηλιακής ενερ γειακής εκπομπής, αφθονεί περισσότερο σε σύγκριση με την ισχυρότερη μορφή υπεριώδους ενέργειας που διασπά τα μόρια του οξυγόνου. Η κατάσταση λοιπόν δεν είναι καθό λου ευνοϊκή για τη διατήρηση του όζοντος, και αυτή καθαυ τή η ύπαρξή του οφείλεται στο γεγονός της άφθονης παρου σίας του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα, που εξασφαλίζει ένα πλήθος αντιδράσεων από όπου παράγεται το όζον. Στην πραγματικότητα σχεδόν όλη η ακτινοβολία με μήκη κύμα τος από 230 έως 290 νανόμετρα που μπαίνει στην ατμόσφαι ρα απορροφάται στην περιοχή της στρατόσφαιρας από το όζον και δεν φτάνει ποτέ στην τροπόσφαιρα, πόσο μάλλον στο έδαφος. Απορροφάται επίσης κάποιο μέρος της ακτινο βολίας με μήκος κύματος έως 350 νανόμετρα. Η όλη διαδικα σία μοιάζει πολύ με τον τρόπο της διάσπασης του οξυγόνου από τη δραστικότερη υπεριώδη ακτινοβολία (UV):
O3+ UV --> O + O2 Τα περισσότερα απλά άτομα οξυγόνου που παράγονται με τον παραπάνω τρόπο συναντιώνται γρήγορα με κάποιο άλλο μόριο οξυγόνου και ξανασχηματίζουν μόρια όζοντος. Το γεγονός δεν παίζει σπουδαίο οόλο στην όλη χημική κατά σταση της στρατόσφαιρας —αλλά θα πρέπει να θυμόμαστε ότι υπάρχει μια συνολική απορρόφηση ηλιακής ενέργειας που έχει σαν τελικό αποτέλεσμα την άνοδο της θερμοκρα σίας στη στρατόσφαιρα. Τα ελεύθερα άτομα του οξυγόνου, που παράγονται από την αντίδραση με την υπεριώδη ακτινο βολία, μπορούν να συναντηθούν με κάποιο άλλο μόριο όζον τος, οπότε το αποτέλεσμα είναι το εξής: O + O3 --> O2 + O2 Και υπάρχει μια ολόκληρη οικογένεια αντιδράσεων του ίδιου τύπου:
24
JOHN GRIBBIN NO + O3 --> NO2 + O2 NO2 + O --> NO + O2
Αντιδράσεις δηλαδή που κάνουν την ίδια ακριβώς δου λεία με τη βοήθεια ενός καταλύτη (στην παραπάνω περίπτω ση με ένα από τα οξείδια του αζώτου: NO) που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα μετά το τέλος της αντίδρασης. Κι αυτό εί ναι πολύ σημαντικό, γιατί χάρη σ' αυτή τη διαδικασία ένα μόριο NO παίρνει μέρος σε πολλές τέτοιες αντιδράσεις, και κατά κάποιο τρόπο περιφέρεται στον αέρα «αναζητώντας» όζον για να το μετατρέψει σε οξυγόνο ενώ το ίδιο παραμένει αναλλοίωτο. Ένα αντίστοιχο ζευγάρι αντιδράσεων με χλώ ριο (CI) στη θέση του NO θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρε τικά αποτελεσματικό στο «κυνήγι» του όζοντος. Αλλά το χλώριο είναι εξαιρετικά σπάνιο στην ατμόσφαιρα —ή μάλ λον, ήταν, μέχρι που εμείς αρχίσαμε να εκλύουμε χλωροφθοριοάνθρακες (CFC). Δεν είναι πάντως εύκολος ο υπολο γισμός της έκτασης της ανθρώπινης επίδρασης πάνω στη φυσική ισορροπία. Παρόλο που στη στρατόσφαιρα η υπεριώδης ακτινοβο λία του Ήλιου διασπά τα πολύπλοκα μόρια, πράγμα που α πλοποιεί αρκετά τα πράγματα, οι χημικοί που καταπιάστη καν να υπολογίσουν τον συνολικό ισολογισμό του όζοντος, παίρνοντας υπόψη τους τις νέες απώλειες σε συνδυασμό με τα οφέλη από τη φωτοδιάσπαση του οξυγόνου, υποχρεώθη καν να μελετήσουν τις σχέσεις των αντιδράσεων τουλάχι στον ανάμεσα σε 50 διαφορετικά χημικά στοιχεία, τις άλλες τόσες φωτοδιασπαστικές διαδικασίες, και κάπου 150 αλυσί δες χημικών αντιδράσεων. Έτσι δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι δεν είναι σε θέση να προβλέψουν με ακρίβεια την επίδραση του ενός ή του άλλο παράγοντα —για παρά δειγμα, την προσθήκη μιας κάποιας ποσότητας χλωρίου— στη διατάραξη της φυσικής ισορροπίας του όλου συστήμα τος. Ήδη η παρουσίαση της φυσικής κατάστασης του στρώ ματος του όζοντος είναι μια αρκετά περίπλοκη υπόθεση που περιέχει πάρα πολλές εκπλήξεις, σε σημείο που είναι να α πορεί κανείς πώς οι χημικοί μπορούν να εκφέρουν μια γνώ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
25
μη στην περίπτωση της διατάραξης της λειτουργίας του συ στήματος. Σε περίπτωση διατάραξης της ισορροπίας της στρατόσφαιρας χρειάζεται κάποιο χρονικό διάστημα για την επαναποκατάσταση της ισορροπίας (της ίδιας ή κάποιας άλλης). Και το χρονικό αυτό διάστημα είναι συνάρτηση του υψόμε τρου μέσα στη στρατόσφαιρα. Για παράδειγμα, σε υψόμε τρο πάνω από 40 χιλιόμετρα χρειάζονται μόνον λίγα λεπτά της ώρας για την επαναποκατάσταση της ισορροπίας, ενώ σε υψόμετρο κάτω από 30 χιλιόμετρα χρειάζονται τουλάχι στον μερικές μέρες. Εφόσον οι αντιδράσεις που συμμετέ χουν στη διαδικασία εξαρτώνται από την παρουσία του ηλια κού φωτός και είναι υποχρεωμένες να ακολουθούν (ή, προ σπαθούν να παρακολουθούν) τον κύκλο της μέρας και της νύχτας, αυτό σημαίνει ότι στη χαμηλότερη περιοχή της στρατόσφαιρας, που διαταράσσεται αδιάκοπα από τις αλλη λεπιδράσεις με την τροπόσφαιρα και τις παροχές νέου οξυ γόνου, δεν υφίσταται ποτέ μια πραγματική ισορροπία. Το χαρακτηριστικό αυτό γνώρισμα του στρώματος του όζον τος έχει αποδειχθεί από παρατηρήσεις που μας πληροφο ρούν ότι η συγκέντρωση του όζοντος πάνω από τα κεφάλια μας αυξάνεται κατά τη διάρκεια της νύχτας, όταν δεν υπάρ χουν ενεργειακές δέσμες ηλιακής υπεριώδους ακτινοβο λίας για να προκαλέσουν αντιδράσεις. Οι συγκεντρώσεις αυτές μετριούνται χάρη στις φασματοσκοπήσεις, που αναλύουν το φως των άστρων, της Σελήνης ή και του ίδιου του Ήλιου, και εντοπίζουν μαύρες γραμμές στο φάσμα, που παράγονται από τις απορροφήσεις του στρώματος του όζοντος. Το πλάτος των γραμμών αυτών υ ποδεικνύει τη συγκέντρωση του όζοντος πάνω από τα κεφά λια μας και υπογραμμίζει πέρα από κάθε αμφισβήτηση μιαν εντυπωσιακή αύξηση κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αυτό εν δεχόμενα συμβαίνει επειδή σε υψόμετρα πάνω από 40 χιλιό μετρα, εκεί όπου η ατμόσφαιρα ανταποκρίνεται γρήγορα στις μεταβολές, η συνολική ισορροπία των αντιδράσεων κα ταστρέφει τα μόρια του όζοντος που παράγονται στις χαμη λότερες περιοχές και ανεβαίνουν μέχρι αυτά τα ύψη. Μόλις πέσει όμως η νύχτα, η καταστροφική διαδικασία διακόπτε-
26
JOHN GRIBBIN
Σχήμα 2 Εξαιτίας του συνδυασμού των διαδρομών των ανέμων, που με ταφέρουν το όζον μακριά από την περιοχή του ισημερινού, και του ηλιακού φωτός, το στρώμα του όζοντος βρίσκεται πιο κοντά στην επιφάνεια της Γης, πάνω από τους πόλους. Εκεί εμφανίζε ται επίσης περισσότερο όζον στα μεγάλα υψόμετρα της στρατόσφαιρας. ται μέσα σε λίγα λεπτά. Στις χαμηλότερες περιοχές αντίθε τα, εκεί όπου η ισορροπία των αντιδράσεων αποβαίνει προς όφελος της παραγωγής του όζοντος, μόλις «αντιληφθεί» τη δύση του Ήλιου, ενθαρρύνει ακόμη περισσότερο την παρα γωγή. Σε όλη τη διάρκεια της νύχτας, τα ελεύθερα άτομα του οξυγόνου, προϊόντα της φωτοδιάσπασης της προηγού μενης μέρας, συναντούν μόρια οξυγόνου, ενώνονται μαζί τους και σχηματίζουν ένα μόρια όζοντος. Το όζον λοιπόν, στα πλαίσια της στρατόσφαιρας, παρά γεται και καταστρέφεται αδιάκοπα, χάρη στις διαρκείς αλ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
27
ληλεπιδράσεις του ηλιακού φωτός και του οξυγόνου. Είναι σφάλμα να το θεωρήσουμε σαν μια καθορισμένη φυσική πο σότητα που μπορεί να καταστραφεί μια για πάντα, όπως το πετρέλαιο, ή σαν μια σαπουνόφουσκα που μόλις σκάσει εξα φανίζεται. Το πρόβλημα λοιπόν είναι, τι μπορεί να συμβεί σε περίπτωση διαταραχής της φυσικής ισορροπίας των αντι δράσεων που διατηρούν την παρουσία του στρώματος, με αποτέλεσμα είτε να αυξηθεί είτε να μειωθεί το όζον της στρατόσφαιρας. Η ιστορία της εμφάνισης της ζωής πάνω στη Γη μπορεί να μας διαφωτίσει για την τεράστια έκταση των συνεπειών που θα μπορούσε να έχει η παρέκκλιση από τη σημερινή ισορροπία. Οξυγόνο και ζωή Η αρχική ατμόσφαιρα του πλανήτη μας δεν περιείχε ούτε ίχνος από ελεύθερο οξυγόνο. Όταν πρωτοδιαμορφώθηκε ο πλανήτης μας, από τη συγκέντρωση πολλών μικρότερων σωμάτων, όπως αστεροειδών και μετεωριτών, που συμπιέ στηκαν από τη βαρύτητα και μεταμορφώθηκαν σε μια μεγά λη μάζα που άρχισε να περιστρέφεται γύρω από τον νεαρό Ήλιο. δεν διέθετε καθόλου ατμόσφαιρα και μόνον στη συνέ χεια άρχισε να αποκτά ένα περικάλυμμα αερίων εξαιτίας της ηφαιστειακής δραστηριότητας και των εξαερώσεων των ζε στών βράχων. Σχηματισμένος από συγκρούσεις ουράνιων σωμάτων, ο νεαρός πλανήτης ήταν πολύ ζεστός, όπως ακρι βώς και σήμερα είναι ζεστός ο κρατήρας ενός μετεωρίτη α μέσως μετά την πρόσκρουση του μετεωρίτη πάνω στην επι φάνεια. Παράλληλα, όλη σχεδόν η επιφάνεια του πλανήτη ήταν γεμάτη από δραστήρια ηφαίστεια. Στη συνέχεια, η επι φάνεια της Γης άρχισε να κρυώνει, ενώ τα υλικά στο εσωτε ρικό της συμπυκνώθηκαν ακόμη περισσότερο εξαιτίας της έλξης της βαρύτητας. Η δράση της ενέργειας της βαρύτη τας, σε συνδυασμό με την ακτινοβολία των φυσικών ραδιε νεργών στοιχείων, είχαν σαν αποτέλεσμα να διατηρήσουν το εσωτερικό της Γης ζεστό και σε κατάσταση τήξης. Χάρη στη φυσική ραδιενέργεια, το εσωτερικό της Γης εξακολου θεί να βρίσκεται σε θερμή κατάσταση τήξης και σήμερα, κι ας έχουν περάσει πάνω από τέσσερα δισεκατομμύρια χρό-
28
JOHN GRIBBIN
νια. Στο διάστημα των 4,5 δισεκατομμυρίων χρόνων από τό τε που πρωτοσχηματίστηκε το Ηλιακό Σύστημα, τα ηφαί στεια, οι θερμοπίδακες και οι άλλες μορφές ανάλογης δρα στηριότητας, δεν έπαψαν ούτε στιγμή να εκτοξεύουν έξω από τη γήινη επιφάνεια αέρια, παρόλο που οι ποσότητες τους μειώθηκαν σταδιακά με την πάροδο της ηλικίας της Γης. Τι ήταν αυτά τα αέρια και τι απέγιναν; Η απλούστερη απάντηση στο ερώτημα μας λέει ότι κατά το μεγαλύτερο μέρος τους τα αέρια αυτά ήταν νερό, που κατέληξε στη διαμόρφωση των ωκεανών της Γης. Τα στοι χεία που έχουν προκύψει από τις αναλύσεις των σημερινών ηφαιστειακών εκπομπών παρουσιάζουν ελάχιστες αποκλί σεις μεταξύ τους, κι έτσι μπορούμε να πούμε ότι σε γενικές γραμμές τα ηφαιστειακά αέρια σήμερα είναι μίγματα που πε ριέχουν κατά 80% υδρατμούς, κατά 12% διοξείδιο του άν θρακα, κατά 7% διοξείδιο του θείου, κατά 1 % άζωτο και κά ποια ίχνη από διάφορες σχετικές ενώσεις, όπως υδρόθειο, αμμωνία και μεθάνιο. Δεν έχουμε κανέναν λόγο να υποθέ σουμε ότι η χημική σύσταση των ηφαιστειακών εξαερώσεων κατά τα πρώτα στάδια της ιστορίας της Γης ήταν διαφορετι κή από τη σημερινή, ενώ υπάρχουν πολυάριθμες ενδείξεις που μας βεβαιώνουν ότι ήταν παρόμοια. Βέβαια, αν τα πε ρισσότερα παιδαγωγικά βιβλία εξακολουθούν να μας πλη ροφορούν ότι στην αρχική ατμόσφαιρα του πλανήτη μας κυ ριαρχούσε το μεθάνιο και η αμμωνία, αυτό θεωρείται πλέον σαν ένα σφάλμα, που βασίστηκε κατά το παρελθόν σε εντε λώς ακατάλληλες συγκρίσεις με την κατάσταση που επικρα τεί στους γιγάντιους πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, τον Δία, τον Κρόνο, τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα. Οι τέσ σερις αυτοί πλανήτες έχουν τεράστιο μέγεθος, βρίσκονται μακριά από τον Ήλιο, και δεν μοιάζουν σε τίποτα με τη Γη. Οι δυο πλανήτες που μοιάζουν αρκετά με τη Γη είναι δυο πιο κοντινοί μας γείτονες, η Αφροδίτη, που έχει το ίδιο μέγε θος με τη Γη, αλλά βρίσκεται πιο κοντά στον Ήλιο, και ο Άρης, που είναι μικρότερος από τη Γη, αλλά βρίσκεται μα κρύτερα από τον Ήλιο. Και οι δυο αυτοί πλανήτες διαθέτουν ατμόσφαιρες πλούσιες σε διοξείδιο του άνθρακα. Η Αφροδί τη διαθέτει ένα εξαιρετικά πυκνό περικάλυμμα, που δεσμεύ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
29
ει θερμότητα, με αποτέλεσμα να εμφανίζει θερμοκρασίες πάνω από το σημείο βρασμού του νερού. Αντίθετα, ο Άρης διαθέτει ένα πολύ λεπτό περικάλυμμα, που του εξασφαλίζει την παραγωγή ενός εξαιρετικά ασθενικού φαινομένου του θερμοκηπίου, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να προστατευ θεί από τον παγετό. Ανάμεσα τους η Γη, με την ατμόσφαιρα αζώτου-οξυγόνου, μοιάζει λιγάκι παράξενη. Αλλά η περί πτωσή της ερμηνεύεται πλέον εύκολα χάρη στην παρουσία των μεγάλων ωκεανών και τις σχετικές αποστάσεις των τριών πλανητών από τον Ήλιο. Η Αφροδίτη υπήρξε ανέκαθεν υπερβολικά ζεστή για να επιτρέψει τη διαμόρφωση των ωκεανών πάνω στην επιφά νειά της, ενώ ο Άρης, παρόλο που ίσως να διέτετε κάποτε ωκεανούς ή τουλάχιστον νερό σε υγρή μορφή, σήμερα είναι πολύ ψυχρός. Και πάγωσε τόσο εξαιτίας της μεγαλύτερης απόστασης που τον χωρίζει από τον Ήλιο, όσο και από το γεγονός του μικρότερου μεγέθους του με την αντίστοιχη α σθενικότερη βαρύτητα, που δεν κατάφερε να συγκρατήσει ένα σημαντικό περικάλυμμα αερίων, ικανών να δεσμεύσουν υπέρυθρη ακτινοβολία. Η Γη, αντίθετα, ήταν (και παραμένει) στη σωστή θέση, στη σωστή δηλαδή απόσταση από τον Ή λιο, που επιτρέπει στους υδρατμούς των ηφαιστείων να υ γροποιηθούν και να διαμορφώσουν τους ωκεανούς, που με τη σειρά τους είναι εξαιρετικά αποτελεσματικοί στη δέσμευ ση του διοξειδίου του άνθρακα, στην απόσπασή του από τον αέρα και στη μεταμόρφωσή του σε πετρώματα πλούσια σε ανθρακικές ενώσεις, όπως οι ασβεστόλιθοι. Το νερό υπήρξε επίσης το κλειδί για την εμφάνιση της ζωής πάνω στη Γη. Παρά τις σχετικές ενδείξεις για την πα ρουσία μονοκύτταρων μορφών ζωής στους ωκεανούς κά που ένα δισεκατομμύριο χρόνια μετά τη διαμόρφωση του πλανήτη, οι πολυκύτταρες μορφές ζωής έκαναν την εμφάνι σή τους μόλις πριν 600 εκατομμύρια χρόνια, δηλαδή σχεδόν τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια μετά τη διαμόρφωση της Γης, ενώ η φυτική ζωή βγήκε στη στεριά μόλις πριν 420 εκα τομμύρια χρόνια1. Κατά πάσα πιθανότητα, ο λόγος της κα θυστέρησης οφείλεται στο ότι χρειάστηκε όλο αυτό το διά στημα μέχρι να αλλάξει η ατμόσφαιρα και να πάρει τη μορφή
30
JOHN GRIBBIN
που έχει σήμερα. Βέβαια, οξυγόνο μπορούσε να διοχετευθεί στην ατμόσφαιρα από την πρώτη στιγμή της διαμόρφωσης της, χάρη στη φωτοδιάσπαση των υδρατμών από τη δράση της υπεριώδους ακτινοβολίας του Ήλιου, δηλαδή με τον διαχωρισμό του υδρογόνου από το οξυγόνο, όπως ακριβώς σήμερα διαχωρίζονται τα μόρια του οξυγόνου στη στρατόσφαιρα. Αλλά οι σχετικοί υπολογισμοί μας πληροφορούν ό τι η διαδικασία αυτή δεν θα μπορούσε ποτέ να παράγει πε ρισσότερο από το ένα χιλιοστό της συνολικής ποσότητας του οξυγόνου που υπάρχει σήμερα στην ατμόσφαιρα. Το α ναπόφευκτο λοιπόν συμπερασμό είναι ότι το οξυγόνο που υπάρχει σήμερα στον αέρα είναι προϊόν της δράσης των ζωντανών οργανισμών, και συγκεκριμένα των φυτών, που χάρη στη φωτοσύνθεση μεταμόρφωσαν μεγάλες ποσότη τες διοξειδίου του άνθρακα, από το μέρος που δεν διαλύθη κε στους ωεκανούς, σε άνθρακα και οξυγόνο. Αλλά πώς προ έκυψαν οι ζωντανοί οργανισμοί που έκαναν αυτή τη δου λειά; Μέχρι να διαμορφωθεί μια σημαντική ποσότητα οξυγό νου στην ατμόσφαιρα, η ηλιακή υπεριώδης ακτινοβολία έ φτανε μέχρι το έδαφος και αποστείρωνε την επιφάνεια της Γης. Κανείς δεν ξέρει πώς ακριβώς προέκυψε η ζωή, αλλά όλες οι σχετικές ενδείξεις υπογραμμίζουν τον σημαντικό ρόλο που ενδεχόμενα έπαιξε η υπεριώδης ακτινοβολία, προσφέροντας την απαραίτητη ενέργεια για την αναδιάτα ξη των μορίων και ενθαρρύνοντας χημικές διεργασίες μέσα σε ρηχές λίμνες νερού πάνω στην επιφάνεια του νεαρού πλανήτη — λιμνούλες που οι επιστήμονες χαρακτήρισαν «πρωταρχικές σούπες». Βέβαια, η υπερβολική παρουσία υ περιώδους ακτινοβολίας δεν ήταν καθόλου ευνοϊκή, εφό σον μπορούσε να καταστρέψει τα πολύπλοκα μόρια με ρυθ μούς ταχύτερους από εκείνους που απαιτούσε ο σχηματι σμός τους. Από την άλλη μεριά όμως, αν δεν υπήρχε υπεριώ δης ακτινοβολία, δεν θα μπορούσαν να γίνουν ποτέ οι απα ραίτητες χημικές αντιδράσεις. Κάπου λοιπόν θα πρέπει να εξασφαλίστηκαν οι συνθήκες της ισορροπίας. Υπάρχει μια υπόθεση που μας λέει ότι οι αναγκαίες συνθήκες μπορού σαν να προκύψουν μόνον όπου υπήρχε νερό βάθους 10 μέ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
31
τρων, ικανό εξαιτίας της μάζας του να αποτρέψει το πιο επι κίνδυνο μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας, κι έτσι οι λι μνούλες που φιλοξενούσαν τις αντιδράσεις της «πρωταρχι κής σούπας» θα πρέπει οπωσδήποτε να είχαν αυτό το βά θος. Ανεξάρτητα όμως από τις ειδικές λεπτομέρειες —που μάλλον δεν πρόκειται να τις μάθουμε ποτέ— το γεγονός εί ναι ότι η ζωή εγκαταστάθηκε στα νερά της Γης και γρήγορα άρχισε να μεταβάλλει το περιβάλλον. Για τις πρώτες μορφές ζωής πάνω στη Γη, το οξυγόνο ήταν ένα δηλητήριο. Το αέριο αυτό αντιδρά πολύ έντονα με άλλες ουσίες, προπάντων τα είδη των ουσιών που είναι απα ραίτητες για τη ζωή —δηλαδή τις χημικές συνθέσεις που περιέχουν υδρογόνο και άνθρακα. Αλλά το οξυγόνο άρχισε να παράγεται αναπόφευκτα και μαζικά από τη στιγμή που οι ζωντανοί οργανισμοί ξεκίνησαν να διασπούν τα μόρια του διοξειδίου του άνθρακα, χρησιμοποιώντας την ενέργεια του ηλιακού φωτός, και να δεσμεύουν τον άνθρακα για να κατα σκευάζουν τα κύτταρά τους. Οι πρώτοι οργανισμοί τρέφον ταν από τις χημικές ουσίες της «πρωταρχικής σούπας», τα πολύπλοκα μόρια που κατασκευάζονταν με τη βοήθεια της υπεριώδους ακτινοβολίας. Η ζωντανή αυτή διαδικασία ονο μάζεται ζύμωση και συνεχίζεται ακόμη και σήμερα από ορ γανισμούς σαν τα ένζυμα, που όπου βρουν κατάλληλα για την τροφή τους μόρια, όπως ζάκχαρα, τα καταναλώνουν με ταμορφώνοντάς τα σε κάτι άλλο. Όταν όμως άρχισαν να ε ξαντλούνται τα αποθέματα της «πρωταρχικής σούπας» προ έκυψε μια περιβαλλοντολογική πίεση που ανάγκασε τους αρχικούς οργανισμούς να αναζητήσουν άλλες πηγές ενέρ γειας. Η τακτική που υιοθέτησαν ήταν η φωτοσύνθεση. Α πορροφούσαν δηλαδή ηλιακή ακτινοβολία από το ορατό τμήμα του φάσματος, όπου η ακτινοβολία είναι ευρύτερη αλ λά οι ενεργειακές δέσμες δεν είναι τόσο ισχυρές όσο εκεί νες της υπεριώδους, και τη χρησιμοποιούσαν για να κατα σκευάζουν τα αναγκαία για την επιβίωσή τους μόρια. Μερικές από αυτές τις πρώτες μορφές ζωής άρχισαν να απομονώνουν το επικίνδυνο για την επιβίωσή τους οξυγό νο, καθώς το παράγαν χάρη στη διαδικασία της φωτοσύνθε σης, μέσα σε άλλες χημικές συνθέσεις. Αλλά η τακτική αυτή
32
JOHN GRIBBIN
ήταν μια πρόσθετη περιπλοκή στην όλη διαδικασία της ζω ής, με αποτέλεσμα να μειονεκτούν σε σύγκριση με τους ορ γανισμούς που απέρριπταν το οξυγόνο στο νερό της θάλασ σας, σαν άχρηστο κατάλοιπο. Υπάρχει μια σαφέστατη ανα λογία ανάμεσα στην παραπάνω συμπεριφορά και στη νοο τροπία ορισμένων ανθρώπων σήμερα που συμβάλλουν εν τελώς ασυνείδητα στη διόγκωση της μόλυνσης του περιβάλλοντος, προσφέροντας μιαν ειρωνική χροιά στην ό λη ιστορία. Αρχικά, οι μικρές ποσότητες του οξυγόνου που εκλύονταν στο περιβάλλον δεν είχαν παρά ασήμαντες επι δράσεις πάνω του. Το ελευθερωμένο οξυγόνο άρχισε να αν τιδρά με άλλες ουσίες και να οξειδώνει τις επιφάνειες των βράχων. Η φωτοσύνθεση «επινοήθηκε» κάπου πριν 2,7 δισε κατομμύρια χρόνια και σήμερα οι γεωλόγοι εντοπίζουν τε ράστια αποθέματα οξειδίων του σιδήρου —σκουριασμένα «κόκκινα πετρώματα»— ηλικίας 2,6 δισεκατομμυρίων χρό νων. Αλλά υπήρχε κάποιο όριο στις δυνατότητες απορρόφη σης του οξυγόνου από το περιβάλλον, που μοιραία από κά ποια στιγμή κι έπειτα άρχισε να εκλύεται στην ατμόσφαιρα. Έτσι, οι οργανισμοί που δεν ήταν σε θέση να αυτοπροστατευτούν από τις δραστικές ιδιότητες του οξυγόνου —μαζί με τους οργανισμούς που έτσι κι αλλιώς εκπέμπαν οξυγόνο— δηλητηριάστηκαν και πέθαναν. Μόλις όμως η συγκέντρωση του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα έφτασε στο ποσοστό του 1%, η ζωή υιοθέτησε μια καινούρια τακτική, την αναπνοή. Με την τακτική της ζύμωσης, τα ζωντανά πλάσματα τρέ φονται από χημικές ουσίες που παράγονται από άλλες δια δικασίες —είτε από τη δράση της υπεριώδους ακτινοβολίας στην «πρωταρχική σούπα», είτε από τη φωτοσύνθεση άλλων οργανισμών— που ούτε τις γνωρίζουν ούτε τους ενδιαφέ ρουν. Με την τακτική της φωτοσύνθεσης, τα ζωντανά πλά σματα χρησιμοποιούν κατευθείαν την ενέργεια του Ήλιου, χωρίς καμία μεσολάβηση, και αποβάλλουν το οξυγόνο σαν άχρηστη γι' αυτά ουσία. Με την τακτική της αναπνοής, τα ζωντανά πλάσματα χρησιμοποιούν την ενέργεια που παρά γεται από την αντίδραση του οξυγόνου με τον άνθρακα, και εκλύουν διοξείδιο του άνθρακα στο περιβάλλον. Η αναπνοή
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
33
