روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﺧﻮﺷﮕﻮﻳﺎنﻓﺮد
ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﺪا و ﺳﻴﻤﺎ 1386
ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﻨﻮان
ﺻﻔﺤﻪ
ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎ...
34 downloads
418 Views
1MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﺧﻮﺷﮕﻮﻳﺎنﻓﺮد
ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﺪا و ﺳﻴﻤﺎ 1386
ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﻨﻮان
ﺻﻔﺤﻪ
ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر 5....................................................................... ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ9....................................... 1ـ ﻣﻌﺮﻓﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 10 ............................................... 2ـ ﭘﻴﺪاﻳﺶ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 12 .............................................. 3ـ رﻳﺸﻪﻫﺎي ﻧﻈﺮي روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 16 .................................... 4ـ ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 21 ......................................... 5ـ ﺟﺎﻳﮕﺎه روش ﻛﻴﻮ در ﻣﻴﺎن روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻤﻲ و ﻛﻴﻔﻲ 24 ....... ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 27 ..................................... 1ـ ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن 28 ............................................... 2ـ اﻧﺘﺨﺎب ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮّف از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن 31 ......................... 1ـ2ـ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر و ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر 32 .............................. 2ـ2ـ ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات 36 .................................................... 3ـ2ـ آﻣﺎده ﻛﺮدن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي 39 ..................... 3ـ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن 40 .............................................. 4ـ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ 45 ......................................................... 1ـ4ـ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ 45 ........................................................ 2ـ4ـ ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري و اﺟﺒﺎري ﻛﺎرتﻫﺎ 48 ............................ 3ـ4ـ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي 52 ....................................... 5ـ رواﻳﻲ و ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ در روش ﻛﻴﻮ56 .......................................... 6ـ ﻧﻜﺎﺗﻲ درﺑﺎره اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ )ﭘﺎﻳﻠﻮت( ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 57 ...............
/ 4روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 59 .............................................. 1ـ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ 60 ....................................................... 1ـ1ـ اﻳﺠﺎد ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ 60 ........................................... 2ـ1ـ ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ 63 ................... 3ـ1ـ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ 68 ........................................ 4ـ1ـ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ 73 .................................................... 2ـ اﺧﺘﻼف ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ 82 ...................... 3ـ راﻫﻨﻤﺎي اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ 87 ........................ SPSS 1ـ3ـ ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ 87 .................................... 2ـ3ـ ﺑﺮرﺳﻲ ﺧﺮوﺟﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ96 ................................. ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 105 .................................. 1ـ ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 105 ......................... 2ـ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ 108 .................................. 1ـ2ـ آﻳﻨﺪه روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ /ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 109 ....................................... 2ـ2ـ ﺑﺮرﺳﻲ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي رﺳﺎﻧﻪاي و ﺟﻬﺖﮔﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ 113 .......................................................... 3ـ2ـ ﺷﻜﻞﻫﺎي واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ اﺗﺤﺎد اروﭘﺎ 116 .......................... 4ـ2ـ رﺿﺎﻳﺖ ﺷﻐﻠﻲ 119 ................................................. 5ـ2ـ ﻣﺠﺎزات ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان 120 ..................................... ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ 125 .............................................................. ﻣﺮوري ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻲ اﺻﻄﻼﺣﺎت 129 ...........................................
ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر ﺗﻨﻮع در روشﻫـﺎي ﺗﺤﻘﻴـﻖ ،ﮔـﻮاه اﻳـﻦ واﻗﻌﻴـﺖ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻮﺿـﻮﻋﺎت ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺷﻨﺪ ،اﻟﺰاﻣﺎً ﺑﺎ ﻳﻚ روش ﻣﻮرد ﭘﮋوﻫﺶ ﻗـﺮار ﻧﻤـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ .ﺗـﻼشﻫـﺎي روشﺷﻨﺎﺳـﺎن در ﻃـﻮل ﺳﺎلﻫﺎي ﻣﺘﻤﺎدي ﺑﺮ اﻳﺠﺎد و ﺗﻮﺳﻌﻪ روشﻫﺎﻳﻲ ﻣﺼـﺮوف ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﺗـﺎ ﺑـﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ دﻗﺖ ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان را ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮد رﻫﻨﻤﻮن ﺳـﺎزﻧﺪ .روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻋﻤﺮي ﺑﻴﺶ از ﻫﻔﺖ دﻫﻪ ،ﻧﺘﻴﺠﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻼﺷﻲ اﺳﺖ. ﻫﺪف از اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ اﺳﺖ ،ﻣﻌﺮﻓﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﻗﺎدر ﺳﺎزد ﺗﺎ ﺑـﻪ ﺗﻨﻬـﺎﻳﻲ آن را ﺑـﺮاي اﺟـﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮد .ﻓﺼﻞ ﻧﺨﺴﺖ ،ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ و ﭼﺸـﻢاﻧـﺪازي از روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در آن ﻣﻄـﺎﻟﺒﻲ درﺑـﺎره ﻫـﺪف، ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ و ﻣﺒﻨﺎي ﻧﻈﺮي روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ ﻣﺮاﺣـﻞ اﺟـﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ و ﺟﺎﻳﮕﺎه اﻳﻦ روش در دﻧﻴﺎي روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ آﺷـﻨﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﻓﺼﻞ دوم ،ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻃﺮاﺣﻲ اﺑـﺰار ﺳـﻨﺠﺶ و ﺷـﻴﻮه ﮔـﺮدآوري دادهﻫﺎ را ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ ﺷﺮح ﻣﻲدﻫـﺪ .ﻓﺼـﻞ ﺳـﻮم ﺑـﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﭘﺲ از ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري آﻧﻬﺎ اﺧﺘﺼـﺎص دارد
/ 6روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤـﺖ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ .در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ،راﻫﻨﻤﺎي ﻣﺨﺘﺼﺮي ﻧﻴـﺰ ﺑـﺮاي ﭘـﺮدازش دادهﻫـﺎ ﺑـﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻧﺮماﻓﺰار SPSSاراﺋﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ .ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ﺑﺎ ﻫﺪف ﻋﻤﻴﻖﺗـﺮ ﻛـﺮدن درك ﺧﻮاﻧﻨﺪه از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﺑﺎ دو وﻳﮋﮔﻲ اﺳﺎﺳﻲ اﻳﻦ روشﺷﻨﺎﺳـﻲ و ﺑﺮﺧــﻲ از ﻧﻘــﺎط ﺿــﻌﻒ آن آﻏــﺎز و ﺑــﺎ ﻣﻌﺮﻓــﻲ ﺑﺮﺧــﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌــﺎت ﻣﺒﺘﻨــﻲ ﺑــﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻋﻤﻠﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ. ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﺧﻮاﻧﻨﺪهاي ﻛﻪ ﺑﺪون ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪاي ﺑـﻪ ﺳـﺮاغ روش ﻛﻴـﻮ آﻣﺪه اﺳﺖ ،اﺑﺘﺪا ﺑﺨﺶﻫﺎي 2 ،1و 4از ﻓﺼﻞ اول و ﺳﭙﺲ ،ﻓﺼﻞﻫـﺎي 2و 3 را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﺪ و ﺧﻮاﻧﻨﺪهاي ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ روش آﺷـﻨﺎ و ﺗﻨﻬـﺎ درﺻـﺪد آﮔـﺎﻫﻲ از ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮي آن اﺳﺖ ،ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻓﺼﻞﻫﺎي 2ﻳـﺎ 3 ﺑﭙﺮدازد .ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ،ﺑﻪ وﻳﮋه ﺑﺨﺶ دوم آن ،ﻣﻜﻤﻞ ﺑﺤـﺚﻫـﺎي ﺳـﻪ ﻓﺼـﻞ ﭘﻴﺶ اﺳﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت ﻋﻤﻠـﻲ و ﻧﻜـﺎت ارزﺷـﻤﻨﺪي را از ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت دﻳﮕﺮان در اﺧﺘﻴﺎر ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻗﺮار دﻫﺪ .ﺑﺨﺶﻫﺎي 3و 5از ﻓﺼﻞ اول ،ﺑﺨﺶ 2 از ﻓﺼﻞ ﺳﻮم و ﺑﺨﺶ 1از ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ﻧﻴﺰ ﻧﮕـﺎﻫﻲ روشﺷﻨﺎﺳـﺎﻧﻪ ﺑـﻪ روش ﻛﻴﻮ دارﻧﺪ. در ﭘﺎﻳﺎن از ﻫﻤﻜﺎران ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﺪا و ﺳﻴﻤﺎ ،ﺑﻪ وﻳﮋه رﺋـﻴﺲ ﻣﺤﺘـﺮم ﻣﺮﻛﺰ ﺟﻨﺎب آﻗﺎي ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﭘﻮﻳﺎ ﺑﺮاي ﻓﺮاﻫﻢ آوردن اﻣﻜﺎن ﭼﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎر اﻳـﻦ ﻛﺘــﺎب و ﺟﻨــﺎب آﻗــﺎي اﺳــﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻴﺎﺑــﺎﻧﮕﺮد ﺑــﺮاي وﻳﺮاﺳــﺘﺎري ﻋﻠﻤــﻲ آن ﺳﭙﺎﺳﮕﺰارم .از آﻗﺎي رﺣﻤﺖاﷲ ﻣﻌﻤﺎر ﻛﻪ در ﭼﻨﺪ ﻣﺎه اول اﺟـﺮاي اﻳـﻦ ﻛـﺎر، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﮔﺮوه روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺮﻛﺰ را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷﺘﻨﺪ ،آﻗﺎﻳﺎن ﻋﺒـﺎس ﻣﺤﻤـﺪي ﺷﻜﻴﺒﺎ و اﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻜﻲ و ﺧﺎﻧﻢ اﻓﺴﺎﻧﻪ ﺑﻮﺳﺘﺎن ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻓﺼـﻞﻫـﺎﻳﻲ از اﻳﻦ ﻛﺘﺎب و اراﺋﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎﻳﺸﺎن و آﻗﺎﻳﺎن رﺿﺎ اﻣﻴﺮاﺣﻤﺪي ،ذﺑﻴﺢاﷲ رﺳﺘﻤﻲ و ﭘﺮﺳﺸﮕﺮان ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﺪا و ﺳـﻴﻤﺎ ﺑـﺮاي ﻫﻤﻜـﺎري در اﺟـﺮاي
ﻓﻬﺮﺳﺖ 7 /
ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻗﺪرداﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﻢ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ از آﻗﺎﻳﺎن واﺗﺲ ،ون اﻛﺴﻞ و ﺑﻪ وﻳــﮋه اﺳــﺘﻴﻮن ﺑــﺮاون* ﺑــﺮاي ارﺳــﺎل ﻣﻘــﺎﻻﺗﻲ ﻛــﻪ در اﺧﺘﻴــﺎر ﻧﺪاﺷــﺘﻢ و راﻫﻨﻤﺎﻳﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎﻧﺐ اراﺋﻪ ﻛﺮدﻧﺪ ،ﺗﺸﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ. ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﺧﻮﺷﮕﻮﻳﺎنﻓﺮد
* آﻗﺎي اﺳﺘﻴﻮن ﺑﺮاون ) (Steven Brownاز ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﻳﻦ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺷـﻤﺎر ﻣﻲرود ﻛﻪ ﺷﺎﮔﺮد ﺧﺎﻟﻖ اﻳﻦ روش ﻧﻴﺰ ﺑﻮده اﺳﺖ .ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ را در روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻳﺎ ﻣﻘﺎﻟﻪاي از اﻳﺸﺎن ارﺟﺎع ﻧﺪاده ﺑﺎﺷﺪ.
/ 8روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻓﺼﻞ اول ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺧﻮاﻧﻨﺪه در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﻛﻪ ﻣﺒﺪأ ﭘﻴﺪاﻳﺶ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺳﺖ، آﺷﻨﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷـﺪ و درﺧﻮاﻫـﺪ ﻳﺎﻓـﺖ ﻛـﻪ ﭼـﺮا روشﻫـﺎي ﺗﺤﻘﻴـﻖ ﻣﻌﻤـﻮل ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ روش ﻛﻴﻮ راﻫﻲ ﺑﺮاي ﺣﻞ اﻳـﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﺑﺎﺷـﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ، روﻳﻜﺮد روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮي از آن و ﺟﺎﻳﮕﺎه اﻳﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ در ﻣﻴﺎن روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻴﻔﻲ و ﻛﻤﻲ از دﻳﮕﺮ ﻣﺒﺎﺣـﺚ اﻳـﻦ ﻓﺼـﻞ اﺳـﺖ. ﻣﺮوري اﺟﻤﺎﻟﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻣﺮاﺣﻞ اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ ﺧـﻮاﻫﻴﻢ داﺷـﺖ ﻛﻪ ﺷﺮح ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ آن در دو ﻓﺼﻞ ﺑﻌﺪ اراﺋﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺷـﺎﻣﻞ ﭘـﻨﺞ ﺑﺨـﺶ اﺳـﺖ .ﺑﺨـﺶﻫـﺎي اول و دوم ﺑـﻪ ﻣﻌﺮﻓـﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ و ﭘﺪﻳﺪآورﻧﺪه آن اﺧﺘﺼﺎص دارﻧﺪ .ﺑﺨﺶ ﺳﻮم ﺑﻪ رﻳﺸﻪﻫﺎي روﻳﻜﺮد روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺮداﺧﺖ .ﺑﺨﺶ ﭼﻬﺎرم ﺑـﺮ ﻣﺮاﺣـﻞ اﺟـﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ از اﺑﺘﺪا ﺗﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ ﻣﺮوري ﺧﻮاﻫﺪ داﺷـﺖ و در ﺑﺨﺶ ﭘﻨﺠﻢ ،درﺑﺎره ﻛﻤﻲ ﻳﺎ ﻛﻴﻔﻲ ﺑﻮدن روش ﻛﻴﻮ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
/ 10روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
1ـ ﻣﻌﺮﻓﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﻓﻨـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ را ﻗـﺎدر ﻣـﻲﺳـﺎزد ﺗـﺎ اوﻻً ادراﻛﺎت 1و ﻋﻘﺎﻳﺪ 2ﻓﺮدي را ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻛﻨﺪ و ﺛﺎﻧﻴﺎً ﺑﻪ دﺳـﺘﻪﺑﻨـﺪي ﮔﺮوهﻫﺎي اﻓﺮاد ﺑﺮ اﺳﺎس ادراﻛﺎﺗﺸﺎن ﺑﭙﺮدازد ]ﻣﻚﻛﺌـﻮن و ﺗﻮﻣـﺎس.[1988 ،3 ﻫﺪف اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﻓـﻦ ،آﺷـﻜﺎر ﺳـﺎﺧﺘﻦ اﻟﮕﻮﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﺗﻔﻜـﺮ اﺳـﺖ ،ﻧـﻪ ﺷﻤﺎرش ﺗﻌـﺪاد اﻓـﺮادي ﻛـﻪ ﺗﻔﻜـﺮات ﻣﺨﺘﻠﻔـﻲ دارﻧـﺪ .وﻳﮋﮔـﻲ ﻓـﻮق ،اﻳـﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ را ﺑﻪ روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻴﻔﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺳـﺎزد .ﺑـﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ، روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ از ﺑﻌﺪ ﻛﻤﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ،زﻳﺮا از روشﻫـﺎي آﻣـﺎري ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ 4و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ 5ﺑﺮاي دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي اﻓـﺮاد ﻛﻤـﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮد. روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻫﻢ داراي ﺷﻴﻮه ﮔﺮدآوري داده )ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ( و ﻫﻢ داراي ﺷﻴﻮه ﺗﺤﻠﻴﻞ دادهﻫﺎ )ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ( اﺳﺖ .ﺗﻔﺎوت اﺻﻠﻲ آن ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در اﻳﻦ اﻣﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ اﻓﺮاد را ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺳـﻨﺦﺷﻨﺎﺳـﻲ دﺳـﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ] .ﺑﺮوس .[2006 ،6ﺑﺮﺧﻼف روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴـﻖ ﻣﺘـﺪاول ﻛـﻪ nﻧﻔـﺮ را اﻧﺘﺨﺎب و mوﻳﮋﮔﻲ را »از آﻧﻬﺎ« اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ،در ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ mﻧﻔـﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ »ﺧﻮد آﻧﻬﺎ« nوﻳﮋﮔﻲ را اﻧـﺪازهﮔﻴـﺮي ﻛﻨﻨـﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ در
1. perceptions 2. opinions 3. Thomas and McKeown 4. Factor Analysis 5. Principle Components Analysis 6. Boros
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 11 /
ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺨﺴﺖ ،اﻓﺮاد اﻧﺘﺨﺎﺑﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧـﺪازهﮔﻴـﺮي ،داراي رﻓﺘـﺎري اﻧﻔﻌـﺎﻟﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﻟﺬا اﻳﻦ اﻧﺪازهﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي ﻣﺤﻘـﻖ اﻫﻤﻴﺖ دارﻧﺪ؛ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴـﻮ ،اﻓـﺮاد اﻧﺘﺨـﺎﺑﻲ رﻓﺘـﺎري ﻓﻌـﺎل در اﻧﺪازهﮔﻴﺮي دارﻧﺪ و در واﻗﻊ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي آﻧﻬﺎ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻣﺤﻘﻖ اﺳﺖ ]ﺑﺮاون، .[1997 ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ را ﺑﺎﻳﺪ در ﻣﻨﻈﺮي ﺳﺎزهﮔﺮا 1ﺟﺴﺘﺠﻮ ﻛﺮد اﻳـﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﺮض ﺑﻨﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ادراﻛـﺎت ﻣـﺎ از دﻧﻴـﺎ، ﺑﻠﻜﻪ دﻧﻴﺎي واﻗﻌﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﺎ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑـﻪ ﻓـﺮد اﺳـﺖ .ﺣﺘـﻲ اﻳـﻦ ﻓﺮض ﭘﺎ را از اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﻲﮔﺬارد و ذﻫﻨﻴﺖ 2را زﻳﺮﺑﻨﺎي واﻗﻌﻴﺖ 3ﻣﻲداﻧـﺪ. روشﺷﻨﺎﺳﺎن ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ اﻣﺮ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﺮ اﺳـﺎس ﺗﺼـﺎوﻳﺮي ﻛـﻪ از واﻗﻌﻴﺖ دارﻧﺪ ﻋﻤـﻞ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻧـﻪ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﺧـﻮد واﻗﻌﻴـﺖ ،ﺳـﺎزهﮔﺮاﻳـﻲ ﻣﻌﺮﻓﺖﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ 4را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪﻧﺪ .اﻳﻦ ﻧﻮع ﻧﮕـﺎه ،ﺑـﻪ روﻳﻜـﺮد ﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ 5ﻧﺰدﻳـﻚ اﺳﺖ؛ روﻳﻜﺮدي ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ رﻓﺘﺎرﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ از ﻃﺮﻳـﻖ ﭘـﺮدازش اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ
6
ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻣﺤﺮكﻫﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻧﻪ ﺧﻮد ﻣﺤﺮكﻫﺎ ]ﺑﺮوس.[2006 ، ﺑﺮ اﺳﺎس ﻓﻠﺴﻔﻪ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﻮردي و ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻓـﺮدي ﻧﻴﺰ ﺑﻪﺗﻨﻬﺎﻳﻲ از اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺷـﻨﺎﺧﺖ درﺻـﺪ اﻓـﺮادي ﻛـﻪ ﭼﺸﻢ آﺑﻲ ،ﻗﻬﻮهاي ﻳﺎ ﺳﺒﺰ دارﻧﺪ ،واﻗﻌﻴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻌﺪاد زﻳـﺎدي از
1. constructive 2. subjectivity 3. reality 4. Epistemological Constructivism 5. Cognitive Approach 6. Informational Processing
/ 12روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﻓﺮاد آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷﻮد .وﻟﻲ از ﻣﻨﻈﺮ دﻳﮕﺮ ،واﻗﻌﻴﺖ آﺑﻲ ﺑﻮدن ﭼﺸﻢ ﺻﺮف ﻧﻈـﺮ از اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻪ ﻧﺴﺒﺘﻲ از ﻣﺮدم ﭼﺸـﻢ آﺑـﻲ دارﻧـﺪ ،واﻗﻌﻴـﺖ ﻣﺴـﺘﻘﻠﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﻮد؛ درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻴﻤﻴﺪاﻧﻲ ﻛـﻪ ﺧـﻮاص ﻋﻨﺼـﺮ ﻛـﺮﺑﻦ را ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ،ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻪ ﻧﺴﺒﺘﻲ از ﻣﻮاد در ﻫﺴﺘﻲ ﺣـﺎوي اﻳـﻦ ﻋﻨﺼﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ]ﺑﺮاون.[1995 ، 2ـ ﭘﻴﺪاﻳﺶ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ را وﻳﻠﻴﺎم اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن در دﻫﻪ 1930ﻣﻴﻼدي اﺑـﺪاع ﻛـﺮد. او ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻛﻪ »ﭼﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ اﺷﺨﺎص را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد ﻣﻲﺳﺎزد؟« ﺑـﻪ اﻳـﻦ اﺑـﺪاع دﺳـﺖ زد .اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن ﺑـﻪ ﺟـﺎي ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺑﺰرﮔﻲ از اﺷﺨﺎص دارا ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺑـﺎ ﻃـﺮح اﻳـﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل درك ﻓﺮدﻳﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻮد ]ﻛﻮر. [2001 ،1 او اﻳﺪه ﺧﻮد را در 28ژوﺋﻦ 1935ﻃﻲ ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﺳﺮدﺑﻴﺮ ﻣﺠﻠﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴـﻲ ﻧﻴﭽﺮ) 2ﻃﺒﻴﻌﺖ( ﻣﻄﺮح ﻛﺮد ﻛﻪ در ﺻﻔﺤﻪ 297ﺷﻤﺎره 24آﮔﻮﺳﺖ 1935اﻳﻦ ﻣﺠﻠﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ ]ﻫﺮد و ﺑﺮاون .[2004 ،اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺣﺎوي روﻳﻜﺮد ﺟﺪﻳﺪ او ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻮد .وي ﺑﺤﺚ ﺧﻮد را در اﻳـﻦ ﻧﺎﻣـﻪ ﺑـﺎ اﺷـﺎره ﺑـﻪ روﻳﻜـﺮد ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ راﻳﺞ آﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ اﻧﺘﺨﺎب nﻓﺮد و اﻧﺪازهﮔﻴﺮي mوﻳﮋﮔﻲ از ﻫﺮ )m(m 1 ﻳﻚ و ﺳﭙﺲ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ 2
ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ دروﻧﻲ 3ﺑﺎ روش اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ﻳﺎ ﻫـﺮ
ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ دﻳﮕﺮي .ﭘـﺲ از آن ،روﻳﻜـﺮد ﺟﺪﻳـﺪ ﺧـﻮد را ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ اﻳـﻦ
1. Corr 2. Nature 3. intercorrelation
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 13 /
ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻜﺲ روﻳﻜﺮد ﻗﺒﻞ اﺳﺖ؛ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي nﭼﻴﺰ از ﺳﻮي
)m(m 1 mﻓﺮد و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ 2
ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ دروﻧﻲ و ﺳﭙﺲ اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﻮاﻣﻞ.1
وﻳﻠﻴـﺎم اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن )(William Stephenson در ﺳــﺎل 1902در اﻧﮕﻠﺴــﺘﺎن ﻣﺘﻮﻟــﺪ ﺷــﺪ و در ﺳﺎل 1989از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ .وي دﻛﺘـﺮاي ﺧـﻮد را در ﻓﻴﺰﻳﻚ در ﺳـﺎل 1926از داﻧﺸـﮕﺎه دورﻫـﺎم ) (Durhamو در روانﺷﻨﺎﺳــﻲ در ﺳــﺎل 1929 از داﻧﺸــﮕﺎه ﻟﻨــﺪن درﻳﺎﻓــﺖ ﻛــﺮد .اﺳﺘﻴﻔﻨﺴــﻮن دﺳــــﺘﻴﺎر ﭼــــﺎرﻟﺰ اﺳــــﭙﻴﺮﻣﻦ )
Charles
(Spearmanﺧﺎﻟﻖ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻮد .اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ از او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧـﻼقﺗـﺮﻳﻦ آﻣـﺎردان در ﺣﻮزه روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻳﺎد ﻣـﻲﻛـﺮد ]ﺑـﺮاون .[1997 ،او از ﺳـﺎل 1949ﺗـﺎ 1955در داﻧﺸـﮕﺎه ﺷﻴﻜﺎﮔﻮ و از ﺳﺎل 1958ﺗﺎ 1972در داﻧﺸﮕﺎه ﻣﻴﺴﻮري ﺑﻪ آﻣﻮزش ﻛﺎرﺑﺮد ﻛﻴﻮ ﺑﻪ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن روانﺷﻨﺎﺳﻲ ،روزﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎري و رﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﭘﺮداﺧﺖ .در ﺳـﺎل ،1985ﺗﻌـﺪادي از ﺷﺎﮔﺮدان اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن )(The Stephenson Research Center را در داﻧﺸﮕﺎه ﻣﻴﺴﻮري ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮدﻧﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻫﻤﺎﻳﺶ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﻛﻴـﻮ در ﻫﻤـﻴﻦ ﺳﺎل ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪ .در ﺳﺎل ،1989اﻧﺠﻤﻦ ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻋﻠﻤﻲ ذﻫﻨﻴـﺖ 2ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﻫﻤـﺖ آﻧــﺎن اﻳﺠــﺎد ﮔﺸــﺖ .اﻳــﻦ اﻧﺠﻤــﻦ ﻓﺼــﻠﻨﺎﻣﻪاي را ﺑــﺎ ﻋﻨــﻮان ذﻫﻨﻴــﺖ ﻓﻌــﺎل ) Operant
(Subjectivityﻣﻨﺘﺸﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و وب ﺳﺎﻳﺘﻲ ﺑﻪ ﻧﺸﺎﻧﻲ www.qmethod.orgدارد ]ﻫـﺮد و ﺑﺮاون.[2004 ،3
1. factorize )2. International Society for the Scientific Study of Subjectivity (ISSSS 3. Hurd and Brown
/ 14روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ،اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن در دو ﻣﻘﺎﻟﻪ «ﻓﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ «1و »اﺷﺨﺎص ﻫﻤﺒﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي آزﻣﻮنﻫﺎ «2ﻛﻪ در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ و ﺳﭙﺲ در ﻣﻘﺎﻟﻪ »ﻣﺒﺎﻧﻲ روان ﺳﻨﺠﻲ :ﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎي ﭼﻬﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ «3ﻛﻪ در ﺳﺎل 1936ﻋﺮﺿﻪ ﺷﺪ، روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ را ﺑﺎ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺷﺮح داد .او در ﺳﺎل 1953اﺛﺮ اﺻـﻠﻲ ﺧﻮد را در اﻳﻦ ﺣﻮزه در ﻗﺎﻟﺐ ﻛﺘﺎب »ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ رﻓﺘﺎر :ﻓﻦ ﻛﻴـﻮ و روشﺷﻨﺎﺳـﻲ آن «4ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺳﺎﺧﺖ .وي در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﺨﺶ اول ﻛﺘﺎب ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻛﺘﺎب ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻦ ﻛﻴـﻮ ﻣﺤـﺪود ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ ،ﺑﻠﻜـﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي از اﺻـﻮل آﻣﺎري ،روانﺷﻨﺎﺳﻲ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻋﻠﻢ را ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و روانﺷﻨﺎﺳﻲ آن زﻣﺎن اﻗﺘﻀﺎ ﻣﻲﻛـﺮد ﻧﻴـﺰ ﻣـﻮرد ﺑﺤـﺚ ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ .ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ، اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣـﻲﺳـﺎزد ﻛـﻪ ﻣﺨﺎﻃﺒـﺎن ﻛﺘـﺎب او ﺗﻨﻬـﺎ روانﺷﻨﺎﺳﺎن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﺳـﭙﻴﺮﻣﻦ و ﺗﺤﻠﻴﻞ وارﻳﺎﻧﺲ ﻓﻴﺸﺮ اﺑﺰارﻫﺎﻳﻲ در ﻓﻦ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲروﻧﺪ ،وﻟﻲ ﻣﺎﻫﻴـﺖ آن را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ. اﺣﺘﻤﺎﻻً ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻛﻨﺠﻜـﺎو ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ دﻟﻴـﻞ ﻧﺎﻣﮕـﺬاري اﻳـﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ »ﻛﻴﻮ« ﭼﻴﺴﺖ .در واﻗﻊ ،اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر در ﺳﺎل ،1935ﺳﺮ ﮔﺎﺗﻔﺮي اچ ﺗﺎﻣﺴﻮن 5اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﺘﺨﺼﺺ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻮد ،از ﺣـﺮف qﺑـﺮاي ﻧﻤﺎﻳﺶ »ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ اﻓﺮاد «6اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد ﺗﺎ آن را از ﺣﺮف rﻛﻪ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑـﻴﻦ
1. Technique of Factor Analysis 2. Correlating Persons Instead of Tests 3. The Foundations of Psychometry: Four Factor Systems 4. The Study of Behavior: Q-technique and Its Methodology 5. Sir Godfrey H. Thomson 6. Person Correlation
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 15 /
ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﻳﺎ »ﺻﻔﺎت «1را ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد ،ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﺳﺎزد .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن ﻧﻴﺰ از ﺣﺮف Qﺑﺮاي ﻧﺎﻣﮕﺬاري روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﺧـﻮد اﺳـﺘﻔﺎده ﻛـﺮد زﻳـﺮا اﻳـﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ و ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑـﻴﻦ اﻓـﺮاد و ﻧـﻪ ﺻﻔﺎت در آن ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﻲ داﺷﺖ. ﻣﺒﺪع روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖﻫﺎﻳﻲ از ﺳﻮي اﺳﺘﺎدان آن زﻣﺎن روﺑـﻪرو ﺷﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣﻚﻧﻴﻤﺎر 2در ﺳﺎل 1954او را ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞ ﻣـﺒﻬﻢ ﺑـﻮدن ﻛﺘـﺎب »ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ رﻓﺘﺎر« و ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﻣﺪاراﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔـﺎﺗﻔﺮي ﺗﺎﻣﺴـﻮن و ﺳـﻴﺮل ﺑـﺮت
3
ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ،ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﻣـﻮردي 4را ﻛـﻪ ﻣـﻮرد ﺗﻮﺟـﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﺑﻮد ،ﺑﺎ دﻳﺪي ﺷﻜﺎﻛﺎﻧﻪ ﻣﻲﻧﮕﺮد .ﻛﺮوﻧﺒـﺎخ و ﮔﻠﺴـﺮ 5ﻧﻴـﺰ در ﺳـﺎل 1954ﺑﺎ وﺟﻮد ﺗﻤﺠﻴـﺪ از ﻧـﻮآوريﻫـﺎي اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن در ﺑـﻪﻛـﺎرﮔﻴﺮي روش ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﺎرتﻫﺎ و اﺻﻮل ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺶﻫﺎي ﻓﻴﺸﺮ ،ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن را از ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻃﺮحﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن اراﺋـﻪ داده اﺳـﺖ، ﻣﺄﻳﻮس ﻛﻨﻴﻢ .ﺗﺮﻧﺮ 6در ﺳﺎل 1955اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن را ﺑـﻪ ﻣﺠﺎدﻟـﻪ ﻧﺎﺑﺠـﺎ ،ﺗﻜـﺮاري ﺑﻮدن ،ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻣـﻮر ﻧـﺎﻣﺮﺑﻮط ،ادﻋﺎﻫـﺎي اﻓﺮاﻃـﻲ و ﻧﺎآﺷـﻨﺎﻳﻲ آﺷـﻜﺎر ﺑـﺎ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر دﻳﮕﺮان ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ .اﻣﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ از ﻗﻠﻤـﺮو روانﺷﻨﺎﺳـﻲ و روانﺳﻨﺠﻲ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ،وﺿﻌﻴﺖ ﺗﺎﺣﺪي ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﺮﻧﺎرد ﮔﻠﻮﺋﻚ 7ﺑﻪ
1. traits 2. McNemar 3. Cyril Burt 4. Case Studies 5. Cronbach and Gleser 6. Turner 7. Bernard Glueck
/ 16روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻋﻨﻮان رواﻧﭙﺰﺷﻚ در ﺳﺎل 1954ﺑﻪ ﻛﻴﻮ ﺧﻮﺷﺎﻣﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﻧﻴﺰ راﺳﻞ آﻛﻮف
1
ﻛﻪ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ 2ﺑﻮد ،در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي ﻣﺪتﻫﺎ ﻛﺘﺎب اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن در روشﺷﻨﺎﺳـﻲ روانﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻣـﻮرد ﺗﻮﺟـﻪ ﻗـﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ]ﺑﺮاون.[1997 ، 3ـ رﻳﺸﻪﻫﺎي ﻧﻈﺮي روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن در دو ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﻲ ﻳﻌﻨﻲ ﻓﻴﺰﻳﻚ و روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻛـﺮده ﺑﻮد و زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻧﻈﺮي روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ دو ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﻲ رﻳﺸﻪ دارد. ﻣﺸﺎﻫﺪات ﺗﺠﺮﺑﻲ در اواﺧﺮ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﻴﻮﺗﻮﻧﻲ 3ﻗـﺎدر ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﻳﻲ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎﻻ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺮﻋﺖ ﻧـﻮر ﻳـﺎ در ﻣﻘﻴﺎس ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻮﭼﻚ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ رخ ﻣﻲدﻫﻨـﺪ .از اﻳـﻦ رو در اواﻳـﻞ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﺴﺒﻴﺖ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺑﺎ ﺳـﺮﻋﺖ ﺑـﺎﻻ و ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻛﻮاﻧﺘﻮﻣﻲ 4ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺒﻴﻴﻦ رﻓﺘﺎر ذرات ﺑﺴﻴﺎر رﻳﺰ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪﻧﺪ و ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از ﻫﺮ دو ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي رﻳﺰ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺴـﻴﺎر ﺑـﺎﻻ ﻣـﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ .اﻳﻦ اﻣﺮ ،اﻧﻘﻼﺑﻲ را در روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻋﻠﻢ اﻳﺠﺎد ﻛﺮد ﻛـﻪ ﺑـﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖﺷﻨﺎﺳﻲ 5اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﻴﺰﻳﻜﺪان ﻧﻴﺰ اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺖ. اﺻﻞ ﻋﺪمﻗﻄﻌﻴﺖ 6ﻧﻘﺸﻲ اﺳﺎﺳـﻲ در ﻣﻜﺎﻧﻴـﻚ ﻛﻮاﻧﺘـﻮﻣﻲ اﻳﻔـﺎ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و
1. Russell Ackoff 2. Operations Research 3. Newtonian Mechanics 4. Quantum Mechanics 5. epistemology 6. Uncertainity Principle
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 17 /
ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در دﻧﻴﺎي اﺗﻢ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ اﺧـﺘﻼل و آﺷـﻔﺘﮕﻲ را ﻛـﻪ ﻧﺎﺷﻲ از دﺧﺎﻟﺖ وﺳﺎﻳﻞ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي اﺳﺖ ،ﺑﺮرﺳـﻲ ﻛﻨـﻴﻢ .اﻧـﺮژيﻫـﺎ در اﻳـﻦ ﻣﻘﻴﺎس ،ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﻛﻮﭼﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﺑﺎ ﺣﺪاﻛﺜﺮ آراﻣـﺶ و دﻗﺖ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آﺷﻔﺘﮕﻲﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ در ﭘﺪﻳﺪه ﻣﻮرد آزﻣﺎﻳﺶ اﻳﺠﺎد ﻛﻨﺪ .ﺑـﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﻮد ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي واﻗﻌﺎً آﻧﭽﻪ را ﻛـﻪ در ﻧﺒـﻮد وﺳﺎﻳﻞ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي روي ﻣﻲداد ،ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ .در واﻗـﻊ ،ﻣﺸـﺎﻫﺪهﮔـﺮ و وﺳﻴﻠﻪ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﺑﺨﺸﻲ از ﭘﺪﻳـﺪه ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳـﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﻫـﺮ ﮔـﺎه ﺷـﻤﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻳﻚ ذره ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﻓﻮﺗﻮن ﻳﺎ اﻟﻜﺘﺮون را ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴـﺪ ،ﺑﺎﻳـﺪ ﺑﺮ ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ آن ﺗﺄﺛﻴﺮي ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻧﺪك ﺑﮕﺬارﻳﺪ. اﺻﻞ ﻋﺪم ﻗﻄﻌﻴﺖ اﺳﺘﻔﺎده از دﺳﺘﻮرﻫﺎ و روشﻫﺎي ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه را ﻛﻪ در ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﻴﻮﺗﻮﻧﻲ راﻳﺞ ﺑﻮد ،در ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻣﻘﻴـﺎس اﺗﻤـﻲ ﻣﺸـﻜﻞآﻓـﺮﻳﻦ ﻣﻲداﻧﺪ ،زﻳﺮا ﻧﻤﻲﺗﻮان از ﻃﺮﻳﻖ آﻧﻬﺎ ﭘﺪﻳﺪهاي را ﺑﺪون ﺗﺤﺖ ﺗـﺄﺛﻴﺮ ﻗـﺮار دادن آن ،ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮد و ﺧﻮاص آن را اﻧﺪازه ﮔﺮﻓﺖ .ﻓﻴﺰﻳﻚ ﻧﻴﻮﺗﻮﻧﻲ ﺑﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﺸﺎﻫﺪات ﺣﺴﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ اﺳﺖ ،ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻮاﻧﺘﻮم ،ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ رﻓﺘـﺎر ذرات زﻳﺮاﺗﻤﻲ) 1ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ و ﭘﺮوﺗﻮنﻫﺎ( ﺑﺎ ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎﻳﻲ ﭘﻴﭽﻴﺪه ،ﭘﺪﻳـﺪهﻫـﺎي ﺟﺮﻣﻲ و ﻧﻈﺎم ﺣﺎﻻت اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ ﻗﺎﺑـﻞ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،در ﻣﻘﻴﺎس ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻛﻮاﻧﺘﻮﻣﻲ ،اﺻﻮﻻً ﭼﻴﺰي ﺑﻪﻋﻨﻮان ﭘﺪﻳـﺪه ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﻌﻨـﺎ ﻧـﺪارد و ﻫﻤـﻮاره ﺗﻌـﺎﻣﻠﻲ ﻛـﺎﻣﻼً اﺟﺘﻨـﺎبﻧﺎﭘـﺬﻳﺮ ،ﻣﻴـﺎن ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ و ﺷﻴﺊ ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷﺪه وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻳﻚ ﭘﺪﻳـﺪه ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ را ﺷـﻜﻞ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺑﺪون ﻣﺘﺄﺛﺮ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻳﻚ اﻟﻜﺘﺮون ،ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ را ﺗﻌﻘﻴﺐ و ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار داد و ﻫﻤﻴﻦ اﻣـﺮ ﺳـﺒﺐ
1. Subatomic Particles
/ 18روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﻳﺠﺎد ﻋﺪمﻗﻄﻌﻴﺖ در ﻣﺸﺎﻫﺪات ﻣﻲﺷﻮد. ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ در دﻧﻴﺎي ﻓﻴﺰﻳﻚ ﺧﺮد ،اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ داﻧـﺶ، اﻣﺮي اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺑﺎ ﻋﻮاﻣـﻞ ﻣﺨﺘﻠـﻒ اﺳـﺖ ،زﻳـﺮا ﺗﻌﺎﻣـﻞ ﺑـﻴﻦ اﺑﺰارﻫﺎي اﻧﺪازهﮔﻴﺮي و ﺷﻴﺊ ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷﺪه ،ﺷﻜﻞدﻫﻨﺪه ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺳﺖ در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﻴﻮﺗﻮﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻴﻦﺑﻮدن ،ﻗﻄﻌﻴﺖ ،ﭘﻴﻮﺳـﺘﮕﻲ و ﺗﺼـﻮﻳﺮي روﺷـﻦ از راﺑﻄﻪ ﻋﺎﻟﻢ و ﻣﻌﻠﻮم )ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ و ﺷﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷـﺪه( واﺑﺴـﺘﻪ اﺳـﺖ .از اﻳـﻦ ﻧﻈﺮ ،روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻤﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ روش ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ ،ﺑﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﻴﻮﺗﻮﻧﻲ ﺗﺸـﺒﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،زﻳﺮا ﻓﺮد )ﺷﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷﺪه( را ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻳﻚ ﻣﻘﻴﺎس )اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ( در ﻣﻌﺮض ﺗﻌﺎرﻳﻒ ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ )ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ( ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ ،از اﻳـﻦ رو ﻧﺘﻴﺠﺔ آن ،ﻣﺼﻨﻮﻋﺎت اﺑﺰارﻫﺎي ﺳﻨﺠﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ و ﺷﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷﺪه اﺳﺖ ]ﮔﻠﺪﻣﻦ.[1999 ،1 ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن درﺑﺎره ذﻫﻨﻴﺖ ﺑﺎ روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﻧﻈﺮي ﻛﻮاﻧﺘﻮم ﺗﻄـﺎﺑﻖ ﻛﺎﻣﻞ دارﻧﺪ .اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ذﻫﻨﻴﺖ را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪﻳـﺪهﻫـﺎي رﻳـﺰ در ﻓﻴﺰﻳـﻚ ،ﺑﺴـﻴﺎر ﺣﺴﺎس ﻣﻲداﻧﺪ ،ﭼﻨﺎن ﻛﻪ دﺧﺎﻟﺖ ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ و اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ را در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ دﻧﺒـﺎل اراﺋـﻪ ﺷـﻴﻮهاي ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ ﻧﺒﺎﺷـﺪ. ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻓﻬـﻢ اﻳـﻦ اﻣـﺮ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺧـﻮد اﻓـﺮاد ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﺧـﻮد را دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ .از اﻳـﻦ رو ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﻧﻴـﺰ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﻜﺎﻧﻴـﻚ ﻛﻮاﻧﺘـﻮﻣﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ و ﻣﺸﺎﻫﺪهﺷﺪه را ﺟﺪاﻳﻲ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻣﻲداﻧﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳـﺖ اﻳـﻦ ﺧـﻮد ﻓﺮد اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ذﻫﻨﻴﺖ ﺧـﻮد را اﻧـﺪازهﮔﻴـﺮي ﻛﻨـﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ،در اﻳـﻦ روﻳﻜﺮد ،ﺳﺎﺧﺘﻦ اﺑﺰارﻫﺎي ﺳﻨﺠﺶ اﺳﺘﺎﻧﺪارد اﻣﺮي ﺑﻲاﻫﻤﻴﺖ ﺗﻠﻘﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد،
1. Goldman
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 19 /
زﻳﺮا ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ در ﭘﻲ ﻛﺸﻒ آزاداﻧﻪ ذﻫﻨﻴﺖﻫـﺎ ﻓـﺎرغ از اﺛـﺮات ﺟـﺎﻧﺒﻲ اﺑـﺰار ﺳﻨﺠﺶ و ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ اﺳﺖ ]ﮔﻠﺪﻣﻦ.[1999 ، اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻋﻼوه ﺑﺮ دﮔﺮﮔـﻮﻧﻲﻫـﺎي دﻧﻴـﺎي ﻓﻴﺰﻳـﻚ ﺗﺤـﺖ ﺗـﺄﺛﻴﺮ ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ 1اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺶ ﻫﻮش ﻋﻤﻮﻣﻲ) (gﻧﻴـﺰ ﺑـﻮد .ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﻋـﺎﻣﻠﻲ در روانﺷﻨﺎﺳــﻲ و ﻧﻈﺮﻳــﻪ ﻛﻮاﻧﺘــﻮم در ﻓﻴﺰﻳــﻚ ،داراي ﻣﺒــﺎﻧﻲ آﻣــﺎري و رﻳﺎﺿــﻲ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﻫﺪف ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﭘﺮدهﺑـﺮداري از ﻃﺒﻴﻌـﺖ ذﻫـﻦ و ﻫـﺪف ﻧﻈﺮﻳــﻪ ﻛﻮاﻧﺘــﻮم آﺷﻜﺎرﺳــﺎزي زﻳﺮﺳــﺎﺧﺖﻫــﺎي ﻃﺒﻴﻌــﺖ )اﺗــﻢﻫــﺎ و ذرات ﺗﺸﻜﻴﻞدﻫﻨﺪه آﻧﻬﺎ( اﺳﺖ .اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد اﮔـﺮ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻠﻲ ﺑﺘـﻮان آزﻣـﻮﻧﻲ ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم اﺛﺮات ﻣﻤﻜﻦ ﻧﺎﺷﻲ از اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ ،ﻣﺸﺎﻫﺪهﮔﺮ ،ﭘﻴﺶﻧﻴﺎزﻫﺎي اوﻟﻴﻪ آزﻣﻮدﻧﻲﻫﺎ و ﻏﻴﺮه را ﺣﺬف ﻛﻨﺪ ،آﻧﮕﺎه اﻳﻦ آزﻣﻮن ﻗﺎدر اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﻨﻬـﺎﻳﻲ ﺳﻨﺠﺶ ﻛﺎﻣﻠﻲ از gاراﺋﻪ دﻫﺪ .در واﻗﻊ ﻣﺸﻜﻞ او در ﺳﻨﺠﺶ ﻫـﻮش ﻋﻤـﻮﻣﻲ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﺮ آزﻣﻮﻧﻲ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي ﺧـﺎص ﺧـﻮد )ﺗﻮاﻧـﺎﻳﻲ رﻳﺎﺿـﻲ ،ﺗﻮاﻧـﺎﻳﻲ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻏﻴﺮه( را ﻣﻲﻃﻠﺒﻴﺪ از اﻳﻦ رو راﻫﻲ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷـﺖ ﻛـﻪ gﺳـﻨﺠﻴﺪه ﺷﻮد ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ اﺛﺮات ﺧﺎص اﻳﻦ آزﻣﻮنﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ ]ﺑﺮاون.[1997 ، اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻧﻴﺰ ﺷﻴﻮهﻫـﺎي راﻳـﺞ ﺗﺤﻘﻴـﻖ را ﺑـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ دﻟﻴـﻞ ﺑـﺮاي ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻧﺎﻛﺎراﻣﺪ ﻣﻲداﻧﺴﺖ .روش ﻛﻴﻮ اﻳـﻦ اﻣﻜـﺎن را ﻓـﺮاﻫﻢ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ذﻫﻨﻴﺖ ﻓﺮد را ﻓﺎرغ از ﻧُﺮمﻫﺎ 2و ﻣﺪاﺧﻠﻪ ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﻳﻌﻨﻲ ﺑـﺪون ارﺗﺒـﺎط ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ ﺑﺎ ﭼﻴﺰي ﺧﺎرج از او ،ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﻨﻴﺪ و اﻧﺪازه ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ]ﺑﺮوس.[2006 ، در واﻗﻊ ،ﻣﺴﺌﻠﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن در ﻛﺸﻒ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ از ﺳﻨﺠﺶ ﻫـﻮش ﻋﻤــﻮﻣﻲ ﺑــﻮد و ﺑــﻪ ﻣﺸ ـﻜﻼت ﻣﻘﻴــﺎسﺳــﺎزي در روشﻫــﺎي ﺗﺤﻘﻴــﻖ ﻛﻤــﻲ
1. Factor Theory 2. norms
/ 20روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﺎزﻣﻲﮔﺸﺖ .ﺑﺮﺧﻲ از ﺧﺼﻴﺼﻪﻫﺎي ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻋﻠﻮم اﻧﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺳـﺎزه ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ و ﻣﻠﻤـﻮس ﻗﺎﺑـﻞ ﻣﺸـﺎﻫﺪه و اﻧـﺪازهﮔﻴـﺮي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ .اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﺳﺎزهﻫﺎ در روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴـﻖ ﻛﻤـﻲ ﺑـﺎ ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﻣﻘﻴـﺎس ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد .ﺳﺎﺧﺖ ﻣﻘﻴﺎس ﻧﻴﺰ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﭘﻴﻤﻮدن ﻣﺮاﺣﻠﻲ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺷـﺮح اﺳﺖ: ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ 1ﺳﺎزه ﺑﺮ اﺳﺎس ﭼﻬﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺮي، ﻳﺎﻓﺘﻦ آﺛﺎر و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮاي ﺳﺎزه ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ، ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺗﻌﺪادي ﻋﺒﺎرت ﻳﺎ ﮔﻮﻳﻪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ آﺛﺎر و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻘﻴﺎس ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻋﺒﺎرات و ﮔﻮﻳﻪﻫﺎ، ﺑﺮرﺳﻲ رواﻳﻲ و ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﻣﻘﻴﺎس ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه. ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﺧﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﭘﺎﻳـﺎن ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ ،ﺳـﺎزه ﻣـﻮرد ﻧﻈـﺮ ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ 2ﺷﺪه و اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ )ﻣﻘﻴﺎس( آﻣﺎده اﻧﺪازه ﮔﺮﻓﺘﻦ آن اﺳﺖ. ﻣﻘﻴﺎسﺳﺎزي داراي ﻣﺤﺪودﻳﺘﻲ اﺳﺎﺳﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﺳـﺘﻔﺎده از آن را ﺑـﺮاي ﺳﻨﺠﺶ ذﻫﻨﻴﺖ ﻧﺎﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﺳﺎزد .ﻣﻘﻴـﺎس و آن ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻧﻤـﺮه )اﻧﺪازه ﺳﺎزه ﺑﺮاي ﻳﻚ ﻓﺮد( ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ ،ﻛﺎﻣﻼً ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﺳـﺎزه و در واﻗﻊ ﺑﻪ ﭼﻬﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺮي آن واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺳﺎزهاي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺶ دﻳﻨﺪاري ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ،ﻧﻮﻋﻲ از دﻳﻨـﺪاري را اﻧـﺪازه ﻣـﻲﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﺳﺎزه دﻳﻨﺪاري از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﻛـﺮده اﺳـﺖ .ﮔـﻮ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎ ،ﻧﻮﻋﻲ ﻗﺎﻟﺐ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦﺷﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﺑﺎ آﻧﻬـﺎ وﻓﻖ دﻫﻨﺪ .اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺎ ﻛﺸﻒ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻛـﻪ ﻫـﺪف روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴـﻮ اﺳـﺖ،
1. conceptualize 2. operationalize
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 21 /
ﺳﺎزﮔﺎري ﻧﺪارد .دادن ﻗﺎﻟﺐﻫﺎﻳﻲ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦﺷـﺪه ﻳﻌﻨـﻲ ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﻣﻘﻴﺎﺳـﻲ ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺶ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺷﻨﺎﺧﺖ آن ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﭘﻴﺶ از اﺟﺮاي ﭘﮋوﻫﺶ اﺳﺖ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ .در واﻗﻊ ،روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻓـﺎرغ از ﭼﻬﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺮي و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ،ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻋﻤﻠﻴـﺎﺗﻲ )اﺑـﺰار ﺳﻨﺠﺶ( ،درﺻﺪد ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎﺳﺖ*. 4ـ ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺷﻜﻞ ،1ﻣﺮاﺣﻞ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ را ﺑﻪ ﺷﻜﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜـﺎل ،اﺳـﺘﺮﻳﻜﻠﻴﻦ و آﻟﻤﺪا (1999) 1آن را ﺑﻪ ﭘﻨﺞ ﻣﺮﺣﻠﻪ و ﻛﻮر ) (2001ﺑﻪ دو ﻣﺮﺣﻠﻪ دﺳـﺘﻪﺑﻨـﺪي ﻛﺮدهاﻧﺪ .در اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ،ﭘﺲ از اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﻘﻴﻖ ،اﺑﺘﺪا ﻫﺮ آﻧﭽﻪ درﺑـﺎره آن ﻣﻮﺿﻮع در ﻗﺎﻟﺐﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ وﺟﻮد دارد ،ﮔﺮدآوري ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن 2ﻧﺎم دارد .اﻛﻨﻮن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ارزﻳﺎﺑﻲ و ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي ﻣﺤﺘﻮﻳﺎت ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﻪ آن ﺳﺮوﺳﺎﻣﺎﻧﻲ داد .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣـﺘﻦ ﻣﺼـﺎﺣﺒﻪﻫـﺎ ،ﻳﺎدداﺷـﺖﻫـﺎ ،ﻣﻘـﺎﻻت روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﻏﻴﺮه ﺑﻪ ﻋﺒﺎرتﻫﺎي ﻛﻮﺗﺎه و ﺟﺪا ﺟﺪا ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﺑﺘﻮان در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪ ،ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻋﺒﺎرات ـ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ـ را از ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد .ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻛﺎرت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﺗﻬﻴﻪ ﮔﺮدد.