είναι μια αργή διαδικασία καύσης που προσφέρει πολύ πε ρισσότερη ενέργεια και πολύ πιο γρήγορα από τη φωτοσύν θεση —κι αυτός είναι ο λόγος που δεν βλέπουμε τα δέντρα να περπατούν. Αλλά οι ζωικές μορφές, σαν τη δική μας, που εξαρτώνται από την αναπνοή, κατάφεραν να αναπτυχθούν μόνον όταν οι άλλες ζωικές μορφές που εξαρτώνται από τη φωτοσύνθεση κατάφεραν να αλλάξουν τη σύσταση της α τμοσφαίρας και από πλούσια σε διοξείδιο του άνθρακα την έκαναν πλούσια σε οξυγόνο (βέβαια η εξάρτησή μας και από τη φωτοσύνθεση δεν έχει σταματήσει, γιατί χάρη στη φωτο σύνθεση των φυτών αποκτούμε τον άνθρακα που μας χρειά ζεται για να τον «κάψουμε» με το οξυγόνο μέσα στα σώματά μας, κι έτσι ακόμη κι όταν τρώμε κρέας, στην πραγματικότη τα τρώμε φυτά από δεύτερο χέρι). Αν δεν υπήρχε ελεύθερο οξυγόνο στην ατμόσφαιρα η αναπνοή δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει, κι έτσι η ανθρώπινη ζωή (και πάρα πολλές άλ λες) θα ήταν αδιανόητη. Και αν δεν υπήρχε οξυγόνο στην ατμόσφαιρα, δεν θα υπήρχε ούτε στρώμα όζοντος, με απο τέλεσμα η ηλιακή υπεριώδης ακτινοβολία να φτάνει στο έ δαφος και να σαρώνει κάθε μορφή ζωής παρόμοια με τη δική μας. Σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, ακόμη και μια μικρή μείωση της συγκέντρωσης του στρώματος του όζον τος μπορεί να επιφέρει δραματικές επιδράσεις στους αν θρώπους με λευκή επιδερμίδα, και όχι μόνον σ' αυτούς. Καρκίνος, καλλιέργειες και κτηνοτροφία Οι άνθρωποι που βρίσκονται έξω από τους επιστημονικούς κύκλους άρχισαν να παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέ ρον τις ενδεχόμενες απειλές ενάντια στο στρώμα του όζον τος μόλις οι σχετικές συζητήσεις συνδέθηκαν με το συναι σθηματικό φορτίο της λέξης «καρκίνος», κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Γενικά η ζωή, και χωρίς να αποτελεί ε ξαίρεση η ανθρώπινη ζωή, είναι εξαιρετικά ευαίσθητη στην υπεριώδη ακτινοβολία που εκδηλώνεται σε μήκη κύματος ανάμεσα στα 290 και 320 νανόμετρα. Και η ευαισθησία αυτή είναι τόσο έντονη, ώστε η παραπάνω ζώνη του υπεριώδους φάσματος ονομάζεται «βιολογικά ενεργή» ή UV-B. Όπως εί δαμε, η ζώνη αυτή βρίσκεται στην περιοχή του φάσματος
34
JOHN GRIBBIN
που το μεγαλύτερο μέρος της απορροφάται από τη στρατόσφαιρα, αλλά όχι και όλο. Έτσι, η UV-B είναι ένα πολύ μικρό τμήμα της ηλιακής ακτινοβολίας, που φτάνει τελικά στο έδα φος, και εμφανίζεται εντονότερη στις κορυφές των βουνών. όπου υπάρχει λιγότερη τροπόσφαιρα από πάνω για να συμ πληρώσει την απορροφητική δουλειά της στρατόσφαιρας, όπως και στους τροπικούς, όπου η λάμψη του Ήλιου είναι ισχυρότερη. Η ακτινοβολία με μήκος κύματος μικρότερο α πό 290 νανόμετρα, που σήμερα απορροφάται στο σύνολο της από το στρατοσφαιρικό όζον, μπορεί να καταστρέψει τα νουκλεϊκά οξέα (RMA και DNA) και τις πρωτεΐνες, δηλαδή τα βασικά μόρια της ζωής. Η φασματική ζώνη ανάμεσα οτα 240 και 290 νανόμετρα ονομάζεται UV-C. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια ποιες θα ήταν οι συνέπειες για τη ζωή σε περίπτωση που η ακτινοβολία αυτή θα μπορούσε να κατέβει μέχρι το έδαφος. Αλλά επειδή η UV-B φτάνει στο έδαφος και μάλιστα περισσότερο έντονη σε ορισμένες πε ριοχές, μπορούμε με συγκριτικές αναγωγές να σχηματίσου με μια εικόνα για το τι μπορεί να συμβεί αν η φυσική υπεριώ δης ακτινοβολία αυξηθεί έστω και κατά λίγα ποσοστά. Η ακτινοβολία UV-B προκαλεί ηλιακά εγκαύματα και οι άνθρωποι που εκτίθενται κάπως περισσότερο σ' αυτήν κιν δυνεύουν περισσότερο να αναπτύξουν ορισμένες μορφές καρκίνου του δέρματος, όπως το λεγόμενο κακόηθες μελά νωμα, που μπορεί να αποβεί θανατηφόρο. Οι ερευνητές της Υπηρεσίας Περιβαλλοντολογικής Προστασίας των ΗΠΑ (ΕΡΑ), έπειτα από στατιστικές μελέτες πάνω στον καρκίνο, υ πολόγισαν ότι κάθε μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος στη στρατόσφαιρα κατά μία ποσοστιαία μονάδα ισοδυναμεί με 5% αύξηση των περιστατικών μη-κακοήθους καρκίνου του δέρματος στις ΗΠΑ —δηλ. 10.000 έως 20.000 πρόσθετα θύματα στις ήδη γνωστές περιπτώσεις. Οι καρκίνοι του εί δους είναι βέβαια ενοχλητικοί αλλά συνήθως αφαιρούνται με χειρουργική επέμβαση χωρίς άλλες συνέπειες. Τα πιο ε πικίνδυνα κακοήθη μελανώματα δεν συνδέονται τόσο άμε σα με την UV-B, αλλά πάντως υπάρχουν ενδείξεις ότι κάθε αύξηση της ακτινοβολίας κατά μία ποσοστιαία μονάδα θα μπορούσε να αυξήσει τους θανάτους από αυτή την πάθηση
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
35
κατά 1 %. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, ο μέσος όρος εμφάνισης περιστατικών κακοήθους μελανώματος στις ΗΠΑ ήταν κάπου 4,2 περιπτώσεις για κάθε 100.000 κα τοίκους. Με άλλα λόγια το κακόηθες μελάνωμα ήταν εξίσου σοβαρό με τον καρκίνο του στήθους και υπεύθυνο για το 1 % των περιπτώσεων θανάτου από καρκίνο. Βέβαια κανένα από τα παραπάνω είδη του καρκίνου του δέρματος δεν εμφανίζεται άμεσα. Εκδηλώνεται πάντα αρ γότερα σαν αποτέλεσμα μιας παρατεταμένης έκθεσης στην ακτινοβολία UV-B. Με άλλα λόγια, μια παρατεταμένη έκθε ση στην ακτινοβολία σήμερα, θα παράγει σοβαρά προβλή ματα κατά τις επόμενες δεκαετίες, τόσο στα άτομα όσο και στις υγειονομικές υπηρεσίες. Το γεγονός είναι ότι μέσα στις τελευταίες δεκαετίες οι περιπτώσεις του κακοήθους μελανώματος αυξήθηκαν ση μαντικά σε όλες τις χώρες του κόσμου. Κατά πάσα πιθανότη τα αυτό οφείλεται στις αλλαγές του τρόπου αμφίεσης και συμπεριφοράς, δηλαδή τόσο στο γεγονός ότι τα σύγχρονα ρούχα είναι πολύ πιο ελαφριά και αφήνουν έκθετες στον Ή λιο πολύ μεγαλύτερες περιοχές της επιδερμίδας σε σύγκρι ση με τα ρούχα του προηγούμενου αιώνα, όσο και στο γεγο νός ότι οι άνθρωποι της εποχής μας συνηθίζουν να περνούν πολύ περισσότερες ώρες της ζωής τους κάνοντας ηλιοθε ραπεία —κάτι αδιανόητο για τις κυρίες της βικτοριανής επο χής, που διατηρούσαν με κάθε φροντίδα κατάλευκη την επι δερμίδα τους για να επιδεικνύουν ότι δεν αναγκάζονταν να κάνουν δουλειές στο ύπαιθρο για να επιβιώνουν. Θα πρέπει να πάρουμε ακόμη υπόψη μας ότι οι άνθρωποι σήμερα ζουν πολύ περισσότερο και εφόσον έχουν εκλείψει πολλές από τις παθήσεις του παρελθόντος, υπάρχουν πολύ περισσότε ρες περιπτώσεις να εκδηλωθεί το κακόηθες μελάνωμα σε προχωρημένη ηλικία. Οι άνθρωποι που εργάζονταν στους αγρούς κατά τον δέκατο ένατο αιώνα πέθαιναν κατά κανόνα πολύ πιο νωρίς από άλλα αίτια κι έτσι σπάνια έφταναν στην ηλικία εκείνη που ευνοεί την εκδήλωση του κακοήθους με λανώματος. Σήμερα, η λύση του προβλήματος δεν θα μπο ρούσε να είναι η συστηματική αποφυγή της έκθεσης στην ηλιακή ακτινοβολία, ανεξάρτητα αν πρόκειται να ενταθεί ή
36
JOHN GRIBBIN
όχι η ποσότητα της ακτινοβολίας UV-B που φτάνει στο έδα φος κατά τα επόμενα χρόνια. Ορισμένες μελέτες υποδεικνύ ουν ότι οι καρκίνοι του είδους είναι πολύ πιο συχνοί στις κοινωνικές ομάδες των ανθρώπων που περνούν το μεγαλύ τερο μέρος της ζωής τους σε κλειστούς χώρους αλλά περιοδικά εκτίθενται για σύντομα χρονικά διαστήματα σε έντονη ακτινοβολία UV-B, όπως για παράδειγμα οι υπάλληλοι των γραφείων που ένα μήνα τον χρόνο πηγαίνουν για παραθα λάσσιες διακοπές. Οι ίδιες μελέτες υποδεικνύουν ότι μια συ νετή έκθεση στον Ήλιο σε όλη τη διάρκεια του χρόνου εξα σφαλίζει κάποιο είδος προστασίας απέναντι στην καταστρο φική ακτινοβολία. Διαπίστωση που δεν είναι καθόλου ενθαρ ρυντική για τους υπαλλήλους των γραφείων. Ωστόσο, ο καρκίνος του δέρματος είναι μόνον ένας από τους πολυάριθμους κινδύνους που αντιπροσωπεύει για την ανθρώπινη υγεία η αυξημένη έκθεση στις ακτίνες UV-B. Η ίδια ακτινοβολία εξασθενεί τη δραστηριότητα του ανοσο ποιητικού συστήματος του ανθρώπινου οργανισμού, δηλα δή τον φυσικό αμυντικό μηχανισμό του σώματος. Ένα από τα αποτελέσματα αυτής της εξασθένησης είναι για παρά δειγμα η ευκολότερη ανάπτυξη όγκων, όπου το σώμα δεν έχει πλέον τη δύναμη να τους καταπολεμηθεί, ενώ άλλα α ποτελέσματα, σύμφωνα με μιαν αναφορά της ΕΡΑ που δημο σιεύτηκε οτα i987, είναι η αυξημένη ανάπτυξη του έρπητα, της ηπατίτιδας και των μολύνσεων του δέρματος που προ καλούνται από διάφορα παράσιτα. Όλα αυτά τα προβλήμα τα αφορούν όλους τους ανθρώπους ανεξάρτητα από το χρώμα της επιδερμίδας τους, ενώ το πρόβλημα του καρκί νου του δέρματος είναι εντονότερο για τους ανθρώπους με λευκή επιδερμίδα. Μέχρι σήμερα, κανείς δεν κατάφερε να υπολογίσει με ακρίβεια τα ποσοστά της αύξησης των παρα πάνω παθήσεων σε αναλογία με την αύξηση κατά ποσο στιαία μονάδα της ποσότητας της ακτινοβολίας UV-B που φτάνει στο έδαφος. Ωστόσο, υπάρχει μια μελέτη του Σίντνεϊ Λέρμαν, από το πανεπιστήμιο Έμορι της Ατλάντα, που μας πληροφορεί ότι η κατά 1 % μείωση του στρώματος του όζον τος αρκεί για να αυξήσει τα θύματα του καταρράκτη κατά 25.000 μόνον στις ΗΠΑ. Το μήνυμα που έρχεται από όλες
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
37
αυτές τις μελέτες είναι το ίδιο — το τίμημα της μείωσης του όζοντος θα το πληρώσει η ανθρώπινη υγεία. Αλλά τι θα συμβεί στα άλλα ζώα και φυτά; Σε ό,τι αφορά τα φυτά, τα περισσσότερα δεν έχουν εξεταστεί για τις επι δράσεις που μπορεί να έχει πάνω τους μια αυξημένη ακτινο βολία UV-B, αλλά 200 είδη που εξετάστηκαν, στα δύο τρίτα τους επέδειξαν μια κάποια ευαισθησία. Τα φασόλια της σό γιας, για παράδειγμα, που αποτελούν ένα σημαντικό είδος στις σύγχρονες καλλιέργειες, μείωσαν την απόδοσή τους κατά 25% όταν εκτέθηκαν σε ακτινοβολία UV-B αυξημένη κατά 25%. Στους ωκεανούς, τα φυτοπλανγκτόν, δηλαδή οι μικροί επιπλέοντες οργανισμοί που αντιπροσωπεύουν τη βάση της αλυσίδας της τροφής, επέδειξαν μια μεγάλη ευαι σθησία στην αυξημένη έκθεση στην ακτινοβολία UV-B, ενώ ανάλογη και μεγαλύτερη ευαισθησία επιδεικνύουν ορισμέ να ψάρια κατά την εμβρυακή τους ηλικία. Ενδεχόμενα την ίδια ευαισθησία θα επιδείξουν και τα είδη των ψαριών που προτιμούνται ιδιαίτερα από το διεθνές εμπόριο τροφίμων, πράγμα που θα σημάνει πρόσθετα προβλήματα διατροφής στον αυξανόμενο πληθυσμό της Γης, ενώ ακόμη και το ευ νοούμενο από τους οικολόγους είδος, η φάλαινα, θα απειλη θεί με οριστική εξαφάνιση αν υποχρεωθεί να καταναλώνει ψάρια εκτεθειμένα σε αυξημένη ακτινοβολία UV-B. Όσο για τα κατοικίδια ζώα της κτηνοτροφίας, οι σχετικές έρευνες απέδειξαν ότι οι αγελάδες εμφανίζουν αυξημένα κρούσματα τύφλωσης και καρκίνου στα μάτια μόλις εκτε θούν σε περισσότερη ακτινοβολία UV-B, ενώ μόνο υποθέ σεις έχουν γίνει για τις επιδράσεις πάνω στα άγρια ζώα και στη φυσική βλάστηση του πλανήτη. Ωστόσο, παρόλο που έχει αποδειχθεί ολοφάνερα ότι οι επιδράσεις μιας σημαντικής αύξησης της ακτινοβολίας UVΒ είναι βλαβερές, δεν έχει εκδηλωθεί καμία ανησυχία για την περίπτωση όπου οι φυσικές διακυμάνσεις μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά τη συγκέντρωση του όζοντος από μήνα σε μήνα ή από χρόνο σε χρόνο (ή ακόμη από δεκαετία σε δεκαετία), και αν υπάρχει ήδη μια μεγάλης έκτασης αυξη μένη έκθεση στην ακτινοβολία UV-B, από τους πόλους μέχρι τον ισημερινό. Γιατί, πόσο μεγάλη πρέπει να είναι αυτή η
38
JOHN GRIBBIN
μεταβολή για να θεωρηθεί σημαντική; Στην περιοχή της Φι λαδέλφειας, για παράδειγμα, η συνολική ποσότητα ακτινο βολίας UV-B που φτάνει στο έδαφος το καλοκαίρι είναι κατά έξι φορές περισσότερη από εκείνην που φτάνει τον χειμώνα. Αν, λοιπόν, κατά μέσον όρο η συγκέντρωση του όζοντος μειωθεί κατά μία ή δύο ποσοστιαίες μονάδες, γεγονός που δύσκολα διαπιστώνεται ανάμεσα στον «θόρυβο» που κά νουν οι φυσικές διακυμάνσεις, τότε αναγκαστικά θα προκύ ψει μια αύξηση στη μέση ποσότητα ακτινοβολίας UV-B που φτάνει σε κάθε σημείο του πλανήτη σε μια μεγάλη χρονική περίοδο. Κι αν νομίζετε ότι αυτό δεν έχει καμία σημασία, σκεφτείτε τις συνέπειες μιας παρόμοιας μεταβολής στη θερμοκρασία Γιατί μια μεταβολή της θερμοκρασίας κατά 3° C από τη μια μέρα στην άλλη, ή από τη νύχτα στη μέρα, είναι πολύ συνηθισμένη και δεν εμπνέει κανέναν απολύτως λόγο ανησυχίας. Αλλά μια μεταβολή της τάξης των 3° C στον μέ σο όρο της παγκόσμιας θερμοκρασίας, θα σήμαινε, προς τη μία κατεύθυνση, επιστροφή στην πλήρη Εποχή των Παγετώ νων, και προς την άλλη, το λιώσιμο των πολικών πάγων και τεράστιες καταστροφικές πλημμύρες σε μεγαλουπόλεις ό πως η Νέα Υόρκη, το Λονδίνο και το Λένινγκραντ. Το ίδιο είδος της αναλογίας μας βοηθά να καταλάβουμε την τοπική σημασία της αφαίμαξης του όζοντος. Η ετήσια μέση θερμοκρασία στο Χιούστον, για παράδειγμα, κυμαίνε ται γύρω στους 20° C, ενώ στο Σικάγο γύρω στους 10° C. Οι κάτοικοι όμως και των δύο πόλεων ζουν μια χαρά και δεν αντιμετωπίζουν κανένα πρόβλημα. Ίσως, ορισμένοι κάτοι κοι του Χιούστον, ενοχλημένοι από την πολύ ζέστη, να μετα ναστεύσουν στο Σικάγο, όπου η μέση θερμοκρασία είναι κα τά 10° C μικρότερη. Κι αν κάνουν κάτι τέτοιο, η ζωή θα συνε χίσει ανενόχλητη τον δρόμο της. Ωστόσο, τα πράγματα θα ήταν εντελώς διαφορετικά αν η μέση θερμοκρασία όλου του πλανήτη παρουσίαζε μια μείωση κατά 10° C2. Έτσι, ακόμη κι αν υπάρχουν εντυπωσιακές φυσικές διακυμάνσεις σήμε ρα στη συγκέντρωση του όζοντος, μια κάποια μείωση στον μέσο όρο μιας μεγάλης χρονικής περιόδου θα μπορούσε να σημαίνει ότι κατά τα διαστήματα της αυξημένης καθόδου της ακτινοβολίας UV-B στο έδαφος, στα πλαίσια των φυσι-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
39
κών διακυμάνσεων, θα κατέβαινε πολύ περισσότερη ακτινο βολία UV-B στο έδαφος από όση δοκίμασαν ποτέ οι ζωντα νοί οργανισμοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι το στρώμα του όζοντος, ένα στρώ μα δηλητηριώδους αερίου γύρω από τον πλανήτη μας, συν δέεται άμεσα με την παρουσία της ζωής πάνω στη Γη. Είναι σημαντικό και μας αφορά άμεσα και προσωπικά. Αλλά απο τελεί συνάμα και ένα σημάδι ζωής, μια πλανητική διακήρυξη ότι η Γη, σε αντίθεση με όλους τους άλλους πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, φιλοξενεί ζωντανά πλάσματα. Για μας η φωτιά είναι κάτι πολύ αξιόλογο. Αλλά στα πλαίσια του Σύμ παντος, ένας πλανήτης με μιαν ατμόσφαιρα τόσο πλούσια σε ένα δραστικό χημικό στοιχείο όπως το οξυγόνο, που επι τρέπει να γίνονται ελεύθερες καύσεις πάνω στην επιφάνειά του, αποτελεί μια ανωμαλία. Η φυσική κατάσταση ενός χημι κού συστήματος που αφήνεται να λειτουργήσει από μόνο του χωρίς καμία παρεμβολή είναι να ολοκληρώσει μεμιάς όλες τις πιθανές χημικές αντιδράσεις σαν την καύση και να παγιδεύσει τα δραστήρια στοιχεία στα πλαίσια σταθερών ε νώσεων. Αέρια σαν το διοξείδιο του άνθρακα, για παράδειγ μα, είναι πράγματι σταθερά, και δεν αντιδρούν βίαια με τις περισσότερες από τις άλλες ουσίες. Κάποιος ευφυής επι σκέπτης από άλλο ηλιακό σύστημα θα μπορούσε να διαπι στώσει εύκολα, μελετώντας από μακριά τις ατμόσφαιρες της Αφροδίτης και του Άρη, ότι αποτελούνται κατά κύριο λόγο από διοξείδιο του άνθρακα, κι έτσι θα έφτανε εύκολα στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για σταθερά χημικά συστή ματα, που στα πλαίσιά τους δεν υπάρχει τίποτε το ενδιαφέ ρον. Μια ανάλογη μελέτη της Γης από μακριά όμως θα απο δείκνυε την παρουσία μιας ατμόσφαιρας πλούσιας σε οξυ γόνο, που κανονικά πρέπει να βρίσκεται παγιδευμένο στα πλαίσια χημικών ενώσεων, καθώς και ίχνη από το ακόμη πιο δραστικό όζον. Μια τέτοια ατμόσφαιρα όμως, από χημική ά ποψη, είναι ασταθής και βρίσκεται σε μια κατάσταση δυναμι κής εξισορρόπησης και όχι σταθερής ισορροπίας. Είναι λοι πόν ένας τόπος όπου συμβαίνουν ενδιαφέρουσες βιολογι κές διεργασίες. Και πόσο όζον υπάρχει στο κρίσιμο στρώμα που μας προ-
40
JOHN GRIBBIN
στατεύει από τη βλαβερή, ή και θανατηφόρα, έκθεση στην ηλιακή υπεριώδη ακτινοβολία; Στο οτρώμα της ατμόσφαι ρας που βρίσκεται σε υψόμετρο από 15 έως 50 χιλιόμετρα — δηλαδή σε ένα στρώμα υπερδιπλάσιο σε πάχος από εκεί νο της τροπόσφαιρας όπου ζούμε — θα πρέπει να υπάρχουν κάπου τέσσερα έως πέντε δισεκατομμύρια τόνοι όζοντος. Αν υπήρχε τρόπος να μεταφέρουμε όλη αυτή την ποσότητα στο επίπεδο της θάλασσας, τότε η ατμοσφαιρική πίεση θα τη συμπίεζε σε σημείο που ολόκληρο το στρώμα γύρω από τον πλανήτη δεν θα μπορούσε να έχει πάχος μεγαλύτερο από 3 χιλιοστά. Με άλλα λόγια, η συνολική μάζα του όζον τος δεν είναι τόσο σημαντική όσο ο ρόλος που παίζει για την επιβίωση. Άλλωστε, σε σύγκριση με το μέγεθος του πλανήτη μας η ατμόσφαιρα της Γης εμφανίζει την ίδια ανα λογία που έχει ένα μήλο με τη φλούδα του. Στα πλαίσια της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας μια μετακίνηση σε από σταση 20 χιλιομέτρων είναι εντελώς ασήμαντη. Καθημερι νά, πάρα πολλοί άνθρωποι, προκειμένου να πάνε στη δου λειά τους, καλύπτουν πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις, ενώ άλλοι περπατούν 20 χιλιόμετρα για διασκέδαση ή για άσκη ση. Αλλά για να καλύψει κανείς την ίδια απόσταση των 20 χιλιομέτρων, από το έδαφος προς τα πάνω, κατακόρυφα, έ χει ανάγκη από πολύπλοκα τεχνολογικά μέσα (είναι ένα ύ φος κατά 5 χιλιόμετρα μεγαλύτερο από εκείνο όπου πετάει το Κόνκορντ) και αν το κάνει, θα βρεθεί στην καρδιά της στρατόσφαιρας, που και η ίδια βρίσκεται στα όρια του δια στήματος. Οι άνθρωποι άρχισαν να συνειδητοποιούν την αν θρώπινη απειλή ενάντια στο στρώμα του όζοντος, με όλες τις συνέπειες που συνεπάγεται, όταν η αεροναυπηγική τε χνολογία αναπτύχθηκε σε τέτοιο σημείο ώστε άρχισε να βλέπει σαν μια κοινότυπη δυνατότητα τις πτήσεις σε τέτοια τρομακτικά ύψη.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΔΥΟ
Ένας υπερηχητικός αποπροσανατολισμός; Κατά κανόνα, το Κόνκορτ, το αγγλο-γαλλικό υπερηχητικό επιβατηγό αεροπλάνο (SST) θεωρείται σαν ένα ασύμφορο ιπτάμενο μεταφορικό μέσο. Κατασκευασμένο σε μικρές πο σότητες και για την αποκλειστική χρήση των εθνικών αερο μεταφορέων των δυο χωρών που το δημιούργησαν, το αερο πλάνο αυτό μπορεί να θεωρηθεί αποδοτικό μόνο αν υπολο γίσει κανείς το καθημερινό κόστος λειτουργίας του και δια γράψει, σαν να μην πληρώθηκαν ποτέ, τα τεράστια κεφά λαια που επενδύθηκαν για την ανάπτυξή του. Ωστόσο, από την οπτική της αυξανόμενης γνώσης γύρω από την κατα στροφική επίδραση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε βάρος του στρώματος του όζοντος, το Κόνκορτ παίρνει τη θέση ενός υπερηχητικού μέσου για αποπροσανατολισμό α πό την ουσία και την έκταση του προβλήματος. Οι σχετικές μελέτες που έγιναν απέναντι στο ενδεχόμενο του πολλα πλασιασμού των Κόνκορτ και της ανάπτυξης ενός αντίστοι χου αμερικάνικου SST απέδειξαν ότι από τη στιγμή που θα γεμίσει ο ουρανός με αεροσκάφη του είδους, που πετούν σε υψόμετρα 15 χιλιομέτρων και πάνω, θα προκληθεί μια α νεπανόρθωτη βλάβη στο στρώμα του όζοντος. Στη συνέ χεια, άλλοι υπολογισμοί κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι καταστροφικές επιδράσεις θα ήταν λιγότερο σημαντικές α πό όσο έμοιαζαν στην αρχή, κι έτσι, σε συνδυασμό με το γε-
42
JOHN GRIBBIN
γονός ότι τελικά ελάχιστα αεροπλάνα του είδους δρομολο γήθηκαν, το πρόβλημα ξεπεράστηκε και ξεχάστηκε. Ωστόσο ο σχετικός σάλος προκάλεσε μιαν ευρύτερη συ ζήτηση γύρω από το σύνολο των επιδράσεων των ανθρώπι νων δραστηριοτήτων πάνω στο στρώμα του όζοντος — κι άλλωστε υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, κάποια μελλοντική κυ βέρνηση να ευλογήσει την ανάπτυξη ολόκληρων στόλων α πό υπερηχητικά αεροπλάνα. Πράγματι, διαφαίνονται ήδη κάποια σημάδα στον ορίζοντα. Τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη γίνονται συζητήσεις για υπερηχητικά σκάφη, ικανά να απογειώνονται σαν κοινά αεροπλάνα και στη συνέχεια να μπαίνουν σε τροχιά γύρω από τη Γη, σαν το περίφημο διαστημικό λεωφορείο. Ωστόσο, ακόμη και το τελευταίο, αν αρχίσει να πετάει πολύ συχνά, μπορεί επίσης να καταστρέ ψει σημαντικές ποσότητες όζοντος, στη διαδρομή του δια μέσου της στρατόσφαιρας. Δεν υπάρχουν λοιπόν λόγοι εφη συχασμού κι έτσι είναι σημαντικό να επαναλάβουμε εδώ τις λεπτομέρειες των επιχειρημάτων που ακούστηκαν κατά την πρώτη μεγάλη διαμάχη γύρω από το όζον, σαν μια προειδο ποίηση για το μέλλον. Πτήσεις παραγωγής προβλημάτων Η διαμάχη για το όζον ξεκίνησε με την εργασία του Τζέιμς ΜακΝτόναλντ, από το πανεπιστήμιο της Αριζόνα. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960, ο ΜακΝτόναλντ πραγμα τοποίησε μια σειρά από έρευνες γύρω από κάποιες πιθανές συνέπειες για το περιβάλλον εξαιτίας των πτήσεων των SST, έπειτα από το σχετικό αίτημα της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (NAS). Την εποχή εκείνη οι άνθρωποι που προβληματίζονταν γύρω από την προοπτική της δη μιουργίας στόλων υπερηχητικών αεροσκαφών, ικανών να πετούν διαμέσου της στρατόσφαιρας, εξέφρασαν τον φόβο ότι οι υδρατμοί που εκτοξεύονται από τις εξατμίσεις των κι νητήρων, θα μπορούσαν να παράγουν εκτεταμένες συγκεν τρώσεις από γραμμές και σύννεφα λεπτών κρυστάλλων πά γου. Οι συγκεντρώσεις αυτές εξαιτίας της δυσκολίας τους να διαλύονται γρήγορα θα μπορούσαν ίσως να μεταβάλουν το κλίμα της Γης, αντανακλώντας στο διάστημα την ηλιακή
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
43
θερμότητα πριν προλάβει να κατέβει μέχρι την τροπόσφαιρα. Ο ΜακΝτόναλντ ήταν μέλος της ακαδημαϊκής ομάδας γύρω από τα κλιματολογικά προβλήματα και ειδικευμένος στα θέματα των κρυστάλλων πάγου της ατμόσφαιρας. Οι υ πολογισμοί του απέδειξαν ότι τελικά δεν υπήρχε κανένας φόβος για μια αλλαγή του κλίματος εξαιτίας των εξατμίσε ων των κινητήρων των SST και τα σχετικά συμπεράσματα δημοσιεύτηκαν στα 1966. Κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1960, ενώ προχωρούσαν οι εργασίες για την κατασκευή του Κόνκορντ (και του σοβιε τικού «ομόλογού» του, Τουπόλιεφ-144), η εταιρία Μπόινγκ άρχισε να σχεδιάζει ένα ακόμη μεγαλύτερο αμερικάνικο SST, ικανό να πετάει ψηλότερα και γρηγορότερα από το Κόνκορτ και να μεταφέρει περισσότερους επιβάτες. Του έ δωσε μάλιστα το όνομα: Μπόινγκ-2707. Τότε, η Ακαδημία ζή τησε και πάλι από τον ΜακΝτόναλντ να εξετάσει κάθε πιθα νή βλάβη της στρατόσφαιρας εξαιτίας των σχεδιαζόμενων γενικευμένων πτήσεων SST, και στα πλαίσια αυτής της δεύ τερης μελέτης προέκυψε το θέμα της καταστροφής του στρώματος του όζοντος. Σε γενικές γραμμές είναι πολύ εύκολο να διαπιστώσει κα νείς με ποιο τρόπο μπορεί ένα αεροπλάνο να καταστρέψει το όζον, αλλά οι υπολογισμοί των λεπτομερειών είναι δύ σκολη υπόθεση. Κάθε μηχάνημα που απορροφά τεράστιες ποσότητες αέρα και χρησιμοποιεί το οξυγόνο του για να κά ψει το καύσιμο υλικό του σε υψηλές θερμοκρασίες, παράγει αναπόφευκτα και οξείδια του αζώτου ανάμεσα στα άλλα καυσαέριά του. Στο κάτω κάτω αυτό είναι αυτονόητο εφό σον το άζωτο είναι το πιο διαδεδομένο συστατικό της ατμό σφαιρας. Γενικά, όλα τα οξείδια του αζώτου χαρακτηρίζον ται από τον τύπο ΝΟχ και προκύπτουν σε πολυποίκιλες μορφές. Το πιο απλό είναι το μονοξείδιο του αζώτου (NO), που όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο αντιπροσω πεύει έναν πολύ αποτελεσματικό «κυνηγό» του όζοντος. Τα άλλα οξείδια του αζώτου παίζουν επίσης έναν σημαντικό ρό λο στις αντιδράσεις που καταστρέφουν το όζον της στρατόσφαιρας. Από το ίδιο το καύσιμο υλικό, οι μηχανές παρά γουν επίσης οξείδια του υδρογόνου, που οι χημικοί τα χαρά-
44
JOHN GRIBBIN
κτηρίζουν με τον γενικό τύπο ΗΟχ, κι ανάμεσα τους συγκα ταλέγεται βέβαια και το νερό. Το ίδιο το νερό δεν επηρεάζει καθόλου το όζον, αλλά η υδροξυλική ρίζα (ΗΟ) το καταστρέ φει διαμέσου μιας σειράς αντιδράσεων παρόμοιων με εκεί νες που αφορούν το NO. Ο ίδιος ο ΜακΝτόναλντ δεν είχε καταπιαστεί με τις επιδράσεις των ΝΟχ στη στρατόσφαιρα αλλά άρχισε να ανησυχεί σοβαρά όταν διαπίστωσε τις ενδε χόμενες βλαβερές επιδράσεις των ΗΟχ στο στρώμα του ό ζοντος. Στα 1970 άρχισε πλέον να διαφαίνεται οριστικά η πιθανό τητα ότι τα SST θα καθιερώνονταν σαν κύρια μέσα μεταφο ράς, προπάντων για τις υπερατλαντικές πτήσεις. Οι εκπρό σωποι της αεροναυπηγικής βιομηχανίας άρχισαν να μιλούν για τη δημιουργία ενός στόλου από 800 Μπόινγκ SST που θα αναλάμβαναν υπηρεσία ανάμεσα στα 1985 και 1990. Ο ΜακΝτόναλντ χρησιμοποίησε τον παραπάνω αριθμό στους υπολογισμούς του και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η λει τουργία του στόλου αυτού θα είχε σαν αποτέλεσμα να μειώ σει κατά 4% τη συγκέντρωση του όζοντος στη στρατόσφαι ρα. Παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα του υπογράμμισε ό τι για κάθε ποσοστιαία μονάδα μείωσης της συγκέντρωσης του όζοντος, θα προέκυπταν πέντε έως δέκα χιλιάδες κρού σματα καρκίνου του δέρματος κάθε χρόνο και μόνο στις ΗΠΑ — που σημαίνει όχι μόνο πέντε έως δέκα χιλιάδες επι πλέον. αλλά τόσα κρούσματα κάθε χρόνο. Ο ΜακΝτόναλντ. εξαιρετικά ανήσυχος εξαιτίας της ανακάλυψης μιας διασύν δεσης ανάμεσα στη λειτουργία των SST και τον καρκίνο, υ πέβαλε τα συμπεράσματά του τόσο στην Ακαδημία όσο και στο Υπουργείο Μεταφορών πριν από το τέλος του 1970. Τον Μάρτιο του 1971 εξέφρασε τις ανησυχίες του δημόσια, κατά τη διάρκεια των ακροάσεων της ειδικής επιτροπής της Γε ρουσίας που εξέταζε την αίτηση για τη συνέχιση της χρημα τοδότησης του σχεδίου των Μπόινγκ SST. Στην παρουσίαση που έκανε, δεν έκρυψε τα συναισθήματά του και οι παρατη ρητές της συνάντησης σημείωσαν ότι έμοιαζε μάλλον να εκ φωνεί ένα «κατηγορητήριο» ενάντια στα SST, παρά να πα ρουσιάζει ψυχρά τα επιστημονικά δεδομένα, αφήνοντάς τα να μιλήσουν από μόνα τους. Ο ΜακΝτόναλντ δεν κέρδισε
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
45
φίλους κατά τη διάρκεια των ακροάσεων της επιτροπής της Γερουσίας, αλλά η έκθεσή του έθεσε για πρώτη φορά επίση μα το όλο πρόβλημα, που γρήγορα έγινε αντικείμενο ευρύ τερων επιστημονικών συζητήσεων. Η αλήθεια είναι ότι και στο παρελθόν, άλλοι επιστήμονες είχαν δημοσιεύσει υπολογισμούς σχετικά με τις επιδράσεις των ΗΟχ και ΝΟχ στη στρατόσφαιρα, αλλά δεν είχαν γνωρί σει ευρύτερη δημοσιότητα. Τα οξείδια τόσο του υδρογόνου όσο και του αζώτου εκλύονται και κατά φυσιολογικό τρόπο στο περιβάλλον, κι έτσι οι επιστήμονες που μελετούσαν τη στρατόσφαιρα είχαν ενδιαφερθεί για τη δράση τους, πριν καν έρθουν στο προσκήνιο τα SST. Ο Τζον Χάμπσον, για πα ράδειγμα, ένας Άγγλος που εργαζόταν στον Καναδά, είχε προσεγγίσει το πρόβλημα των ΗΟχ, και το ίδιο είχε κάνει και ο Χάλστιντ Χάρρισον, ένας ερευνητής της εταιρίας Μπόινγκ, που τον Νοέμβριο του 1970 είχε δημοσιεύσει πα ρόμοιους με τον ΜακΝτόναλντ υπολογισμούς, χωρίς ωστό σο να καταλήγει σε ανησυχητικά συμπεράσματα. Πάλι το 1970, ο Πολ Κρούτσεν, ένας ολλανδός επιστήμονας που είχε εργαστεί για λογαριασμό πολλών χωρών, είχε επισημάνει τη σημασία των καταλυτικών αλυσίδων των ΝΟχ — μάλι στα, είχε συνδέσει το όλο πρόβλημα με την προοπτική των SST, υπογραμμίζοντας ότι η λειτουργία των αεροσκαφών αυτών θα εκτόξευε τόσα ΝΟχ στη στρατόσφαιρα όσα προ κύπτουν και από τις φυσικές διαδικασίες. Αλλά τότε ήταν ακόμη ένα νέος ερευνητής, ειδικευμένος στη μετεωρολογία και όχι στη χημεία, που δίσταζε να προωθήσει τις ιδέες του στην επιστημονική αγορά. Δεν του δόθηκε η ευκαιρία να ε λέγξει τις απόψεις του πριν από τις ακροάσεις της επιτρο πής της Γερουσίας, και δεν σκέφτηκε να κάνει τη διασύνδε ση με τον καρκίνο όπως ο ΜακΝτόναλντ. Την εποχή που ο ΜακΝτόναλντ προκάλεσε τον πρώτο σάλο γύρω από το θέμα, το Τεχνικό Συμβούλιο του Υπουρ γείου Εμπορίου μελετούσε όλες τις επιστημονικές ενδείξεις για τις ενδεχόμενες επιδράσεις του προτεινόμενου στόλου των SST στο περιβάλλον. Αρχικά, η στρατοσφαιρική χημεία δεν περιλαμβανόταν στο θεματολόγιο της μελέτης, αλλά έ νας επιστήμονας, ο χημικός Τζόε Χιρσφέλντερ, από το πανε-
46
JOHN GR1BBIN
πιστήμιο του Ουισκόνσιν, κατάφερε να πείσει τα άλλα μέλη του Συμβουλίου να συζητήσουν το θέμα στα πλαίσια μιας επιστημονικής συνάντησης. Πράγματι, η συνάντηση έγινε στο Μπάουλντερ του Κολοράντο, στις 18 και 19 Μαρτίου 1971, και ήταν εκεί που για πρώτη φορά γνώρισε ευρύτερη αναγνώριση το πρόβλημα των ΝΟχ από τις εξατμίσεις των SST. Τη νέα διάσταση του θέματος την πρόσφερε η ομιλία του Χάρολντ Τζόνσον, από το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, του Μπέρκλεϊ, που είχε ερευνήσει το πρόβλημα του φωτο χημικού νέφους κοντά στο έδαφος, όπου εκεί, τα ΝΟχ συμ βάλλουν στην παραγωγή του όζοντος. Ο ΜακΝτόναλντ πα ρουσίασε τους υπολογισμούς του σχετικά με τα Η0 Χ κατά την πρώτη μέρα της συνάντησης, και αποδοκιμάστηκε από το ακροατήριο όταν αναφέρθηκε στον καρκίνο. Όμως, πα ρόλο που σήμερα η εργασία του αποτελεί αντικείμενο σεβα σμού και ευρύτερης αναγνώρισης, τότε, στις αρχές του 1971, ο ΜακΝτόναλντ κατάντησε ο περίγελως των γερου σιαστών, του Τύπου και των επιστημόνων συναδέλφων του. Η δουλειά του σχετικά με το όζον κατασπιλώθηκε εξαιτίας του ενδιαφέροντός του για τα UFO, προκαλώντας αναρίθμη τα καυστικά σχόλια, παρόλο που το μόνο που είπε ήταν ότι το πρόβλημα της ύπαρξης των UFO όφειλε να εξεταστεί επι στημονικά, για να αποδειχθεί αν ήταν βάσιμο ή όχι. Το καλο καίρι του 1971. ο ΜακΝτόναλντ αυτοκτόνησε, παρόλο που δεν προέκυψε καμία απόδειξη ότι η ενέργεια του ήταν απο τέλεσμα της ανάμιξής του στη διαμάχη γύρω από το όζον. Κατά τη δεύτερη μέρα της συνάντησης, ο Τζόνστον πα ρουσίασε μια λεπτομερή ανάλυση της χημικής δράσης των ΝΟχ στη στρατόσφαιρα — αγνοούσε ωστόσο τη δουλειά του Κρούτσεν που είχε γίνει τον προηγούμενο χρόνο — και κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι παρά τις κάποιες αβεβαιότη τες γύρω από το θέμα, η λειτουργία ενός στόλου από 500 SST στη διάρκεια δύο χρόνων, θα είχε σαν αποτέλεσμα να μειώσει τη συγκέντρωση του όζοντος στη στρατόσφαιρα τουλάχιστον κατά 10%, ή ίσως και περισσότερο. Κατά τη συ ζήτηση που ακολούθησε, οι συνάδελφοι του αναγνώρισαν, ακόμη και με απροθυμία, ότι είχε εντοπίσει μια σοβαρή και
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
47
εντελώς παραγνωρισμένη όψη του όλου θέματος σχετικά με τη δράση των εξατμίσεων των SST στις χημικές διεργα σίες της στρατόσφαιρας. Το ευρύτερο αποτέλεσμα της πα ραπάνω συνάντησης ήταν η αναφορά του Τεχνικού Συμβου λίου προς το Υπουργείο Εμπορίου, που υπογράμμιζε ότι η λειτουργία των SST δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ανώδυνη για την περιβαλλοντολογική υγεία, κι ότι χρειάζονταν να γί νουν περισσότερες έρευνες γύρω από τη χημεία της στρατόσφαιρας πριν αποφασιστεί οριστικά «αν ένας μεγάλος α ριθμός υπερηχητικών πτήσεων θα μπορούσε να αντιπροσω πεύει ή όχι έναν σημαντικό περιβαλλοντολογικό κίνδυνο για την ανθρωπότητα»3. Το σχέδιο των SST αποτελούσε ήδη ένα σημαντικό χρη ματοδοτικό πρόβλημα και η Γερουσία είχε κάθε λόγο για να το ακυρώσει. Η εταιρία Μπόινγκ δεν πήρε ποτέ τα χρήματα που ζητούσε για την κατασκευή δυο δοκιμαστικών προτύ πων του νέου αεροσκάφους. Η «αόριστη» διασύνδεση των SST με το όζον και τον καρκίνο του δέρματος δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο στη λήψη της απόφασης, που βασίστηκε κα τά κύριο λόγο σε οικονομικά επιχειρήματα. Αλλά ο φόβος του καρκίνου πέρασε στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, ει σάγοντας την ιδέα της ευαισθησίας του στρώματος του ό ζοντος στο ευρύτερο κοινό, υποχρεώνοντας έτσι αρκετούς επιστήμονες να καταπιαστούν σοβαρότερα με τη μελέτη της στρατοσφαιρικής χημείας, στην προσπάθειά τους να εντο πίσουν ποιες από τις χημικές αντιδράσεις είναι σημαντικές (δηλαδή, πόσο γρήγορα πραγματοποιούνται στη στρατόσφαιρα) και ποιες ασήμαντες. Η όλη προσπάθεια ήταν μια εξαιρετικά πολύπλοκη διαδικασία, που απαιτούσε πολλές ώ ρες υπολογισμών από τους σύγχρονους ηλεκτρονικούς υ πολογιστές και προσεκτικές μετρήσεις των ρυθμών αντί δρασης των διαφόρων χημικών στοιχείων σε πολυποίκιλες εργαστηριακές συνθήκες. Χρόνο με τον χρόνο, τα αποτελέ σματα των υπολογισμών ήταν καταδικασμένα να διαφορο ποιούνται, εξαιτίας της παραγωγής καλύτερων υπολογι στών και τελειότερων χημικών οργάνων, αλλά ευτυχώς, όλα αυτά ήταν προς όφελος της ποιότητας των συμπερα σμάτων.
48
JOHN GRIBBIN
Ο χορός άρχισε τον Αύγουστο του 1971, όταν οι υπολογι σμοί του Τζόνστον, που παρουσιάστηκαν κατά τη συνάντη ση του Μπάουλντερ, δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Σάιενς, υπογραμμίζοντας προς την κατεύθυνση της επιστημονικής κοινότητας, ότι το πραγματικό πρόβλημα που παράγουν οι πτήσεις των SST διαμέσου της στρατόσφαιρας δεν είναι η έκλυση των ΗΟχ αλλά των ΝΟχ. Το καθοριστικό συμπέρα σμα, κάτω από το φως των διαθέσιμων χημικών γνώσεων, ήρθε το 1974, έπειτα από ένα τριετές ερευνητικό πρόγραμ μα που απαίτησε την εργασία χίλιων επιστημόνων από δέκα διαφορετικές χώρες και κόστισε 21 εκατομμύρια δολάρια. Οργανώθηκε από το Υπουργείο Μεταφορών των ΗΠΑ και ονομάστηκε Πρόγραμμα Συγκεντρωτικών Κλιματολογικών Εκτιμήσεων (CIAP). Το συμπέρασμα ήταν ότι ένας στόλος από 500 Μπόινγκ 2707, που θα πετάει επτά ή οκτώ ώρες τη μέρα διαμέσου της στρατόσφαιρας, όπου κάθε αεροσκάφος του θα εκπέμπει 18 γραμμάρια οξειδίων του αζώτου για κά θε κιλό καμένου καύσιμου, θα προκαλέσει, μόνο στο βόρειο ημισφαίριο, μια συνολική μείωση της συγκέντρωσης του ό ζοντος στη στρατόσφαιρα της τάξης των 15%. Παράλληλα, μια μείωση της τάξης των 8% θα παρατηρηθεί και στο νότιο ημισφαίριο, παρά τις ελάχιστες πτήσεις SST που προβλέ πονταν να γίνουν εκεί. Έτσι, ο Τζόνστον δικαιώθηκε, όπως και ο ΜακΝτόναλντ, γιατί (παρόλο που εσφαλμένα είχε υπε ρεκτιμήσει την επίδραση των ΗΟχ), το πόρισμα της CIAP υ πογράμμιζε ότι η λειτουργία κάθε νέου Μπόινγκ 2707 ισοδυ ναμούσε με την αύξηση περιπτώσεων καρκίνου του δέρμα τος, κατά αρκετές εκατοντάδες κάθε χρόνο, και την πρόκλη ση αρκετών θανατηφόρων κρουσμάτων. Ωστόσο, στα μέσα της δεκαετίας του 1970, το όλο θέμα είχε γίνει ακαδημαϊκό, εφόσον από τη μια μεριά δεν υπήρχε πλέον καμία προοπτική για τη δημιουργία στόλων από SST στο άμεσο μέλλον, και από την άλλη είχαν προκύψει πολλοί άλλοι λόγοι ανησυχίας σχετικά με το στρώμα του όζοντος. Τα σχετικά επιχειρήμα τα ξανακούστηκαν λίγο αργότερα, όταν ξέσπασε η διαμάχη αν θα έπρεπε ή όχι να δοθεί άδεια προσγείωσης στα Κόνκορτ, στις ΗΠΑ, αλλά πάντως, κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1970, το όλο θέμα των SST είχε πάψει να παρουσιάζεται
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
49
στα πρωτοσέλιδα σαν κατ' εξοχήν πρόβλημα για το περι βάλλον. Άλλωστε, στα 1977 δημοσιεύτηκαν καινούριοι υπολογι σμοί (βασισμένοι σε καλύτερα χημικά εργαστήρια και καλύ τερα υπολογιστικά προγράμματα) που υποστήριξαν ότι τε λικά, τα υπάρχοντα σχέδια των SST δεν θα προκαλούσαν και τόση βλάβη στη στρατόσφαιρα. Η αλλαγή αυτή προέκυ ψε επειδή οι καινούριοι υπολογισμοί πρόβλεψαν διαφορετι κά υψόμετρα χημικής μεταβολής. Φαίνεται δηλαδή ότι σε χαμηλότερα υψόμετρα, τα ΝΟχ που περιέχονται στα καυ σαέρια ευνοούν την παραγωγή του όζοντος, όπως συμβαί νει στα πλαίσια του φωτοχημικού νέφους, και η καταστροφι κή δράση συμβαίνει μόνο μέσα σ' αυτή καθαυτή τη στρατό σφαιρα. όπου οι συνθήκες είναι διαφορετικές και όπου υ πάρχει άφθονο όζον για να καταστραφεί. Το Κόνκορντ πετάει ανάμεσα στα χαμηλότερα όρια της στρατόσφαιρας, σε υψό μετρο 15 χιλιομέτρων. Οι παλαιότεροι υπολογισμοί τοποθε τούσαν το όριο της χημικής μεταβολής στο υψόμετρο των 10 χιλιομέτρων με αποτέλεσμα να θεωρούν τις εξατμίσεις του Κόνκορντ σαν ιδιαίτερα καταστροφικές για το όζον. Αντί θετα, οι νέοι υπολογισμοί τοποθέτησαν το ίδιο όριο στο υ ψόμετρο πτήσης του Κόνκορντ, με αποτέλεσμα να θεωρούν τη λειτουργία του σαν έναν ασήμαντο κίνδυνο για το όζον. Με άλλα λόγια, τα ΝΟχ που περιέχονται στα καυσαέρια του Κόνκορντ θα μπορούσαν να προκαλέσουν βλάβη στην ισορ ροπία του στρώματος του όζοντος μόνο αν το υπερηχητικό αυτό αεροπλάνο πετούσε σε ύψη μεγαλύτερα από 15 χιλιό μετρα. Την εποχή όμως που ανακαλύφθηκε η παραπάνω σχέση, ήρθε στο προσκήνιο ένα άλλο ιπτάμενο μεταφορικό μέσο, το περίφημο «διαστημικό λεωφορείο». Το σκάφος αυ τό, από την ίδια του τη φύση, πετάει διαμέσου της στρατόσφαιρας και οι κινητήρες του εκτοξεύουν τεράστιες ποσότη τες καυσαερίων. Ποιες θα μπορούσε να είναι οι συνέπειες για το όζον; Εκτοξευτής χλωρίου στη στρατόσφαιρα Τα SST προκάλεσαν μιαν ευρύτερη επιστημονική διαμάχη γύρω από το σύνολο των συνεπειών της ανθρώπινης δρα-
50
JOHN GBIBBIN
στηριότητας σε βάρος του στρώματος του όζοντος. Τα δια στημικά λεωφορεία εισήγαγαν ένα καινούριο στοιχείο στη διαμάχη — το χλώριο. Και το χλώριο (αν και δεν προέρχεται από το διαστημικό λεωφορείο) είναι έως ένα πολύ μεγάλο βαθμό υπεύθυνο για το άνοιγμα της τρύπας στον ουρανό που υπάρχει πάνω από την Ανταρκτική, και που η έκτασή της είναι μεγαλύτερη από εκείνην των ΗΠΑ. Ο τρόπος που το χλώριο μπήκε στα πλαίσια της διαμάχης, σχεδόν κυριο λεκτικά από την πίσω πόρτα, αντιπροσωπεύει μια από τις πιο παράξενες εξελίξεις της όλης υπόθεσης του όζοντος. Το πρόβλημα του χλωρίου δεν θα είχε έρθει στο προσκή νιο αν είχε γίνει λόγος εξαρχής για ένα διαστημικό λεωφο ρείο ικανό να χρησιμοποιείται για πολλές πτήσεις. Στις αρ χές της δεκαετίας του 1970, η NASA προώθησε την ανάπτυ ξη ενός διπλού συστήματος όπου ένα διαστημόπλοιο ικανό να μπαίνει σε τροχιά γύρω από τη Γη και σε μέγεθος αερο πλάνου μέσης εμβέλειας, θα στερεωνόταν πάνω στη ράχη ενός προωθητικού πυραύλου, σε μέγεθος ενός Μπόινγκ 747. Το σχέδιο πρόβλεπε ότι και τα δυο οχήματα έπρεπε να μπορούν να κυβερνηθούν από πιλότο και να μπορούν να επι στρέψουν στο έδαφος σαν συμβατικά αεροπλάνα. Η προώ θηση του πυραύλου θα εξασφαλιζόταν από 12 πυραυλικούς κινητήρες, με καύσιμα υγρό υδρογόνο και υγρό οξυγόνο, ικανούς να απογειώσουν κάθετα από το έδαφος και τα δυο συνδεδεμένα οχήματα. Μετά την εξάντληση των πυραυλι κών καυσίμων, το διαστημόπλοιο θα συνέχιζε μόνο του την πορεία προς το διάστημα, χρησιμοποιώντας τους δικούς του πυραυλικούς κινητήρες υδρογόνου/οξυγόνου, ενώ ο προωθητικός πύραυλος θα επέστρεφε πίσω στη βάση του χρησιμοποιώντας βοηθητικούς κινητήρες τζετ. Το παραπάνω σχέδιο, όμως, κρίθηκε υπερβολικά φιλόδο ξο και ακριβό, κι έτσι η NASA υποχρεώθηκε να το αφήσει κατά μέρος και να υιοθετήσει έναν φτηνότερο συμβιβασμό, δηλαδή ένα σύστημα διαστημικού λεωφορείου που μόνον ένα τμήμα του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για πολλές πτή σεις. Το σκάφος αυτό δοκιμάστηκε για πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Το διαστημόπλοιο της αρχικής πρό τασης παρέμεινε το ίδιο και χρησιμοποιεί τους δικούς του
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
51
πυραυλικούς κινητήρες για να μπει σε τροχιά, χάρη στα καύ σιμα που τους εξασφαλίζει μια τεράστια εξωτερική αποθήκη καυσίμων. Για να σηκωθεί όμως όλο το τεράστιο βάρος που αντιπροσωπεύει το σκάφος μαζί με τους κινητήρες του και την αποθήκη καυσίμων, και να αποκτήσει αρκετή ώθηση ώ στε να μπορεί να μπει σε τροχιά, χρειάζεται ένα βοηθητικό ζεύγος από πυραύλους, που καίνε στερεά καύσιμα και είναι προσκολλημένοι στα πλευρά του συστήματος. Η γνωστή τη λεοπτική εικόνα του διαστημικού λεωφορείου, που εκτοξεύ εται από το ακρωτήριο Κένεντι και εγκαταλείπει μόλις ανέ βει στον ουρανό τους δυο βοηθητικούς προωθητικούς πυ ραύλους, είναι μια συνάρτηση συμβιβασμών που επιβλήθη καν για λόγους οικονομίας. Και αποτέλεσμα των ίδιων συμ βιβασμών είναι και η απόρριψη της εξωτερικής αποθήκης υγρών καυσίμων, που εγκαταλείπεται από το διαστημικό λε ωφορείο λίγο πριν μπει σε τροχιά. Κάποια σφάλματα στη λειτουργία των προωθητικών πυραύλων σε συνδυασμό με την επικίνδυνη γειτονική παρουσία της τεράστιας εξωτερι κής αποθήκης καυσίμων, γεμάτης από υγρό οξυγόνο και υ δρογόνο, προκάλεσαν την καταστροφή του Τσάλεντζερ και τη συντριβή του διαστημικού λεωφορείου. Όλα αυτά όμως αφορούσαν ακόμη το μέλλον, την εποχή που μερικές επι στημονικές ομάδες των ΗΠΑ, που εργάζονταν ανεξάρτητα η μια από την άλλη, άρχισαν να προβληματίζονται γύρω από τη δράση ενός στοιχείου των καυσαερίων των προωθητικών πυραύλων στερεών καυσίμων, που εκτοξευόταν στο περι βάλλον κατά την άνοδο του διαστημικού λεωφορείου διαμέ σου της στρατόσφαιρας. Πράγματι, ένα από τα αέρια που εκτοξεύουν πίσω τους οι πύραυλοι στερεών καυσίμων είναι το υδροχλώριο (HCI). Οι πύραυλοι αυτοί λειτουργούν μέχρι να μπει στο σκάφος στο μέσο της στρατόσφαιρας και απορρίπονται σε υψόμε τρο 50 περίπου χιλιομέτρων. Η απόφαση για τη χρήση προω θητικών πυραύλων στερεών καυσίμων πάρθηκε στα 1972, ε νώ το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς η NASA δημοσίευσε μια ανακοίνωση, όπου ανέφερε ειδικά ότι το μεγαλύτερο μέρος από το υδροχλώριο των καυσαερίων «δεν θα έβλαπτε το πε ριβάλλον», επειδή θα παρέμενε στη στρατόσφαιρα! Κατά
52
JOHN GRIBBIN
συνέπεια, μια πτήση διαστημικού λεωφορείου τη βδομάδα (οι προγραμματιστές της NASA ήταν ακόμη αισιόδοξοι κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1970) θα είχε σαν αποτέλεσμα την απόθεση τουλάχιστον πέντε χιλιάδων τόνων υδροχλω ρίου στη στρατόσφαιρα κάθε χρόνο. Η ανακοίνωση αυτή, παρόλο που καταπιανόταν με αρκετές λεπτομέρειες γύρω από τη δράση του υδροχλωρίου στην τροπόσφαιρα (υπο γραμμίζοντας και πάλι ότι δεν υπήρχαν σοβαροί κίνδυνοι για το περιβάλλον), απέφυγε να συνδέσει το HCI με το όζον. Το γεγονός δεν θα πρέπει να μας εκπλήττει εφόσον το κεί μενο αυτό συντάχθηκε πριν ξεκινήσει η συζήτηση για τις ε πιδράσεις των SST στη στρατόσφαιρα, και στα 1972 κανείς δεν ανησυχούσε για τις επιδράσεις του χλωρίου και των χλωριούχων ενώσεων στο στρώμα του όζοντος. Οι διαστη μικοί επιστήμονες δεν συνειδητοποίησαν ότι τα άτομα του χλωρίου είναι ικανότατοι «κυνηγοί» του όζοντος, ενώ οι χη μικοί αγνοούσαν ότι ανάμεσα στα καυσαέρια των προωθητι κών πυραύλων του διαστημικού λεωφορείου υπήρχε άφθο νο υδροχλώριο. Παρ' όλα αυτά, η παραπάνω περιβαλλοντο λογική ανακοίνωση κρίθηκε ανεπαρκής και η NASA αποφά σισε να προωθήσει ακόμη περισσότερο τις έρευνες σχετικά με τις ενδεχόμενες επιδράσεις των πτήσεων του διαστημι κού λεωφορείου στην ατμόσφαιρα. Έτσι, μια ομάδα επιστη μόνων από το πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν ανέλαβε να προσδιορίσει τους περιβαλλοντολογικούς παράγοντες που ενδεχόμενα παραμελήθηκαν κατά την προκαταρκτική μελέ τη του όλου θέματος. Δυο μέλη της ομάδας ήταν ο Ρίτσαρντ Στολάρσκι και ο Ραλφ Τσιτσερόνε. νέοι ερευνητές χωρίς κάποια ειδίκευση στη χημεία (ο Στολάρσκι ήταν φυσικός και ο Τσιτσερόνε ηλεκτρολόγος-μηχανολόγος), που αντιλήφθηκαν ωστόσο το αυξανόμενο ενδιαφέρον γύρω από τις στρατοσφαιρικές μελέτες και είχαν κάθε καλή διάθεση να αναλάβουν ουσια στική δράση. Και οι δυο σήμερα είναι αναγνωρισμένοι ερευ νητές που πήραν μέρος σε όλες τις διαμάχες γύρω από τα προβλήματα του όζοντος, από το 1973 κι έπειτα, και που συ νέβαλαν σημαντικά στη μελέτη της περίφημης τρύπας πάνω από την Ανταρκτική. Οι Ντότο και Σιφ μας πληροφορούν σή-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