* اﻳﻦ ﺑﺤﺚ در ﺑﺨﺶ 2از ﻓﺼﻞ ﺳﻮم ﻧﻴﺰ ﭘﻴﮕﻴﺮي ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. 1. Stricklin and Almeida 2. concourse
/ 22روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺷﻜﻞ :1ﻣﺮاﺣﻞ ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﺟﺮاي ﻳﻚ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ ﻣﺮور ادﺑﻴﺎت ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع
ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ )روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ،
ﺗﺤﻘﻴﻖ
ﻣﺠﻼت ،ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲﻫﺎ ،ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ و (...
ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي
اﻳﺠﺎد دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ
ارزﻳﺎﺑﻲ و ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن
اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺒﺎرات ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ
اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ
در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪ ،ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻲرﺳﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ اﻓـﺮادي ﻛﻪ ﻗﺮار اﺳﺖ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي آﻧﺎن ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺷﻮد .ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔـﺮدآوري دادهﻫﺎ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ در آن ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ،ﻛﺎرتﻫﺎي دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ را ﺑﺮ اﺳﺎس دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺧﺎﺻﻲ ﺑﺮ روي ﻃﻴﻔﻲ ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ،ﺑـﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ دادهﻫﺎي ﮔﺮدآوري ﺷﺪه ﺑﺎ روش ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ و ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎي اﺳﺘﺨﺮاجﺷﺪه اﺧﺘﺼﺎص دارد. ﻛﻠﻴﺖ و ﻇﺎﻫﺮ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻓﻮق ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻪ ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﻳـﻚ ﻣﻘﻴـﺎس ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﻘﻴـﺎس ﻟﻴﻜﺮت ﺷﺒﻴﻪ اﺳﺖ .در آﻧﺠﺎ ﻧﻴﺰ اﺑﺘـﺪا ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي از ﮔﻮﻳـﻪﻫـﺎ را ﮔﺮدآوري ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺗﻌﺪادي را ﻛـﻪ از ﺑﻘﻴـﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺐﺗـﺮ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ،ﺑـﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﻘﻴﺎس ﺧﻮد ﺑﺮﻣﻲﮔﺰﻳﻨﺪ .ﭘـﺲ از ﻧﻬـﺎﻳﻲ ﺷـﺪن ﻣﻘﻴـﺎس ،ﻧﻤﻮﻧـﻪاي از اﻓﺮاد ،ﺑﺎ ﻳﻚ روش ﻧﻤﻮﻧﻪﮔﻴﺮي اﺣﺘﻤـﺎﻟﻲ اﻧﺘﺨـﺎب ﻣـﻲﺷـﻮد و ﭘﺮﺳﺸـﻨﺎﻣﻪ ﺑـﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﭘﺮﺳﺸﮕﺮ ﻳﺎ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻣـﻲ ﮔـﺮدد .در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﻧﻴـﺰ ﭘـﺲ از ورود اﻃﻼﻋﺎت ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪﻫﺎ ﺑﻪ راﻳﺎﻧﻪ ،دادهﻫﺎ ﺑﺎ روشﻫﺎي آﻣﺎري ﭘﺮدازش و ﺗﺤﻠﻴـﻞ
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 23 /
ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ﺷﺒﺎﻫﺖﻫﺎي ﻇﺎﻫﺮي ،دو ﺗﻔﺎوت ﻋﻤﺪه ﺑﻴﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴـﻮ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﻘﻴﺎسﺳﺎزي وﺟﻮد دارد. ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻔﺎوت ،ﺑﻪ ﻧﺤﻮه ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻋﺒﺎرات اﻳﻦ دو ﺑﺮﻣﻲﮔـﺮدد .اﺳﺎﺳـﺎً، ﺑﺮﺧﻼف ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻣﻘﻴﺎسﺳﺎزي ،ﻋﺒـﺎرات )ﮔﻮﻳـﻪﻫـﺎي( ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑـﺎ ﻫـﺪف »ﺳﻨﺠﺶ ﺳﺎزهاي« ﺧﺎص ﮔﺮدآوري ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ .ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﻲداﻧﺪ از ﻳﻚ ﻣﻘﻴﺎس در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﻤﺮهاي ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻓﺮد ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳـﺪ ﻛـﻪ ﻧﻤﺎﻳـﺎﻧﮕﺮ ﺳﻨﺠﺶ آن ﺳﺎزه از ﻓﺮد اﺳﺖ؛ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در ﻣﻘﻴﺎس ﻟﻴﻜﺮت ،اﻳﻦ ﻧﻤﺮه ﺣﺎﺻﻞ ﻣﺠﻤﻮع ﻧﻤﺮات ﮔﻮﻳﻪﻫﺎي ﻣﻘﻴﺎس اﺳﺖ و ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي آﻣﺎري ﺑﺮ روي اﻳﻦ ﻧﻤﺮه ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد .اﻣﺎ ﻋﺒﺎرات ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻫﻴﭻ ﺳﺎزهاي را ﻧﻤﻲﺳـﻨﺠﻨﺪ و ﻫـﻴﭻ ﻧﻤﺮهاي ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻓﺮد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻣﻌﻴﺎر ﮔﺮدآوري ﻋﺒـﺎرات و ﺗﻨﻮع آﻧﻬﺎ در دو روش ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ. ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از ﺗﻔﺎوت ﭘﻴﺸﻴﻦ ،دﻗﺖ ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻣﻘﻴﺎس ﻟﻴﻜﺮت اﺳﺖ .ﺑـﺮاي روﺷـﻦ ﺷـﺪن اﻳـﻦ ﺑﺮﺗـﺮي ،ﭼﻬـﺎر ﻋﺒﺎرت زﻳﺮ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ: اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ از ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﺑﺎر ﺗﺮاﻓﻴﻚ ﻣﻲﻛﺎﻫﺪ. اﺳﺘﻔﺎده از وﺳـﺎﻳﻞ ﺣﻤـﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﺑﺎﻋـﺚ ﻛـﺎﻫﺶ آﻟـﻮدﮔﻲ ﻫـﻮا ﻣﻲﺷﻮد. اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﺼﺮف ﺑﻨﺰﻳﻦ را ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲدﻫﺪ. اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑـﺮ روﻧـﻖ ﺻـﻨﺎﻳﻊ ﺧﻮدروﺳـﺎزي داﺧﻠﻲ ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ. در ﻣﻘﻴﺎس ﻟﻴﻜﺮت ،ﻃﻴﻔﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ »ﺧﻴﻠﻲزﻳﺎد ،زﻳﺎد ،ﺗﺎﺣﺪي ،ﻛﻢ ،ﺧﻴﻠـﻲﻛـﻢ« در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﺗﺎ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﻣﻴﺰان ﻣﻮاﻓﻘـﺖ ﺧـﻮد را ﺑـﺎ ﻫـﺮ ﻋﺒﺎرت» ،ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ« در ﻗﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻃﻴﻒ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛـﻪ
/ 24روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ در ﺣﺎل ﺑﺮرﺳﻲ ﻳﻚ ﮔﻮﻳﻪ اﺳﺖ ،ﺗﻮﺟﻬﻲ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﮔﻮﻳـﻪﻫـﺎ ﻧـﺪارد و ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ آن ﮔﻮﻳـﻪ ﺑـﺮ روي ﻃﻴـﻒ ﺑﻴـﺎن ﻣـﻲﻛﻨـﺪ .اﻛﻨـﻮن ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﺮ ﭼﻬﺎر ﻋﺒﺎرت ﻣﻮاﻓﻖ اﺳﺖ وﻟﻲ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را در ﻛﻨﺎر ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ ،ﻣﻮاﻓﻘﺖ او ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﻴـﺰان ﻧﻴﺴـﺖ .در ﻓﻦ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻪ در روش ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲرود ،ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻃﻲ ﻓﺮاﻳﻨـﺪي »ﻣﻘﺎﻳﺴﻪاي« ﻋﺒﺎرات را »ﻣﺮﺗﺐ« ﻣﻲﻛﻨﺪ* ،ﻟﺬا اﻣﻜﺎن ﺑﻴﺸـﺘﺮي ﺑـﺮاي ﻧﺸـﺎندادن ذﻫﻨﻴﺖ ﺧﻮد دارد. 5ـ ﺟﺎﻳﮕﺎه روش ﻛﻴﻮ در ﻣﻴﺎن روشﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻤﻲ و ﻛﻴﻔﻲ ﻣﻌﻤﻮﻻً روش ﻛﻴﻮ را ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﻴﻦ روشﻫﺎي ﻛﻴﻔﻲ و ﻛﻤﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ،زﻳﺮا از ﻳﻚ ﺳﻮ ،اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن از ﻃﺮﻳﻖ روشﻫﺎي ﻧﻤﻮﻧﻪﮔﻴـﺮي اﺣﺘﻤـﺎﻟﻲ ﺻﻮرت ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻫﺪﻓﻤﻨـﺪ و ﺑـﺎ اﻧـﺪازهاي ﻛﻮﭼﻚ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آن را ﺑﻪ روش ﻛﻴﻔﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺳﺎزد و از ﺳـﻮي دﻳﮕﺮ ،ﻳﺎﻓﺘﻪﻫﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ و ﺑـﻪ ﺻـﻮرﺗﻲ ﻛـﺎﻣﻼً ﻛﻤـﻲ ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣﻲآﻳﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻴﻮه ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ )ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي( ،ﻋﻤﻴـﻖﺗـﺮ ﻣﻲﺗﻮان از ذﻫﻨﻴﺖ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن آﮔـﺎه ﺷـﺪ ]ﺑـﺮاون) (1996و واﺗـﺲ و اﺳﺘﻴﻨﺮ) .[(2005ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ روش ﻛﻴﻮ ،ﻫﻢ ﺑﺮﺧﻲ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي روشﻫﺎي
* اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻣﺎﻧﻨﺪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ از ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻣﻴﺰان ﻋﻼﻗﻪ ،ﺳﻪ رﻧـﮓ B ،Aو Cرا اوﻟﻮﻳﺖﺑﻨﺪي ﻛﻨﺪ ﻳﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺮ رﻧﮓ ،ﻃﻴﻔﻲ ﻗﺮار دﻫﻴﺪ و از او ﺑﭙﺮﺳﻴﺪ ﺗـﺎ ﭼـﻪ ﺣـﺪ ﺑـﻪ ﻫـﺮ رﻧـﮓ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ اﺳﺖ .روش اول از ﻳﻚ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻣﻘﺎﻳﺴـﻪاي اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ در روش دوم، ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ درﺑﺎره ﻫﺮ رﻧﮓ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و آﻧﻬﺎ را ﻣﻮرد ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻗﺮار ﻧﻤﻲدﻫﺪ. در واﻗﻊ ﺑﺮاي ﺗﻮﺻﻴﻒ ﭼﻨﻴﻦ روشﻫﺎﻳﻲ از واژه qualiquantologicalاﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد .اﻳﻦ ﺑـﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روش ﻫﻢ داراي اﺑﻌﺎد روشﻫﺎي ﻛﻴﻔﻲ و ﻫﻢ داراي اﺑﻌﺎد روشﻫﺎي ﻛﻤﻲ اﺳﺖ.
ﻓﺼﻞ اول :ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ 25 /
ﻛﻴﻔﻲ را دارد و ﻫﻢ داراي ﺑﺮﺧﻲ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي روشﻫﺎي ﻛﻤﻲ اﺳـﺖ .اﻣـﻴﻦ ) (2000وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي زﻳﺮ را ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ ﻣﻲﺷﻤﺎرد: ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ :ﻃﺮح و ﺑﺮرﺳﻲ ﻓﺮﺿﻴﻪ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻤﻲ ﻣﻄﺮح ﻧﻴﺴﺖ ،زﻳﺮا ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺑﺮآﻣﺪه از اﻋﺘﻘﺎد ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻳﺎ ﻳﻚ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺖ و در واﻗﻊ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ او »اﻧﺘﻈﺎر« دارد رد ﻳﺎ ﻗﺒﻮل ﺷﻮد ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴﻮ ،ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ذﻫﻨﻴﺖ و ﻋﻘﺎﻳﺪ اﻓﺮاد و ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ اﻛﺘﺸﺎﻓﻲ اﺳﺖ. ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻧﻤﻮﻧﻪ :در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻤﻲ ،ﺟﺎﻣﻌﻪاي وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ در آن ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲروﻧﺪ و ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺎ روش ﺗﺼﺎدﻓﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷـﻮد و ﻣﻌﺮّف آن ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ .ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻓﺎﻗﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻧﻤﻮﻧـﻪاي اﺳـﺖ و ﻣﻌﻤﻮﻻً ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ،ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد را از ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﺎ ارﺗﺒـﺎط ﺧﺎﺻﻲ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﻘﻴﻖ دارﻧﺪ ﻳﺎ داراي ﻋﻘﺎﻳﺪ وﻳﮋهاي ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺗﻌﻤﻴﻢﭘﺬﻳﺮي :ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ اﺷﺎره ﺷﺪ ،ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ اﻃﻼﻋﻲ درﺑـﺎره »ﺗﻮزﻳﻊ« ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻤﻲدﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮان درﺑﺎره ﺗﻌﻤـﻴﻢﭘـﺬﻳﺮي آﻧﻬـﺎ ﺑﺤـﺚ ﻛﺮد ،ﺑﻠﻜﻪ درﺑﺎره »وﺟﻮد« ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ .در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻛﻞ ﻧﻤﻮﻧﻪ در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻤـﻲ ﻣﺮﺳـﻮم اﻫﻤﻴـﺖ دارد ،در ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ،ﻣﺮﺗـﺐ ﺳﺎزي ﻫﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻬﻢ و ﻧﻮﻋﻲ اﻃﻼع ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ، ﺑﺮﺧﻼف روشﻫﺎي ﻛﻤﻲ ﻣﻌﻤﻮل ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ ﺗﻌﺪاد ﻛﻤﻲ ﺳﺆال از ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﭘﺮﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ،ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ﺳـﺆال از ﺗﻌـﺪاد ﻛﻤـﻲ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﭘﺮﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﻛﻤـﻲ ﺑـﻴﺶ از ﻫﻤـﻪ ﺑـﺮ ﺗﻮزﻳﻊﻫﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ دارﻧﺪ وﻟﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ ﺑﺮ ﺳﺆالﻫﺎ.
/ 26روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻓﺼﻞ دوم ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ
اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اراﺋﻪ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻛﻴـﻮ در اﺟـﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪه اﺳـﺖ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﻮاﻧﻨـﺪه اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ را درﺑـﺎره ﻓﺮاﻳﻨـﺪ ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮي و اﺟﺮاي اﻳﻦ روش و وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي ﻫـﺮ ﻣﺮﺣﻠـﻪ از آن ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣﻲآورد .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻲرود ﻛﻪ او ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺑﺎ دﻧﺒﺎلﻛﺮدن ﮔﺎم ﺑﻪ ﮔﺎم اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ ،ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺧﻮد را ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮا ﻛﻨﺪ .ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﻪ ﺑﺎ ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎ ﮔـﺮدآوري دادهﻫـﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ .دو ﺑﺤـﺚ ﻣﻬـﻢ در ﻃﺮاﺣـﻲ و اﺟـﺮا ،ﻳﻌﻨـﻲ اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ )ﭘﺎﻳﻠﻮت( ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ و رواﻳﻲ ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻓﺼـﻞ ﻣﻄﺮح ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ. ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻓﺼﻞ در ﺷﺶ ﺑﺨﺶ ﮔﺮدآوري ﺷـﺪهاﻧـﺪ .ﺑﺨـﺶ ﻧﺨﺴـﺖ ﺑـﻪ اوﻟﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻳﻌﻨﻲ ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻘﺪﻣـﻪ ﺗﺸـﻜﻴﻞ ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴﻮ اﺧﺘﺼـﺎص دارد .در ﺑﺨـﺶ دوم ،وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ و ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ
/ 28روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﻧﺘﺨﺎب آن ﺑﺮرﺳﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﺑﺨﺶﻫﺎي ﺳﻮم و ﭼﻬﺎرم ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن و ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ ﻣﻲﭘﺮدازد .دو ﺑﺨﺶ اﻧﺘﻬـﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺰ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ و رواﻳﻲ و ﻧﻜﺎت ﻣﻬﻢ در اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ )ﭘﺎﻳﻠﻮت( ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴﻮ اﺧﺘﺼﺎص دارﻧﺪ. 1ـ ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻣـﻲرود در ﺟﺎﻣﻌـﻪ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ،ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن وﺟﻮد دارد ،ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﻛـﻪ ﺑﺘـﻮان ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺘﻨﻮع و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ را در ﻗﺎﻟﺐﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ درﺑﺎره آن ﮔﺮدآوري ﻛﺮد*. ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﻣﻮﺿـﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑﺎﺷـﺪ؛ اﻳـﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﭘﺎي ﺻﺤﺒﺖ ﻫﺮ ﻓﺮدي )ﻣﺴﺎﻓﺮ ،راﻧﻨﺪه، ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮي و ﻏﻴﺮه( ﺑﻨﺸﻴﻨﺪ ،ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ را در اﻳﻦ ﺑﺎره از زﺑﺎن آﻧﻬـﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﻨﻴﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻳﺎ اﺧﺒـﺎر رﺳـﺎﻧﻪﻫـﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻳﺎ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ اﻓﺮاد ﻣﺨﺘﻠﻒ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣـﺮدم را در اﻳـﻦ ﺧﺼـﻮص درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ .ﺑﻪ ﻋﻼوه ،ﻛﺎرﻳﻜﺎﺗﻮرﻫﺎ ،ﺗﺼﺎوﻳﺮ و ﻓﻴﻠﻢﻫﺎﻳﻲ را ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﺤﻮه ﺗﺮدد اﻳﻦ وﺳﺎﻳﻞ ،ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺴﺎﻓﺮان داﺧﻞ ﻳـﻚ اﺗﻮﺑـﻮس ﻳـﺎ ﻣﺘـﺮو، وﺿﻌﻴﺖ ﺣﺮﻛﺖ ﻳﻚ اﺗﻮﺑﻮس در ﻣﻴﺎن ﺗﺮاﻓﻴـﻚ و ﻏﻴـﺮه ﻣـﺮﺗﺒﻂ ﻫﺴـﺘﻨﺪ .اﻳـﻦ ﻣﻮارد ﻫﻤﮕﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ در ﮔﺮدآوري ﻣﻄﺎﻟﺐ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﺘﻨﻮﻋﻲ ﻛﻪ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻛﻤﻚ ﻛﻨﻨﺪ.
* ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﺳﺨﻦ ،اﮔﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﻛـﻪ ﻫﻤﮕـﺎن ﻋﻘﻴـﺪه ﺑـﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ درﺑﺎره آن دارﻧﺪ ،دﻳﮕﺮ ﻣﻨﻄﻘﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﻣﻮﺿﻮع اﻧﺠﺎم ﺷﻮد.
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 29 /
ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺷﺎﻣﻞ »ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي« از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺘﻨﻮع و ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن ﻣـﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن اﻫﺎﻟﻲ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﻄﺮح ﺷـﺪهاﻧـﺪ .ﻣﻨﻈـﻮر از اﻫﺎﻟﻲ ﮔﻔﺘﻤﺎن ،اﻓﺮادي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ درﺻﺪد ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺳﺖ ]ون اﻛﺴـﻞ و دو ﮔـﺮاف .[2005 ،1ﻣﺤﺘﻮﻳـﺎت ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺷﺎﻣﻞ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎ ،ﺗﻔﺎﺳﻴﺮ ،ﻋﻜﺲﻫﺎ ،ﻓﻴﻠﻢﻫﺎ ،ﻧﻘﺎﺷﻲﻫـﺎ ،ﻣـﺘﻦﻫـﺎ، ﻗﻄﻌﺎت ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻫﺮ ﭼﻴـﺰ ﺳـﺎده ﻳـﺎ ﭘﻴﭽﻴـﺪهاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﺑﺎ آن ﻣﻮﺿﻮع ارﺗﺒﺎط دارد ]ﺑﺮاون .[1997 ،ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺤﺘﻮﻳﺎت ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻮﺷﺘﺎري ﻳﺎ ﻏﻴﺮﻧﻮﺷﺘﺎري ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ در ﺑﺨـﺶﻫـﺎي ﺑﻌﺪ ،از ﻋﺒﺎرت ﺑﺮاي اﺷﺎره ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮﻳﺎت ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ. ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻟﺰوﻣﺎً ﺷﺎﻣﻞ ﺣﻘﺎﻳﻖ 2ﻧﻴﺴﺖ ،ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺷﺨﺼـﻲ، ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﻣﺮدم از رﻓﺘﺎرﻫﺎ ،آﺛﺎر ﻫﻨﺮي و ﻏﻴﺮه را ﻧﻴﺰ درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد* ]ﺑـﺮاون، .[1986اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﻀﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﻋﺒﺎرتﻫـﺎي ﺑﺴـﻴﺎر ﻣﺘﻨـﻮع و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد زﻳـﺎدي ﻧﻈـﺮ ،ﻋﻘﻴـﺪه ،ﺗﺼـﻮﻳﺮ و ﻏﻴـﺮه را در ﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﮔﻔﺘﻤﺎن ارﺗﺒﺎط دارد.
در ادﺑﻴﺎت روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ از concourseﻛـﻪ از واژه ﻻﺗﻴﻨـﻲ concursusﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﻲ »اﺟﺘﻤـﺎع ﻛﺮدن« ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ،ﺑـﺮاي اﻳـﻦ ﻣﻨﻈـﻮر اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﺷـﻮد .ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﻛـﺎرﺑﺮد اﻳـﻦ واژه در روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،از »ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن« ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌـﺎدل اﺳـﺘﻔﺎده ﺷـﺪه اﺳـﺖ .ﻓﻀـﺎ در اﻳـﻦ ﻣﻌـﺎدل، ﻛﺎرﺑﺮدي ﻧﻈﻴﺮ ﻛﺎرﺑﺮد آن در »ﻓﻀﺎي ﺑﺮداري« ﻳﺎ »ﻓﻀﺎي ﻧﻤﻮﻧـﻪ« در رﻳﺎﺿـﻴﺎت و آﻣـﺎر دارد ،ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﺒﺎﻳﺪ از آن ﺑﻪ »ﺣﺎل و ﻫﻮاي« ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛـﺮد .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن اﺑﺘـﺪا از populationو trait universeﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد ،وﻟﻲ ﺑﻌﺪﻫﺎ concourseرا ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ آن ﺳﺎﺧﺖ. 1. Van Exel and DeGraaf 2. facts
* در اﺻﻄﻼح ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻳﻖ اﺷﺎره ﻧﺪارﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻠﻘﻲﻫﺎي ﻓﺮد ﻫﺴـﺘﻨﺪ ،ﺧـﻮد ـ ﻣﺮﺟﻊ ) (self-referentﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد.
/ 30روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن از ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳﺖ اول ،1دﺳﺖ دوم 2ﻳﺎ ﺗﺮﻛﻴﺒـﻲ از ﻫـﺮ دو ﮔﺮدآوري ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﻣﺼﺎﺣﺒﻪﻫﺎي رﺳﻤﻲ ﻳﺎ ﻏﻴﺮرﺳﻤﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑـﺎ اﻓـﺮاد ﻣﺨﺘﻠﻒ ،ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ،3ﻣﻨﺎﻇﺮهﻫﺎ و ﻏﻴﺮه ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳـﺖ اوﻟـﻲ ﺑـﺮاي ﺗﻬﻴـﻪ ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﻋﻜﺲﻫﺎ ،ﺧﺒﺮﻫﺎ ﻳﺎ ﺳﺮﻣﻘﺎﻟﻪﻫـﺎي روزﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ، داﺳﺘﺎنﻫﺎ و ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﻣﻨﺎﺑﻊ دﺳﺖ دوﻣﻲ ﺑﺮاي آن ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. ﻣﻲﺗﻮان ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻃﺒﻴﻌﻲ 4ﻳﺎ ﭘـﻴﺶﺳـﺎﺧﺘﻪ 5ﻳـﺎ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ 6از ﻫﺮ دو ﮔﺮدآوري ﻛﺮد .در ﻧﻮع ﻧﺨﺴﺖ ،از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﻔﺎﻫﻲ ﻳﺎ ﻛﺘﺒﻲ ﻋﺒﺎراﺗﻲ را از ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ .ﻣﺰﻳﺖ ﮔﺮدآوري ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻛﻴﻮي ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﺮاي ﺗﻬﻴﻪ ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن آن اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺑـﻪ ﺳـﺮﻋﺖ آﻧﻬـﺎ را درك و ﻣﺮﺗـﺐ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ .ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﭘﻴﺶﺳﺎﺧﺘﻪ از ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ )ﻏﻴﺮ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن( ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .در ﻧﻮع ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ ،ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﻫـﻢ از ﻣﻨـﺎﺑﻊ ﻃﺒﻴﻌـﻲ و ﻫـﻢ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﻴﺶﺳﺎﺧﺘﻪ ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺑﺨﺸﻲ از ﻋﺒﺎرات از ﻣﺼـﺎﺣﺒﻪ ﺑـﺎ ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪﮔﺎن و ﺑﺨﺸــﻲ از اﺧﺒــﺎر روزﻧﺎﻣــﻪﻫــﺎ ﮔــﺮدآوري ﻣــﻲﮔــﺮدد. زﻳﺮﺷﺎﺧﻪﻫﺎﻳﻲ را ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮاي اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﺑﺮﺷﻤﺮد .ﺑﺮاي ﻣﺜـﺎل ،ﻋﺒـﺎرات ﺷﺒﻪ ﻃﺒﻴﻌﻲ 7ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻮع ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﺗﻔـﺎوت ﻛـﻪ از اﻓـﺮادي ﻏﻴـﺮ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ را از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﺑﻴـﺎن ﻛﻨﻨـﺪ 1. Primary Sources 2. Secondary Sources 3. Focus Groups 4. naturalistic 5. ready-made 6. hybrid 7. quasi-naturalistic
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 31 /
]ﻣﻚﻛﺌﻮن و ﺗﻮﻣﺎس 26 :1988 ،و .[27 ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺪرت ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻋﺒﺎرات ﻣﻨﺎﺳﺐ و دﻟﺨﻮاه ﻋﻴﻨﺎً در ﻣﻨﺎﺑﻊ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و اﻏﻠﺐ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺎ دﺳـﺘﻜﺎري و ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻳﺪه از آﻧﻬﺎ ،ﻋﺒﺎرات ﻣﻄﻠﻮب را ﺗﻬﻴﻪ ﻛﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜـﺎل ،ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ در ﺟﺴﺘﺠﻮي ﻋﺒﺎراﺗﻲ درﺑﺎره وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ ،ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ ﻛﺎر را ﺑﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﺪادي از ﻣﺮدم و ﭘﺮﺳﻴﺪن اﻳﻦ ﺳﻮال ﻛﻠﻲ ﻛﻪ »ﻧﻈـﺮ ﺷـﻤﺎ درﺑﺎره وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟« آﻏﺎز ﻛﻨﻴﻢ .ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﺎﺳـﺦﻫـﺎي اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺮﺳﺸﻲ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از: 1ـ آدم ﺗﻮي اﺗﻮﺑﻮﺳﺎ ﻛﻨﺴﺮو ﻣﻲﺷﻪ 2ـ ﺧﻮﺑﻪ وﻟﻲ ﺗﻌﺪادﺷﻮن ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻤـﻪ و ﺑﺎﻳـﺪ ﺧﻴﻠـﻲ ﻣﻌﻄـﻞ ﺑﺸـﻲ ﺗـﺎ ﻳـﻪ اﺗﻮﺑﻮس ﺑﻴﺎد 3ـ اﮔﻪ ﻣﺮدم اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻦ از ﺗﺮاﻓﻴﻚ ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻪ 4ـ ﺑﺎ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺧﻮدم راﺣﺖﺗﺮ ﺑﻪ ﻛﺎرام ﻣﻲرﺳﻢ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺎ دﻳﺪن ﺟﻤﻠﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺒﺎرت ﻛﻠﻲﺗـﺮي ﺑﺴـﺎزد ﻣﺎﻧﻨـﺪ »اﺗﻮﺑﻮسﻫﺎ ﻓﺎﻗﺪ ﻓﻀﺎي ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮاي ﻧﺸﺴﺘﻦ ﻫﺴـﺘﻨﺪ« ﻳـﺎ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﺟﻤﻠﻪ ﺳﻮم ،اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ ﻛﻪ »وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﺑﺎﻋـﺚ ﻛﺎﻫﺶ ﺑﺎر ﺗﺮاﻓﻴﻚ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ«. 2ـ اﻧﺘﺨﺎب ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮّف از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ اﺷﺎره ﺷﺪ ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ ﺑﺴـﻴﺎر زﻳـﺎد ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺮﺧﻲ ﺗﻜﺮاري و ﺑﺮﺧﻲ از ارﺗﺒﺎط ﻛﻤﺘﺮي ﺑـﺎ ﻣﻮﺿـﻮع ﺗﺤﻘﻴـﻖ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻧﻪ ﻣﻤﻜـﻦ و ﻧﻪ ﻻزم ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،از ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮّﻓﻲ از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ
/ 32روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻛﻴﻮ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد .ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن را در ﺧﻮد ﻣﻨﻌﻜﺲ ﺳﺎزد .در اﻳﻦ ﺑﺨﺶ ،اﺑﺘﺪا ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪي ﻛﻠﻲ از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫـﺎي ﻛﻴﻮ اراﺋﻪ و ﺳﭙﺲ از ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﺷـﻮد. در ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﻜﺎﺗﻲ ﺧـﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي آﻣـﺎدهﻛـﺮدن ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑﻪﻣﻨﻈﻮر ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي اﻫﻤﻴﺖ دارﻧﺪ.