53
μέρα, πώς τότε, οι δυο νεαροί ερευνητές μυήθηκαν προο δευτικά στα προβλήματα της στρατοσφαιρικής χημείας, με αποτέλεσμα να πείσουν τους πολύ μεγαλύτερους συναδέλ φους τους για τους κινδύνους που αντιπροσώπευε το χλώ ριο ενάντια στο όζον της στρατόσφαιρας. Οι ίδιοι μας λένε ακόμη ότι παράλληλα και ανεξάρτητα, στο Εργαστήριο Ε ρευνών του Πάλο Άλτο, μια άλλη ομάδα ερευνητών, στα πλαίσια της CIAP, μελετούσε γενικά τα προβλήματα των καυσαερίων. Η δεύτερη αυτή ομάδα περιέλαβε στις μελέτες της και τους πυραυλικούς κινητήρες και στράφηκε προς το πρόβλημα του χλωρίου έπειτα από τις σχετικές υποδείξεις του Χάρολντ Τζόνστον. Η ομάδα του Μίτσιγκαν, όταν προειδοποίησε τη NASA ότι τα καυσαέρια του διαστημικού λεωφορείου μπορούσαν ενδεχόμενα να προκαλέσουν βλάβες στο στρώμα του όζον τος, δέχτηκε μεγάλες πιέσεις για να κρατήσει τα συμπερά σματα μυστικά, μέχρις ότου ανακαλυφθούν περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τις αλυσίδες των αντιδράσεων ό που συμμετέχει το χλώριο. Το γεγονός είχε μια παράξενη εξέλιξη. Στα 1973, στο Κιότο της Ιαπωνίας έγινε μια επιστη μονική συνάντηση με θέμα τη χημεία της στρατόσφαιρας. Εκεί ο Στολάρσκι παρουσίασε μια περίληψη της εργασίας του σχετικά με τη δράση του χλωρίου στη στρατόσφαιρα αλλά απέφυγε να αναφερθεί στο σχεδιαζόμενο διαστημικό λεωφορείο και απέδωσε την ενδεχόμενη εκτόξευση χλω ρίου στην ηφαιστειακή δραστηριότητα. Κι όμως, παρά τον λεπτό χειρισμό του θέματος (;), όταν ο Στολάρσκι, σε συνερ γασία με τον Τσιτσερόνε, ετοίμασαν μια πλήρη παρουσίαση της εργασίας τους, με σκοπό να τη δημοσιεύσουν στο περιο δικό Σάιενς, περιλαμβάνοντας και μια ειδική αναφορά στο πρόβλημα που έθετε το σχέδιο του διαστημικού λεωφο ρείου, δέχτηκαν και πάλι πιέσεις από τη NASA, που τους ζή τησε απερίφραστα να αποφύγουν τη δημοσίευση του άρ θρου. Παρά την επιμονή τους, το άρθρο απορρίφθηκε τελικά από το περιοδικό — ειδικοί «επανεξεταστές», που διαβά ζουν όλα τα επιστημονικά άρθρα πριν δημοσιευτούν, συμ βούλεψαν τους εκδότες του περιοδικού ότι το συγκεκριμένο άρθρο δεν περιείχε τίποτε το ενδιαφέρον σχετικά με τη
54
JOHN GRIBBIN
στρατοσφαιρική χημεία που να αξίζει τον κόπο να δημοσιευ τεί. Κατά κανόνα, το σύστημα των «επανεξεταστών» αποδί δει, αλλά δεν είναι και αλάνθαστο, όπως θα δούμε στη συνέ χεια. Παρ' όλα αυτά η υπόθεση δεν χάθηκε. Το περιοδικό Κανάντιαν Τζόρναλ οφ Κέμιστρι ανέλαβε να δημοσιεύσει τις ανακοινώσεις της συνάντησης του Κιότο και η ομάδα του Μίτσιγκαν μόλις που πρόλαβε να δημοσιεύσει την πλήρη α νάπτυξη του θέματος εκεί, και όχι μόνο την απλή περιληπτι κή ανακοίνωση που έκανε ο Στολάρσκι στην Ιαπωνία. Κατά παράξενο όμως τρόπο, στις διπλανές σελίδες δημοσιεύτηκε και ένα άλλο άρθρο, που επίσης επισήμανε τις επιδράσεις των χλωριούχων ενώσεων από τα καυσαέρια του διαστημι κού λεωφορείου στη στρατόσφαιρα. Το δεύτερο άρθρο ήταν γραμμένο από τους Μάικ ΜακΕλρόι και Στιβ Ουόφσι, από το πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Ο ΜακΕλρόι ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη συνάντηση του Κιότο, αλλά είχε κάνει μόνο μια σύντομη αναφορά σχετικά με τον ρόλο των οξειδίων του αζώτου στη στρατόσφαιρα προσθέτοντας δυο λόγια για το χλώριο, ενώ δεν έκανε κουβέντα για το διαστη μικό λεωφορείο, παρόλο που σε συνεργασία με τον Ουόφσι είχε εργαστεί ειδικά πάνω στο πρόβλημα των καυσαερίων του σχεδιαζόμενου σκάφους. Μάλιστα, στη διάρκεια της συ νάντησης του Κιότο είχε διαφωνήσει έντονα με τον Στολάρ σκι όταν ο τελευταίος απέδωσε την ενδεχόμενη εκτόξευση χλώριου στη στρατόσφαιρα στην ηφαιστειακή δράση. Ο Μακ Ελρόι υπογράμμισε ότι οι ερευνητές του Χάρβαρντ είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ηφαιστειακή δράση δεν αν τιπροσώπευε κανένα απολύτως πρόβλημα. Κατά τη διάρ κεια της διαμάχης σχετικά με τα ηφαίστεια, τόσο ο Στολάρ σκι όσο και ο ΜακΕλρόι ήξεραν ότι η ουσία του προβλήμα τος ήταν το διαστημικό λεωφορείο, αλλά κανείς από τους δυο δεν τόλμησε να μιλήσει γι' αυτό. Κι όμως, στη δημοσίευ ση του καναδέζικου περιοδικού και οι δυο αναφέρθηκαν στις εργασίες τους σχετικά με τα καυσαέρια του διαστημι κού λεωφορείου, που δεν περιλαμβάνονταν στα πρακτικά της συνάντησης του Κιότο. Το αποτέλεσμα ήταν να καλλιερ γηθεί για πολλά χρόνια μια κρίση εμπιστοσύνης ανάμεσα
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
55
στις ομάδες του Μίτσιγκαν και του Χάρβαρντ. Από τη στιγμή όμως που βγήκε στο προσκήνιο το θέμα του χλωρίου, τουλάχιστον στα πλαίσια των επιστημονικών κύκλων αν όχι στις δημοσιεύσεις για το ευρύτερο κοινό, η NASA αναγκάστηκε, θέλοντας και μη, να έρθει αντιμέτωπη με τις συνέπειες. Παρόλο που οι σχετικές έρευνες δεν ενσω ματώθηκαν ποτέ στην πλήρη μελέτη της CIAP, στα 1977 οι σχετικές ενδείξεις που συνέλεξε η NASA, και ανεξάρτητα η NAS, υπέδειξαν ότι 60 εκτοξεύσεις του διαστημικού λεω φορείου τον χρόνο θα είχαν σαν αποτέλεσμα τη μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος στη στρατόσφαιρα πάνω από το βόρειο ημισφαίριο, μόνον κατά 0,2%. Μάλιστα, κατά τις «κα λύτερες εκτιμήσεις», που έπαιρναν υπόψη τους ορισμένες αβεβαιότητες στους υπολογισμούς (για παράδειγμα, την έλ λειψη ακριβολογικών γνώσεων σχετικά με τους ρυθμούς πραγματοποίησης ορισμένων χημικών αντιδράσεων στα πλαίσια των στρατοσφαιρικών συνθηκών), η παραπάνω μείωση θα μπορούσε να είναι τρεις φορές μεγαλύτερη (0,6%) ή τρεις φορές μικρότερη (0,07%). Και οι ίδιες εκτιμή σεις πρόσθεταν ότι επειδή το διαστημικό λεωφορείο εκτο ξεύει κατευθείαν χλώριο στη στρατόσφαιρα, που στη συνέ χεια. σχετικά γρήγορα, παγιδεύεται με χημικές αντιδράσεις σε σταθερές ενώσεις και πέφτει χαμηλότερα, στην τροπόσφαιρα, τότε μέσα σε λίγα χρόνια, το στρώμα του όζοντος θα μπορούσε να αποκαταστήσει τις παραπάνω ασήμαντες απώλειες, είτε εξαιτίας της μελλοντικής διακοπής των πτή σεων του διαστημικού λεωφορείου, είτε χάρη στην αντικα τάσταση των προωθητικών πυραύλων στερεών καυσίμων με άλλα μέσα που δεν θα εξέπεμπαν ενεργά, από χημική άπο ψη, χλωριούχα καυσαέρια. Τι ήταν αυτό; Άλλο ένα μέσο αποπροσανατολισμού από την ουσία του προβλήματος; Σήμερα, οι παραπάνω υπολογι σμοί μοιάζουν εντελώς ακαδημαϊκοί. Η προοπτική των 60 πτήσεων του διαστημικού λεωφορείου τον χρόνο βρίσκεται ακόμη πολύ μακριά, ενώ οι ενδεχόμενες επιδράσεις τους, της τάξης του 1 % ή και λιγότερο σε βάρος των συγκεντρώ σεων του όζοντος, μοιάζουν ασήμαντες σε σύγκριση με τις πρόσφατες ανησυχητικές ανακαλύψεις της κατάστασης
56
JOHN GRIBBIN
που επικρατεί πάνω από την Ανταρκτική, όπου η μισή ποσό τητα του στρώματος του όζοντος εξαφανίζεται κάθε άνοιξη. Όμως η όλη υπόθεση του διαστημικού λεωφορείου μας δι δάσκει κάποια μαθήματα. Ο διαστημικός σταθμός εξακολου θεί να βρίσκεται γραμμένος στην πολιτική ατζέντα και αν γίνει η προώθηση αυτού του σχεδίου τότε θα απαιτηθούν πολλές πτήσεις του διαστημικού λεωφορείου. Από τη μεριά της, η Σοβιετική Ένωση αναπτύσσει τον δικό της διαστημικό σταθμό, ενώ η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος σχεδιάζει το δικό της διαστημικό λεωφορείο, που θα απογειώνεται σαν αεροπλάνο, θα ρουφάει αέρα κατά τη διαδρομή του μέ σα από την τροπόσφαιρα, και στη συνέχεια, φτάνοντας στην τροπόσφαιρα, θα συνεχίζει το ταξίδι του με πυραυλική προ ώθηση. Βέβαια κανένα από τα παραπάνω σχέδια δεν προ βλέπει τη χρήση προωθητικών πυραύλων με στερεά καύσι μα, όπως στην περίπτωση του αμερικάνικου διαστημικού λε ωφορείου, που ευθύνονται για την εκτόξευση HCI στη στρατόσφαιρα, αλλά αναμφίβολα θα εκτοξεύουν περισσότερα ΝΟχ και ΗΟχ. Γι' αυτό τον λόγο, οι επιδράσεις κάθε σκά φους που προορίζεται να πετάει πάνω από την τροπόσφαι ρα, οφείλουν να εξετάζονται πολύ προσεκτικά πριν δοθούν οι άδειες πτήσεις και να αξιολογείται η πείρα που συγκεν τρώθηκε από τις περιπτώσεις των SST και του αμερικάνικου διαστημικού λεωφορείου. Ενδεχόμενα θα μπορούσε να απο δεχτεί κανείς τη μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος κα τά 1 % για ένα τόσο μεγαλεπίβολο σχέδιο σαν το διαστημικό λεωφορείο. Αλλά δέκα διαφορετικά παρόμοια σχέδια με επί δραση μείωσης της τάξης του 1 % θα επέφεραν μια συνολική μείωση της τάξης του 10%, χωρίς κανένα από τα χωριστά σχέδια να φέρει στο ακέραιο την ευθύνη. Το διαστημικό λεωφορείο εισήγαγε το πρόβλημα του χλωρίου στην όλη συζήτηση και παράλληλα υποχρέωσε τη NASA να προωθήσει μια σοβαρή μελέτη της στρατόσφαιρας. Η NASA είχε στη διάθεση της θαυμάσια μέσα για να μελετήσει το στρώμα του όζοντος, τόσο με δορυφόρους και άλλα ιπτάμενα εργαστήρια, όσο και με επίγειους σταθμούς, ενώ στα αρχεία της συγκεντρωνόταν ένα πλήθος πειραματι κών πληροφοριών σχετικά με τη χημεία της στρατόσφαι-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
57
ρας. Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και άλλες υπη ρεσίες ή ιδρύματα μπορούσαν να αναλάβουν ηγετικό ρόλο στη μελέτη του προβλήματος του όζοντος. Στη συνέχεια ό μως, όταν ανακαλύφθηκε η τρύπα του όζοντος, δεν υπήρχε στον κόσμο κάποια οργάνωση καλύτερα εξοπλισμένη από τη NASA για να πραγματοποιήσει τις απαραίτητες έρευνες. Κανείς όμως δεν πρότεινε να αξιοποιηθούν τα μέσα και οι γνώσεις της NASA, κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν το ευρύτερο κοινό είχε ευαισθητοποιηθεί από τη δια σύνδεση των SST με τον καρκίνο του δέρματος, με αποτέλε σμα να περνούν απαρατήρητες οι συζητήσεις σχετικά με τις επιδράσεις του διαστημικού λεωφορείου πάνω στο στρώμα του όζοντος. Και το γεγονός δεν οφείλεται αποκλειστικά και μόνο στην ικανότητα της NASA να αξιοποιεί τις δημόσιες σχέσεις της και να αποπροσανατολίζει την κοινή γνώμη από την ουσία των προβλημάτων, αλλά και σε κάτι άλλο. Στα μέ σα του 1974 προέκυψε ένα αμεσότερο πρόβλημα που προκά λεσε την ανησυχία της κοινής γνώμης, ενώ στα 1975 μαινό ταν πλέον σε όλη του την έκταση ο «πόλεμος» των ψεκαστή ρων.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΡΙΑ
Ο πόλεμος των ψεκαστήρων Μέχρι την ανακάλυψη της τρύπας πάνω από την Ανταρκτι κή, η πιο ευδιάκριτη διάσταση της διαμάχης σχετικά με το στρώμα του όζοντος υπήρξε ο «πόλεμος» που ξέσπασε στις Η Π Α, στα μέσα της δεκαετίας του 1970, ανάμεσα στους περι βαλλοντολόγους και στους κατασκευαστές φορητών ψεκα στήρων, των κοινών «σπρέι». Ήταν ένας πόλεμος προπα γάνδας, με όπλα τα λόγια και τις χημικές εξισώσεις, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις τα πνεύματα οξύνθηκαν τόσο ώστε να φτάσουν στα όρια της ανοιχτής σύγκρουσης. Από τη μια μεριά, οι κατασκευαστές είχαν να υπερασπίσουν τεράστιες επενδύσεις και αγορές, ενώ από την άλλη οι περιβαλλοντο λόγοι ένιωσαν να απειλείται η υγεία ολόκληρου του πλανή τη. Κάπου στη μέση στάθηκαν οι επιστήμονες προσπαθών τας να διαπιστώσουν τις πραγματικές διαστάσεις του προ βλήματος, αλλά με την τάση, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, να σταθούν στο πλευρό των περιβαλλοντολόγων. Στο κάτω κάτω οι ψεκαστήρες δεν αντιπροσωπεύουν την εξυπηρέτη ση κάποιας ανάγκης, αλλά μια πολυτέλεια. Θα μπορούσαμε λοιπόν να ζήσουμε και χωρίς «σπρέι», ακόμη κι αν αποδει κνυόταν τελικά ότι η βλάβη που προξενούν στο στρώμα του όζοντος δεν είναι σημαντική. Η πρώτη ονομασία που απόκτησαν οι ψεκαστήρες μόλις βγήκαν στο εμπόριο ήταν «σπρέι αεροζόλ», επειδή ο ψεκα-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
59
σμός τους εμφανίζεται με τη μορφή μιας λεπτής ομίχλης α πό σταγονίδια, που ονομάζονται «αεροζόλ». Για έναν επι στήμονα ο όρος «αεροζόλ» σημαίνει συγκέντρωση σταγονι δίων που κυκλοφορούν κατά φυσιολογικό τρόπο στην ατμό σφαιρα. ακόμη και στη στρατόσφαιρα, σε πολυποίκιλες μορ φές. Για έναν κοινό άνθρωπο όμως, χωρίς επιστημονική κατάρτιση, ο όρος ταυτίζεται με τις γνωστές συσκευές και όχι με την ομίχλη των σταγονιδίων, με αποτέλεσμα να αγνο εί ότι οι επιστήμονες ονομάζουν «αεροζόλ» ακόμη και τα σύννεφα του νιτρικού οξέος που κυκλοφορούν δεκάδες χι λιόμετρα πάνω από τα κεφάλια μας. Για να αποφύγω λοιπόν τη σύγχυση δεν πρόκειται να χρησιμοποιήσω τον όρο «αε ροζόλ», εφόσον η αναφορά μου αφορά ειδικά τη δράση και τον ρόλο των κοινών ψεκαστήρων ή «σπρέι». Στα 1974, στις ΗΠΑ, η βιομηχανία των «σπρέι» αποτελού σε μια τεράστια επιχείρηση. Κατά την προηγούμενη χρονιά, οι βιομηχανίες της Βόρειας Αμερικής είχαν γεμίσει κάπου 2,9 δισεκατομμύρια συσκευές, το μισό της παγκόσμιας πα ραγωγής, που τα προϊόντα που εκτόξευαν με μορφή σταγο νιδίων κλιμακώνονταν από τις λακ των μαλλιών και τα απο σμητικά της μασχάλης, μέχρι τα εντομοκτόνα, τα χρώματα, τα βερνίκια και τις αντισηπτικές ουσίες. Οι μισές περίπου από αυτές τις συσκευασίες χρησιμοποιούσαν σαν μέσο προ ώθησης του περιεχομένου τους τη μια ή την άλλη μορφή μιας ομάδας αερίων που ονομάζονται χλωροφθοριοάνθρακες (CFC). Κάθε φορά δηλαδή που πατάει κανείς το κουμπί μιας τέτοιας συσκευής, από τη μικρή τρύπα εκτοξεύεται αέ ριο CFC που παρασύρει μαζί του και το περιεχόμενο. Για ολόκληρες δεκαετίες, η χημική βιομηχανία θεωρούσε τα CFC σαν θαυματουργές ουσίες. Λίγο έως πολύ οι ασυνή θιστες ιδιότητές τους ανακαλύφθηκαν τυχαία, κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1920, και αρχικά χρησιμοποιήθηκαν σε υ γρή μορφή για τη λειτουργία των ηλεκτρικών ψυγείων. Εκτι μήθηκαν σαν ιδανικά στοιχεία για την παραπάνω χρήση, ε φόσον ο βρασμός τους κυμαίνεται ανάμεσα στους -40 και 0° C, δεν παίρνουν φωτιά, δεν είναι τοξικά, είναι φτηνά στην παραγωγή τους, εύκολα στην αποθήκευσή τους και σταθε ρά από χημική άποψη. Εξαιτίας μάλιστα της χημικής τους
60
JOHN GRIBBIN
σταθερότητας, δεν αντιδρούν με το οξυγόνο, ώστε να πά ρουν φωτιά, ούτε με τους ζωντανούς οργανισμούς, για να τους δηλητηριάσουν. Έτσι στη συνέχεια αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθούν και σαν προωθητικά μέσα για ψεκαστή ρες, με αποτέλεσμα η πρώτη συσκευή του είδους να βγει στο εμπόριο στα 1950. Παράλληλα, τα CFC αποδείχθηκαν χρήσιμα και σαν διαλυτικά μέσα για τον καθαρισμό των ευαί σθητων κυκλωμάτων ημιαγωγών, χωρίς να προσβάλλουν τις πλαστικές βάσεις όπου στηρίζονται τα κυκλώματα και τα «τσιπ», ενώ τέλος απέδειξαν τη χρησιμότητα τους για να πα ράγουν φυσαλίδες στα κάθε λογής αφρώδη προϊόντα, από τους πυροσβεστήρες αφρού μέχρι τα μονωτικά υλικά των οικοδομών, ή τις ελαφρές πλαστικές συσκευασίες που δια τηρούν ζεστό τον καφέ και τα «χάμπουργκερ». Και ο κατάλο γος δεν σταματάει εδώ. Αλλά στα 1974 και στα επόμενα δυο χρόνια, ο κύριος όγκος της διαμάχης περιστράφηκε γύρω από τη χρήση τους στους ψεκαστήρες. Το σφάλμα του Λάβλοκ Τα CFC έμοιαζαν πολύ καλά για να είναι αληθινά, κι έτσι τε λικά αποδείχθηκε. Τεράστιες ποσότητες των χημικών αυ τών ουσιών εκτοξεύτηκαν στο περιβάλλον κι άρχισαν να συσσωρεύονται. Για το 75% της συσσώρευσης CFC στον αέ ρα ήταν υπεύθυνοι οι ψεκαστήρες, που από την ίδια τους τη φύση τα χρησιμοποιούν σαν προωθητικά μέσα, ενώ το 15% προερχόταν από διαρροές ψυγείων και συστημάτων κλιματισμού, προπάντων των κλιματισμών των αυτοκινή των. Τα CFC είναι τόσο σταθερά ώστε παραμένουν αναλ λοίωτα στην ατμόσφαιρα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Δεν υπάρχει κάτι στην τροπόσφαιρα που να μπορεί να δια σπάσει τη χημική δομή τους. Και η σταθερότητά τους είναι τόσο εντυπωσιακή ώστε ο πρώτος επιστήμονας που κατα πιάστηκε με τη μελέτη της διασποράς τους στον πλανήτη ενδιαφερόταν κατά κύριο λόγο για τη διερεύνηση της κίνη σης των αέριων μαζών στην ατμόσφαιρα, και σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει τα CFC σαν δείκτες, που επισημαίνουν το πέρασμα μιας αέριας μάζας από τον έναν τόπο στον άλλον. Τουλάχιστον αυτή ήταν η «επίσημη» δικαιολογία που πρό-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
61
βαλε στις επιστημονικές του δημοσιεύσεις. Πράγματι, ο Τζιμ Λάβλοκ βρήκε την ευκαιρία να πλουτίσει τις επιστημο νικές του γνώσεις σχετικά με τη φύση, σχεδιάζοντας και κα τασκευάζοντας ευαίσθητα όργανα ικανά να ανιχνεύουν ίχνη CFC στον αέρα από το κατάστρωμα ενός πλοίου στη μέση του ωκεανού. Ο Λάβλοκ θυμίζει περισσότερο «φυσικό φιλόσοφο» του παλιού καιρού παρά επιστήμονα του τέλους του εικοστού αιώνα. Είναι ένα ανεξάρτητο πνεύμα, αλλά και ανεξάρτητος ερευνητής, που εργάζεται μόνος του, στο προσωπικό του εργαστήρι, εγκατεστημένο στο σπίτι του, στα προάστια του Ντάρτμουρ, στη νοτιοδυτική Αγγλία Ωστόσο η πείρα του και η ικανότητά του να σχεδιάζει επιστημονικά όργανα, κα θώς και η φήμη του στην επιστημονική κοινότητα, του έχουν εξασφαλίσει ένα γερό επίδομα από την εταιρία επιστημονι κών οργάνων Χιούλετ Πακάρ, τη συμμετοχή του στα πειρά ματα των αποστολών Βάικινγκ που έστειλαν αυτόματα δια στημόπλοια πάνω στην επιφάνεια του Άρη, και την ιδιότητα του μέλους της Βασιλικής Εταιρίας. Σήμερα είναι περισσό τερο γνωστός σαν πατέρας της αντίληψης της Γαίας. Βλέπει δηλαδή όλα τα ζωντανά συστήματα του πλανήτη σαν τμήμα τα ενός οργανισμού, της Γαίας, που διατηρεί ένα σταθερό περιβάλλον, ευνοϊκό για τη ζωή, εδώ και εκατομμύρια χρό νια, χάρη στη λειτουργία φυσικών αυτοτροφοδοτικών διαδι κασιών. Ο Λάβλοκ συνδέει τις αυτοτροφοδοτικές διαδικα σίες του πλανήτη με εκείνες του ανθρώπινου σώματος, που το διατηρούν, για παράδειγμα, σε μια σταθερή θερμοκρα σία, παρά τις εξωτερικές διακυμάνσεις. Η ανάπτυξη της αντίληψης της Γαίας είναι ιδιαίτερα απο καλυπτική από το πρίσμα της τρέχουσας διαμάχης σχετικά με τις βλάβες που προξενεί η ανθρώπινη δραστηριότητα στο ατμοσφαιρικό περιβάλλον, με όλες τις πιθανές συνέ πειες για τη ζωή. Πάντως, κατά τις αρχές του 1970, η προσο χή του Λάβλοκ στράφηκε προς τα CFC. Αφού κατασκεύασε και δοκίμασε έναν ανιχνευτή CFC στο σπίτι του (τότε έμενε στο Ουίλσαϊρ), κατάφερε να επιβιβαστεί στο σκάφος ερευ νών Σάκλετον και να ταξιδέψει, στη διάρκεια του 1971 και 1972. από τη Ν. Βρετανία στην Ανταρκτική. Σε όλη τη διάρ-
62
JOHN GRIBB1N
κεια του ταξιδιού μελέτησε τις συγκεντρώσεις των CFC στον αέρα. Επρόκειτο αναμφίβολα για ένα επίτευγμα, και οι συνάδελφοι του μίλησαν με θαυμασμό για την «εντυπω σιακή ευαισθησία» του μηχανήματος του Λάβλοκ, που κατά φερνε να μετράει τις συγκεντρώσεις των CFC στην εκπλη κτική κλίμακα των 1012 (ένα προς ένα τρισεκατομμύριο). Τα αποτελέσματα των μετρήσεών του απέδειξαν ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1970 οι συγκεντρώσεις των CFC στην α τμόσφαιρα ποίκοιλλαν από μια δεκάδα έως μερικές δεκάδες από τις ποσοστιαίες αυτές μονάδες, και ο Λάβλοκ δεν ήταν μόνον σε θέση να τις ανιχνεύει αλλά και να καταγράφει τις διακυμάνσεις ανάμεσα στα δυο κύρια είδη CFC, από τον Βό ρειο Ατλαντικό μέχρι τον Νότιο Ειρηνικό. Στις αρχές του 1973 δημοσίευσε τα αποτελέσματα των μετρήσεών του στο περιοδικό Νάτσουρ, αλλά συνάμα έκανε και μια γκάφα, που ακόμη τον αναγκάζει να σκύβει ντροπαλά το κεφάλι του κά θε φορά που γίνεται λόγος γι' αυτήν (όπως στην πρόσφατη συγκέντρωση του Ντάλεμ). Γιατί στο άρθρο αυτό, αφού υπο γράμμισε τη χρησιμότητα των CFC για τη μελέτη της κίνη σης των αέριων μαζών, πρόσθεσε και τη μοιραία φράση: «η παρουσία αυτών των χημικών ενώσεων στον αέρα δεν αντι προσωπεύει κανέναν πιθανό κίνδυνο». Ο Λάβλοκ, όπως λέει και ο ίδιος, δεν υπήρξε ποτέ «ένας καταστροφολόγος», και δεν θα ήθελε ποτέ να προκαλέσει αδικαιολόγητες ανησυχίες στο κοινό αίσθημα. Αναμφίβολα, τα αδρανή και καθόλου δηλητηριώδη CFC δεν αντιπροσω πεύουν πράγματι κανέναν κίνδυνο για την τροπόσφαιρα και μάλιστα στις συγκεντρώσεις που τα μέτρησε ο Λάβλοκ, και αυτό όφειλε να διευκρινίσει, όπως παραδέχεται τώρα και ο ίδιος, στο περίφημο άρθρο του. Αλλά στην πραγματικότητα, η ανεξέλεγκτη αύξηση των συγκεντρώσεων των CFC στην τροπόσφαιρα, από τη στιγμή μάλιστα που αρχίζουν να ανε βαίνουν προς τη στρατόσφαιρα, αντιπροσωπεύουν μια ου σιαστική απειλή4. Κανείς όμως δεν το αντιλήφθηκε αυτό, στα 1973, ούτε και ο Λάβλοκ. Ωστόσο, οι λεπτομερείς μετρή σεις του Λάβλοκ και η δογματική του διατύπωση (που έγινε κόκκινο πανί για ορισμένους επιστήμονες) ήταν το έναυσμα για να γυρίσουν οι τροχοί.