1ـ2ـ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر و ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر در ﺗﻘﺴﻢﺑﻨﺪي ﻛﻠﻲ ،ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﺑـﻪ دو دﺳـﺘﻪ ﺑﺎﺳـﺎﺧﺘﺎر و ﺑـﻲﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺷﺮح ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر ﺑﻪ روﺷﻦ ﺷﺪن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻴﺰ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ ،از اﻳﻦ رو ﺑﺤﺚ را ﺑﺎ آن آﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر
1
ﮔﺎه ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن داراي اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺿﺮوري اﺳـﺖ ﻫﻤﮕﻲ آﻧﻬﺎ ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻌﺮّف ،ﭘﻮﺷﺶ داده ﺷﻮﻧﺪ .ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻋﺒﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن در ﭼﻨﺪ ﻃﺒﻘﻪ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ،از اﻳﻦ رو ﺑﺎﻳﺪ ﺑـﻪ اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي در اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺒـﺎرت از ﺗﻤﺎم ﻃﺒﻘﺎت از ﻣﻌﺮّف ﺑﻮدن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر از اﻟﮕﻮيﻫﺎي »ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ «2ﻳﻚ ﻃﺮﻓﻪ ،دو ﻃﺮﻓﻪ و ﻏﻴﺮه اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻳﻜﻲ از دو ﻣﺒﻨﺎي زﻳﺮ را دارد:
اﻟﮕﻮي ﻗﻴﺎﺳﻲ :3ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻳﻚ ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﻋﺒـﺎرات را ﻃﺒﻘـﻪﺑﻨـﺪي
1. Structured Q sample 2. Experimental Design 3. deductive
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 33 /
ﻣﻲﻛﻨـﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳـﻪ ،ﺗﻌﻴـﻴﻦﻛﻨﻨـﺪة ﺗﻌـﺪاد و ﻧـﻮع ﻃﺒﻘـﺎت )اﻟﮕـﻮي ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي( اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس ﮔـﺮاﻳﺶ ﺳﻴﺎﺳـﻲ از ﻳﻚ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ »ﭼﭗ ،راﺳﺖ و ﻣﺴﺘﻘﻞ« ﺑﺮاي دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻋﺒـﺎرات ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎﻧﻲ ﻛﻤﻚ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رواﺑﻂ ﺧﺎرﺟﻲ ﻛﺸﻮر اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻛﺪام ﻋﺒـﺎرات ﺑـﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻓﺮدي ﺑﺎ ﮔﺮاﻳﺶ ﭼﭗ ،راﺳﺖ ﻳﺎ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﻋﺒﺎرات در ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ. اﻟﮕﻮي اﺳﺘﻘﺮاﻳﻲ :1ﮔﺎه ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺪون ﻫﻴﭻ اﻟﮕﻮي از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦﺷـﺪهاي و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ وارﺳـﻲ ﻋﺒـﺎرات ﮔـﺮدآوريﺷـﺪه در ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺑﺮﺧﻼف ﺣﺎﻟﺖ ﻗﺒﻞ ﻛـﻪ »ﻧﻈﺮﻳـﻪ« ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﺮد ،در اﻳﻦ ﺣﺎﻟـﺖ ،ﺧـﻮد ﻋﺒـﺎرات ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺤﻮه ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣﻤﻜﻦ اﺳـﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮي ﻛﻪ در ﭘﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺳﺖ ،ﭘﺲ از وارﺳﻲ ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﮔﺮدآوري ﻛﺮده اﺳﺖ درﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات را ﻣـﺜﻼً ﺑﻪ دو ﻃﺒﻘﻪ »اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻓﺮدي« دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻛﻨﺪ. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر ،داراي دو ﻣﺰﻳﺖ ﻋﻤﺪه اﺳﺖ .ﻧﺨﺴﺖ آﻧﻜـﻪ اﻧﺘﺨـﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﻣﻌﺮّف از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن را ـ ﺑﻪ وﻳﮋه وﻗﺘـﻲ ﺗﻌـﺪاد ﻋﺒـﺎرات ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن زﻳﺎد اﺳﺖ ـ آﺳﺎن ﻣﻲﺳﺎزد ،زﻳﺮا ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣـﻲداﻧـﺪ ﻛـﻪ اﻟﮕـﻮﻳﻲ ﺑـﺮ ﻋﺒﺎرات ﺣﺎﻛﻢ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ از ﻫـﺮ ﻃﺒﻘـﻪ ،ﺗﻌـﺪادي ﻋﺒـﺎرت را اﻧﺘﺨـﺎب ﻛﻨـﺪ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﻣﻌﺮّف اﻣﻜـﺎنﭘـﺬﻳﺮﺗﺮ اﺳـﺖ .دوم اﻳﻨﻜـﻪ اﻣﻜـﺎن
1. inductive
/ 34روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﻧﻈﺎمﻣﻨﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﻈﺮﻳﻪاي ﺧﺎص )ﺑﺮاي اﻟﮕﻮي ﻗﻴﺎﺳﻲ( ﻳﺎ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻋﻮاﻣﻞ و زﻳﺮﮔﺮوهﻫﺎي ﻋﻮاﻣﻞ )ﺑﺮاي اﻟﮕﻮي اﺳﺘﻘﺮاﻳﻲ( ﻓﺮاﻫﻢ اﺳﺖ. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر
1
در اﻳﻦ ﻧﻮع از ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻓﺮض ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻋﺒـﺎرات ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﻳـﺎ داراي ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨـﺪي اﻫﻤﻴﺘـﻲ در اﻧﺘﺨـﺎب ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻣﻌـﺮّف از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻧﺪارد .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳـﻲ ﺑـﻪ اﻧﺪازه ﻛﺎﻓﻲ ﺗﻨﺎﺳﺐ دارد ،ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ .ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﻳﺎ ﻋﻤﺪي ﺗﻌﺪادي از ﻋﺒﺎرات ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ. ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮي ﻛﻪ از ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻛﻴﻮ ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ ،ﺑﺎﻳـﺪ ﻫﻤـﻮاره در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ او ﺑﺎ ﺑﻴﺶﻧﻤﻮﻧﻪﮔﻴﺮي 2ﻳﺎ ﻛﻢﻧﻤﻮﻧﻪﮔﻴﺮي 3ﺗﻬﺪﻳـﺪ ﻣﻲﺷﻮد .ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺮﺧﻲ ﻋﺒﺎرات ﻛﻤﺘﺮ ﻳﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺳـﺎﻳﺮ ﻋﺒـﺎرات در ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮﻧﺪ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ،ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﻴﺮﻋﻤﺪي داراي ﺳﻮﮔﻴﺮي 4ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﺑﺮ ﺑﺎﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺑـﻮدن ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ در ﺗﻤﺎم ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴـﻮ ﺗﺄﻛﻴـﺪي ﻧـﺪارد ،ﺑﻠﻜـﻪ ﻣﻌﺘﻘـﺪ اﺳـﺖ ﺑﺨﺸـﻲ از ﺑﻬﺘـﺮﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﻲﺳﺎﺧﺘﺎر اﺟﺮا ﺷﺪهاﻧﺪ. ﻣﺜﺎل :در اﻳﻨﺠﺎ از ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ ﺑﺮاي روﺷـﻦﺷـﺪن ﺑﺤـﺚﻫـﺎي ﭘﻴﺸـﻴﻦ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ .ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ از اﻳﻦ ﻣﺜﺎل در ﺑﺨﺶﻫﺎي ﺑﻌﺪ ﻧﻴـﺰ اﺳـﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﻓﺮض ﻛﻨﻴﺪ در ﭘﻲ ﺷﻨﺎﺧﺖ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻤﻞ و
1. Unstructured Q sample 2. over-sample 3. under-sample 4. bias
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 35 /
ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ و ﻋﺒﺎرات زﻳﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﮔﺮدآوري ﻛﺮدهاﻳﻢ: 1ـ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ از ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﺑﺎر ﺗﺮاﻓﻴﻚ ﻣﻲﻛﺎﻫﺪ. 2ـ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﺑﺎﻋـﺚ ﻛـﺎﻫﺶ آﻟـﻮدﮔﻲ ﻫـﻮا ﻣﻲﺷﻮد. 3ـ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳـﺎﻳﻞ ﺣﻤـﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﻣﺼـﺮف ﺑﻨـﺰﻳﻦ را ﻛـﺎﻫﺶ ﻣﻲدﻫﺪ. 4ـ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺳﺮﻳﻊﺗﺮ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ ﻣﻲرﺳﻢ. 5ـ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺳﻔﺮﻫﺎي ﺷﻬﺮي ﻣﻦ ارزانﺗـﺮ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد. 6ـ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺳـﻔﺮﻫﺎي ﺷـﻬﺮي اﻣـﻦﺗـﺮي دارم. 7ـ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺮ روﻧﻖ ﺻـﻨﺎﻳﻊ ﺧﻮدروﺳـﺎزي داﺧﻠﻲ ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ. 8ـ دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ دﺷﻮار اﺳﺖ. 9ـ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻛﺎﻓﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ. 10ـ ﻧﻈﺎم ﻛﺎرآﻣﺪي ﺑﺮ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻧﻈﺎرت ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ. 11ـ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﺑﻪ زﻣﺎنﺑﻨﺪي ﺣﺮﻛﺖ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﻃﻤﻴﻨـﺎن ﻛﻨﻢ. 12ـ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﻛﻨـﻮﻧﻲ ﻛﻬﻨـﻪ ،ﻛﺜﻴـﻒ و از رده ﺧـﺎرج ﻫﺴﺘﻨﺪ. 13ـ ﺗﻌﺪاد و ﻓﻮاﺻﻞ اﻳﺴﺘﮕﺎهﻫﺎ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ. 14ـ ﺣﻘﻮق ﻣﺴﺎﻓﺮ و وﻇﺎﻳﻒ راﻧﻨﺪه ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ.
/ 36روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
در ﻋﻤﻞ ،ﻋﺒﺎرات ﻓﻮق ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪراﺣﺘﻲ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ »ﻃﺒﻴﻌـﻲ« ﮔـﺮدآوري ﺷﻮﻧﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﻣﺮور آﻧﻬﺎ درﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر در اﺧﺘﻴﺎر دارﻳﻢ، زﻳﺮا ﻣﻲﺗـﻮان ﻋﺒـﺎرات را ﺣـﺪاﻗﻞ در دو ﻃﺒﻘـﻪ ﺟـﺎي داد :ﻋﺒـﺎراﺗﻲ ﻛـﻪ ﺑﻌـﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ را در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻓﺮدي آن ﺗﻮﺟﻪ دارﻧﺪ .ﻋﺒﺎرات 7 ،3 ،2 ،1و 10در ﻃﺒﻘﻪ ﻧﺨﺴـﺖ ﺟـﺎي ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ زﻳﺮا ﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﻌﻲ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﺸﻜﻠﻲ در ﺳﻄﺢ ﻛﻼن ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺒﺎرات ﻋﻤﻮﻣﺎً ﺑﻪ ﻣﻨﻔﻌﺖﻫﺎ ﻳﺎ ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي ﻓـﺮد در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ وﺟﻮد دارد.
2ـ2ـ ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ در اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑـﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻋﺒـﺎرات ﻣﺮﺑـﻮط اﺳـﺖ، ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ از ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺮﺳﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﭼﻪ ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرت از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻛـﺎﻓﻲ اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ،ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي زﻳﺮ اﻫﻤﻴﺖ دارد: ﻣﻌﺮّف ﺑﻮدن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ :ﻋﺒﺎرات ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﻮﻧﺪ ﻛـﻪ ﻫـﺮ ﻳﻚ وﺟﻬﻲ از ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﻲ را ﻧﻤﺎﻳﺎن ﺳﺎزﻧﺪ .ﮔﺎه ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ﭼﻨﺎن وﺳﻴﻊ و ﭘﻴﭽﻴﺪه اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺎ اﻧﺘﺨـﺎب ﺗﻌـﺪاد زﻳـﺎدي ﻋﺒﺎرت ﻣﻲﺗﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮﻓﻲ را ﺑﻪ دﺳﺖ آورد. ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن :ﺗﻌﺪاد زﻳﺎد ﻋﺒﺎرات ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﻓﺰاﻳﺶ زﻣﺎن ﻻزم ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن آﻧﻬﺎﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮد ﻛﻪ آﻳـﺎ ﻇﺮﻓﻴـﺖ و ﺟﺪﻳﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺎ آن ﺣﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﻮﺻﻠﻪ و دﻗﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﺑـﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻋﺒﺎرات ﺑﭙﺮدازﻧـﺪ .ﺑـﺮاي ﻣﺜـﺎل ،ﻣﻌﻤـﻮﻻً ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزيﻫـﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ از ﺣﻮﺻﻠﻪ اﻓﺮاد ﻣﺴﻦ ﺧﺎرج اﺳـﺖ .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ،ﺷـﺮاﻳﻂ ﻣﺤﻴﻄـﻲ )ﺟﺎي ﻧﺸﺴﺘﻦ ،ﻧﻮر و ﻏﻴﺮه( ﻛﻪ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه در آن ﺑـﻪ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 37 /
ﻣﻲﭘﺮدازد ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﺴﺘﮕﻲ و ﺑـﻲﺣﻮﺻـﻠﮕﻲ زودﻫﻨﮕـﺎم او ﻣﻨﺠـﺮ ﺷﻮد. ﻃﻮل و ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ ﻋﺒﺎرات :ﺧﻮاﻧﺪن و درك ﻳﻚ ﻋﺒﺎرت ﻛﻮﺗﺎه و ﺳﺎده ﺑﻪ زﻣﺎن ﻛﻤﺘﺮي ﻧﻴﺎز دارد ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرات ﭘﻴﭽﻴﺪه و ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﺮ ﺣﺴـﺐ ﻣﻴﺰان ﺳﻮاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺻﺮف وﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻧﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ 80ﻋﺒﺎرت ﻛﻮﺗـﺎه و ﺳـﺎده ﺑـﻪ راﺣﺘـﻲ ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد وﻟﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ 80ﻋﺒﺎرت ﭘﻴﭽﻴﺪه و ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﻪ ﺳـﺨﺘﻲ ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮا ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،ﺗﻤﺎﻳﻞ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﻪ ﻛﻮﺗـﺎه و ﺳـﺎده ﻛـﺮدن ﻋﺒﺎرات ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻳﺎﺑﻮدن و درك ﺑﺪون اﺑﻬﺎم آﻧﻬﺎ ﻟﻄﻤﻪ وارد ﺳﺎزد. اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﺒﺎرات ﻣﺄﻧﻮس :ﭘﻴﺸﺘﺮ اﺷﺎره ﺷﺪ ﻛـﻪ ﻳـﻚ ﺷـﻴﻮه ﮔـﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن )روش ﻃﺒﻴﻌﻲ( ،ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ اﻓﺮادي اﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﮔﻔﺘﻤـﺎن دﺧﻴﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣـﺪه و ﺑـﻪ ﺗﺒـﻊ آن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎﻟﻘﻮه ﻧﺰدﻳﻚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد و آﻧﻬﺎ ﻗﺎدر ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي ﻋﺒﺎرت را ﺑﺎ ﻋﻼﻗﻪ و ﺣﻮﺻﻠﻪ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزﻧﺪ .در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﺒﺎرات ﻧﺎﻣـﺄﻧﻮس و ﻧﺎآﺷـﻨﺎ ،ﺑـﺮاي ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺧﺴﺘﻪﻛﻨﻨﺪه و از ﺗﻤﺎﻳﻞ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﻲﻛﺎﻫﺪ. اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻔﺎوت :از ﻋﺒﺎراﺗﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﻲ و ﻣﻔﻬـﻮم ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺒﺎرات دارﻧﺪ .دو ﻋﺒﺎرت ﺑﺎ ﻣﻌﻨﻲ و ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑـﻪ ﻫﻢ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه را ﮔﻴﺞ و ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات را اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ. ﻣﻚﻛﺌﻮن و ﺗﻮﻣﺎس ) (27-26 :1988ﺗﻌﺪادي ﺑﻴﻦ 30ﺗـﺎ 100ﻋﺒـﺎرت را ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدهاﻧﺪ ،وﻟﻲ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺗﻌﺪادي ﺑﻴﻦ 50ﺗـﺎ 70ﻋﺒـﺎرت
/ 38روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮد .ﻛﺮﻟﻴﻨﺠﺮ* ) (1986ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺗﻌﺪاد ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻋﺒـﺎرات ﺑـﺮاي آﻧﻜﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪﻫﺎ داراي اﻋﺘﺒﺎر آﻣﺎري ﺑﺎﺷﻨﺪ ،ﺑﻴﻦ 60ﺗﺎ 90ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ .ﺑﺎ وﺟـﻮد اﻳﻦ ،او ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖآﻣﻴﺰ ﺑﺎ ﺗﻨﻬﺎ 40ﻋﺒﺎرت اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﺮاون ) (1986ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ را ﻧﻮﻋﺎً ﺷﺎﻣﻞ 40ﺗﺎ 60ﻋﺒﺎرت ﻣﻲداﻧﺪ و داﻧﺮ(2001) 1 ﺿﻤﻦ آﻧﻜﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻫﻴﭻ ﻣﻼك ﻗﻄﻌﻲ ﺑﺮاي ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات وﺟﻮد ﻧﺪارد ،ﺑﻪ ﺗﻌﺪادي ﺑﻴﻦ 20ﺗﺎ 60ﻋﺒﺎرت اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺒﺎرات ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر ﺑﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﻴﺎز دارد .در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺗﺮﻛﻴﺐ از ﺳﻄﻮح اﻟﮕﻮي ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ،ﺑﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻛـﺎﻓﻲ ﻋﺒﺎرت اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،در ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر ﻛﻪ داراي اﻟﮕﻮي ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ 2 3 2اﺳـﺖ ،ﺗﺮﻛﻴـﺐ ﺳـﻄﻮح ﺑﺮاﺑـﺮ ﺑـﺎ 12ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺳﻄﺢ ،ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻋﺒﺎرت اﻧﺘﺨـﺎب ﺷـﻮد. ﻋﺒﺎرات ﻫﺮ ﺳﻄﺢ در ﻋﻴﻦ داﺷﺘﻦ ﻫﻤﮕﻨﻲ ،2ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﻛﻪ ﻫﻤﮕـﻲ ﺑﻪ آن ﺳﻄﺢ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ ،ﺑﺎﻳﺪ داراي ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻧﺎﻫﻤﮕﻨﻲ 3ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺧـﻮﺑﻲ ﻣﻌﺮف آن ﺳﻄﺢ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮﻧﺪ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،از ﻣﻴﺎن ﻋﺒﺎرات ﻣﻮﺟـﻮد از ﻫـﺮ ﺳﻄﺢ آﻧﻬﺎﻳﻲ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ اﺧﺘﻼف را ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ دارﻧﺪ. در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴـﻮ ﻧﻴـﺎزي ﺑـﻪ ﮔـﺮدآوري ﻓﻀـﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن و ﺳـﭙﺲ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺴﺖ ،زﻳﺮا ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ آﻧﻬﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻳﻪﻫﺎﻳﻲ ﻣﺤﺪود اﺳﺖ
* اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »ﻣﺒﺎﻧﻲ ﭘﮋوﻫﺶ در ﻋﻠﻮم رﻓﺘﺎري« از ﺳﻮي اﻧﺘﺸﺎرات آواي ﻧﻮر ﺑﺎ ﺗﺮﺟﻤﻪ آﻗﺎﻳـﺎن ﺷﺮﻳﻔﻲ و ﻧﺠﻔﻲزﻧﺪ در ﺳﺎل 1376در دو ﺟﻠﺪ ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﻴﺪه اﺳـﺖ .ﻓﺼـﻞ 32در ﺟﻠـﺪ دوم ﺑـﻪ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺧﺘﺼﺎص دارد و در ﺻﻔﺤﻪ 302آن از ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﺷﻮد. 1. Donner 2. homogeneity 3. heterogeneity
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 39 /
ﻛﻪ ﻣﺜﻼً ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ ﺑﺎ ﻣﻘﻴﺎس ﻟﻴﻜﺮت اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪهاﻧﺪ .ﻣﻤﻜﻦ اﺳـﺖ ﻫــﺪف ﭘﮋوﻫﺸــﮕﺮ از اﻳــﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌــﻪ ﻛﻴــﻮ آن ﺑﺎﺷــﺪ ﻛــﻪ ﺑﺮرﺳــﻲ ﻛﻨــﺪ آﻳــﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ،ﻫﻤﺎن ﺳﺎﺧﺘﺎري را ﺑﺮاي ﮔﻮﻳﻪﻫﺎي ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛﻪ او در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،اﺟﺮاي ﻳـﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑـﻪ ﺗﻬﻴـﻪ ﻣﻘﻴﺎﺳﻲ ﭘﺎﻳﺎﺗﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ]دو ﭘﻠﺴﻲ.[144 :2005 ،1
3ـ2ـ آﻣﺎده ﻛﺮدن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﻋﺒﺎرات ﮔﺮدآﻣﺪه در ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ را وﻳﺮاﻳﺶ و ﺑﺎزﺑﻴﻨﻲ ﻛﺮد ،ﺑـﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ از ﻳﻚ ﺷﻴﻮه ﻧﮕﺎرش ﺑﺮﺧﻮردار و ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن روﺷـﻦ و ﺑﺪون اﺑﻬﺎم ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﺿﺮوري اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺿـﻤﻨﻲ و ﭘﻨﻬـﺎن در ﻋﺒـﺎرات ﻧﻴـﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻮد .اﻳﻦ ﮔﺎم درﺑﺎره ﻋﺒﺎرات ﻏﻴﺮﻧﻮﺷﺘﺎري ﻣﺜﻼً ﺗﺼﺎوﻳﺮ ،ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮرﺳـﻲ ﮔﻮﻳﺎ ﺑﻮدن ﺗﺼﻮﻳﺮ ،ﻫﻢاﻧﺪازه ﺑﻮدن آﻧﻬﺎ ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ آن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑـﻮد .ﺗﻮﺻـﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ در اﻳﻦ ﮔﺎم ﻧﻴﺰ ﺑﺎ وارﺳﻲ داﻣﻨﻪ و ﺗﻨﻮع ﻋﺒﺎرات اﻧﺘﺨـﺎﺑﻲ ،از ﺟﺎﻣﻌﻴﺖ 2آﻧﻬﺎ و ﭘﻮﺷﺶ ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﻮد. در ﮔﺎم ﺑﻌﺪ ،ﻋﺒﺎرات ﺑﻪ ﻃﻮر ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﺷﻤﺎرهﮔﺬاري ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻛﺎرت ﺟﺪا ﺑﻪ ﻧﺎم ﻛﺎرت ﻛﻴﻮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑـﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ،ﻛﺎرت ﻛﻴﻮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ .ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻳﻦ ﻛﺎرتﻫﺎ ﺗﺸـﻜﻴﻞ دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ 3را ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻼش ﺷﻮد ﺗﺎ ﻏﻴﺮ از ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﺒﺎرت ﻫـﺮ ﻛـﺎرت، ﺗﻤﺎﻳﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﻴﻦ ﻛﺎرتﻫﺎ وﺟـﻮد ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ داﻧـﺮ ) (2001ﺑـﺮ رﻋﺎﻳﺖ ﻧﻜﺎت زﻳﺮ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻬﻴﻪ دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ: 1. Du Plessis 2. comprehensiveness 3. Q deck
/ 40روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻇﺎﻫﺮ ﺗﻤﺎم ﻛﺎرتﻫﺎ از ﻧﻈﺮ ﺷﻜﻞ ،اﻧﺪازه و رﻧﮓ ﻳﻜﺴﺎن ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺮاي ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرات از ﻳﻚ ﺳﺒﻚ ﻧﮕﺎرﺷﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﻮد. ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرات ﺑﺎ ﻳﻚ ﻗﻠﻢ )ﻓﻮﻧﺖ( و اﻧﺪازه ﺗﺎﻳﭗ ﺷﻮﻧﺪ. دو ﻛﺎرت ﺑﺎ ﻋﺒﺎرت ﻣﻨﻔﻲ ﻳﺎ دو ﻛﺎرت ﺑﺎ ﻋﺒﺎرت ﻣﺜﺒـﺖ ﭘﺸـﺖ ﻫـﻢ ﻗـﺮار ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ )ﭼﻴﻨﺶ ﻳﻜﻲ درﻣﻴـﺎن ﺑـﺮاي ﻋﺒـﺎرات ﻣﺜﺒـﺖ و ﻣﻨﻔـﻲ ﻣﻨﺎﺳـﺐﺗـﺮ اﺳﺖ(. ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﮔﺎم ،دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﻜﺜﻴـﺮ ﻣـﻲﺷـﻮد. ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﮔﺎه ﺑﻪ ﺟﺎي ﻋﺒﺎرت از ﻛﻠﻤـﻪ اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﮔـﺮدد .ﺑـﺮاي ﻣﺜـﺎل ،اﮔـﺮ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮي در ﭘﻲ ﺑﺮرﺳﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ ﻛـﻪ ذﻫﻨﻴـﺖ ﻛﺎرﻣﻨـﺪان ﻳـﻚ اداره ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺪﻳﺮ ﺧﻮب ﭼﻴﺴﺖ ،ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﻳﻚ ﻣﺪﻳﺮ ﺧﻮب در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﻌﺪادي ﻋﺒﺎرت ،ﺻـﻔﺎت ﻳـﻚ ﻣـﺪﻳﺮ ﺧـﻮب را ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﻘﺘﺪر ،داﻧﺎ ،دﻟﺴﻮز ،ﺧﻮشﺑﺮﺧﻮرد ،ﺻﺎدق و ﻏﻴﺮه ﮔﺮدآوري ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ ﻳﻚ را ﺑـﺮ روي ﻳﻚ ﻛﺎرت ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ ﺗﺎ دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﺧﻮد را اﻳﺠﺎد ﻛﻨﺪ. 3ـ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﻣﻴﺎن اﻓﺮادي ﻛﻪ در ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺣﻀﻮر دارﻧﺪ )اﻫﺎﻟﻲ ﮔﻔﺘﻤﺎن( ﺗﻌــﺪادي ﺑ ـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻧﻤﻮﻧــﻪ اﻓــﺮاد 1ﺑــﺮاي ﻣﺸــﺎرﻛﺖ در ﻣﻄﺎﻟﻌــﻪ ﻛﻴــﻮ ،ﻳﻌﻨــﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺗﻔﺎوﺗﻲ اﺳﺎﺳﻲ ﺑﻴﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد در ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ و ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد در ﻳﻚ ﭘﻴﻤﺎﻳﺶ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﮕﺮشﺳﻨﺠﻲﻫﺎ( وﺟـﻮد دارد ﻛـﻪ از اﺧﺘﻼف اﻫﺪاف اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲ ﺷﻮد. 1. person-sample
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 41 /
ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ در ﭘﻲ »ﺗﻌﻤﻴﻢ« ﻳﺎﻓﺘـﻪﻫـﺎ از ﻧﻤﻮﻧـﻪ اﻓـﺮاد ﺑـﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ از آن اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷـﻮد .از اﻳـﻦ رو ،ﻧﻤﻮﻧـﻪاي »ﻣﻌﺮّف« از ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻣﺎري ﺗﺤﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ درﺑﺎره »ﺗﻮزﻳﻊ« ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ در »ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻣﺎري« اﺳﺘﻨﺒﺎط ﺷـﻮد .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ، ﭘﺲ از اﺟﺮاي ﭘﻴﻤﺎﻳﺶ ،ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎﻳﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ %70 :از ﻣﺮدم از وﺳﺎﻳﻞ ﻧﻘﻠﻴﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و %30ﭼﻨﻴﻦ وﺳـﺎﻳﻠﻲ را ﻣـﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ )ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﺮدم ﺑﺮ اﺳﺎس وﺿﻌﻴﺖ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﻧﻘﻠﻴﻪ ﻋﻤﻮﻣﻲ( ﻳﺎ ﻧﺤﻮه ﺗﻤﺎﺷﺎي ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن در ﺑﻴﻦ ﻣﺮدان ﻣﺘﻔﺎوت ﺑـﺎ ﻧﺤـﻮه ﺗﻤﺎﺷـﺎي ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن در ﺑﻴﻦ زﻧﺎن اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﻣﺜﻼً ﻣﺮدان ﻛﻤﺘﺮ از زﻧﺎن ﺗﻠﻮﻳﺰﻳـﻮن ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ )ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﺮدان ﻣﺘﻔﺎوت ﺑـﺎ ﺗﻮزﻳـﻊ زﻧـﺎن اﺳـﺖ( .ﺑـﺪﻳﻬﻲ اﺳـﺖ ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎﻳﻲ وﺟﻮد ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﻣﻌﺮّف از ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻣﺎريِ ﺗﺤـﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻛﺎﻓﻲ »ﺑـﺰرگ« ﺑﺎﺷـﺪ و ﺑـﺎ ﺳـﺎزوﻛﺎري »ﺗﺼـﺎدﻓﻲ« اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد ،زﻳﺮا در ﺻﻮرت ﻛﻮﭼﻚ ﺑﻮدن ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻳﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﺳﻮﮔﻴﺮاﻧﻪ اﻓـﺮاد ﻧﻤﻮﻧﻪ ،ﺗﻮزﻳﻊ ﺻﻔﺖ ﺗﺤﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﻪ درﺳﺘﻲ آﺷﻜﺎر ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﻣﻔﻬﻮم ﺗﻌﻤﻴﻢﭘﺬﻳﺮي در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ ،زﻳﺮا اﻳـﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﭘﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻟﮕﻮﻫﺎي ذﻫﻨـﻲ ﻣﺨﺘﻠـﻒ را »ﻛﺸـﻒ« ﻛﻨـﺪ و ﺑـﺮاي ﻛﺸﻒ ﻳﻚ اﻟﮕﻮ وﺟﻮد ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻓﺮد ﺑـﺎ آن اﻟﮕـﻮي ﺧـﺎص ﻛـﺎﻓﻲ اﺳـﺖ .ﺑـﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴـﻮ »ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ ﺗﻮزﻳـﻊ« اﻓـﺮاد را در اﻟﮕﻮﻫـﺎي ذﻫﻨـﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻲدﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ادﻋﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮّﻓـﻲ از ﺟﺎﻣﻌـﻪ آﻣﺎري ﻧﻴﺎز ﺑﺎﺷﺪ ،ﺑﻠﻜﻪ درﺻﺪد »اﺛﺒﺎت وﺟﻮد« اﻟﮕﻮﻫﺎي ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻟﮕﻮﻫﺎي ذﻫﻨﻲ ﻧﻮع B ،Aو Cوﺟﻮد دارﻧﺪ ،وﻟـﻲ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻧﺴﺒﺘﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ داراي اﻟﮕـﻮي ﻣـﺜﻼً ﻧـﻮع Aو ﭼـﻪ ﻧﺴـﺒﺘﻲ
/ 42روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
داراي اﻟﮕﻮي ﻧﻮع Bﻳﺎ Cﻫﺴﺘﻨﺪ ]ﻛﺘﺰﻳﻨﮕﺮ.[1987 ،1 ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﮔﺰارهﻫﺎﻳﻲ ﻧﻈﻴﺮ »ﺑﺮﺧﻲ ،اﺧﺒﺎر رﺳﺎﻧﻪﻫـﺎ را ﻛﺎﻣﻼً دروغ ﻣﻲداﻧﻨﺪ« ﻳﺎ »ﻓﺮد Xدر ﻣـﺪﻳﺮﻳﺖ ﻛـﺎﻣﻼً ﺷـﻜﺎك اﺳـﺖ« ﺑﺮﺧـﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﺧﻮد ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻧﻤﻮﻧﻪ زﻳﺎد ﻳـﺎ اﻧﺘﺨـﺎب ﺗﺼـﺎدﻓﻲ ﻧﺪارﻧﺪ .زﻳﺮا ﮔﺰاره »ﺑﺮﺧﻲ ،اﺧﺒﺎر رﺳﺎﻧﻪﻫﺎ را ﻛﺎﻣﻼً دروغ ﻣﻲداﻧﻨـﺪ« ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل ﺗﻌﻤﻴﻢ ﻳﺎﻓﺘﻪاي ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻋﺪهاي ـ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻳﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ،ادﻋﺎﻳﻲ درﺑﺎره ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ـ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺧﺒـﺎر رﺳـﺎﻧﻪﻫـﺎ ﭼﻨـﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي دارﻧﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﮔﺰاره »ﻓﺮد Xدر ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻛﺎﻣﻼً ﺷﻜﺎك اﺳـﺖ« ﻧﻴـﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه )ﻓـﺮد (Xﺑـﻪ دﺳـﺖ آﻣـﺪه ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻧﻪ در ﮔﺰاره ﻧﺨﺴﺖ درﺑﺎره »درﺻﺪ« اﻓﺮادي ﻛﻪ اﺧﺒﺎر رﺳﺎﻧﻪﻫـﺎ را دروغ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﻧﻪ در ﮔﺰاره دوم درﺑﺎره »درﺻﺪ« اﻓﺮادي ﻛـﻪ در ﻣـﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻜﺎك ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺻﺤﺒﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ. ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺮﺧﻼف ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﻴﻤﺎﻳﺸـﻲ ﻛـﻪ ﻣﻌﻤـﻮﻻً ﺑـﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﺑﺰرگ )ﻣﻌﺮّف( ﻧﻴﺎز اﺳﺖ ،در ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻔﻲ ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﺪ ﺑﺰرگ ﻧﻴﺎز ﻧﺒﺎﺷﺪ .درواﻗﻊ ،ﺑﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﻫﺪف ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ،ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ در ﻣﻴـﺎن ﮔـﺮوهﻫـﺎي ﺧﺎص ،ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﺑﺎﻳﺪ آﺷﻜﺎرﮔﺮ »ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ« اﻓﺮادي ﺑﺎﺷـﺪ ﻛـﻪ در ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺣﻀﻮر دارﻧﺪ ،ﻧﻪ ﻣﻌﺮّف ﺗﻮزﻳﻊ اﻳﻦ اﻓﺮاد .ﺑﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕـﺮ ،در ﭘﺎﻳـﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ اﻫﻤﻴﺘﻲ ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن در ﺑـﻴﻦ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﻪ ﻛﺸـﻒ ﺷـﺪه ،ﭼﮕﻮﻧـﻪ اﺳـﺖ ﻳﻌﻨـﻲ ﭼـﻪ ﺗﻌـﺪادي از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن داراي ﻛﺪام ذﻫﻨﻴﺖ ﺑﻮدهاﻧﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑـﻪ
1. Kitzinger
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 43 /
ﺻﻮرﺗﻲ ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ 1و ﻏﻴﺮاﺣﺘﻤﺎﻟﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮد. ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ،اﻧﺪازه ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﺑﺰرگ ﻳـﺎ ﻛﻮﭼـﻚ ﻧﻴـﺰ ﻣﺘﻔـﺎوت ﺑـﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ .ﺗﻌﺪاد 60ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧـﻪ اﻓـﺮاد ﺑﺰرگ ﺑﺎﺷﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺪاد ﺑـﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﭘﻴﻤﺎﻳﺸـﻲ ،ﻛـﺎﻣﻼً ﻛﻮﭼـﻚ اﺳﺖ .ﻣﺎﻫﻴﺖ و ﻫﺪف ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ،ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺗﻌﻴـﻴﻦﻛﻨﻨـﺪه در ﻧﻴـﺎز ﺑـﻪ ﻧﻤﻮﻧـﻪاي ﺑﺰرگ ﻳﺎ ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ .ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﻛﻪ در ﭘﻲ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫـﺎ در ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺧﺎص اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﺑﺎ 50ﺗﺎ 100ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻧﻴـﺎز دارد ﺗـﺎ ﺑﺮاﺳﺎس دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺧﺎﺻﻲ ،ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي را اﺟﺮا ﻛﻨﻨﺪ؛ وﻟـﻲ ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺑﺮرﺳﻲ ﻋﻤﻴﻖ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ از زواﻳﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ ﺗﻨﻬﺎ از ﻳﻚ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﺮاﺳﺎس ﭼﻨﺪﻳﻦ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ،ﻳﻚ دﺳﺘﻪ ﻛﺎرت را ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﺪ ]ﻣﻚﻛﺌﻮن و ﺗﻮﻣﺎس ،1988 ،ص .[37در ﻋﻤﻞ ،راﻫﻜﺎرﻫـﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺰ ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در اداﻣﻪ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ: ﻧﻤﻮﻧﻪ دردﺳﺘﺮس :ﺳﺎدهﺗﺮﻳﻦ ﺷﻴﻮه ،اﻧﺘﺨﺎب اﻓﺮادي ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﺳـﺖ ﻛﻪ در دﺳﺘﺮس ﻫﺴﺘﻨﺪ .داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎ ،داﻧﺶآﻣﻮزان ﻳﻚ ﻣﺪرﺳـﻪ، اﻋﻀﺎي ﻳﻚ ﮔﺮوه ﻛﺎري ،ﻛﺎرﻣﻨﺪان ﻳﻚ ﻣﻮﺳﺴﻪ ،ﺑﺰﻫﻜـﺎران ﻳـﻚ ﻛـﺎﻧﻮن ﺗﺮﺑﻴﺘــﻲ و ﻏﻴــﺮه ﻧﻤﻮﻧــﻪﻫــﺎي دردﺳﺘﺮﺳــﻲ ﻫﺴــﺘﻨﺪ ﻛــﻪ ﻣــﻲﺗــﻮان ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را از ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ. اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻋﺎﻣﻠﻲ :در اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ،اﻧﺘﺨﺎب ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻳـﻚ ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ ،درﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﺳـﺎﺧﺘﺎر ،ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي روي وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي اﻓﺮاد )ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن( ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد .در واﻗﻊ ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻓﺮض ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﺣﺎل اﺟﺮاي ﻳـﻚ
1. purposively
/ 44روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳـﺖ .از اﻳـﻦ رو ،ﻣﺘﻐﻴﺮﻫـﺎﻳﻲ را ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﻣﻮﺿـﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ در ارﺗﺒﺎط ﻫﺴﺘﻨﺪ ،در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﺮ اﺳـﺎس آﻧﻬـﺎ اﻓـﺮاد را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي اﻧﺘﺨـﺎب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺗﻌﻴﻴﻦﺷﺪه را ﭘﺮ ﻛﻨﻨﺪ. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﮔﻴـﺮي ﻫﺪﻓﻤﻨـﺪ :ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ اﻓـﺮادي را از اﻫـﺎﻟﻲ ﮔﻔﺘﻤـﺎن ﺑـﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ ،ﺷـﻐﻠﻲ ،ﺗﺠﺮﺑـﻲ و ﻏﻴـﺮه داراي ارﺗﺒﺎط ﺧﺎﺻﻲ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻧﺘﻈـﺎر ﻣـﻲرود ﺑـﻪ اﻳﻦ دﻻﻳﻞ در آن ﻣﻮﺿﻮع ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺘﻨﻮعﺗﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ. اﻧﺘﺨﺎب از ﻣﻴﺎن ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﻴﺸﻴﻦ :ﮔﺎه ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن زﻳﺎد اﺟﺮا ﻣﻲﺷﻮد و ﭘﺲ از آن ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﻣﻲﮔﺮدد .در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻲﺗـﻮان ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﺟﺪﻳـﺪ را از ﻣﻴـﺎن ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﭘﻴﺸﻴﻦ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد؛ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎر ﻛﻪ اﻓﺮاد اﻧﺘﺨﺎﺑﻲ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻳﺎﻓﺘـﻪﻫـﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺒﻠﻲ داراي ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي وﻳﮋهاي ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﻣﺜﺎل :ﻣﺜﺎل وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ را ﺑﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ .اﺳﺘﻔﺎده از ﻃـﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮاي اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻓﺮﺿـﻲ ﻣﻨﺎﺳـﺐ اﺳـﺖ. ﭘﮋوﻫﺸــﮕﺮ ﻣــﻲﺗﻮاﻧــﺪ اﻓــﺮاد ﺑــﺎﻟﻘﻮه را ﭘــﻴﺶ از اﻧﺘﺨــﺎب ﺑــﺮاي ﻣﺸــﺎرﻛﺖ در ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ از ﭼﻨﺪ ﺟﻬﺖ ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻛﻨﺪ :ﻣﺮدان/زﻧـﺎن ،داراي ﺧـﻮدروي ﺷﺨﺼﻲ/ﺑﺪون ﺧﻮدروي ﺷﺨﺼﻲ ،ﺷﺎﻏﻼن/ﻏﻴﺮﺷﺎﻏﻼن ،ﻣﺴﻦ/ﻏﻴﺮﻣﺴـﻦ .اﻳـﻦ ﭼﻬﺎر ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ 16ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺗﺮﻛﻴﺐ 3ﺗﺎ 5ﻧﻔﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮﻧﺪ ،در ﻣﺠﻤﻮع ﺑﻪ 42ﺗﺎ 90ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻧﻴﺎز ﺧﻮاﻫﺪ ﺑـﻮد. ﺷﻴﻮه ﺳﺎدهﺗﺮ از اﻳﻦ ،اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻤﻮﻧﻪ دردﺳﺘﺮس اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻲﺗـﻮان در ﻳـﻚ
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 45 /
اﻳﺴﺘﮕﺎه اﺗﻮﺑﻮس ﻳﺎ ﺗﺎﻛﺴﻲ ﺑﻪ آن دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ .ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﭘـﺲ از اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺧﻮد ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺟﺪﻳﺪي را ﺑـﺎ ﻫﻤـﺎن ﻣﻮﺿـﻮع در ﻣﻴﺎن آن دﺳﺘﻪ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﭘﻴﺸـﻴﻦ اﺟـﺮا ﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ذﻫﻨﻴـﺖ »ﻛـﺎﻣﻼً« اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻄﻠﻮﺑﻴﺖ اﺳﺘﻔﺎده از وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ دارﻧﺪ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،اﻳﻦ اﻣﻜﺎن وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺗﻌﺪادي از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎنِ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﭘﻴﺸﻴﻦ ،داراي ذﻫﻨﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ وﻟﻲ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﺗﻌـﺪاد ،ﭼﻨـﺪ ﻧﻔـﺮ ﺑـﺮ ﺣﺴﺐ ﻧﻮع ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺧﻮد ،ذﻫﻨﻴﺘﻲ »اﺟﺘﻤﺎﻋﻲﺗﺮ« از ﺳﺎﻳﺮ اﻓﺮاد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ )ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎ را در ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﺧـﻮد ﻣـﺜﻼً ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرات 2 ،1و 3 ﺑﺪﻫﻨﺪ( از اﻳﻦ رو ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ. 4ـ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ،ﻓﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲرود .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﭘﻴﺶ از اﺑﺪاع روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ از ﻓـﻦ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ اﺧﺘﺼـﺎص ﻧـﺪارد. در اﻳﻦ ﺑﺨﺶ ،ﺳﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ،دو ﺷﻴﻮه ﺗﻮزﻳﻊ ﻛﺎرتﻫـﺎ و ﺳـﺮاﻧﺠﺎم دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
1ـ4ـ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ، 1ﻧﻤﻮدار ﺑﺰرﮔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﺧﺘﻴـﺎر ﻓـﺮد ﻗـﺮار ﻣـﻲﮔﻴـﺮد ﺗـﺎ ﺗﺮﺗﻴﺐ دﻟﺨﻮاه ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻗﺮاردادن ﻛﺎرتﻫﺎ ﺑـﺮ روي آن ﻣﺸـﺨﺺ ﻛﻨـﺪ .اﻳـﻦ ﻧﻤﻮدار ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻳﻚ ﻣﻘﻮا ﻳﺎ ﺗﺨﺘﻪ ﺑﺰرگ ﺑﺎﺷﺪ .ﺷﻜﻞ 1ﻓـﺮدي را در
1. Q diagram
/ 46روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺣﺎل ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ و ﺷﻜﻞ 2ﻧﻴﺰ ﻳﻚ ﻧﻤـﻮدار ﻛﻴـﻮ را ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ. ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد در اﻳﻦ ﻧﻤﻮدار ﻃﻴﻒ ﻣﺪرﺟﻲ وﺟﻮد دارد ﻛـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻛﺎرتﻫﺎ را ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻴﺰان ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﻮد ﺑﺮ ﻧﻤﻮدار ﺗﻮزﻳﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻣﻌﻤﻮﻻً درﺟﻪﺑﻨﺪي ﻃﻴﻒ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺘﻘﺎرن از -xﺗﺎ +xاﺳﺖ، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﻴﻒ ﻧﻤﻮدار ﺷﻜﻞ 2ﻛﻪ از -4ﺗﺎ +4درﺟﻪﺑﻨـﺪي ﺷـﺪه اﺳـﺖ .ﻣﻘـﺎدﻳﺮ ﻣﻨﻔﻲ ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ و ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛﺎرت دﻻﻟـﺖ دارﻧـﺪ. ﻣﻘﺪار ﺻﻔﺮ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻨﺜﻲ ﻳﺎ ﻣﺮدد ﺗﻌﻠﻖ ﻣﻲﮔﻴﺮد .اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻘﺪار xﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ ،ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻛـﺎرتﻫـﺎ و ﺗﺸـﺨﻴﺺ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﺑﺮﻣـﻲﮔـﺮدد ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﭼـﻪ دﻗﺘـﻲ در درﺟﻪﺑﻨﺪي ﻧﻴﺎز دارد. ﺷﻜﻞ :1ﻓﺮدي در ﺣﺎل ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﻛﺎرتﻫﺎي دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 47 /
ﺷﻜﻞ :2ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﺗﻮزﻳﻊ ﺷﺒﻪ ﻧﺮﻣﺎل ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓﻖ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ - 4 - 3 - 2 - 1 0 +1 +2 +3 +4
ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺟﺎي درﺟﻪﺑﻨﺪي ﻣﺘﻘﺎرن ﺗﻨﻬﺎ از اﻋﺪاد ﻣﺜﺒﺖ ﻛﻤﻚ ﮔﺮﻓﺖ .ﻣﺜﻼً ﺑﻪ ﺟﺎي ﻃﻴﻒ 9درﺟﻪاي -4ﺗﺎ +4از ﻃﻴﻒ 9درﺟﻪاي 1ﺗﺎ 9ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺷﻜﻞ 3 اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد ،ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﻋﺪد 1ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ،ﻋﺪد 9ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣﻮاﻓﻘـﺖ و ﻃﺒﻴﻌﺘﺎً ﻋﺪد 5ﻧﻴﺰ وﺿﻌﻴﺖ ﺧﻨﺜﻲ ﻳﺎ ﻣﺮدد را ﻧﺸﺎن دﻫﺪ .ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺎس ،ﺑـﻪ ﻟﺤﺎظ ﻧﻈﺮي ،ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻳﻚ ﻃﻴﻒ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ از اﻋﺪاد ﻣﻨﻔﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻴـﺰ اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ. ﺷﻜﻞ :3ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻃﻴﻒ ﻧﻪ درﺟﻪاي ﺷﻜﻞ 2ﺑﺎ ﻃﻴﻔﻲ ﺑﺎ درﺟﺎت ﻣﺜﺒﺖ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓﻖ 7 8 9
6
5
4
ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ 1 2 3
/ 48روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت آﻣﺎري ،ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﺑﻴﻦ دو ﺷﻴﻮه درﺟﻪﺑﻨﺪي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻧﻴﺴـﺖ زﻳﺮا ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻨﺎﻇﺮ ﻳﻚﺑﻪﻳﻚ ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ وﺟﻮد دارد ،اﻣﺎ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻋﻤﻠـﻲ ،ﻣـﺪاﻓﻌﺎن درﺟﻪﺑﻨﺪي ﻣﺘﻘﺎرن ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه »واﻗﻌﻲﺗﺮ« اﺳﺖ زﻳﺮا ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻨﺜﻲ ﻳـﺎ ﻣﺮدد ﻋﺪد ﺻﻔﺮ را ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ را ﺑﺎ اﻋﺪادي ﺑﺎ ﻋﻼﻣـﺖ ﻣﻨﻔـﻲ و ﻣﻮاﻓﻘﺖ را ﺑﺎ اﻋﺪادي ﺑﺎ ﻋﻼﻣﺖ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲﮔـﺬارد )ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﻋﻼﻣﺖ اﻋﺪاد ،ﺧﻮد ﺑﻴﻦ ﻣﻮاﻓﻘﺖ و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺗﻤﺎﻳﺰ اﻳﺠﺎد ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ( .ﻣـﺪاﻓﻌﺎن درﺟﻪﺑﻨﺪي ﺑﺎ اﻋﺪاد ﻣﺜﺒﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از اﻋﺪاد ﺷﻤﺎرﺷﻲ ﻛـﻪ در زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎدي رواج دارد ،ﺑﺮاي ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﻣﻠﻤـﻮسﺗـﺮ و آﺷـﻨﺎﺗﺮ اﺳﺖ. ﮔﻔﺘﻨــﻲ اﺳــﺖ ﻣﺘﻨﺎﺳــﺐ ﺑــﺎ ﻣﺤﺘــﻮاي ﻛــﺎرتﻫــﺎ ،ﻣــﻲﺗــﻮان ﺑــﻪ ﺟــﺎي »ﻣﻮاﻓﻖ/ﻣﺨﺎﻟﻒ« از ﻋﻨﺎوﻳﻦ دﻳﮕﺮي ﻧﻴـﺰ ﺑـﺮاي دو ﺳـﻮي ﻃﻴـﻒ ﻧﻤـﻮدار ﻛﻴـﻮ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،زوجﻫﺎي »ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪﺗﺮﻳﻦ /ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪﺗﺮﻳﻦ«» ،دوﺳـﺖ دارم /ﻣﺘﻨﻔﺮ ﻫﺴﺘﻢ«» ،ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﻳﻦ /ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮﻳﻦ«» ،ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ /ﺑﻲاﻫﻤﻴﺖﺗﺮﻳﻦ« ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از زوج ﻛﻠﻤﺎت ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺮاي دو ﺳﻮي ﻃﻴﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
2ـ4ـ ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري و اﺟﺒﺎري ﻛﺎرتﻫﺎ 1
ﻛﺎرتﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ دو ﺷﻜﻞ اﺧﺘﻴﺎري )آزاد( ﻳﺎ اﺟﺒﺎري ﺑـﺮ روي ﻃﻴـﻒ ﺗﻮزﻳﻊ ﺷﻮﻧﺪ .در ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﻃﻴﻔﻲ ﺑﺎ درﺟﻪﺑﻨﺪي ﻣﺸﺨﺺ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮﻧﺪ و در ﻫـﺮ درﺟـﻪ از اﻳـﻦ ﻃﻴـﻒ ،ﺗﻌـﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ را ﻗﺮار دﻫﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺷﻜﻞ ﺗﻮزﻳـﻊ ﻛـﺎرتﻫـﺎ ﺑـﺮ ﻧﻤـﻮدار ﻛﺎﻣﻼً از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦﺷﺪه اﺳﺖ.
1. Forced Distribution
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 49 /
ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻜﻞ ،2ﻳﻚ ﻃﻴﻒ 9درﺟﻪاي ﺑﺮاي 26ﻛﺎرت در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ 1ﻛﺎرت را در درﺟﻪﻫﺎي +4و -4ﻗﺮار دﻫﺪ 2 ،ﻛﺎرت را در درﺟﻪﻫﺎي +3و -3ﻗﺮار دﻫـﺪ 3 ،ﻛـﺎرت را در درﺟﻪﻫﺎي +2و -2ﻗﺮار دﻫﺪ 4 ،ﻛﺎرت را در درﺟﻪﻫﺎي +1و -1ﻗﺮار دﻫـﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم 5ﻛﺎرت را در درﺟﻪ ﺻﻔﺮ ﻗﺮار دﻫﺪ .از اﻳـﻦ رو ،ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ در »اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ« ﻛﺪام ﻛﺎرت را در ﻛﺪام درﺟـﻪ ﻗـﺮار دﻫﺪ؛ ﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻃﻮل ﻃﻴﻒ را ﻛﻮﺗﺎهﺗﺮ ﻳﺎ ﺑﻠﻨﺪﺗﺮ ﻛﻨﺪ و ﻧـﻪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺗﻌـﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه ﺑﺮاي ﻫﺮ درﺟﻪ را ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﺪ. در ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري ،ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه آزادي ﻋﻤﻞ ﺑﻴﺸـﺘﺮي در ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي دارد .ﻣﺜﻼً در ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﺤﺪودﻳﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ،ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ 21ﻛﺎرت را از 1ﺗﺎ 21ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﺪ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﻳﻚ ﻃﻴﻒ ﻣﻌﻴﻦ ،ﻛﺎرتﻫﺎ را ﺑﻪ ﻫﺮ ﺗﻌـﺪاد ﻛـﻪ دﻟﺨﻮاه اوﺳﺖ ،در درﺟﺎت ﻃﻴﻒ ﻗﺮار دﻫﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺷﻜﻞ ﺗﻮزﻳﻊ ﻛﺎرتﻫـﺎ از ﭘﻴﺶ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻣﻴـﻞ ﺧـﻮد آن را اﻳﺠـﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ )ﺑﻪ ﺷﻜﻞ 4ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ(. درﺑﺎره اﻳﻨﻜﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﺎ ﺗﻮزﻳـﻊ اﺟﺒﺎري ،اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮﻫﺎﻳﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در اداﻣﻪ ﺑـﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از آﻧﻬـﺎ اﺷـﺎره ﻣﻲﺷﻮد. ﻣﻤﻜــﻦ اﺳــﺖ ﺗﻮزﻳــﻊ اﺟﺒــﺎري ﺑــﺮاي ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪﮔﺎن ﭘﺮزﺣﻤــﺖ و دﺳﺖوﭘﺎﮔﻴﺮ ﺑﺎﺷﺪ ،زﻳﺮا ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ و دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي در ﻋﺒﺎرات ﻧﻴﺎز دارﻧـﺪ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﮕﺎه آﻧﻬﺎ را ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ .اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻃﺮح )ﭘــﺎﻳﻠﻮت( ﭘــﻴﺶ از اﺟــﺮاي ﻧﻬــﺎﻳﻲ آن ﺑــﺮاي ﺑﺮرﺳــﻲ اﻳــﻦ ﻣﻮﺿــﻮع راﻫﮕﺸﺎﺳﺖ ]ﻛﺎﺗﻞ و ﻣﻚﻛﺌﻮن .[1981
/ 50روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺷﻜﻞ :4ﺑﺮﺧﻲ از ﺷﻜﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻮزﻳﻊ ﻛﺎرتﻫﺎي ﻛﻴﻮ در ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري - 3 - 2 - 1 0 +1 +2 +3
- 3 - 2 - 1 0 +1 +2 +3
- 3 - 2 - 1 0 +1 +2 +3
ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ﻛﺎرتﻫﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻗﺎدر ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ ﻋﻘﻴﺪه ﺧﻮد را آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮﺷﺎن اﺳﺖ ،از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻧﺸﺎن دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻮع ﺗﻮزﻳﻊ ﺑﺮ ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي آﻣﺎري ﺑﻲﺗﺎﺛﻴﺮ اﺳﺖ .ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﻲ ﻛـﻪ ﺗﻌـﺪاد و ﻧـﻮع ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎ ﺑﺮﺣﺴـﺐ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻮزﻳﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ]ﻛﺎﺗﻞ و ﻣﻚﻛﺌﻮن.[1981 ،
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 51 /
در ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري ،ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﺷﻜﻞﻫـﺎي ﻣﺘﻨﻮﻋﻲ ﻋﺒﺎرات را ﺗﻮزﻳﻊ ﻛﻨﻨـﺪ .ﺑﺮﺧـﻲ ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﻋﺒـﺎرات را در دو ﺳـﻮي ﻃﻴﻒ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮزﻳﻌﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻮ 1ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺮﺧﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻋﺒﺎرات را در ﻣﻴﺎﻧﻪﻫﺎي ﻃﻴﻒ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨـﺪ ﺗـﺎ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻓـﺮدي ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺸﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﮔﺮاﻳﺶ ﺧﺎﺻﻲ دارد. ﻋﺪهاي ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ از ﺑﻌﺪ رواﻧﻲ ،اﻛﺜﺮ ﻣﺮدم داراي اﻋﺘﻘﺎدات ﻣﻼﻳﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻛﻤﺘﺮ ﺑﺎ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺷﺪت ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺷﺪت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ .ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﻋﺒﺎرات روﺑﻪرو ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﺑﻪ ﺷﺪت ﻣﻮاﻓﻖ ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺴـﺘﻨﺪ در ﻣﻘﺎﻳﺴـﻪ ﺑـﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺒﺎرات ﻛﻢ اﺳﺖ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻣﻮاﻓـﻖ ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻋﺒﺎرات ﺧﻨﺜﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻮزﻳـﻊ ﻋﺒـﺎرات، ﺷﺒﺎﻫﺖ زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺗﻮزﻳﻊ ﻧﺮﻣﺎل )ﻣﻨﺤﻨﻲ ﻧﺎﻗﻮﺳﻲ ﺷﻜﻞ( دارد ،ﺑـﻪ ﻃـﻮري ﻛﻪ در دو اﻧﺘﻬﺎي آن ﺗﻌﺪاد ﻛﻤﻲ ﻋﺒﺎرت ﺟﺎي دارد و وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻨﺤﻨﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ اﻓﺰوده ﻣﻲﺷﻮد .اﻟﺒﺘﻪ درﺳﺘﻲ اﻳـﻦ ادﻋـﺎ ﺑـﻪ ﻋﺒﺎرات ﮔﺮدآوري ﺷﺪه و ﺧﺼﻮﺻـﻴﺎت ﻣﺸـﺎرﻛﺖ ﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺑﺴـﺘﮕﻲ دارد ]ﺑﻼك.[1961 ،2 ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ ﻃﻴﻒ ﺑﺮاي ﺗﻤﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧـﻮﻋﻲ ﻣﺰﻳـﺖ ﺑـﺮاي ﺗﻮزﻳـﻊ اﺟﺒﺎري ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲ ﺷﻮد ،زﻳﺮا ﺑﺮ ﺧﻼف ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴـﺎري ،ﻫـﺮ ﻓـﺮد ﺑﺎﻳـﺪ ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎي ﻣﺸﺨﺼـﻲ را در درﺟـﻪ ﺧﺎﺻـﻲ از ﻃﻴـﻒ ﻗـﺮار دﻫـﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻤﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن از ﻧـﻮﻋﻲ دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻛـﺎﻣﻼً ﻣﺸـﺎﺑﻪ در
1. U-shaped Distribution 2. Block
/ 52روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. در ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ،ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن دﻗـﺖ و ﺗﻮﺟـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮي را ﺻـﺮف ﺑﺮرﺳﻲ ﻋﺒﺎرات ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ زﻳﺮا ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت در ﻃﻴﻒ دﺷـﻮارﺗﺮ از ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري اﺳﺖ .ﺣﺎﻟﺘﻲ را ﺗﺼﻮر ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺠﺒﻮر ﻫﺴﺘﻴﺪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺎ ﻳﻚ ﻋﺒـﺎرت ﻛـﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓـﻖ ﺑﺎﺷـﻴﺪ و ﺣـﺎﻟﺘﻲ را ﺗﺼـﻮر ﻛﻨﻴـﺪ ﻛـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ ﻣﺤﺪودﻳﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد .در ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﺗﻤﺮﻛﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮ ﻋﺒـﺎرات ﻧﻴﺎز دارﻳﺪ ﺗﺎ ﻋﺒﺎرت ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدي را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ ﺑـﺎ آن ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ؛ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﺣﺎﻟـﺖ دوم ﺑـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ ﺗﻤﺮﻛـﺰي ﻧﻴـﺎز ﻧﻴﺴﺖ زﻳﺮا در ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺮدﻳﺪ دﺳﺖ ﺷﻤﺎ ﺑﺎز اﺳﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻋﺒﺎرت را ﻧﻴﺰ در ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓﻖ ﻗﺮار دﻫﻴﺪ ﻳﺎ اﺻﻼً ﻫـﻴﭻ ﻋﺒـﺎرﺗﻲ را در اﻳﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﺪ. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺰﻳﺖ ﻗﺒـﻞ ،ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه در ﺗﻮزﻳـﻊ اﺟﺒـﺎري ﺑـﺎ ﺗﻤﺮﻛـﺰ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻋﺒﺎرات را ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻲﺗﻮان از ﻋﺒـﺎراﺗﻲ ﻛـﻪ در دو ﺳﻮي ﻃﻴﻒ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺎ آﻧﻬـﺎ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓﻖ ﻳﺎ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻤﻴﻖﺗـﺮي از ذﻫﻨﻴـﺖ او دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ؛ ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺗﻮزﻳﻊ اﺧﺘﻴﺎري ﭘﻨﻬﺎن ﺑﻤﺎﻧﺪ.
3ـ4ـ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ﺑﻪ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ و راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺎز اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﻤﻠﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي را ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺷـﺮح دﻫـﺪ .ﻣﻌﻤـﻮﻻً در اﻳﻦ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﻮارد زﻳﺮ ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ: ﻃﻴﻒ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺷﻮد .ﻣﺜﻼً ﮔﻔﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻃﻴﻒ از -4ﺗﺎ +4اﺳﺖ ،ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻣﻨﻔﻲ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑـﺎ ﻣﺤﺘـﻮاي
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 53 /
ﻛﺎرتﻫﺎ و ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛﺎرتﻫﺎ را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑـﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻪ -4ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﺷﺪت ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑـﺎ ﻣﺤﺘـﻮاي ﻛﺎرتﻫﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﺳﺖ و ﺑﺮ ﻋﻜﺲ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑـﻪ +4ﻧﺰدﻳـﻚ ﻣـﻲﺷـﻮﻳﺪ ،ﺑـﺮ ﺷﺪت ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛـﺎرتﻫـﺎ اﻓـﺰوده ﻣـﻲﺷـﻮد .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ﺑـﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ درﺟـﻪ ﺻـﻔﺮ ﺑـﻪ ﺣـﺎﻟﺘﻲ اﺧﺘﺼﺎص دارد ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛﺎرت ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺧﻨﺜﻲ، ﻣﺮدد ﻳﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢﻧﺎﭘﺬﻳﺮ دارد. اﺟﺒﺎري ﻳﺎ اﺧﺘﻴﺎري ﺑﻮدن ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﮔﺮدد .اﮔﺮ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي داراي ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري اﺳﺖ ،ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻮزﻳـﻊ ﻛـﺎرتﻫـﺎ ﺑـﺮ روي ﻃﻴـﻒ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻣﻲﺗﻮان ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺷﺮح ﻣﻜﺘـﻮب و ﺷﻔﺎﻫﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ،ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﻛﻮﭼﻜﻲ را در اﺧﺘﻴـﺎر ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه ﻗﺮار داد ﻛﻪ ﺑﺮ روي ﻫﺮ درﺟﻪ آن ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرتﻫـﺎي ﻣﺠـﺎز ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ اﻳﻦ اﻣﺮ را ﺑﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﻌﺪاد ﻣﻜﺎنﻫﺎي ﻻزم ﺑﺮاي ﻫﺮ درﺟﻪ ﺑـﺮ روي ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ اﺻﻠﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮد. ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺳﻬﻮﻟﺖ و اﻓـﺰاﻳﺶ دﻗـﺖ و ﺳـﺮﻋﺖ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺑـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺷﻮد ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮور ﺗﻤﺎم ﻛﺎرتﻫﺎ ،آﻧﻬـﺎ را از اﺑﺘـﺪا ﺑﻪ ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﺪ :ﻛـﺎرتﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﻣﺤﺘـﻮاي آﻧﻬـﺎ ﻣﻮاﻓـﻖ اﺳـﺖ، ﻛﺎرتﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي آﻧﻬﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ و ﮔﺮوه آﺧﺮ ،ﻛﺎرتﻫﺎي ﺧﻨﺜﻲ. ﺳﭙﺲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﻫﺮ ﻳﻚ از دو دﺳﺘﻪ ﻧﺨﺴﺖ )ﻣﻮاﻓﻖ و ﻣﺨﺎﻟﻒ( در ﻃﻴﻒ ﻣﺘﻨﺎﻇﺮ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ )ﺑﺨﺶ ﻣﺜﺒﺖ و ﺑﺨﺶ ﻣﻨﻔﻲ درﺟﻪﺑﻨﺪي( اﻗـﺪام ﻛﻨـﺪ. ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ،ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه در آن ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي را ﺻﻮرت ﻣﻲدﻫﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻛﺎرتﻫﺎ را ﺑﺮ روي ﻣﺜﻼً ﻳﻚ ﻣﻴﺰ ﭘﺨﺶ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻛﺎر ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛﺎرتﻫﺎ ﻫﺮ ﭼﻪ دﻗﻴﻖﺗﺮ ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮد.
/ 54روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻳﻚ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮاي ﺗﻮزﻳﻊ 25ﻛﺎرت ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻧﻤﻮدار ﺷﻜﻞ2 ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﮔﺮاﻣﻲ ،اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺎ ﻫﺪف ...اﺟـﺮا ﻣـﻲﺷـﻮد .از اﻳﻨﻜـﻪ در آن ﺷﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ،ﺳﭙﺎﺳﮕﺰارﻳﻢ .ﻟﻄﻔﺎً ﺑﻪ ﻧﻜﺎت زﻳﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ: اﺑﺘﺪا ،ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ دﻗﻴﻘﺎً 25ﻛﺎرت )ﺑﺮﮔﻪ( ﻛﻪ روي ﻫﺮ ﻳـﻚ ﺟﻤﻠـﻪاي ﺗﺎﻳﭗ ﺷﺪه اﺳﺖ ،ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻳﻚ ﻧﻤﻮدار در اﺧﺘﻴﺎر ﺷﻤﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺨﺶ ﻣﺸﺨﺼـﺎت ﻓـﺮدي را در ﺑـﺎﻻي ﻧﻤـﻮدار ﺗﻜﻤﻴـﻞ ﻛﻨﻴـﺪ .ﻳـﺎدآوري ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎم ﺧﻮد در اﻳﻦ ﺑﺨﺶ ﻧﺪارﻳﺪ. ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن ﻛﺎرتﻫﺎ ،ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد: اﺑﺘﺪا ﺟﻤﻼت ﺗﻚﺗﻚ ﻛﺎرتﻫﺎ را ﻣﺮور ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ از ﻧـﻮع و ﺗﻨـﻮع آﻧﻬـﺎ آﮔﺎه ﺷﻮﻳﺪ. ﺳﭙﺲ ﻛﺎرتﻫـﺎ را ﺑـﻪ ﺳـﻪ دﺳـﺘﻪ ﺗﻔﻜﻴـﻚ ﻛﻨﻴـﺪ :دﺳـﺘﻪ اول ﺷـﺎﻣﻞ ﻛﺎرتﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺑﺎ ﺟﻤﻼت آﻧﻬﺎ ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ ) 10ﻛـﺎرت(، دﺳﺘﻪ دوم ﺷﺎﻣﻞ ﻛﺎرتﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻧﺤـﻮي ﺑـﺎ ﺟﻤـﻼت آﻧﻬـﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺴﺘﻴﺪ ) 10ﻛﺎرت( و دﺳﺘﻪ ﺳﻮم ﺷﺎﻣﻞ ﺟﻤﻼﺗـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﻈﺮ ﺧﺎﺻﻲ ﻧﺪارﻳﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻪ ﻣﻮاﻓﻖ و ﻧـﻪ ﻣﺨـﺎﻟﻒ آﻧﻬـﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ ) 5ﻛﺎرت(. اﻛﻨــﻮن 10ﻛــﺎرت اول را در ﻧﻈــﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳــﺪ ﻳﻌﻨــﻲ آﻧﻬــﺎﻳﻲ را ﻛــﻪ ﺑــﺎ ﺟﻤﻼﺗﺸﺎن ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ .از ﻣﻴﺎن ﺟﻤﻼت اﻳﻦ 10ﻛـﺎرت ،ﺟﻤﻠـﻪاي را ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﺳﺎﻳﺮ ﺟﻤﻼت ﺑﺎ آن ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ ،در درﺟـﻪ +4ﻗـﺮار دﻫﻴﺪ .از ﻣﻴﺎن ﺟﻤﻼت 9ﻛﺎرت ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه 2 ،ﺟﻤﻠﻪاي را ﻛﻪ ﺑـﻴﺶ از ﺳﺎﻳﺮ ﺟﻤﻼت ﺑﺎ آن ﻣﻮاﻓﻖ ﻫﺴﺘﻴﺪ وﻟﻲ از ﺟﻤﻠﻪ ﻗﺒﻞ ﻛﻤﺘﺮ ،در درﺟـﻪ
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 55 /
+3ﻗﺮار دﻫﻴﺪ .اﻛﻨﻮن 7ﻛﺎرت دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ و ...ﺑﻬﺘـﺮ اﺳـﺖ ﻳﻚﺑﺎر 10ﻛﺎرﺗﻲ را ﻛﻪ در درﺟﻪﻫﺎي +1ﺗﺎ +4ﻗﺮار دادهاﻳـﺪ ﻣـﺮور ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﻮﻳﺪ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻣﻜﺎن آﻧﻬﺎ را ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﻴﺪ. اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺳﺮاغ 10ﻛـﺎرت دﺳـﺘﻪ دوم ﺑﺮوﻳـﺪ ﻳﻌﻨـﻲ آﻧﻬـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﺟﻤﻼﺗﺸﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺴﺘﻴﺪ و.... ﺗﻤﺎم ﻛﺎرتﻫﺎي دﺳﺘﻪ ﺳﻮم را روي درﺟﻪ ﺻﻔﺮ ﻗﺮار دﻫﻴﺪ. در ﺻﻮرت ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻛﺎرتﻫﺎ را دوﺑﺎره ﺑﺮرﺳﻲ و ﺟﺎي آﻧﻬﺎ را روي درﺟﻪﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﻴﺪ. ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺤﺖ ﺷـﺮاﻳﻂ ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﺗﻜـﺮار ﺷـﻮد ،ﻳﻌﻨـﻲ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﻮد ﺗﺎ ﻛﺎرتﻫﺎ را از اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزﻧﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺑﺘﺪا از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳـﺘﻪ ﺷﻮد ﺗﺎ ﻋﺒﺎرات ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ را از دﻳﺪﮔﺎه ﺧـﻮد ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﻨﺪ .ﺳﭙﺲ ﻓﺮض ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ راﻧﻨـﺪه ﺗﺎﻛﺴـﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﻣﺠـﺪداً ﻫﻤﺎن ﻋﺒﺎرات را از اﻳﻦ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزﻧﺪ .ﻣﺠﺪداً ﻓﺮض ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻮل ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن ﻫﻤﺎن ﻋﺒـﺎرات از اﻳـﻦ دﻳـﺪﮔﺎه ﺑﭙﺮدازﻧﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،ﺳﻪ ﺑﺎر ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻜﺮار ﻣﻲﺷﻮد .در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ از اﻳـﻦ ﻧـﻮع ،ﺿـﺮوري اﺳـﺖ در دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ، ﺷﺮاﻳﻂ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎ ﺑﻪ دﻗـﺖ ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده ﺷـﻮد ﺗـﺎ ﻫـﺪف ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﺤﻘﻖ ﮔﺮدد.
/ 56روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
5ـ رواﻳﻲ و ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ در روش ﻛﻴﻮ ﺑﺮرﺳﻲ رواﻳﻲ 1ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺳﺎزه ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺼﻮﺻـﻴﺘﻲ ﭘﻨﻬـﺎن
2
ﻣﻮرد ﺳﻨﺠﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ،زﻳﺮا در ﭼﻨـﻴﻦ ﺣـﺎﻟﺘﻲ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﭘﺮﺳـﺶ روﺑﻪروﺳﺖ ﻛﻪ آﻳﺎ ﻣﻘﻴﺎس ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه واﻗﻌﺎً ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي را اﻧﺪازه ﻣﻲﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺶ آن ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ؟ اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ در ﭘـﻲ ﺳﻨﺠﺶ ﻫﻴﭻ ﺳﺎزهاي ﻧﻴﺴﺖ .آﻧﭽﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧـﺪ درﺑـﺎره ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴـﻮ ﻣﻄـﺮح ﺷـﻮد، ﺟﺎﻣﻌﻴﺖ ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ از ﺧﻮد ﺑﭙﺮﺳﺪ آﻳﺎ ﻋﺒﺎرات ﮔﺮدآوري ﺷﺪه از ﭼﻨﺎن ﺟﺎﻣﻌﻴـﺖ و وﺳـﻌﺘﻲ ﺑﺮﺧـﻮردار ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﻧﻤﺎﻳﺎن ﻛﻨﻨﺪ .از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ]دﻧﻴﺲ:[1988 ،3 رواﻳﻲ ﻣﺤﺘﻮا 4ﺑﺮ اﺳﺎس رﺗﺒﻪاي ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﻋﺒﺎرات ﻣﻲدﻫﻨـﺪ و ﻋﺒﺎرات ﻣﺠﺎور آن ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺮرﺳﻲ اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،اﻧﺘﻈـﺎر ﻣـﻲرود ﺑﻴﻦ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﻳﺎ ﺑﺮ روي درﺟﻪ ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ از ﻃﻴـﻒ ﻳـﺎ ﺑـﺮ روي درﺟﻪﻫﺎي ﻣﺠﺎور ﻗﺮار دارﻧﺪ ،ﺗﻨﺎﺳﺒﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،رواﻳﻲ ﺻﻮري 5ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻴﺰان رﺿﺎﻳﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻇﺮﻓﻴﺖ و ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻋﺒﺎرات ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن ذﻫﻨﻴﺖ آﻧﺎن اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳـﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ آﻳﺎ ﻋﺒﺎرات ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻪ اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧـﺪ ﺗﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ذﻫﻨﻴﺖ ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ.
1. validity 2. latent 3. Dennis 4. Content Validity 5. Face Validity
ﻓﺼﻞ دوم :ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 57 /
ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ،ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ 1ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﭘﺮﺳـﻴﺪ ﻛـﻪ آﻳﺎ ﻳﻚ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻳﻚ دﺳﺘﻪ ﻛﺎرت را ﺑﺎ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻳﻜﺴـﺎن در ﺗﻜﺮارﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﻜﻞ ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑـﺮ ﺣﺴـﺐ ﻣﻮﺿـﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ،درﺟﺎت ﻃﻴﻒ و ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎ ﻣﻲﺗـﻮان اﻧﺘﻈـﺎر داﺷـﺖ ﻛـﻪ ﺗﻜـﺮار ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻛﺎﻣﻼً ﻳﻜﺴﺎن ﻧﺸﻮد .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،دﻧﻴﺲ ) (1988ﺑـﺮ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﺑﺎﻻي دادهﻫـﺎي ﻛﻴـﻮ ﺗﺎﻛﻴـﺪ دارد و ﺑـﺮاون ) (1980ﻣﻌﺘﻘـﺪ اﺳـﺖ ﺗﻜـﺮار ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺗﺎ 85درﺻﺪ ﺑﺎ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻗﺒﻠﻲ ﺳﺎزﮔﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. 2
روشﻫﺎي راﻳﺞ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ آزﻣﻮنـآزﻣـﻮن ﻣﺠـﺪد ،ﺑـﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺿﺮﻳﺐ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﻴﻮ ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮاﺳﺖ .ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ اﮔـﺮ ﺑﺘـﻮان ﻋﺒﺎرات را ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد ،روش دو ﻧﻴﻤﻪ ﻛـﺮدن ﻧﻴـﺰ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ .ﺷﻴﻮه دﻳﮕـﺮ ،ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي ﻳـﻚ دﺳـﺘﻪ ﻛﺎرت ﺑﺮاي دو ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي دو دﺳﺘﻪ ﻛﺎرت ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑـﺮاي ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد اﺳﺖ ]اَﻣﻴﻦ.[2000 ، 6ـ ﻧﻜﺎﺗﻲ درﺑﺎره اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ )ﭘﺎﻳﻠﻮت( ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﭘﺲ از ﺗﻬﻴﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴـﻮ ،ﻛـﺎرتﻫـﺎي ﻛﻴـﻮ ،ﺷـﻴﻮه ﺗﻮزﻳـﻊ و دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﺗﻌﺪادي از اﻓﺮاد ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻮﺿـﻮع ﺗﺤـﺖ ﺑﺮرﺳــﻲ ﻛــﻪ ﺑــﻪ ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪﮔﺎن واﻗﻌــﻲ ﻧﻴــﺰ ﻧﺰدﻳــﻚ ﻫﺴــﺘﻨﺪ ،ﺑﺨﻮاﻫــﺪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي را ﺑﻪ ﻃﻮر آزﻣﺎﻳﺸﻲ اﺟﺮا ﻛﻨﻨﺪ .او ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﻪ ﻣﻮارد زﻳﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﺪ:
1. reliability 2. test-retest
/ 58روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
زﻣﺎن ﺻﺮفﺷﺪه از ﺳﻮي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي، ﭘﺮﺳﺶﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺣﻴﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺷﻴﻮه ﻛﺎر ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻳـﺎ در ﺣﻴﻦ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮاي آﻧﺎن ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد، ﺣﺎﻟﺖ آﻧﺎن ﻫﻨﮕﺎم اﺳﺘﻔﺎده از دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻳـﺎ ﻛـﺎرﻛﺮدن ﺑـﺎ ﻛـﺎرتﻫـﺎ و ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ. واﺗﺲ و اﺳﺘﻴﻨﺮ (2005) 1ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ در ﭘـﺎﻳﻠﻮت ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﻪ ﺟـﺎي ﺗﻤﺮﻛـﺰ ﺑـﺮ اﺟﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي از ﺳﻮي اﻓﺮاد ،از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷـﻮد ﻋﺒـﺎرات را از اﺑﻌﺎد زﻳﺮ ﺑﺮرﺳﻲ و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﺧﻮد را اراﺋﻪ ﻛﻨﻨﺪ: ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻳﻜﺴﺎن و ﺗﻜﺮاري وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. ﻧﮕﺎرش ﻋﺒﺎرات ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻛﺎﻓﻲ ﮔﻮﻳﺎ و ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن واﻗﻌـﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ. ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﺑﺎﺷﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ دوﭘﻬﻠﻮ ﻳﺎ ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪي ﻧﺒﺎﺷﺪ. ﺑﻴﻦ ﻋﺒﺎرات ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻨﻔﻲ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﺤﺘﻮاﻳﻲ ،ﺗﻌﺎدل وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ، ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل اﮔﺮ در ﭘﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ درﺑﺎره وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤـﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ ،ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ در ﺗﺄﻳﻴﺪ و ﺳﻮدﻣﻨﺪي آﻧﻬﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ،ﺑﺮاﺑـﺮ ﺑـﺎ ﺗﻌﺪاد ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﺑﻲﻓﺎﻳﺪﮔﻲ و ﻋﻠﻴﻪ آن ﺑﻴﺎن ﺷﺪهاﻧﺪ. ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻴﺰان ﭘﻮﺷﺶ ﻋﺒﺎرات ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ،ﭼﻨﺎن ﻛـﻪ ﺗﻤﺎم اﺑﻌﺎد و ﻧﻈﺮﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ را ﺷﺎﻣﻞ ﺷﻮد. در ﻣﺠﻤﻮع ،ﺗﻠﻔﻴﻘﻲ از ﻫﺮ دو ﺗﻮﺻـﻴﻪ ،ﻣﻔﻴـﺪ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد ،ﻳﻌﻨـﻲ اﺟـﺮاي آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي از ﺳﻮي ﺗﻌﺪادي از اﻓﺮاد و درﻳﺎﻓﺖ دﻳـﺪﮔﺎهﻫـﺎي آﻧـﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻛﻢ و ﻛﻴﻒ ﻋﺒﺎرات.
1. Watts and Stenner
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ
در ﻓﺼﻞ ﭘﻴﺸﻴﻦ ،ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺷـﺪ. اﻛﻨﻮن ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛـﻪ ﭘﺮﺳـﺶﻫـﺎي زﻳـﺮ را ﻣـﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ: ﺑﻪ ﻛﺪام ﻋﺒﺎرات ،ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺷﻜﻠﻲ ﻳﻜﺴﺎن اﻣﺘﻴﺎز دادهاﻧﺪ؟ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،ﻛﺪام ﻋﺒﺎرات ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠـﺎد ﺗﻤـﺎﻳﺰ در ﺑـﻴﻦ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺷﺪهاﻧﺪ؟ ﭼﻪ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ را ﻣﻲﺗﻮان در ﺑﻴﻦ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ ﻛﺮد؟ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ در ﺳﻪ ﺑﺨـﺶ ﮔﻨﺠﺎﻧـﺪه ﺷـﺪهاﻧـﺪ. ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﻲ اﺻﻠﻲﺗﺮﻳﻦ روش آﻣﺎري ،ﻳﻌﻨـﻲ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ اﺧﺘﺼﺎص دارد .ﺑﺨﺶ دوم ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺳـﻨﺘﻲ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ
/ 60روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻛﻴﻮ ﻣﻲﭘﺮدازد و در ﺑﺨﺶ آﺧﺮ ،راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﺨﺘﺼﺮي ﺑﺮاي ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻧﺮماﻓﺰار SPSSدر اﺟﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮد. 1ـ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎ از روش ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻳﻚ روش ﭼﻨﺪ ﻣﺘﻐﻴﺮه اﺳﺖ .در اﻳﻦ ﺑﺨـﺶ ،ﭘـﻴﺶ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ روش ،ﺑﻪ ﺷـﺮح ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ ﺗﺸـﻜﻴﻞ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ دادهﻫـﺎ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﺑﺎﺷـﺪ ،ﻣـﻲﭘـﺮدازﻳﻢ .ﭘـﺲ از آن ﺑـﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪاي اﺟﻤﺎﻟﻲ ﺑﺮ ﻣﻨﻄﻖ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﻣﻌﺮﻓﻲ و ﻣﺮاﺣـﻞ آن ﺷﺮح داده ﻣﻲﺷﻮد .ﺳﺮاﻧﺠﺎم ،درﺑﺎره ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎ ﻛـﻪ در واﻗـﻊ ﻫﻤـﺎن ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.
1ـ1ـ اﻳﺠﺎد ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي و ﭘﻴﺶ از ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري ﺑﺎﻳﺪ دادهﻫﺎ وارد راﻳﺎﻧـﻪ ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهاي ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري ﺗﻮﺳﻂ راﻳﺎﻧﻪ اﻳﺠﺎد ﺷـﻮد .ﺑـﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻴﺰ ﺿﺮوري اﺳﺖ اﺑﺘﺪا ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺛﺒﺖ ﺷـﻮد، زﻳﺮا ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻛﺎرتﻫﺎ ﺑﺮ روي آن ﻗﺮار دارﻧـﺪ ،ﺑﺎﻋـﺚ ﺑﻪﻫﻢرﻳﺨﺘﮕﻲ آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻲﺗﻮان از ﻧﻤﻮدار ﺷﻜﻞ ﻳﻚ ﺑﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮ روي ﺑﺮﮔﻪﻫـﺎي ﻛـﻮﭼﻜﻲ ﺗﻜﺜﻴـﺮ ﻛـﺮد ﺗـﺎ ﭘـﺲ از آﻧﻜـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﺤﻞ اﺟﺮا را ﺗﺮك ﻛﺮدﻧﺪ ،ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻫﺮ ﻳﻚ را ﺟﺪاﮔﺎﻧـﻪ ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﺑﺮﮔﻪ )ﻧﻤﻮدار( ﺛﺒﺖ ﻧﻤﻮد.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 61 /
ﺷﻜﻞ :1ﻧﻤﻮدار ﺗﻜﻤﻴﻞﺷﺪه ﻳﻚ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻣﺸﺨﺼﺎت: ﺗﺤﺼﻴﻼت................. : ﺳﻦ ............... :ﺳﺎل ﺟﻨﺲ :ﻣﺮد □ زن □ ﺷﻤﺎره ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه....................... : ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﮔﺮاﻣﻲ ،ﻟﻄﻔﺎً ﻛﺎرتﻫﺎ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد و اﺣﺴﺎس ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺧﻮد ﻣﺮﺗﺐ ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ. ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻮاﻓﻖ +3 +4 7 5 1
1 ﻛﺎرت
2 ﻛﺎرت
+2 25 14 4
+1 18 22 24 12
3 ﻛﺎرت
4 ﻛﺎرت
0 9 21 3 15 2 5 ﻛﺎرت
-1 23 19 17 10
-2 20 13 16
4 ﻛﺎرت
3 ﻛﺎرت
ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ -4 -3 8 11 6
2 ﻛﺎرت
1 ﻛﺎرت
ﻧﻤﻮدار ﻓﻮق ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣـﺜﻼً اﻳـﻦ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه ﻛـﺎرت 8را در درﺟﻪ -4ﻃﻴﻒ ﻳﺎ ﻛﺎرتﻫﺎي 1و 7را در درﺟﻪ +3ﻗﺮار داده اﺳـﺖ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳﺖ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﭼﻨﺪ ﻛﺎرت ﺑﺮ روي درﺟﻪ ﻳﻜﺴﺎن در اﻣﺘﻴﺎز آﻧﻬﺎ ﻫﻴﭻ اﺛﺮي ﻧﺪارد .ﭘﺲ ،ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﻪ ﻛـﺎرت 13 ،16و 20ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﺑﺮاﺑـﺮ اﻣﺘﻴﺎز -2داده ﻣﻲﺷﻮد .اﮔﺮ ﭼﻪ اﺑﺘـﺪا 20و ﺳـﭙﺲ 13و ﺑﻌـﺪ از آن 16ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. در ﺑﺨــﺶ ﻣﺸﺨﺼــﺎت ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪه ،اﻃﻼﻋــﺎﺗﻲ ﺛﺒــﺖ ﻣــﻲﺷــﻮد ﻛــﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي او ﻣﻔﻴﺪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد؛ ﻧﻈﻴـﺮ ﺟـﻨﺲ، ﺳﻦ ﻳﺎ ﺗﺤﺼﻴﻼت ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه .در آن دﺳﺘﻪ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ ﻛﻪ ذﻫﻨﻴﺖ ﻓﺮد
/ 62روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻳﺎ اﻓﺮاد ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد داراي اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ ،اﻃﻼﻋﺎت اﻳﻦ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﺮ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ .در ﻫـﺮ ﺣـﺎل، ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺷﻤﺎره ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدي ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﺑـﺪ و در ﺑﺨﺶ ﻣﺸﺨﺼﺎت ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه درج ﺷﻮد. ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺛﺒﺖ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه در ﻳﻚ ﺑﺮﮔﻪ )ﻧﻤﻮدار( ،ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ را در ﻳﻚ ﺟﺪول ﺑﻪ ﺷﻜﻞ زﻳـﺮ ﺛﺒﺖ ﻛﻨﺪ: ﺷﻜﻞ :2ﺟﺪول ﺛﺒﺖ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺷﻤﺎره ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺷﻤﺎره ﻛﺎرت 1 2 3 4 . .