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
63
Το κλειδί του προβλήματος που αντιπροσωπεύουν τα CFC είναι ότι περιέχουν χλώριο. Πράγματι, η πλήρης χημική ονομασία αυτών των ουσιών, «χλωροφθοριοάνθρακες», υ ποδεικνύει ότι πρόκειται για ενώσεις από άτομα χλωρίου. φθορίου και άνθρακα. Ο Ντι Πον, ο μεγαλύτερος καιασκευαστής CFC, έδωσε στα προϊόντα του το εμπορικό όνο μα «Φρεόν», και ανέπτυξε ένα κωδικό σύστημα που υποδει κνύει στους γνώστες του πόσα άτομα από το κάθε στοιχείο περιέχονται σε κάθε ιδιαίτερο τύπο του φρεόν. Σήμερα το ίδιο σύστημα5 χρησιμοποιείται για όλα τα CFC, και με βάση αυτό αναπτύχθηκε και ένα συντομογραφικό σύστημα, όπου τα δυο ευρύτερης χρήσης CFC ονομάζονται F-11 και F-12 —ενώ τα πλήρη χημικά τους ονόματα είναι αντίστοιχα τριχλωροφθοριομεθάνιο (CCI3F) και διχλωροφθοριομεθάνιο (CCI2F2). Άλλοι τύποι που έχουν σημασία για την παρούσα διαμάχη είναι το F-22 (CHCIF2) και F-113 (C2Cl3F3). Σήμερα υπολογίζεται ότι το F-11 διατηρείται κάπου 75 χρόνια πριν διαλυθεί στην ατμόσφαιρα, και το F-12 110 χρόνια —πράγμα που σημαίνει ότι η μόλυνση που προκαλούν στο περιβάλλον σήμερα τα δυο αυτά προϊόντα θα επηρεάζει τον πλανήτη μέ χρι τα τέλη του εικοστού πρώτου αιώνα, ακόμη κι αν σταμα τήσει η χρήση τους αύριο. Η παραπάνω διαπίστωση, σε συνδυασμό με τον ισχυρι σμό του Λάβλοκ ότι τα CFC δεν αντιπροσωπεύουν «κανέναν πιθανό κίνδυνο», έβαλαν ορισμένους επιστήμονες σε σκέ ψεις. Ένας από αυτούς ήταν ο Τσαρλς Κολμπ, ένας χημικός από τη Βοστόνη, που συνειδητοποίησε ότι τα CFC θα πρέπει να εκλύουν χλώριο, χωρίς να έχει υπόψη του αρχικά ότι το χλώριο έχει την ιδιότητα να «κυνηγάει» το όζον. Άρχισε να πιάνει την ουσία του προβλήματος μόνον όταν πληροφορή θηκε τη διακοίνωση του Μάικ Μακ Ελρόι στο Κιότο, σχετικά με τη συμπεριφορά του χλωρίου στη στρατόσφαιρα. Πριν όμως καταπιαστεί σοβαρά με το πρόβλημα, άρχισε να κινεί ται ο κύριος επιστήμονας-πρωταγωνιστής του πολέμου των ψεκαστήρων. Ο Ρόουλαντ επισημαίνει το πρόβλημα Στα 1972, ο Σέρι Ροουλαντ είχε ήδη αποκτήσει επιστημονική
64
JOHN GRIBBIN
φήμη σαν χημικός ειδικευμένος στη μελέτη των ραδιενερ γών ισοτόπων. Η βάση του ήταν το πανεπιστήμιο της Καλι φόρνια, στο Άιρβιν, αλλά ταξίδευε συχνά, παρακολουθών τας επιστημονικές συναντήσεις σχετικές με τη δουλειά του —ή, καμιά φορά, και άσχετες ως προς το ειδικό του αντικεί μενο, που ο ίδιος ωστόσο τις έβρισκε ενδιαφέρουσες. Έτσι, από λόγους καθαρής επιστημονικής περιέργειας, παρακο λούθησε μια συνάντηση στη Φλόριντα, τον Γενάρη του 1972, οργανωμένη από την Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας των ΗΠΑ και με θέμα την ατμοσφαιρική χημεία. Οι επίσημες δια κοινώσεις δεν εντυπωσίασαν τον Ρόουλαντ, αλλά στη διάρ κεια ενός διαλείμματος ένα κουτσομπολιό τού ερέθισε την περιέργεια και του καρφώθηκε στο μυαλό. Κατά την προηγούμενη χρονιά, στα 1971, ο Λίστερ Μάτστα, που εργαζόταν στην Εθνική Ωκεανογραφική και Ατμο σφαιρική Υπηρεσία των ΗΠΑ, είχε παραβρεθεί σε μιαν άλλη επιστημονική συνάντηση με θέμα τη χημεία της ατμόσφαι ρας, όπου γνωρίστηκε τόσο με τον Τζιμ Λάβλοκ όσο και με τον Ρέι ΜακΚάρθι της εταιρίας Ντι Πον. Σε κάποιο διάλειμ μα, την ώρα που κουβέντιαζαν οι τρεις τους σχετικά με τον ανιχνευτή CFC του Λάβλοκ (ήταν πριν κάνει ακόμη το ταξίδι στην Ανταρκτική και πριν δημοσιεύσει το περίφημο άρθρο του με τα αποτελέσματα) εκείνος ρώτησε τον ΜακΚάρθι, που ήταν υπεύθυνος του εργαστηρίου Φρεόν της Ντι Πον, πόση περίπου ήταν η συνολική ποσότητα των διαφόρων τύ πων Φρεόν που είχαν παραχθεί και είχαν εκλυθεί στην ατμό σφαιρα από την εποχή που ξεκίνησε η παραγωγή τους. Ο ΜακΚάρθι απάντησε με έναν χονδρικό υπολογισμό, που ό πως αποδείχθηκε προσέγγιζε τη συνολική συσσώρευση των CFC στην ατμόσφαιρα, όπως την υποδείκνυαν οι μετρή σεις του Λάβλοκ. Κανείς από τους τρεις δεν είδε εκείνη τη στιγμή το νόημα της κουβέντας σαν κάτι περισσότερο πέρα από μιαν απλή ανταλλαγή πληροφοριών. Αλλά, όταν τον Γε νάρη του 1972, ο Μάτστα, στη συνάντηση της Φλόριντα, ανέ φερε αυτή την κουβέντα στον Ρόουλαντ, η όλη υπόθεση πή ρε άλλες διαστάσεις στον νου του τελευταίου. Γιατί αν οι μετρήσεις του Λάβλοκ υποδείκνυαν ότι ολόκληρη η ποσότη τα των CFC που είχε εκλυθεί από τη βιομηχανία βρισκόταν
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
65
ακόμη στην τροπόσφαιρα, αυτό σήμαινε ότι τίποτα δεν μπο ρούσε να τα καταστρέψει στο κατώτερο στρώμα της ατμό σφαιρας. Οι ουσίες όμως αυτές κάπου θα έπρεπε να καταλή γουν, και ο μόνος τόπος που θα μπορούσαν να πάνε, σαν αέρια, ήταν να ανέβουν στη στρατόοφαιρα. Εκεί θα αναλάμ βανε την αποσύνθεση τους η δράση της ισχυρής ηλιακής υπεριώδους ακτινοβολίας. Ο Ρόουλαντ δεν μπορούσε να ξε χάσει τη φράση του Μάτστα: «φυσικά, το μόνο μέσο για τη διάλυση των CFC είναι η υπεριώδης ακτινοβολία»6. Αλλά αυτό ήταν απλά ένα κοινότυπο σχόλιο και τίποτα περισσότε ρο. Ο Ρόουλαντ δεν ήταν ακόμη σε θέση να ξέρει κατά πόσο τα CFC αντιπροσωπεύουν κάποιο κίνδυνο για το περιβάλ λον και χρειάστηκε να περάσουν 18 μήνες μέχρι η ιδέα για να συγκεκριμενοποιηθεί στη σκέψη του• Το καλοκαίρι του 1973, ο Λάβλοκ δημοσίεψε τα λεπτομε ρή αποτελέσματα του ταξιδιού του στο περιοδικό Νάτσουρ, ενώ ο Ρόουλαντ ετοίμαζε τα ερευνητικά του προγράμματα για το επόμενο ακαδημαϊκό έτος. Ζήτησε τότε και πήρε την άδεια από την Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (AEC), που χρηματοδοτούσε τις εργασίες του από το 1956, να πραγμα τοποιήσει μια μελέτη σχετικά με τα CFC, με αρχικό στόχο να συγκεντρωθούν κάποιες πληροφορίες σχετικά με τη συμ περιφορά των χημικών αυτών ουσιών στην ατμόσφαιρα, σε περίπτωση που θα εκδηλωνόταν κάποτε επιστημονικό εν διαφέρον να αξιοποιηθούν οι προτάσεις του Λάβλοκ σχετι κά με τη χρήση των CFC στη μελέτη της κίνησης των αέριων μαζών. Ο Ρόουλαντ είχε βέβαια υπόψη του τη διαμάχη σχε τικά με το όζον που εστιαζόταν τότε στο πρόβλημα των SST, και την είχε συζητήσει με τον Χάρολντ Τζόνστον. Αλλά στο αρχικό εκείνο στάδιο δεν είχε φανταστεί την πιθανότητα της ανόδου των CFC στη στρατόοφαιρα και της διάσπασης τους εκεί με τρόπο που να απειλούν το στρώμα του όζοντος. Το φθινόπωρο του 1973, ένας νεαρός ερευνητής που μό λις είχε πάρει το πτυχίο φυσικής από το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, του Μπέρκλεϊ, ήρθε να δουλέψει κοντά στον Ρόουλαντ, στο Άιρβιν. Ήταν ο Μάριο Μολίνα (γεννημένος στο Μεξικό) που δεν είχε ιδέα για τα προβλήματα της ατμο σφαιρικής χημείας, αλλά είχε ειδικευτεί στη δράση των λέι-
66
JOHN GRIBBIN
ζερ στη χημεία. Όταν όμως ο Ρόουλαντ του παρουσίασε τα στοιχεία της μελέτης του Λάβλοκ, συμμερίστηκε το ενδια φέρον του να μελετήσει την τελική κατάληξη των CFC στην ατμόσφαιρα. Ο Μολίνα δεν χρειάστηκε πολύ καιρό για να υποδείξει ότι τίποτα δεν επηρεάζει τις συσσωρεύσεις των CFC στην τροπόσφαιρα. Τα CFC δεν αντιδρούν με τους ζωντανούς ορ γανισμούς, δεν διαλύονται στους ωκεανούς, δεν παρασύ ρονται από τις βροχές και τις θύελλες —και κυριολεκτικά, το μόνο που κάνουν είναι να αιωρούνται στην τροπόσφαιρα και να ανεβαίνουν διαρκώς πιο ψηλά, μέχρι που καταλήγουν στη στρατόσφαιρα. Λίγες βδομάδες μετά την έναρξη της ερ γασίας τους, τον Νοέμβρη του 1973 (τη στιγμή ακριβώς που ο Τσαρλς Κολμπ στη Βοστόνη άρχισε να προβληματίζεται προς την ίδια κατεύθυνση), οι Ρόουλαντ και Μολίνα ήξεραν ότι τα CFC μπορούσαν να φτάνουν στη στρατόσφαιρα κι ε κεί να διασπώνται από τη δράση της υπεριώδους ακτινοβο λίας, εκλύοντας άτομα χλωρίου. Αλλά λίγα άτομα χλωρίου στην ατμόσφαιρα δεν αντιπροσωπεύουν και πάλι κανέναν κίνδυνο —ή, μάλλον, έτσι νόμιζαν αρχικά οι δυο ερευνητές σύμφωνα με την επιστημονική τους κατάρτιση. Αλλά ο Μολί να δεν ήταν ικανοποιημένος και άρχισε να μελετά τις δια στάσεις των επαναλαμβανόμενων αντιδράσεων όπου το χλώριο συμμετέχει διαρκώς σαν καταλύτης (αντιδράσεις γνωστές από τις εργασίες άλλων επιστημόνων). Στα πλαίσια των αντιδράσεων αυτών, ένα άτομο χλωρίου αρκεί για να «κυνηγήσει» και να καταστρέψει πολλές χιλιάδες μόρια ό ζοντος. Η συνάντηση του Κιότο έγινε τον Σεπτέμβρη του 1973, και τη στιγμή που οι Ρόουλαντ και Μολίνα κατάληγαν στο συμπέρασμα ότι το χλώριο που εκλύεται από τη διάσπαση των CFC στη στρατόσφαιρα μπορεί να καταστρέψει το στρώμα του όζοντος, οι ομάδες του Μίτσιγκαν και του Χάρ βαρντ ετοίμαζαν τα άρθρα τους σχετικά με τη δράση του χλωρίου στη στρατόσφαιρα από τις εξατμίσεις των διαστη μικών λεωφορείων. Αλλά οι Ρόουλαντ και Μολίνα δεν είχαν ακόμη υπόψη τους την υπόθεση του διαστημικού λεωφο ρείου, όταν οι υπολογισμοί τους τους οδήγησαν στο συμπέ-
Σχήμα 3 Οι συγκεντρώσεις των χλωροφλουαρανθράκων στην ατμόσφαι ρα από το 1940 έως το 1985. Οι παραπάνω αριθμοί αναφέρονται μόνον στις χώρες που συνδέονται με τη CMΑ και δεν περιλαμβά νουν, για παράδειγμα, τις Ανατολικές Χώρες. (Πηγή: Ένωση Χημικο-Βιομηχάνων (CMA), από το UK DoE/Met Report Stratospheric Ozone (HM Stationery Office, 1987)
68
JOHN GRIBBIN
ρασμα, ότι αν συνεχιστεί η εκτόξευση των CFC στην ατμό σφαιρα με τον ρυθμό των 800.000 τόνων τον χρόνο (αυτός ήταν ο επίσημος αναγνωρισμένος ρυθμός παραγωγής και έκλυσης CFC κατά το 1972) τότε μέσα σε 30 χρόνια θα συγ κεντρώνονταν μισό εκατομμύριο τόνοι χλωρίου στη στρατόσφαιρα, με αποτέλεσμα η δράση του να καταστρέψει κάπου το 20 έως το 40% του στρώματος του όζοντος. Οι βασικές χημικές αντιδράσεις που «εξασφάλιζαν» το καταστροφικό αποτέλεσμα ήταν πολύ ννωστές και πολύ α πλές (παρόλο που υπήρχαν κάποιες αμφιβολίες ως προς τους ρυθμούς της πραγματοποίησης τους, που στη συνέ χεια αποσαφηνίστηκαν κι αυτές). Οι τύποι F-11, F-12 και F113 δεν απορροφούν ακτινοβολία με μήκος κύματος μεγα λύτερο από 240 νανόμετρα, κι έτσι δεν υπόκεινται σε φωτοδιάσπαση στα πλαίσια της τροπόσφαιρας που προστατεύε ται από την ασπίδα του στρώματος του όζοντος. Αλλά μόλις τα CFC ανέβουν σε υψόμετρο πάνω από 20 χιλιόμετρα, εκτί θενται σε υπεριώδη ακτινοβολία που το μήκος κύματος της κυμαίνεται από 200 έως 220 νανόμετρα. Παίρνοντας λοιπόν σαν παράδειγμα τα δυο πιο κοινά CFC (ο χημικός τύπος του F-11 είναι CCl3F, και του F-12, CCl2F2), παρατηρούμε τι α κριβώς συμβαίνει κατά τη διάσπαση τους: CCI3F + UV --> Cl + CCl2F CCl 2 F 2 +UV - Cl + CClF2
Η παρουσία του ελεύθερου χλωρίου στη στρατόσφαιρα αντιπροσωπεύει έναν σοβαρό κίνδυνο για το όζον μόλις α ναγνωριστεί ο καταλυτικός του ρόλος στις αντιδράσεις:
Cl + O3 --> ClO + O2 ClO + O --> Cl + O2 Και το τελικό αποτέλεσμα είναι: Ο + 0 3 --> O2 + O2
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
69
Αλλά η παραπάνω διαδικασία δεν είναι ο μόνος κίνδυνος, εφόσον τα κομμάτια των διασπασμένων CFC, δηλαδή το CCl2F και το CClF2, παραμένουν από χημική άποψη ενεργά και μπορούν να αντιδράσουν γρήγορα με άλλα ατμοσφαιρι κά μόρια. Ο βασικός χημικός λόγος είναι ότι τα κομμάτια αυ τά περιέχουν συνολικά έναν περιττό αριθμό ηλεκτρονίων. Και είναι θεμελιώδης νόμος της φύσης ότι τα ηλεκτρόνια «ε πιδιώκουν» να ζευγαρώνουν, έτσι ώστε τα μόρια ή τα άτομα που περιέχουν έναν άρτιο αριθμό ηλεκτρονίων να επιδει κνύουν μεγαλύτερη σταθερότητα —λιγότερο «ενεργά»— σε σύγκριση με εκείνα που περιέχουν περιττό αριθμό ηλε κτρονίων. Τα περισσότερα από τα αέρια που αφθονούν στην ατμόσφαιρα, όπως το άζωτο (Ν2), το οξυγόνο (Ο2), το αργόν (Ar), το διοξείδιο του άνθρακα (CO2) και.το νερό (Η2O), πε ριέχουν άρτιο αριθμό ηλεκτρονίων. Το ίδιο ακριβώς συμβαί νει και με τα εξαιρετικά σταθερά CFC. Όμως, το άτομα του χλωρίου (Cl) περιέχουν περιττό αριθμό ηλεκτρονίων, και αυ τός είναι ο λόγος που τα κάνει να ζευγαρώνουν με άλλα άτο μα χλωρίου για να παράγουν μόρια χλωρίου (Cl2). Όταν ό μως δεν μπορούν να βρουν άλλα άτομα χλωρίου για να προ σκολληθούν, τότε προσπαθούν να βρουν ένα ηλεκτρόνιο α πό οποιοδήποτε μόριο συναντήσουν στον δρόμο τους. Αλλά επειδή το άτομο όπου «ανήκει» αυτό το ηλεκτρόνιο συνδέε ται μαζί του με ηλεκτρικούς δεσμούς, ακολουθεί αναγκαστι κά την προσκόλληση στο άτομο του χλωρίου. Αυτός είναι ο λόγος που κάνει το άτομο του οξυγόνου να προσκολλάται πάνω στο άτομο του χλωρίου κατά τον σχηματισμό του ClO —αλλά όταν υπάρχουν και άλλα πολλά ελεύθερα άτομα ο ξυγόνου πρόθυμα να «ζευγαρώσουν» με το άτομο του οξυ γόνου που «περιέχεται» στο ClO, τότε το άτομο του οξυγό νου της ένωσης εγκαταλείπει το άτομο του χλωρίου και ζευ γαρώνει με άλλο άτομο οξυγόνου, εφόσον η έλξη ανάμεσα σε δυο άτομα οξυγόνου είναι μεγαλύτερη από την έλξη ανά μεσα σε ένα άτομο οξυγόνου και ένα άτομο χλωρίου. Έτσι το άτομο του Cl απελευθερώνεται και αναζητά και πάλι «σύντροφο», που θα τον βρει διασπώντας ένα άλλο μόριο όζοντος. Η υπεριώδης ακτινοβολία, αποσπώντας ένα άτομο χλώ-
70
JOHN GRIBBIN
ριου με περιττό αριθμό ηλεκτρονίων από το μόριο ενός CFC, αφήνει πίσω της ένα κομμάτι με περιττό αριθμό ηλεκτρο νίων, που θα αντιδράσει μόλις του δοθεί η ευκαιρία, προκει μένου να αποκαταστήσει την ισορροπία του «ζευγαρώμα τος» των ηλεκτρονίων του. Τα κομμάτια αυτά, που ονομά ζονται ελεύθερες ρίζες, παίρνουν μέρος σε μια σειρά αντι δράσεων με το οξυγόνο, εκλύοντας τελικά περισσότερα ά τομα χλωρίου στη στρατόσφαιρα, με τελικό αποτέλεσμα να διογκώνουν το πρόβλημα του όζοντος. Όταν ο Ρόουλαντ και ο Μολίνα έκαναν τους πρώτους υ πολογισμούς των διαστάσεων του προβλήματος, δεν μπο ρούσαν να πιστέψουν στα μάτια τους. Ήταν σίγουροι ότι κά που είχαν κάνει ένα σφάλμα, κι έτσι ζήτησαν τη συμβουλή του Τζόνστον, που τους ενημέρωσε για τις μελέτες των αντι δράσεων του χλωρίου στη στρατόσφαιρα, που είχαν γίνει σχετικά με το διαστημικό λεωφορείο. Έπειτα από την επιβε βαίωση του Τζόνστον, σιγουρεύτηκαν ότι η μελέτη τους δεν περιείχε κανένα χοντροκομμένο λάθος, κι έτσι την έστειλαν στο περιοδικό Νάτσουρ, όπου δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 1974. Το άρθρο συνοδεύτηκε κι από ένα σχόλιο του περιοδι κού που έλεγε χαρακτηριστικά ότι, «αν οι υπολογισμοί των Μολίνα και Ρόουλαντ είναι σωστοί, τότε είναι αδύνατον να αποκατασταθούν αμέσως οι βλάβες της στρατόσφαιρας ε ξαιτίας της φωτοδιάσπασης των CF2Cl2 και CFCl2, ακόμη κι αν σταματήσει η έκλυση των διαφόρων τύπων φρεόν από το-έδαφος, κι αυτό γιατί οι χημικές αυτές ουσίες έχουν την ιδιότητα να παραμένουν για πολύ μεγάλο διάστημα στο κα τώτερο στρώμα της ατμόσφαιρας7. Δυστυχώς, τουλάχι στον στη Μ. Βρετανία το άρθρο δεν είχε καμία απήχηση στο ευρύτερο κοινό, και θεωρήθηκε απλά ενδιαφέρον για κά ποιους επιστήμονες, ενώ κανείς δεν συνέλαβε τη σημασία του για τα προβλήματα που επρόκειτο να προκύψουν στο άμεσο μέλλον. Εκείνη την εποχή, εγώ προσωπικά εργαζόμουν στο πε ριοδικό Νάτσουρ και ήμουν υπεύθυνος της υπηρεσίας Νάτσουρ-Τάιμς, που διοχέτευε καθημερινά στην εφημερίδα Τάιμς επιστημονικές πληροφορίες ευρύτερου ενδιαφέρον τος. Δυστυχώς, δεν μπόρεσα να αντιληφθώ την «ουσία» της
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
71
εργασίας των Ρόουλαντ και Μολίνα, κι έτσι δεν τη διοχέτευ σα σαν «πρώτη είδηση», όπως όφειλα να κάνω αν έβλεπα το πρόβλημα με την οπτική του 1987. Και το ίδιο σφάλμα επανέλαβαν τόσο οι συνάδελφοι όσο και οι ανταγωνιστές μου στη Μ. Βρετανία. Η όλη υπόθεση άρχισε να παίρνει δια στάσεις μόνον στις ΗΠΑ —αλλά κι εκεί βγήκε στα πρωτοσέ λιδα μόνον μερικούς μήνες αργότερα, όταν άλλες ομάδες δημοσΐεψαν υπολογισμούς που επιβεβαίωναν τις διαστά σεις της απειλής που επισήμαναν οι ερευνητές του Άιρβιν. Η κλιμάκωση της διαμάχης Ο σάλος ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο, όταν ο Ρόουλαντ παρου σίασε την εργασία που έκανε με τον Μολίνα. σε μια συγκέν τρωση της Αμερικάνικης Χημικής Εταιρίας, στην πόλη Ατλάντικ Σίτι. Η παρουσίαση γνώρισε μια σημαντική δημοσιό τητα σε όλες τις εφημερίδες της χώρας, αλλά ήταν μάλλον υποτονική σε σύγκριση με εκείνην που επρόκειτο να ακο λουθήσει. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1974, η υπόθεση των CFC/όζον βγήκε στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας Νιου Πορκ Τάιμς. όπου ο Ουόλτερ Σάλλιβαν παρουσίασε τους υπολογι σμούς της ομάδας του Μάικ ΜακΕλρόι του Χάρβαρντ. Υπήρ χε και μια μικρή αναφορά στην εργασία των Ρόουλαντ και Μολίνα. Την επόμενη μέρα, στις 27 Σεπτεμβρίου, κυκλοφό ρησε το καινούριο τεύχος του περιοδικού Σάιενς, με ένα άρ θρο των Στολάρσκι και Τσιτσερόνε, της ομάδας του Μίτσιγκαν, όπου παρουσίασαν τους δικούς τους υπολογισμούς, σχετικά με τις συνέπειες της δράσης των CFC στο στρατοσφαιρικό όζον. Η σύμπτωση της ταυτόχρονης δημοσίευσης του άρθρου του Σάλλιβαν στους Νιου Γιορκ Τάιμς και του άρθρου των Στολάρσκι και Τσιτσερόνε στο περιοδικό Σάιενς, αν ήταν σύμπτωση, συνέβαλε ακόμη περισσότερο στην αντιπάθεια της ομάδας του Μίτσιγκαν ενάντια σ' εκεί νην του Χάρβαρντ, που το δικό της άρθρο, παρόμοιο με εκεί νο που δημοσίεψε ο Σάλλιβαν τον Σεπτέμβριο, δεν είχε καν γίνει αποδεκτό από το περιοδικό Σάιενς, που τελικά αναγκά στηκε να το πάρει τρεις μέρες μετά την εμφάνιση του θέμα τος στη Νιου Γιορκ Τάιμς, αλλά το δημοσίευσε λίγους μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1975.
72
JOHN GRIBBIN
Ωστόσο, ανεξάρτητα αν κάποιοι επιστήμονες άρχισαν να διαμαρτύρονται ενάντια στα ανήθικα μέσα προβολής που χρησιμοποίησαν ίσως ορισμένοι από τους συναδέλφους τους (και εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι, παρόλο που από την άποψη της δημόσιας προβολής δεν μπορεί να γίνει σύγ κριση ανάμεσα στην οποιαδήποτε παρουσίαση του περιοδι κού Νάτσουρ και στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας Νιου Γιορκ Τάιμς, η εργασία των Στολάρσκι και Τσιτσερόνε είχε ήδη αναγγελθεί περιληπτικά στο τεύχος του Ιουνίου του Νά τσουρ, τρεις δηλαδή μήνες πριν την επίσημη δημοσίευση του), το όλο θέμα απόκτησε τεράστιες διαστάσεις εξαιτίας των αντιδράσεων της βιομηχανίας. Ήδη, στα τέλη του 1974, η υπόθεση έφυγε από τα έντυπα και πέρασε στο εθνικό δί κτυο της τηλεόρασης. Οι γίγαντες της χημικής βιομηχανίας. κύριοι παραγωγοί των CFC, αντιδράσαν γρήγορα και βίαια, πιέζοντας τους χημικούς υπαλλήλους τους να ανατρέψουν τους υπολογισμούς όχι μόνον των Ρόουλαντ και Μολίνα, αλ λά και των ομάδων του Χάρβαρντ και του Μίτσιγκαν, προβάλοντας σαν κύριο επιχείρημα ότι η συμβολή της βιομηχα νίας των CFC ήταν τόσο σημαντική για την απασχόληση και την εθνική οικονομία, ώστε δεν μπορούσαν να τη διακινδυ νέψουν εξαιτίας κάποιων υπολογισμών που έκανε μια φού χτα ακαδημαϊκών επιστημόνων. Ο πόλεμος των ψεκαστήρων συνεχίστηκε όλο το 1975 και πέρασε μέχρι το 1976, σύμφωνα με τη θαυμάσια περιγραφή που μας πρόσφεραν οι Ντόττο και Σιφ στο συναρπαστικό βιβλίο τους, γραμμένο αμέσως μετά τη λήψη των πρώτων νομοθετικών μέτρων, που ψηφίστηκαν για να προστατέ ψουν το περιβάλλον της Γης από τις βλαβερές συνέπειες των CFC. Η αμυντική γραμμή της βιομηχανίας, κατά τη διάρ κεια της διαμάχης, ήταν ότι οι προβλέψεις των Ρόουλαντ, Μολίνα και των άλλων στηρίζονταν απλά και μόνον σε μια «θεωρία», που δεν δοκιμάστηκε με παρατηρήσεις πάνω στην ατμόσφαιρα. Θα έπρεπε λοιπόν, να περιμένουμε μερικά χρό νια, να συλλέξουμε στοιχεία, και τότε να καταλήξουμε σε αποφάσεις, παρά να αρχίσουμε αμέσως να απολύουμε ερ γαζόμενους και να ξηλώνουμε μια βιομηχανία αξίας ενός δι σεκατομμυρίου δολαρίων, για χάρη μιας θεωρητικολογίας.
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
73
Από τη μεριά τους, οι επιστήμονες (με επικεφαλής τον Ρόουλαντ, που με την κλιμάκωση της διαμάχης άρχισε να αποκτά όλο και περισσότερο πολιτικό λόγο, αλλά και τον Ραλφ Τσιτσερόνε), υποστήριξαν ότι ειδικά τα «σπρέι» ήταν μια άχρηστη πολυτέλεια, που μπορούσαμε να ζήσουμε θαυ μάσια χωρίς αυτήν, κι ότι έπρεπε να απαγορευτεί αμέσως η χρήση των CFC σαν μέσου προώθησης των αεροζόλ. Στο κάτω κάτω μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν άλλα αέρια προώθησης, ακόμη κι αν δεν έκαναν τόσο τέλεια τη δουλειά των CFC. Κι όσο για το επιχείρημα «να περιμένουμε να δού με», που βασιζόταν πάνω στην ασυνήθιστη σταθερότητα των CFC στην τροπόσφαιρα, δεν μπορούσε να σταθεί σε κα μία περίπτωση, γιατί όταν πλέον θα γινόταν αντιληπτή η κα ταστροφή του όζοντος από τη δράση των CFC, τότε θα υ πήρχαν ήδη τεράστιες συγκεντρώσεις των ουσιών αυτών στην ατμόσφαιρα και η καταστροφική τους δράση θα συνε χιζόταν για πολλές δεκαετίες, ακόμη κι αν απαγορευόταν αμέσως η παραγωγή τους (γεγονός που επείγει ακόμη πε ρισσότερο μετά την ανακάλυψη της τρύπας του όζοντος στην Ανταρκτική, στα μέσα της δεκαετίας του 1980). Και κα τά την άποψη των περιβαλλοντολόγων, οι ΗΠΑ όφειλαν να αναλάβουν ηγετικό ρόλο για τον έλεγχο της έκλυσης ου σιών CFC στην ατμόσφαιρα, εφόσον κατά τα μέσα της δεκα ετίας του 1970 ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο από την άπο ψη της παραγωγής και της έκλυσης των ουσιών αυτών, κι αν έπαιρνε μέτρα για περιορισμό τους, θα μπορούσε να πεί σει και άλλες χώρες να τη μιμηθούν. Οι Ντόττο και Σιφ βρίσκονταν σε μια πλεονεκτική θέση για την παρακολούθηση της διαμάχης κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970. Η Ντόττο ήταν μια δημοσιογράφος, εγ κατεστημένη στο Τορόντο, που είχε παρακολουθήσει την «υπόθεση» του όζοντος σχεδόν από την αρχή, και τον Φε βρουάριο του 1974 προκάλεσε κάτι σαν πανικό στην ηγεσία της NASA στην Ουάσιγκτον, όταν άρχισε να υποβάλλει ερω τήσεις σχετικές με το πρόβλημα του χλωρίου στη στρατόσφαιρα από τις εξατμίσεις των πυραύλων του διαστημικού λεωφορείου. Εκείνη την εποχή υποτίθεται ότι το πρόβλημα ήταν μυστικό και το γνώριζαν μόνον οι επιστήμονες της ΝΑ-
74
JOHN GRIBBIN
SA. Από τη μεριά του, ο Σιφ, ένας καθηγητής χημείας στο πανεπιστήμιο Γιορκ, του Τορόντο, ήταν ο πρώτος που μέ τρησε τις ταχύτητες αντίδρασης ανάμεσα στο νιτρικό οξύ και το όζον, ενώ παράλληλα υπήρξε ο συντάκτης του ιδιαίτε ρου αφιερώματος του περιοδικού Κανάντιαν Τζόρναλ οφ Κέμιστρι, για τη συνάντηση του Κιότο, όπου πρόσθεσε και τα συμπληρωματικά στοιχεία των ομάδων του Χάρβαρντ και του Μίτσιγκαν. Οι Ντόττο και Σιφ, σαν έμπειροι παρατηρητές από τη με ριά του τύπου και της επιστήμης, πήραν μέρος στον πόλεμο των ψεκαστήρων που ξέσπασε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, και περιγράφουν την εξέλιξη των γεγονότων από τα τέλη του 1974 μέχρι και όλο το 1975, σαν ένο. «Απίθανο Θέα μα του Δρόμου που παρουσιάζει Κοινωνικές Διαμάχες γύρω από Στρατοσφαιρικά Ταξίδια», και δίνει παραστάσεις τόσο στην Ουάσιγκτον, όσο και σ' οποιαδήποτε πρωτεύουσα αμε ρικάνικης πολιτείας το ζητήσει. Κι όμως, οι διαμάχες δεν έ φεραν στο φως κανένα νέο στοιχείο. Μια μερίδα από τους εκπροσώπους των βιομηχανιών πρότειναν να χρηματοδοτή σουν με 5 εκατομμύρια δολάρια ένα ερευνητικό πρόγραμμα, που, κάτω από την καθοδήγηση τους, θα μπορούσε «μόνον» μέσα σε δυο ή τρία χρόνια να επανεξετάσει την όλη υπόθεση και να καταλήξει σε κάποια συμπεράσματα. Ο Ρόουλαντ α πέρριψε την πρόταση υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε ήδη ξοδέψει εκατό εκατομμύρια δολάρια για το πρόγραμμα CIAP, και δεν υπήρχε κανένας λόγος να περά σουν τρία χρόνια για να επαναληφθεί η ίδια έρευνα. Η ομάδα του Τορόντο μας προσφέρει ένα δείγμα από την ποιότητα των επιχειρημάτων που χρησιμοποίησαν οι βιομη χανίες για να επηρεάσουν την κοινή γνώμη. Ένα άρθρο στο εμπορικό περιοδικό Αεροζόλ Έιτς, παρατήρησε ότι ένας α πό τους επίσημους ομιλητές που καταδικάζουν με κάθε ευ καιρία τους ψεκαστήρες είχε πολύ λευκό δέρμα και κόκκινα μαλλιά —κι εφόσον είναι γνωστό ότι οι άνθρωποι με τα χα ρακτηριστικά αυτά είναι περισσότερο ευαίσθητοι στα εγ καύματα από τον ήλιο και στους καρκίνους του δέρματος, είναι φανερό ότι προσπαθούν να επιβάλλουν το πρόβλημα της μειοψηφίας τους στον υπόλοιπο πληθυσμό!
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
75
Δεν έλειψαν άλλωστε και επιστήμονες πρόθυμοι να παί ξουν το παιχνίδι της βιομηχανίας. Οι αμερικάνοι χημικοβιομήχανοι ενθουσιάστηκαν όταν ένας βρετανός επιστήμο νας, ο Ρίτσαρντ Σκόρερ, προσφέρθηκε να καταγγείλει ολό κληρη τη μελέτη του CIAP σαν ένα «κούφιο τέχνασμα με σκοπό να κερδίσει συγχαρητήρια και χειροκροτήματα». Οι Ντόττο και Σιφ μας περιγράφουν με ποιο τρόπο ο Σκόρερ ήρθε άρον-άρον στις ΗΠΑ και άρχισε να περιοδεύει σ' ολό κληρη τη χώρα, διακινώντας το μήνυμα ότι η ιδέα της δια σύνδεσης των CFC με την αφαίμαξη του όζοντος είναι μια «καθαρή ανοησία». Τελικά, ο μόνος τρόπος για να λήξει ο πόλεμος ήταν να γίνουν περισσότερες έρευνες. Στις αρχές του 1975, η NASA έκανε την τελευταία της προσπάθεια να αναλάβει την πρω τοπορία των ερευνών, ξεκινώντας μια σειρά παρατηρήσεων στη στρατόσφαιρα. Λίγο νωρίτερα, τον Δεκέμβριο του 1974, οι γερουσιαστές Πολ Ρότσερς, από τη Φλόριντα και Μάρβιν Ες, από το Μίτσιγκαν, κατέθεσαν ένα νομοσχέδιο, που κα λούσε τη NAS να μελετήσει το πρόβλημα και την ΕΡΑ να απαγορεύσει τα CFC, αν το κρίνει απαραίτητο. Ξεκίνησαν κάποιες σχετικές ακροάσεις, αλλά η σύνοδος του Κογκρέ σου έληξε λίγες μέρες αργότερα, και μαζί της και το νομο σχέδιο. Το 1975, κατά την επόμενη σύνοδο του Κογκρέσου, κατατέθηκαν νέα νομοσχέδια, με αποτέλεσμα να δημιουρ γηθεί η επιτροπή IMOS (από τα ακρωνύμια μιας περίπλοκης ονομασίας; «Ανεπελθούσα Μετατροπή της Στρατόσφαιρας»!). Τον Ιούνιο του 1975, η IMOS ανέφερε ότι, πράγματι, υπήρχε «νόμιμος λόγος ανησυχίας». Στο μεταξύ η NAS ετοί μαζε μια λεπτομερέστερη μελέτη σχετικά με τα CFC και την πιθανή επίδραση τους στη στρατόσφαιρα, κι έτσι οι αντιμα χόμενες παρατάξεις έκαναν για λίγο ανακωχή, περιμένον τας το πόρισμα της NAS. Η IMOS από τη μεριά της έκρινε ότι αν το πόρισμα της NAS επιβεβαίωνε την καταστροφική επίδραση των CFC στη στρατόσφαιρα, τότε από τις αρχές του 1978 κι έπειτα θα έπρεπε να ληφθούν νομοθετικά μέτρα, και συγκεκριμένα να υποχρεωθούν οι βιομηχανίες να γρά φουν πάνω στους ψεκαστήρες αν περιέχουν ή όχι CFC, έτσι ώστε να μη θιχθούν οι κατασκευαστές που χρησιμοποιούν
76
JOHN GRIBBIN
άλλα προωθητικά μέσα, ανώδυνα για το περιβάλλον, από την προκατάληψη των καταναλωτών ενάντια σε κάθε λογής ψεκαστήρα, μια προκατάληψη που είχε καλλιεργηθεί ήδη ε ξαιτίας της όλης διαμάχης. Η παραπάνω κρίση εκτιμήθηκε τόσο από τη βιομηχανία όσο κι από το κοινό σαν εφαρμογή της αρχής που λέει ότι «ο καθένας είναι ένοχος μέχρι να αποδειχθεί αθώος», γεγο νός που άνοιγε τους ασκούς για μια έντονη προπαγάνδα κα θώς πλησίαζε ο καιρός της δημοσίευσης του πορίσματος της NAS. Για όλους όσους δεν είχαν κάποιο άμεσο συμφέ ρον στη βιομηχανία των CFC, η κρίση έμοιαζε (και εξακολου θεί να μοιάζει) αρκετά λογική — ήταν, λίγο έως πολύ, μια φυσιολογική προέκταση της αρχής που εφαρμόζεται και στα νέα φάρμακα, όπου δεν χορηγούνται βέβαια αδοκΐμαστα στο κοινό περιμένοντας πώς θα αντιδράσει ο οργανι σμός των ασθενών, αλλά υποβάλλονται σε αυστηρούς πει ραματικούς ελέγχους για όλες τις πιθανές παρενέργειες, ε φόσον αν δεν αποδειχθούν ωφέλιμα πρέπει καταρχήν να θε ωρούνται βλαβερά. Η βιομηχανία, ωστόσο, αρνήθηκε να υιο θετήσει αυτή την άποψη και συνέχισε να υπερασπίζεται τις θέσεις της, περιμένοντας την αναφορά του επιτελείου της NAS. Το επιτελείο ερευνητών της NAS συνήλθε σε μια πρώτη συνεδρίαση κατά τον Απρίλιο του 1975 και πήρε την εντολή να καταθέσει το πόρισμά της στις αρχές Απριλίου 1976. Ο Χάρολντ Σιφ πήρε μέρος σ' αυτό το επιτελείο και στο βιβλίο που έγραψε σε συνεργασία με τη Λίντια Ντόττο, αναφέρει πολλές λεπτομέρειες από τις συζητήσεις, τις προτάσεις και τις διαφωνίες που συνόδευαν σ' όλη αυτή την περίοδο την επιστημονική έρευνα, κάτω από την ασφυκτική παρακολού θηση της κοινής γνώμης. Για πολυάριθμους λόγους, το επι τελείο ζήτησε και πήρε παράταση του χρόνου για την υπο βολή του πορίσματος. Οι συζητήσεις εισήγαγαν προβλημα τισμούς και για άλλα χημικά υλικά, όπως τα χλωριούχα νι τρικά άλατα, και οι επιδράσεις τους όφειλαν κι αυτές να συ νυπολογιστούν. Από τη μεριά του, ο Πολ Κρούτσεν έθεσε ένα καινούριο πρόβλημα, συνειδητοποιώντας ότι σε περί πτωση μιας μεταβολής της θερμικής ισορροπίας της ατμό-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
77
σφαίρας εξαιτίας της καταστροφής του όζοντος στη στρατόσφαιρα θα επέρχονταν ριζικές αλλαγές στο κλίμα του πλανήτη. (Ο Κρούτσεν «ειδικεύτηκε» κατά κάποιο τρόπο στο να ανακαλύπτει νέα προβλήματα που συνδέονται με την α φαίμαξη του όζοντος στη στρατόσφαιρα, και το παραπάνω είναι ιδιαίτερα ανατριχιαστικό κάτω από το φως των μεταβο λών που συμβαίνουν σήμερα στο νότιο ημισφαίριο). Τελικά το πόρισμα της ΝAS υποβλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1976, ενώ οι πρωταγωνιστές της διαμάχης κατηγόρησαν τους συντάκτες του για αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Σήμερα, α πό την οπτική της απόστασης των δέκα και πλέον χρόνων, και παρά τις φραστικές ακρότητες του πολέμου των ψεκα στήρων, γίνεται φανερό ότι τόσο η επιστημονική κοινότητα όσο και η πολιτική ηγεσία, αντιμετώπισαν το θέμα με τη δέ ουσα σοβαρότητα, προσέγγισαν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την ουσία του προβλήματος, και προθυμοποιήθηκαν να υιοθετήσουν μέτρα για την εξάλειψη του. Δυστυχώς, τα μέτρα αυτά αποδείχθηκαν ανεπαρκή και καθυστερημένα. »
Από τότε μέχρι σήμερα Με βάση το πόρισμα της ΝAS, οι ΗΠΑ ανέλαβαν κάποια δρά ση για να περιορίσουν την έκλυση των CFC στο περιβάλλον. Μεταγενέστεροι, ακόμη καλύτεροι υπολογισμοί, με βελτιω μένα χημικά όργανα και τελειότερα υπολογιστικά προγράμ ματα, δικαίωσαν απόλυτα αυτή τη δράση. Το πόρισμα της NAS κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αν η έκλυση των CFC διατηρηθεί στα επίπεδα του 1973, τότε, μακροπρόθεσμα, θα προέκυπτε μια μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος στη στρατόσφαιρα κατά 6 έως 7,5%, που θα είχε σαν συνέπεια την αύξηση της υπεριώδους ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος της Γης κατά 12 έως 15%. Τον Μάιο του 1977, μια κοινή ανακοίνωση της Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), της Υπηρεσίας Περιβαλλοντολογικής Προστασίας (ΕΡΑ) και της Επιτροπής Προστασίας Καταναλωτών (CPSC) των ΗΠΑ, έθεσε ένα χρονοδιάγραμμα για τη σταδιακή κα τάργηση της χρήσης των CFC στους ψεκαστήρες, και τον Μάρτιο του 1978 υιοθετήθηκαν τα αναγκαία μέτρα. Σύμφω να με τον νόμο που ψηφίστηκε, η παραγωγή των CFC που
78
JOHN GRIBBIN
προορίζονται σαν προωθητικά μέσα για ψεκαστήρες (σπρέι) απαγορεύτηκε στις ΗΠΑ από τον Οκτώβριο του 1978. Μέσα σε δυο μήνες οι κατασκευαστικές εταιρίες υποχρεώθηκαν να πάψουν να χρησιμοποιούν τα αποθέματα των CFC που βρίσκονταν στις αποθήκες τους, σαν προωθητικά μέσα για τους ψεκαστήρες, ενώ από τον Απρίλιο του 1979 κι έπειτα απαγορεύτηκε και η αποστολή ψεκαστήρων με CFC από τη μια πολιτεία στην άλλη. Βέβαια, στον νόμο υπήρχαν και κά ποια «παραθυράκια» που επέτρεπαν τη χρήση των CFC σαν ενεργό περιεχόμενο των ψεκαστήρων, για παράδειγμα, σαν μέσα καθαρισμού για τη βιομηχανία ηλεκτρονικών, καθώς και για «ουσιαστικές» χρήσεις, όπως μερικές ιατρικές εφαρ μογές, όπου οι ψεκαστήρες εκτοξεύουν παυσίπονες ουσίες χωρίς να αγγίζουν τις πληγωμένες επιδερμίδες. Παρόλο που κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1970 οι Η ΠΑ ήταν υπεύθυνες για τη μισή μόνο ποσότητα έκλυσης CFC στον κόσμο, και παρόλο που από το 1973 κι έπειτα, σαν αποτέλεσμα του σάλου που σηκώθηκε, μειώθηκε σημαντικά αυτή η αναλογία, τα παραπάνω νομοθετικά μέτρα ήταν ένα σημαντικό βήμα για την προστασία ολόκληρου του γήινου περιάλλοντος, με τελικό αποτέλεσμα να μειωθεί η παγκό σμια έκλυση CFC στην ατμόσφαιρα, για μερικά χρόνια. Αλ λά κατά τη δεκαετία του 1980, καθώς οι άλλες χρήσεις των CFC συνέχισαν να αναπτύσσονται, και καθώς οι άλλες χώ ρες του κόσμου συνέχισαν να χρησιμοποιούν τα CFC σαν προωθητικά μέσα για τους ψεκαστήρες, η παγκόσμια έκλυ ση σημείωσε και πάλι άνοδο. Στα 1978, η Ένωση ΧημικοΒιομηχάνων (CM Α) άρχισε να στήνει ένα δίκτυο σταθμών κα ταγραφής της παρουσίας των CFC στην ατμόσφαιρα, σε ο λόκληρο τον κόσμο, αξιοποιώντας την πρωτοποριακή δου λειά του Λάβλοκ με τους ανιχνευτές CFC. Η πρόθεση των βιομηχάνων ήταν να αποδείξουν με στατιστικά δεδομένα ό τι, τελικά, τα CFC καταστρέφονται από μόνα τους στην τροπόσφαιρα και δεν φτάνουν στην περιοχή του στρώματος του όζοντος, στις ποσότητες που πρόβλεπαν οι επιστήμονες αντίπαλοι τους. Δυστυχώς γι' αυτούς, το αποτέλεσμα ήταν απογοητευτικό. Το πρόγραμμα ανίχνευσης και καταγραφής των CFC στην ατμόσφαιρα, που ονομάστηκε Πείραμα Ατμό-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
79
σφαιρικής Διάρκειας Ζωής, ή ALE, απόδειξε ότι οι συγκεν τρώσεις των ουσιών F-11 και F-12 στην ατμόσφαιρα ήταν 230 και 400 ποσοστιαίες μονάδες, αντίστοιχα, ανά τρισεκατομ μύριο. Στη συνέχεια, το ALE υπερκεράστηκε από το Πείρα μα Παγκόσμιων Ατμοσφαιρικών Αερίων (GAGE), που δη μιουργήθηκε από τη NASA και τη ΝΟΑΑ, με τη συμμετοχή της CMA, και εγκατέστησε αυτόματους σταθμούς καταγρα φής στο Όρεγκον, στα Μπαρμπάντος, στο Σαμόα και στην Τασμανία. Οι μετρήσεις των σταθμών εξακολουθούν να υπο δεικνύουν, ακριβώς όπως παρατήρησε ο Λάβλοκ από τις αρ χές της δεκαετίας του 1970, ότι ουσιαστικά όλα τα CFC που εκλύονται στο περιβάλλον εξακολουθούν να παραμένουν στην ατμόσφαιρα. Και ότι οι συγκεντρώσεις τους αυξάνον ται κατά 5% περίπου τον χρόνο. Οι μετρήσεις των παραπάνω συγκεντρώσεων εξακολου θούν να φαίνονται ασήμαντες. Αλλά στα 1987, ο Σέρι Ρόουλαντ υπολόγισε ότι κάθε άτομο χλωρίου που φτάνει στη στρατόσφαιρα αρκεί για να καταστρέψει 100.000 μόρια ό ζοντος, πριν δεσμευτεί στα πλαίσια κάποιας λιγότερο δρα στικής χημικής μορφής (ενδεχόμενα σαν Cl2) και ξαναπέσει στην τροπόσφαιρα. Σύμφωνα με τους σημερινούς ρυθμούς έκλυσης, τα F-11 και F-12 εισάγονται στην ατμόσφαιρα έξι φορές γρηγορότερα από όσο καταστρέφονται από την υπε ριώδη ακτινοβολία στη στρατόσφαιρα, και αυτός είναι ο λό γος που οι συγκεντρώσεις τους αυξάνονται συνεχώς τόσο στην τροπόσφαιρα όσο και στη στρατόσφαιρα. Πράγματι, κατά την περίοδο 1974-1980, όπου σημειώθηκε μείωση των εκλύσεων σε παγκόσμια κλίμακα, οι συγκεντρώσεις συνέχι σαν να αυξάνονται — απόδειξη της μεγάλης διάρκειας ζωής των ουσιών αυτών στην ατμόσφαιρα. Εφόσον λοιπόν μόνο το ένα έκτο των CFC που εισάγονται στο περιβάλλον κατα στρέφεται, για να σταματήσει η αύξηση των σημερινών συγ κεντρώσεων είναι απαραίτητο να περιοριστεί η παγκόσμια έκλυση τουλάχιστον κατά το ένα έκτο (κατά 15%) — τη στιγ μή μάλιστα που οι σημερινές συγκεντρώσεις επιφέρουν α ποδεδειγμένα σοβαρότατη καταστροφή του στρώματος του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική. Η μείωση, λοιπόν, των συγκεντρώσεων των CFC στον αέρα απαιτεί ακόμη μεγαλύ-
Σχήμα 4 Καταμετρημένες συγκεντρώσεις, σε ποσοστιαίες μονάδες ανά τρισεκατομμύριο, του CFC F-12, πάνω από το Όρεγκον (βόρειο ημισφαίριο) και πάνω από τον νότιο πόλο (νότιο ημισφαίριο), από το 1975 έως το 1985. (Πηγή: Sh. Rowland: Earth'w Atmosphere in the 21st Century)
ΤΟ
ΟΖΟΝ
ΚΑΙ
Η
ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ
ΑΠΕΙΛΗ
81
τερες περικοπές των εκλύσεων, και στην ιδανική περίπτω ση, την οριστική διακοπή τους. Αλλά ακόμη κι αν συνέβαινε αυτό, οι συγκεντρώσεις των CFC θα εξακολουθούσαν να αιωρούνται στην ατμόσφαιρα, σε σημαντικές ποσότητες, μέ χρι το δεύτερο μισό του εικοστού πρώτου αιώνα. Οι σχετι κές προσπάθειες για την αντιμετώπιση του προβλήματος, κατά το 1987, είχαν σαν στόχο τους την περικοπή των εκλύ σεων κατά 85% κάτω από τα σημερινά επίπεδα — περικοπή συμβιβαστική οπωσδήποτε, που δεν εξαλείφει οριστικά το πρόβλημα. Η Υπηρεσία Περιβαλλοντολογικής Προστασίας (ΕΡΑ), μετά την επιτυχία της πρώτης νομοθεσίας, συνέχισε τις προσπάθειες της, και στα 1980 υπέβαλε προτάσεις για τον περιορισμό της συνολικής παραγωγής CFC στις Η ΠΑ, περι λαμβάνοντας και άλλες χρήσεις, όπως την ψύξη. Αλλά η αλ λαγή της πολιτικής ηγεσίας κατά το 1981 ανέτρεψε όλα αυ τά τα σχέδια — η ανησυχία για το περιβάλλον, από την πολι τική της διάσταση, ήταν ένα θέμα που ταίριαζε με τη φιλοσο φία της κυβέρνησης Κάρτερ, ενώ δεν θα μπορούσαμε να πούμε και το ίδιο για την κυβέρνηση Ρήγκαν, τη στιγμή που ο ίδιος ο πρόεδρος, όταν κάποιος περιβαλλοντολόγος του κατήγγειλε την καταστροφή των δασών της Καλιφόρινια, α πάντησε: «Άμα έχεις δει ένα δέντρο είναι σαν να τα είδες όλα». Ωστόσο, παρόλο που, από το 1981 κι έπειτα, το πολιτι κό κλίμα των ΗΠΑ έπαψε να ευνοεί τις περιβαλλοντολογι κές ανησυχίες, κατά την ίδια περίοδο, μετά από πολυάριθ μες διεθνείς συζητήσεις, στα πλαίσια του Περιβαλλοντολο γικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP), προέκυψε μια διε θνής συμφωνία, που ονομάστηκε Σύμβαση της Βιένης για την Προστασία του Στρώματος του Όζοντος και υπογρά φτηκε τον Μάρτιο του 1985. Η Σύμβαση της Βιένης βρήκε την πρώτη της εφαρμογή κατά τη θλιβερή συγκυρία της συ νάντησης του Μόντρεαλ, στα 1987. Οι έρευνες που έγιναν στα πλαίσια της Σύμβασης της Βιέ νης προσφέρουν σήμερα τη σαφέστερη εικόνα για την κατά σταση που επικρατεί σε παγκόσμια κλίμακα και τους κινδύ νους που απειλούν τη στρατόσφαιρα. Τον Απρίλιο του 1987, επιστήμονες από όλο τον κόσμο συναντήθηκαν στο Βίρ-
82
JOHN GRIBBIN
τσμπουργκ της Δυτικής Γερμανίας και κατέληξαν στο συμ πέρασμα ότι ακόμη κι αν σταματήσει αμέσως η αύξηση της έκλυσης των CFC, κατά το 2050 θα έχει οπωσδήποτε ση μειωθεί μια μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος στη στρατόσφαιρα της τάξης του 1 %. Αντίθετα, αν η έκλυση των CFC συνεχίσει να αυξάνεται κατά 3% τον χρόνο, τότε η μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος κατά 1 % θα συμβεί το έτος 2000 και θα φτάσει στο 4% το έτος 2040. Τι βάση όμως έχουν οι παραπάνω υπολογισμοί; Τα στοιχεία των σχετικών μετρήσεων που έγιναν από τον δορυφόρο Νίμπους-7, μας πληροφορούν ότι πρόσφατα, στα βόρεια γεωγραφικά πλάτη, η συγκέντρωση του όζοντος εξασθενεί κατά έξι φο ρές γηργορότερα από όσο προβλέπουν οι θεωρητικοί υπο λογισμοί. Οι μετρήσεις μας πληροφορούν ότι σήμερα, σε παγκόσμια κλίμακα, οι συγκεντρώσεις του όζοντος έχουν ήδη μειωθεί κατά 3 % . Και όλα αυτά δεν είναι τίποτα σε σύγ κριση με τις διαπιστώσεις που έγιναν στην Ανταρκτική, κατά την άνοιξη του 1987, από την αποστολή της Πούντα Αρένας. Κανένας από τους θεωρητικούς υπολογισμούς δεν μπόρεσε να προβλέψει την έκταση της καταστροφής του όζοντος πά νω από την Ανταρκτική, που παρατηρείται πλέον σε ετήσια βάση. Κατά τη δεκαετία του 1970, οι περιβαλλοντολόγοι των ΗΠΑ κατάφεραν να κερδίσουν τον πόλεμο των ψεκαστήρων. Σύντομα όμως συνειδητοποίησαν ότι δεν είχαν κερδίσει πα ρά μόνο μία μάχη, κι ότι οι πραγματικές διαστάσεις του πο λέμου είναι κατά πολύ μεγαλύτερες, εφόσον η όλη υπόθεση του όζοντος απαιτεί νέες εκστρατείες, ενάντια στη χρήση των CFC για ψεκαστήρες κι από τις άλλες χώρες του κό σμου, ενάντια στις εκλύσεις χλωριούχων ενώσεων από τα χημικά λιπάσματα και τις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, κι ε νάντια στις άλλες χρήσεις των CFC που διέφυγαν από την πρώτη νομοθεσία. Με λίγα λόγια, ενάντια σε όλους τους πα ράγοντες που, σε συνδυασμό με τη φυσική ηφαιστειακή δράση, κλονίζουν την ισορροπία του όζοντος στη στρατόσφαιρα. Γιατί από τη στιγμή που ανακαλύφθηκε η τρύπα του όζοντος στην Ανταρκτική, άρχισε πλέον να γίνεται κοινή συ-
Σχήμα 5 Ετήσιοι μέσοι όροι μετρήσεων των συνολικών συγκεντρώσεων του όζοντος (μέτρηση νοητής στήλης από το έδαφος προς τα επάνω, με φασματοσκοπική τεχνική) πάνω από την Αρόζα της Ελβετίας, από το 1930 έως το 1985. (Πηγή: ίδια με το σχήμα 4)
84
JOHN GRIBBIN
νείδηση ότι όλες σχεδόν οι ουσίες που εκλύονται στην ατμό σφαιρα επιδρούν, τελικά, καταστροφικά πάνω στην ισορρο πία του όζοντος στη στρατόσφαιρα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΕΣΣΕΡΑ
Οι «οζονοφάγοι» και η βιόσφαιρα Παρόλο που το πρόβλημα των υπερηχητικών επιβατηγών αεροπλάνων (SST) δεν αποτέλεσε ποτέ μια πραγματική α πειλή για το στρώμα του όζοντος κατά τη δεκαετία του 1970. για τον απλούστατο λόγο ότι ελάχιστα SST απογειώθηκαν τελικά, το ζήτημα της σχέσης των οξειδίων του αζώτου (ΝΟχ) με τη στρατόσφαιρα συνέχισε να προβληματίζει τους χημικούς περιβαλλοντολόγους. Τα οξείδια του αζώτου ε κλύονται κατά φυσικό τρόπο στην ατμόσφαιρα και ανεβαί νουν στη στρατόσφαιρα, όπου παίρνουν μέρος στη δράση της χημικής ισορροπίας που διατηρεί το στρώμα του όζον τος πάνω από τα κεφάλια μας. Μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1960 εκτιμήθηκε η σημασία των ΝΟχ για τη διατήρηση της δυναμικής αυτής ισορροπίας, όπου από τη μια μεριά, μια σειρά από φωτοχημικές διαδικασίες καταστρέφουν το όζον, κι από την άλλη, μια δεύτερη σειρά διαδικασιών το παράγει ασταμάτητα. Παλαιότερα, οι χημικοί παραγνώριζαν τον ρό λο των ΝΟχ, με αποτέλεσμα να νομίζουν ότι τελικά παράγε ται διπλάσιο όζον από όσο καταστρέφεται — συμπέρασμα εντελώς λανθασμένο, εφόσον ποτέ οι σχετικές μετρήσεις δεν απόδειξαν μιαν εντυπωσιακή αύξηση των συγκεντρώσε ων του όζοντος. Ο Πολ Κρούτσεν ήταν ο πρώτος που επισή μανε ότι τα ΝΟχ, που εκλύονται κατά φυσικό τρόπο στο πε-
86
JOHN GRIBBIN
ριβάλλον, θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν έναν «απορ ροφητήρα» του όζοντος της στρατόσφαιρας. Σε ένα άρθρο του, που δημοσίευσε στα 1970, κατάφερε να ισοσκελίσει τις χημικές διεργασίες της στρατόσφαιρας. Αυτό είχε σαν απο τέλεσμα να ενδιαφερθεί άμεσα για τη διαμάχη γύρω από τα SST, και να συνεχίσει να συμμετέχει σε όλες τις μελέτες σχετικά με το όζον, μέχρι που πρόσφατα πήρε μέρος στις προσπάθειες κατανόησης του προβλήματος της τρύπας της Ανταρκτικής. Το γεγονός ότι τα ΝΟχ, σε αντίθεση με τα CFC. εκλύον ται κατά φυσικό τρόπο στο περιβάλλον, δεν σημαίνει ότι «παρέχουν ασφάλεια», ούτε ότι δεν μπορούν να επηρεα στούν από τις ανθρώπινες δραστηριότητες — όπως απόδει ξαν τα παραδείγματα των SST και του διαστημικού λεωφο ρείου. Κατά το 1974, όταν άρχισαν να ανταλλάσσονται οι πρώτες αψιμαχίες του πολέμου των ψεκαστήρων, ο Κρούτσεν εντόπισε και μια άλλη πιθανή πηγή μόλυνσης από ΝΟχ, που την ανάφερε σε ένα σχετικό άρθρο του, όπου α παριθμούσε όλα τα πιθανά αίτια, τόσο τα φυσικά όσο κι εκεί να των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, ικανά να προκαλέ σουν διακυμάνσεις στις συγκεντρώσεις του όζοντος στη στρατόσφαιρα. Αυτή η άλλη πηγή μόλυνσης ήταν ενδεχόμε να χειρότερη από την απειλή των CFC, εφόσον σε παγκό σμια κλίμακα γίνεται πλέον μια εκτεταμένη χρήση των χημι κών λιπασμάτων, που ωστόσο θα μπορούσαν να συμβάλουν σημαντικά στην επιτάχυνση του ρυθμού καταστροφής του όζοντος στη στρατόσφαιρα. Στο κάτω κάτω, μπορούμε να ζήσουμε χωρίς «σπρέι», αλλά μπορούμε να καταργήσουμε τα λιπάσματα σε έναν κόσμο όπου ο πληθυσμός του αυξάνε ται αδιάκοπα; Οι πιο πρόσφατοι υπολογισμοί μάς πληροφορούν ότι η τελική επίδραση της χρήσης των χημικών λιπασμάτων στη στρατόσφαιρα είναι συγκριτικά μικρή και αργεί να εκδηλω θεί — αλλά θα πρέπει να θυμόμαστε ότι πολλές «συγκριτικά μικρές» επιδράσεις μπορούν να προστεθούν και να μας εμ πνεύσουν σοβαρότατους λόγους ανησυχίας. Έτσι, η κατα νόηση της στοιχειοθέτησης αυτής της πιθανής απειλής εί ναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική στα πλαίσια συζητήσεων γύρω
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
87
από τις σχέσεις της ανθρωπότητας και του περιβάλλοντος, αποκαλυπτικότερη από κάθε άλλη όψη του προβλήματος του όζοντος, γιατί προβάλλει την υπερπολυπλοκη αλληλε ξάρτηση του φυσικού περιβάλλοντος με τους ζωντανούς οργανισμούς. Αρκεί μια ματιά στη λειτουργεία του κύκλου του αζώτου, για να προβάλει ολοζώντανη μπροστά μας η Γαία. Οι κύκλοι της ζωής Στο φυσικό περιβάλλον της Γης υπάρχουν 92 διαφορετικά χημικά στοιχεία, αλλά μόνον τα 27 έχουν σημασία για τη ζωή. Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από έναν πο λύ μικρό αριθμό διαφορετικών μορίων χημικών στοιχείων. Το σημαντικότερο χημικό στοιχείο στα μόρια των ζωντανών οργανισμών — οργανική ύλη — είναι ο άνθρακας, που δια θέτει την ασυνήθιστη ιδιότητα να συνδυάζεται μέχρι με τέσ σερα άλλα διαφορετικά άτομα, που μπορεί να είναι και άτο μα άνθρακα που συνδέονται με τη σειρά τους με άλλα άτο μα, διαμορφώνοντας έτσι μεγάλα και πολύπλοκα μόρια. Ο άνθρακας είναι πράγματι τόσο σημαντικός για τη ζωή, ώστε η μελέτη των ενώσεων του αποτελεί έναν ιδιαίτερο επιστη μονικό κλάδο, την οργανική χημεία. Αν αφήσουμε κατά μέ ρος το νερό, που αντιπροσωπεύει τα τρία τέταρτα του βά ρους του ανθρώπινου σώματος, από το τελευταίο τέταρτο. το μισό είναι άνθρακας, το μισό του μισού οξυγόνο και κά που 10% άζωτο. Το άζωτο είναι το βασικό συστατικό σε πολλά από τα είδη των πρωτεϊνών που συνθέτουν το ζωντανό σώμα. Συνήθως εμφανίζεται στα πλαίσια μιας μονάδας που προκύπτει από την αμμωνία, ΝΗ3. Στο μόριο αυτό, το άζωτο, απελευθερώ νοντας ένα από τα άτομα του υδρογόνου, μπορεί να το αντι καταστήσει με ένα άτομο άνθρακα, παράγοντας μια αμινοομάδα, CNH2. Αλλά μια τέτοια ομάδα δεν κυκλοφορεί ελεύ θερα μέσα στο σώμα, εφόσον το άτομο του άνθρακα που πε ριέχει θα προσκολληθεί με τη σειρά του σε τρία άλλα άτομα (που κι αυτά με τη σειρά τους μπορούν να προσκολληθούν σε άλλα άτομα, κ.ο.κ.) σχηματίζοντας έτσι ένα μεγάλο και πολύπλοκο μόριο. Αλλά η αμινο-ομάδα διαθέτει χαρακτηρι-
88
JOHN GRIBBIN
στικές χημικές ιδιότητες, ακόμη κι αν συμμετέχει σαν υπομονάδα σε ένα μεγαλύτερο μόριο, κι έτσι προσφέρει το όνο μα της σε μια τάξη οργανικών μορίων, των αμινοξέων, που είναι ουσιαστικά για τη ζωή. Όλα τα αμινοξέα περιέχουν αρκετά άτομα άνθρακα και υδρογόνου, ένα ζευγάρι από άτομα οξυγόνου, και τουλάχι στον μια αμινο-ομάδα, διατεταγμένα κατά πολυποίκιλους τρόπους. Οι πρωτείνες είναι φτιαγμένες από αλυσίδες αμι νοξέων, και αρκούν είκοσι διαφορετικοί τύποι αμινοξέων για να παράγουν όλες τις πρωτείνες του ανθρώπινου σώματος. Ο τρόπος που συνδέονται μεταξύ τους τα αμινοξέα για να «χτίσουν») πρωτείνες εξαρτάται από τις τάσεις προσκόλλη σης των ατόμων του άνθρακα και του αζώτου που περιέ χουν. Κατά τη σύνδεση δυο αμινοξέων, η αμινο-ομάδα του ενός αμινοξέος απελευθερώνει ένα άλλο από τα άτομα του υδρογόνου του, ενώ ένα άτομο άνθρακα από το άλλο αμινοξύ απελευθερώνει μια ομάδα ΟΗ. Το Η και το ΟΗ ενώνονται για να κατασκευάσουν ένα μόριο νερού, Η2Ο, ενώ τα δυο αμινοξέα ενώνονται χάρη σ' ένα δεσμό άνθρακα-αζώτου. Οι δεσμοί άνθρακα-αζώτου αποτελούν τα κλειδιά της συνοχής των πρωτεϊνών. Αλλά τα άτομα του αζώτου παίζουν και έναν άλλον κεφαλαιώδη ρόλο στις εξελικτικές διαδικασίες της ζωής, εφόσον αποτελούν βασικά συστατικά των νουκλεϊνικών οξέων, των μορίων DNA και RNA. που μεταφέρουν τον γενετικό κώδικα κατά την πασίγνωστη διάταξη του «διπλού έλικα». Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από άζωτο. Αλλά από πού το προμηθεύονται; Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι αυτό είναι εύκολο, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος της ατμόσφαιρας αποτελείται από άζωτο. Αλλά στην πραγ ματικότητα, το ατμοσφαιρικό άζωτο βρίσκεται στην πλειο ψηφία του σε μορφή διατομικών μορίων, Ν2, που παρουσιά ζουν εξαιρετική σταθερότητα και δεν διασπώνται εύκολα. Εκτός από την περίπτωση της διάσπασης των διατομικών μορίων, που απαιτεί ενέργεια, δεν υπάρχουν διαθέσιμα άτο μα αζώτου για να αντιδράσουν με άλλες ουσίες. Το γεγονός ότι τα αμινοξέα είναι τόσο σημαντικά για τη ζωή μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι πρώτες μορφές ζωής πάνω στη Γη
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
89
προμηθεύονταν το άζωτο από την ίδια την αμμωνία. Δεν έχει αποσαφηνιστεί ακόμη πόση διαθέσιμη αμμωνία υπήρχε στην αρχική ατμόσφαιρα της Γης, αλλά αναμφίβολα υπήρχε πολύ περισσότερη από σήμερα, και οπωσδήποτε αποτελού σε ένα από τα συστατικά της «πρωταρχικής σούπας». Αλλά στη συνέχεια, με την ανάπτυξη της ζωής, το αρχικό απόθεμα της αμμωνίας θα πρέπει να εξαντλήθηκε, κι έτσι ορισμένοι οργανισμοί υποχρεώθηκαν να «μάθουν» πώς να αποσπούν άζωτο από τον ίδιο τον αέρα και να το διοχετεύουν στα ζων τανά μόρια —μια διαδικασία που ονομάζεται «σταθεροποίη ση του αζώτου» και βασικά χρησιμοποιεί ατμοσφαιρικό άζω το για να παράγει αμμωνία. Ένα φυτό που δεν μπορεί να σταθεροποιήσει άζωτο μοιάζει με έναν διψασμένο άνθρωπο, πάνω σε μια σχεδία στη μέση της θάλασσας. Ολόγυρά του υπάρχει νερό, αλλά εκείνος δεν μπορεί να το πιει. Έτσι και το φυτό, ενώ βρίσκε ται μέσα σε μια ατμοσφαιρική θάλασσα αζώτου, δεν μπορεί να το χρησιμοποιήσει. Τα ζώα δεν αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα εφόσον προμηθεύονται τα αμινοξέα τους τρώ γοντας φυτά, ή τρώγοντας άλλα ζώα που τρώνε φυτά. Τα περισσότερα φυτά όμως δεν είναι σε θέση να σταθεροποιή σουν μόνα τους το άζωτο για τον εαυτό τους, αλλά το απο σπούν από το έδαφος, όπου το βρίσκουν με τη μορφή των νιτρικών αλάτων. Σε τελική ανάλυση όλες οι μορφές ζωής πάνω στη Γη εξαρτώνται από τη δραστηριότητα μιας συγκε κριμένης κατηγορίας οργανισμών που σταθεροποιούν ή σταθεροποίησαν κάποτε το άζωτο της ατμόσφαιρας και ευ θύνονται για την παρουσία των νιτρικών αλάτων στο έ δαφος. Κατά τις πρώτες φάσεις της ιστορίας της ζωής πάνω στη Γη, οι πρωτόγονες ζωικές μορφές εξαναγκάστηκαν να βρουν έναν τρόπο για να σταθεροποιούν το άζωτο της ατμό σφαιρας. Τελικά, τη δουλειά αυτή την ανέλαβε ένα ειδικό είδος βακτηρίων, που καταφέρνουν να επιβιώνουν χάρη στη ζύμωση, την πιο πρωτόγονη μορφή απόσπασης ενέργειας. Τα βακτήρια αυτά, παρόλο που αγνοούν την ανώτερη μορφή επιβίωσης, τη φωτοσύνθεση, ωστόσο καταφέρνουν να πραγματοποιούν μια πολύ πιο περίπλοκη χημική διεργασία,
90
JOHN GRIBBIN
σταθεροποιώντας το άζωτο. Αναμφίβολα, οι προγονοί τους δεν αναγκάστηκαν ποτέ να αναπτύξουν τη φωτοσύνθεση, αλλά χρειάζονταν για να επιβιώσουν τη σταθεροποίηση του αζώτου. Μέχρι στιγμής παραμένει μυστήριο ο τρόπος που καταφέρνουν αυτά τα υποτιθέμενα πρωτόγονα βακτήρια να σταθεροποιούν το άζωτο. Οι οργανισμοί που σταθερο ποιούν το άζωτο χρησιμοποιούν ενέργεια για να διασπούν τα μόρια του νερού, προκαλώντας έτσι έκλυση υδρογόνου, που το συνδυάζουν με το άζωτο για να παράγουν αμμωνία. Η όλη διαδικασία απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας, και υλοποιείται με τη βοήθεια ενός καταλύτη, δηλαδή ενός εν ζύμου που ονομάζεται αζωτογόνο, που κατά κάποιο τρόπο ενθαρρύνει τις χημικές αντιδράσεις. Μέχρι στιγμής έχουν καταβληθεί μεγάλες προσπάθειες για την κατανόηση αυτής της διαδικασίας και την απομίμησή της, αλλά χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Μια επιτυχία σ' αυτό τον τομέα θα μπορούσε να επιτρέψει τη δέσμευση του αζώτου κατά βούληση, γεγο νός που θα έδινε μεγάλη ώθηση στη γεωργία. Ίσως όμως κάτι τέτοιο να είχε άλλες συνέπειες, όπως θα δούμε στη συ νέχεια. Οι εντυπωσιακές ιδιότητες του αζωτογόνου προβάλλουν ακόμη καλύτερα αν τις συγκρίνει κανείς με άλλες διαδικα σίες που αποσπούν άζωτο από τον αέρα και το μετατρέπουν σε μόρια ικανά να χρησιμοποιηθούν από τα φυτά. Οι αστρα πές ανεβάζουν τοπικά τη θερμοκρασία στους 10.000° C και προσφέρουν αρκετή ενέργεια για τη διάσπαση λίγων μο ρίων αζώτου σε απλά άτομα, ενθαρρύνοντας έτσι τη διαμόρ φωση του νιτρικού οξέος (που στη συνέχεια μετατρέπεται σε νιτρικά άλατα) έπειτα από αντιδράσεις με το οξυγόνο και το νερό του αέρα. Οι βιομηχανικές διαδικασίες για τη σταθε ροποίηση του οξυγόνου προκαλούν χημικές αντιδράσεις κάτω από υψηλή πίεση και υψηλή θερμοκρασία μέσα σε σφραγισμένα δοχεία. Τα βακτήρια όμως πετυχαίνουν το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα κάτω από συνηθισμένες συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης. Χρειάζονται κάπου 20.000 τέτοια βακτήρια, το ένα δίπλα στο άλλο, για να καλύψουν την από σταση ενός εκατοστού, κι έχει υπολογιστεί ότι η συνολική ποσότητα των αζωτογόνων βακτηρίων, που από αυτά εξαρ-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
91
τάται κάθε μορφή ζωής, δεν ζυγίζει παρά μερικά κιλά. Τα βακτήρια που σταθεροποιούν το άζωτο κυκλοφορούν σε όλη την έκταση της βιόσφαιρας. Το νερό της βροχής που έχει πέσει πάνω σε ένα δέντρο περιέχει περισσότερο διαλυ μένο άζωτο στην κορφή παρά στη ρίζα του. γιατί οι οργανι σμοί που σταθεροποιούν το άζωτο8 ζουν πάνω στα φύλλα και τα κλαδιά του δέντρου, και εκτελούν τη χημική αποστο λή τους την ώρα της βροχής. Αλλά το περισσότερο άζωτο σταθεροποιείται από τα βακτήρια που διατηρούν μια συμ βιωτική σχέση με ορισμένα φυτά. Τέτοια φυτά είναι οι μπιζε λιές, οι φασολιές, τα τριφύλλια, η σόγια και οι αραχίδες που βγάζουν το αράπικο φυστίκι. Τα βακτήρια αυτά ονομάζονται ριζόβια και ζουν είτε πάνω είτε μέσα στις ρίζες των παραπά νω φυτών. Το περιβάλλον του φυτού ευνοεί τα βακτήρια και τους προσφέρει μια καλή κατοικία. Οι ενώσεις του αζώτου που παράγουν τα βακτήρια δεν καταναλώνονται μόνον από τα φυτά που τα φιλοξενούν, αλλά σκορπίζονται και στο έδα φος, εμπλουτίζοντας το. Αυτό είναι και το μυστικό της εναλ λαγής των καλλιεργιών στο ίδιο έδαφος, που την εφάρμο ζαν οι καλλιεργητές όλου του κόσμου πολύ πριν μάθουν τις λεπτομέρειες σχετικά με το άζωτο και τα βακτήρια. Γιατί το έδαφος που αποστραγγίζεται από ενώσεις αζώτου, εξαιτίας άλλων καλλιεργειών, με αποτέλεσμα να αποδίδει φτωχές συγκομιδές, μπορεί και πάλι να εμπλουτιστεί αν φιλοξενή σει για ένα διάστημα κάποιο από τα παραπάνω φυτά. Σήμε ρα οι φυτοβιολόγοι προσπαθούν είτε να βρουν κάποιον τρό πο για να πείσουν τα ριζόβια να εγκατασταθούν και στις ρί ζες των δημητριακών, είτε να αναπτύξουν κάποια γενετική τεχνική που να εισάγει τους γόνους των αζωτογόνων στα κύτταρα των σπόρων των δημητριακών. Σήμερα, τα φυτά δεν είναι υποχρεωμένα να καταναλώ νουν το άζωτο που χρειάζονται με τη μορφή της αμμωνίας. Μόλις αναπτύχθηκε η οξυγονούχα ατμόσφαιρα της Γης, το έδαφος άρχισε να εμπλουτίζεται από νιτρικά άλατα, ενώ σεις που περιέχουν άζωτο, οξυγόνο και άλλα στοιχεία. Ο εμ πλουτισμός του εδάφους οφείλεται έως ένα σημείο στις επι δράσεις των αστραπών της ατμόσφαιρας, αλλά κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι η αμμωνία, που παράγεται από τα βα-
92
JOHN GRIBBIN
κτήρια που σταθεροποιούν το άζωτο, αντιδρά με το οξυγό νο, είτε άμεσα με το οξυγόνο του αέρα, είτε έμμεσα, διαμέ σου μιας άλλης βιολογικής διεργασίας που καταλήγει στην παραγωγή νιτρικών αλάτων. Τα φυτά αντλούν νιτρικά άλατα και τα χρησιμοποιούν για να παράγουν αμμωνία, εκλύοντας στο περιβάλλον διοξείδιο του άνθρακα. Όλα αυτά μοιάζουν να βρίσκονται πολύ μακριά από το στρώμα του όζοντος στη στρατόσφαιρα. Αλλά στο σημείο αυτό μπαίνει στην υπόθεση ένα άλλο βακτήριο. Στο έδαφος δεν υπάρχουν συνήθως πολλά νιτρικά άλατα, επειδή τα α πορροφούν τα φυτά. Υπάρχει ωστόσο κάποια ποσότητα από αυτά, μαζί με εκείνα που προέρχονται από τα κατάλοιπα νε κρών οργανισμών, και τα ζωντανά πλάσματα βρίσκουν πάν τα τον τρόπο για να τα εντοπίσουν και να τα εκμεταλλευ τούν. Υπάρχουν λοιπόν ορισμένα βακτήρια, που ενώ συνή θως αντλούν την ενέργεια που τους χρειάζεται με την ανα πνοή (καταναλώνοντας οξυγόνο από τον αέρα και «καίγον τας» το με άνθρακα, όπως ακριβώς κάνουμε κι εμείς) έχουν παράλληλα αναπτύξει την ικανότητα να αποσπούν οξυγόνο κι από τα νιτρικά άλατα. Πρόκειται βέβαια για μιαν εντυπω σιακή ικανότητα προσαρμογής, αλλά το οξυγόνο από τα νι τρικά άλατα δεν αφθονεί όπως το οξυγόνο του αέρα, κι έτσι τα βακτήρια αυτά μόνον στην έσχατη ανάγκη καταφεύγουν στην «αζωτική αναπνοή». Μόνο αν βρεθούν σε χώρους εντε λώς αποκλεισμένους από την ατμόσφαιρα, όπως στις υπό γειες φλέβες νερού και αλλού, αναγκάζονται να αποσπά σουν οξυγόνο από τα νιτρικά άλατα, εκλύοντας στο περι βάλλον άζωτο, με τη σταθερή διατομική μοριακή του μορφή, Ν2. Αν στο περιβάλλον που βρίσκονται υπάρχει κάποιο οξυ γόνο, αλλά όχι αρκετό για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες τους, τότε αποσπούν το υπόλοιπο από τα νιτρικά άλατα, για να εξασφαλίσουν την ισορροπία τους. Σ' αυτή την περίπτω ση εκλύουν μιαν άλλη χημική ένωση, που περιέχει λίγο οξυ γόνο. Πρόκειται για το υποξείδιο του αζώτου, Ν2Ο, γνωστό και σαν ιλαρυντικό αέριο. Σ αυτό το σημείο ολοκληρώνεται ο βιολογικός κύκλος. Το άζωτο επιστρέφει στην ατμόσφαιρα και μπορεί να χρησι μοποιηθεί και πάλι από τις επόμενες γενιές των ζωντανών
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
93
πλασμάτων (ενώ, σε τελική ανάλυση, η ενέργεια που τροφο δοτεί τον βιολογικό κύκλο, προέρχεται από το ηλιακό φως). Κατά τη διαδρομή του κύκλου παράγονται ελάχιστες ποσό τητες υποξειδίου του αζώτου. Αλλά σ! αυτό το σημείο, η βιο λογία έρχεται σε επαφή με την υπόθεση του αζώτου. Το ιλαρυντικό αέριο δεν είναι και τόσο αστείο Το υποξείδιο του αζώτου διαθέτει αναισθητικές ιδιότητες, και σε μικρές δόσεις προκαλεί μια κατάσταση μέθης και γέ λιου, γι' αυτό άλλωστε ονομάστηκε και ιλαρυντικό. Πέρα α πό αυτήν όμως την ενδιαφέρουσα ιδιότητά του, δεν αντιδρά με άλλες ουσίες. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν γνω στές χημικές αντιδράσεις στη φύση που να μπορούν να κα ταστρέψουν το υποξείδιο του αζώτου στην τροπόοφαιρα και να το δεσμεύσουν με κάποια άλλη χημική μορφή, κι έτσι από τη στιγμή που θα εκλυθεί στο περιβάλλον παραμένει αναλλοίωτο, παρασύρεται από τον άνεμο, συσσωρεύεται στα ανώτερα στρώματα της τροπόσφαιρας και τελικά κατα λήγει στη στρατόσφαιρα. Η ιστορία είναι πλέον γνωστή, ό πως και οι συνέπειες της. Στη στρατόσφαιρα, η υπεριώδης ακτινοβολία προκαλεί αντιδράσεις που διασπούν τη δομή του υποξείδιου του αζώτου και παράγουν άλλες μορφές ΝΟχ, προπάντων NO, που αντιδρά στη συνέχεια με το όζον. Αυτή είναι μια φυσική διαδικασία, που συμβάλλει στη διατή ρηση της ισορροπίας του όζοντος στη στρατόσφαιρα. Η δια σύνδεση με τη ζωή είναι πράγματι εντυπωσιακή, εφόσον και το οξυγόνο του αέρα, από όπου προέρχεται το όζον, είναι προϊόν των ζωντανών οργανισμών. Αν η θεωρία του Λάβλοκ σχετικά με τη Γαία είναι σωστή, τότε η ποσότητα του Ν2Ο, και κατά συνέπεια του NO, που παράγεται κατά φυσικό τρό πο εξασφαλίζει την ισορροπία που διατηρεί τη συγκέντρω ση του όζοντος της στρατόσφαιρας στα σωστά επίπεδα, έ τσι ώστε από τη μια μεριά να προφυλάσσει την επιφάνεια της Γης από την καταστροφική υπεριώδη ακτινοβολία, ενώ από την άλλη να επιτρέπει σε μια μικρή ποσότητα ακτινοβο λίας να κατέβει μέχρι το έδαφος συμβάλλοντας έτσι στις συνθήκες που ευνοούν τη ζωή. Το πρόβλημα λοιπόν που εν τόπισε ο Κρούτσεν στα 1974 ήταν ότι με την προσθήκη λιπα-
94
JOHN GRIBBIN
σμάτων με νιτρικά άλατα στο έδαφος (και όχι μόνο στα χω ράφια, αλλά και στα πάρκα, και προπάντων στα γήπεδα του γκολφ, που στην Αμερική καταναλώνουν για τη διατήρηση του χορταριού τους κάπου το 10% της συνολικής παραγω γής χημικών λιπασμάτων των ΗΠΑ), προσφέρουμε άφθονη τροφή στα βακτήρια που καταναλώνουν νιτρικά άλατα, με αποτέλεσμα να επιβαρύνουμε τη συσσώρευση του Ν2Ο στην τροπόσφαιρα, και κατ' επέκταση του NO στη στρατόσφαιρα. Ή όλη υπόθεση υποδεικνύει τους τρομακτικούς κινδύ νους που αντιπροσωπεύει κάθε απερίσκεπτη παρέμβαση στο περιβάλλον, ακόμη κι όταν οι προθέσεις είναι άριστες, όπως η αύξηση της παραγωγής τροφίμων. Ωστόσο, είναι πο λύ δύσκολο να υπολογιστεί η έκταση του συγκεκριμένου κινδύνου σε βάρος του στρώματος του όζοντος. Η ποσότη τα του NO που φτάνει στη στρατόσφαιρα εξαρτάται από την ποσότητα του Ν2Ο που παράγουν τα βακτήρια, και κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι με τον διπλασιασμό των νιτρικών αλάτων διπλασιάζεται αναγκαστικά και η δραστηριότητα τους. Τα βακτήρια αυτά δραστηριοποιούνται προς τη συγκε κριμένη επικίνδυνη κατεύθυνση μόνον όταν τους λείπει το οξυγόνο, προπάντων σε υγρά εδάφη, αλλά ακόμη και σ' αυ τή την περίπτωση, η έλλειψη του οξυγόνου είναι τόσο έντο νη, ώστε αντλούν όλη την ποσότητα που τους χρειάζεται α πό τα νιτρικά άλατα, με αποτέλεσμα να εκλύουν μόνον ακίν δυνο καθαρό άζωτο. Το ζήτημα λοιπόν είναι, με ποια ταχύτη τα επεξεργάζονται τα βακτήρια τα πρόσθετα νιτρικά άλατα. Το όλο νόημα της προσθήκης τέτοιων λιπασμάτων στο έδα φος είναι η ενθάρρυνση της ανάπτυξης των δημητριακών, που στη συνέχεια καταναλώνονται και μπαίνουν στον βιολο γικό κύκλο. Τα πλεονάσματα των νιτρικών αλάτων, που πα ρασύρονται από τα νερά της βροχής, μπορούν να ενθαρρύ νουν την ανάπτυξη των δέντρων του γειτονικού δάσους, ή τους μικροοργανισμούς των ποταμών, των λιμνών και των θαλασσών. Ενδεχόμενα, δηλαδή, μπορεί να περάσει ένα πο λύ μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι τα βακτήρια να βρουν και να καταναλώσουν τα πρόσθετα νιτρικά άλατα, ακόμη κι αν κάποιες ομάδες από αυτά τα χρειάζονται. Ωστόσο, οι α-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
95
ριθμοί της τεχνητής παραγωγής χημικών λιπασμάτων από τον άνθρωπο έχουν φτάσει σε ανησυχητικά επίπεδα Έχει υπολογιστεί ότι οι φυσικές διαδικασίες σταθερο ποιούν κάπου 300 εκατομμύρια τόνους αζώτου τον χρόνο. Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν ο Κρούτσεν επι σήμανε το πρόβλημα, η ανθρώπινη δραστηριότητα αντιπρο σώπευε μια προσθήκη της τάξης του 15%. Η χρήση των χη μικών λιπασμάτων γνωρίζει μεγάλη διάδοση και συνεχίζε ται με αυξανόμενους ρυθμούς, παρά το γεγονός της ανόδου του ενεργειακού κόστους (η βιομηχανία των νιτρικών αλά των απαιτεί τεράστιες ποσότητες ενέργειας) και ορισμένες εκτιμήσεις μας πληροφορούν ότι στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα οι άνθρωποι θα προσθέτουν στο έδαφος ίση ποσότητα νιτρικών αλάτων με τη φύση. Το τελικό αποτέλε σμα θα είναι μια δραματική μεταβολή της φυσικής ισορρο πίας, που κανείς δεν μπορεί ακόμη να προβλέψει τις συνέ πειες της, όχι μόνον σε βάρος του στρώματος του όζοντος, αλλά και σε πολλούς άλλους παράγοντες του οικοσυστή ματος. Παράλληλα, υποξείδιο του αζώτου προστίθεται στην α τμόσφαιρα με τις καύσεις, κάθε φορά δηλαδή που καίγεται κάρβουνο ή πετρέλαιο στον αέρα Η θερμότητα που εκλύει η φωτιά διασπά κάποια μόρια αζώτου της ατμόσφαιρας, και μερικά από αυτά ενώνονται με το οξυγόνο παράγοντας Ν2Ο. Αυτό το εξωβιολογικής προέλευσης υποξείδιο του α ζώτου ακολουθεί ακριβώς την ίδια πορεία στα πλαίσια του ατμοσφαιρικού κύκλου. Παρατηρούνται μεγάλες διακυμάν σεις στους υπολογισμούς των συνδυασμένων επιδράσεων των χημικών λιπασμάτων και των ΝΟχ των καύσεων, σε βά ρος του στρατοσφαιρικού όζοντος, που λίγο έως πολύ δεν είναι άλλο από θεωρητικές προβλέψεις. Πάντως υπάρχουν πλέον αναμφισβήτητες μετρήσεις της ποσότητας του Ν20 στην τροπόσφαιρα, που στα 1984 ανέρχονταν σε 304 ποσο στιαίες μονάδες ανά δισεκατομμύριο και παρουσίαζαν ετή σιο ρυθμό αύξησης της τάξης των 0,07 ποσοστιαίων μονά δων ανά δισεκατομμύριο (δηλαδή κάπου ένα τέταρτο του 1 %). Κάποιοι άλλοι ψεκαστήρες συμβάλλουν κι αυτοί με τη σειρά τους στη συσσώρευση του υποξείδιου του αζώτου στη
96
JOHN GRIBBIN
στρατόσφαιρα (και κατ' επέκταση στην επιβάρυνση της στρατόσφαιρας με ΝΟχ). Αρκετοί φίλοι μου, που πίστεψαν ότι ενεργούσαν σωστά αρνούμενοι να αγοράσουν ψεκαστή ρες που περιείχαν CFC, απογοητεύτηκαν όταν τους εξήγη σα τους κινδύνους που αντιπροσωπεύει το υποξείδιο του α ζώτου, που κι αυτό χρησιμοποιείται σαν προωθητικό αέριο, προπάντων στους ψεκαστήρες που περιέχουν... κρέμα γά λακτος. Βέβαια, δεν υπάρχει καμία απολύτως ανάγκη να συ σκευάζεται η κρέμα γάλακτος μέσα σε ψεκαστήρες και είναι ιδιαίτερα απογοητευτικό για κάποιον που εξέτασε προσε χτικά τα περιεχόμενα της φιάλης και σιγουρεύτηκε ότι δεν περιέχει CFC, να μαθαίνει ότι το Ν2Ο είναι εξίσου βλαβερό. Ανεξάρτητα πάντως από τη μια ή την άλλη προέλευσή του, όπως και στην περίπτωση των CFC, η μεγάλη διάρκεια ζωής του Ν20 (150 χρόνια, αυτό!) στην τροπόσφαιρα, ση μαίνει ότι οι εκλύσεις που συσσωρεύονται χρόνο με τον χρό νο, δεκαετία με δεκαετία, θα ξεπεράσουν το όριο του 1 % των μετρήσεων του 1984, πριν από το έτος 2000. Αν η ίδια αναλογία «πρόσθετου» NO ανέβει στη στρατόσφαιρα, τότε το ιλαρυντικό αέριο θα πρέπει να ενταχθεί σε όλες τις συζη τήσεις σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την προστασία του στρώματος του όζοντος. Δεν είναι πάντως βέβαιο ότι μια αύξηση των εκλύσεων του υποξείδιου του αζώτου κατά 1 ή 2% θα σημάνει οπωσδή ποτε μιαν ανάλογη επιβάρυνση της στρατόσφαιρας με ΝΟχ. Για την ώρα, παρόλο που αρκετές εκατοντάδες εκα τομμύρια τόνοι Ν 2 0 εκλύονται στην τροπόσφαιρα σε ετή σια βάση (οι σχετικοί υπολογισμοί παρουσιάζουν διακυμάν σεις) μόνον μερικές δεκάδες εκατομμύρια τόνων μεταφέ ρονται στη στρατόσφαιρα (και πάλι οι σχετικοί υπολογισμοί παρουσιάζουν διακυμάνσεις). Το μεγαλύτερο μέρος του υ ποξείδιου του αζώτου, σε αντίθεση με τα CFC, δεν καταλή γει στη στρατόσφαιρα, αλλά πηγαίνει κάπου αλλού. Και δεν ξέρουμε πού. Από μια πρώτη άποψη, αυτό φαίνεται να μας καθησυχάζει. Αλλά αν αυτός ο άγνωστος απορροφητήρας παρενοχλείται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, πράγ μα καθόλου απίθανο τη στιγμή που δεν υπάρχει τελικά ούτε μία φυσική διαδικασία που να μην έχουμε προσβάλει, ή αν
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
97
ο απορροφητήρας αυτός έχει κάποια όρια και δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα με ένα πρόσθετο φορτίο Ν20, τότε ξαφ νικά θα παρατηρήσουμε μεγάλες ποσότητες Ν 2 0 να ανε βαίνουν στη στρατόσφαιρα. Και δυστυχώς, το υποξείδιο του αζώτου δεν είναι ο μόνος παράγοντας που προστίθεται στα CFC, στην όλη διαδικασία της καταστροφής του στρατοσφαιρικού αζώτου. Δεινόσαυροι και σενάρια συντέλειας Μερικά από τα δυναμικά προβλήματα της στρατοσφαιρικής χημείας υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του ανθρώπινου ε λέγχου, παρόλο που προσφέρουν μια θαυμάσια αναλογία με μια περιοχή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που έτσι κι αλλιώς ξεφεύγει από τις δυνατότητες ελέγχου των περισ σότερων ανθρώπων, δηλαδή της προοπτικής του πυρηνικού πολέμου. Ορισμένοι λοιπόν επιστήμονες έθεσαν το ερώτη μα αν η εξαφάνιση των δεινοσαύρων πριν 65 εκατομμύρια χρόνια θα μπορούσε να συνδεθεί με μια καταστροφική αφαί μαξη του όζοντος στη στρατόσφαιρα, που την προκάλεσε είτε κάποια κοντινή ως προς τη Γη έκρηξη μιας σουπερνόβα (κάποιου άστρου που γειτόνευε με το Ηλιακό μας Σύστημα). είτε μια ξαφνική αύξηση της ηλιακής δραστηριότητας, κατά μια χρονική περίοδο, όπου το προστατευτικό μαγνητικό πε δίο της Γης ήταν εξασθενημένο; Αναμφίβολα κάτι σκότωσε τους δεινόσαυρους και μαζί τους και πολλά άλλα είδη, και αυτό το «κάτι» ήρθε ενδεχόμε να από πάνω, εφόσον τα απολιθωματικά ευρήματα μας πλη ροφορούν ότι τα πλάσματα που ζούσαν στη θάλασσα δεν επηρεάστηκαν σημαντικά από την καταστροφή. Βέβαια, οι παλαιοντολόγοι από τη μεριά τους επισημαίνουν ότι οι δει νόσαυροι είχαν αρχίσει ήδη να εξαφανίζονται πριν από αυτό το οριστικό συμβάν, αλλά αυτό μπορεί να σημαίνει ότι κά ποιες άλλες περιβαλλοντολογικές αλλαγές τους κατάντη σαν ευάλωτους στο τελικό χτύπημα. Τα τελευταία χρόνια, μια εντυπωσιακή θεωρία σχετικά με τον θάνατο των δεινο σαύρων αναφέρθηκε σε κλιματολογικές μεταβολές που ο φείλονται στη σύγκρουση ενός μεγάλου μετεωρίτη με τη Γη, με αποτέλεσμα η ατμόσφαιρα να γεμίσει σκόνη ακόμη και
98
JOHN GRIBBIN
στα μεγάλα υψόμετρα Στη συνέχεια, έπαψαν να είναι της μόδας οι ιδέες που συνδέονται με τις μεταβολές στο στρώ μα του όζοντος, όμως, παρ' όλα αυτά εξακολουθούν να είναι σεβαστές, όπως την εποχή που πρωτοεμφανίστηκαν, κατά τη δεκαετία του 1970. Οι δυο παραλλαγές του θέματος ακολουθούν τον ίδιο μη χανισμό. Τα πρωτόνια (πυρήνες υδρογόνου), που φτάνουν στη Γη από το διάστημα σαν κοσμική ακτινοβολία, αντι δρούν στην ανώτερη ατμόσφαιρα εκλύοντας άτομα αζώτου, που κατεβαίνουν στη συνέχεια προς τη μεσόσφαιρα και τη στρατόσφαιρα, διαμορφώνοντας μόρια ΝΟχ που βάζουν σε κίνηση την αλυσίδα των αντιδράσεων που καταστρέφει το όζον. Κοσμικές ακτινοβολίες του είδους εισάγονται αδιάκο πα στην ατμόσφαιρα της Γης, αλλά συνήθως η επίδραση τους είναι ασήμαντη. Αυτό συμβαίνει τόσο γιατί σπάνια ει σάγονται σε μεγάλες ποσότητες, όσο και γιατί διαθέτουν ηλεκτρικό φορτίο (το πρωτόνιο είναι ένα άτομο υδρογόνου που του έχει αφαιρεθεί το ηλεκτρόνιό του) και τα φορτισμέ να σωματίδια δεν μπορούν να διαπεράσουν το μαγνητικό πεδίο της Γης. Στους μόνους τόπους που μπορούν να έχουν κάποιαπαρατηρήσιμη επίδραση σήμερα είναι οι πόλοι, όπου διατάσσονται σύμφωνα με τις μαγνητικές γραμμές ισχύος, αλλά δεν υπάρχουν πειστικές ενδείξεις ότι συμμετέχουν στη δημιουργία της τρύπας του όζοντος της Ανταρκτικής. Υπάρχουν δυο τρόποι για να αυξηθεί η επίδραση των κο σμικών ακτίνων στη στρατόσφαιρα. Είτε να γίνουν ισχυρό τερες, είτε να εξασθενήσει το μαγνητικό πεδίο της Γης — ή και τα δυο. Ο σοβιετικός επιστήμονας Ιωσήφ Σλόφσκι και ο αμερικάνος Μάρτιν Ράντερμαν υπήρξαν οι πρώτοι που α νάπτυξαν ένα σενάριο με την υπόθεση ότι η έκρηξη μιας σουπερνόβα μπορούσε να παράγει μια πλημμύρα κοσμικών ακτίνων, με αποτέλεσμα να καταστραφεί το μισό και πλέον από το στρώμα του όζοντος. Αν συμβεί κάτι τέτοιο σήμερα θα είναι εξίσου καταστροφικό για τη ζωή όπως ήταν και πριν 65 εκατομμύρια χρόνια που εξαφάνισε όλους τους δεινό σαυρους. Οι πρώτες άμεσες επιδράσεις πάνω σε ανθρώ πους και ζώα θα ήταν σοβαρά εγκαύματα και τύφλωση, ενώ καθώς θα ξεραίνονταν τα περισσότερα φυτά, θα αντιμετωπί-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
99
ζαμε σύντομα και πρόβλημα τροφίμων. Μια τέτοια προοπτι κή βέβαια είναι μάλλον εξαιρετικά σπάνια, εφόσον, σύμφω να με τους υπολογισμούς των αστρονόμων, υπάρχει μόνο 1 στις 100 πιθανότητες να συμβεί μια έκρηξη σουπερνόβας αρκετά κοντά στη Γη, πράγμα που μπορεί να γίνει μόνο κάθε 20 εκατομμύρια χρόνια. Αλλά και καταστροφές, όπως ήταν η εξόντωση των δεινοσαύρων, συμβαίνουν εξαιρετικά σπάνια. Το δεύτερο σενάριο συνδέει την καταστροφή του στρώ ματος του όζοντος με μεταβολές στον γήινο μαγνητισμό, καθώς και στη δραστηριότητα του Ήλιου. Είναι γεγονός ότι το μαγνητικό πεδίο της Γης, που παράγεται από τα περι στρεφόμενα ρεύματα του μαγνητικού υλικού μέσα στον διάπυρο και ρευστό πυρήνα της, υπόκειται σε διακυμάνσεις. Καμιά φορά εξασθενεί εντελώς κι έπειτα ξαναβρίσκει την αρχική του ένταση, είτε προς την ίδια κατεύθυνση (με τον βόρειο και νότιο μαγνητικό πόλο όπως ήταν προηγουμένως) είτε με την αντίθετη έννοια, δηλαδή με τους μαγνητικούς πόλους ανεστραμμένους. Τα απολιθωματικά ευρήματα μας πληροφορούν ότι παρόμοιες μαγνητικές αναστροφές συν δέονται με εξοντώσεις ειδών μικρής έκτασης, αλλά σπάνια με καταστροφές σαν εκείνη που χτύπησε τους δεινοσαύ ρους. Πάντως, κατά την εποχή της εξαφάνισης των δεινο σαύρων το μαγνητικό πεδίο της Γης παρουσίαζε διακυμάν σεις, όπως μας υποδεικνύει ο μαγνητισμός των παλιών πε τρωμάτων. Η ηλιακή δραστηριότητα παρουσιάζει επίσης διακυμάν σεις, όχι μόνο ακολουθώντας έναν κύκλο διάρκειας 11 ετών (ο κύκλος των ηλιακών κηλίδων), αλλά και με άλλες έντονες περιοδικές εξάρσεις, που εκτοξεύουν ρεύματα πρωτονίων στο διάστημα και φτάνουν, φυσικά, και στη Γη. Αν λοιπόν ο Ήλιος εκτόξευσε μια ισχυρή δέσμη πρωτονίων την εποχή όπου το μαγνητικό πεδίο της Γης ήταν εξασθενημένο, τότε θα μπορούσε να διαπεράσει την ατμόσφαιρα και να κατα στρέψει την ασπίδα του όζοντος. Ένας από τους πρωτοπό ρους αυτής της ιδέας ήταν ο πανταχού παρόν Πολ Κρούτσεν, μαζί με τον Ίβαρν Ίσακσεν και τον Τζορτζ Ρέιντ. Οι υπολογισμοί τους. που δημοσιεύτηκαν κατά το 1975, δεν α-
100
JOHN GRIBBIN
φορούσαν μόνον τους δεινόσαυρους. Ακόμη κι αν το μαγνη τικό πεδίο της Γης δεν παρουσιάζει μια ιδιαίτερη εξασθένη ση, μια αρκετά ισχυρή ηλιακή εκπομπή αρκεί για να προκα λέσει κάποιες βλάβες στη στρατόσφαιρα. Συμπτωματικά. μια αρκετά ισχυρή έξαρση της ηλιακής δραστηριότητας συ νέβη κατά τον Αύγουστο του 1972. Στα 1975, ο Κρούτσεν και οι συνάδελφοι του οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα, ότι, αν το υπολογιστικό τους πρότυπο ήταν σωστό, τότε η παραπάνω έξαρση θα πρέπει να μείωσε τη συγκέντρωση του όζοντος πάνω από τον βόρειο πόλο κατά 15 έως 20%, εφόσον εκεί θα πρέπει να εστιάστηκαν τα ηλιακά πρωτόνια εξαιτίας της δράσης του μαγνητικού πεδίου της Γης. Βασισμένοι στους παραπάνω υπολογισμούς, ο Ντόναλτ Χιθ και ο Άρλιν Κρόιγκερ. της NASA, ξέθαψαν από τα αρχεία της υπηρεσίας τους κάτι παλιά στοιχεία του μετεωρολογικού δορυφόρου Νίμπους-4, που κανείς δεν είχε ασχοληθεί να τα αναλύσει με τον σωστό τρόπο, αναφορικά με τις διακυμάνσεις της συγ κέντρωσης του όζοντος. Το αποτέλεσμα ήταν να ανακαλύ ψουν ότι ο δορυφόρος είχε καταγράψει μια μείωση της συγ κέντρωσης του όζοντος, πάνω από τον βόρειο πόλο, της τά ξης του 16% κατά τη διάρκεια της ηλιακής έξαρσης του 1972. Αυτή ήταν και η δραματικότερη βραχυπρόθεση μεταβο λή που παρατηρήθηκε στη συγκέντρωση του όζοντος στη στρατόσφαιρα, πριν από την ανακάλυψη της τρύπας της Αν ταρκτικής. Μέχρι στιγμής, κανείς δεν μπόρεσε να υπολογί σει, ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα μιας παρόμοιας ηλιακής θύελλας πάνω από την Ανταρκτική, όταν η τρύπα του όζον τος θα έχει το ευρύτερο εποχιακό της μέγεθος. Παρόλο που δεν είναι πια της μόδας η ιδέα της διασύνδεσης των οζονικών διακυμάνσεων με τον θάνατο των δεινοσαύρων, εξακο λουθεί ωστόσο να έχει σημασία για τον σύγχρονο προβλη ματισμό, και το επεισόδιο του 1972 επιβεβαίωσε την ακρί βεια των υπολογιστικών προτύπων που προσμετρούν τις αυ ξομειώσεις του όζοντος. Κι αυτή η επιβεβαίωση μας επιτρέπει να εμπιστευθούμε και τους άλλους υπολογισμούς που αφορούν το όζον, όπως εκείνους που σχετίζονται με την έκλυση των CFC. Κάθε λο-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
101
γικός άνθρωπος δεν χρειάζεται κάποιαν ιδιαίτερη υπενθύμι ση για να ξέρει ότι ο πυρηνικός πόλεμος είναι ένα πολύ κακό πράγμα, αλλά το πόσο πραγματικά κακό πράγμα μπορεί να είναι αποσαφηνίστηκε από τον Τζον Χάμπσον, κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν πραγματοποίησε μια πρωτο ποριακή εργασία σε σχέση με τον ρόλο των ΗΟχ στη στρατόσφαιρα, και παράλληλα καταπιάστηκε με τις επιδράσεις των ΝΟχ που εκλύουν οι πυρηνικές εκρήξεις. Ο Χάμπσον έ θεσε το όλο θέμα σε ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νάτσσυρ στα 1974, και τον Γενάρη του 1975 οργα νώθηκε ένα εργαστήριο από τη NAS, που κατέληξε στο συμ πέρασμα ότι σε περίπτωση που, στη διάρκεια μιας πυρηνι κής σύγκρουσης, θα γινόταν χρήση του μισού, κατά το 1974, παγκόσμιου αποθέματος των πυρηνικών όπλων — 10.000 μεγατόνοι — ένα από τα αποτελέσματα θα ήταν η μείωση της συγκέντρωσης του όζοντος πάνω από το βόρειο ημι σφαίριο (εκεί όπου θα έσκαγαν οι περισσότερες πυρηνικές κεφαλές) κατά 30 έως 70%, και πάνω από το νότιο ημισφαί ριο κατά 20 έως 40%. Παρατηρούμε ότι οι αριθμοί αυτοί προ σεγγίζουν εκείνους που πρότειναν ορισμένες μελέτες στην προσπάθεια τους να εξηγήσουν την εξαφάνιση των δεινο σαύρων, και αναμφίβολα θα είχαν τα ίδια αποτελέσματα σε βάρος της ανθρωπότητας αλλά και πάρα πολλών άλλων ζωι κών ειδών. Δεν υπάρχει καμία άμεση ένδειξη ότι οι πυρηνικές εκρή ξεις στην ατμόσφαιρα καταστρέφουν το στρατοσφαιρικό ό ζον, εφόσον κανείς δεν μπήκε στον κόπο να κάνει τις αναγ καίες λεπτομερείς μετρήσεις κατά τη δεκαετία του 1950 και τις αρχές της δεκαετίας του 1960, τότε που οι δοκιμές στην ατμόσφαιρα ήταν συχνές. Όμως οι διαθέσιμες συνολικές μετρήσεις μας πληροφορούν ότι, παρά τις κάποιες διακυ μάνσεις, η συνολική περιεκτικότητα όζοντος στην ατμό σφαιρα αυξήθηκε από το 1963 κι έπειτα, από τη χρονιά δηλα δή που οι μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις απαγόρευσαν τις πυρηνικές δοκιμές στην ατμόσφαιρα. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι η ατμόσφαιρα κατάφερε να αναπληρώσει τις βλάβες που είχε υποστεί από όλες τις προηγούμενες πυρη νικές δοκιμές. Βέβαια, το θέμα είναι καθαρά ακαδημαϊκό. Ό-
102
JOHN GRIBBIN
ποιος φρενοβλαβής ξεκινήσει έναν πυρηνικό πόλεμο δεν πρόκειται να σκεφτεί τη βλάβη που θα προξενήσει στο στρώμα του όζοντος, ούτε τις ενδεχόμενες κλιματολογικές μεταβολές (τελειότεροι σύγχρονοι υπολογισμοί δεν μιλούν πλέον για «πυρηνικό χειμώνα», αλλά για «πυρηνικό φθινό πωρο», αλλά ακόμη κι αυτό αρκεί για να μειώσει κατακόρυ φα την παραγωγή των δημητριακών ακόμη και σε περιοχές του κόσμου που θα γλιτώσουν από τις εκρήξεις των πυρηνι κών κεφαλών). Ό λ ε ς όμως οι σχετικές υπολογιστικές εργα σίες, όπως και οι μελέτες αναφορικά με την εξαφάνιση των
Σχήμα 6 Μετά από μια συρρίκνωση κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1960, οι παγκόσμιες συγκεντρώσεις του όζοντος παρουσίασαν μια σταθερή αύξηση μέχρι το 1970. Μήπως ήταν μια φυσική απο κατάσταση της ατμόσφαιρας μετά την απαγόρευση των πυρηνι κών δοκιμών στην ατμόσφαιρα, που συμφώνησαν οι υπερδυνά μεις στα 1962;
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
103
δεινοσαύρων, μας υπενθυμίζουν ότι η ασπίδα του όζοντος είναι εξαιρετικά ευάλωτη, κι ότι εύκολα μπορεί να καταστρα φεί, είτε από φυσικά αίτια, είτε από τις ανθρώπινες δραστη ριότητες. Οι άλλοι υποψήφιοι καταστροφικοί παράγοντες δεν διαθέτουν παρόμοιες διαστάσεις «Αποκάλυψης», αλλά οι πιθανότητες να προκύψουν στο άμεσο μέλλον είναι πε ρισσότερες — εκτός από μια παραφυάδα της διαμάχης γύ ρω από το χλώριο, που αντιπροσωπεύει μια εξίσου σχιζο φρενική κατάσταση με την ιδέα του πυρηνικού πολέμου. Τα μικρά πράγματα μπορεί να σημαίνουν πολλά Μια από τις πιο τρελές απόψεις που ακούστηκαν κατά τη διάρκεια του αποκορυφώματος της διαμάχης, στα μέσα της δεκαετίας του 1970, σχετικά με τις επιδράσεις των CFC στη στρατόσφαιρα, ήταν η υπόθεση που εξέφρασε ο Μάικ Μακ Ελροι, ότι το βρώμιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν πολεμι κό όπλο, για να παράγει τεχνητά τις ίδιες συνθήκες που εν δεχόμενα εξόντωσαν τους δεινόσαυρους. Το βρώμιο ανήκει στη χημική οικογένεια των αλογόνων, όπως και το χλώριο, και χαρακτηρίζεται από πολλές παρόμοιες ιδιότητες, ενώ έ να από τα χαρακτηριστικά του είναι ότι αντιδρά ακόμη πιο αποτελεσματικά με το όζον. Στα 1975 λοιπόν, ο ΜακΕλροι είχε κάθε λόγο να επισημάνει τους κινδύνους που ενδεχόμε να αντιπροσωπεύει για το στρώμα του όζοντος η διαδεδομέ νη χρήση του μεθυλοβρωμίδιου στη γεωργία, σαν προστα τευτικής ουσίας ενάντια στα έντομα και στα τρωκτικά, τόσο στις καλλιέργειες τροφίμων όσο και στον καπνό. Και παρό λο που το μεθυλοβρωμίδιο δεν χαρακτηρίζεται από την ασυ νήθιστη σταθερότητα των CFC στη στρατόσφαιρα, και δια σπάται έως ένα σημείο πριν φτάσει στη στρατόσφαιρα, ω στόσο μπορεί και αυτό να συμβάλει σαν πρόσθετοςπαράγοντας στις καταστροφικές επιδράσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων ενάντια στο στρώμα του όζοντος. Γιατί τε λικά, η προσθήκη πολλών μικρών παραγόντων μπορεί να κα ταλήξει σε ένα πολύ επικίνδυνο άθροισμα. Την ίδια χρονιά, ο Στιβ Ουόφσι και οι συνάδελφοι του επι σήμαναν έναν άλλον μικρό επικίνδυνο παράγοντα, από τη διασπορά μιας άλλης οικογένειας χημικών ουσιών, που σχε-
104
JOHN GRIBBIN
τίζονται άμεσα με τα CFC και ονομάζονται βρωμιούχοι χλωράνθρακες. Πρόκειται για ουσίες πυροσβεστικής χρήσης. Η αλήθεια είναι ότι καμία πηγή βρωμιδίων δεν αντιπροσωπεύ ει από μόνη της μια τόσο σοβαρή απειλή όσο τα CFC. Αλλά ο ΜακΕλρόι ξεσήκωσε σάλο στον Τύπο όταν δήλωσε ότι μια σκόπιμη διοχέτευση βρώμιου στη στρατόσφαιρα θα μπο ρούσε να χρησιμοποιηθεί σαν όπλο, δημιουργώντας μια τε ράστια τρύπα στο στρώμα του όζοντος πάνω από το εχθρικό έδαφος, με όλες τις συνέπειες για τον άμαχο πληθυσμό και τις καλλιέργειες. Η αλήθεια είναι ότι μια τέτοια καταστροφική δράση δεν μπορεί να περιοριστεί μόνον πάνω από έναν συγκεκριμένο τόπο, και σύντομα, η χώρα που θα εξαπολύσει «βόμβες βρώ μιου» θα πληρώσει και η ίδια ανάλογες συνέπειες, όπως και ο υπόλοιπος κόσμος. Αλλά την εποχή της δήλωσης του Μακ Ελρόι κανείς δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία σ' αυτή την αλή θεια, εφόσον η εκδοχή του «πολέμου του βρώμιου» ερέθισε τη φαντασία των αρθρογράφων, προπάνων σε έντυπα όπως ο Νάσιοναλ Ινκουάιερ. Η σχετική δημοσιότητα εξόργισε πολλούς από τους συναδέλφους του ΜακΕλρόι, που τον κα τηγόρησαν ότι οι δηλώσεις του για το βρώμιο αποπροσανα τολίζουν την κοινή γνώμη από το σημαντικό πρόβλημα των CFC. To σενάριο του «όπλου της συντέλειας» μπορεί λοιπόν να αγνοηθεί. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοή σουμε συνάμα και το γεγονός της διοχέτευσης βρώμιου στην ατμόσφαιρα, εφόσον και αυτή η δράση συμβάλλει στην αφαίμαξη του στρατοσφαιρικού όζοντος. Ποιος άλλος όμως παράγοντας θα μπορούσε να συμβά λει στην αφαίμαξη; Υπάρχουν και οι φυσικές πηγές έκλυσης χλωρίου, που θα πρέπει να συνυπολογίσουμε. Οι εκρήξεις των ηφαιστείων διοχετεύουν ευκαιριακά μεγάλες ποσότη τες χλωριούχων ενώσεων στη στρατόσφαιρα, με αποτέλε σμα να παράγουν σύντομες αλλά μεγάλης έκτασης βλαβε ρές επιδράσεις. Το 1982, σε όλη τη διάρκεια του έτους μετά την έκρηξη του ηφαίστειου Ελ Τσιτσόν, οι σχετικές παρατη ρήσεις του σταθμού Αρόζα, στην Ελβετία, υπόδειξαν τη χα μηλότερη συνολική συγκέντρωση όζοντος που καταγρά φτηκε ποτέ. Η μεγαλύτερη, ωστόσο, και σταθερή λίγο έως
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
105
πολύ φυσική πηγή ατμοσφαιρικού χλωρίου εκλύει το στοι χείο αυτό με τη μορφή μεθυλοχλωρίδιου (γνωστού και σαν χλωρομεθάνιου). Μια μικρή ποσότητα προέρχεται από τη βιομηχανική δραστηριότητα, αλλά το μεγαλύτερο μέρος ο φείλεται σε καύσεις φυτικών υλών. Εφόσον όμως στις καύ σεις περιλαμβάνονται τόσο οι φυσικές πυρκαγιές των δα σών, όσο και οι ετήσιες σκόπιμες πυρκαγιές των καλλιεργη μένων εκτάσεων, υπάρχει μια διαμάχη σχετικά με την ποσό τητα της επιβάρυνσης της ατμόσφαιρας με χλωρομεθάνιο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «φυσική» και σε εκείνην που οφείλεται στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Πάντως, α νεξάρτητα από την προέλευση του, το 90% του χλωρομεθάνιου διαλύεται, με μια σειρά χημικών αντιδράσεων, στην τροπόσφαιρα, και μόνον το 10% ανεβαίνει στη στρατόσφαιρα. Αλλά ακόμη και σ' αυτή τη μικρή αναλογία, οι υπολογι σμοί που έγιναν στα μέσα της δεκαετίας του 1970 υπογράμ μισαν ότι η δράση του χλωρομεθάνιου ενάντια στο όζον της στρατόφαιρας μπορεί να είναι εξίσου καταστροφική με εκεί νην των CFC. Η φυσική έκλυση χλωρομεθάνιου στην ατμόσφαιρα συμ μετέχει μαζί με εκείνην των ΝΟχ στον κύκλο διατήρησης της συγκέντρωσης του όζοντος στα φυσιολογικά της επίπε δα. Το πρόβλημα λοιπόν είναι κατά πόσον οι ανθρώπινες δραστηριότητες παραβιάζουν τη φυσική ισορροπία και κα ταστρέφουν περισσότερο όζον από όσο μπορεί να αναπλη ρωθεί με φυσικά μέσα. Και κανείς μέχρι στιγμής δεν έχει υπολογίσει την έκταση και τις συνέπειες που θα έχει η δια τάραξη της φυσικής ισορροπίας από τις πρόσθετες εκλύ σεις χλωρομεθάνιου κατά τις επόμενες δεκαετίες. Οι συνέπειες των ανθρώπινων δραστηριοτήτων γίνονται ακόμη πιο φανερές από την έκλυση στην ατμόσφαιρα μιας ουσίας με παρόμοιο όνομα, του μεθυλικού χλωροφόρμιου (ή τριχλωροαιθάνιου). Κι εδώ επισημαίνουμε μιαν ειρωνική κατάσταση. Μια άλλη παρόμοια ουσία, το τριχλωροαιθυλένιο, που μοιάζει με το μεθυλικό χλωροφόρμιο, γνώρισε μιαν ευρύτατη χρήση σαν απολιπαντικό υγρό, προπάντων για τον καθαρισμό μεταλλικών επιφανειών, αλλά και στη βιομη χανία των στεγνοκαθαριστηρίων. Η ουσία αυτή διασπάται
106
JOHN GRIBBIN
πολύ γρήγορα στην ατμόσφαιρα και δεν αντιπροσωπεύει κανένα κίνδυνο για τη στρατόσφαιρα. Αλλά εξαιτίας της ι διότητας της να αντιδρά κοντά στο έδαφος, συμβάλλει στις αντιδράσεις που παράγουν το φωτοχημικό νέφος. Γι' αυτό τον λόγο, η σοφή Υπηρεσία Περιβαλλοντολογικής Προστα σίας (ΕΡΑ) των ΗΠΑ αποφάσισε να απαγορεύσει τη χρήση του τριχλωροαιθυλένιου στην αμερικάνικη επικράτεια, και συνέστησε να χρησιμοποιείται στη θέση του το τριχλωροαιθάνιο. δηλαδή το μεθυλικό χλωροφόρμιο. Πράγματι, το μεθυλικό χλωροφόρμιο δεν συμβάλλει στην παραγωγή του Φωτοχημικού νέφους, επειδή — όπως ίσως μαντέψατε — αντιδρά πολύ αργά στην τροπόσφαιρα. Πράγμα που σημαί νει βέβαια ότι μεγάλες ποσότητες μεθυλικού χλωροφόρ μιου καταλήγουν αναλλοίωτες στη στρατόσφαιρα, όπου διασπώνται από την υπεριώδη ακτινοβολία εκλύοντας άτο μα χλωρίου, που αμέσως παίρνουν μέρος στο «κυνήγι» του όζοντος. Με άλλα λόγια η ΕΡΑ, στην προσπάθεια της να λύ σει ένα πρόβλημα, δημιούργησε ένα δεύτερο. Στις μέρες μας, η χρήση του μεθυλικού χλωροφόρμιου αυξάνεται γρή γορα με ρυθμό της τάξης του 7% τον χρόνο, ενώ στα 1987, η συγκέντρωση του στην ατμόσφαιρα ήταν 130 αναλογικές μονάδες ανά τρισεκατομμύριο. Ευτυχώς, η διάρκεια της ζω ής του μόλις που ξεπερνά τα έξι χρόνια, κι έτσι αντιπροσω πεύει μια μικρότερη απειλή για το στρώμα του όζοντος σε σύγκριση με εκείνην των CFC. Ωστόσο, ορισμένοι υπολογι σμοί εκτιμούν τη συμβολή του στη συνολική μείωση των συγκεντρώσεων του όζοντος κατά τα μέσα του επόμενου αιώνα, σε ποσοστό 1 έως 2%. Ενδεχόμενα, η αναφορά στα υγρά στεγνού καθαρισμού θα θυμίσει σε ορισμένους αναγνώστες την πρώτη ουσία που χρησιμοποιήθηκε σ' αυτό τον τομέα, τον τετραχλωριούχο άνθρακα. Η ουσία όμως αυτή έχει τοξικές ιδιότητες και γι' αυτό τον λόγο η χρήση της απαγορεύτηκε κατά ένα μέρος στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Οπωσδήποτε, και ο τετραχλωριούχος άνθρακας είναι «οζονοφάγος», εφόσον πε ριέχει χλώριο και η διάρκεια της ζωής του στην ατμόσφαιρα είναι 50 χρόνια, ενώ σημαντικές ποσότητες καταλήγουν στη στρατόσφαιρα. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970. ό-
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
107
μως, το σχετικό πρόβλημα άρχισε να εξαλείφεται εφόσον μειώθηκε σημαντικά η συνολική παρουσία του τετραχλωριούχου άνθρακα στο περιβάλλον. Στη συνέχεια όμως, οι ε κλύσεις της ουσίας αυτής εμφάνισαν και πάλι άνοδο, με απο τέλεσμα στα 1987 να παρουσιάζουν ετήσια αύξηση της τά ξης του 1%, και η συγκέντρωση τους στην ατμόσφαιρα σή μερα υπολογίζεται σε 125 αναλογικές μονάδες ανά τρισεκα τομμύριο. Η αύξηση αυτή οφείλεται τόσο στη βιομηχανική ανάπτυξη των χωρών του Τρίτου Κόσμου, όσο και στην ευ ρύτερη χρήση της ουσίας στον ανεπτυγμένο κόσμο. Σήμε ρα, ο τετραχλωριούχος άνθρακας χρησιμοποιείται σαν πυ ροσβεστικό μέσο, αλλά και σαν μέσο απολύμανσης των α γρών, όπως και το μεθυλοβρωμίδιο. Χρησιμοποιείται επίσης από τη βιομηχανία σαν μεταβατικό στάδιο για την παραγω γή του διχλωροδιφλουορομεθάνιου (CCI2F2), μιας ουσίας που τη συναντήσαμε και προηγουμένως, με την εμπορική τυποποιημένη ονομασία F-12. Η F-12, όπως είδαμε, χρησιμο ποιείται τόσο σαν ψυκτικό υγρό, όσο και σαν προωθητικό μέσο στους ψεκαστήρες. Ένα άλλο είδος προβλήματος αντιπροσωπεύει η συγκέν τρωση μεθανίου στην ατμόσφαιρα. Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, έγιναν αναλύσεις ατμοσφαιρικού αέρα παγι δευμένου σε φυσαλίδες μέσα σε παγετώνες και διαπιστώθη κε ότι η περιεκτικότητα σε μεθάνιο έφτανε τις 700 αναλογι κές μονάδες ανά δισεκατομμύριο. Υπολογίζεται ότι η ίδια αναλογία θα πρέπει να ίσχυε τουλάχιστον κατά τα τελευ ταία χίλια χρόνια, αλλά σήμερα έχει ανέβει στις 1.650 αναλο γικές μονάδες ανά δισεκατομμύριο και παρουσιάζει έναν ρυθμό ετήσιας αύξησης της τάξης του 1 έως 2%. Είναι σχε δόν βέβαιο ότι η αύξηση του μεθανίου συνδέεται με την παγ κόσμια ανάπτυξη της γεωργίας και την εκρηκτική αύξηση του παγκόσμιου ανθρώπινου πληθυσμού. Το μεθάνιο παρά γεται από βακτήρια σε τόπους όπου εμφανίζεται έλλειψη ο ξυγόνου, όπως στα έλη, στα έντερα των ζώων και στα στόμα τα των τερμιτών. Με την αύξηση του ανθρώπινου πληθυ σμού αυξήθηκαν και τα ζώα της κτηνοτροφίας, που προσφέ ρουν το κρέας τους για τη διατροφή των ανθρώπων και οι εξαερώσεις των εντέρων των ζώων αντιπροσωπεύουν μια
108
JOHN GRIBBIN
σημαντική πηγή μεθανίου. Αλλά μια ακόμη σημαντικότερη πηγή αντιπροσωπεύουν τα ρυζοχώραφα, που στην ουσία τους είναι τεχνητά έλη. Πάντως, ανεξάρτητα από την πηγή του, το μεθάνιο κατα λήγει στη στρατόσφαιρα και προπάντων εμφανίζεται με ση μαντικές συγκεντρώσεις στα ανώτερα επίπεδα της τροπόσφαιρας. Μια από τις επιδράσεις του στην ατμοσφαιρική χη μεία είναι ότι αυξάνει τις συγκεντρώσεις του όζοντος. Το μεθάνιο αντιδρά με το χλώριο και παράγει (ανάμεσα στα άλ λα) υδροχλωρικό οξύ, που πέφτει από τον ουρανό με τη μορ φή όξινης βροχής. Καθώς αφαιρείται το χλώριο, εμφανίζε ται περισσότερο όζον στην περιοχή της τροπόπαυσης. Αλ λά, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, το γεγονός αυτό μπορεί να επικαλύπτει μια αφαίμαξη του όζοντος σε μεγαλύ τερα υψόμετρα. Στα 1984, η Συμβουλευτική Επιτροπή για το Στρώμα του Όζοντος του ΟΗΕ (ένα από τα σώματα που συνέβαλαν ση μαντικά για την υπογραφή της Σύμβασης της Βιένης) ανέφε ρε ότι σε σύγκριση με το 1970 παρατηρήθηκε μια συνολική αφαίμαξη του όζοντος στη στρατόσφαιρα της τάξης του 3%. Οι μετρήσεις της επιτροπής έγιναν «κάθετα», δηλαδή στα πλαίσια μιας νοητής στήλης από το έδαφος μέχρι τα α νώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Σε ό,τι αφορά την επί δραση του μεθανίου, το 3% της συνολικής μείωσης περιλάμ βανε μια μείωση της τάξης του 14% στην ανώτερη στρατό σφαιρα, με μιαν αντίστοιχη αύξηση στην περιοχή της τροπό παυσης. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Επιτροπής, κατά το έτος 2000, ο μέσος όρος της μείωσης, στα πλαίσια της νοητής στήλης δεν πρόκειται να ξεπεράσει το 5%, αλλά στο ύψος των 40 χιλιομέτρων από το έδαφος το ποσοστό της μείωσης θα φτάσει στο 40%. Η είδηση αυτή είναι σχετικά καλή, αν ανησυχεί κανείς ειδικά για τον καρκίνο του δέρμα τος, αλλά όχι και τόσο καλή σε ό,τι αφορά τις κλιματολογι κές συνέπειες. Οι προβλέψεις του είδους μοιάζουν κάπως απλοϊκές. Κι αυτό γιατί βασίζονται πάνω στην υπόθεση ότι οι μεταβολές που θα επιφέρουν οι αυξανόμενες συγκεντρώσεις των CFC και των άλλων οζονοφάγων ουσιών θα είναι σταδιακές και
ΤΟ ΟΖΟΝ ΚΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΠΕΙΛΗ
109
μόνον έμμεσα αντιληπτές. Εδώ και αρκετά χρόνια, ελάχι στοι είναι οι επιστήμονες που προειδοποίησαν την ανθρω πότητα ότι, ενδεχόμενα, τα διάφορα ατμοσφαιρικά συστή ματα μπορούν να αντιδράσουν απότομα και