1
2
3
-4 1 0 2
3 0 0 -3
4 -2 -1 3
...
ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﻫﺮ ﺳﻄﺮ از اﻳﻦ ﺟﺪول ﺑﻪ ﻳﻚ ﻛـﺎرت و ﻫـﺮ ﺳــﺘﻮن از آن ﺑــﻪ ﻳــﻚ ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪه اﺧﺘﺼــﺎص دارد .ﺑﻨــﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻣــﺜﻼً، ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺷﻤﺎره 3ﻛﺎرت ﺷﻤﺎره 1را در درﺟﻪ 4ﻃﻴﻒ ﻗﺮار داده اﺳـﺖ. ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭼﻨﺪ ﺳﻄﺮ اﺑﺘﺪاﻳﻲ ﻳﺎ اﻧﺘﻬﺎﻳﻲ اﻳﻦ ﺟﺪول را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﺸﺨﺼﺎت ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺧﺘﺼﺎص دﻫﺪ ﺗﺎ ﺗﻤﺎم اﻃﻼﻋﺎت را ﻳـﻚ ﺟـﺎ در ﺟﺪول ﺧﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 63 /
ﺷﻴﻮه ﺳﻮم ﺑﺮاي ﺛﺒـﺖ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ،ﺛﺒـﺖ آن ﺑـﺮ روي ﻛﺎرتﻫﺎﺳﺖ؛ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺮﺗﺐﺳـﺎزي و ﺗـﺮك ﻣﺤـﻞ اﺟـﺮا، ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻣﺘﻴﺎز ﻫﺮ ﻛﺎرت را ﺑﺮ رو ﻳﺎ ﭘﺸﺖ آن ﻛﺎرت ﺛﺒﺖ و ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ ﻛﺎرتﻫﺎي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه را ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ اﻟﺼﺎق ﻛﻨﺪ ﺗﺎ در ﻣﺮﺣﻠـﻪ ﺑﻌـﺪ ،دادهﻫـﺎ وارد راﻳﺎﻧﻪ ﺷﻮﻧﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه و ﺷﻴﻮه ﻧﺨﺴﺖ از ﺳﻮي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮا ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﺗﻮان از او ﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي، ﺧﻮد ،اﻣﺘﻴﺎز ﻫﺮ ﻛﺎرت را در ﺑﺮﮔﻪ )ﻧﻤﻮدار( ﻳﺎ در ﻫﻤﺎن ﻛﺎرت ﺛﺒﺖ ﻛﻨﺪ. 1
اﻛﻨﻮن ﻣﻲﺗﻮان دادهﻫﺎ را وارد راﻳﺎﻧﻪ ﻛﺮد ﺗﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ 2ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري اﻳﺠﺎد ﺷﻮد .ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺪوﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺷﻜﻞ 2ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻫﺮ ﺳﻄﺮ آن ﺑﻪ ﻳـﻚ ﻛﺎرت )ﻋﺒﺎرت( و ﻫﺮ ﺳﺘﻮن آن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻳـﻚ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه اﺧﺘﺼـﺎص دارد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ ،ﻋﻜﺲ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎي ﻣـﺜﻼً ﻳـﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ.
2ـ1ـ ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ روش ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ* ،اﺻـﻠﻲﺗـﺮﻳﻦ روش آﻣـﺎري ﺑـﺮاي ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ اﺳﺖ .ﻣﺒﻨﺎي اﻳﻦ روش ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ »اﻓﺮاد« اﺳـﺖ .از اﻳـﻦ رو ،از ﻋﺒﺎرت »ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ «3اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲ ﺷﻮد ﺗﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺷـﻮد در ﻓﺮاﻳﻨـﺪ
1. Q-data Set 2. Q-data Matrix
* ﺑﺮاي آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﭘﻞ ﻛﻼﻳﻦ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »راﻫﻨﻤﺎي آﺳﺎن ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ« ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺮﺟﻤﻪ آﻗﺎﻳﺎن ﺻﺪراﻟﺴﺎدات و ﻣﻴﻨﺎﻳﻲ از ﺳﻮي اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﻤﺖ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ. 3. Q-factor Analysis
/ 64روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺑـﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ ،ﺑـﻪ ﻟﺤﺎظ آﻣﺎري ﻫﻴﭻ اﺧﺘﻼﻓﻲ ﺑﻴﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻋـﺎدي وﺟﻮد ﻧﺪارد. ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ،ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ را ﺑـﻪ ﭼﻨـﺪ دﺳـﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ از آن ﺑﻪ ﻛﺎﻫﺶ اﺑﻌﺎد ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﺷﻮد .اﺳـﺎس اﻳﻦ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﻳﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻓﻨﻲ اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﻮاﻣﻞ ،1ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻳـﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎﺳﺖ .ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ،ﻓﺮض ﻛﻨﻴﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ 9در 9ﺟـﺪول ،1ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ دو ﺑﻪ دوي 9ﻣﺘﻐﻴﺮ را ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ. ﺟﺪول :1ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ 9×9 ﺷﻤﺎره ﻣﺘﻐﻴﺮ 1
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0/18
0/2
0/75
0/08
0/12
0/05
0 /8
0/1
1
0/73
0/03
0/11
0/9
0 /1
0/6
0/03
1
0 /1
2
0/04
0/01
0/63
0/14
0/09
0/07
1
0/03
0 /8
3
0/8
0/08
0/15
0/69
0/02
1
0/07
0/6
0/05
4
0/09
0/83
0/14
0/05
1
0/02
0/09
0/1
0/12
5
0/91
0/03
0/17
1
0/05
0/69
0/14
0/9
0/08
6
0/09 0/01 1
0/07 1 0/01
1 0/07 0/09
0/17 0/03 0/91
0/14 0/83 0/09
0/15 0/08 0/8
0/63 0/01 0/04
0/11 0/03 0/73
0/75 0 /2 0/18
7 8 9
1. Factor Extraction
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 65 /
ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻘﺪار ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮان درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﻘـﺪار ﻫﻤﺒﺴـﺘﮕﻲ ﺑـﻴﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎي 6 ،4 ،2و 9ﻗﻮي اﺳﺖ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ اﻳﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﻣﺘﻐﻴﺮ دﻳﮕﺮ ﺿﻌﻴﻒ اﺳﺖ .وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎي 3 ،1و 7و ﺑﻴﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎي 5و 8وﺟﻮد دارد .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻲﺗﻮان اﻳـﻦ 9ﻣﺘﻐﻴـﺮ را در ﺳـﻪ دﺳـﺘﻪ ﺟﺎي داد (7 ،1،3) ،(9 ،6 ،4 ،2) :و ).(8 ،5 اﻳﻦ دﺳﺘﻪ ﺑﻨﺪي ﺑﻪ آن ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺜﻼً ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎي 6 ،4 ،2و 9ﺑﺮﺧﻼف اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻬﺎر ﻣﺘﻐﻴﺮﻧﺪ ،وﻟﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻣﻔﻬﻮم )ﻋﺎﻣﻞ( ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻋـﺚ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻗﻮي ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ دو دﺳﺘﻪ دﻳﮕـﺮ ﻧﻴـﺰ ﻫـﺮ ﻳﻚ ﺑﺮ وﺟﻮد ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ .ﭘﺲ در واﻗﻊ 9 ،ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه 3 ﻋﺎﻣﻞ ﭘﻨﻬﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﻧﻤﺎﻳﺎن ﺷﺪﻧﺪ. وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮاي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد ﻃـﺮح ﻛـﺮد .ﺑـﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ،ﻓﺮض ﻛﻨﻴﺪ ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ،ﭼﻬـﺎرده ﻋﺒـﺎرت ﻣﺜـﺎل ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ )زﻳﺮﺑﺨﺶ 1ــ 2از ﻓﺼـﻞ ﻗﺒـﻞ( را ﺑـﻪ ﺷﻜﻞ ﺟﺪول 2ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري زﻳﺮ ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدهاﻧﺪ: )-3 (1) -2 (2) -1 (2) 0 (4) +1 (2) +2 (2) +3 (1 ﺿﺮﻳﺐ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﺮﺳﻮن* ﺑﻴﻦ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي اﻳﻦ ﺳﻪ ﻓﺮد ﺑﻪ ﻗﺮار زﻳـﺮ اﺳﺖ:
* در واﻗﻊ ،ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎ ﻧﻮﻋﻲ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﺗﺮﺗﻴﺒﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳـﺖ از ﺿـﺮﻳﺐ ﻫﻤﺒﺴـﺘﮕﻲ اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ دوﺑﻪدو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﺷـﻮد .ﺑـﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ ،ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﺷﺒﻴﻪﺳﺎزي ﺑﺮاون ) (1980ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﺿﺮﻳﺐ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﺮﺳﻮن ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﺳﺘﺨﺮاج ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ ،اﺛﺮ ﺟﺪي ﻧﺪارد.
/ 66روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ RAB =0/715, RAC = -0/051, RBC =0/184
ﻛﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bﻛﺎرتﻫﺎ را ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻣﺮﺗـﺐ ﻛﺮدهاﻧﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ از ذﻫﻨﻴﺖ ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ وﺳـﺎﻳﻞ ﺣﻤـﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ و ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cداراي ذﻫﻨﻴﺖ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔـﺎوﺗﻲ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ دو اﺳﺖ ،ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺟﺪول :2ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻓﺮﺿﻲ ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرات ﻣﺜﺎل وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺷﻤﺎره ﻋﺒﺎرت 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
A
B
C
0 0 0 2 3 -2 0 2 1 -2 -1 1 2 -3
1 0 0 1 2 -2 0 3 2 0 -2 -1 -1 -3
3 2 2 -1 -1 0 1 0 0 -2 1 0 -3 -2
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 67 /
در دو ﻣﺜﺎﻟﻲ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ ﮔﺬﺷﺖ ،ﻣﺎﺗﺮﻳﺲﻫﺎي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴـﺐ 9×9و 3×3ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ داراي اﺑﻌﺎد ﻛﻮﭼﻜﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،از اﻳﻦ رو دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﺑـﻪ ﺳـﺎدﮔﻲ ﺑﺎ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲﻫﺎ اﺟﺮا ﺷﺪ وﻟﻲ در ﻋﻤﻞ ،اﺑﻌﺎد ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ؛ ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﻓﺮاﻳﻨﺪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑـﻪ ﻳﻚ روش آﻣﺎري ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺳـﭙﺮده ﻣـﻲﺷـﻮد .دﻟﻴـﻞ ﻣﻬـﻢﺗـﺮ ﺑـﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪت ارﺗﺒﺎط ﻫﺮ ﻓﺮد ﺑﺎ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻨﺘﺴﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻓﺮد ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﮕﻲ داراي ﻳﻚ ذﻫﻨﻴﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ ،وﻟﻲ ﺷﺪت ﺗﻌﻠﻖ آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ آن ذﻫﻨﻴﺖ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ .ﺗﺸﺨﻴﺺ اﻳـﻦ اﻣـﺮ در ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﺑـﺎ ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ 1ﻛﻪ ﻣﻴﺰان ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻫﺮ ﻓﺮد را ﺑﺎ ﻫﺮ ﻋﺎﻣـﻞ ﻧﺸـﺎن ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ، اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ. ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ،ﻣﺜـﺎل ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﺟـﺪول 3را ﺑـﻪ ﻳـﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ .ﺑﺨﺶ اول اﻳﻦ ﺟﺪول ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﺎن ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲﻫـﺎي ﭘﻴﺮﺳـﻮن اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ اراﺋﻪ ﺷﺪ ،وﻟﻲ در ﺑﺨﺶ دوم ،ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دو ﻋﺎﻣﻞ )دو دﺳﺘﻪ( ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﻪ ﻧﻴﺰ اراﺋﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ .ﻫﻤـﺎن ﻃـﻮر ﻛـﻪ دﻳـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ دو ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪه Aو Bروي ﻧﺨﺴــﺘﻴﻦ ﻋﺎﻣــﻞ ﺑﺴــﻴﺎر ﺑﺰرﮔﺘــﺮ از ﺑــﺎر ﻋــﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪه Cروي ﻫﻤ ـﺎن ﻋﺎﻣــﻞ اﺳــﺖ ) 0/933و 0/917در ﻣﻘﺎﻳﺴــﻪ ﺑــﺎ .(0/032ﺑﺮﻋﻜﺲ ،ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cﺑﺮ روي ﻋﺎﻣﻞ دوم ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﺘـﺮ از ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bﺑﺮ روي اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ اﺳـﺖ ) 0/994در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ -0/118و .(0/194ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻲﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن Aو Bﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻋﺎﻣﻞ اول و ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻋﺎﻣﻞ دوم اﺳﺖ.
1. Factor Loading
/ 68روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺟﺪول :3ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ روي دادهﻫﺎي ﻓﺮﺿﻲ ﺟﺪول 2 ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ
وزنﻫﺎ W2
W1
-0/12
7/20
-0/051 0/933 -0/118
0/20
5/76
0/194
0/917
0/184
0/994
0/032
1
83/08
F2
F1
ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﺮﺳﻮن C
B
A
0/715
1
1
*
ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن A B C
3ـ1ـ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﻛﺘﺸـﺎﻓﻲ ﺷـﺎﻣﻞ دو ﻣﺮﺣﻠـﻪ اﺳﺖ :اﺳﺘﺨﺮاج )ﻳﺎﻓﺘﻦ( ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ و ﺳـﭙﺲ ﭼـﺮﺧﺶ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ ﻣﺮﺣﻠـﻪ دوم در ﺻـﻮرﺗﻲ ﺿﺮورت ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﻣﺮﺣﻠﻪ اول ﺑﻪراﺣﺘﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻧﺘﻮان آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻣﺸﺨﺼﻲ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛـﺮد .روش ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ 1از راﻳﺞﺗﺮﻳﻦ ﺷﻴﻮهﻫﺎي اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم اوﻟـﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ اﺳﺖ .ﺷﻴﻮه وارﻳﻤﺎﻛﺲ 2ﻧﻴـﺰ از ﺷـﻴﻮهﻫـﺎي ﻣﻌﻤـﻮل ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود.
* اﻳﻦ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﺘﻴﺠﻪ اﺳﺘﺨﺮاج ﺑﺎ روش ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ و ﭼﺮﺧﺶ ﺑﺎ روش وارﻳﻤﺎﻛﺲ ﻫﺴﺘﻨﺪ. 1. Principal Components 2. Varimax
ﺷﻴﻮهﻫﺎي آﻣﺎري ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ در ادﺑﻴﺎت روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴـﻮ ،ﺷـﻴﻮهﻫـﺎي ﻋﻴﻨـﻲ )(objective ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،زﻳﺮا ﻣﺒﺘﻨـﻲ ﺑـﺮ ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺣـﺎﻛﻢ ﺑـﺮ دادهﻫـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ .در ﻣﻘﺎﺑـﻞ آﻧﻬـﺎ ،ﺷـﻴﻮه ﻧﻈـﺮي ) (theoreticalﻛﻪ ﻗﻀﺎوﺗﻲ ) (judgmentalﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳـﺎس ﻣﻼﺣﻈـﺎت ﻧﻈﺮي ﻳﺎ اﻃﻼﻋﺎت ﻗﺒﻠﻲ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد .ﻣﻨﺒﻊ اﻳﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آن ﭼﻴﺰﻫـﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷـﺪ ﻛﻪ در ﻃﻮل اﺟﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪهاﻧﺪ.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 69 /
ﭘــﺲ از ﺗﻌﻴــﻴﻦ ﻋﺎﻣــﻞﻫــﺎ و ﺑﺎرﻫــﺎي ﻋــﺎﻣﻠﻲ ،ﭘﮋوﻫﺸــﮕﺮ ﺑــﺎ دو ﭘﺮﺳــﺶ روﺑﻪروﺳﺖ :ﻛﺪامﻳﻚ از »ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ« و ﻛﺪامﻳﻚ از »ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ« ﻣﻌﻨـﻲدار ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ ﭘﺮﺳﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﻣﺮﺑﻮط اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﻫـﺮ ﻳﻚ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ذﻫﻨﻴﺖ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ .از ﺑﻌﺪ ﻧﻈﺮي ﻣﻲﺗـﻮان ﺑـﻪ ﺗﻌـﺪاد اﻓﺮاد ،ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﺮد وﻟﻲ در ﻋﻤﻞ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﺟﻮد ذﻫﻨﻴﺖﻫـﺎي ﻣﺸـﺎﺑﻪ در ﺑﻴﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞ ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻤﺘﺮي ﺧﻮاﻫﻴﻢ رﺳﻴﺪ .ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي زﻳﺮ ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﻬﻢ راﻫﮕﺸﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ*.
اﺳﺎﺳﻲﺗﺮﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎر ﺑﺮاي ﻣﻬﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮدن ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ »ﺗﻔﺴﻴﺮﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮدن« آن ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺖ ،ﻳﻌﻨـﻲ ﻳـﻚ ﻋﺎﻣـﻞ ،ﻧﺸـﺎندﻫﻨـﺪه ﻳـﻚ ذﻫﻨﻴـﺖ ﺑﺎﺷـﺪ .اﮔـﺮ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺑﺮاي آن ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻌﻨﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮي ﭘﻴﺪا و آن ذﻫﻨﻴﺖ را ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﺪ ،ﺑـﻪ ﻫﺪف ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و آن ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻬﻢ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﺷﻮد.
ﻣﻌﻴــﺎري دﻳﮕــﺮ ،ﻋــﺎﻣﻠﻲ را ﻣﻬــﻢ ﺗﻠﻘــﻲ ﻣــﻲﻛﻨــﺪ ﻛــﻪ ﺗﻌــﺪاد ﺑﻴﺸــﺘﺮي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ،دﺳﺖ ﻛﻢ 5ﻓﺮد ،روي آن داراي ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ، زﻳــﺮا ﻧﺘﻴﺠــﻪ ﻣــﻲﮔﻴــﺮد ﻛــﻪ آن ﻋﺎﻣــﻞ ،ذﻫﻨﻴــﺖ ﺗﻌــﺪاد ﻗﺎﺑــﻞ ﺗــﻮﺟﻬﻲ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ. ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻓﺮد در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ در ﻣﻬـﻢ ﺗﻠﻘـﻲ ﺷـﺪن ﻳـﻚ ﻋﺎﻣـﻞ، ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺮاي روﺷﻦﺷﺪن اﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎر ،ﻓﺮض ﻛﻨﻴـﺪ ﻳـﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴﻮ در ﭘﻲ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي ارﺗﻘـﺎي اﻋﻀـﺎي ﻫﻴـﺎت ﻋﻠﻤـﻲ در ﻳـﻚ داﻧﺸﮕﺎه اﺳﺖ و ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن آن ،اﻋﻀﺎي ﻫﻴﺎت ﻋﻠﻤـﻲ آن داﻧﺸـﮕﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ رﺋﻴﺲ ﻛﻤﻴﺘﻪ ارﺗﻘﺎﺳﺖ .اﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ دﻟﻴﻞ
* ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ 7ﻳﺎ 8ذﻫﻨﻴﺖ در ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺧﺎص ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﺨﺮاج اﺳﺖ.
/ 70روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻧﻘﺸﻲ ﻛﻪ دارد ،در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﮔـﺮ در ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ،ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﻣﻨﻌﻜﺲﻛﻨﻨﺪة ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ارﺗﻘﺎ از دﻳـﺪﮔﺎه اﻳﻦ ﻓﺮد ﺑﺎﺷﺪ ،اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻬﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ .ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ ﺗﻨﻬـﺎ اﻳـﻦ ﻓـﺮد روي اﻳـــﻦ ﻋﺎﻣـــﻞ داراي ﺑﺎرﻫـــﺎي ﻋـــﺎﻣﻠﻲ ﺑﺰرﮔـــﻲ ﺑﺎﺷـــﺪ و ﺳـــﺎﻳﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن داراي ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻮﭼﻜﻲ روي آن ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﻳﻜﻲ از ﻣﺘﺪاول ﺗﺮﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﻋﻮاﻣـﻞ ﻣﻬـﻢ در ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ،اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻮاﻣﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ درﺻﺪ ﺑﺰرﮔﻲ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر درﺻﺪ ﺗﺒﻴﻴﻦ وارﻳـﺎﻧﺲ ﻳﻌﻨـﻲ ﻧﺴـﺒﺖ وارﻳـﺎﻧﺲ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ ،ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺳﭙﺲ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑـﺮ ﺣﺴـﺐ اﻳـﻦ ﻛﻤﻴـﺖ ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .اﻛﻨﻮن ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ درﺻﺪ ﺗﺮاﻛﻤﻲ ﻳﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻧﻤﻮدار ﺳﻨﮓرﻳﺰه ،1آن ﺗﻌﺪاد از ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ ﻛﻪ درﺻﺪ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒـﻮﻟﻲ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. ﻣﻌﻴﺎر دﻳﮕﺮي ﻛﻪ آن ﻧﻴﺰ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻤـﻮﻟﻲ ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣـﻲآﻳـﺪ، اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺰرﮔﻲ )ﺑﻴﺶ از (0/7ﺑﻪ آن ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ ،ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﻌﺪاد اﻓﺮاد ﺗﺤﺖ آن اﻧﺪك ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،اﮔﺮ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﺗﻨﻬﺎ 2ﻧﻔﺮ ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ وﻟـﻲ داراي ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ 0/8و 0/9ﺑﺎﺷﻨﺪ ،آن ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻴﺰ ﻣﻬﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد. ﺿﺮوري اﺳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ در ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫـﺎي ﻣﻬـﻢ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻧﻜﺘـﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي آﻣـﺎري ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ ﺑـﻪ ﺗﻨﻬـﺎﻳﻲ ﺗﻌﻴـﻴﻦﻛﻨﻨـﺪه ﺗﻌـﺪاد ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،اﮔﺮ ﻋﺎﻣﻠﻲ داراي ﻣﻘﺪار وﻳﮋه ﺑﺰرﮔﺘﺮ از ﻳـﻚ
1. Scree Plot
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 71 /
ﺑﺎﺷﺪ و ﺳﻬﻢ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ از وارﻳﺎﻧﺲ را ﻧﻴﺰ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ وﻟﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮﭘﺬﻳﺮ ﻧﺒﺎﺷﺪ، ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي آﻣـﺎري ﻫﻴﭽﮕﺎه ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻬﻤﻲ آﺷﻜﺎر ﻧﺸﻮد ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي آﻣـﺎري ﻣـﺜﻼً دو ﻋﺎﻣـﻞ را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﻨﻨﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﺳﻮم ﻣﻬﻤﻲ ﻧﻴـﺰ وﺟـﻮد دارد ﻛـﻪ در ﺷـﺮاﻳﻂ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي آﻣﺎري ﺻﺪق ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺎ آزﻣﺎﻳﺶ و ﺧﻄﺎ و ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎر ﺑﻪ اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﭙﺮدازد. ﭘﺮﺳﺶ دوم ،ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻣﻄﺮح ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه روي ﭼﻨـﺪ ﻋﺎﻣـﻞ داراي ﺑـﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﺳـﺖ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ، ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ از ﺧﻮد ﻣﻲﭘﺮﺳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻓـﺮد ﻛـﻢ و ﺑـﻴﺶ ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪه ﺗﻤـﺎم اﻳـﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎﺳﺖ؟ او ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻴﺶ از ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ از دو ﻣﺴﺌﻠﻪ اﻃﻤﻴﻨـﺎن ﺣﺎﺻـﻞ ﻛﻨـﺪ: ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮدن ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ و ﻣﻌﻨﻲداري ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ .ﻣﺴﺌﻠﻪ اول ﺑﺎ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺮرﺳﻲ اﺳﺖ و ﺑﺮاي ﻣﺴﺌﻠﻪ دوم ﻳﻚ راه ﺣﻞ آﻣﺎري وﺟـﻮد دارد. اﮔﺮ ﻗﺪر ﻣﻄﻠﻖ ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ از
1.96 n
ﻳـﺎ
2.58 n
ﺑﺰرﮔﺘـﺮ ﺑﺎﺷـﺪ ،آن ﮔـﺎه آن ﺑـﺎر
ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺎ اﻃﻤﻴﻨﺎن 95و 99درﺻـﺪ ﻣﻌﻨـﻲدار اﺳـﺖ؛ ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ ﻣﻘﺪار nﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ اﺳﺖ. ﻣﺜﺎل :دو ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ در ﺟﺪول 3ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪﻧـﺪ ﺑـﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﭘﻴﺶﮔﻔﺘﻪ ﻣﻬﻢ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ .اوﻻً ،ﻣـﻲﺗـﻮان ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن Aو Bﻛـﻪ روي ﻋﺎﻣـﻞ ﻧﺨﺴـﺖ ﻗـﺮار دارﻧـﺪ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ ذﻫﻨﻴﺖ ﺷﺨﺼﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘـﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ را از ﺑﻌﺪ ﻓﺮدي ﻣﻔﻴﺪ و ﻣﻮﺛﺮ ﻣﻲداﻧـﺪ و ﺑـﻪ ﻣﻨـﺎﻓﻊ ﻋﻤـﻮﻣﻲ آن ﻛﻤﺘـﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻲدﻫﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ دوم )ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻓﺮد Cﺗﻮﺟـﻪ ﻛﻨﻴـﺪ( ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ ذﻫﻨﻴﺖ ﺷﺨﺼﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑـﺮاي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﻣﻲداﻧﺪ و ﺑﻪ اﺑﻌﺎد ﻓﺮدي آن ﻛﻤﺘﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﻣـﻲدﻫـﺪ .ﺛﺎﻧﻴـﺎً ،ﺑـﺮ
/ 72روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﺳﺎس وارﻳﺎﻧﺲ ﺗﺒﻴﻴﻦﺷﺪه ﻧﻴﺰ اﻳﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ در ﻣﺠﻤﻮع 92درﺻﺪ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﺪد ،اﺑﺘﺪا ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺮﺑﻌﺎت ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺗﻘﺴـﻴﻢ ﻣـﻲﻛﻨـﻴﻢ؛ ﻛﻤﻴﺖ ﺣﺎﺻﻞ را ﻣﻘﺪار وﻳﮋه 1آن ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ .ﻣﻘﺪار وﻳـﮋه ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﻫـﺮ ﻋﺎﻣﻞ ،وارﻳﺎﻧﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ آن ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد .ﻣﺜﻼً ﺑﺮاي ﻋﺎﻣﻞ اول دارﻳﻢ: [(0/933)2+(0/917)2+(0/033)2] ÷ 3=1/71 ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﺑـﺮاي ﻋﺎﻣـﻞ دوم ﺑـﻪ ﻣﻘـﺪار 1/04ﻣـﻲرﺳـﻴﻢ* .اﮔـﺮ در ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﻓﻮق ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺮﺑﻌﺎت ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن، آن را ﺑﺮ ﻣﺮﺑﻊ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻳﻌﻨﻲ 9ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ ،ﺑﻪ ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻋﺎﻣـﻞ در ﺗﺒﻴﻴﻦ وارﻳﺎﻧﺲ دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد .اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﺑﺮاي ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎي اول و دوم ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 57/1و 34/6درﺻﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺮاﺑـﺮ ﺑـﺎ 92 درﺻﺪ ﻣﻲﺷﻮد .ﻣﻌﻴﺎر ﻣﻌﻨﻲداري ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﻴـﺰ ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ وﺟـﻮد 14 ﻛﺎرت ،ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑـﺮاي اﻃﻤﻴﻨـﺎن 95و 99درﺻـﺪ ﺑﺮاﺑـﺮ ﺑـﺎ 0/524و 0/676 اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن Aو Bروي ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺨﺴﺖ داراي ﺑﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﻫﺴﺘﻨﺪ ،وﻟﻲ ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cروي اﻳـﻦ ﻋﺎﻣـﻞ ﻣﻌﻨـﻲدار ﻧﻴﺴﺖ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮ روي ﻋﺎﻣﻞ دوم ﻣﻌﻨﻲدار اﺳﺖ.
1. eigenvalue
* ﭼﻨﻴﻦ راﻳﺞ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺎ ﻣﻘﺪار وﻳﮋه ﺑﺰرﮔﺘﺮ از ﻳﻚ ﻣﻬﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 73 /
4ـ1ـ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﻳﻌﻨﻲ اﺳﺘﺨﺮاج و ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ و ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪن ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار و ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎي ﻣﻬـﻢ ،ﻧﻮﺑـﺖ ﺑـﻪ ﺗﻔﺴـﻴﺮ »دﻗﻴـﻖ« ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ،ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻌﻨﻲ و ﺗﻌﺮﻳﻒ آﻧﻬﺎ ﻣﻲرﺳﺪ .ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ روﺷﻲ ﺑـﺮاي اﻳـﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺷﺎره ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﺤﻮه ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﺎرتﻫﺎي اﻓﺮاد ﺗﺤﺖ ﻳـﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣـﺜﻼً، ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪهاي ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧـﺪ ﺑـﻪ ﻛـﺪام ﻛـﺎرتﻫـﺎ اﻣﺘﻴﺎز ﺑﺎﻻ و ﺑﻪ ﻛﺪامﻳﻚ از آﻧﻬﺎ اﻣﺘﻴﺎز ﭘﺎﻳﻴﻦ دادهاﻧﺪ و ﺑﺮ اﺳـﺎس ﻣﺤﺘـﻮاي اﻳـﻦ ﻋﺒﺎرات ،ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ و ﺗﻔﺴﻴﺮ آن ﻋﺎﻣﻞ ﭘـﻲﻣـﻲﺑـﺮد .در اﻳـﻦ زﻳـﺮﺑﺨﺶ ﺷـﻴﻮهاي ﻧﻈﺎمﻣﻨﺪﺗﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ اﻳﺪه ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ
1
ﻛﺎرتﻫﺎ )ﻋﺒﺎرات ﻛﻴﻮ( ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻣﻲﭘﺮدازد. ﺑﺮﺧﻼف ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﻣﺴـﺘﻘﻴﻤﺎً ﺑـﺎ ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﺑـﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ ،در ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً از ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻫﺪف دﺳﺖ ﻳﺎﻓـﺖ .زﻳـﺮا ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ راﺑﻄﻪ »ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن« را ﺑﺎ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻧﺸﺎن ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﺒﺎرتﻫﺎ واﺑﺴﺘﻪ اﺳـﺖ .اﻣﺘﻴـﺎز ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻋﺒـﺎرتﻫـﺎ )ﻛﺎرتﻫﺎ( ﭘﻴﻮﻧﺪي را ﺑﻴﻦ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﺒﺎرات و ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻣﻜﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد. 1ـ4ـ1ـ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ و آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ
ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن ﺷﻴﻮه ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ و ﻣﻨﻄﻖ آن از اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺪاول 2و 3ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ .ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ ،ﺑﺎرﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ 1. Factor Scores
/ 74روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bروي ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﻌﻨﻲدار ﺑﻮدﻧـﺪ ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cروي اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻌﻨﻲدار ﻧﺒـﻮد .ﻣـﻲﺗـﻮان ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي اﻳﻦ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه از ﺟﺪول ،2ﺑﺮاي ﺗـﻚﺗـﻚ ﭼﻬـﺎرده ﻋﺒﺎرت اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻓﺮﺿﻲ ،اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ را ﺑﺮاي »ﻋﺎﻣﻞ اول« ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻛﺮد )ﭼﻮن ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤﺖ ﻋﺎﻣﻞ اول در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﺷـﺪهاﻧـﺪ از اﻳـﻦ رو اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪﺷﺪه ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ( .ﺳﺎدهﺗﺮﻳﻦ ﺷﻴﻮه آن اﺳـﺖ ﻛﻪ اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫـﺮ ﻋﺒـﺎرت از »ﻣﻴـﺎﻧﮕﻴﻦ« اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي آن ﻋﺒـﺎرت روي اﻳـﻦ ﻣﺸــﺎرﻛﺖﻛﻨﻨــﺪﮔﺎن ﻣﺤﺎﺳــﺒﻪ ﺷــﻮد .ﺑــﺮاي ﻣﺜــﺎل ،ﺑــﺮ اﺳــﺎس ﺟــﺪول ،2 ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن Aو Bﺑـﻪ ﺗﺮﺗﻴـﺐ اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي 3و 2را ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت ﭘـﻨﺠﻢ ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ ﭘﺲ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ آﻧﻬﺎ ﻳﻌﻨﻲ ،2/5اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﺑﺮ اﺳـﺎس ﻋﺎﻣــﻞ اول ﺧﻮاﻫــﺪ ﺑــﻮد .ﺗﻮﺟــﻪ ﻛﻨﻴــﺪ ﻛــﻪ در اﻳﻨﺠــﺎ ﺗﻨﻬــﺎ از اﻣﺘﻴﺎزﻫــﺎي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن Aو Bﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪ .زﻳﺮا ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه C
روي ﻋﺎﻣﻞ اول داراي ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﻧﺒﻮد ،ﻳﻌﻨﻲ ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﻋﺎﻣـﻞ ارﺗﺒـﺎﻃﻲ ﻧﺪاﺷﺖ. ﺿــﻌﻒ اﻳــﻦ ﺷــﻴﻮه ﻣﺤﺎﺳــﺒﻪ اﻣﺘﻴــﺎز ﻋــﺎﻣﻠﻲ ،ﻳﻜﺴــﺎن ﮔــﺮﻓﺘﻦ ﺗﻤــﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤـﺖ ﻳـﻚ ﻋﺎﻣـﻞ ،ﻳﻌﻨـﻲ دادن ﺳـﻬﻢ ﻳﻜﺴـﺎن ﺑـﻪ ﻫـﺮ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bاﺳﺖ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟـﺪول ،3ﺑـﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Bاﺳﺖ .اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Bارﺗﺒﺎط ﻗـﻮيﺗـﺮي ﺑـﺎ ﻋﺎﻣـﻞ اول دارد .ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ،ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه وزن )ﺳﻬﻢ( ﺑﻴﺸﺘﺮي داده ﺷﻮد .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑـﺎ ﻣﻴﺰان ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ در ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﻘﺶ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ، ﺑــﻪ ﺟــﺎي ﻣﻴــﺎﻧﮕﻴﻦ ﺳــﺎده از »ﻣﻴــﺎﻧﮕﻴﻦ وزﻧــﻲ« اﻣﺘﻴﺎزﻫــﺎي ﻫــﺮ ﻋﺒــﺎرت روي
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 75 /
ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد .وزن ﻣﺮﺑﻮط ﺑـﻪ ﻫـﺮ ﺑـﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ از راﺑﻄـﻪ وزندﻫﻲ اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ 1ﺑﻪ ﺷﻜﻞ زﻳﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ: f 2
1 f
w
ﻛﻪ در آن fو wﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﮕﺮ ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ و وزن ﻣﺘﻨﺎﻇﺮ ﺑـﺎ آن اﺳـﺖ. دو ﺳﺘﻮن ﺳﻤﺖ راﺳﺖ ﺟﺪول 3ﺷـﺎﻣﻞ وزنﻫـﺎي ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﺷـﺪه ﺑـﺮاي ﺳـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،وزن 7/20ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻳﺮ ﺑﺮاي ﺑﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aروي ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ: )7/20=0/933÷(1-0/9332 ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ در ﺳﺘﻮن W1اﻳﻦ ﺟﺪول دﻳﺪه ﻣﻲﺷـﻮد ،ﺧﺎﻧـﻪ ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Cﺧﺎﻟﻲ اﺳﺖ زﻳﺮا ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ اﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮ روي ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﻌﻨﻲدار ﻧﺒﻮد؛ ﭘﺲ در ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻋﺎﻣـﻞ دﺧﺎﻟﺖ داده ﻧﻤﻲﺷﻮد .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻫـﺮ ﺳـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه روي ﻋﺎﻣﻞ دوم ﻣﻌﻨﻲدار ﺑﻮدﻧﺪ از اﻳﻦ رو ﺑﺮاي ﻫـﺮ ﺳـﻪ آﻧﻬـﺎ، وزن ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. اﻛﻨﻮن ﻛﻪ وزنﻫﺎ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ ،ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ،اﻣﺘﻴـﺎز ﻋـﺎﻣﻠﻲ را ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دﻗﻴـﻖﺗـﺮي از ﻃﺮﻳـﻖ ﻣﻴـﺎﻧﮕﻴﻦ وزﻧـﻲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﻛـﺮد .ﻧﺘـﺎﻳﺞ اﻳـﻦ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت در ﺟﺪول 4اراﺋﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،در اﻳﻦ ﺟﺪول ،ﻣﻘﺪار 33/12 ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻋﺒﺎرت ﭘﻨﺠﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷـﺪه اﺳـﺖ؛ ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳـﺮ اﺳـﺖ .ﺗﻮﺟـﻪ ﻛﻨﻴـﺪ ﻛـﻪ اﻣﺘﻴـﺎز ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ 1. Spearman’s weighting formula
/ 76روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ،Aوزن ﺑﻴﺸـﺘﺮي را در ﻣﻘﺎﻳﺴـﻪ ﺑـﺎ اﻣﺘﻴـﺎز ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه B
درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ. )33/12=7/20×(3)+5/76×(2 ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﻣﻘﺪار -83/04ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ ﻋﺎﻣﻞ دوم ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻳﺮ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ: )-83/04= -0/12×(3)+0/20×(2)+83/08×(-1 در ﮔﺎم ﺑﻌﺪ و ﺑﺮاي ﺳﺎدﮔﻲ ،ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﺷـﺪه، ﻋﺒﺎرات را ﻣﻄﺎﺑﻖ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ،ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻋﺎﻣـﻞ ﻣﺮﺗـﺐ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ ،آراﻳﻪﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ 1ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﭼﻬﺎرده ﻋﺒﺎرت ﺑﺎ ﺗﻮزﻳﻊ زﻳﺮ ﻣﺠﺪداً ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ: )-3 (1) -2 (2) -1 (2) 0 (4) +1 (2) +2 (2) +3 (1 ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ،اﺑﺘﺪا ﻋﺒﺎرات ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ از ﺑﻴﺸـﺘﺮﻳﻦ ﺑـﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮﺗﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴـﺎز را داراﺳـﺖ ،در درﺟﻪ ،+3دو ﻋﺒﺎرت ﺑﻌﺪ از آن در درﺟﻪ +2و ﻏﻴﺮه ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ .آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ )ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي( در دو ﺳﺘﻮن ﺳﻤﺖ ﭼﭗ ﺟﺪول 4اراﺋـﻪ ﺷـﺪه اﺳﺖ .در واﻗﻊ ،آراﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت در ﭼﻪ درﺟﻪاي از ﻃﻴﻒ ﻗﺮار دارد؛ ﭘﺲ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻫـﺮ ﻋﺒـﺎرت، ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ دﻗﻴﻖﺗﺮي از ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ )ذﻫﻨﻴﺖ( دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ. 1. Factor Arrays
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 77 /
ﺟﺪول :4اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎ و آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺣﺎﺻﻞ از ﺟﺪاول 2و 3 ﻋﺒﺎرت 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ F1
ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ F2
5/76 0 0 20/16 33/12 -25/92 0 31/68 18/72 -14/40 -18/72 1/44 8/64 -38/88
249/44 166/16 166/16 -83/12 -83/04 -0/16 83/08 0/36 0/28 -165/92 82/80 -0/32 -249/68 -166/40
آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ )ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي( ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ F2 ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ F1 +3 0 +2 0 +2 0 -1 +2 -1 +3 0 -2 +1 -1 0 +2 0 +1 -2 -1 +1 -2 0 0 -3 +1 -2 -3
اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺎدهﺗﺮ از ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزيﻫـﺎي ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎنِ ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ،ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ را ﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﺳﺎزد زﻳﺮا ﺣﺘﻲ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﻔﺎوت دارﻧﺪ .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎ درﺑﺎره ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺟﻤﻊﺑﻨـﺪي رﺳـﻴﺪ، در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ روش ﻓﻮق ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻨﻬﺎ ﻳـﻚ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ از ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي ﺗﻤﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤﺖ آن ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ دﺳﺖ
/ 78روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
آﻣﺪه اﺳﺖ )ﺑﻪ ﺷﻜﻞ 3ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ(. ﺷﻜﻞ :3ﻧﻤﺎﻳﺶ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺟﺪول 4در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ آراﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ اول +2 +3
5
4 8
+1
0
1 9 2 13 3 12
-1
آراﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ دوم -2
-3
6 10 11 7
14
0 +1 +2 +3 6 7 2 1 8 11 3 9 12
-3 -2 -1 13 10 4 14 5
2ـ4ـ1ـ ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨﺪه
ﻣﻮﺿﻮع دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد ،ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨﺪه 1اﺳـﺖ ،ﻳﻌﻨـﻲ ﻋﺒـﺎراﺗﻲ ﻛـﻪ ﺑﺎﻋـﺚ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ دو ﻋﺎﻣﻞ از ﻫﻢ ﺟﺪا و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »دو« ﻋﺎﻣـﻞ در ﻧﻈـﺮ ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﺷـﻮﻧﺪ. درواﻗﻊ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻋﺎﻣـﻞ ﻫﻮﻳـﺖ ﻣـﻲﺑﺨﺸـﻨﺪ و ﻣﻌﻨـﺎ و ﻣﻔﻬﻮم آن را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ .ﻣﻨﻄﻘﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﻧﺘﻈـﺎر داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﻴﻢ ﻳـﻚ ﻋﺒﺎرت ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨﺪه از ﺳﻮي ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ،اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ .در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ،ﻋﺒﺎرت ﺗـﻮاﻓﻘﻲ 2ﻗـﺮار دارد ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻ اﺧـﺘﻼف ﻣﻌﻨﻲداري ﺑﻴﻦ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي آن در ﺑﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد ،ﻳﻌﻨـﻲ 1. Discriminating or Distinguishing Statements 2. Consensus Statement
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 79 /
ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ آن ﺗﻮاﻓﻖ دارﻧﺪ و ﺑﻪ آن اﻣﺘﻴﺎز ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ. ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن اﻳﻦ اﻣﺮ ،ﻓﺮض ﻛﻨﻴﺪ ﺳﻪ ﻋﺎﻣـﻞ F2 ،F1و F3از ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪهاﻧﺪ و ﻋﺒـﺎرﺗﻲ ﺗﺤـﺖ ﻋﺎﻣـﻞ اول داراي اﻣﺘﻴـﺎز +2و ﺗﺤﺖ دو ﻋﺎﻣﻞ دﻳﮕﺮ داراي اﻣﺘﻴﺎز ﻳﻜﺴﺎن +4اﺳﺖ .اﻛﻨﻮن اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻄـﺮح ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آﻳﺎ اﺧﺘﻼف اﻳﻦ دو اﻣﺘﻴﺎز ﺗﺎ آن اﻧﺪازه ﺑﺰرگ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻧﻘﺸﻲ در ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺑﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺨﺴﺖ و دو ﻋﺎﻣﻞ دﻳﮕﺮ اﻳﺠـﺎد ﻛﻨـﺪ؟ ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕﺮ ،آﻳﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﺒﺎراﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺑﻴﻦ ﻋﺎﻣـﻞ اول و دو ﻋﺎﻣﻞ دﻳﮕﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ؟ ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ،ﻓـﺮض ﻛﻨﻴـﺪ دو ﻋﺎﻣـﻞ ،اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي X 1
و X 2را ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت Xدادهاﻧﺪ .ﺗﺤﺖ اﺳﺘﻘﻼل ﻋﻮاﻣﻞ ،ﺧﻄﺎي ﻣﻌﻴـﺎر اﺧـﺘﻼف اﻳﻦ دو اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از: SE ( X 1 X 2) SE X2 1 SE X2 2 ﺣـــﺎل اﮔـــﺮ ﻗـــﺪر ﻣﻄﻠـــﻖ ﺗﻔﺎﺿـــﻞ X 1و X 2ﻳﻌﻨـــﻲ X 1 X 2
از ) z SE ( X 1 X 2ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ،آن ﮔﺎه ﻣﻲﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻋﺒـﺎرت Xﻳﻚ ﻋﺒﺎرت ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮاي اﻳﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺖ؛ ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ، zﺻﺪك ام از ﺟﺪول ﺗﻮزﻳﻊ ﻧﺮﻣﺎل اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي 99و 95درﺻـﺪ اﻃﻤﻴﻨـﺎن ﺑـﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 2/53و 1/96اﺳﺖ. 2 X1
2 X2
ﺑﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺧﻄﺎي ﻣﻌﻴﺎر ﻓﻮق ﺑﻪ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ SEو SEﻧﻴﺎز اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻴﺰ از راﺑﻄﻪ ) SE X2 S F2 (1 rFFاﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد؛ در اﻳﻦ F
راﺑﻄــﻪ S F2 ،ﺑﺮاﺑــﺮ ﺑــﺎ وارﻳــﺎﻧﺲ اﻣﺘﻴﺎزﻫــﺎي ﻋﺒــﺎرت ﻣــﻮرد ﻧﻈــﺮ ﺑــﺮاي ﺗﻤــﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روي ﻋﺎﻣﻞ Fداراي ﺑﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨـﻲدار ﻫﺴـﺘﻨﺪ
rk و rFFﺿﺮﻳﺐ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﻋﺎﻣـﻞ Fاﺳـﺖ ﻛـﻪ از راﺑﻄـﻪ 1 (k 1)r
rFF ﺑـﻪ
/ 80روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ در آن rﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﺿﺮﻳﺐ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﺑﺎزآزﻣﺎﻳﻲ و kﺑﺮاﺑﺮ ﺑـﺎ ﺗﻌـﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روي ﻋﺎﻣﻞ Fداراي ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻋﺒﺎرت 13را از ﺟﺪول 2در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳـﺪ .ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن B ،Aو Cﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي -1 ،+2و -3را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ. ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻧﻘﺸﻲ در ﺗﻤﺎﻳﺰ دو ﻋﺎﻣﻞ ﺟﺪول 3 داﺷﺘﻪ اﺳﺖ .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺑﺘﺪا ﻣﻘﺪار S F2و S F2را ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ .روي 1
2
2 F1
ﻋﺎﻣﻞ اول ﺗﻨﻬﺎ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bداراي ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ،ﭘﺲ Sﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي اﻳﻦ دو ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣـﻲآﻳـﺪ .ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﻴـﺎﻧﮕﻴﻦ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي اﻳﻦ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 0/5اﺳﺖ ،دارﻳﻢ: )S F21 =[(-1-0/5) +(2-0/5) ] ÷(2-1 2
2
و از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺮ روي ﻋﺎﻣـﻞ دوم داراي ﺑـﺎر ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲداري ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﺲ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﺮ ﺳﻪ آﻧﻬﺎ در ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ S F2ﺑـﻪ ﻛـﺎر 2
ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ .ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ اﻳﻦ ﺳﻪ اﻣﺘﻴﺎز ﺑﺮاﺑﺮ ﺑـﺎ -0/67اﺳـﺖ، دارﻳﻢ: )S F22 =[(-3-(-0/67)) +(-1-(-0/67)) +(2-(-0/67)) ] ÷(3-1 2
2
2
ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﻣﻘﺎدﻳﺮ 4/5و 6/3ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑـﺮاي S F2و S F2ﺑـﻪ دﺳـﺖ 1
2
ﻣﻲآﻳﻨﺪ .اﮔﺮ ﺿﺮﻳﺐ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ ﺑﺎزآزﻣﺎﻳﻲ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 0/8ﺑﺎﺷﺪ ،ﻣﻘﺪار rFFﺑـﺮاي ﻫـﺮ ﻳﻚ از ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از: ] rF2 F2 =0/8×3÷[1+(3-1)×0/8و ]rF1F1 =0/8×2÷[1+(2-1)×0/8
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 81 /
ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ rF F ،و rF Fﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 0/89و 0/92ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ. 1 1
2 2
اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ﺿﺮﻳﺐ ﭘﺎﻳﺎﻳﻲ و وارﻳﺎﻧﺲ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ ،ﻣﻲﺗﻮان وارﻳﺎﻧﺲ اﻣﺘﻴـﺎز ﻋﺒﺎرت 13را ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻛﺮد: ) SE132 F2 =6/3×(1-0/92و )SE132 F1 =4/5×(1-0/89
ﻛـــﻪ ﺑـــﻪ ﺗﺮﺗﻴـــﺐ ﺑﺮاﺑـــﺮ ﺑـــﺎ 0/495و 0/504ﻣـــﻲﺷـــﻮﻧﺪ .ﺑﻨـــﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻘﺪار ) z SE ( X 1 X 2ﺑﺮاي اﻃﻤﻴﻨﺎن 95درﺻﺪ ﺑﺮاﺑـﺮ ﺑـﺎ 1/959ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد. اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺳﺮاغ آراﻳﻪﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ در ﺟـﺪول 4ﻣـﻲروﻳـﻢ .اﻣﺘﻴـﺎز ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻋﺒﺎرت 13ﺑﺮاي دو ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ +1و -3و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻗـﺪر ﻣﻄﻠـﻖ ﺗﻔﺎﺿـﻞ آﻧﻬﺎ 4اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻋﺪد 1/959ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ ،ﭘﺲ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ اﻳـﻦ دو اﻣﺘﻴﺎز داراي اﺧﺘﻼف ﻣﻌﻨﻲداري ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎرت ﺳﻴﺰدﻫﻢ در ﺗﻤـﺎﻳﺰ اﻳـﻦ دو ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻘﺶ دارد .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﻋﺒـﺎرت در اﻳﻨﻜﻪ ﻓﺮد ﺗﺤﺖ ﻋﺎﻣﻞ اول ﻗﺮار ﮔﻴﺮد ﻳﺎ ﻋﺎﻣﻞ دوم ،ﻧﻘﺶ دارد. 3ـ4ـ1ـ ﻧﻜﺎﺗﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ
ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﺎﻓﺘﻦ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨـﺪه و ﻋﺒﺎرات ﺗﻮاﻓﻘﻲ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮد ،اﻳـﻦ اﻣﻜـﺎن ﻓـﺮاﻫﻢ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺗﻔﺴـﻴﺮي از ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ )ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ( اراﺋﻪ ﮔﺮدد .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ،ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻜﺎت زﻳﺮ راﻫﮕﺸـﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد: در آراﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،ﺑﻪ ﻋﺒﺎراﺗﻲ در دو ﺳﻮي ﻃﻴﻒ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي ﺑﺴـﻴﺎر ﺑﺎﻻ ﻳﺎ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ زﻳﺮا ﻋﻘﺎﻳﺪي ﺑﺎ ﺷﺪت زﻳﺎد را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ.
ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻛﻨﻨﺪه را ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﺎص ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻴﺪ.
/ 82روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
از ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ روي درﺟﻪ ﺻﻔﺮ ﻃﻴﻒ ﻗﺮار دارﻧﺪ ،ﻏﺎﻓـﻞ ﻧﺸـﻮﻳﺪ زﻳـﺮا ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﻛﻨﺎر ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺒﺎرات ،اﺑﻌﺎد ﺧﺎﺻﻲ از ذﻫﻨﻴﺖ را آﺷﻜﺎر ﺳﺎزﻧﺪ. اﮔﺮ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﻣﻜﺎن ﻧﻮﺷﺘﻦ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎﻳﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ ،ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎت ﻣﻜﺘـﻮب آﻧـﺎن ﺑـﻪ درك دﻗﻴـﻖﺗـﺮ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻛﻤﻚ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد. ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ را ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ از ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻳـﻚ ﻋﺎﻣـﻞ ﺑﺘﻮاﻧﻴﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺑﻬﺘﺮ ﻋﺎﻣﻞ دﻳﮕﺮ ﻫﻤﺒﺴﺘﻪ ﺑﺎ آن دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻴﺪ. 2ـ اﺧﺘﻼف ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺨﺶ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ از اﺧﺘﻼف ﺑﻴﻦ دو ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر و ﻛﻴﻮ در ﺗﻔـﺎوت ﺑﺮداﺷﺖ ﺳﻴﺮل ﺑﺮت از ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ اﻓﺮاد و ﺑﺮداﺷـﺖ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن از آن اﺳـﺖ. ﺑﺮت ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻫﺮ دو ﻧﻮع ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ـ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﺑـﺮ روي اﻓـﺮاد ﻳـﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ روي ﺻﻔﺎت ـ ﺑﺮ روي ﻳﻚ و ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ داده اﺟـﺮا ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از آزﻣﻮنﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ 1ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻮش ،ﺳﺮﻋﺖ ﺧﻮاﻧﺪن ﻳﺎ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ رﻳﺎﺿﻲ اﺳﺖ .ﺣﺎل آﻧﻜﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد دو ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ داده ﻣﺘﻔﺎوت در اﻳﻦ دو ﻧﻮع ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲروﻧـﺪ .ﻣﺎﺗﺮﻳﺴـﻲ ﺷـﺎﻣﻞ اﻧﺪازهﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ 2ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر و ﻣﺎﺗﺮﻳﺴﻲ ﺷـﺎﻣﻞ دادهﻫـﺎﻳﻲ از ﻧـﻮع ذﻫﻨﻲ 3ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ. اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻨﻮان »ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر« ) (R Factor Analysisﺑﺮاي ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ ﻛـﻪ در آن از ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ ﺻﻔﺎت ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد )ﺑﻪ ﺑﺨﺶ 2از ﻓﺼﻞ اول ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ(. 1. Objective Tests 2. Objective Measures 3. subjective
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 83 /
ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،از دﻳﺪﮔﺎه ﺑﺮت ،ﺗﻔﺎوت ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ روي ﺻﻔﺎت ﺑـﺎ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ روي اﻓﺮاد ،ﺗﻨﻬﺎ در ﺷﻜﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﺑﻮد؛ در ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺨﺴﺖ ،ﺻﻔﺎت ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ،ﺳﺘﻮنﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ داده را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣـﻲدادﻧـﺪ وﻟـﻲ در ﺣﺎﻟـﺖ دوم ،اﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞدﻫﻨﺪة ﺳﺘﻮنﻫﺎي اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﺑﻮدﻧﺪ .ﻳﻌﻨﻲ دو ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ داده ﺑﺎ ﻣﺎﻫﻴﺖ »ﻳﻜﺴﺎن« در اﻳﻦ دو ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣـﻲرﻓـﺖ ﻛـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺗﺮاﻧﻬﺎده* ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ .در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺖ ﺷـﻴﻮه ﮔـﺮدآوري دادهﻫﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺷﻜﻠﻲ ذﻫﻨـﻲ و ﻣﺘﻔـﺎوت ﺑـﺎ دادهﻫـﺎي ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺻﺮف ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ ﺳﻄﺮ و ﺳﺘﻮن ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫـﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ روش ﻋﻴﻨﻲ ﮔﺮدآوري ﺷﺪه اﺳﺖ ،ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺴـﻲ را ﺑـﺮاي اﺟـﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﻨﺪ. اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ اﺧﺘﻼف ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎ در ﻣﺎﻫﻴﺖ آﻧﻬﺎ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم داده ﻋﻴﻨﻲ و داده ذﻫﻨﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮد .ﺑﺮاي روﺷـﻦ ﺷـﺪن ﺗﻔـﺎوت آﻧﻬﺎ ،ﻧﺎﻣﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن را از ﺑﺨﺶ دوم در ﻓﺼﻞ اول ﺑﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ .ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﻓﺮاد اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،دادهﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ و ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ اﻓﺮاد اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ،دادهﻫﺎي ذﻫﻨﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﻨﺪ .در ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺨﺴﺖ، دادهﻫﺎ ﻣﺤﺼﻮل ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮي اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ از ﺳﻮي ﻣﺸـﺎﻫﺪهﮔـﺮ ﻳـﺎ آزﻣﺎﻳﺸـﮕﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺣﺎل آﻧﻜﻪ دادهﻫﺎي ذﻫﻨﻲ ،از ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺧﻮد اﻓﺮاد ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﻨـﺪ )ﺑـﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ ﻛﻪ ﻓﺮد در ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ ﻛﺎرتﻫﺎ را ﻛﻨﺎر ﻫﻢ ﺑﮕـﺬارد، ﻣﺤﺘﻮاي آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﮕﻴـﺮد ﺑـﺎ ﻛـﺪام ﻳـﻚ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮاﻓﻖ و ﺑﺎ ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ( .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺗﻔـﺎوت دادهﻫـﺎي * ﺗﺮاﻧﻬﺎده ﻛﺮدن ) (transposingﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ،ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺎﺑﻪﺟﺎ ﻛﺮدن ﺳﻄﺮﻫﺎ و ﺳﺘﻮنﻫﺎي آن .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﺮاﻧﻬﺎده ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ 3×2ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ 2×3اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻪ ﺳﻄﺮ ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ اول ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﺳـﻪ ﺳـﺘﻮن ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دوم و دو ﺳﺘﻮن ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ اول ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دو ﺳﻄﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دوم ﻫﺴﺘﻨﺪ.
/ 84روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻋﻴﻨﻲ و ذﻫﻨﻲ ﺑﻪ اﺑﺰار ﺳـﻨﺠﺶ و ﻧﻘـﺶ اﻧﻔﻌـﺎﻟﻲ ﻳـﺎ ﻓﻌـﺎل اﻓـﺮاد در ﺳـﻨﺠﺶ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد. ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺷﺪن اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت از ﻳﻚ ﻣﺜﺎل ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ .در ﻳﻚ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ اﻧـﺪام اﻧﺴـﺎن ﻣـﻲﭘـﺮدازد ،ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ از ﻫـﺮ ﻓـﺮد اﻧﺪازهﻫﺎﻳﻲ را از ﻃﻮل دﺳﺖ ،ﻃﻮل ﭘـﺎ ،ﻋـﺮض ﺳـﻴﻨﻪ ،ﻗﻄـﺮ ران ،ﻃـﻮل ﻛـﻒ دﺳﺖ ،دور ﻛﻤﺮ ،ﻃﻮل ﻛﻒ ﭘﺎ ،ﻗﻄﺮ ﺑﺎزو ،ﻃـﻮل و ﻋـﺮض ﺳـﺮ و ﻏﻴـﺮه ﺛﺒـﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺎ اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر ﺑﺮ روي اﻳﻦ اﻧﺪازهﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺻﻔﺖ، ﺳﺘﻮنﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ،ﺑﻪ ﺗﻌﺪادي ﻋﺎﻣﻞ دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺣﺠﻢ ﺑﺪن ،ﻣﻴﺰان ﻛﺸﻴﺪﮔﻲ ﺑﺪن ،وﺿﻌﻴﺖ ﺑﺎﻻ ﺗﻨﻪ ،وﺿـﻌﻴﺖ ﭘـﺎﻳﻴﻦ ﺗﻨـﻪ و ﻏﻴﺮه را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ .ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮي ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿـﻮع را ﺑـﺮ اﺳـﺎس روﻳﻜﺮد ﻛﻴﻮ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﺪ ،از ﺷﻴﻮه دﻳﮕﺮي ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎﻳﺶ اﺳـﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻫﺪف او ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖ اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧﺪاﻣﺸﺎن اﺳﺖ ،از اﻳـﻦ رو، از آﻧﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ اﻫﻤﻴﺖ اﻧﺪازه ﺑﺨﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑـﺪن ﺑﺮاﻳﺸـﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﻋﺎﻣﻞﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ ﺑـﺎ اﻧﺘﺨـﺎب اﻓﺮاد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺘﻮنﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﺑﺎ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر ﻣﺘﻔﺎوت ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺷـﺎﻣﻞ اﻓـﺮادي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ،دﻫﺎن و ﺳﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻲدﻫﻨـﺪ در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻋﺎﻣـﻞ دوم ﺷﺎﻣﻞ اﻓﺮادي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎزو ،ﺳﻴﻨﻪ و ران ﻳﻌﻨـﻲ اﻧـﺪام ﻋﻀـﻼﻧﻲ ﺑﺮاﻳﺸـﺎن اﻫﻤﻴﺖ دارد. ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ،اﮔﺮ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ آر ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﺗﺼـﻮﻳﺮﮔﺮ داده ﺷـﻮد ﺗـﺎ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ آن ﺑﺪﻧﻲ را ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻛﻨﺪ ،ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺳﻤﺖ ﭼﭗ از ﺷـﻜﻞ 4ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣﻲآﻳﺪ وﻟﻲ اﮔﺮ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻓـﺮد داده ﺷـﻮد ﺗﺼـﻮﻳﺮ ﺳـﻤﺖ راﺳﺖ از ﺷﻜﻞ 4را رﺳﻢ ﺧﻮاﻫـﺪ ﻛـﺮد ،زﻳـﺮا اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ آر ﺣﺎﺻـﻞ
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 85 /
اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﺻﻔﺎﺗﻲ ﻋﻴﻨﻲ از اﻓﺮاد ﻫﺴﺘﻨﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ، ﺣﺎﺻﻞ دادهﻫـﺎﻳﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ از ذﻫﻨﻴـﺖ اﻓـﺮاد ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ اﻧـﺪام ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪ ﻣــﻲﮔﻴﺮﻧــﺪ .اﻳــﻦ ﻣﺜــﺎل ﺑــﻪ ﺧــﻮﺑﻲ ﺗﻔــﺎوت دو دﻳــﺪﮔﺎه ﻋﻴﻨــﻲ و ذﻫﻨــﻲ را در »ﮔﺮدآوري« دادهﻫﺎ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻮاد اوﻟﻴﻪ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﻳﻚ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ. ﺷﻜﻞ :4ﺗﺼﺎوﻳﺮ ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﺑﺮت ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد دادهﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ ﺻﻔﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻗﺎدرﻧﺪ ﻣﺒﻨﺎي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻧﻴﺎزي ﺑـﻪ ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ ﺟﺪﻳﺪي ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻴﺴﺖ ،ﺣﺎل آﻧﻜﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ذﻫﻨﻴﺖ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد و در ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ دادهﻫﺎ ﻧﻴﺰ اﻓﺮاد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﺘﻮن در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ،ﻣﺒﻨﺎي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد ﺑـﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ذﻫﻨﻴﺖ ﭼﻴﺰي ﻏﻴﺮ از ﺗﺮاﻧﻬﺎدهﻛـﺮدن دادهﻫـﺎي ﻋﻴﻨـﻲ اﺳـﺖ .ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕـﺮ، اﺧﺘﻼف اﻳﻦ دو در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺑﺰار ﺗﺤﻠﻴﻞ دادهﻫﺎ ﻧﺒـﻮد ،ﺑﻠﻜـﻪ
/ 86روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
در آﻧﭽﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻣﻲﺷﺪ و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد. ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻋﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ آر اﺳﺖ ،ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ درﺳﺖ ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳـﺖ ﺑﺎﺷﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ درﺳﺘﻲ ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺘﻲ ﺑﺮاي ﻣﺘﻐﻴﺮ ذﻫﻨـﻲ ﺑـﻲﻣﻌﻨﺎﺳـﺖ .ﺑـﺮاي روﺷﻦﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ،از ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ .در ﺑﺮرﺳﻲ راﺑﻄﻪ درآﻣﺪ و ﻣﻴﺰان ﺗﺤﺼﻴﻼت ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ،ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳـﻨﺠﻴﺪه ﺷﻮﻧﺪ :درآﻣﺪ ،ﺑﺎ ﺛﺒﺖ درآﻣﺪ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﻫﺮ ﻓﺮد ،ﻣﻴﺰان ﺗﺤﺼﻴﻼت ،ﺑـﺎ ﺛﺒـﺖ ﺗﻌـﺪاد ﺳﺎلﻫﺎي ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻫﺮ ﻓﺮد و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ،ﺑﺎ ﭘﺮﺳﺶ درﺑﺎره اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ ﻓﺮد در آﺧﺮﻳﻦ اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ﺷﺮﻛﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ .ﻫـﺮ ﺳـﻪ ﻣﺘﻐﻴـﺮ ﻋﻴﻨـﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎ ﺗﺤﻘﻖﻧﻴﺎﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ را در دﻧﻴـﺎي واﻗﻌـﻲ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻛﺮد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،در ﭘﺎﻳﺎن ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮد ﻛـﻪ آﻳـﺎ درآﻣـﺪ و ﻣﻴـﺰان ﺗﺤﺼﻴﻼت ،ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ارﺗﺒﺎط دارﻧﺪ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ. در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،روﻳﻜﺮد روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳـﻲ از زاوﻳـﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﻧﮕﺮد :ﻣﺮدم ﭼﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣـﺮﺗﺒﻂ ﻣـﻲداﻧﻨـﺪ. ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﻓﺮدي ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ: ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺧﺎﻧﻮادهاي زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﮕﻴﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،از ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ. ﻋﻀﻮ ﺣﺰب ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻮدن ﻋﺎﻣﻠﻲ در اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ. ﺣﻀﻮر در ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﻣﺤﻠﻪ ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد. اﻳﻦ ﻣﻮارد ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻓﺮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ ﻋﻮاﻣـﻞ اﻓـﺰاﻳﺶ ﻣﺸـﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳـﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از اﻳﻨﻜﻪ در واﻗﻌﻴﺖ ﺗﺄﻳﻴﺪﺷﺪه ﻳﺎ ﻧﺸﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ .در واﻗـﻊ ،ﺑـﺎ اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺳﻨﺦﺷﻨﺎﺳﻲ از ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي اﻓﺮاد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 87 / 3ـ راﻫﻨﻤﺎي اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ SPSS
اﻳﻦ راﻫﻨﻤﺎ ﺑﺮاي آن دﺳﺘﻪ از ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻣﻔﻴﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑـﻮد ﻛـﻪ از ﻣﻬـﺎرت اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﺮماﻓﺰار SPSSﺷﺎﻣﻞ ورود دادهﻫﺎ ،ﻛﺎرﻫﺎي وﻳﺮاﻳﺸـﻲ ،اﺳـﺘﻔﺎده از ﻣﻨﻮﻫﺎ و ﻏﻴﺮه ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ .در واﻗﻊ ،آﻧﭽﻪ ﺷﺮح داده ﻣـﻲﺷـﻮد ،راﻫﻨﻤـﺎي اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ زﻳﺮا در ،SPSSﺑﺨﺶ ﺧﺎﺻـﻲ ﺑـﻪ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ »ﻛﻴﻮ« اﺧﺘﺼﺎص ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ، ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ در ﻣﺎﻫﻴﺖ آﻣﺎري ﺧﻮد ،ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻤـﻮﻟﻲ اﺳـﺖ از اﻳﻦ رو از ﻧﺮماﻓﺰار SPSSﺑﻪراﺣﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد. در ﺷﺮح ﮔﺎم ﺑﻪ ﮔﺎم ﻣﺮاﺣﻞ اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،از اﺻﻄﻼﺣﺎت راﻳﺞ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ،ﻛﺎرت ،ذﻫﻨﻴﺖ و ﻏﻴﺮه ﺑـﺮاي ﺷـﺮح ﻣﻄﺎﻟـﺐ اﻳﻦ ﻓﺼﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ﺧﻮاﻧﻨﺪه در ﺣﺎل و ﻫﻮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد .ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ ﺗﺼﺎوﻳﺮ اراﺋﻪ ﺷﺪه از ﻣﻨﻮﻫﺎ و ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎ ﺑـﻪ ﻧﺴـﺨﻪ 11اﻳﻦ ﻧﺮماﻓﺰار ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﺗﻔـﺎوت ﻋﻤـﺪهاي ﺑـﻴﻦ اﻳـﻦ ﻧﺴـﺨﻪ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﺑﺎﻻﺗﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارد*.
1ـ3ـ ﻓﺮاﻳﻨﺪ اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﭘﻴﺶ از ﺑﺤﺚ درﺑﺎره ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ ،ﺧـﺎﻃﺮ ﻧﺸـﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ از ﺟـﺪول ﭘﻨﺠـﺮه Data Editorﺑـﺮاي ورود دادهﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ ﻧﺮماﻓﺰار SPSSاﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﺪ .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ،ﻫﺮ ﺳﺘﻮن از اﻳـﻦ
* ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻧﺮماﻓﺰاﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻧﻈﻴﺮ PQMethodﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﺎص ﺑﺮاي اﺟـﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺗﻬﻴﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ ،وﻟﻲ از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻧﺮماﻓﺰار SPSSدر اﻳﺮان رواج ﺑﻴﺸﺘﺮي دارد ،ﺗـﺮﺟﻴﺢ داده ﺷﺪ در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﭘﺮدازش دادهﻫﺎ ﺑﺎ آن اراﺋﻪ ﺷﻮد.
/ 88روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺟﺪول ﺑﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد و ﻫﺮ ﺳﻄﺮ از آن ﺑﻪ ﻳﻚ ﻛﺎرت اﺧﺘﺼـﺎص ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ .ﺑﻬﺘـﺮ اﺳﺖ ﻧﺎم ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﺑـﻪ ﺻـﻮرت P003 ،P002 ،P001و ...اﻧﺘﺨـﺎب ﺷـﻮد ،ﺑـﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ﺑﻌﺪ از ﺣﺮف ،Pﻫﻤﺎن ﺷـﻤﺎرهﻫـﺎي ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺑﺎﺷــﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨــﻴﻦ ،ﻧﺒﺎﻳــﺪ ﻫــﻴﭻ ﺳــﻄﺮي از اﻳــﻦ ﺟــﺪول ،ﺑــﻪ ﻣﺸﺨﺼــﺎت ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﺑﺪ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ دﭼـﺎر ﻣﺸﻜﻞ ﻧﺸﻮﻳﺪ. آﻏﺎز ﻛﺎر اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺷﻜﻞ ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻌﺪ ،ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨـﻪ Data
Reductionاز ﻣﻨــﻮي Analyzeو ﺳــﭙﺲ ﮔﺰﻳﻨــﻪ Factorاز زﻳﺮﻣﻨــﻮي آن اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ .ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي ﮔﺰﻳﻨﻪ ،Factorﭘﻨﺠـﺮهاي ﺑـﻪ ﻧـﺎم Factor
Analysisﺑﺎز ﻣﻲﺷﻮد )ﺷﻜﻞ دوم در ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻌـﺪ( ﻛـﻪ در ﺳـﻤﺖ ﭼـﭗ آن، ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺗﻤﺎم ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎي ﻋﺪدي ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد .اﻳـﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ،ﻫﻤﺎن ﻧﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨـﻲ P003 ،P002 ،P001و ﻏﻴﺮه. ﺑﺮاي ﺷﺮوع ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﻧﺘﺨﺎب و ﺑﻪ ﻣﺴﺘﻄﻴﻞ ﺳﻤﺖ راﺳﺖ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان Variablesﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﻮﻧﺪ .اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﻪ SPSSﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﺑـﺮ روي اﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺟﺮا ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ،ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﻗﺎدر ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﻣﺘﻌـﺪدي را ﺑـﺮ روي زﻳﺮﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﻴﺰ اﺟﺮا ﻛﻨﺪ.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 89 /
/ 90روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
زﻳﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺘﻄﻴﻞ ،ﻓﻀﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم Selection Variablesوﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻛﻤﻚ آن ﻣﻲﺗﻮان ﻣﺘﻐﻴﺮي را ﺑﻪ ﻧﺮماﻓﺰار ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮد ﺗﺎ ﻣﻼك اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺎرتﻫﺎ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺎﺷﺪ .در واﻗﻊ ،ﺑﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻘﺪاري ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺮاي اﻳـﻦ ﻣﺘﻐﻴـﺮ، ﺗﻨﻬﺎ اﻣﺘﻴﺎز ﻛﺎرتﻫﺎﻳﻲ در ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲرود ﻛﻪ ﺑﺮاي آﻧﻬـﺎ ،ﻣﻘـﺪار اﻳـﻦ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﻣﻘﺪار ﺗﻌﻴﻴﻦﺷﺪه اﺳﺖ .اﻳﻦ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ،ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳـﺎزي ﺑـﺎ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺳﻮي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﻜﺮار ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ،ﺑﺴـﻴﺎر ﻣﻔﻴﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. اﻧﺘﺨﺎب روش اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ
در ﭘﺎﻳﻴﻦ ﭘﻨﺠﺮه ،Factor Analysisﭘﻨﺞ ﺗﺐ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻫـﺮ ﻳـﻚ ،ﺑـﻪ اﺟﺮاي دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞﻫﺎ و ﻋﻤﻠﻴﺎت ﺧﺎﺻﻲ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﺧﺘﺼـﺎص دارﻧـﺪ. ﻛﺎر را ﺑﺎ ﺗﺐ Extractionآﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ را ﺑﺎ روش ﺧﻮاﺳـﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳﺘﺨﺮاج ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي اﻳﻦ ﺗﺐ ،ﭘﻨﺠﺮه زﻳﺮ ﺑﺎز ﻣﻲﺷﻮد:
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 91 /
ﭘﻴﺶﻓﺮض SPSSﺑﺮاي اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫـﺎ ،اﺳـﺘﻔﺎده از روش ﻣﻮﻟﻔـﻪﻫـﺎي اﺻﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺨﺶ Methodﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه اﺳﺖ .در ﻗﺴﻤﺖ Analyze
اﻳﻦ ﭘﻨﺠﺮه ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ از ﻧﺮماﻓـﺰار ﺑﺨﻮاﻫﻴـﺪ ﻛـﻪ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ را ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻳﺎ ﻣـﺎﺗﺮﻳﺲ ﻛﻮوارﻳـﺎﻧﺲ اﺟـﺮا ﻛﻨـﺪ؛ ﭘـﻴﺶ ﻓـﺮض SPSS
اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ اﺳﺖ ،از اﻳﻦ رو اﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ ،ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻧﻈﺮي ﻣـﻲﺗـﻮان ﺑـﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ،ﻋﺎﻣﻞ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻛـﺮد .در ﻗﺴـﻤﺖ Extractﻣـﻲﺗﻮاﻧﻴـﺪ ﺑـﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Number of factorsو وارد ﻛﺮدن ﻋﺪد دﻟﺨﻮاه ﺧﻮد از SPSS ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺑﻪ آن ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨـﻪ Eigenvalues
overاز ﻧﺮماﻓﺰار ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎﻳﻲ را در ﻧﻈـﺮ ﺑﮕﻴـﺮد ﻛـﻪ ﺑـﺮاي ﻣﺜـﺎل داراي ﻣﻘﺪار وﻳـﮋهاي ﺑﺰرﮔﺘـﺮ از 1ﻫﺴـﺘﻨﺪ؛ اﻳـﻦ ﻳﻜـﻲ از ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي آﻣـﺎري اﻧﺘﺨﺎب ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺑﺨﺶ اول ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺷﺪ. در ﻗﺴﻤﺖ ،Displayﺑﺮاي ﻛـﺎرﺑﺮ ،دو ﮔﺰﻳﻨـﻪ وﺟـﻮد دارد ﻛـﻪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﻫﺮ دو را ﺑﺮﺧﻼف ﮔﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻗﺴﻤﺖﻫﺎي ﻗﺒﻞ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﺪ .ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨــﻪ Unrotated factor solutionﻣــﻲﺗﻮاﻧﻴــﺪ ﺑﺎرﻫــﺎي ﻋــﺎﻣﻠﻲ را ﻗﺒــﻞ از ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ در ﺧﺮوﺟﻲ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ .ﻳﺎدآوري ﻣﻲﺷﻮد از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺗﺤﻠﻴـﻞﻫـﺎي ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﭼﺮﺧﺶﻳﺎﻓﺘﻪ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻧﻴـﺎزي ﺑـﻪ اﻧﺘﺨـﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد .اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Scree plotﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﻤـﺎﻳﺶ ﻧﻤﻮدار ﺳﻨﮓرﻳﺰه در ﺧﺮوﺟﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻴﺰان وارﻳﺎﻧﺲ ﺗﺒﻴﻴﻦﺷﺪه ﻣﻔﻴﺪ اﺳﺖ .ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت اﻳﻦ ﭘﻨﺠﺮه، ﺑـﺎ ﻛﻠﻴـﻚ ﺑـﺮ روي Continueﺑـﺎر دﻳﮕـﺮ ﺑـﻪ ﭘﻨﺠـﺮه Factor Analysisﺑـﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ.
/ 92روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
اﻧﺘﺨﺎب روش ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ
اﻛﻨﻮن ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ روي ﺗﺐ ،Rotationﭘﻨﺠﺮه ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺎز ﻣﻲﺷﻮد .ﭘﻴﺶﻓﺮض ،SPSSﭼﺮﺧﺶﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎﺳﺖ .از اﻳﻦ رو ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Varimaxﻛﻪ ﻧﻮﻋﻲ روش ﭼﺮﺧﺶ ﻣﺘﻌﺎﻣﺪ اﺳﺖ از SPSSﻣﻲﺧـﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞﻫـﺎ را ﺑـﺎ اﻳـﻦ روش ،ﭼـﺮﺧﺶ دﻫـﺪ .ﺑـﺎ اﻧﺘﺨـﺎب ﮔﺰﻳﻨـﻪ Rotated
solutionدر ﻗﺴﻤﺖ ،Displayﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺣﺎﺻﻞ از ﭼﺮﺧﺶ در ﺧﺮوﺟﻲ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ.
ﻫﻤﺰﻣــﺎن ﻣــﻲﺗــﻮان ﮔﺰﻳﻨــﻪ ) Loading plot(sرا ﻧﻴــﺰ اﻧﺘﺨــﺎب ﻛــﺮد ﺗــﺎ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ در ﻳﻚ دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺨﺘﺼﺎت در ﺧﺮوﺟﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻛﻤﻚ آن ﺗﺼﻮﻳﺮي ﻫﻨﺪﺳﻲ از وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ )ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ( ﺑﻪ دﺳﺖ آﻳﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻧﻤﻮدار ،ﺣـﺪاﻛﺜﺮ در ﻳﻚ دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺨﺘﺼﺎت ﺳﻪ ﺑﻌﺪي ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﻣﻲﺷﻮد ،ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻴﺶ از ﺳﻪ ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ .ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت اﻳـﻦ ﭘﻨﺠـﺮه ﺑـﺮ روي Continue
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 93 /
ﻛﻠﻴﻚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ ﭘﻨﺠﺮه Factor Analysisﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ. درﺧﻮاﺳﺖ ﭼﺎپ آﻣﺎرهﻫﺎي ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ
ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي ﺗﺐ Descriptivesاﻳﻦ اﻣﻜﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ،SPSS آﻣﺎرهﻫﺎي ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن و ﺑﺮﺧﻲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﺎت ﺧـﺎص را در ﺧﺮوﺟﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ دﻫﺪ .ﺳﻪ ﮔﺰﻳﻨﻪ از اﻳﻦ ﭘﻨﺠﺮه ﭘﺮﻛﺎرﺑﺮدﺗﺮ از ﺳﺎﻳﺮ ﮔﺰﻳﻨﻪﻫﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ .ﮔﺰﻳﻨـﻪ Univariate descriptivesاز ﻗﺴـﻤﺖ Statisticsﻣﻴـﺎﻧﮕﻴﻦ و اﻧﺤﺮاف ﻣﻌﻴﺎر اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه را ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي او ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد ﻛﺎرتﻫـﺎ اراﺋـﻪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ .اﻧﺘﺨـﺎب ﮔﺰﻳﻨـﻪﻫـﺎي Correlations
و Significance levelsاز ﻗﺴـــﻤﺖ Correlation matrixﻧﻴـــﺰ ﻣـــﺎﺗﺮﻳﺲ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﺮﺳﻮن دوﺑﻪدو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ آزﻣـﻮن ﻣﻌﻨـﻲداري اﻳﻦ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲﻫﺎ در ﺧﺮوﺟﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ.
/ 94روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت اﻳﻦ ﭘﻨﺠﺮه ،ﺑﺮ روي Continueﻛﻠﻴﻚ ﻣﻲﻛﻨـﻴﻢ ﺗﺎ ﺑﻪ ﭘﻨﺠﺮه Factor Analysisﺑﺎز ﮔﺮدﻳﻢ. اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ
ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي ﺗﺐ Scoresﺑﻪ ﺑﺎز ﺷﺪن ﭘﻨﺠﺮهاي ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣـﻲﺗـﻮان ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ را ﺑﺮاي ﺗﻚﺗﻚ ﻛﺎرتﻫﺎ درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد .ﺑﺮاي ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت SPSS ،ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه ،ﺳﺘﻮنﻫﺎﻳﻲ را ﺑـﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ در Data Editorاﺿﺎﻓﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺣﺎوي اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﺎرتﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﭘﻴﺶﻓـﺮض ،SPSSاﺳـﺘﻔﺎده از روش رﮔﺮﺳـﻴﻮﻧﻲ ﺑﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ.
ﺗﻨﻈﻴﻢ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ
ﺗﺐ Optionsآﺧﺮﻳﻦ ﺗﺐ در ﭘﻨﺠـﺮه Factor Analysisاﺳـﺖ و ﻳﻜـﻲ از ﮔﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﭘﺮﻛﺎرﺑﺮد آن ،درﺧﻮاﺳﺖ اراﺋﻪ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻧﺰوﻟﻲ اﺳﺖ. ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Sorted by sizeاز ﻗﺴـﻤﺖ Coefficient Display Format
از ﻧﺮماﻓﺰار ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ روي ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ را از ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻧﻤــﺎﻳﺶ دﻫــﺪ .اﻳــﻦ اﻣــﺮ ،ﺗﺸــﺨﻴﺺ دﺳــﺘﻪﺑﻨــﺪي اﻳﺠــﺎد ﺷــﺪه در ﺑــﻴﻦ
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 95 /
ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺳـﺎده ﻣـﻲﻛﻨـﺪ .ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرت دﻳﮕــﺮ ،ﻗــﺎدر ﺧﻮاﻫﻴــﺪ ﺑــﻮد ﺑــﻪراﺣﺘــﻲ ﺗﺸــﺨﻴﺺ دﻫﻴــﺪ ﻛــﻪ ﻛــﺪام ﻳــﻚ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن روي ﻛﺪام ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ.
اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Suppress absolute values less thanﻧﻴﺰ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷـﻮد آن دﺳﺘﻪ از ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛـﻪ ﻛﻤﺘـﺮ از ﻣﻘـﺪار ﻣﻌﻴﻨـﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ،ﻧﻤـﺎﻳﺶ داده ﻧﺸﻮﻧﺪ .ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ ﻣﻘﺪار را ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﻣﻌﻴﺎر ﻣﻌﻨﻲداري ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﻨﻬﺎ آن دﺳﺘﻪ از ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻟﺤﺎظ آﻣﺎري ﻣﻌﻨﻲدار ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﻨﺠﺮه ﻧﻴـﺰ ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي Continueﺑﻪ ﭘﻨﺠﺮه Factor Analysisﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ. اﻛﻨﻮن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت ﻻزم ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳـﺖ، از اﻳﻦ رو ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي OKدر ﭘﻨﺠﺮه ،Factor Analysisﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﺟﺮا و ﻧﺘﺎﻳﺞ آن در ﺧﺮوﺟﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﻣﻲﺷﻮد.
/ 96روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺗﻌﺪاد ﺗﻜﺮارﻫﺎي اﻟﮕﻮرﻳﺘﻢ
در ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ زﻳﺮﺑﺨﺶ ،ﺑﻪ ﻧﻜﺘﻪاي اﺷﺎره ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ در ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﻨﺠﺮهﻫـﺎ ﺟﻠﺐ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲﻛﺮد و ﺑﻪ اﺑﻌﺎد ﻣﺤﺎﺳﺒﺎﺗﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮﻣـﻲﮔـﺮدد .اﺟـﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ روي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫـﺎ ،ﺑـﻪ ﻟﺤـﺎظ رﻳﺎﺿـﻲ و آﻣـﺎري ﺷـﺎﻣﻞ ﺑﺮازش ﻣﺪﻟﻲ آﻣﺎري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣـﻞ ﻣﻌـﺎدﻻت ﻣﺘﻌـﺪد ﻧﻴـﺎز دارد .ﺣـﻞ اﻳـﻦ ﻣﻌﺎدﻻت ﻧﻴﺰ ﺑﺎ روشﻫﺎي ﻋﺪدي 1و ﺑﻪ ﻛﻤﻚ اﻟﮕﻮرﻳﺘﻢﻫﺎﻳﻲ 2ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻓﺮاﻳﻨﺪي را ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ دﻟﺨﻮاه دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻨـﺪ و ﺑـﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ،ﺑﻪ روشﻫﺎي ﻣﻜﺮر 3ﻧﻴﺰ ﻣﻮﺳـﻮم ﻫﺴـﺘﻨﺪ .ﻧـﺮماﻓـﺰار SPSSاﻳـﻦ اﻣﻜﺎن را ﺑﻪ ﻛﺎرﺑﺮ ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺎ ﺗﻌﺪاد ﺗﻜﺮارﻫﺎ را ﺑـﺮاي رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﻗﺎﺑـﻞ ﻗﺒﻮل ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ .در ﭘﺎﻳﻴﻦ ﭘﻨﺠﺮهﻫﺎي Extractionو Rotationﺑﺨﺸﻲ وﺟـﻮد دارد ﻛﻪ ﻛـﺎرﺑﺮ ﺧـﻮد ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺣـﺪاﻛﺜﺮ ﺗﻌـﺪاد ﺗﻜـﺮار اﻳـﻦ اﻟﮕـﻮرﻳﺘﻢﻫـﺎ را ) (Maximum Iterationsﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﺪ .اﻏﻠﺐ ،ﺗﻌﺪادي ﻛﻤﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﻧﺮماﻓﺰار ﺑﻪ ﻃﻮر ﭘﻴﺶﻓﺮض در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻛﺎﻓﻲ اﺳـﺖ. ﻛﺎرﺑﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﺧﺮوﺟﻲ ،SPSSﺗﻌﺪاد ﺗﻜﺮارﻫـﺎي اﺟـﺮا ﺷـﺪه را ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻛﻨﺪ.
2ـ3ـ ﺑﺮرﺳﻲ ﺧﺮوﺟﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ اﻛﻨﻮن ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺧﺮوﺟﻲ ﺣﺎﺻﻞ از اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻲرﺳـﺪ. ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ زﻳﺮﺑﺨﺶ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺜﺎل وﺳﺎﻳﻞ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﻨﻈـﻴﻢ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ دادهﻫﺎي آن در ﺟﺪول 2اﻳﻦ ﻓﺼﻞ و ﺑﺮﺧﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ 1. Numerical Methods 2. algorithm 3. Iterative Methods
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 97 /
ﻛﻴﻮ آن ،در ﺟﺪول ،3اراﺋﻪ ﺷﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺧﻮاﻧﻨـﺪه ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﺎ وارد ﻛـﺮدن دادهﻫﺎي ﺟﺪول ،2ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﺑﺨﺶ را ﺗﻤﺮﻳﻦ و ﺑﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﺪ. ﺳﻪ ﺳﺘﻮن ﻧﺨﺴﺖ ﺷﻜﻞ زﻳﺮ ،ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻓﺮﺿﻲ B ،A
و Cرا ﻧﺸﺎن ﻣـﻲدﻫـﺪ* .ﺳـﺘﻮنﻫـﺎي fac1_1و fac2_1ﻫﻤـﺎن ﺳـﺘﻮنﻫـﺎي اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ »ﭘﺲ« از اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ و ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞ ﻛﻠﻴـﻚ ﺑﺮ روي ﺗﺐ Scoresﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ داده اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ .ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻴـﺎزي ﺑـﻪ وارد ﻛﺮدن اﻃﻼﻋﺎت اﻳﻦ دو ﺳﺘﻮن ﺑﻪ راﻳﺎﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ.
* در اﻳﻨﺠـﺎ از روش ﻧﺎﻣﮕـﺬاري ﻛـﻪ در زﻳـﺮﺑﺨﺶ ﻗﺒـﻞ ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎد ﺷـﺪ ،اﺳـﺘﻔﺎده ﻧﺸـﺪه اﺳـﺖ ﺗـﺎ ﻧــﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آن ﭼﻴﺰي ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﺑﺨﺶ اول اراﺋﻪ ﺷﺪ.
/ 98روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺣﺎﺻﻞ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﺗـﺐ ،Descriptivesدو ﺟـﺪول زﻳـﺮ اﺳﺖ .ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﺟﺪول ﻧﺨﺴﺖ ،ﺷﺎﻣﻞ آﻣﺎرﻫﺎي ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﻫـﺮ ﻳﻚ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل 0/2143 ،ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ 14اﻣﺘﻴـﺎزي اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ )ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﺳﺘﻮن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه از ﺟﺪول 2اﻳﻦ ﻓﺼﻞ( .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،اﻳﻦ ﺟﺪول ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن 14ﻛﺎرت را ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدهاﻧﺪ. Descriptive Statistics Std. Deviation 1.76193 1.70970 1.70970
Analysis N 14 14 14
Mean .2143 .0000 .0000
A B C
ﺟــــﺪول Correlation Matrixﻫﻤﺒﺴــــﺘﮕﻲ ﭘﻴﺮﺳــــﻮن دوﺑــــﻪدوي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﻄﺢ ﻣﻌﻨﻲداري آﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜـﺎل، ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aﺑﺎ Bﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 0/715اﺳﺖ ﻛـﻪ در ﺳـﻄﺢ 0/5ﺑـﻪ دﻟﻴﻞ sig=0/002ﻣﻌﻨﻲدار اﺳﺖ. Correlation Matrix C -.051 .184 1.000 .431 .264
B .715 1.000 .184 .002 .264
A 1.000 .715 -.051 .002 .431
A B C A B C
Correlation
)Sig. (1-tailed
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 99 /
ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه در ﺟﺪول زﻳﺮ ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﺪهاﻧﺪ .ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ اﻳﻨﻜﻪ از روش ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﺑﺮاي اﺳـﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﺷـﻮد ،از اﺻﻄﻼح componentﺑﻪ ﺟﺎي ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﺷـﺪه اﺳـﺖ .در اﺑﺘـﺪاي ﺧﺮوﺟـﻲ، ﺗﻌﺪاد ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه ﮔﺰارش ﺷﺪه و ﺳﭙﺲ در ﺟﺪوﻟﻲ ،ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﭘﺲ از ﭼﺮﺧﺶ اراﺋﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ .در زﻳﺮ اﻳﻦ ﺟﺪول ﻧﻴﺰ ﺑﻪ روش اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫـﺎ، روش ﭼﺮﺧﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ و ﺗﻌﺪاد ﺗﻜﺮارﻫﺎي اﻟﮕﻮرﻳﺘﻢ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ. Component Matrix a 2 components extracted.
a
Rotated Component Matrix a
Component 1 2 .933 -.118 .917 .194 .032 .994
A B C
Extraction Method: Principal Component Analysis. Rotation Method: Varimax with Kaiser Normalization. Rotation converged in 3 iterations.
a
ﻣﻘﺪار وﻳﮋه ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ )ﺳﺘﻮن (Totalو ﺳﻬﻤﻲ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻪ ﺗﻮﺳـﻂ ﻫـﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد )ﺳﺘﻮن (% of Varianceو ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺟﻤﻊ ﺗﺮاﻛﻤـﻲ آﻧﻬـﺎ )ﺳﺘﻮن (Cumulative %در ﺟﺪول ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻌﺪ ﻧﻤﺎﻳﺶ داده ﺷﺪه اﺳﺖ .ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﻣﻘﺎدﻳﺮ 1/71و 1/04ﻛﻪ در ﺑﺨﺶ ﻗﺒﻞ ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﺷـﺪ، در اﻳﻦ ﺟﺪول ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ .وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺷﺪه ﺗﻮﺳـﻂ دو ﻋﺎﻣـﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ 91/737درﺻﺪ اﺳﺖ .ﺑﺎر دﻳﮕﺮ در زﻳﺮ اﻳﻦ ﺟـﺪول ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ روش اﺳﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ.
/ 100روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ Total Variance Explained Component
Rotation Sums of Squared Loadings Total % of Variance Cumulative % 1.713 57.108 57.108 1.039 34.629 91.737
1 2
Extraction Method: Principal Component Analysis
ﻧﻤﻮداري ﻫﻢ ﻛﻪ ﺳﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه را ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ آﻧﻬـﺎ در ﻳـﻚ دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺨﺘﺼﺎت دو ﺑﻌﺪي ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲدﻫﺪ ،ﺑﻪ ﺷﻜﻞ زﻳﺮ اﺳـﺖ .ﻫﻤـﺎن ﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﻧﻘﺎط ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه Aو Bﻧﺰدﻳﻚ ﺑـﻪ ﻣﺤـﻮر ﻣﺨﺘﺼـﺎت ﻋﺎﻣﻞ اول )ﻣﺤﻮر اﻓﻘﻲ( و ﻧﻘﻄﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑـﻪ ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه Cﻧﺰدﻳـﻚ ﺑـﻪ ﻣﺤـﻮر ﻣﺨﺘﺼﺎت ﻋﺎﻣﻞ دوم )ﻣﺤﻮر ﻋﻤﻮدي( ﻗﺮار دارد. Component Plot in Rotated Space 1.0
.5 b 0.0
a
-1.0 1.0
.5
0.0
-.5
Component 2
-.5
-1.0
Component 1
ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﻣﺎﻳﻞ ﺑﺎﺷﺪ در ﭘﺎﻳﺎن ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴـﻮ ﺑـﺮ اﺳـﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ،آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ را ﺑﻪ دﺳﺖ آورد .ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺎ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺰﻳﻨﻪ Rank Casesاز ﻣﻨـﻮي Transformﻣﻄـﺎﺑﻖ ﺷـﻜﻞ زﻳـﺮ ،از SPSSﺧﻮاﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ رﺗﺒﻪ دﻫﺪ.
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 101 /
اﻧﺘﺨﺎب اﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﻪ ،ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺑﺎز ﺷﺪن ﭘﻨﺠﺮه ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻌـﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد .ﺑـﺮاي ﺷﺮوع ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ از ﺳﺘﻮنﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ را از ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺳﻤﺖ ﭼﭗ اﻧﺘﺨﺎب و ﺑﻪ ﻣﺴﺘﻄﻴﻞ ) Variable(sﻣﻨﺘﻘﻞ ﻛـﺮد .در ﺷـﻜﻞ زﻳـﺮ ،ﺳـﺘﻮن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻞ دوم ) (fac2_1اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﺪه اﺳـﺖ .ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ اﻳﻨﻜﻪ در ﻗﺴﻤﺖ ،Assign Rank 1 toﮔﺰﻳﻨﻪ Smallest valueاﻧﺘﺨـﺎب ﺷـﺪه اﺳﺖ ،ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ رﺗﺒﻪ ﺑﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ داده ﻣﻲﺷﻮد؛ ﻳﻌﻨﻲ رﺗﺒـﻪدﻫـﻲ از ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز ﺑﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد.
/ 102روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﺗﻨﻈﻴﻤﺎت ﺑﺎ ﻛﻠﻴﻚ ﺑﺮ روي OKﺳﺘﻮﻧﻲ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺷـﻜﻞ ﺻـﻔﺤﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم rfac2_1ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دادهﻫﺎ در Data Editorاﺿﺎﻓﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺣﺎوي رﺗﺒﻪﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻞ دوم اﺳﺖ .ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل 14 ،ﻋﺒﺎرت )ﻛﺎرت( وﺟﻮد دارد ،رﺗﺒﻪﻫﺎ ﻧﻴﺰ از 1ﺗﺎ 14ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻧﻜﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ در اﻳﻦ رﺗﺒﻪﻫﺎ ،وﺟﻮد ﻫﻤﺮﺗﺒﮕﻲ ﺑﺮاي ﻋﺒﺎرتﻫـﺎي 2و 3 اﺳﺖ زﻳﺮا ﻫﺮ دو ،رﺗﺒﻪ 12را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ،در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ رﺗﺒﻪ 12 و دﻳﮕــﺮي رﺗﺒــﻪ 13را درﻳﺎﻓــﺖ ﻣــﻲﻛــﺮد .اﻳــﻦ ﻫﻤﺮﺗﺒﮕــﻲ ﻧﺎﺷــﻲ از ﺑﺮاﺑــﺮي اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ اﻳﻦ دو ﻋﺒـﺎرت اﺳـﺖ ) .(1/44ﭼﻨـﻴﻦ ﺣـﺎﻟﺘﻲ ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻛﻢ ﺑﺎﺷﺪ ،ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻛﻪ ﺗﻨﻬـﺎ داراي 3 ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻓﺮﺿﻲ اﺳﺖ .ﻳﻚ راﻫﻜﺎر ﺑﺮاي ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ ،اﻧﺘﺴﺎب رﺗﺒـﻪ، ﺑﺮ اﺳﺎس ﻋﺒﺎرات ﻣﺠﺎور اﺳﺖ ،ﻳﻌﻨﻲ از ﻣﻴﺎن ﻋﺒﺎرتﻫﺎي 2و ،3رﺗﺒـﻪ 12ﺑـﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ داده ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﺤﺘﻮاﻳﻲ ،ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﺎ رﺗﺒﻪ 11ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ اﺳـﺖ )ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎرت ﻫﻔﺘﻢ( و رﺗﺒﻪ 13ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ داده ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﺤﺘﻮاﻳﻲ ،ﺑﻪ
ﻓﺼﻞ ﺳﻮم :ﺗﺤﻠﻴﻞ آﻣﺎري دادهﻫﺎ 103 /
ﻋﺒﺎرت ﺑﺎ رﺗﺒﻪ 14ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ اﺳﺖ )ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎرت اول(.
ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ روﺷﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ در اﻳﻨﺠـﺎ ﺑﻴـﺎن ﺷﺪ ،ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﻜﺎﻧﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ SPSSدر اﺧﺘﻴﺎر ﻛﺎرﺑﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ و اﻳـﻦ ﺑﺎ آﻧﭽﻪ در ﺑﺨﺶ اول ﺷﺮح داده ﺷﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺎﻧﮕﻴﻦ وزﻧﻲ ﺑـﺎ روش وزندﻫـﻲ اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ،ﺗﻔﺎوت دارد .در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛـﻪ ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮ ﻣﺎﻳـﻞ ﺑﺎﺷـﺪ از اﻳـﻦ روش وزندﻫﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت را ﺑﺎ ﻛﭙﻲ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ از ﺧﺮوﺟﻲ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ داده ﺟﺪﻳﺪ و اﺟﺮاي ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت از ﻃﺮﻳـﻖ ﮔﺰﻳﻨـﻪ Computeدر ﻣﻨﻮي Transformدﻧﺒﺎل ﻛﻨﺪ .ﺑﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ ،ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﻧﺸـﺎن داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﺎﻓﺘﻦ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس روش رﮔﺮﺳﻴﻮﻧﻲ ،اﻏﻠﺐ ﻣﺸﺎﺑﻪ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺣﺎﺻﻞ از روش وزندﻫﻲ اﺳﭙﻴﺮﻣﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.
/ 104روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ
ﻫﺪف از اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ،ﻣﻌﺮﻓﻲ ﭼﻨـﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺎ روش ﻛﻴـﻮ اﺟـﺮا ﺷﺪهاﻧﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻃﺮاﺣﻲ و اﺟﺮا ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ آﺷـﻨﺎ ﻣـﻲﺷـﻮد .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳﺖ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺑﺎ ﻫﺪف آﮔﺎﻫﻲ از روﻧﺪ اﺟﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴـﻮ و ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ آن اراﺋﻪ ﺷﺪه و آﮔﺎﻫﻲ از ﻳﺎﻓﺘﻪﻫﺎ ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ .ﭘﻴﺶ از اراﺋﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ،ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ.
1ـ ﻧﻘﺎط ﻗﻮت و ﺿﻌﻒ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ﺑﺤﺚ از ﻣﻨﻄﻖ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﺷﻴﻮه اﺟﺮا و ﺗﺤﻠﻴـﻞ دادهﻫـﺎي آن ﭘﺎﻳﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ،اﻳﻦ اﻣﻜﺎن ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي اﻳـﻦ روش ﺑﻴﺸﺘﺮ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد و از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ،ﻗﺎﺑﻠﻴﺖﻫﺎ و زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻛﺎرﺑﺮدي آن ﻧﻤﺎﻳﺎن ﮔﺮدد.
/ 106روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ در ﻓﺼﻞ ﻧﺨﺴﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ ،روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺑﺮرﺳﻲ و ﻛﺸﻒ اﺣﺴﺎﺳﺎت ،ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﻧﮕﺮشﻫﺎي ﻳـﻚ ﻓـﺮد ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﻣﻮﺿﻮع اﺑﺪاع ﺷﺪ ﻛﻪ از دو ﻧﻘﻄﻪ ﻗﻮت ﺳﻮد ﻣﻲﺑﺮد: ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ )ﻋﺒﺎرات( از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎﻧﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺑـﺮ اﺳـــﺎس اﺣﺴﺎﺳـــﺎت ،ﻋﻘﺎﻳـــﺪ و ﻧﮕـــﺮشﻫـــﺎي »ﺟـــﺎري« در ﻣﻴـــﺎن ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﮔﺮدآوري ﺷﺪه اﺳﺖ .ﻣﺤﺘﻮﻳﺎت ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﻘﺎﻳﻘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ادﺑﻴـﺎت ﻣﻮﺿـﻮع ﻣﻄـﺮح ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻠﻘﻲﻫﺎ و ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﺷﺨﺼﻲ اﻓﺮاد ﻧﻴﺰ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛـﻪ ﻛـﺎﻣﻼً ﺧﻮد ـ ﻣﺮﺟﻊ 1ﺑﻮده و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻫﻴﭻ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ ﻋﻠﻤﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﻓﺎرغ از ﭼﻬﺎرﭼﻮبﻫﺎي ﻧﻈـﺮي ﺻـﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﻲﺗﻮان ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎﻳﻲ را ﻛﺸﻒ ﻛﺮد ﻛـﻪ ﺗـﺎﻛﻨﻮن آﺷـﻜﺎر ﻧﺸـﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻗﺪام ﻣﻲﻛﻨـﺪ و ﻧﻘﺸــﻲ ﻓﻌــﺎل در ﺳــﻨﺠﺶ دارد .ﺑــﻪ ﻋﺒــﺎرت دﻳﮕــﺮ ،ﻣﺎﻫﻴــﺖ ﻣﻘﺎﻳﺴــﻪاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي و ﻓﺎرغ ﺑﻮدن از ﭼﻬـﺎرﭼﻮب ﻧﻈـﺮي ﻣﻮﺟـﺐ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ،ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎ اﺑﺰار ﺳﻨﺠﺶ درﮔﻴـﺮ ﺷـﻮﻧﺪ و ﺧـﻮد ذﻫﻨﻴـﺖ ﺧﻮد را اﻧﺪازهﮔﻴﺮي ﻛﻨﻨﺪ ﻧﻪ اﺑﺰار ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲﺷﺪه ﺑﻪ دﺳﺖ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ. از اﻳﻦ رو ،ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﺑﻪﻛـﺎرﮔﻴﺮي روش ﻛﻴـﻮ را ذﻫﻨﻴـﺖﻫـﺎي ﻓﻌﺎل ﻳﺎ ﻛﻨﺸـﮕﺮ 2ﻣـﻲﻧﺎﻣﻨـﺪ ،زﻳـﺮا ﺑـﺎ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﻛﺘﺸـﺎﻓﻲ و ﺑـﻪ دﺳـﺖ
1. self-referent 2. Operant Subjectivities
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 107 /
ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﻳﺠﺎد ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ .ﻧﻜﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﺎ روﻳﻜﺮد ﻣﻘﻴﺎسﺳﺎزي ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد ،ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻣﻘﻴـﺎسﻫـﺎ، ﺿﺮوري اﺳﺖ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮان ﻋﺒﺎراﺗﻲ را ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻳﻚ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ و ﻣﻘﻴﺎس را ﺳﺎﺧﺖ؛ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در روش ﻛﻴﻮ ،ﻫـﻴﭻ ذﻫﻨﻴﺘـﻲ از ﭘﻴﺶ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ و ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺲ از ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ و اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎ دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ. در ﻣﻘﺎﺑﻞ ،ﻧﻘﺎط ﺿﻌﻒ زﻳﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي آن ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ: وﻗﺖﮔﻴﺮ اﺳﺖ ،ﺑﻪ وﻳﮋه ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﺗﻌـﺪاد ﻛـﺎرتﻫـﺎ زﻳـﺎد ﺑﺎﺷـﺪ ﻳـﺎ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﻮد ﺗﺤﺖ ﭼﻨـﺪ دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ،ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي را ﺗﻜﺮار ﻛﻨﺪ. ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ دﻗﻴﻖ دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞِ ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺑـﻪ آﻣﻮزش ﻧﻴﺎز دارﻧﺪ ،از اﻳﻦ رو ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ زﻣـﺎﻧﻲ را ﻧﻴـﺰ ﺻـﺮف اﻳـﻦ ﻣﻮرد ﻛﻨﺪ. ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻛﺎرتﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﺷﺎﻣﻞ ﻋﺒﺎرت ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﻳﻌﻨﻲ ﺑـﻪ ﺧﻮاﻧـﺪن ﻧﻴـﺎز دارﻧﺪ ،اﺟﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي در ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد ﻛﻢﺳﻮاد ﻳﺎ ﺑﻲﺳـﻮاد اﻣﻜـﺎنﭘـﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ*. ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﻌﺪاد و ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ،ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي )ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي( اﺳـﺘﺨﺮاج ﺷﺪه در ﻳﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻟﺰوﻣﺎً ﺷﺎﻣﻞ »ﺗﻤﺎم« ﻋﺎﻣﻞﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ، ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ آﻧﻬﺎ ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺷﻮد.
* در ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﻲ ،ﻣﻌﻤﻮﻻً از ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد.
/ 108روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
2ـ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻛﻴﻮ ﻫﺪف اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﺑﺨﺶ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ ،از روش ﻛﻴﻮ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدهاﻧﺪ .اﻳﻦ اﻣﺮ ﻧﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺧﻮاﻧﻨـﺪه را از ﺗﻨـﻮع ﻣﻮﺿـﻮﻋﺎت ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ آﮔﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻠﻜـﻪ اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ را درﺑـﺎره اﻧﻌﻄـﺎف روش ﻛﻴـﻮ، ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎ در اﺧﺘﻴـﺎر او ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫـﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ،اﻃﻼﻋﺎت ﻛﺎﻣﻠﻲ از اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ ،زﻳﺮا ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺶﻫﺎﻳﻲ از آﻧﻬﺎ اراﺋﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳـﻦ ﻫﺪف ارﺗﺒﺎط ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ داﺷﺘﻪاﻧﺪ. اوﻟﻴﻦ زﻳﺮﺑﺨﺶ ،ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﻲ دو ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﭘﺮدازد .دو ﻧﻜﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟـﻪ در اﻳﻦ دو ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ وﺟﻮد دارد .ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺗﻌـﺪادي از اﻓـﺮاد اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ دوم ﺣﻀﻮر ﻧﺪارﻧﺪ و دوم ،ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺳﺖ ﻛﻪ درﻳﻜﻲ ،آﻳﻨﺪه روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ و در دﻳﮕـﺮي ،ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺳﺖ .اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت دﻳﮕـﺮي از اﻳﻦ ﻧﻮع ﺑﺎﺷﺪ زﻳﺮا در ﻋﻠﻮم اﻧﺴـﺎﻧﻲ ﺑﺴـﻴﺎر اﺗﻔـﺎق ﻣـﻲاﻓﺘـﺪ ﻛـﻪ از روش ﻳـﺎ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ،ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي در ﺑﻴﻦ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ،از اﻳـﻦ رو ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي از اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ. زﻳﺮﺑﺨﺶ دوم ،ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪاي ﻣﻲﭘﺮدازد ﻛﻪ در آن ،از دو ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑـﺮاي ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد و ﺳﭙﺲ ارﺗﺒـﺎط ﺑﺎرﻫـﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي اﺳﺘﺨﺮاجﺷﺪه از ﻫﺮ ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻫﻤﺒﺴـﺘﮕﻲ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻣـﻲﮔـﺮدد. ﻧﻜﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ دﻳﮕﺮ در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ،ﺷﻴﻮه اراﺋﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ اﻓﺮاد اﺳﺖ ﻛـﻪ اﺳﻼﻳﺪ ،ﻓﻴﻠﻢ و ﻧﻮار ﺻـﻮﺗﻲ را ﺷـﺎﻣﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد .ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﺳـﻮم ،ﺑـﻪ ﺗﺤﻘﻴﻘـﻲ ﭼﻨﺪﻣﻠﻴﺘﻲ اﺧﺘﺼﺎص دارد ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓـﺮاد آن داراي ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﻃـﺮح آزﻣﺎﻳﺸـﻲ
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 109 /
اﺳﺖ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺛﺎﻧﻮﻳﻪاي 1ﺑﺮ روي آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺣﺎﺻﻞ در ﭘﺎﻳـﺎن ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭼﻬﺎرم ،از ﺑﻌﺪ ﺷﻴﻮه ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤـﺎن و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﮔﺮدآوري دادهﻫﺎ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ .ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آﺧﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻳـﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻲﭘﺮدازد و ﺑﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﻋﺒﺎرات ﻣﺨﺘﻠﻒ در اراﺋﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮي ﺻﺤﻴﺢ از ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺄﻛﻴﺪ دارد.
1ـ2ـ آﻳﻨﺪه روش ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ /ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺑﺮداﺷﺖ ﻫـﺎي ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻫﺮد و ﺑﺮاون ) (2004ﮔﺰارﺷﻲ را از ﻳﻚ ﺗﺤﻘﻴﻖ درﺑﺎره آﻳﻨﺪه روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اراﺋﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ .ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ،ﺑﺮ اﺳﺎس ﻓﺮاﺧـﻮاﻧﻲ از اﻋﻀـﺎي ﻳﻚ ﮔﺮوه ﺑﺤﺚ 2ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ ﮔـﺮدآوري ﺷـﺪ .اﻋﻀـﺎي اﻳـﻦ ﮔــﺮوه ﺷــﺎﻣﻞ ﻣﺘﺨﺼﺼــﺎن و ﺻــﺎﺣﺐﻧﻈــﺮان اﻳــﻦ روشﺷﻨﺎﺳــﻲ و ﻫﻤﭽﻨــﻴﻦ داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن و اﻓﺮادي ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ از اﻳﻦ روش در ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺧﻮد اﺳـﺘﻔﺎده ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ .ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ 40ﻋﺒﺎرت ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ اﻧﺘﺨـﺎب ﺷـﺪ ﺗـﺎ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮ روي آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري زﻳﺮ ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد: )-4(3) -3(4) -2(5) -1(5) 0(6) +1(5) +2(5) +3(4) +4(3 ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ و دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮ روي ﺳﺎﻳﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪان ﺑﺎ درﻳﺎﻓﺖ و ﭼﺎپ آن ،اﻗﺪام ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳـﺎزي ﻛﻨﻨﺪ .ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺮﺗﺐﺳـﺎزي ،اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎﻳﻲ را
1. Second-order Analysis 2. Discussion Group
/ 110روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرات داده ﺑﻮدﻧﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﭘﺴﺖ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻚ )ايﻣﻴﻞ( ،ﻧﻤﺎﺑﺮ ﻳـﺎ ﭘﺴـﺖ ارﺳﺎل ﻛﻨﻨﺪ .ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس 42 ،ﻧﻔﺮ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺧﻮد را ارﺳﺎل ﻛﺮدﻧﺪ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي درك دﻗﻴﻖ ﻧﮕﺮش ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ،آﻧـﺎن ﻗـﺎدر ﺑﻮدﻧـﺪ ﻧﻜـﺎﺗﻲ را درﺑﺎره دﻻﻳﻞ ﻧﺤﻮه ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺧﻮد ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞﮔﺮ ﺑـﺎ ﻛﻤﺘـﺮﻳﻦ اﺑﻬـﺎم، ذﻫﻨﻴﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را درﻳﺎﺑﺪ .ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻌﺪاد ﺳﺎلﻫﺎي آﺷﻨﺎﻳﻲ و اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن درﻳﺎﻓﺖ ﺷﺪ. ﺑﺮ اﺳﺎس دادهﻫﺎي ﮔﺮدآوري ﺷﺪه 4 ،ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻳﺪ*: ﻋﺎﻣﻞ :Aاز ﺳﻮي 4ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه اﻳﺠـﺎد ﺷـﺪ ﻛـﻪ ﻫﻤﮕـﻲ از ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ ﺷﺎﮔﺮدان اﺳﺘﻴﻮن ﺑﺮاون ﺑﻪ ﺷـﻤﺎر ﻣـﻲرﻓﺘﻨـﺪ و ﻛـﺎﻣﻼً ﺑـﻪ روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴـﻮ اراﺋﻪﺷﺪه از ﺳﻮي وﻳﻠﻴﺎم اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ .اﻳﻦ اﻓﺮاد ﺧﻮاﻫـﺎن ﺣﻔـﻆ و اﺳﺘﻤﺮار ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺳﻨﺘﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺗﻤﺎﻳﻠﻲ ﺑﻪ ﺗﻠﻔﻴـﻖ آن ﺑـﺎ روﻳﻜﺮدﻫـﺎي دﻳﮕﺮ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ .آﻧﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛـﻪ اﮔـﺮ اﺻـﺎﻟﺖ روشﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻛﻴـﻮ ﺣﻔﻆ ﺷﻮد ،ﺑﻘﺎي آن در آﻳﻨﺪه ﻧﻴﺰ ﺗﻀـﻤﻴﻦ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ .ﻧﮕﺮاﻧـﻲ آﻧـﺎن از آن ﺟﻬﺖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ از ﻧﺴﻞ ﺟﺪﻳﺪ ،روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﺳﻨﺘﻲ ﻛﻴﻮ را در آﻳﻨـﺪه اداﻣﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد. ﻋﺎﻣﻞ :Bﺷﺎﻣﻞ 5ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺒﻞ ،از ﺣﺎﻣﻴﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺳﻨﺘﻲ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﺑﻮدﻧﺪ ،وﻟﻲ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻗﺎﺑﻠﻴﺖﻫﺎي اﻳـﻦ روش ﺑـﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺣﻮزهﻫﺎ ﺗﻤﺎﻳﻞ داﺷﺘﻨﺪ و در واﻗﻊ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮي ﺑﻴﻦ ﻛﻴﻮ ﺳـﻨﺘﻲ و روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻮدﻧﺪ .آﻧﺎن ﺑﺮ ﺿﺮورت اﺳـﺘﻔﺎده از روش ﻛﻴـﻮ در ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻤﻠﻲ ﻣﺘﻨﻮع ﺗﺎﻛﻴﺪ داﺷﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳـﻴﻠﻪ ﺷـﻬﺮت آن در دﻧﻴـﺎي
* اﻳــﻦ ﻋﺎﻣــﻞﻫــﺎ ﺑــﻪ ﺗﺮﺗﻴــﺐ ،Orthodoxy Applied and Promoted ،Orthodoxy Upheld Orthodoxy Reinforcedو Beyond Orthodoxyﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪﻧﺪ.
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 111 /
داﻧﺶ اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﺑﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،ﺟـﺬب ﻣﺤﻘﻘـﺎن ﺟﺪﻳـﺪ را ﺑـﺮاي ﺑـﻪﻛـﺎرﮔﻴﺮي ﺧﻼﻗﺎﻧﻪ اﻳﻦ روشﺷﻨﺎﺳﻲ در آﻳﻨﺪه ﺣﺘﻤﻲ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ. ﻋﺎﻣﻞ :Cداراي 3ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﺑﺎ ﺳﺎﺑﻘﻪ در ﻛﻴـﻮ و دو ﻧﻔـﺮ دﻳﮕﺮ ﻛﻢﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ .اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ داراي ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ 0/47ﺑﺎ ﻋﺎﻣﻞ ﻗﺒـﻞ ﺑـﻮد ،از اﻳﻦ رو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن آن ﻧﻴﺰ از ﺣﺎﻣﻴﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺳﻨﺘﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ. ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،ﺑﺮ ﺗﻬﻴﻪ ،ﻏﻨﺎ ﺑﺨﺸﻴﺪن و اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده در ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺗﺎﻛﻴﺪ داﺷﺘﻨﺪ )ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺮاث اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن را ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ( .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺗـﺪوﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ،ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﻳﺶﻫﺎي ﻋﻠﻤـﻲ و آﻣـﻮزش ﻧﺴـﻞ ﺟﺪﻳـﺪي از ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻛﻴﻮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ آﻧﺎن ﺑﻮد. ﻋﺎﻣﻞ :Dﺷﺎﻣﻞ 2ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺎ ﺳﺎﺑﻘﻪ و 4ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه ﻛـﻢﺳـﺎﺑﻘﻪ ﺑﻮد .آﻧﺎن ﺑﺮ ارزش ﻋﻤﻠﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ در ﺣـﻞ ﻣﺴـﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﺗﺎﻛﻴـﺪ داﺷﺘﻨﺪ و ﻣﺎﻳﻞ ﺑﻮدﻧﺪ از ﻗﻠﻤﺮو روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﺳﻨﺘﻲ ﻛﻴﻮ ﻳﻌﻨﻲ ﺣﻮزهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﺳﻮي اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن و ﺷﺎﮔﺮدان ﻧﺨﺴﺖ او ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻮد ،ﻓﺮاﺗﺮ روﻧﺪ. ﺗﺤﻘﻴﻖ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ از ﺳﻮي ﺑﺮاون ) (1993درﺑﺎره ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺟﺮا ﺷﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎﺳﺎﺧﺘﺎر ﺑﺎ 20ﻋﺒﺎرت ﺑـﻮد. ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﻳﻚ ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ 2×2ﺑﻪ ﺷﻜﻞ زﻳﺮ ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﺮد: ﺟﺪول :1ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ درﺑﺎره ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ روش ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ اﺑﻌﺎد دﻳﺪﮔﺎه ﺑﺮت اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن
ﻓﻨﻲ
ﻓﻠﺴﻔﻲ
5ﻋﺒﺎرت 5ﻋﺒﺎرت
5ﻋﺒﺎرت 5ﻋﺒﺎرت
/ 112روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل 5 ،ﻋﺒﺎرت در اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑـﺎ ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﻓﻨـﻲ از دﻳـﺪﮔﺎه ﺑﺮت )روش ﺗﺤﻠﻴـﻞ ،ﺷـﻴﻮه ﮔـﺮدآوري دادهﻫـﺎ و ﻏﻴـﺮه( ارﺗﺒـﺎط داﺷـﺖ و 5 ﻋﺒﺎرت ﺑﺎ اﺑﻌﺎد ﻓﻠﺴﻔﻲ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ از دﻳﺪﮔﺎه اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻮد. ﻧﻜﺘﻪ ﺟﺎﻟﺐ در اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ،ﺷﺒﻴﻪﺳﺎزي ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزيﻫـﺎي ﻋﺒـﺎرات ﺑـﻮد. ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮت ،اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن و ﻛﺮﻟﻴﻨﺠﺮ* ﻛﻪ در زﻣﺎن اﺟـﺮاي ﺗﺤﻘﻴـﻖ ﻓـﻮت ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ از آﻧﺎن ﺑﺮ اﺳـﺎس آﺛﺎرﺷـﺎن در دﺳﺘﺮس ﺑﻮد .دو ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد داﺷﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﻧﮕـﺎه ﻣﺘـﻮن آﻣﺎري و دﻳﮕﺮي ﻧﮕﺎه ﻛﻮاﻧﺘﻮﻣﻲ را ﺑﻪ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ، ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﮔﺮدآوري ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن اﻳـﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻫﻤﻜﺎري داﺷﺘﻨﺪ ـ ﻓﻮﻟﻲ ،ﻣﺮﺗﻚ ،ﻫـﺎﻓﻤﻦ و ﻛﻨـﺪال 1ـ ﻧﻴـﺰ ﺷـﺒﻴﻪﺳـﺎزي ﺷـﺪ. ﺳﺮاﻧﺠﺎم ،ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮاون ﻛﻪ ﻣﺠﺮي اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑـﻮد ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﺗﻨﻬـﺎ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي واﻗﻌﻲ اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﮕـﺎه او ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻣﺸـﺎﻫﺪهﮔـﺮ در ﻣﻴـﺎن ﺳﺎﻳﺮﻳﻦ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺻﺮﻳﺢ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد .در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ،اﻳـﻦ ده ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي ﺑـﻪ اﺳﺘﺨﺮاج 2ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ ﻛﻪ در ﺟﺪول 2اراﺋﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ؛ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺎﻟﻲ اﻳﻦ ﺟﺪول ﺑﺮ ﻣﻌﻨﻲدار ﻧﺒﻮدن ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ.
* ﻛﺮﻟﻴﻨﺠﺮ از آن ﻧﻈﺮ اﻫﻤﻴﺖ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺧﺘﺼﺎص ﻓﺼﻠﻲ از ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ،روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴـﻮ را ﺑـﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر وارد ﺣﻮزه ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﺮد. 1. Foley, Mrtek, Hofman & Kendall
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 113 /
ﺟﺪول :2ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﮕﺮشﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ از روش ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻓﻮﻟﻲ
ﻣﺮﺗﻚ
ﻛﻨﺪال
ﻫﺎﻓﻤﻦ
اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن
ﺑﺮت
ﻛﺮﻟﻴﻨﺠﺮ
0/82 0/86
ﻣﺘﻮن آﻣﺎري
0/83 -0/9 0/93 0/72
ﺑﺮاون
ﻋﻮاﻣﻞ ﻋﺎﻣﻞ 1 ﻋﺎﻣﻞ 2
ﻛﻮاﻧﺘﻮﻣﻲ
اﻓﺮاد
-0/87 -0/83 0/84 0/89
ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺨﺴﺖ ،ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ دو ﻗﻄﺒﻲ 1اﺳﺖ ﻛـﻪ در ﻳـﻚ ﺳـﻮي آن ،دﻳـﺪﮔﺎه ﺑﺮت ﺑﺎ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺜﺒـﺖ و در ﺳـﻮي دﻳﮕـﺮ آن ،دﻳـﺪﮔﺎه اﺳﺘﻴﻔﻨﺴـﻮن ﺑـﺎ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻨﻔﻲ ﺟﺎي دارد .ﻋﺎﻣﻞ دوم ﻛﻪ در واﻗﻊ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از دﻳﺪﮔﺎه ﺑﺮت و اﺳﺘﻴﻔﻨﺴﻮن اﺳﺖ ،ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮﻟﻴﻨﺠـﺮ )و ﻣﺮﺗـﻚ ﻛـﻪ ﺑـﻪ او ﮔـﺮاﻳﺶ دارد( را از روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ،اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻞ اول ﻋﻤﻮد
2
اﺳﺖ ،ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از اﻓﺮاد ﺗﺤﺖ ﻋﺎﻣﻞ اول ،داراي ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﺑـﺮ روي ﻋﺎﻣﻞ دوم ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮ ﻋﻜﺲ ،ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﻋﺎﻣـﻞ دوم ﻫﺴﺘﻨﺪ ،ﺑﺮ روي ﻋﺎﻣﻞ اول ﺑﺎر ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻌﻨﻲدار ﻧﺪارﻧﺪ.
2ـ2ـ ﺑﺮرﺳﻲ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي رﺳﺎﻧﻪاي و ﺟﻬﺖﮔﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﮔﺮاسوﻳﻠﺮ (1997) 3ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ را اﺟـﺮا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ در آن ،ﮔـﺮاﻳﺶﻫـﺎي رﺳﺎﻧﻪاي و ﺟﻬﺖﮔﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ اﻓﺮاد ﺑﺎ روش ﻛﻴﻮ ﺳﻨﺠﻴﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد ﺗﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻳﻦ ﺳﻨﺠﺶ ،ارﺗﺒﺎط اﻳﻦ دو ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﻮد .ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن اﻳـﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ،ﺷﺎﻣﻞ 68داﻧﺸﺠﻮي ﻣﻘﻄﻊ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ. 1. bipolar 2. orthogonal 3. Grosswiler
/ 114روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﺑﺮاي ﺗﺸﺨﻴﺺ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺒﺮي ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ،ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺷﺎﻣﻞ 32ﺧﺒﺮ از 32ﻣﻨﺒﻊ ﺧﺒﺮي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭼﻬﺎر دﺳﺘﻪ ـ روزﻧﺎﻣـﻪ، ﻣﺠﻠﻪ ،رادﻳﻮ و ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن ـ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ )از ﻫﺮ دﺳﺘﻪ 8 ،ﻣﻨﺒﻊ اﻧﺘﺨﺎب ﺷـﺪه اﺳﺖ( .اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ،از ﻧﻈﺮ ﺷﻜﻞ و ﻣﺤﺘﻮا 1ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﭼﺎﭘﻲ 2و اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺟﺪول 3اﺳﺖ: ﺟﺪول :3ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺒﻊ ﺧﺒﺮ و ﺷﻜﻞ و ﻣﺤﺘﻮاي آن ﻧﻮع ﻣﻨﺒﻊ ﺷﻜﻞ و ﻣﺤﺘﻮا ﭼﺎﭘﻲ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ
روزﻧﺎﻣﻪ
ﻣﺠﻠﻪ
رادﻳﻮ
ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن
4ﺧﺒﺮ 4ﺧﺒﺮ
4ﺧﺒﺮ 4ﺧﺒﺮ
4ﺧﺒﺮ 4ﺧﺒﺮ
4ﺧﺒﺮ 4ﺧﺒﺮ
ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ در ﺑﻴﻦ اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﺒﺮي ،ﻧﺎم وال اﺳﺘﺮﻳﺖ ژورﻧﺎل ،ﻧﻴﻮﻳـﻮرﻛﺮ، اﺧﺒﺎر رادﻳﻮ ﺑﻲﺑﻲﺳـﻲ و اﺧﺒـﺎر ﻋﺼـﺮﮔﺎﻫﻲ ﺳـﻲانان ﺑـﻪ ﭼﺸـﻢ ﻣـﻲﺧـﻮرد. ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻃﻴﻒ 11درﺟﻪاي ﺑﺎ ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳﺖ .ﺑﻪ ﺟﺎي اﺳﺘﻔﺎده از ﻛﺎرت ،ﺻﻔﺤﺎت ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺠﻼت ﻳﺎ روزﻧﺎﻣـﻪﻫـﺎ در ﻗﺎﻟﺐ اﺳﻼﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﺸﺎن داده ﻣﻲﺷﻮد .ﺑﺮاي ﺧﺒﺮﻫﺎي رادﻳـﻮﻳﻲ ﻧﻴﺰ ﻧﻮار ﺿﺒﻂﺷﺪهاي از ﻳﻚ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رادﻳﻮﻳﻲ و ﺑﺮاي ﺧﺒﺮﻫﺎي ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮﻧﻲ ،ﻧـﻮار ﺿﺒﻂﺷﺪه وﻳﺪﺋﻮﻳﻲ ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﭘﺨﺶ ﻣﻲﺷﻮد. ﺑﺮاي ﺟﻬﺖﮔﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ،از ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴـﻮ ﺑﺎﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺷـﺎﻣﻞ 48 ﻋﺒﺎرت اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛـﻪ در ﭼﻬـﺎر ﮔـﺮوه ﺟـﺎي ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ :ﺳﻴﺎﺳـﻲ و
1. Form & Content 2. typographic
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 115 /
اﻗﺘﺼﺎدي ،دﻳﻨﻲ و ﻓﻠﺴﻔﻲ ،ﻋﻠﻢ و ﻓﻨﺎوري و ﺳﺮاﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﻪ و ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻋﺎﻣـﻪ. ﺑﺎر دﻳﮕﺮ از ﻳﻚ ﻃﻴﻒ 11درﺟﻪاي و ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ﺑﺮاي ﻣﺮﺗـﺐﺳـﺎزي اﻳـﻦ ﻋﺒﺎرات اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ .در ﻣﻴﺎن ﻋﺒﺎرات اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ ،ﻋﺒﺎراﺗﻲ از ﻗﺒﻴـﻞ »ﻫـﺮ ﻋﻤﻠﻲ ﻋﻜﺲ اﻟﻌﻤﻠﻲ ﻣﻌﻜﻮس و ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﺧﻮد دارد«» ،دورﺑﻴﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧـﺪ دروغ ﺑﮕﻮﻳﺪ«» ،اﻣﺮوزه ،ﺑﭽﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺰرگ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«» ،ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻛﻬﻨـﻪﺗـﺮ از اﺧﺒﺎر دﻳﺮوز ﻧﻴﺴﺖ«» ،ﻳﻚ ﻛﺘﺎب ﺑﻬﺘﺮ از ﻧﺴﺨﻪ ﺳﻴﻨﻤﺎﻳﻲ آن اﺳﺖ« ﺑـﻪ ﭼﺸـﻢ ﻣﻲﺧﻮرد. ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺒﺮي ،ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﺳـﺘﺨﺮاج 5ﻋﺎﻣـﻞ ﺷﺪ* ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮع 58/9 ،درﺻﺪ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﺮدﻧـﺪ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳﺖ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ،ﺑـﻪ ﺗﺮﺗﻴـﺐ 14 ،8 ،18 ،7و 10ﻧﻔﺮ ﺑﻮدﻧﺪ .دو ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺨﺴﺖ ،از ﻣﻴﺎن ﭘﻨﺞ ﻋﺎﻣﻞ ،ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي ﻛـﺎﻣﻼً اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ،زﻳﺮا آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ آﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣـﻲداد ﻛﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮﻧﻲ رﺗﺒﻪﻫﺎي ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺎﻻ را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص دادهاﻧﺪ و ﭘﺲ از آن ﻣﺠﻠﻪﻫﺎ ﻗﺮار دارﻧﺪ .ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﺒﺮي رادﻳﻮﻳﻲ و روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ ﻧﻴﺰ رﺗﺒﻪﻫﺎي ﻣﻨﻔﻲ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ .ﻋﺎﻣﻞ ﺳﻮم ،ﺗﺎﺣﺪي ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭼﺎﭘﻲ را ﻧﺸـﺎن ﻣـﻲداد، ﺣﺎل آﻧﻜﻪ دو ﻋﺎﻣﻞ آﺧﺮ ،ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪة ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از ﻫﺮ دو ﻧﻮع ﺑﻮد. ﭼﻬﺎر ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻴﺰ از ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﻛﺎرتﻫﺎي ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﺟﻬـﺖﮔﻴـﺮيﻫـﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪ ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮع 45/5درﺻﺪ از وارﻳﺎﻧﺲ ﻛﻞ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ .ﻧﻜﺘﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟـﻪ آن ﺑـﻮد ﻛـﻪ 28ﻋﺒـﺎرت از ﻋﺒـﺎرات اﻳـﺪﺋﻮﻟﻮژي، ﻋﺒﺎرت ﺗﻮاﻓﻘﻲ ﺗﺸﺨﻴﺺ داده ﺷﺪﻧﺪ.
* ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،Watchful Reader ،Easy New Watcher ،Television Colorist Feature Seekerو Entertaineeﻧﺎمﮔﺬاري ﺷﺪﻧﺪ.
/ 116روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﭘﺲ از ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺗﻔﺴﻴﺮ 5ﻋﺎﻣﻞ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺒﺮي و 4ﻋﺎﻣـﻞ اﻳـﺪﺋﻮﻟﻮژي، ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ارﺗﺒﺎط اﻳﻦ دو رﺳﻴﺪ .اﺑﺘﺪا ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ ﺑﺎرﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ اﻳـﻦ دو ﮔﺮوه ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪ .ﺗﻌﺪاد 5×4ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑـﻴﻦ ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎي دو ﮔـﺮوه ﻗﺎﺑـﻞ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ،ﺗﻨﻬﺎ 5ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺟﺪول 4ﻣﻌﻨﻲدار ﺷﺪ: ﺟﺪول :4ﻣﻘﺎدﻳﺮ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﻴﻦ ﭘﻨﺞ ﻋﺎﻣﻞ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺒﺮي و ﭼﻬﺎر ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺒﺮي
1
2
3
4
5
واﻗﻌﻴﺖﮔﺮا
0/244
0/159
0/201
0/038
0/012
دوﮔﺎﻧﻪﮔﺮا
0/191
0/214
0/071
0/167
0/052
ﻓﺮدﮔﺮا
0/251
0/425
0/227
0/240
0/471
ﻣﺘﻔﺎوت
0/066
0/005
0/044
0/001
0/067
اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي
3ـ2ـ ﺷﻜﻞﻫﺎي واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ اﺗﺤﺎد اروﭘﺎ راﺑﻴﻦ (2005) 1ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ ﭼﻨﺪ ﻣﻠﻴﺘﻲ را ﮔﺰارش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛـﻪ ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم ﻫﻔﺖ ﻛﺸﻮر اروﭘﺎﻳﻲ را از ﻫﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ در ﻗﺎﻟﺐ اروﭘﺎي در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ .ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن اﻳـﻦ ﺗﺤﻘﻴـﻖ از ﻛﺘـﺎبﻫـﺎ ،ﻣﺠـﻼت، روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﻣﺼﺎﺣﺒﻪﻫﺎ ﮔﺮدآوري ﺷﺪه اﺳﺖ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺗﻌﺪادي از ﻋﺒـﺎرات از ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻣﺎرﮔﺎرت ﺗﺎﭼﺮ ﻧﺨﺴﺖوزﻳﺮ ﺳﺎﺑﻖ اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن ،ﺷﻌﺎرﻫﺎي ﻳﻚ ﮔﺮوه ﺳﻴﺎﺳﻲ ،ادﺑﻴﺎت ﻧﻈﺮي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻠﻲﮔﺮاﻳﻲ ﻳﺎ ﺣﺘﻲ اﻋﻼﻣﻴﻪ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪﻧﺪ. 1. Robyn
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 117 /
ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷﺎﻣﻞ 36ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺳﻪ ﮔـﺮوه دوازدهﺗـﺎﻳﻲ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ :ﻣﻠﻲﮔﺮا ،ﻛﺜﺮتﮔﺮا و ﻓﺮاﻣﻠﻲﮔﺮا .در ﻣﻴﺎن ﻋﺒﺎرات اﻳـﻦ ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴﻮ ،ﻋﺒﺎرات زﻳﺮ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ: 1ـ ﻣﻦ ﺧﻮدم را در وﻫﻠﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﻳﻚ اروﭘﺎﻳﻲ ﻣـﻲداﻧـﻢ و ﭘـﺲ از آن ﺑـﻪ ﻣﻠﻴﺘﻢ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ. 2ـ ﭘﻨﻴﺮ و ﻋﻄﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ،ﺑﻬﺘﺮﻳﻦﻫﺎ در ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ. 3ـ ﺑﺎ رﺷﺪ ﻧﺴﻞ ﺟﺪﻳﺪ اروﭘﺎﻳﻲﻫﺎ ،ﺗﻘﺴﻴﻤﺎت ﻣﻠﻲ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ. 4ـ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﻪ ﻣﻠﺖﻫﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻣﻨﺶﻫﺎي ﺧﺎص ﺧـﻮد ﺗﻘﺴـﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. 5ـ ﻣﻦ از ﺧﺎرﺟﻴﺎن ﻣﻘﻴﻢ ﻛﺸﻮرم ﻣﺘﻨﻔﺮ ﻧﻴﺴﺘﻢ وﻟﻲ اﺣﺴﺎس ﻣـﻲﻛـﻨﻢ آﻧـﺎن ﻫﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ ﻣﺎ را آﻟﻮده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﺪﻣﻠﻴﺘﻲ ﺑﻮدن اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ،ﻋﺒﺎرات ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷـﺪﻧﺪ ﺗـﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻛﻴﻮ در ﻫﻔﺖ ﻛﺸﻮر ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺮا ﺑﺎﺷﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﺗﺮﺟﻤـﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از ﻋﺒـﺎرات، ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺒﺎرت دوم ،ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﻧﻴﺎز داﺷﺖ* ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ و ﺷﺮاﻳﻂ ﻫﺮ ﻛﺸﻮر ،دﻗﻴﻘﺎً ﻣﻌﻨﺎي ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ را ﺑﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻨﺘﻘـﻞ ﻛﻨـﺪ .ﺷـﺎﻳﺎن ذﻛـﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي اﻳﻦ ﻋﺒﺎرات ،از ﻧـﻮﻋﻲ ﺗﻮزﻳـﻊ اﺟﺒـﺎري ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ زﻳـﺮ ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﺮد: )-4(3) -3(3) -2(4) -1(5) 0(6) +1(5) +2(4) +3(3) +4(3
* ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻻزم ﺑﻮد ﭘﻨﻴﺮ و ﻋﻄﺮ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﻓﺮاﻧﺴﻪ اﻫﻤﻴﺖ دارﻧﺪ در ﻛﺸﻮرﻫﺎي دﻳﮕـﺮ ﺑﺎ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ داراي ﻫﻤﻴﻦ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺮاي ﻣﺮدم آن ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
/ 118روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ،ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي از ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﻋﻤﻴﻖ 1ﻧﻴـﺰ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪ ﺗﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ دﻗﻴﻖﺗﺮ ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮد. ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ 300 ،ﻣﺸـﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪه را از ﻫﻔـﺖ ﻛﺸـﻮر ﺷـﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ،ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﻓﺮاﻧﺴـﻮي آن 37ﻧﻔـﺮ ﺑـﻮد .اﻳـﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ داراي ﻳﻚ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻃﺮح آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺮﻛﻴـﺐ ﺳـﻄﻮح آن ﺑﻪ 16ﺳـﻄﺢ ﻣـﻲرﺳـﻴﺪ .ﻣﻘـﺮر ﺷـﺪه ﺑـﻮد ﺑـﺮاي ﻫـﺮ ﺳـﻄﺢ ،ﺣـﺪاﻗﻞ دو ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه اﻧﺘﺨﺎب ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ،ﻧﻤﻮﻧـﻪ اﻓـﺮاد در ﻫـﺮ ﻛﺸـﻮر ﺣﺪاﻗﻞ ﺑﻪ 32ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﺑﺎﻟﻎ ﻣﻲﺷﺪ. ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﺟﻨﺲ
ﻣﺮد/زن
ﺳﻦ
ﺟﻮان/ﭘﻴﺮ
ﻃﺒﻘﻪ
ﻛﺎرﮔﺮ/ﻣﺘﻮﺳﻂ
ﻣﺤﻴﻂ
روﺳﺘﺎ/ﺷﻬﺮ
در ﮔﺎم ﻧﺨﺴﺖ ،ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزيﻫﺎي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﻫـﺮ ﻛﺸـﻮر ﺟﺪاﮔﺎﻧـﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪ و آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻛﺸﻮر ﺑﻪ دﺳـﺖ آﻣـﺪ .در ﮔـﺎم ﺑﻌـﺪ، ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ دﻳﮕﺮي ﺑﺮ روي آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺗﻤـﺎم ﻛﺸـﻮرﻫﺎ در ﻗﺎﻟـﺐ ﻳﻚ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺛﺎﻧﻮﻳﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ .ﺑﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ ﻛـﻪ ﻫـﺮ آراﻳـﻪ ﻋـﺎﻣﻠﻲ ﻳـﻚ ﻣﺮﺗــﺐﺳــﺎزي ﻗﻠﻤــﺪاد ﻣــﻲﺷــﻮد ﻛــﻪ ﺑــﺮ اﺳــﺎس ﻣﺮﺗــﺐﺳــﺎزيﻫــﺎي ﺗﻤــﺎم ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ را ﺑـﺎر دﻳﮕﺮ روي آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ اﺟﺮا ﻛﺮد. 1. In-depth Interview
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 119 /
در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ،اﺟﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺗﻤﺎم ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻳﻚ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي از اﻳﻦ آراﻳﻪﻫﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ وﺟﻮه اﺷﺘﺮاك و اﻓﺘﺮاق ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ ﻧﻤﺎﻳﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد.
4ـ2ـ رﺿﺎﻳﺖ ﺷﻐﻠﻲ ﭼﻨﻴﺲ 1و ﻫﻤﻜﺎران ) (2001ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ را درﺑﺎره ارزﻳﺎﺑﻲ رﺿﺎﻳﺖ ﺷـﻐﻠﻲ در ﺑﻴﻦ ﻛﺎرﻛﻨﺎن ﻳﻚ ﻣﺮﻛﺰ ﺑﻬﺪاﺷﺘﻲ و درﻣـﺎﻧﻲ اراﺋـﻪ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ .ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮان ،در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﺎﻣﻪاي ﻛﻪ اﻫﺪاف ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﻓﺮاﻳﻨـﺪ اﺟـﺮاي آن را ﺷـﺮح ﻣـﻲداد ،از 48 ﻛﺎرﻣﻨﺪ ﻏﻴﺮﭘﺰﺷﻚ اﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳـﺖ 41 ﻧﻔﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﻜﺎري ﺑﺎ آﻧﺎن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ) 24ﭘﺮﺳﺘﺎر 9 ،دﺳـﺘﻴﺎر و 5ﻣﺘﺼـﺪي اﻣﻮر اداري( .ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷـﺎﻣﻞ 69ﻋﺒـﺎرت اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﻃﺒﻴﻌﻲ ،از ﮔﺰارشﻫﺎي ﺣﺎﺻﻞ از ﮔﺮوهﻫﺎي ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﮔﺮدآوري ﺷﺪهاﻧﺪ .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﺗﻌﺪاد 5ﺗﺎ 10ﻧﻔﺮ در ﻫﺮ ﺟﻠﺴﻪ ﺣﻀﻮر ﻣﻲﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ درﺑﺎره ﻣﺸـﻜﻼت و ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮد ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﻨﺪ .اداره اﻳﻦ ﺟﻠﺴﺎت ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﻓﺮدي ﺑـﻮد ﻛـﻪ در آﻣﻮزش و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ ﺗﺨﺼﺺ داﺷﺖ. ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ،در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري ،ﺑﺎ ﻃﻴﻔﻲ از +5ﺗـﺎ -5ﻣﻄـﺎﺑﻖ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ .ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷـﻮد ،در ﭘـﺎﻳﻴﻦ آن ،ﺑـﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻳﺎدآوري ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ »ﻋﺒﺎرات را ﺑـﺮ اﺳـﺎس اﺣﺴـﺎس ﻛﻨـﻮﻧﻲ ﺧﻮد ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﺪ« .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ،در ﺑﺎﻻي ﺷﻜﻞ ﻧﻴﺰ دو ﺳﻮي ﻃﻴﻒ و ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻴـﺎﻧﻲ آن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺪهاﻧﺪ .ﺑـﻪ ﻋـﻼوه ،ﺑـﺎ ﺳـﻴﺎه ﻛـﺮدن ﺗﻌـﺪادي از ﺧﺎﻧـﻪﻫـﺎ ،ﺗﻌـﺪاد ﻛﺎرتﻫﺎي ﻣﺠﺎز ﺑﺮاي ﻫﺮ درﺟﻪ از ﻃﻴـﻒ ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﺷـﺪه اﺳـﺖ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ
1. Chennis
/ 120روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺑﺮ روي ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓـﺖ و ﭘـﺲ از ﭘﺎﻳـﺎن آن ،ﻫـﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺧﻮد را ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﻤﺎره ﻋﺒﺎرات ﺑﺮ روي ﺑﺮﮔـﻪاي )ﺷﻜﻞ (1ﺛﺒـﺖ ﻣـﻲﻛـﺮد .ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ،ﭘﮋوﻫﺸـﮕﺮان از روي اﻃﻼﻋـﺎت ﺛﺒﺖﺷﺪه ﺑﺮ روي اﻳﻦ ﺑﺮﮔﻪﻫﺎ ،ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ دادهﻫﺎ را وارد راﻳﺎﻧﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧـﺪ و ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ اﺿﺎﻓﻪاي ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ. ﺷﻜﻞ :1ﺑﺮﮔﻪ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي
5ـ2ـ ﻣﺠﺎزات ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان واﺗﺲ و اﺳﺘﻴﻨﺮ ) (2005ﺑﺮاي ﺷﺮح ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ،ﺑﺨﺶﻫـﺎﻳﻲ از ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ را اراﺋﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ از ﺳﻮي ﻳﻚ داﻧﺸﺠﻮي ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ در داﻧﺸـﮕﺎه ﻧﻮرثاَﻣﺘﻮن 1درﺑﺎره ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان و ﻣﺠﺎزات آﻧـﺎن ﺻـﻮرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ. ﺟﺪول ،5ﻓﻬﺮﺳﺖ 25ﻋﺒﺎرت ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ را ﻫﻤـﺮاه ﺑـﺎ آراﻳـﻪﻫـﺎي
1. University College Northampton
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 121 /
ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ 5ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺘﺨﺮاجﺷﺪه ﻧﺸـﺎن ﻣـﻲدﻫـﺪ .ﮔﻔﺘﻨـﻲ اﺳـﺖ ﺑـﺮاي ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي اﻳﻦ 25ﻋﺒﺎرت از ﺗﻮزﻳﻊ اﺟﺒﺎري زﻳﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ: )-4(2) -3(2) -2(3) -1(3) 0(5) +1(3) +2(3) +3(2) +4(2 ﺑﺤﺚ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻋﺎﻣﻞ اول ،ﺑﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ .ﻋﺎﻣﻞ اول ،ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻋﻘﻴﺪهاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺮ ﻣﺠـﺎزات ﺑﺰﻫﻜـﺎران ﺟﻮان ﺗﺄﻛﻴﺪ دارد ،زﻳﺮا ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ،10ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز ﻣﻤﻜﻦ ﻳﻌﻨﻲ +4و ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت 22ﻧﻴﺰ اﻣﺘﻴﺎز +3را ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﺪ .ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ،وﺿﻌﻴﺖ ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﺑـﻴﻦ ﺑﻘﻴﻪ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ در دادن اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺎﻻ ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﻋﺒﺎرت وﺟﻮد دارد ،ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ در ﺟﺴﺘﺠﻮي وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﺗﻔﺴﻴﺮ آن ﺑﻮد .اﻳـﻦ ﻋﺎﻣـﻞ ﺑـﺎ وﺟـﻮد ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻣﺠﺎزات ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ،ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دو ﻣﻮﻟﻔـﻪ ﺳـﻦ ﺑﺰﻫﻜـﺎر و وﺧﺎﻣـﺖ ﺟﺮم را ﻧﻴﺰ در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺠﺎزات ﺿﺮوري ﻣﻲداﻧﺪ. ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد ،ﻋﺒﺎرت 18ﻧﻴـﺰ داراي ﺑـﺎﻻﺗﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴـﺎز ﻣﻤﻜـﻦ، ﻳﻌﻨﻲ +4اﺳﺖ ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺿﺮورت ﺗﻨﺎﺳﺐ وﺧﺎﻣﺖ ﺟﺮم ﺑـﺎ ﻣﺠـﺎزات دارد .از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ،در ﺗﺄﻳﻴﺪ اﻫﻤﻴﺖ ﺳﻦ در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﺠﺎزات ﻧﻴـﺰ اﻧﺘﺴـﺎب اﻣﺘﻴـﺎز +3ﺑـﻪ ﻋﺒﺎرت 6ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ ،زﻳﺮا اﻣﺘﻴﺎز اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت در ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎي دﻳﮕـﺮ ،ﻛـﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﻋﺎﻣـﻞ اول اﺳـﺖ؛ ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ ﺷـﺪﻳﺪ ﺑـﺎ ﻋﺒـﺎرات 17 ،12 ،4و 3ﻧﻴـﺰ ﺗﺄﻳﻴﺪﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﺑﺮ اﻫﻤﻴﺖ ﺳﻦ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در اﻳﻨﺠﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞ اول را ﺑﺮ اﺳﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي اﻧﺘﻬﺎﻳﻲ* ﭘﺎﻳﺎنﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ،وﻟـﻲ اﻳـﻦ ﺗﺼﻮر اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ ،زﻳﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرات ﻧﻘﻄﻪ ﺻﻔﺮ ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮد.
* ﻣﻨﻈﻮر از اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي اﻧﺘﻬﺎﻳﻲ ،اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دو ﻗﻄﺐ ﻃﻴﻒ اﺳـﺖ؛ در اﻳـﻦ ﻣﺜـﺎل +4و +3در ﻗﻄﺐ ﺳﻤﺖ راﺳﺖ و -4و -3در ﻗﻄﺐ ﺳﻤﺖ ﭼﭗ ﻃﻴﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
/ 122روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻋﺒﺎرت 7از ﻋﺎﻣﻞ اول اﻣﺘﻴﺎز ﺻﻔﺮ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛـﺮده اﺳـﺖ ،درﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ،ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ .اﮔﺮ اﻣﺘﻴﺎز ﺻـﻔﺮِ ﻋﺒـﺎرت 7را در ﻛﻨﺎر اﻣﺘﻴﺎز -2ﻋﺒﺎرت 24ﻗﺮار دﻫﻴﻢ ﺑـﻪ ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﺟـﺎﻟﺒﻲ ﺧـﻮاﻫﻴﻢ رﺳـﻴﺪ؛ اﻳـﻦ ﻋﻘﻴﺪه )ﻋﺎﻣﻞ اول( ﻣﺠﺎزات واﻟﺪﻳﻦ را ﻛﺎﻣﻼً ﻧﺎدﻳﺪه ﻧﻤـﻲﮔﻴـﺮد ﺑﻠﻜـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ در ﺟﺮمﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻃﺮﻓﺪار آن ﻧﻴﺴﺖ. ﺗﻮﺿﻴﺤﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن در ﻛﻨﺎر ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت ﻳﺎ ﺑﻪﻃﻮرﻛﻠﻲ درج ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ درﺳﺖ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﻛﻤﻚ ﻛﻨﺪ .ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ ،ﻳﻜﻲ از ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺗﺤﺖ ﻋﺎﻣﻞ اول ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑـﻮد »ﺑﺰﻫﻜـﺎران ﺟـﻮان ﺑـﺪون ﻣﺠـﺎزات ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ آﻣﻮﺧﺖ ﭼﻪ رﻓﺘﺎري ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﭼﻪ رﻓﺘﺎري ﻣﺮدود اﺳﺖ« ﻛﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎ را از اﻣﺘﻴﺎز +3ﻋﺒﺎرت 22ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه دﻳﮕـﺮي ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺑﻮد »واﻟﺪﻳﻦ ﻣﺴﺌﻮل ﻫﺴﺘﻨﺪ زﻳﺮا ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ را ﺑﺮاي اﺛﺮﮔـﺬاري ﺑـﺮ ﻓﺮزﻧﺪﺷـﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ« ﻛﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎ را از اﻣﺘﻴﺎز ﺻﻔﺮ ﻋﺒﺎرت 7ﻗﻮت ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ. ﺟﺪول :5آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭘﻨﺞ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺜﺎل ﻣﺠﺎزات ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺷﻤﺎره
ﻋﺒﺎرات
1 2
ﻣﺠﺎزاتﻫﺎي ﻓﻌﻠﻲ آن ﻗﺪر ﺷﺪﻳﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺮاي ﺗﺸﻮﻳﻖ در ﻣﺸﺎوره ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻧﻪ ﺑﺮاي ﺑﺎزﭘﺮوري ﻣﺠﺎزات ﻣﺮگ ﺑﺮاي ﺑﺰﻫﻜﺎر ﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻗﺘﻞ ﺷﺪه، ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن ،ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ اﻓﺮاد زﻳﺮ 18ﺳﺎل ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﺷﻮد ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ از راﻫﻲ ﻏﻴﺮ از زﻧﺪان ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ ﺳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻬﻤﻲ در اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻮع ﻣﺠﺎزات اﺳﺖ ﻣﺠﺎزات واﻟﺪﻳﻦ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺟﺮم ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮاﻧﺸﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﺷﻮد
3 4 5 6 7
1 +2
آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ 4 3 2 -2 0 +3
5 +2
-1
+1
-2
-1
-1
-4
0
-2
-4
-4
-3
-2
-2
0
0
+2 +3
0 -1
+2 0
+2 -1
0 0
0
-4
-4
-3
-3
ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم :ﻣﺮوري ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ 123 / 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25
10ﺳﺎﻟﮕﻲ ﺳﻦ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑﺮاي آﻏﺎز ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﭘﺬﻳﺮي در ﻗﺒﺎل ﺟﺮم اﺳﺖ ﺳﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﭘﺬﻳﺮي در ﻗﺒﺎل ﺟﺮم ﺑﺎﻳﺪ ﻛﻤﺘﺮ از 10ﺳﺎل ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻼﻳﻢﺗﺮ از ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن ﺑﺮﺧﻮرد ﺷﻮد ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن زﻧﺪاﻧﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ و ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ ﺧﺪﻣﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺠﺎزات ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺮاي ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان اﺳﺖ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻗﺘﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ زﻧﺪان اﺑﺪ ﻣﺤﻜﻮم ﺷﻮﻧﺪ ﺑﺮﭼﺴﺐ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ ﻣﺠﺎزات ﻣﻮﺛﺮي ﺑﺮاي ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان اﺳﺖ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻄﺎي ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻛﺎر ﻳﺪي ﺟﺒﺮان ﻛﻨﻨﺪ ﻣﺠﺎزاتﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ وﺧﺎﻣﺖ ﺟﺮم را ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﻨﻨﺪ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﻳﺪ وادار ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺮﻳﻤﻪ ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺬﻛﺮ ﻫﻴﭻ ﺗﺄﺛﻴﺮي ﺑﺮ رﻓﺘﺎر ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﻧﺪارد ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺳﻤﺞ ﻛﺴﺐ و ﻛﺎري آﻣﻮزش داده ﺷﻮد اﮔﺮ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﻣﺠﺎزات ﻧﺸﻮﻧﺪ ﻫﻴﭻ ﮔﺎه رﻓﺘﺎر درﺳﺖ را ﻧﻤﻲآﻣﻮزﻧﺪ ﻣﺠﺎزاتﻫﺎ آن ﻗﺪر ﺷﺪﻳﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎزدارﻧﺪه ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮان ﺑﺎﺷﻨﺪ واﻟﺪﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﺟﺮمﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻓﺮزﻧﺪﺷﺎن ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻫﻮﻳﺖ ﺑﺰﻫﻜﺎران ﺟﻮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺟﺮم ﺟﺪي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ، ﻣﺨﻔﻲ ﺷﻮد
0
-1
-1
+3
-2
-2 +4 0 -4 +2 +1
-3 +4 -2 -1 -3 0
-3 +2 0 -4 +3 +1
-2 +4 0 -2 -2 -1
0 +4 -2 -4 0 +1
-1
+4
+4
+1
-2
+1
+3
+1
+1
+1
-3 +4 -1 +1 0
0 +1 -4 +1 -2
+1 +2 -1 0 +3
+1 +4 -3 0 +2
0 +2 -3 +3 +1
+3
+2
+4
+3
+3
0
+2
0
0
+4
-2
0
-3
-4
-1
-2
+2
-1
+2
+2
/ 124روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ 1. Amin, Z. (2000). “Q Methodology- A Journey into the Subjectivity of Human Mind”, Singapore Med, 41(8), pp. 410414. 2. Block, J. (1961). “The Q-Sort Method in Personality Assessment and Psychiatric Research”, Springfield, IL, Charles C Thomas. 3. Boros, S. (2006). “Q-methodology: Applications and Implications”, Invited lecture at the Research Colloquium of the Department of Organizational Studies, Tilburg University. 4. Brown, M. (2004). “Illuminating Pattern of Perception: an Overview of Q methodology”, Carnegie Mellon University. 5. Brown, S.R. (1997). The history and principles of Q methodology in psychology and the social sciences. Read at the British Psychological Society symposium on "A Quest for a Science of Subjectivity: The Lifework of William Stephenson," University of London. 6. Brown, S.R. (1996). “Q Methodology and Qualitative research”, Qualitative Health Research, 6(4), pp. 561-567. 7. Brown, S.R. (1995). “Slow Read of the Study of Behavior”, Available at http://www.qmethod.org/Tutorials/beginners.htm.
روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ/ 126 8. Brown, S.R. (1993). “A Primer in Q Methodology”, Operant Subjectivity, 16, pp. 91-138. 9. Brown, S.R. (1986). “Q Technique and Method: Principles and Procedures”, In W.T. Berry and M.S. Lewis-Beck (Eds.), New Tools for Social Scientists (pp. 57-76). Beverly Hills, CA: Sage. 10. Brown, S.R. (1980). “Political Subjectivity: Application of Q Methodology in Political Science”, New Haven: Yale University Press. 11. Chennis, A.S., Summers, D.E., Doer, C., Paulson, D.J. and Davis, S.M. (2001). “Q Methodology: A New Way of Assessing Employee Satisfaction”, Journal of Nursing Administration, Vol. 31, No. 5, pp. 252-259. 12. Corr, S. (2001). “An Introduction to Q Methodology, a Research Technique”, British Journal of Occupational Therapy, 64(6), pp. 293-297. 13. Cottle, C.E. and McKeown, B.F. (1981). “The Forced-Free Distinction in Q Technique: A Note on Unused Categories in the Q-sort Continuum”, Operant Subjectivity, 3, 58-63. 14. Cross, R.M. (2005). “Exploring Attitudes: the Case for Q Methodology”, Health Education Research, Vol. 20, No. 2. 15. Dennis, K. (1988). Q Methodology: New perspectives on estimating reliability and validity. InO.L. Strickland & C.F. Waltz (Eds.), Measurement of nursing outcomes. Vol.2. Measuringnursing performance: Practice, education, and research (pp. 409-419). New York: Springe. 16. Donner, J. (2001). “Using Q-sort in Participatory Processes: An Introduction to the Methodology”, Social Development Papers, June (36), pp. 24-49. 17. Du Plessis, T.C. (2005). “A Theoretical Framework of Corporate Online Communication: a Marketing Public
127 / ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ Relations (MPR) Perspective”, Unpublished PhD Dissertation. 18. Goldman, I. (1999). “Q Methodology as Process and Context in Interpretivism, Communication and Psychoanalytic Psychotherapy Research”, Psychological Record. 49, pp. 589604. 19. Grosswiler, P. (1997). “A Q Methodology Study of media and Ideology Orientations: Exploring Medium theory, Critical Theory and Cultural Studies”, Canadian Journal of Communication, Vol. 22, No. 2. 20. Hurd, R.C., Brown, S.R. (2004). “The Future of the Q Methodology Movement”, Operant Subjectivity, Vol24, No.1, pp 58-96. 21. Kitzinger, C. (1987). “The Social Construction of Lesbianism”, Sage, Bristol. 22. McKeown, B.F. and Thomas, D. (1988). “Q Methodology”, Sage Publication, Inc. 23. Steelman, T.A. and Maguire, L.A. (1991). “Understanding Participant Perspective: Q Methodology in National Forest Management”, Denvor: University of Colorado. 24. Robyn, R. (2005). “The Changing Face of European Identity: A Seven-Nation Study of (Supra) National Attachments”, London: Routledge. 25. Stricklin, M. and Almeida, R. (1999). “PCQSoftware Manula”, Available at www.pcqsoft.com. 26. Van Exel, J. and De Graaf, G. (2005). "Q Methodology: A Sneak Preview", Available at www.jobvanexel.nl. 27. Watts, S. and Stenner, P. (2005). “Doing Q Methodology: Theory, Method and Interpretation”, Qualitative Research in Psychology, 2, pp. 67-91.
/ 128روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻣﺮوري ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻲ اﺻﻄﻼﺣﺎت آراﻳﻪﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ )(Factor Arrays
ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮاي ﻫـﺮ ﻋﺎﻣـﻞ ،ﺑـﺮ اﺳـﺎس اﻣﺘﻴﺎزﻫـﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ آن .آراﻳﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻫﺮ ﻋﺎﻣـﻞ ،ﺗﻔﺴـﻴﺮ روﺷـﻨﻲ از آن ﻋﺎﻣـﻞ ﺑـﻪ دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ. اﻣﺘﻴﺎز ﻋﺎﻣﻠﻲ )(Factor Scores
اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛـﻪ ﺟﺎﻳﮕـﺎه ﻫـﺮ ﻋﺒـﺎرت از ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﻛﻴـﻮ، ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ .ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ،ﻫﺮ ﻋﺒـﺎرت ﭼـﻪ ﻧﻘﺸـﻲ در ﻫﺮ ﻳﻚ از ذﻫﻨﻴﺖﻫﺎي ﻛﺸﻒ ﺷﺪه اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋـﺎﻣﻠﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر راﻫﮕﺸﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ )(Q Factor Analysis
از ﺑﻌﺪ آﻣﺎري ،ﻫﻤﺎن ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋـﺎﻣﻠﻲ اﺳـﺖ و ﺷـﺎﻣﻞ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻋﺎﻣـﻞﻫـﺎ، ﭼﺮﺧﺶ آﻧﻬﺎ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮد وﻟﻲ از دو ﻧﻈـﺮ ،ﺑـﺎ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻋﺎدي ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ :ﻧﺨﺴﺖ آﻧﻜﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ روي اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺟﺎي
/ 130روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ
ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و دوم اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻴﻮه ﺳﻨﺠﺶ دادهﻫﺎي ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻴﻮ ،ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﺎﻣﻠﻲ ،از روش ﻋﻴﻨـﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد. دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي )(Q-sorting Instruction
دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﻣﺮﺗﺐ ﺳﺎزي ﺑﺮاي ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺷﺮح ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻛﺎرتﻫﺎي ﻛﻴﻮ را ﺑﺮ روي ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﻨـﺪ .اﻳـﻦ دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺷـﺎﻣﻞ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻃﻴﻒ و درﺟﻪﻫﺎي آن ،ﺗﻌﻴﻴﻦ اﺟﺒﺎري ﻳﺎ اﺧﺘﻴﺎري ﺑﻮدن ﺗﻮزﻳﻊ ،ﭘﺮﺳﺸﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد ،ﺗﻮﺿﻴﺢ ﮔﺎم ﺑﻪ ﮔـﺎم ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﺎرتﻫﺎ و ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن آﻧﻬﺎﺳﺖ. دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ )(Q-deck
ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻋﺒﺎرات ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻛﺎرت ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻳﻦ ﻛﺎرتﻫﺎ ،دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد .ﮔﻔﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﻳﻚ دﺳﺘﻪ ﻛﻴـﻮ، در اﺧﺘﻴﺎر ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﺗﺎ آﻧﻬﺎ را ﺑﺮاﺳﺎس دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺑـﺮ روي ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﻣﺮﺗﺐ ﻛﻨﺪ. ﻋﺎﻣﻞ )(Factor
در روش ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﻴﻮ ،ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه ﻧﻮﻋﻲ ذﻫﻨﻴﺖ اﺳﺖ .در واﻗـﻊ، ﻋﺎﻣﻞ ،دﺳﺘﻪاي از اﻓﺮاد اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ آﻣﺎري داراي ﻣﺮﺗﺐﺳـﺎزي ﻣﺸـﺎﺑﻬﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن )(Concourse
ﻓﻬﺮﺳﺘﻲ ﺟﺎﻣﻊ از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﺘﺪاول درﺑﺎره ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﻲ اﺳﺖ .اﻳـﻦ
ﻣﺮوري ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻲ اﺻﻄﻼﺣﺎت 131 /
ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺷﺎﻣﻞ ﻛﻠﻤﺎت ،ﺟﻤﻼت ،ﺗﺼﺎوﻳﺮ ،ﻓﻴﻠﻢﻫﺎ ،ﻗﻄﻌﺎت ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ ﻳﺎ ﻧﻘﺎﺷﻲ و ﻏﻴﺮه ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﮔﺮدآوري آﻧﻬﺎ از ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ،ﻛﺘﺎبﻫﺎ ،روزﻧﺎﻣﻪﻫـﺎ، ﻣﺠﻼت و ﻏﻴﺮه اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد. ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزي )(Q-sorting/Q-sort
ﮔﺎه ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺮاي ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن ﻛﺎرتﻫﺎي ﻛﻴﻮ ﺑﺮ روي ﻧﻤﻮدار ﻛﻴﻮ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ،ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻛﺎرتﻫﺎ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و اﻧﺘﺨﺎب درﺟﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ از ﻃﻴﻒ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻛﺎرت و ﻗﺮار دادن آن ﺑـﺮ روي ﻧﻤـﻮدار .ﮔـﺎه ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪه ﻳﻌﻨـﻲ ﻳـﻚ ﻧﻤـﻮدار ﺗﻜﻤﻴـﻞ ﺷﺪه ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد .ﻋﺒﺎرات Q-sortingو Q-sortﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ،ﺑﻪ اﻳﻦ دو اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ،ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن Q-sort ،وﺟﻮد دارد ،در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛﻪ Q-sortingﺑﻪ ﻳﻚ ﻋﻤﻞ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ. ﻧﻤﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ) Person-sampleﻳﺎ (P-set
اﻓﺮادي ﻛﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﻛﺎرتﻫﺎي ﻛﻴﻮ را ﻣﺮﺗـﺐ ﻛﻨﻨـﺪ و ﺑـﻪ آﻧـﺎن ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد .اﻏﻠﺐ ،اﻧﺘﺨﺎب اﻳـﻦ ﻧﻤﻮﻧـﻪ از اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد. ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ )(Q-sample
ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاي از ﻓﻀﺎي ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻛﻪ ﻣﻌﺮّف آن ﺑﺎﺷﺪ .ﻫـﺮ ﻋﻀـﻮ )ﻋﺒـﺎرت( از ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﻴﻮ ﺑﺮ روي ﻳﻚ ﻛﺎرت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻳـﻦ ﻛـﺎرتﻫـﺎ ﺑـﻪ دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ ﻣﻮﺳﻮم اﺳﺖ .دﺳﺘﻪ ﻛﻴﻮ در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺸﺎرﻛﺖﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﺗﺎ ﻣﻴﺰان ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻫﺮ ﻋﺒﺎرت آن ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ.