HISTORIA FILOZOFII TOM II
Od Augustyna do Szkota
L
+ PAX +
HISTORIA FILOZOFII Tom I Grecja i Rzym Tom II Od August...
87 downloads
1767 Views
23MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
HISTORIA FILOZOFII TOM II
Od Augustyna do Szkota
L
+ PAX +
HISTORIA FILOZOFII Tom I Grecja i Rzym Tom II Od Augustyna do Szkota Tom III Od Ockhama do Suareza Tom IV Od Kartezjusza do Leibniza Tom V Od Hobbesa do Hume'a Tom VI Od Wolffa do Kanta Tom VII Od Fichtego do Nietzschego Tom VIII Od Benthama do Russella Tom IX od Maine de Birana do Sartre'a
Frederick Copleston
HISTORIA FILOZOFII TOM II Od Augustyna do Szkota
Przełożył Sylwester Zalewski
I N S T Y T U T W Y D A W N I C Z Y P A X , W A R S Z A W A 2000
Tytuł oryginału A History o/ Philosophy Volume II Augustine to Scotus © Copyright by the Trustees for Roman Catholic Purposes Registered © Copyright for the Polish translation by Sylwester Zalewski, Warszawa 2000
Okładkę projektowała' Aldona Dawid Redaktor Wanda Grajkowska Redaktor techniczny Ewa Dębnicka Korekta Zespól
ISBN 83-211-1050-9 ISBN 83-211-1287-0 INSTYTUT WYDAWNICZY PAX, WARSZAWA 2000 Wydanie I. Ark. druk. 46,25/16. Skład: Ewa Majcher " Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnicza w Cieszynie, ul. Pokoju 1
Rozdział I
WPROWADZENIE 1. Początkowo sądziłem, że w drugim tomie Historii filozofii uda mi się przedstawić zarys rozwoju filozofii na przestrzeni całego okresu wieków średnich, przy czym przez filozofię średniowieczną rozumiem myśl filozoficzną oraz systemy powstałe między renesansem karolińskim pod koniec VIII wieku (Jan Szkot Eriugena, pierwszy wybitny filozof średniowieczny, urodził się ok. 810 r.) a końcem wieku XIV. Przekonałem się jednak o celowości poświęcenia dwóch tomów filozofii średniowiecznej. Ponieważ tom pierwszy kończył się przedstawieniem neoplatonizmu i nie zawierał omówienia myśli filozoficznej wczesnych pisarzy chrześcijańskich, uznałem za właściwe powiedzieć coś na temat tej myśli w tomie obecnym. To prawda, że tacy myśliciele jak św. Grzegorz z Nyssy i św. Augustyn należeli do okTesu cesarstwa rzymskiego, że zachowywali związki z najszerzej rozumianym platonizmem i że nie można by ich określić mianem ludzi średniowiecza; pozostaje jednak faktem, że byH myślicielami chrześcijańskimi i że wywarli ogromny wpływ na średniowiecze. Nie sposób zrozumieć św. Anzelma i św. Bonawentury bez znajomości św. Augustyna, podobnie jak nie sposób zrozumieć myśli Jana Szkota Eriugeny bez znajomości myśli św. Grzegorza z Nyssy i Pseudo-Dionizego. Nie m a więc chyba potrzeby tłumaczyć się z tego, że historię filozofii średniowiecznej rozpoczynam od omówienia myślicieli należących - w tej mierze, w jakiej idzie o chronologię - do okresu cesarstwa rzymskiego. Tom obecny zatem rozpoczyna się od wczesnego okresu chrześcijańs kiego i m a za przedmiot rozważań historię filozofii średniowiecznej aż po koniec wieku XIII, włącznie z Dunsem Szkotem (ok. 1265 - 1308). 1
1
Historia filozofii, 1.1, Grecja i Rzym. Przełożył Henryk Bednarek, Warszawa 1998.
6
WPROWADZENIE
W tomie trzecim zamierzam zająć się filozofią wieku XIV, z położeniem szczególnego nacisku na ockhamizm. Będzie tam również mowa o filozofiach renesansu, o wiekach XV i XVI, oraz o „srebrnym wieku" myśli scholastycznej, mimo że Franciszek Suarez zmarł dopiero w 1617 r., dwadzieścia jeden lat po przyjściu na świat Kartezjusza. Taki układ materiału może się wydać arbitralny, i w pewnym stopniu tak jest istotnie. Ale jest rzeczą niesłychanie wątpliwą, czy możliwe jest prze prowadzenie wyraźnej Unii podziału między filozofią średniowieczną a nowożytną, można by też przytoczyć poważne racje przemawiające za włączeniem Kartezjusza do późnej scholastyki, co byłoby wbrew tradycji. Nie proponuję jednak takiego rozwiązania, a jeśli w następ nym, trzecim tomie omawiam paru filozofów, którzy wydają się należeć właściwie do „okresu nowożytnego", to kieruję się głównie względami wygody, przygotowując pole działania, tak abym w tomie czwartym mógł przedstawić w sposób systematyczny wzajemne związki między głównymi systemami filozoficznymi, poczynając od Franciszka Bacona w Anglii i Kartezjusza we Francji, a kończąc na Kancie. Niemniej jednak, bez względu na przyjętą metodę podziału, należy pamiętać o tym, że szufladki, w jakie się zamyka historię myśli filozoficznej, nie są wodoszczelne, że przejścia są stopniowe a nie nagłe, że podziały zachodzą na siebie i są wzajemnie powiązane, że następujące po sobie systemy nie zostały od siebie porozcinane toporem. 2. Był czas, kiedy uważano, że filozofia średniowieczna nie zasługuje na poważne badania, i przyjmowano jako pewnik, iż filozofia wieków średnich była do tego stopnia podporządkowana teologii, że praktycz nie nie dawała się od niej oddzielić, a jeśli się to udawało, okazywała się niemal wyłącznie jałowym sporem o drobiazgi i grą słów. Innymi słowy, uważano, że filozofia europejska dzieli się na dwa podstawowe okresy, na okres starożytny^Jitóry w istocie oznaczał filozofie Platona i Arys totelesa, oraz na okres nowożytny, w którym rozum spekulatywny ponownie zaczął korzystaczwólnósci po ciemnej nocy wieków średnich, a więc po okresie sprawowania najwyższej władzy przez czynniki kościelne, kiedy rozum ludzki, zakuty w ciężkie kajdany, zmuszony był do zajmowania się bezużytecznym i dziwacznym studiowaniem teologii, dopóki myśliciel tego pokroju co Kartezjusz nie zerwał w końcu tych więzów i nie przywrócił rozumowi przysługującej m u wolności. W okre sach starożytnym i nowożytnym filozofię można uważać za wolnego człowieka, natomiast w okresie średniowiecznym była ona niewolnicą.
WPROWADZENIE
7
Niezależnie od tego, że filozofia średniowieczna w sposób naturalny spotykała się z brakiem szacunku, którego powszechnie odmawiano całemu średniowieczu, jednym z czynników częściowo odpowiedzial nych za taką właśnie postawę wobec myślicieli średniowiecznych był niewątpliwie język, jakim o scholastyce mówili ludzie pokroju Francisz ka Bacona i Kartezjusza. Jak arystoteUcy mają skłonność do oceny platonizmu w kategoriach krytyki Arystotelesa, tak zwolennicy ruchu zapoczątkowanego przez Bacona i Kartezjusza byli skłonni patrzeć na filozofię średniowieczną ich oczyma, nie zdając sobie sprawy z faktu, że wiele z tego, co na przykład Franciszek Bacon musiał powiedzieć przeciwko scholastykom, nie mogło w sposób zasadny odnosić się do wielkich postaci myśli średniowiecznej, jakkolwiek mogło być adekwat ne względem późnych i „dekadenckich" scholastyków, dochowujących wierności literze kosztem „ducha". Trudno przypuszczać, aby histo rycy, którzy od samego początku patrzyli na filozofię średniowieczną w takim świetle, mogli uzyskać ściślejszą i bezpośrednią jej znajomość; potępili ją, choć jej nie widzieli i nie słyszeli, choć nie znaU ani pełnej różnorodności myśli średniowiecznej, ani jej głębi; myśl ta była dla nich czymś jednolitym, oznaczała jałową grę słów i niewolniczą zależność od teologów. Co więcej, nie dość krytyczni, nie zdawali sobie sprawy z tego, że jeżeli filozofowie średniowieczni pozostawali pod wpływem czynnika zewnętrznego, jakim była teologia, to również na filozofów nowożyt nych oddziaływały czynniki zewnętrzne, nawet jeśli były to czynniki inne niż teologia. Większość spośród tych historyków uznałaby za rzecz bezsensowną, gdyby ktoś chciał im sugerować, że na przykład Duns Szkot miał prawo być uważany za wielkiego filozofa angielskiego, przynajmniej równie wielkiego jak John Locke, sławiąc zaś wnikliwość Dawida Hume'a, nie uświadamiali sobie, że pewni myśliciele późnego średniowiecza antycypowali sporą część krytyki, jaką zwykło się uważać za szczególny wkład do filozofii tego wybitnego Szkota. Posłużę się przykładem wolnego od uprzedzeń podejścia do filozofii i filozofów średniowiecznych ze strony człowieka, który sam był wielkim filozofem - przykładem Georga Wilhelma Friedricha Hegla. Jest to przykład o tyle interesujący, że Heglowska dialektyczna idea historii filozofii domagała się wyraźnie takiego przedstawienia filozofii średnio wiecznej, które by ukazywało jej istotny wkład w rozwój myśli filozoficznej, przy czym sam Hegel nie należał do wulgarnych przeciw ników filozofii średniowiecznej. Otóż filozof ten rzeczywiście przyznaje, że filozofia średniowieczna spełniła jedną ważną funkgę, mianowicie
8
WPROWADZENIE
wyraziła w kategoriach filozoficznych „absolutną treść" chrześcijańst wa, ale podkreśla przy tym, iż jest to tylko formalne powtórzenie treści wiary, w którym Bóg został przedstawiony jako coś „zewnętrznego"; a jeśli się pamięta, że według Hegla wiara jest sposobem świadomości religijnej i wyraźnie ustępuje filozoficznemu, czyli spekulatywnemu, punktowi widzenia, punktowi widzenia czystego rozumu, to nie ulega wątpliwości, iż filozofia średniowieczna była w jego oczach jedynie filozofią z nazwy. Zgodnie z tym Hegel twierdzi, że filozofia scholastyczna jest w gruncie rzeczy teologią. Nie chce przez to powiedzieć, że Bóg nie jest przedmiotem zarówno filozofii, jak i teologii, chce natomiast powiedzieć, iż filozofia średniowieczna zajmowała się tym samym przedmiotem, jakim się zajmuje filozofia właściwa, ale ujmowała ów przedmiot według kategorii teologii, zamiast zastąpić zewnętrzne związki właściwe dla teologii (na przykład stosunek świata do Boga jako stosunek zewnętrznego skutku do wolnej stwórczej Przyczyny) sys tematycznymi, naukowymi, rozumowymi i koniecznymi kategoriami i związkami typowymi dla filozofii. Filozofia średniowieczna była zatem filozofią w aspekcie treści, ale teologią w aspekcie formy, i w oczach Hegla historia filozofii średniowiecznej jawi się jako coś monotonnego, w obrębie czego na próżno próbowano wyodrębniać różne stadia realnego postępu i rozwoju myśli. Nie mogę się w tym miejscu zajmować problemem, w jakim stopniu pogląd Hegla na filozofię średniowieczną jest zależny od jego własnego systemu, od jego poglądu na stosunek religii do filozofii, wiary do rozumu, bezpośredniości do zapośredniczenia; chcę jedynie zwrócić uwagę, w jakiej mierze podejście Hegla do filozofii średniowiecznej łączy się z autentyczną nieznajomością jej historii. Dla hegUsty byłaby prawdopodobnie do pomyślenia taka sytuacja, że się dysponuje praw dziwą wiedzą o rozwoju filozofii średniowiecznej, a mimo to przyjmuje się - dokładnie z tej racji, że się jest hegUstą - ogólny punkt widzenia Hegla na tę filozofię; ale nie może być cienia wątpliwości, nawet biorąc pod uwagę fakt, że filozof ten nie wydał i nie opublikował swoich wykładów z historii filozofii, iż Hegel nie odznaczał się rzetelną znajomością tych spraw. Jak można by na przykład przypisywać rzetelną znajomość filozofii średniowiecznej autorowi, który umieszcza Rogera Bacona pod nagłówkiem „Mistycy" i czyni jedynie uwagę, że „Roger Bacon zajmował się głównie fizyką, ale nie wywarł większego wpływu. Wynalazł proch, lustra, teleskopy i zmarł w 1297 r."? Rzecz w tym, że Hegel czerpał swoją wiedzę o filozofii średniowiecznej od
WPROWADZENIE
9
takich autorów jak Tennemann i Brucker, podczas gdy pierwsze wartościowe studia o filozofii średniowiecznej powstały dopiero w poło wie wieku XIX. Przytaczając przykład Hegla, nie mam oczywiście zamiaru obwiniać tego filozofa, zależy mi raczej na podkreśleniu wielkiej zmiany, jaka zaszła w naszej znajomości filozofii średniowiecznej dzięki pracom badaczy nowożytnych począwszy od roku 1880. O ile łatwo zrozumieć i wybaczyć błędną znajomość faktów, których nieświadomymi ofiarami padli tacy myśliciele jak na przykład Hegel, o tyle trudniej byłoby tolerować podobny stan rzeczy dzisiaj, po ukazaniu się prac takich uczonych jak Baeumker, Ehrle, Grabmann, De Wulf, Pelster, Geyer, Mandonnet, Pelzer i inni. Po tym, jak filozofia średniowieczna ukazała się w pełniejszym świetle dzięki opublikowaniu tekstów oraz krytycz nym wydaniom wcześniej znanych dzieł, po wspaniałych tomach wydanych przez franciszkanów z Quaracchi, po ukazaniu się licznych serii Beitrdge, po opracowaniu takich historii, jak ta, która wyszła spod pióra Maurice'a D e Wulfa, po błyskotliwych studiach Etienne'a Gilsona, po żmudnych badaniach prowadzonych przez amerykańską Mediaeval Academy, nie można dłużej uważać, że filozofowie średnio wieczni byli ludźmi jednego pokroju, że filozofia średniowieczna charakteryzowała się brakiem bogactwa i różnorodności, że myśliciele średniowieczni byli w jednakowym stopniu ludźmi małego formatu i przeciętnych dokonań. Co więcej, tacy autorzy j a k Gilson pomogli nam zdać sobie sprawę z istnienia ciągłości między filozofią średnio wieczną i nowożytną. Gilson udowodnił, że kartezjanizm był o wiele bardziej zależny od myśli średniowiecznej, niż wcześniej sądzono. Sporo pozostało do zrobienia, jeżeli idzie o wydanie i opracowanie tekstów (należy choćby wspomnieć o komentarzu Wilhelma Ockhama do Sentencji), ale w całościowym obrazie filozofii średniowiecznej już dziś można dostrzec określone nurty oraz rozwój, wzór i tkaninę, jasne światło i nikłe płomyczki. 3. Ale nawet gdyby filozofia średniowieczna była w rzeczywistości bogatsza i bardziej zróżnicowana, niż niekiedy sądzono, czyż nie jest prawdą, że pozostawała w tak ścisłym związku z teologią, iż praktycznie nie daje się od niej oddzielić? Czyż nie jest na przykład prawdą, że większość filozofów średniowiecznych to duchowni i teologowie, którzy prowadząc badania filozoficzne pozostawali w duchu teologami lub nawet apologetami?
10 i
WPROWADZENIE
Należy po pierwsze podkreślić fakt, że stosunek teologii do filozofii był sam w sobie ważnym tematem myśli średniowiecznej i że różni myśliciele zajmowali odmienne stanowiska w tej sprawie. Kierując się pragnieniem zrozumienia danych objawienia, w takim stopniu, w jakim rozum ludzki jest do tego zdolny, pierwsi myśliciele średniowieczni - zgodnie z maksymą credo ut intelligam - usiłowali zrozumieć tajemnice wiary przez zastosowanie do nich rozumowej dialektyki. Położyli w ten sposób podwaliny pod teologię scholastyczną, jako że stosowanie rozumu do danych teologicznych, w znaczeniu danych objawienia, jest i pozostaje teologią; nie staje się filozofiąTjNiektórzy myśliciele przez swoje entuzjastyczne pragnienie przeniknięcia tajemnic za pomocą rozumu w granicach jego możliwości jawią się nam na pierwszy rzut oka jako racjonaliści, jako ci, których można by nazwać heglistami przed Heglem. Tak naprawdę jednak byłoby anachronizmem uważać ich za „racjonalistów" w nowożytnym sensie tego słowa, albowiem kiedy na przykład św. Anzelm lub Ryszard ze Świętego Wiktora próbowaH dowodzić tajemnicy Trójcy Świętej za pomocą „koniecznych racji", nie chodziło im o zgodę na jakąkolwiek redukcję dogmatu czy też o osłabie nie integralności objawienia Bożego. (Do sprawy tej powrócę na dalszych stronach książki.) Postępując w ten sposób, działali niewątp liwie jako teologowie, ale ponieważ nie przeprowadzili - co jest pewne - żadnego wyraźnego rozgraniczenia dziedzin filozofii i teologii, z całą pewnością podejmowali tematy filozoficzne i rozwijali filozoficzną argumentację. Weźmy jako przykład św. Anzelma. Nawet jeśli uważa my go zasadniczo za jednego z twórców teologii scholastycznej, to przez swoje rozumowe dowody na istnienie Boga przyczynił się on również do rozwoju scholastycznej filozofii. Nie byłoby rzeczą słuszną, gdybyśmy Abełarda bez żadnych zastrzeżeń nazywali filozofem, a św. Anzelma teologiem! W każdym razie w XIII wieku pojawia się już wyraźny podział dokonany przez św. Tomasza z Akwinu między teologią, która przyjmuje jako swoje przesłanki dane objawienia, a filozofią (obe jmującą oczywiście to, co nazywamy „teologią naturalną"), która jest dziełem ludzkiego rozumu nie odwołującego się formalnie do objawieni^PW tym samym stuleciu wprawdzie św. Bonawentura w sposób świadomy i zdecydowany bronił stanowiska, które można by określić mianem poglądu integralnego, augustyńskiego, to jednak, mimo że Doktor franciszkański sądził, iż czysto filozoficzne poznanie Boga osłabione jest z racji swej niezupełności, doskonale zdawał sobie sprawę z tego, iż są takie prawdy filozoficzne, do których stwierdzenia dochodzi
11
WPROWADZENIE
sam rozum. Tak właśnie została przedstawiona różnica między św< Bonawenturą a św. Tomaszem. Św. Tomasz twierdził, iż byłoby w zasadzie możliwe wymyślenie zadowalającego systemu filozoficznego, który w kwestii poznania Boga na przykład byłby niezupełny, ale nie fałszywy, natomiast św. Bonawentura utrzymywał, iż sama ta niezupełność lub nieadekwatność oznacza w istocie zafałszowanie, tak że mimo iż prawdziwa filozofia naturalna byłaby możUwa bez światła wiary, prawdziwa metafizyka byłaby niemożliwa. Jeżeli filozof, twierdzi św. Bonawentura, dowodzi na podstawie rozumu i stoi na stanowisku jedności Boga, nie poznając równocześnie, iż Bóg to trzy Osoby w jednej naturze, to przypisuje Bogu jedność, która nie jest jednością BożąJ • Po drugie, św. Tomasz z całą powagą podszedł do określenia „statusu" filozofii. Powierzchownemu obserwatorowi mogłoby się wydawać, że kiedy św. Tomasz potwierdzał wyraźny podział między teologią dogmatyczną a filozofią, dokonywał jedynie formalnego podziału, który nie wpłynął na jego myśl i którego nie brał pod uwagę w praktyce; pogląd taki jednak byłby daleki od prawdy, o czym świadczy następujący przykład. Św. Tomasz był przekonany, że~objawienie uczy o stworzeniu świata w czasie, o tym, że świat nie jest wieczny; ale zdecydowanie stał na stanowisku i bronił poglądu, że filozof jako taki ani nie może dowieść, że świat był stworzony odwiecznie, ani też że został stworzony w czasie, aczkolwiek może wykazać, iż świat zależy od Boga jako Stwórcy. Zajmując takie stanowisko, tym samym nie zgadzał się na przykład ze św. Bonawen turą, fakt zaś, że w omawianej kwestii bronił takiego punktu widzenia, wyraźnie świadczy o poważnym traktowaniu w praktyce teoretycznego oddzielenia dziedziny filozofii od obszaru teologii dogmatycznej. Po trzecie, gdyby rzeczywiście prawdą było twierdzenie, iż filozofia średniowieczna nie była niczym więcej, jak teologią, wówczas należało by oczekiwać, iż myśliciele, którzy wyznawali tę samą wiarę, będą uznawali tę samą filozofię, lub że zachodzące między nimi różnice ograniczą się do różnic w sposobie stosowania dialektyki do danych objawienia. W istocie jednak dalekie jest to od prawdy. Św. Bonawen tura, św. Tomasz z Akwinu, Duns Szkot, Idzi Rzymianin, a także dość bezpiecznie można powiedzieć to i o Wilhelmie Ockhamie - wszyscy wyznawali tę samą wiarę, ale ich idee filozoficzne w żadnym wypadku 2
2
T o suche stwierdzenie wszakże, aczkolwiek popiera je E. Gilson, domaga się pewnej modyfikacji. Por. niżej, rozdz. XXV, 4.
12
WPROWADZENIE
nie były identyczne pod każdym względem. Inną sprawą jest oczywiście to, czy ich filozofie w jednakowym stopniu dawały się uzgodnić z wymogami teologii (filozofii Wilhelma Ockhama nie można by chyba uznać za zgodną z tymi wymogami); sprawa ta wszakże jest nieistotna z punktu widzenia rozważanego problemu, ponieważ wymienione filozofie istniały i różniły się między sobą niezależnie od tego, czy dawały się w pełni uzgodnić z ortodoksyjną teologią. Historyk może nakreślić linie rozwoju i podziału w obrębie filozofii średniowiecznej, a jeśli tak, to niewątpliwie musi istnieć to, co się nazywa filozofią średniowieczną - gdyby ta filozofia nie istniała, nie miałaby historii. W toku tej pracy będziemy musieli rozważyć różne poglądy na stosunek zachodzący między filozofią a teologią, nie zamierzam przeto zajmować się dłużej tą sprawą obecnie; warto jednak stwierdzić na samym początku, iż dzięki temu, że wiara chrześcijańska stanowiła wspólne dziedzictwo, myśliciel średniowieczny przystępował do interpretaqi świata, mając do dyspozycji mniej lub bardziej wspólnie uznawane światło. Niezależnie od tego, czy akceptował, czy też odrzucał wyraźny podział między obszarami teologii i filozofii, w każdym przypadku patrzył na świat jako chrześcijanin i nie mógł tego nie czynić. W toku argumentacji filozoficznej mógł abstrahować od objawienia chrześcijańskiego, niemniej jednak nie mógł uwolnić swego umysłu od wizji i wiary chrześcijańskiej. Nie znaczy to wszakże, że wysuwane przezeń argumenty filozoficzne nie miały charakteru argumentów filozoficznych lub że dowody rozumowe nie były dowodami rozumowy mi: każdy argument lub dowód przyjmowano ze względu na jego siłę lub słabość, nie odrzucano zaś ich jako ukrytej teologii na tej podstawie, że autor był chrześcijaninem. 4. Po wykazaniu, że istniało naprawdę takie zjawisko jak filozofia średniowieczna lub że w każdym razie mogło istnieć, nawet jeśli wyraźna większość filozofów średniowiecznych zaUczała się do chrześcijan, a wielu z nich na dodatek było teologami, chcę na koniec powiedzieć parę słów o celu tej książki (jak również tomu następnego) oraz o sposobie, w jaki ona traktuje swój przedmiot. N a pewno nie zamierzam podejmować próby przedstawienia wszyst kich znanych opinii o wszystkich znanych filozofach średniowiecznych. Innymi słowy, drugi i trzeci tom tej Historii nie zostały pomyślane jako encyklopedia filozofii średniowiecznej. Z drugiej strony, nie zamierzam przedstawiać jedynie zarysu lub szeregu impresji na temat tej filozofii.
WPROWADZENIE
13
Usiłowałem dać zrozumiały i spójny opis rozwoju filozofii średniowiecz nej oraz faz, przez które ona przechodziła, pomijając całkowicie wiele nazwisk, a skupiając uwagę na tych myślicielach, którzy mają szczegól ne znaczenie i cieszą się zainteresowaniem ze względu na treść własnej myśli filozoficznej lub którzy reprezentują oraz ilustrują pewien szcze gólny typ filozofii bądź też etap jej rozwoju. Niektórym spośród tych myślicieli, jak również omówieniu ich poglądów, poświęciłem sporo miejsca. Mogło się to prawdopodobnie przyczynić do zaciemnienia ogólnych Unii określających związki i rozwój myśli filozoficznej, ale - j a k powiedziałem - nie było moim zamiarem przedstawienie jedynie zarysu filozofii średniowiecznej, a być może tylko przez bardziej szczegółowe omówienie głównych systemów filozoficznych można uwydatnić całą różnorodność myśli średniowiecznej. Nie jest z pewnoś cią łatwo nakreśHć przejrzysty obraz głównych linii wskazujących na związki i rozwój, nie rezygnując równocześnie z dosyć szczegółowego rozwinięcia idei wybranych filozofów, byłoby więc rzeczą nierozsądną przypuszczać, że każdy zaakceptuje to, o czym mówię, co pominąłem lub czemu poświęciłem odpowiednio wiele miejsca: bez trudu po strzegamy las, nie widząc drzew, lub widzimy drzewa, nie postrzegając lasu, ale z wielkim trudem dostrzegamy równocześnie i drzewa, i las. Uważam wszakże, że warto podjąć taką próbę, i aczkolwiek nie wahałem się poświęcić sporo miejsca filozofiom św. Bonawentury, św. Tomasza, Dunsa Szkota i Ockhama, próbowałem zarazem uczynić czymś zrozumiałym ogólny rozwój filozofii średniowiecznej od jej pierwszych walk, poprzez wspaniały okres dojrzałości aż po ostateczny schyłek. Jeżeli ktoś mówi o „schyłku", można by postawić zarzut, że mówi jak filozof, a nie jak historyk. T o prawda, ale jeżeli się dąży do ukazania zrozumiałego ujęcia modelowego w obrębie filozofii średniowiecznej, należy się kierować zasadą wyboru i w tym sensie przynajmniej trzeba być filozofem. Słowo „schyłek" istotnie zawiera w sobie element oceny, posłużenie się nim więc może uchodzić za przekroczenie uprawnionych kompetencji historyka. Być może w jakimś sensie tak jest, ale który historyk filozofii był lub jest w y ł ą c z n i e historykiem w najściślejszym znaczeniu tego słowa? Żaden heglista, marksista, pozytywista czy kantysta nie pisze historii bez przyjęcia pewnego filozoficznego punktu widzenia, czy zatem tylko tomistę należy krytykować za postępowanie, którego nie sposób uniknąć, jeżeli historia filozofii nie m a się stać niezrozumiała jako jedynie szereg opinii?
14
WPROWADZENIE
„Schyłek" znaczy więc dla mnie schyłek, ponieważ otwarcie uważam, że filozofia średniowieczna dzieli się na trzy podstawowe fazy. N a początku mamy fazę wstępną, obejmującą okres do XII wieku włącznie, z kolei następuje okres konstruktywnych syntez w wieku XIII, na koniec - w wieku XIV - pojawia się faza destruktywnej krytyki, podkopywania fundamentów, upadku. Z innego punktu widzenia wszakże nie wahał bym się uznać, że faza ostatnia była czymś nieuniknionym i na dłuższą metę mogła przynieść korzyść, pobudzając filozofów scholastycznych do rozwijania i ugruntowywania własnych zasad w obliczu krytyki, a ponadto do wykorzystania tego wszystkiego, co późniejsza filozofia mogła zaproponować jako pozytywną wartość. Z jednego punktu widzenia okres sofistyki w filozofii starożytnej (używając terminu „sofista" w mniej lub bardziej platońskim sensie) był okresem upadku, ponieważ charakteryzował się między innymi osłabieniem myśli kon struktywnej; niemniej jednak był to okres nieunikniony w obrębie filozofii greckiej i na dłuższą metę można go uznać za czas, który przyniósł pozytywne wyniki. W każdym razie nikt, kto ceni myśl Platona i Arystotelesa, nie może uważać działalności i krytyki sofistów za prawdziwe nieszczęście dla filozofii. Ogólny plan tego i następnego tomu sprowadza się zatem do ukazania głównych faz i linii rozwojowych filozofii średniowiecznej. Najpierw przedstawiam krótko okres patrystyczny, następnie prze chodzę do omówienia tych myślicieli chrześcijańskich, którzy mieli realny wpływ na wieki średnie: Boecjusza, Pseudo-Dionizego, a przede wszystkim św. Augustyna z Hippony. Po tej mniej lub bardziej wprowadzającej części przechodzę do fazy właściwej myśli średnio wiecznej, to znaczy omawiam renesans karoliński, powstanie szkół, spór 0 uniwersalia i coraz szersze stosowanie dialektyki, dzieło św. Anzelma w wieku XI, szkoły wieku XII, ze szczególnym uwzględnieniem szkoły w Chartres i w klasztorze Św. Wiktora. Trzeba też krótko omówić filozofię arabską i żydowską, ale nie ze względu na nią samą - skoro zajmuję się zasadniczo filozofią średniowiecznego chrześcijaństwa-lecz raczej dlatego, że Arabowie i Żydzi przyczynili się w sposób decydujący do tego, iż chrześcijański Zachód poznał system Arystotelesowski w całej jego pełni. Druga faza to okres wielkich syntez XIII wieku, w szczególności filozofie św. Bonawentury, św. Tomasza z Akwinu 1 Dunsa Szkota. Faza następna, przypadająca na wiek XIV, przynosi nowe kierunki i destruktywną krytykę szeroko rozumianej szkoły ockhamistów. Na końcu zająłem się myślą okresu przejściowego między
WPROWADZENIE
15
filozofią średniowieczną a nowożytną. W ten sposób otwarta została droga do zajęcia się w czwartym tomie Historii tym, co się powszechnie określa mianem „filozofii nowożytnej". Na koniec należałoby poruszyć jeszcze dwie sprawy. Po pierwsze, nie twierdzę, że zadanie historyka filozofii polega na zastępowaniu idei dawnych filozofów własnymi ideami lub też ideami filozofów współ czesnych bądź najnowszych, tak jakby dawni myśliciele nie zdawali sobie sprawy z tego, co mieli namyśli. Gdy Platon formułował doktrynę anamnezy, nie stanął na gruncie neokantyzmu, a choć św. Augustyn antycypował Kartezjusza, kiedy mówił Si fallor, sum, poważnym błędem byłaby próba wtłaczania jego filozofii w model kartezjański. Z drugiej strony, pewne problemy stawiane przez filozofów nowożyt nych były również wysuwane w wiekach średnich, nawet jeśli robiono to w odmienny sposób, uzasadnione jest więc podkreślanie podobieństwa pytania lub odpowiedzi. Dalej, nie jest czymś nieuprawnionym po stawienie pytania, czy dany filozof średniowieczny mógłby, czerpiąc z bogactwa własnego systemu, sprostać takiej lub innej trudności, którą wysunął filozof czasów późniejszych. Dlatego też, aczkolwiek starałem się unikać zbyt częstego odwoływania się do filozofii nowożytnej, pozwalałem sobie niekiedy dokonywać porównań z filozofiami później szymi oraz zastanawiać się nad zdolnością średniowiecznego systemu filozoficznego do stawienia czoła trudności, która zapewne stanie przed badaczem myśli nowożytnej. Starałem się wszakże ściśle kontrolować tę swoją słabość do porównań i przeprowadzania analiz, i to nie tylko przez wzgląd na objętość książki, lecz także z powodu historycznej poprawności. A oto druga sprawa, którą należy poruszyć. Głównie pod wpływem marksizmu formułuje się postulat, ażeby historyk filozofii uwzględniał społeczne i polityczne tło badanego okresu oraz objaśniał wpływ czynników społecznych i politycznych na rozwój myśli filozoficznej. Pomijając jednak fakt, że po to, aby utrzymać pisaną przez siebie historię w rozsądnych granicach, powinno się skupiać uwagę na samej filozofii, a nie na wydarzeniach składających się na rozwój społeczny i polityczny, jest rzeczą absurdalną zakładać, iż wszystkie filozofie lub wszystkie części składowe jakiejś konkretnej filozofii w równym stopniu pozostają pod wpływem społecznego i politycznego milieu. Aby zro zumieć myśl polityczną jakiegoś filozofa, jest oczywiście rzeczą pożąda ną posiadanie pewnej znajomości faktycznej sytuacji politycznej, ale po to, by mówić o Tomaszowej doktrynie relacji zachodzącej między istotą
16
WPROWADZENIE
a istnieniem lub o głoszonej przez Szkota teorii jednoznaczności pojęcia bytu, w ogóle nie potrzeba odwoływać się do sytuaqi politycznej czy ekonomicznej. Co więcej, filozofia w takim samym stopniu pozostaje pod wpływem innych czynników, w jakim zależy od czynników politycznych i ekonomicznych. N a Platona oddziałał postęp greckiej matematyki; filozofia średniowieczna, aczkolwiek daje się oddzielić od teologii, z pewnością pozostawała pod jej wpływem; Kartezjusza wizja świata materialnego wyraźnie była uzależniona od rozwoju fizyki; biologia nie pozostała bez wpływu na myśl Bergsona, i tak dalej. Dlatego uważam za poważny błąd podkreślanie wyłącznie rozwoju ekonomicznego i politycznego oraz wyjaśnianie postępu pozostałych nauk za pomocą historii gospodarczej, a to właśnie pociąga za sobą prawda o marksistowskiej koncepqi filozofii. Niezależnie więc od faktu, że wzgląd na objętość książki nie pozwala mi wypowiadać się szerzej o politycznym, społecznym i ekonomicznym de filozofii średniowiecz nej, świadomie pomijam nieuzasadniony postulat, że „ideologiczną nadbudowę" powinno się interpretować w kategoriach sytuagi ekono micznej. Książka ta jest historią pewnego okresu filozofii średniowiecz nej, nie jest zatem ani historią polityczną, ani historią ekonomii średniowiecza.
Część I
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Rozdział II
OKRES PATRYSTYCZNY
Chrześcijaństwo i filozofia grecka - Apologeci greccy (Arystydes, św. Justyn Męczennik, Tacjan, Atenogoras, Teofil) - Gnostycyzm i pisarze wy stępujący przeciwko gnostycyzmowi (św. Ireneusz, Hipolit) - Apologeci łacińscy (Minucjusz Feliks, Tertulian, Arnobiusz, Laktancjusz) - Szkoła kate chetyczna w Aleksandrii (Klemens, Orygenes) - Ojcowie greccy (św.Bazyli, Euzebiusz, św. Grze gorz z Nyssy) - Ojcowie łacińscy (św. Ambroży) - Św. Jan Damasceński - Podsumowanie.
1. Chrześcijaństwo pojawiło się na świecie jako religia objawiona; dane zostało światu przez Chrystusa jako nauka odkupienia, zbawienia i miłości, a nie jako system abstrakcyjny i teoretyczny, sam Chrystus zaś posłał swoich apostołów, aby głosili Ewangelię, a nie zasiadali na profesorskich katedrach. Chrześcijaństwo było „Drogą", drogą do Boga, którą należało przejść w ciągu życia, a nie kolejnym systemem filozoficznym obok systemów i szkół starożytności. Apostołowie i ich następcy dążyli do nawrócenia świata, nie do wymyślenia systemu filozoficznego. W tej mierze zaś, w jakiej ich orędzie skierowane było do Żydów, musiało się spotkać raczej z atakami teologicznymi aniżeli z filozoficznymi, jeżeli natomiast idzie o nie-Żydów, to poza wzmianką o słynnym kazaniu św. Pawła do Ateńczyków nic nie wiemy o tym, by apostołowie stykali się z greckimi filozofami w sensie akademickim lub podejmowali z nimi dialog.
20
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
W miarę jednak jak chrześcijaństwo się umacniało i rozwijało, pojawiły się podejrzenia i wrogość okazywana nie tylko przez Żydów i władze polityczne, lecz także przez intelektualistów i pisarzy pogań skich. Niektóre spośród ataków zwróconych przeciwko chrześcijaństwu były po prostu wynikiem niewiedzy, naiwnych podejrzeń, fałszywych wyobrażeń, strachu przed czymś nieznanym; inne wszakże formułowa no na płaszczyźnie teoretycznej, na podstawach filozoficznych - i z nimi należało się uporać. To zaś oznaczało odwołanie się zarówno do argumentów filozoficznych, jak i teologicznych. W pismach wczesnych apologetów chrześcijańskich i Ojców pojawiły się zatem elementy filozoficzne, daremną rzeczą byłoby wszakże poszukiwanie w nich systemu filozoficznego, ponieważ pisarzom tym chodziło głównie o cel teologiczny, to znaczy o obronę wiary. Jednakże w miarę jak chrześ cijaństwo zdobywało coraz mocniejszą pozycję i stawało się coraz popularniejsze, a uczeni chrześcijańscy mogli rozwijać własną myśl i naukę, wyraźniej zaczął się zaznaczać element filozoficzny, szczególnie gdy trzeba było odpowiadać na ataki pogańskich filozofów-profesjonalistów., Nie ulega wątpliwości, że wpływ Hteratury apologetycznej na rozwój filozofii chrześcijańskiej zawdzięczamy przede wszystkim przyczynie zewnętrznej wobec chrześcijaństwa, a więc wrogim atakom; była jednak i inna wewnętrzna racja tego rozwoju, niezależna od ataków zewnętrz nych. Chrześcijanie o wyższych aspiracjach intelektualnych odczuwaU naturalną potrzebę zgłębiania - w miarę swoich możUwości - danych objawienia, jak również kształtowania w świetle wiary ogólnego poglądu na świat i życie ludzkie. Ten drugi powód zapewne pojawił się później niż pierwszy, a w przypadku Ojców najwyraźniej się zaznaczył w myśli św. Augustyna; pierwszy wszakże, owo pragnienie zgłębienia dogmatów wiary (antycypaqa postawy Credo, ut intelligam), w pewien sposób był obecny od samego początku. Pierwotne dane objawienia zaczęto przedstawiać w formie wyraźniejszej, „rozwiniętej", w tym znaczeniu, że to, co ukryte, starano się odsłonić, uwyraźnić, częściowo z prostej chęci zrozumienia i oceny, częściowo z potrzeby dalszego rozjaśnienia definicji dogmatycznej w konfrontacji z herezją. Chrześ cijanie na przykład od początku uznawali fakt, że Chrystus był zarazem Bogiem i człowiekiem, ale implikage tego faktu dopiero z biegiem czasu stawały się jasne i zostały wpisane w definicje teologiczne - że na przykład doskonała ludzka natura Chrystusa implikowała posiadanie przez Niego ludzkiej woli. Definige te miały oczywiście charakter
21
OKRES PATRYSTYCZNY
teologiczny, a przejście od tego, co ukryte, do tego, co wyraźne, oznaczało postęp w dziedzinie nauk teologicznych; w toku argumentowania i definiowania posługi ięjwszakże pojęciami i kategoriami zapożyczonymi z filozofii. Co więcej, ponieważ chrześcijanie nie mieli własnej filozofii, do której mogUby się odwoływać (to znaczy filozofii w sensie akademickim), w sposób naturalny zwrócili się w stronę filozofii dominującej, czerpiącej z platonizmu, jale silnie zabarwionej elementami innych szkół. Można więc z grubsza powiedzieć, że idee filozoficzne występujące u pierwszych pisarzy chrześcijańskich miały charakter platoński lub neoplatoński (z domieszką stoicyzmu) oraz że - z filozoficznego punktu widzenia -f myśl chrześcijańska przez długie lata miała pozostawać pod wpływem tradycji platońskiej. Mówiąc to, należy wszakże pamiętać, iż pisarze chrześcijańscy nie przeprowadzili wyraźnego podziału między teologią a filozofią; chodziło im raczej 0 przedstawienie chrześcijańskiej mądrości, czyli „filozofii" w bardzo szerokim sensie, która miała zasadniczo charakter teologiczny, mimo że zawierała w sobie elementy ściśle filozoficzne. jZadanie historyka filozofii polega właśnie na wydobyciu tych elementów filozoficznych; historyk filozofii z tego prostego powodu, że ex hypothesi nie jest historykiem teologii dogmatycznej czy egzegezy, nie m a racjonalnych podstaw, by sądzić, iż przedstawia adekwatny obraz wczesnej myśli chrześcijańskiej. Skoro jest tak, żefz jednej strony filozofowie pogańscy starali się \ atakować Kościół i jego naukę, podczas gdy z drugiej strony apologeci 1 teologowie chrześcijańscy chętnie sięgali po broń swoich przeciwników w przekonaniu, że ta broń może służyć ich własnym celom, to jedyną rzeczą, jakiej należało oczekiwać, było zróżnicowanie postaw pisarzy chrześcijańskich wobec filozofii starożytnej w zależności od tego, czy skłonni byli uważać ją za wroga i rywala chrześcijaństwa, czy też za użyteczny arsenał, skarbnicę czy wręcz za opatrznościowe przygotowa nie do chrześcijaństwaM w ten oto sposób filozofia pogańska przed stawiała się oczom Tertuliana niemal jak głupstwo tego świata, podczas gdy Klemens Aleksandryjski uważał ją za dar Boży, za środek wychowujący świat pogański do Chrystusa, tak jak środkiem wy chowania u Żydów było Prawo. Klemens naprawdę myślał, podobnie jak przed nim Justyn, że Platon zapożyczył swą mądrość od Mojżesza i proroków (argument Filoński); jak Filon usiłował pogodzić filozofię ^ grecką ze Starym Testamentem, tak samo Klemens próbował pogodzić tę filozofię z religią chrześcijańską. W ostateczności, od czasu jak św. 1
22
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Augustyn na tak wielką skalę posłużył się myślą Platońską do przed stawienia chrześcijańskiej wizji świata, zatriumfowała oczywiście po stawa Klemensa, a nie TertuHana. \ 2. D o pierwszej grupy pisarzy-chrześcijańskich, których dzieła zawierają elementy filozoficzne, można zaliczyć wczesnych apologetów wykazujących szczególne zainteresowanie obroną wiary chrześcijańs kiej przed atakami pogan (lub raczej przekonaniem władz cesarskich, że chrześcijaństwo miało prawo do istnienia), a więc takie postacie jak Arystydes, Justyn, Meliton, Tacjan, Atenagoras i Teofil z Antiochii. W krótkim zarysie filozofii patrystycznej, który traktuje się tu głównie jako wprowadzenie w podstawowy temat książki, nie można ani omówić wszystkich apologetów, ani przedstawić żadnego z nich w spo sób wyczerpujący. Chodzi mi raczej o wskazanie tych treści filozoficz nych, które są obecne w ich dziełach. (a) Marcjan Arystydes, zwany „filozofem z Aten", jest autorem Apologii napisanej ok. roku 140 po Chr. i adresowanej do cesarza Antonina Piusa. Spora część pracy poświęcona została ostrej krytyce pogańskich bóstw Greqi i Egiptu, ze sprzeciwem również spotkały się zasady moralne Greków; na początku wszakże Arystydes stwierdza: „Po dziwiam, jak doskonale wszystko jest urządzone", uświadamia też sobie, że „cały ów wszechświat, ze wszystkim, co w nim istnieje, porusza swą mocą ktoś inny", a widząc, iż „poruszający silniejszy jest od poruszanego", dochodzi do wniosku, że „najwyższym motorem świata jest Bóg oraz że wszystko uczynił On dla człowieka". Arystydes przytacza więc w skróconej formie argumenty zaczerpnięte z celowości i porządku w świecie oraz z faktu ruchu i utożsamia projektodawcę oraz poruszyciela z chrześcijańskim Bogiem, któremu przypisuje atrybuty wieczności, doskonałości, niepojętości, mądrości i dobroci. Mamy tu zatem do czynienia z elementarną teologią naturalną, która została przedstawiona nie z racji czysto filozoficznych, lecz w obronie religii chrześcijańskiej. (b) Wyraźniejszy stosunek do filozofii pojawia się w pismach Flawiusza Justynusa (św. Justyn Męczennik), urodzonego ok. roku 100 po Chr. w NeapoHs (Nablus) w rodzinie pogańskiej, nawróconego na chrześcijaństwo i zmarłego śmiercią męczeńską w Rzymie około 164 r. 1
1
Cytaty z wydania opublikowanego w Texte und Untersuchungen, vol. I. Przekład polski w: M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej, 1.1, Warszawa 1975, s. 87-91 (fragmenty).
23
OKRES PATRYSTYCZNY
W swoim Dialogu z Żydem Tryfonem św. Justyn stwierdza, że filozofia jest najcenniejszym darem Bożym i stanowi drogę prowadzącą do Boga, jakkolwiek nie wszyscy ludzie zdają sobie w pełni sprawę z prawdziwej natury filozofii i z jej jedności, o czym wyraźnie świadczy istnienie jakże licznych szkół filozoficznych. Co się tyczy samego Justyna, to skierował się on najpierw do stoika, ale kiedy stoicka nauka o Bogu okazała się niezadowalająca, zwrócił się do perypatetyka, którego wkrótce opuścił, ponieważ okazał się on człowiekiem chciwym. Od perypatetyka - niezachwianie zmierzając do celu - przeszedł do jednego z naj znakomitszych pitagorejczyków, ale z powodu nieznajomości muzyki, geometrii i astronomii nie nadawał się zdaniem przyszłego nauczyciela do studiowania filozofii, a ponieważ nie zamierzał poświęcić zbyt wiele czasu na opanowanie tych nauk, skierował się do platoników i do tego stopnia zachwycił się ich nauką o niematerialnych ideach, iż uwierzył, że dostąpi bezpośredniego oglądania Boga. To zaś, jak mówi Justyn, jest celem filozofii Platona. Wkrótce jednak zetknął się z chrześcijaninem, który zwrócił mu uwagę na niewystarczalność filozofii pogańskiej, nawet filozofii Platona. A zatem Justyn jest przykładem świadomego odwrócenia się od pogaństwa, jest kimś, kto, traktując swoje na wrócenie jako kres pewnego procesu, nie musiał zajmować czysto negatywnej i wrogiej postawy wobec filozofii greckiej. To, co Justyn mówi w Dialogu na temat platonizmu, dość wyraźnie świadczy o szacunku, jakim darzył tę filozofię. Wysoko stawiał naukę 0 świecie niematerialnym oraz o bycie ponadsubstanqalnym, który utożsamiał z Bogiem, mimo iż został przekonany, że pewne, prawdziwe 1 bezpieczne poznanie Boga, prawdziwą „filozofię", można osiągnąć tylko przez przyjęcie objawienia. W obydwu Apologiach często po sługuje się terminologią platońską, jak choćby wtedy, gdy Boga nazywa Demiurgiem. Nie twierdzę, że kiedy Justyn posługuje się słowami i zwrotami platońskimi lub neoplatońskimi, bierze je dokładnie w sensie platońskim: stosowanie tego języka jest raczej skutkiem jego filozoficz nego przygotowania oraz sympatii^jak§ zachował dla platonizmu. Kiedy więc nadarza się sposobność, Justyn bez wahania wskazuje na 2
3
4
5
6
2
3
4
5
6
2, i. 2, 3. 2, 4-6. 3, 1 ns. Na przykład Apologia, I, 8, 2.
24
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
analogie między nauką chrześcijańską i platońską, w odniesieniu na przykład do nagrody i kary po śmierci ; wyraźny też jest jego podziw dla Sokratesa. Kiedy Sokrates w imię logosu lub jako jego narzędzie próbował odwieść ludzi od błędu i doprowadzić ich do prawdy, źli ludzie skazaU go na śmierć jako bezbożnego ateistę; podobnie chrześcijanie, którzy okazują posłuszeństwo i idą za wcielonym Logosem oraz odrzucają fałszywych bogów, nazywani są ateistami. Innymi słowy, jak dzieło Sokratesa, które oznaczało służbę prawdzie, stanowiło przygoto wanie do pełnego dzieła Chrystusa, tak skazanie Sokratesa było niejako próbą lub antycypacją skazania Chrystusa i Jego następców. Nadto, uczynki ludzi nie są zdeterminowane, jak sądzą stoicy, ludzie bowiem postępują dobrze lub źle według własnego wolnego wyboru, natomiast fakt, że Sokrates i wszyscy doń podobni spotykają się z prześladowania mi, podczas gdy Epikur i ludzie jego pokroju cieszą się szacunkiem, jest dziełem złych demonów. _ \ Justyn nie przeprowadza zatem wyraźnego podziału między teologią a filozofią w sensie ścisłym. Istnieje jedna mądrość, jedna „filozofia", która w pełni została objawiona w Chrystusie i przez Chrystusa, najwartościowsze zaś elementy filozofii pogańskiej, szczególnie platonizm, stanowiły przygotowanie. W tej mierze, w jakiej filozofowie pogańscy przeczuwali prawdę, robili to wyłącznie mocą logosu. Wszela ko Chrystus jest samym Logosem, i to wcielonym. Ten sposób patrzenia na filozofię grecką i na jej stosunek do chrześcijaństwa wywarł poważny wpływ na późniejszych pisarzy; ~ (c) Według Ireneusza ^Xącjan ł>ył uczniem Justyna. Był Syryj czykiem, znał literaturę i filozofię grecką, nawrócił się na chrześcijańst wo. Nie m a realnych podstaw, by wątpić w prawdziwość twierdzenia, że T a q a n był w pewnym znaczeniu uczniem Justyna Męczennika, ale z jego Mowy przeciw Grekom wyraźnie wynika, iż nie podzielał sympatii Justyna do filozofii greckiej w jej duchowych aspektach. Tacjan twierdzi, że Boga poznajemy na podstawie Jego dzieł; uznaje naukę o Logosie, odróżnia duszę (y/vxi]) od ducha (7tvevpca), mówi o stworzeniu w czasie i kładzie duży nacisk na wolną wolę; ale o tym wszystkim mógł się dowiedzieć z Pisma Świętego i z chrześcijańskiego nauczania, nie 7
8
9
w
lc
7 8 9
10
ramie, i, 8, 4. Tamże, I, 5, 3 ns. Tamże, II, 6(7), 3. Adversus haereses (Zdemaskowanie i zbicie fałszywej wiedzy), I, 28.
25
OKRES PATRYSTYCZNY
potrzebował więc nauki i myśli greckiej, choć nie był zdolny wyzwolić się całkowicie spod ich wpływu. Tak naprawdę skłaniał się w stronę przesadnego rygoryzmu, a od św. Ireneusza i św. Hieronima dowiadu jemy się, że po męczeńskiej śmierci Justyna Tacjan odszedł od Kościoła i stał się zwolennikiem gnostycyzmu Walentyna, a następnie założył sektę enkratytów, zakazującą nie tylko picia wina i używania ozdób przez kobiety, ale nawet małżeństwa jako takiego, które Tacjan uważał za coś nieczystego i cudzołożnego. Tacjan niewątpliwie uznawał zdolność ludzkiego umysłu do wykaza nia istnienia Boga na podstawie stworzeń, odwoływał się też do pojęć i kategorii filozoficznych w rozwijaniu teologii, jak choćby w przypad ku, gdy twierdzi, że Słowo, pochodzące od niezłożonej istoty Boga, nie „zapada w próżnię", jak to się dzieje ze słowami ludzkimi, ale trwa nadal we własnym samoistnieniu i jest Bożym narzędziem stworzenia. Od wołuje się więc do analogii powstawania ludzkiej myśli i mowy celem zilustrowania pochodzenia Słowa, a kiedy głosi naukę o stworzeniu, używa języka przypominającego język Timajosa w odniesieniu do demiurga. Ale kiedy odwołuje się do terminów i idei zapożyczonych z filozofii pogańskiej, nie robi tego w duchu sympatii, lecz raczej w przekonaniu, że filozofowie greccy zaczerpnęli z Pisma Świętego wszelką prawdę, jaka stała się ich udziałem, a cokolwiek do niej dodali, było jedynie błędem i zepsuciem. Stoicy na przykład wypaczyli doktrynę opatrzności diabelską teorią fatalistycznego determinizmu. Można się z pewnością dopatrzyć historycznej ironii w fakcie, że pisarz, który dał wyraz tak wyraźnie wrogiemu nastawieniu wobec myśli greckiej i który przeprowadził tak ostry podział między pogańską „sofistyką" a mąd rością chrześcijańską, sam popadł w herezję. (d) Z większym taktem - w czym był bliższy postawie Justyna Męczennika - podszedł do Greków Atenagoras, k t ó r y swą Prośbę za chrześcijanami (JIpEaPeia nepi ^/?/r/T/avd>v) skierował około roku 177 po Chr. do cesarzy M a r k a Aureliusza i Kommodusa, „zdobywców Ar menii i Sarmacji, a nade wszystko filozofów". W piśmie tym Atenagoras broni chrześcijan przed trzema zarzutami: o ateizm, uczty kanibalistyczne i związki kazirodcze, a odpowiadając na pierwsze oskarżenie przedstawia racjonalną obronę chrześcijańskiej wiary w jednego, wiecz nego i duchowego Boga. Najpierw cytuje samych filozofów greckich, na 11
12
11
1 2
Por. na przykład Contra Jovinianum (Przeciw Jowinianowi), I, 3; Comm. In Amos. Ireneusz, Zdemaskowanie i zbicie fałszywej wiedzy, I, 28.
26
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
przykład Filolausa, Platona, Arystotelesa oraz stoików. Powołuje się na Timajosa Platona na poparcie tezy, że trudno jest odkryć Twórcę i Ojca wszechświata, a nawet jeśli się go odkryje, nie można głosić go wszystkim, i stawia pytanie, dlaczego chrześcijan, którzy wierzą w jednego Boga, nazywa się ateistami, podczas gdy nie określa się tym mianem Platona z racji jego nauki o demiurgu. Poeci i filozofowie pod wpływem Bożego impulsu usiłowali odkryć Boga, ludzie zaś brali pod uwagę ich konkluzje; jakąż głupotą byłaby zatem niezgoda na wysłuchanie samego Ducha Bożego, prze mawiającego przez usta proroków. Następnie przechodzi Atenagoras do wykazania - powołując się w szczególności na świadectwo Platona - że nie może być wielości bogów materialnych, że Bóg, który kształtuje materię, musi ją prze kraczać (choć nie bardzo udaje mu się pojmować Boga bez związku z przestrzenią), że Przyczyna rzeczy zniszczalnych musi być niezniszczal na i duchowa. Zajmuje więc taką samą postawę jak przed nim Justyn Męczennik. Jest jedna prawdziwa „filozofia", czyli mądrość, którą można zdobyć w stopniu ostatecznym tylko dzięki objawieniu chrześ cijańskiemu, jakkolwiek filozofowie greccy przeczuwali coś z tej praw dy. Innymi słowy, szacunek dla myślicieli i poetów greckich powinien doprowadzić ludzi pokroju Marka Aureliusza jeśli już nie do przyjęcia, to do uznania i poszanowania chrześcijaństwa. Atenagorasowi przy świecał głównie cel teologiczny i apologetyczny, ale w dążeniu do tego celu korzysta z argumentów i tematów filozoficznych. Kiedy na przykład próbuje wykazać rozumowy charakter nauki o zmartwych wstaniu ciała, wyraźnie zdaje sobie sprawę, wbrew poglądowi Platona, że ciało jest integralną częścią człowieka, że człowiek nie jest wyłącznie duszą posługującą się ciałem. (e) Z podobnym apelem do rozumnego poganina zwrócił się Teofil z Antiochii w swym piśmie Do Autolyka, powstałym około roku 180 po Chr. Po zwróceniu szczególnej uwagi na fakt, że od każdego, kto pragnie poznać Boga, wymaga się czystości moralnej, Teofil przystępuje do omówienia Bożych atrybutów, a więc niepoznawalności Boga, Jego mocy, mądrości, wieczności, niezmienności. Jak duszę ludzką, która jest niewidzialna, postrzegamy dzięki ruchom ciała, tak Boga, który pozo staje niewidzialny, poznajemy poprzez Jego opatrzność i dzieła. Teofil 13
13
O zmartwychwstaniu
umarłych.
27
OKRES PATRYSTYCZNY
nie zawsze dokładnie przytaczał opinie filozofów greckich, ale wyraźnie darzył uznaniem Platona* którego uważał za „filozofa najbardziej zasługującego na szacunek pośród filozofów" , mimo że Platon popełnił błąd, nie nauczając o stworzeniu z niczego (co Teofil wyraźnie uznaje), oraz mylił się w swej nauce o małżeństwie (której Teofil nie przedstawił poprawnie). 3. Omówieni wyżej apologeci, którzy pisali po grecku, koncentrowali się głównie na odpieraniu ataków pogan skierowanych przeciwko chrześcijaństwu. Obecnie zajmiemy się pokrótce wielkim przeciwnikiem gnostycyzmu, św. Ireneuszem, a także - przy okazji - Hipolitem. Obydwaj pisali po grecku i obydwaj zwalczali rozwijający się w II wieku po Chr. gnostycyzm, aczkolwiek dzieło Hipolita m a szerszy wymiar, odnosząc się w wielu kwestiach do filozofii i filozofów greckich. Na temat gnostycyzmu wystarczy tu ogólnie powiedzieć, że był on osobliwym połączeniem Pisma Świętego i chrześcijaństwa, elementów greckich i wschodnich, głosił zastąpienie wiary wiedzą (gnosiś), propo nował naukę o Bogu, stworzeniu, pochodzeniu zła i zbawieniu tym wszystkim, którzy chętnie traktowali samych siebie jako osoby dosko nalsze od zwykłych chrześcijan. Przed pojawieniem się „chrześcijań skiej" postaci istniał już gnostycyzm żydowski, przy czym tę chrześcijań ską postać można uważać za herezję tylko w tej mierze, w jakiej gnostycy zapożyczyli pewne specyficznie chrześcijańskie tematy; zbyt wyraźne były elementy wschodnie i helleńskie, by można było uważać gnos tycyzm za herezję chrześcijańską w sensie zwykłym, jakkolwiek w I wie ku stanowił on realne niebezpieczeństwo i skusił tych spośród chrześ cijan, którzy poddali się urokowi dziwacznych spekulacji teozoficznych, zachwalanych przez gnostyków jako „wiedza". W istocie rzeczy było wiele systemów gnostyckich, jak choćby system Cerynta, Marcjona, ofitów, Bazylidesa, Walentyna. Wiemy, że Marcjon był chrześcijaninem poddanym ekskomunice; ofici pochodzili prawdopodobnie ze środowi ska Żydów aleksandryjskich, co się zaś tyczy tak znanych gnostyków jak Bazylides i Walentyn (II wiek po Chr.), to nie wiemy, czy byli oni w ogóle chrześcijanami. Cechą charakterystyczną gnostycyzmu w ogóle był dualizm Boga i materii, który zapowiadał, choć nie w sposób absolutny, dualizm późniejszego systemu manichejskiego. Powstałą przepaść między Bo14
14
Do Autolyka, 3, 6.
28
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
giem a materią gnostycy zapełnili szeregiem emanacji, czyH bytów pośrednich, wśród których znalazł się Chrystus. Dopełnieniem procesu emanacji był powrót do Boga rozumiany jako zbawienie. ) W systemie Marcjona, czego należało oczekiwać, element chrześcijań ski wysunął się na czoło. Bóg Starego Testamentu, Demiurg, zajmuje miejsce podrzędne wobec Boga Nowego Testamentu, który pozostawał nieznany aż do momentu, gdy objawił sam siebie w Jezusie Chrystusie. Natomiast w systemach Bazylidesa i Walentyna element chrześcijański nie odgrywał tak znaczącej roU: Chrystus został przedstawiony jako byt niższy (eon) w fantastycznej hierarchii boskich i półboskich emanacji, a Jego misja polegała jedynie na przekazaniu człowiekowi zbawczej wiedzy, czyli gnosis. Skoro materia jest złem, nie może być dziełem Boga Najwyższego, lecz tylko „wielkiego Archonta", który był czczony przez Żydów i który ogłosił sam siebie Bogiem Najwyższym. Systemy gnostyckie nie były zatem dualistyczne w pełnym sensie manichejskim, skoro Demiurg, utożsamiany z Bogiem Starego Testamentu, nie stał się niezależną i pierwotną zasadą zła (element neoplatoński zbyt silnie się zaznaczył, by uznać absolutny dualizm), zaś główną wspólną cechą tych systemów była nie tyle skłonność do dualizmu, ile położenie nacisku na gnosis jako środek zbawienia. Przyjęcie elementów chrześcijańskich uzależnione było głównie od dążenia do wchłonięcia chrześcijaństwa, do postawienia gnosis na miejsce wiary. Dalsze zastanawianie się nad wyróżniającymi cechami poszczególnych systemów gnostyckich oraz wyszczególnianie szeregów emanacji byłoby zadaniem i nudnym, i bez użytecznym; wystarczy powiedzieć, że ogólny zrąb był mieszaniną tematów wschodnich i greckich (neopitagorejskich i neoplatońskich) z różną domieszką elementów chrześcijańskich czerpanych zarówno z chrześcijaństwa właściwego, jak i z pism apokryficznych oraz nie autentycznych. Trudno jest nam dzisiaj zrozumieć, jak gnostycyzm mógł w ogóle stanowić zagrożenie dla Kościoła czy też być atrakcyjną propozyqą dla zdrowego umysłu; musimy wszakże pamiętać, że narodził się on w czasie, kiedy wszystkie szkoły filozoficzne i religie misteryjne dążyły do zaspokojenia duchowych potrzeb człowieka. Co więcej, ezoteryczne i teozoficzne systemy, rozwijające się w otoczce sztucznego blasku „wschodniej mądrości", w dalszym ciągu pociągają pewne umysły nawet w czasach nam najbliższych. (a) Św. Ireneusz (urodzony około roku 137 lub 140 po Chr.), występujący przeciwko gnostykom w swym Zdemaskowaniu i zbiciu fałszywej wiedzy (Adversus haereses), głosi, że jest jeden Bóg, który
29
OKRES PATRYSTYCZNY
stworzył wszystkie rzeczy, Stwórca nieba i ziemi. N a poparcie przytacza argument z celowości oraz ze zgody powszechnej, zauważając przy tym, iż prawdziwy poganin używający rozumu dowiaduje się o istnieniu Boga jako Stwórcy na podstawie stworzenia. Bóg stworzył świat w sposób wolny, a nie z konieczności. Co więcej, stworzył świat z niczego, a nie z uprzednio istniejącej materii, jak utrzymują gnostycy odwołujący się do „Anaksagorasa, Empedoklesa i Platona" . Ale chociaż umysł ludzki może dojść do poznania Boga na drodze rozumowej i dzięki objawieniu, nie może Go do końca pojąć, ponieważ Jego istota przekracza ludzką inteligencję; kto zgłasza pretensje do poznania niewypowiedzianych tajemnic Bożych i wykracza poza prostą wiarę oraz miłość, jak to robią gnostycy, jest po prostu zarozumiały i pyszny. Nauka o reinkarnacji jest błędna, objawione prawo moralne natomiast nie znosi, lecz dopełnia i rozszerza prawo naturalne. Krótko mówiąc, „nauka apostołów jest prawdziwą gnosis" . Zdaniem Ireneusza gnostycy zapożyczyli większość swoich pojęć od filozofów greckich. Zarzuca im więc, że po naukę moralną sięgnęli do Epikura i cyników, po doktrynę reinkarnacji do Platona. Skłonność Ireneusza do łączenia teorii gnostyckich z filozofiami Greków znalazła wiernego naśladowcę w osobie Hipolita. (b) Hipolit (zmarł prawdopodobnie około 236 r. po Chr.) był według F o q u s z a uczniem Ireneusza, z pewnością też korzystał z jego nauki i pism. We wstępie do pracy Philosophumena (Odparcie wszelkich herezji), dziś na ogół powszechnie przypisywanej Hipolitowi, ogłasza on swój zamiar - wykonany tylko częściowo - zdemaskowania plagiatorskich tendencji gnostyków przez wykazanie, że głoszone przez nich opinie zostały zapożyczone od filozofów greckich, przy czym w toku tego procesu uległy zniekształceniu. Chcąc zaś ułatwić sobie to zadanie, Hipolit najpierw przytacza opinie filozofów, czerpiąc swoje informacje głównie, choć nie wyłącznie, z doksografii Teofrasta. Informacje te wszakże nie zawsze są dokładne. Główny zarzut Hipolita pod adresem Greków sprowadza się do tezy, że dokonali oni gloryfikaqi części 15
16
17
18
19
15
Zdemaskowanie..., 2,9, 1. Tamże, 2, 1, 1; 2, 5, 3. Tamże, 2, 14.4. Tamże, 4.33,8. Biblioteka, Cod. 121 [wyd. polskie: Focjusz, Biblioteka, przeł. Oktawiusz Jurewicz, t. 1, Warszawa 1986]. 16
17
18
19
30
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
stworzenia za pomocą ładnie brzmiących wyrażeń, wykazując zarazem nieznajomość Stwórcy wszystkich rzeczy, który stworzył wszystko z niczego wolnym aktem, kierując się własną mądrością i przedwiedzą. 4. Autorzy, o których mówiliśmy, pisali po grecku, ale była również grupa apologetów łacińskich, mianowicie Minuqusz Feliks, Tertulian, Arnobiusz i Laktancjusz, z których najważniejszy jest Tertulian. (a) Nie jest pewne, czy Minucjusz Feliks pisał przed czy po Tertulianie, bez względu jednak na to stosunek Minuqusza do filozofii greckiej, o czym świadczy jego dialog Oktawiusz, był cieplejszy niż stosunek Tertuliana. Dowodząc, że istnienie Boga można poznać w sposób pewny na podstawie porządku przyrody oraz celowości tkwiącej w organizmie, szczególnie w ludzkim ciele, i że jedność Boga można wywnioskować z jedności porządku kosmicznego, Minucjusz przyznawał, że prawdy te podzielali również filozofowie greccy. Tak więc Arystoteles przyjmował jedno Bóstwo, stoicy głosili naukę o bos kiej opatrzności, Platon natomiast wyraża się niemal jak chrześcijanin, kiedy w Timajosie mówi o Twórcy i Ojcu wszechświata. (b) Tertulian natomiast wypowiada się o filozofii greckiej w sposób odmienny. Urodzony około 160 r. po Chr. z pogańskich rodziców, prawnik z wykształcenia (praktykował w Rzymie), został chrześcijani nem, by z kolei przystąpić do montanistów, herezji rygorystycznie i przesadnie purytańskiej. Był pierwszym wybitnym chrześcijańskim pisarzem łacińskim, w którego dziełach wyraźnie i jasno zaznaczył się lekceważący stosunek do pogaństwa i jego nauki. Cóż mają ze sobą wspólnego filozof i chrześcijanin, uczeń Greqi, przyjaciel błędu, oraz uczeń nieba, wróg błędu i przyjaciel prawdy? Nawet mądrość Sok ratesa nie na wiele się przyda, skoro nikt oprócz Chrystusa nie może naprawdę poznać Boga ani nikt oprócz Ducha Świętego nie może poznać Chrystusa. Co więcej, Sokrates pozostawał jawnie pod wpływem demona! Co się zaś tyczy Platona, to utrzymywał on, że trudno jest odkryć Twórcę i Ojca wszechświata, gdy tymczasem najzwyklejszy chrześcijanin już go odkrył. Filozofowie greccy są ponadto praojcami heretyków w tej mierze, w jakiej Walentyn korzystał z platoników, a Marcjon ze stoików, sami filozofowie natomiast zapożyczyli swe idee 20
21
22
23
2 0
21
2 2
2 3
Por. Por. Por. Por.
Apologetyk (Apologeticum), O duszy (De anima), 1. Apologetyk, 46. O duszy, 3.
46.
31
OKRES PATRYSTYCZNY
ze Starego Testamentu, by je następnie zniekształcić i głosić jako własne. Aczkolwiek Tertulian ostro przeciwstawiał mądrość chrześcijańską filozofii greckiej, podejmował jednak i rozwijał tematy filozoficzne, pozostając pod wpływem stoików. Przyjmował, że o istnieniu Boga dowiadujemy się w sposób pewny na podstawie Jego dzieł oraz że z prawdy, iż Bóg nie m a początku, możemy argumentować na rzecz Jego doskonałości (Imperfectum non potest esse, nisi ąuod factwn est) ; wypowiedział zarazem zdumiewające zdanie, że wszystko, łącznie z Bogiem, jest cielesne. „Wszystko, co istnieje, jest ciałem sui generis. Cielesne istnienie nie przysługuje tylko temu, co jest nieistniejące" ; „któż bowiem zaprzeczy, że Bóg jest ciałem, mimo iż «Bóg jest Duchem»? Duch bowiem m a substancję cielesną swego rodzaju, w sobie tylko właściwej formie" . Wielu pisarzy na podstawie tych twierdzeń doszło do wniosku, że Tertulian głosił doktrynę materiaUstyczną oraz utrzymywał, iż Bóg jest w istocie bytem materialnym, a więc tak jak stoicy uważał Boga za istotę materialną; inni wszakże wysuwaU argument, że u TertuUana słowo „ciało" często oznaczało po prostu substancję, a zatem wszędzie tam, gdzie Tertulian przypisuje Bogu materialność, w istocie przypisuje M u substancjalność. Zgodnie więc z tą sugestią, kiedy Tertulian mówi, iż Bóg jest corpus sui generis, że jest On corpus, ale jednak spiritus, wtedy chce powiedzieć, iż Bóg jest substancją duchową; jego język mógł być błędny, ale myśl była słuszna. Nikt zapewne nie m a prawa do odrzucenia tego wyjaśnienia jako nieuzasadnionego, nie ulega wszakże wątpliwości, że Tertulian, mówiąc o duszy ludzkiej, twierdzi, iż musi ona być substancją cielesną, skoro może doznawać cierpienia. Mimo wszystko jednak wyraża się w spo sób zagadkowy nawet o naturze duszy, a w Apologetyku przytacza jako argument przemawiający za zmartwychwstaniem ciał grzeszników zdanie, że „dusza byłaby niezdolna do cierpienia bez trwałej substancji, to znaczy ciała". Być może zatem najsłuszniej jest powiedzieć, że o ile język Tertuliana często implikuje dość wulgarny rodzaj materiaHzmu, 24
25
26
27
28
29
30
2 4
2 5
2 6
27
28
29
3 0
Por. Apologetyk, 47. Por. O zmartwychwstaniu (De carnis resurrectione), 2-3. Por. Przeciw Hermogenesowi (Adversus Hermogenem), 28. O ciele Chrystusa (De carne Christi), 11. Przeciw Prakseaszowi (Adversus Praxean), 7. O duszy, 7; por. 8. 48.
32
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
o tyle jego myśl m o g ł a nie być taka, jak to często zdaje się wynikać z jego języka. Kiedy Tertulian uczy, że dusza dziecka pochodzi z nasienia ojca na podobieństwo pędu (surculus, tradux) , to wydawać by się mogło, iż wyraźnie głosi doktrynę materialistyczną; ale ów „traducjanizm" został przyjęty częściowo z racji teologicznych, miał bowiem wyjaśniać przekazywanie grzechu pierworodnego; dlatego ci spośród pisarzy późniejszych, którzy skłonni byH opowiedzieć się za tym poglądem, czynili tak również z powodów teologicznych, przy czym nie uświadamiali sobie wyraźnie materialistycznych konsekwencji dokt ryny. Nie świadczy to oczywiście, że Tertulian nie był materialistą, ale należałoby się przynajmniej dobrze zastanowić przed sformułowaniem przekonania, że ogólny sens wypowiedzi Tertuliana zawsze był zgodny ze słowami, jakimi się posługiwał. Uznawanie przez TertuUana wolności woli oraz naturalnej nieśmiertelności duszy z logicznego punktu widze nia nie da się chyba pogodzić z jawnym materializmem; ale to z kolei nikomu nie daje podstaw do kategorycznego odrzucenia tezy, że TertuUan był materiaHstą, mógł on bowiem uznawać teorię materialis tyczną, nie zdając sobie sprawy z faktu, że niektórych spośród przypisywanych przezeń atrybutów duszy nie można pogodzić z kon sekwentnym stanowiskiem materiaHstycznym. Jedną z największych zasług Tertuliana w dziedzinie myśli chrześ cijańskiej było wzbogacenie łacińskiej terminologii teologicznej, a w pew nym stopniu także filozoficznej. W jego pismach po raz pierwszy pojawiło się techniczne użycie słowa persona: boskie Osoby pozostają odrębne jako Personae, ale nie są różnymi podzielonymi substancjami (substantiae). W swojej nauce o Słowie Tertulian wyraźnie nawiązuje do stoików w osobach Zenona i Kleantesa. Nie zamierzamy jednak zajmować się tu osiągnięciami teologicznymi Tertuliana, jak również jego ortodoksją czy też brakiem ortodoksji. (c) Arnobiusz w swoim dziele Przeciw poganom (Adversus gentes), powstałym ok. roku 303, wypowiedział kilka osobliwych zdań na temat duszy. Jakkolwiek opowiada się za kreacjonizmem przeciwko Platoń skiej doktrynie preegzystencji, to jednak uważa, że czynnikiem stwór czym jest byt niższy od Boga, ponadto przyjmuje, iż dusza jest 31
22
33
34
31
3 2
33
3 4
Por. O duszy, 19. Por. Przeciw Prakseaszowi, 12. Sermo, Ratio. Por. Apologetyk, 21.
33
OKRES PATRYSTYCZNY
nieśmiertelna d z i ę k i otrzymanej ł a s c e , a nie na mocy natury. Nie ulega wątpliwości, że jednym z motywów odwołania się do darmowego charakteru nieśmiertelności było posłużenie się taką koncepcją jako argumentem przemawiającym za przyjęciem chrześcijaństwa oraz za prowadzeniem życia moralnego. Ale kiedy Arnobiusz zwalcza Platoń ską teorię anamnezy, opowiada się za poglądem, że wszystkie nasze idee, z wyjątkiem idei Boga, wywodzą się z doświadczenia. Podaje przykład dziecka, które po dojściu do dojrzałości o niczym nie miałoby pojęcia, gdyby uprzednio pozostawało w samotności, ciszy i niewiedzy; z całą pewnością nie miałoby zapewne żadnej wiedzy dzięki „reminiscencji". Dowód, który Platon przytoczył w obronie swej nauki w Menonie, nie jest przekonywający. (d) Laktancjusz (około 250 do około 325) w swym dziele De opificio Dei , przeciwstawiając się wszelkiej postaci traducjanizmu, wyraził pogląd, że dusza powstała dzięki bezpośredniemu aktowi stwórczemu Boga. 5. Zwalczany przez św. Ireneusza i Hipolita gnostycyzm, o ile można go w sposób uzasadniony wiązać z chrześcijaństwem, był heretyckim systemem spekulatywnym, a jeszcze dokładniej - zbiorem systemów, które obok elementów wschodnich i chrześcijańskich zawierały w sobie elementy myśli helleńskiej. Jednym ze skutków takiej sytuacji było powstanie wyraźnej opozycji wobec filozofii helleńskiej ze strony tych pisarzy chrześcijańskich, którzy zbyt mocno podkreślali związki między gnostycyzmem a filozofią grecką, uważając tę ostatnią za pogłębienie herezji; innym skutkiem było dążenie do zbudowania nieheretyckiej „gnozy", chrześcijańskiego systemu teologiczno-filozoficznego. Dąże nie takie charakteryzowało katechetyczną szkołę w Aleksandrii, z którą wiążą się dwa imiona - Klemensa i Orygenesa. (a) Tytus Flawiusz Klemens (Klemens Aleksandryjski) urodził się ok. 150 r. po Chr., prawdopodobnie w Atenach, do Aleksandrii przybył w roku 202 lub 203 i tam zmarł około 219 r. Ożywiony myślą, która później przybrała postać formuły Credo, ut intelligam, dążył Klemens do systematycznego przedstawienia mądrości chrześcijańskiej w formie prawdziwej gnozy, będącej przeciwieństwem gnozy fałszywej. Idąc śladami Justyna Męczennika, uważał dzieło filozofów greckich raczej za przygotowanie do chrześcijaństwa, za wychowanie świata helleńskiego 35
36
3 5
3 6
Por. Przeciw poganom, 2, 20 ns. 19.
34
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
do religii objawionej, a nie za szaleństwo i iluzję. Boski Logos zawsze oświecał dusze; Żydzi dostąpili oświecenia za sprawą Mojżesza i proro ków, Grecy natomiast mieli swoich mędrców, swoich filozofów, filozo fia przeto była dla nich tym, czym Prawo dla Żydów. Klemens wprawdzie uważał, idąc i tym razem za Justynem, że Grecy dokonali zapożyczeń ze Starego Testamentu i pod wpływem pychy zniekształcili to, co zapożyczyli, ale był również głęboko przeświadczony o tym, że światło Logosu pozwoliło filozofom greckim odkryć wiele prawd i że filozofia jest w rzeczywistości zbiorem prawd, nie będących przywilejem jakiejś jednej szkoły, ale w różnym stopniu i zakresie obecnych w różnych szkołach, aczkolwiek Platon był rzeczywiście największym Spośród wszystkich filozofów. Filozofia wszakże była nie tylko przygotowaniem do chrześcijaństwa, lecz również pomocą w jego zrozumieniu. Człowiek bowiem, który po prostu wierzy i nie próbuje zrozumieć, jest jak dziecko w porównaniu z dorosłymi: ślepa wiara, bierne przyjęcie nie może stanowić ideału, jakkolwiek nauka, spekulaqa, rozumowanie dalekie są od prawdy, jeżeli nie pozostają w zgodzie z objawieniem^.Innymi słowy, Klemens Aleksandryjski jako pierwszy chrześcijański człowiek nauki pragnął widzieć chrześcijaństwo w powiązaniu z filozofią, był też zwolennikiem odwoływania się do rozumu spekulatywnego po to, aby uporządkować i rozwinąć teologię. Nawiasem warto wspomnieć, że Klemens odrzucał wszelką prawdziwą wiedzę p o z y ty w n ą o Bogu: wiemy naprawdę tylko to, czym Bóg nie jest, na przykład że nie jest ani rodzajem, ani gatunkiem, że jest ponad wszystkim, czego kiedykolwiek doświadczyliś my lub co możemy pojąć. Mamy prawo orzekać doskonałości o Bogu, ale równocześnie musimy pamiętać, że wszystkie imiona przypisywane Bogu są nieadekwatne, a tym samym - w innym znaczeniu - nie dają się do Niego zastosować. Pod wpływem uwag, poczynionych przez Platona w Rzeczypospolitej na temat Dobra, oraz pod wpływem Filona Klemens opowiedział się za ulubioną przez mistyków via negativa, która znalazła swój klasyczny wyraz w pismach Pseudo-Dionizego. (b) Orygenes, czołowy przedstawiciel szkoły katechetycznej w Alek sandrii, urodził się w roku 185 lub 186 po Chr. Studiował dzieła filozofów greckich, mówi się też, że uczęszczał na wykłady Ammoniusza Sakkasa, nauczyciela Plotyna. Zmuszony do rezygnaq'i z kierowania 37
38
?
3 7
3 8
Por. Kobierce, 1, 5. Por. Wychowawca, 3, 11.
35
OKRES PATRYSTYCZNY
szkołą aleksandryjską z powodu zarzutów, jakie w toku obrad synodal nych (231 i 232) wysunięto przeciwko pewnym aspektom jego doktryny oraz przeciwko wyświęceniu go na kapłana (mówi się, że święcenia otrzymał w Palestynie mimo swego samookaleczenia), założył w końcu szkołę w Cezarei w Palestynie, gdzie jednym z jego uczniów był św. Grzegorz Cudotwórca. Orygenes zmarł w roku 254 lub 255, w wyniku tortur doznanych podczas prześladowań za panowania Decjusza. Orygenes był najpłodniejszym i najbardziej wykształconym spośród pisarzy tworzących przed Soborem Nicejskim. Nie ulega również wątpliwości, że bezwarunkowo pragnął być i pozostać prawowiernym chrześcijaninem; dążenie wszakże do pogodzenia filozofii platońskiej z chrześcijaństwem oraz skłonność do alegorycznej interpretacji Pisma Świętego doprowadziły go do pewnych poglądów heterodoksyjnych. Pod wpływem platonizmu lub raczej neoplatonizmu twierdził, że Bóg, który jest czystym duchem, p,ovdc lub evóc , i który przekracza prawdę i rozum, istotę oraz byt (w swym dziełku przeciwko pogańskiemu filozofowi Celsusowi utrzymuje, idąc za myślą Platona, że Bóg jest knkKEiva vov Kai obaiac), stworzył świat odwiecznie i z konieczności własnej natury. Bóg, który jest dobrem, nigdy nie mógł być „nieaktyw ny", ponieważ dobro zawsze dąży do samoudzielania się, do samorozprzestrzeniania. Ponadto, gdyby Bóg stworzył świat w czasie, gdyby kiedykolwiek był czas, kiedy nie było świata, wówczas uległaby osłabieniu Boża niezmienność, co jest rzeczą niemożliwą. Przytoczone wyżej argumenty mają swe źródło w neoplatonizmie. Bóg rzeczywiście jest twórcą materii, dlatego jest Stwórcą w ścisłym i chrześcijańskim sensie , ale istnieje nieskończona liczba światów, następujących po sobie i wzajemnie się różniących. Skoro zło jest brakiem, a nie czymś pozytywnym, nie można oskarżać Boga o to, że jest autorem zła. Logos, czyli Słowo, jest idealnym wzorem stworzenia, ISea idećbv , i wszystkie rzeczy zostały stworzone przez Logos, który działa jako pośrednik między Bogiem i stworzeniami. Najwyższą emanacją w ob39
40
41
42
43
44
45
46
39
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
45
4 6
O zasadach, 1, 1, 6. 7, 38. Por. O zasadach, 1, 2, 10; 3, 4, 3. Por. tamże, 2, 1,4. Por. tamże, 3, 5, 3; 2, 3, 4-5. Por. Komentarz do Ewangelii według św. Jana (In Joann.), Przeciw Celsusowi (Contra Celsum), 6, 64. Por. O zasadach, 2, 6, 1.
2,1.
36
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
rębie Bóstwa jest Duch Święty, a tuż poniżej Ducha Świętego znajdują się duchy stworzone, które dzięki mocy Ducha Świętego wyniesione zostały do stanu synostwa Bożego, w zjednoczeniu z Synem, a w ostate czności są uczestnikami boskiego życia Ojca. Dusze zostały stworzone przez Boga jako równe wobec siebie pod względem doskonałości, ale grzech w stanie preegzystencji doprowadził je do zamieszkania w ciałach, zaś różnice w doskonałości między duszami są wynikiem ich postępowania przed pojawieniem się na tym świecie. Dusze na ziemi mają wolną wolę, ale ich czyny zależą nie tylko od wolnego wyboru, lecz także od łaski Bożej, która jest rozdzielana zgodnie z ich postępowaniem w stanie przed połączeniem z ciałem. Niemniej jednak wszystkie dusze, a nawet złe duchy i demony, w całej pełni osiągną zjednoczenie z Bogiem poprzez oczyszczające cierpienie. Jest to doktryna odnowienia wszystkiego (tnavóp&coaic dnoKardaraaic navrcov), kiedy to wszystkie rzeczy powrócą do swej ostatecznej zasady, a Bóg będzie wszystkim we wszystkim. Pociąga to oczywiście za sobą odrzucenie ortodoksyjnej nauki o piekle. Już choćby na podstawie tego, co powiedzieliśmy na temat poglądów Orygenesa, widać wyraźnie, że próbował on połączyć naukę chrześcijań ską z filozofią platońską i neoplatońską. O Synu i Duchu Świętym w Trójcy Świętej - aczkolwiek w obrębie Bóstwa - mówi się w sposób wskazujący na wpływ emanacjonizmu Filona i myśli neoplatońskiej. Teoria Logosu jako „Idei idej" oraz teoria wiecznego i koniecznego stwarzania pochodzą z tego samego źródła, natomiast teoria preegzystenqi jest pochodzenia platońskiego. Przyjęte przez Orygenesa idee filozoficzne wbudowane zostały oczywiście w ramy pojęć chrześcijań skich, tak że słusznie można go uważać za pierwszego wielkiego myśliciela chrześcijańskiego, który poszukiwał syntezy, ale chociaż powiązał te idee ze swobodnie zinterpretowanymi miejscami Pisma Świętego, jego entuzjazm dla myśli greckiej prowadził go niekiedy do rozwiązań heterodoksyjnych. 6. Greccy Ojcowie IV i V wieku zajmowaU się głównie kwestiami teologicznymi. Św. Atanazy, zmarły w 327 r. p o Chr., był wielkim przeciwnikiem arianizmu; św. Grzegorz z Nazjanzu, który zmarł w 390 r. po Chr. i był określany mianem Teologa, cieszył się szczególnym uznaniem za osiągnięcia w dziedzinie teologii trynitarnej i chrystologii; 47
t
48
4 7
Por. tamże, 6, 1-3.
4 8
Por. ta/wie, 3, 6, 1 ns.; 1, 6, 3.
OKRES PATRYSTYCZNY
37
św. Jan Chryzostom (zmarł w roku 406) zyskał sławę jako jeden z największych mówców Kościoła, ceniony też był za badania nad Pismem Świętym. Kiedy Ojcowie podejmowali analizę takich na przykład dogmatów, jak Trójca Święta i unia hipostatyczna, korzystali naturalnie z terminów i zwrotów filozoficznych; jednakże sam fakt odwoływania się w teologii do rozumowania nie czynił z nich filozofów w sensie ścisłym, dlatego musimy ich tu pominąć. Można wprawdzie zauważyć, że św. Bazyli (zmarł w roku 379) studiował wraz ze św. Grzegorzem z Nazjanzu w szkole w Atenach i że w swej Mowie do młodzieńców (Ad adolescentes) polecał studiowanie greckich poetów, oratorów, historyków i filozofów, zastrzegając się wszakże, iż należy wyłączyć z ich dzieł fragmenty niemoralne, ponieważ literatura i nauka grecka są skutecznym narzędziem wychowania, ale wychowanie moral ne jest ważniejsze niż literacka ogłada i formacja filozoficzna. (Dokona ny przez św. Bazylego opis zwierząt wyraźnie wskazuje na niemal pełną zależność od przyrodniczych prac Arystotelesa.) Chociaż nie możemy się tu zajmować teologicznymi spekulacjami Ojców greckich, parę słów jednak należy poświęcić dwóm wybitnym postaciom tego okresu - historykowi Euzebiuszowi i św. Grzegorzowi z Nyssy. (a) Euzebiusz z Cezarei urodził się w Palestynie około 265 r. po Chr., biskupem Cezarei, miejsca swego urodzenia, został w 313 r., tam też zmarł w roku 339 lub 340. Znany przede wszystkim jako wielki historyk Kościoła, ważną rolę odegrał również w chrześcijańskim dziele apologetycznym, z czym się też łączy jego stosunek do filozofii greckiej. Ogólnie rzecz biorąc, uważał on filozofię grecką, w szczególności platonizm, za przygotowanie świata pogańskiego do chrześcijaństwa, mimo iż w pełni zdawał sobie sprawę z błędów, jakie popełnili filozofowie greccy, oraz ze sprzeczności licznych szkół filozoficznych. Jakkolwiek przy różnych okazjach wypowiadał ostre sądy, to jednak zachował na ogół pełne zrozumienie i uznanie dla filozofii greckiej, co najwyraźniej się za znaczyło w piętnastu księgach Ewangelicznego przygotowania (Prepara do evangélica). Wielka szkoda, że nie zachowało się Uczące dwadzieścia pięć ksiąg dzieło Euzebiusza napisane w odpowiedzi na atak Porfiriusza na chrześcijaństwo, odpowiedź ta bowiem, adresowana do wybitnego platonika i ucznia Plotyna, rzuciłaby z pewnością wiele światła na myśl filozoficzną Euzebiusza. Samo jednak Ewangeliczne przygotowanie w wystarczający sposób wskazuje nie tylko na fakt, że Euzebiusz podzielał ogólne poglądy Justyna Męczennika, Klemensa z Aleksandrii
38
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
oraz Orygenesa, lecz także świadczy o tym, iż miał on szeroką znajomość literatury Greków. Był w istocie człowiekiem nadzwyczaj wykształconym, a jego dzieło jest jednym ze źródeł, z którego czerpiemy naszą wiedzę o filozofii tych myślicieli, których prace zaginęły. Biorąc pod uwagę postawę poprzedników, należało zapewne oczekiwać, że Euzebiusz szczególnie wysoko oceni Platona; w rzeczywis tości platonizmowi poświęca trzy księgi (11-13) Przygotowania. Klemens nazwał Platona Mojżeszem piszącym po grecku, Euzebiusz zaś, zgadzając się z Klemensem, sądził, iż Platon i Mojżesz byli zgodni oraz że Platona można nazwać prorokiem ekonomii zbawienia. Podobnie jak Klemens i Orygenes, a również jak Filon, Euzebiusz był zdania, że Platon wiele z głoszonych przez siebie prawd zapożyczył ze Starego Testamentu ; ale równocześnie skłonny był dopuścić możUwość, że Platon doszedł do odkrycia prawdy sam z siebie lub że został oświecony przez Boga. W każdym razie Platon w głoszonej przez siebie idei Boga pozostawał w zgodzie ze świętymi tekstami Hebrajczyków, ale także w swych Listach sugerował ideę Trójcy Świętej. W tym miejscu Euzebiusz interpretuje oczywiście Platona w duchu neoplatońskim i powołuje sie na trzy zasady: Jedno, czyli Dobro, Nous, czyli Umysł, oraz Duszę Świata. Idee są ideami Boga, Logosu, idealnymi wzorami stworzenia, sam zaś obraz stworzenia przed stawiony w Timajosie podobny jest do obrazu z Księgi Rodzaju. Platon pozostaje ponadto w zgodzie z Pismem Świętym w swej nauce o nieśmiertelności , natomiast moralne przesłanie Fajdrosa podobne jest zdaniem Euzebiusza do nauki św. Pawła. Nawet ideał polityczny Platona znalazł swe urzeczywistnienie w teokracji żydowskiej. Nie ulega wszakże wątpliwości, że Platon nie głosił tych prawd bez domieszki błędu. Jego nauka o Bogu oraz o stworzeniu została skażona doktryną emanacji oraz uznaniem wieczności materii, nauka 49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
4 9
5 0
51
5 2
5 3
5 4
5 5
5 6
5 7
58
Por. Por. Por. Por. Por. Por. Por. Por. Por. Por.
Ewangeliczne przygotowanie, 11, 28. tamie, 13, 13. tamże, 10, 1; 10, 8; 10, 14. tamże, 11,8. ta/wie, 11, 16; 11,20. tamże, 11, 23; 11, 29; 11, 31. tamie, 11, 27. tamże, 12, 27. tamże, 13, 12; 12, 16. tamże, 13, 19.
OKRES PATRYSTYCZNY
39
o duszy oraz nieśmiertelności ucierpiała z racji teorii preegzystencji oraz reinkarnacji, podobnie się okazało z innymi jego poglądami. A zatem Platon, nawet jeśli był „prorokiem", był nikim więcej niż prorokiem - sam nie wszedł do ziemi obiecanej prawdy, choć się do niej przybliżył: bo prawdziwą filozofią jest tylko chrześcijaństwo. Filozofia Platona miała ponadto wybitnie intelektualny charakter, była niedostępna dla wielu, podczas gdy chrześcijaństwo jest dla wszystkich - każdy mężczyz na i kobieta, bogaty i biedny, uczony i niewykształcony może być „filozofem". Nie miejsce tu na zajmowanie się dokonaną przez Euzebiusza interpretacją Platona; wystarczy powiedzieć, że Euzebiusz, podobnie jak większość chrześcijańskich autorów greckich, przyznaje Platonowi palmę pierwszeństwa wśród myślicieli helleńskich oraz że - w zgodzie ze wszystkimi wczesnymi pisarzami chrześcijańskimi - nie przeprowadza realnego rozróżnienia między teologią w sensie ścisłym a filozofią w sensie ścisłym. Jest jedna mądrość, która wyłącznie w chrześcijaństwie znalazła pełny i adekwatny wyraz: myśliciele greccy osiągnęli poziom prawdziwej filozofii, czyli mądrości, tylko w tej mierze, w jakiej antycypowali chrześcijaństwo. Pośród tych, którzy antycypowali praw dziwą filozofię, Platon był myślicielem najwybitniejszym; ale nawet on dotarł jedynie do przedsionka prawdy. Naturalnie koncepcja, według której Platon i inni myśliciele helleńscy dokonali zapożyczeń ze Starego Testamentu - jakkolwiek sama była częściowo konsekwencją rozumie nia przez autorów chrześcijańskich „filozofii" - przyczyniła się również do utwierdzenia takich pisarzy chrześcijańskich jak Euzebiusz w ich bardzo szerokiej interpretacji „filozofii" jako czegoś, co zawiera w sobie nie tylko wynik ludzkiej spekulacji, lecz także dane objawienia. W istocie bowiem, wbrew przychylnej opinii o Platonie, logicznym wnioskiem z podzielanego przez Euzebiusza i innych autorów przeko nania, że filozofowie greccy dokonali zapożyczeń ze Starego Testamen tu, powinno być nieuchronnie twierdzenie, iż ludzka spekulacja po zbawiona bezpośredniego oświecenia ze strony Boga jest mało skutecz nym narzędziem osiągania prawdy. Czymże bowiem są błędy, którymi nawet Platon skaził prawdę, jeżeli nie rezultatem ludzkiej spekulacji? Jeżeli się twierdzi, że prawda tkwiąca w filozofii greckiej pochodzi ze Starego Testamentu, to znaczy z objawienia, nieunikniony staje się wniosek, iż błędy zawarte w filozofii greckiej mają swe źródło w ludzkiej spekulacji, czego konsekwencją musi być krytyczne zdanie na temat siły samej spekulagi. Postawa taka była bardzo powszechna wśród Ojców,
40
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
a w czasach średniowiecza wyraźnie ją sformułował św. Bonawentura w XIII wieku, jakkolwiek nie miała się stać poglądem, który ostatecznie zdominował scholastykę, to znaczy poglądem podzielanym przez św. Tomasza z Akwinu i Dunsa Szkota. (b) Jednym z najbardziej wykształconych Ojców greckich i zarazem jedną z najbardziej interesujących postaci z filozoficznego punktu widzenia był brat św. Bazylego - Grzegorz z Nyssy. Urodził się w Cezarei (w Kapadocji, nie w Palestynie) około 335 r. po Chr., był nauczycielem retoryki, następnie biskupem Nyssy, zmarł około roku 395. Grzegorz z Nyssy jasno sobie uzmysławiał, że dane objawienia przyjmowane są na mocy wiary, nie są więc rezultatem procesu logicznego myślenia, że tajemnice wiary nie są konkluzjami filozoficzny mi czy naukowymi; gdyby były takimi konkluzjami, wówczas nadprzy rodzona wiara, tak jak ją przeżywają chrześcijanie, oraz filozofia helleńska nie dałyby się od siebie odróżnić. Ale z drugiej strony wiara m a raqonalne podstawy, logicznie rzecz biorąc bowiem uznanie tajemnic na podstawie autorytetu zakłada możliwość stwierdzenia przez rozum naturalny pewnych prawd wstępnych, w szczególności istnienia Boga, dostępnych dowodzeniu filozoficznemu. Chociaż więc trzeba się opo wiedzieć za wyższością wiary, wypada docenić pomoc filozofii. Etyka, filozofia przyrody, logika, matematyka stanowią nie tylko ornamentykę świątyni prawdy, ale mogą się przyczynić do ożywienia mądrości i cnoty; nie należy przeto nimi pogardzać lub ich odrzucać , mimo iż objawienie Boże powinno się uznawać za kamień węgielny i kryterium prawdy, ponieważ rozum człowieka należy poddać sądowi słowa Bożego, a nie słowo Boże rozumowi człowieka. Słuszną jest więc rzeczą odwoływanie się do spekulacji i rozumu ludzkiego w sprawach dogma tycznych, ale konkluzji dopóty nie można uważać za prawdziwe, dopóki nie są zgodne z Pismem Świętym. Porządek kosmiczny świadczy o istnieniu Boga, a na podstawie koniecznej doskonałości Boga możemy argumentować na rzecz Jego jedności, to jest na rzecz jedyności Boga. Grzegorz usiłuje następnie przedstawić racje za troistością Osób w jednym Bóstwie. N a przykład, w Bogu musi być Logos, słowo, rozum. Nie może On być kimś 59
60
61
62
5 9
6 0
6 1
6 2
Por. Por. Por. Por.
De vita Moysis (Żywot Mojżesza), PG, 44, 336 DG, 360BC. De anima et resurrectione (Dialog o duszy i zmartwychwstaniu), Contra Eunomium (Przeciw Eunomiuszowi), PG, 45, 34IB. O rat io catechetica (Nauka katechetyczna), PG, 45.
PG, 46,49C.
OKRES PATRYSTYCZNY
41
mniejszym niż człowiek, który również ma rozum, słowo. Ale Boży Logos nie może być czymś, czemu przysługuje przemijające trwanie, musi być zarówno wieczny, jak i żywy. Wewnętrzne słowo w człowieku jest czymś przemijającym i nietrwałym, w Bogu zaś coś takiego jest nie do pomyślenia: Logos ma wspólną naturę z Ojcem, ponieważ jest tylko jeden Bóg, a różnica między Logosem i Ojcem, Słowem i Mówcą, jest różnicą relacji. Nie chodzi nam tu o wgłębianie się w doktrynę trynitarną Grzegorza jako taką; interesuje nas wszakże fakt, że próbuje on w pewnym sensie „dowodzić" tej doktryny, ponieważ jest to precedens wobec późniejszych prób św. Anzelma i Ryszarda ze Świętego Wiktora dedukowania Trójcy Świętej, dowodzenia jej rationibus necessariis. Nie ulega wszakże wątpliwości, że Grzegorz zamierzał, podobnie jak św. Anzelm, przez zastosowanie dialektyki uczynić tajemnicę czymś bardziej zarozumiałym, nie chodziło mu więc o „racjonalizację" tajem nicy w sensie zerwania z dogmatyczną prawowiernością. Podobnie też jego teoria, według której słowo „człowiek" odnosi się w pierwszym rzędzie do powszechnika, a tylko wtórnie do konkretnego człowieka, była próbą rozjaśnienia tajemnicy, zastosowanie zaś tej ilustracji sprowadziło się do tego, że słowo „Bóg" odnosi się przede wszystkim do Bożej istoty, która jest jedna, a tylko wtórnie do osób Bożych, które są trzy, tak że chrześcijanina nie można tak naprawdę oskarżać o tryteizm. Ale chociaż ilustracja miała na celu obronę przed zarzutem o tryteizm oraz sprawienie, by tajemnica stała się czymś bardziej zrozumiałym, okazała się jednak niefortunna, ponieważ implikowała skrajnie realis tyczny pogląd na uniwersalia. „Platonizm" św. Grzegorza w odniesieniu do uniwersaliów wyraźnie wystąpił w pracy De opificio hominis (Stworzenie człowieka), gdzie Grzegorz rozróżnia człowieka niebiańskiego, idealnego, uniwersalnego od człowieka ziemskiego, będącego przedmiotem doświadczenia. Ten pierwszy, człowiek idealny lub raczej idealny byt ludzki, istnieje wyłącznie w Bożej idei i jest pozbawiony określenia płciowego, nie będąc ani rodzaju męskiego, ani rodzaju żeńskiego; ten drugi zaś, byt ludzki podpadający pod doświadczenie, jest ekspresją ideału i jest płciowo określony, jest bytem idealnym jak gdyby „rozszczepionym" lub częściowo wyrażonym w wielu pojedynczych osobnikach. Zdaniem Grzegorza zatem pojedyncze stworzenia wyłaniają się na drodze stwarzania, a nie w wyniku emanacji, z ideału znajdującego się w Bożym Logosie. Teoria ta wyraźnie nawiązuje do neoplatonizmu oraz do
42
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
poglądów Filona, a przyjął ją pierwszy wybitny filozof średniowieczny, Jan Szkot Eriugena, pozostający pod silnym wpływem pism św. Grzegorza z Nyssy. Należy wszakże pamiętać, że Grzegorz nigdy nie zamierzał twierdzić, jakoby istniał kiedykolwiek historyczny człowiek idealny, nieokreślony pod względem płciowym; Boża idea człowieka urzeczywistni się wyłącznie eschatologicznie, kiedy (zgodnie ze słowami św. Pawła w interpretacji Grzegorza) nie będzie ani mężczyzny, ani kobiety, ponieważ w niebie nie będzie istniało małżeństwo. Bóg stworzył świat z nadmiaru dobroci i miłości po to, aby mogły istnieć stworzenia zdolne do uczestnictwa w Jego dobroci; ale chociaż Bóg jest dobrocią i stworzył świat z dobroci, nie uczynił tego z koniecz ności, lecz w sposób wolny. Bóg obdarzył człowieka udziałem w tej wolności i szanuje tę wolność, dopuszczając, by człowiek wybrał zło, jeżeli tego chce. Zło jest rezultatem wolnego wyboru człowieka, Bóg nie jest za nie odpowiedzialny. Jest prawdą, że Bóg przewidział zło i że na nie pozwala, ale wbrew tej przedwiedzy stworzył człowieka, ponieważ wiedział także, iż w końcu doprowadzi wszystkich ludzi do siebie. Grzegorz tym samym przyjął teorię Orygenesa o „odnowieniu wszyst kiego": każda istota ludzka, nawet szatan i upadłe anioły, zwrócą się w końcu do Boga, choćby poprzez oczyszczające cierpienia przyszłego życia. W jakimś sensie więc każdy byt ludzki powróci w końcu do Ideału i będzie się w nim zawierał, jakkolwiek Grzegorz z całą pewnością uznawał indywidualną nieśmiertelność. Koncepcję powrotu wszyst kiego do Boga, do Zasady, z której wszystko powstało, oraz osiągnięcia stanu, kiedy Bóg jest „wszystkim we wszystkim", Jan Szkot Eriugena również zapożyczył od św. Grzegorza, kiedy się więc interpretuje trochę niejasny język Jana Szkota, należy przynajmniej mieć w pamięci myśl św. Grzegorza, nawet jeśli dopuszcza się możliwość, że Jan Szkot nadał inny sens podobnym słowom. Ale chociaż św. Grzegorz z Nyssy podzielał Orygenesa teorię odnowienia wszystkiego, nie godził się na przyjęcie za nim platońskiej koncepcji preegzystencji, a w D e opijicio hominis (Stworzenie człowie ka) stwierdza, że autor dzieła De principiis (O zasadach) pobłądził pod wpływem teorii helleńskich. Dusza, która nie jest zamknięta w jakiejś jednej części ciała, jest „istotą stworzoną (obaia yswrjTfi), istotą ożywio ną, rozumną, z organicznym i zmysłowym ciałem, istotą, która m a moc 63
6 3
PG, 44, 229 ns.
43
OKRES PATRYSTYCZNY
przekazywania życia i postrzegania przedmiotów zmysłowych tak długo, jak długo trwają cielesne narządy" . Dusza, jako prosta i niezłożona (anXfjv Kai aavv0erov) m a zdolność trwania po śmierci ciała , z którym wszakże w końcu się połączy. Jest zatem duchowa i niecielesna; w jaki jednak sposób różni się od ciała, skoro ciało, to znaczy konkretny przedmiot materialny, składa się zdaniem Grzegorza z jakości, które same są niecielesne? W De opificio hominis Grzegorz mówi, że połączenie takich jakości jak barwa, masa, ilość, ciężar tworzy ciało, natomiast ich rozpad jest równoznaczny ze zniszczeniem ciała. We wcześniejszym rozdziale przedstawił dylemat: albo rzeczy materialne pochodzą od Boga, a w takim przypadku Bóg jako ich źródło zawierałby w sobie materię, byłby materialny, albo też - jeżeli Bóg nie jest materialny - rzeczy materialne nie pochodzą od Niego i materia jest wieczna. Grzegorz jednak odrzuca zarówno materialność Boga, jak i dualizm, z czego w sposób naturalny wynikałoby, że jakości, z których składają się rzeczy cielesne, nie są materialne. Przyjmując wprawdzie stworzenie ex nihilo, Grzegorz twierdzi, że nie możemy pojąć, w jaki sposób Bóg stwarza jakości z niczego; ale jest rzeczą rozsądną założyć, że w Jego oczach jakości, które tworzą ciało, same nie są ciałami; w gruncie rzeczy nie mogłyby być ciałami, ponieważ nie istnieje w ogóle żadne konkretne ciało z wyjątkiem tego, które powstaje w wyniku i dzięki p o ł ą c z e n i u jakości. Grzegorz prawdopodobnie był pod wpływem przedstawionej przez Platona w Timajosie doktryny jakości. W jaki sposób zatem jakości nie są duchowe? A jeśli są duchowe, w jaki sposób dusza różni się istotowo od ciała? Odpowiedź zapewne brzmiała by, że chociaż jakości łączą się po to, by uf o r m o w a ć ciało, i nie można ich, biorąc rzecz abstrakcyjnie, nazywać „ciałami", to jednak pozostają w istotnej relaqi do materii, skoro ich funkcja polega na formowaniu materii. Analogiczna trudność powraca w związku z arystotelesowskotomistyczną doktryną materii i formy. Materia pierwsza sama nie jest ciałem, jest wszakże jedną z zasad ciała; w jaki sposób zatem, rozważana sama w s o b i e , różni się od tego, co niematerialne i duchowe? Filozofowie tomistyczni odpowiadają, że materia pierwsza nigdy n i e i s t n i e j e sama z siebie i że z konieczności domaga się ilości, z istoty przyporządkowana jest do konkretnego ciała; Grzegorz przypuszczal64
9
65
66
64
6 5
6 6
De anima et resurrectione (Dialog o duszy i zmartwychwstaniu), Por. tamie, 44. Rozdz. 24.
PG, 46, 29.
44
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
nie wypowiedziałby się podobnie w sprawie jakości pierwotnych. Nawiasem można dodać, że podobne trudności mogą powstać w od niesieniu do pewnych współczesnych teorii dotyczących budowy mate rii. Można w sposób uzasadniony zakładać, że Platon - gdyby żył dzisiaj - powitałby te teorie z radością, a nie jest wykluczone, że św. Grzegorz poszedłby w jego ślady. Z tego, co powiedzieliśmy, jasno wynika, że Grzegorz z Nyssy pozostawał pod przemożnym wpływem platonizmu, neoplatonizmu oraz pism Filona (mówi na przykład o bfioicooic 0ećb jako celu człowieka, o „wzlocie samotnego do Samotnego", o sprawiedliwości samej w sobie oraz o erosie i dążeniu do ideału Piękna); należy wszakże podkreślić, że chociaż Grzegorz bezspornie posługiwał się tematami i wyrażeniami plotyńskimi, a w mniejszym stopniu korzystał również z dorobku Filona, żadną miarą nie rozumiał ich w takim sensie, w jakim funkcjonowały one w myśli Plotyna i Filona. Przeciwnie, wykorzys tywał formuły Plotyna lub Platona do naświetlania i wyłożenia doktryn chrześcijańskich. Na przykład „podobieństwo do Boga" jest dziełem łaski, jest rozwijaniem pod wpływem Boga przy wolnym współudziale człowieka obrazu Bożego, czyU Bożego EIKCÓV zaszczepionego w duszy podczas chrztu. Podobnie sprawiedliwość sama w sobie nie jest abstrakcyjną cnotą ani nawet ideą w Nous\ jest Logosem zamiesz kującym w duszy, zaś skutkiem tego zamieszkiwania jest uczestnictwo w cnocie. Co więcej, ów Logos to nie Nous Plotyna ani Logos Filona, to druga Osoba Trójcy Świętej, a pomiędzy Bogiem i stworzeniami nie ma żadnych pośrednich emanacji podporządkowanych hipostaz. Warto na koniec zwrócić uwagę, że św. Grzegorz z Nyssy był pierwszym prawdziwym twórcą systematycznej teologii mistycznej. I na tym gruncie również sięgał po tematy do Plotyna i Filona, ale nadawał im sens chrześcijański i wcielał w chrystocentryczne ramy myślowe. Umysł człowieka z natury zdolny jest do poznawania przedmiotów podpadających pod zmysły, kontemplacja tych przedmiotów zaś po zwala dowiedzieć się czegoś o Bogu i Jego przymiotach (teologia symboliczna, która po części pokrywa się z teologią naturalną we współczesnym sensie). Z drugiej strony, chociaż człowiek z natury m a za swój przedmiot poznania rzeczy podpadające pod zmysły, same te przedmioty jednak nie są w pełni realne, są mirażami lub złudzeniami, wyjąwszy przypadki, kiedy stają się symbolami lub dowodami rzeczywi stości niematerialnej, a więc tej rzeczywistości, ku której człowiek nastawiony jest duchowo. Rodzące się stąd napięcie w duszy prowadzi
OKRES PATRYSTYCZNY
45
do stanu dveXniaria, to jest „rozpaczy", oznaczającego narodziny mistycyzmu, ponieważ dusza pod wpływem Boga porzuca swój natural ny przedmiot poznania, choć nie jest jeszcze zdolna do oglądania Boga, ku któremu wiedzie ją miłość: pogrąża się w ciemności, którą średnio wieczne traktaty nazywają obłokiem niewiedzy. (Stanowi temu od powiada teologia negatywna, pod której wpływem pozostawał PseudoDionizy.) W posuwaniu się duszy wzwyż występują jak gdyby dwa momenty - moment zamieszkania Trójjedynego Boga oraz moment wyjścia duszy poza samą siebie, osiągający szczyt w „ekstazie". Orygenes interpretował ekstazę filońską w sensie intelektualnym, jako że wskutek szaleństw montanistów można było wtedy się spodziewać każdej innej formy „ekstazy"; Grzegorz wszakże umieścił ekstazę na szczycie wysiłków duszy, interpretując ją przede wszystkim jako eksta tyczną m i ł o ś ć . „Ciemność" spowijająca Boga jest zasadniczo wynikiem absolutnej transcendencji Bożej istoty, z czego Grzegorz wyciąga wniosek, że nawet w niebie dusza zawsze pod wpływem miłości ciąży ku przodowi, chcąc głębiej zanurzyć się w Bogu. Postawa statyczna oznaczałaby albo sytość, albo śmierć; życie duchowe domaga się ciągłego postępu, a i natura Bożej transcendencji zakłada taki sam postęp, ponieważ umysł człowie ka nigdy nie może pojąć Boga. W pewnym sensie zatem „ciemność Boża" trwa z a w s z e i prawdą jest twierdzenie, że Grzegorz przyznał temu poznaniu w ciemności pierwszeństwo przed poznaniem intelek tualnym - nie dlatego, że lekceważył ludzki intelekt, lecz dlatego, iż zdawał sobie sprawę z transcendencji Boga. Przedstawiona przez Grzegorza metoda wznoszenia się duszy wyka zuje pewne podobieństwo do ujęcia Plotyna; równocześnie jednak jest ona całkowicie chrystocentryczna. Postęp duszy wzwyż jest dziełem Bożego Logosu, Chrystusa. Co więcej, ideałem Grzegorza nie jest jednostkowe zjednoczenie z Bogiem, lecz raczej urzeczywistnienie się pleromy Chrystusa - postęp jednej duszy przynosi łaskę i błogosławień stwo pozostałym duszom, a zamieszkiwanie Boga w poszczególnym człowieku wywiera wpływ na całe Ciało. Mistycyzm Grzegorza m a ponadto w pełni sakramentalny charakter: EIKĆQV zostaje przywrócone przez chrzest, zjednoczenie z Bogiem ożywiane jest przez Eucharystię. Krótko mówiąc, pisma św. Grzegorza z Nyssy są źródłem, z którego bezpośrednio lub pośrednio czerpali natchnienie Pseudo-Dionizy i mis tycy aż po św. Jana od Krzyża, ale są one również źródłem tych chrześcijańskich systemów filozoficznych, które wytyczają postęp duszy
46
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
poprzez różne stadia poznania i miłości aż do mistycznego życia i widzenia uszczęśliwiającego. Jeżeli taki klasyczny reprezentant ducho wości jak św. Jan od Krzyża mieści się w tradycji, która sięga wstecz do Grzegorza, to można tak również powiedzieć o mistycznym filozofie św. Bonawenturze. 7. Nie ulega żadnej wątpliwości, że największym spośród łacińskich Ojców był św. Augustyn z Hippony; ze względu jednak na znaczenie jego myśli dla średniowiecza filozofię św. Augustyna omówię oddzielnie i dużo szerzej. W obecnym paragrafie ograniczę się do krótkiego przedstawienia św. Ambrożego (około r. 333 do 397), biskupa Me diolanu. Św. Ambroży zajmował wobec filozofii typowo rzymską postawę, to znaczy interesowały go sprawy praktyczne i etyczne, co się łączyło z małą wrażliwością na spekulaqę metafizyczną. W swej pracy dotyczą cej Pisma Świętego i kwestii dogmatycznych zależał głównie od Ojców greckich; w etyce natomiast wpłynął nań Cyceron, a dzieło św. Ambrożego De officiis ministrorum (Obowiązki duchownych), powstałe około 391 r. i adresowane do duchowieństwa Mediolanu, stanowi chrześcijański odpowiednik De officiis (O obowiązkach) wielkiego rzymskiego oratora. Św. Ambroży w swoim dziele ściśle się trzyma cyceroniańskiego podziału i wykładu cnót, cały traktat jednak wykazuje naturalnie wpływ etosu chrześcijańskiego, a stoicki ideał szczęścia, oparty na posiadaniu cnoty, został dopełniony ostatecznym ideałem wiecznej szczęśliwości w Bogu. Św. Ambroży nie wniósł niczego szczególnie nowego w rozwój etyki chrześcijańskiej; znaczenie jego dzieła polega raczej na wpływie, jaki ono wywarło na myśl późniejszą, na sposobie jego spożytkowania w etyce przez autorów późniejszych. 8. Ojcowie greccy, jak widzieHśmy, pozostawali głównie pod wpły wem tradycji platońskiej; jednym z czynników wszakże, który pomógł przygotować grunt pod życzliwe przyjęcie względnie przystosowanego arystotelizmu przez łaciński Zachód, było dzieło ostatniego Ojca greckiego - św. Jana Damasceńskiego. Św. Jan Damasceński, który zmarł prawdopodobnie pod koniec roku 749 po Chr., był nie tylko zdecydowanym przeciwnikiem ikonoklastów, lecz także wielkim systematykiem w dziedzinie teologii, tak iż może uchodzić za scholastyka Wschodu. Sam mówi wprost, że nie zamierza formułować nowych i własnych opinii, pragnie jedynie ochronić i prze kazać myśli świętych i uczonych mężów, stratą czasu przeto byłoby doszukiwanie się w jego pismach nowych treści; należy mu jednak
OKRES PATRYSTYCZNY
47
przyznać pewną oryginalność w systematycznym i uporządkowanym przedstawieniu idei poprzedników. Głównym dziełem św. Jana Damas ceńskiego jest Źródło wiedzy, zawierające w pierwszej części zarys Arystotelesowskiej logiki i ontologii, choć oprócz Arystotelesa omawia i innych autorów, na przykład Porfiriusza. W tej pierwszej części, noszącej nazwę Dialéctica, św. Jan wyjaśnia swoje stanowisko, według którego filozofia i nauki świeckie są narzędziami lub służebnicami teologii, opowiadając się za poglądem Klemensa Aleksandryjskiego i obydwu Grzegorzów, poglądem, który sięga swymi początkami Filona, Żyda aleksandryjskiego, i który często był powtarzany w śred niowieczu. W części drugiej swego wielkiego dzieła św. Jan omawia historię herezji, korzystając z materiału zebranego przez pisarzy wcześ niejszych, w części trzeciej zaś, zwanej De fide orthodoxa ( Wykład wiary prawdziwej), przedstawia w czterech księgach uporządkowany wykład prawowiernej teologii patrystycznej. Tę trzecią część przetłumaczył na język łaciński Burgundiusz z Pizy w roku 1151, a korzystali z niej między innymi Piotr Lombard, św. Albert Wielki i św. Tomasz z Akwinu. Św. Jan Damasceński cieszy się na Wschodzie niemal takim samym szacunkiem, jaki na Zachodzie otacza św. Tomasza z Akwinu. 9.j Nawet na podstawie tego krótkiego przeglądu jest oczywiste, że daremną rzeczą byłoby poszukiwanie w dziełach Ojców greckich, a chyba i Ojców łacińskich - z wyjątkiem św. Augustyna - jakiejś uporządkowanej syntezy filozoficznej. Greccy Ojcowie, nie dokonując wyraźnego podziału między dziedzinami filozofii i teologii, traktowali chrześcijaństwo jako jedną prawdziwą mądrość, czyli „filozofię". Skłonni byli uważać filozofię helleńską za przygotowanie do chrześ cijaństwa, zajmowali się więc tą filozofią głównie dlatego, aby wskazać antycypację prawdy chrześcijańskiej, która się tam zawierała, oraz odejścia od prawdy, z których sobie jasno zdawali sprawę. Fakt owej antycypacji przypisywali najczęściej zapożyczeniom ze Starego Tes tamentu, natomiast odejścia od prawdy kładli na karb słabości ludzkiej spekulacji oraz przewrotnego dążenia samych filozofów do oryginalno ści i pustej chwały. Kiedy przejmowaU idee z filozofii helleńskiej, uznawali je przeważnie dlatego, iż ich zdaniem mogłyby się one okazać pomocne w wykładzie i prezentacji mądrości chrześcijańskiej, nie robili zaś tego po to, by wcielić je do systemu filozoficznego w sensie ścisłym. 67
Por. PG, 94, 532 AB.
48
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Niemniej jednak w pismach Ojców, jak widzieUśmy, znajdują się elementy filozoficzne. Korzystali oni na przykład z rozumowych argumentów na istnienie Boga, szczególnie był im bliski argument z porządku i celu; zastanawiali się nad pochodzeniem i naturą duszy; św. Grzegorz z Nyssy miał nawet pewne pomysły z zakresu filozofii przyrody, czyli kosmologii. Jednakowoż, skoro ich argumenty, choćby na przykład argumenty na istnienie Boga, nie były w istocie rozwijane w sposób rozbudowany, systematyczny i ścisły, wydawać by się mogło, iż nie warto się nimi w ogóle zajmować. Sądzę wszakże, że taka postawa byłaby błędem, ponieważ nawet zwięzły zarys myśli patrystycznej pozwala uwypuklić pewien aspekt, nad którym mogą przejść do porządku ci, którzy niewiele wiedzą o chrześcijańskiej myśli filozoficz nej. Otóż wskutek tego, że św. Tomasz z Akwinu, któremu we współczesnych czasach przyznano szczególny status pośród filozofów katolickich, przyjął za własną pokaźną część systemu Arystotelesa, a także wskutek tego, iż pierwsi myśliciele „ery nowożytnej", to znaczy Kartezjusz i Franciszek Bacon, grzmieli przeciwko scholastyćznemu arystotelizmowi, przyjmuje się czasami za rzecz samo przez się oczywis tą, iż filozofia chrześcijańska, lub przynajmniej filozofia katolicka, to wyłącznie arystotelizm i nic więcej. Jednakże, pomijając na razie przegląd późniejszych stuleci, już sam zarys myśli patrystycznej wystar czająco świadczy o tym, że to Platon, a nie Arystoteles był tym greckim filozofem, który cieszył się największym szacunkiem u Ojców Kościoła. Być może było tak przede wszystkim dlatego, że neoplatonizm był wówczas filozofią dominującą i żywą, a zapewne i dlatego, iż Ojcowie nie tylko w mniejszym lub większym stopniu patrzyli na Platona w świetle interpretacji i osiągnięć neoplatonizmu, lecz także stosunkowo mało wiedzieli o Arystotelesie, przynajmniej tak było w przypadku większości Ojców; ale pozostaje również prawdą, że bez względu na przyczynę lub przyczyny Ojcowie chcieli widzieć w Platonie zwiastuna chrześcijaństwa oraz że przyswojone przez nich elementy filozoficzne w przeważającej części przyjmowane były jako wywodzące się z tradycji platońskiej. Jeżeli do tego dodamy dalsze spostrzeżenie, że mianowicie myśl patrystyczna, szczególnie myśl św. Augustyna, głęboko oddziałała nie tylko na wczesne średniowiecze i nie tylko na takich wybitnych myślicieli jak św. Anzelm i św. Bonawentura, lecz nawet na św. Tomasza z Akwinu, to stanie się oczywiste, że przynajmniej z historycznego punktu widzenia pewna znajomość myśli patrystycznej jest i pożądana, i cenna. \
Rozdział III
ŚW. AUGUSTYN (1)
Życie i pisma - Św. Augustyn a filozofia.
1. W świecie łacińskiego chrześcijaństwa imię św. Augustyna wyróżnia się jako imię największego Ojca tak z Hterackiego, jak i z teologicznego punktu widzenia, jako imię, które zdominowało myśl Zachodu aż po wiek XIII i które nigdy nie straciło swego blasku nawet na tle arystotelizmu św. Tomasza z Akwinu i jego szkoły, szczególnie że ów arystoteUzm daleki był od niedoceniania, a tym bardziej pomniejszania wielkiego Doktora Afrykańskiego. W istocie znajomość augustynizmu jest dla zrozumienia prądów myślowych wieków średnich czymś zasadniczym. W niniejszej pracy nie sposób omówić myśU Augustyna w całym bogactwie jej treści, tak jak na to zasługuje, ale omówić ją trzeba, nawet jeśli w formie skróconej. Augustyn urodził się w 13 listopada 354 r. po Chr. w Tagaście w Numidii. Jego ojciec Patryqusz był poganinem, matka zaś, św. Monika, chrześcijanką. Matka wychowywała go w duchu chrześcijań skim, ale chrzest Augustyna został zgodnie z panującym, choć niechęt nie akceptowanym zwyczajem, opóźniony. Jako dziecko Augustyn opanowywał podstawy łaciny i arytmetyki pod kierunkiem nauczyciela w Tagaście, ale zabawy, w których zawsze chciał być zwycięzcą, bardziej go pociągały niż nauka. Nie cierpiał greki, której niebawem zaczął się uczyć, choć pociągały go poematy Homera traktowane jak zwykłe opowieści. Nie jest prawdą, że Augustyn praktycznie nie znał greki, nigdy wszakże nie przychodziło m u łatwo czytanie w tym języku. 1
1
Por. Confessiones, 1,11, [Wyznania, przełożył Zygmunt Kubiak, Warszawa 1983, s. 19-20].
50
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Około roku 365 Augustyn przeniósł się do Madaury, gdzie zdobywał podstawy wiedzy z zakresu literatury i gramatyki łacińskiej. Madaura była zasadniczo miastem pogańskim, nic więc dziwnego, że ogólna atmosfera tego miejsca w połączeniu ze studiowaniem klasycznych autorów łacińskich osłabiły w młodym chłopcu związki z wiarą jego matki, czemu zresztą nie zapobiegł rok bezczynności Augustyna w Tagaście (369-370). W roku 370, już po śmierci ojca, który zdążył jeszcze przyjąć katoUcyzm, Augustyn zaczął studiować retorykę w Kar taginie, w największym ze znanych mu dotąd miast. Tchnące rozpustą uUce wielkiego portu i centrum władzy administracyjnej, widok ob scenicznych obrzędów związanych z kultami przeniesionymi ze Wscho du oraz fakt, że Augustyn, południowiec, przekształcił się już w męż czyznę miotanego gwałtownymi namiętnościami - wszystko to sprawi ło, iż zerwał praktycznie z moralnymi ideałami chrześcijaństwa i w nie długim czasie związał się z kobietą, z którą żył ponad dziesięć lat i z którą miał syna w drugim roku swego pobytu w Kartaginie. Niezależnie jednak od nieuporządkowanego życia Augustyn odnosił wielkie sukcesy jako student retoryki i absolutnie nie zaniedbywał nauki. Wkrótce po lekturze Hortensjusza Cycerona, kiedy umysł młodzieńca zwrócił się w stronę poszukiwania prawdy, Augustyn przyjął naukę manichejską , która zdawała się ukazywać mu rozumową drogę do prawdy, w odróżnieniu od idei barbarzyńskich oraz pozbawionych logiki nauk chrześcijaństwa. Chrześcijanie bowiem utrzymywali, że Bóg stworzył cały świat oraz że Bóg jest dobry: w jaki sposób więc mogU wyjaśnić istnienie zła i cierpienia? Manichejczycy natomiast przy jmowali teorię dualistyczną, według której istnieją dwie ostateczne zasady - zasada dobra, to znaczy światła, Bóg czyli Ormuzd, oraz zasada zła, to znaczy ciemności, Aryman. Obydwie zasady są wieczne, podobnie jak wieczna jest ich wzajemna walka znajdująca swoje odbicie w świecie, który jest wytworem obydwu zasad pozostających z sobą w konflikcie. W człowieku dusza, która składa się ze światła, jest dziełem zasady dobra, natomiast ciało, złożone z grubej materii, jest dziełem zasady zła. System ten wydał się Augustynowi słuszny, ponieważ pozwalał wyjaśnić problem d a i ponieważ był w istocie materializmem. Augustyn bowiem jak dotąd nie potrafił zrozumieć, jak mogłaby istnieć rzeczywistość niematerialna niedostępna poznaniu zmysłowemu. Zda2
2
Manicheizm, stworzony przez Moulesa lub Maniego w trzecim stuleciu, wywodził się z Persji i był mieszaniną elementów perskich i chrześcijańskich.
ŚW. AUGUSTYN (1)
51
jąc sobie sprawę ze swoich namiętności oraz żądz zmysłowych, sądził, że mógłby je teraz przypisać zasadzie zła poza sobą. Co więcej, aczkolwiek manichejczycy potępiali stosunki seksualne oraz spożywanie pokarmów mięsnych, zalecając takie praktyki ascetyczne jak post, to jednak praktyki te wiązały jedynie wybranych, a nie „słuchaczy", do których należał Augustyn. Augustyn, uwolniony teraz od chrześcijaństwa tak w sensie moralnym, jak i intelektualnym, powrócił w 374 roku do Tagasty, gdzie przez rok nauczał gramatyki i Hteratury łacińskiej, a następnie, jesienią roku 374, otworzył szkołę retoryki w Kartaginie. Dalej żył z kobietą i ich wspólnym dzieckiem Adeodatem. Wtedy też zdobył nagrodę w dziedzinie poezji (utwór dramatyczny nie doczekał do naszych czasów) oraz opublikował swój pierwszy utwór prozą - De pulchro et apto („O tym, co piękne i stosowne''). Pobyt w Kartaginie trwał aż do roku 383, do pewnego ważnego wydarzenia poprzedzającego wyjazd Augustyna do Rzymu. Augustyn odczuwał trudności i miał problemy, na które nie mogli mu odpowiedzieć manichejczycy; był to na przykład problem źródła pewności ludzkiej myśli, powód, dla którego dwie zasady pozostawały z sobą w wiecznym konflikcie. Zdarzyło się, że głośny biskup manichejski o imieniu Faustyn przybył do Kartaginy i Augustyn postanowił u niego szukać zadowalającego rozwiązania trapiących go trudności. Ale chociaż Faustyn okazał się człowiekiem miłym i przyjaźnie nastawionym, Augustyn nie znalazł w jego słowach intelektualnego zadowolenia, którego poszukiwał. Kiedy więc udawał się do Rzymu, jego wiara w manicheizm już się nieco zachwiała. Samą zaś podróż podjął częściowo dlatego, że studenci w Kartaginie byli źle wychowani i trudni do opanowania, podczas gdy o dobrym za chowaniu studentów w Rzymie słyszał wiele dobrego, częściowo zaś w nadziei na większe sukcesy i karierę w stolicy imperium. Po przybyciu do Rzymu Augustyn otworzył szkołę retoryki, studenci wszakże, choć ich zachowanie w klasie nie budziło zastrzeżeń, mieli dość kłopotliwy zwyczaj przenoszenia się do innych szkół tuż przed uiszczeniem należnych opłat. W rezultacie Augustyn poszukiwał zajęcia i w roku 384 otrzymał stanowisko miejskiego nauczyciela retoryki w Mediolanie; przed opuszczeniem Rzymu wszakże jego wiara w manicheizm wyraźnie osłabła, pociągał go natomiast sceptycyzm Akademii, aczkolwiek nominalnie pozostawał zwolennikiem maniche izmu, w dalszym ciągu uznając niektóre jego poglądy, na przykład materializm.
52
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
W Mediolanie Augustyn wyrobił sobie nieco lepsze zdanie o chrześ cijaństwie, a to dzięki kazaniom miejscowego biskupa; mimo iż był gotów ponownie stać się katechumenem, nie był jeszcze przekonany 0 prawdzie chrześcijaństwa. Ponadto zbyt silnych jeszcze doznawał namiętności. Matka Augustyna pragnęła, aby poślubił pewną dziew czynę, miała bowiem nadzieję, że małżeństwo przyczyniłoby się do przemiany jego życia; nie będąc w stanie czekać dostatecznie długo na wspomnianą dziewczynę, Augustyn związał się z inną kobietą w miejsce matki Adeodata, z którą się rozstał ze smutkiem ze względu na planowane małżeństwo. W tym czasie Augustyn zapoznał się z pewnymi traktatami „platońskimi" w łacińskim przekładzie Wiktoryna; naj prawdopodobniej były to Enneady Plotyna. Neoplanizm pozwolił mu uwolnić się z jarzma materiaHzmu oraz ułatwił akceptaqç rzeczywistości niematerialnej. Ponadto plotyńska koncepcja zła jako raczej braku aniżeli czegoś pozytywnego ukazała mu sposób rozwiązania problemu zła bez popadania w manichejski dualizm. Innymi słowy, funkcja neoplatonizmu sprowadzała się w tym okresie do tego, iż filozofia pozwoliła Augustynowi dostrzec raqonalność chrześcijaństwa, wskutek czego ponownie zaczął czytać Nowy Testament, szczególnie zaś pisma św. Pawła. O ile neoplatonizm podsuwał mu ideę kontemplaqi rzeczy duchowych, mądrości w sensie intelektualnym, o tyle Nowy Testament wskazywał na to, iż koniecznie trzeba również żyć zgodnie z mądrością. Odczucia te znalazły potwierdzenie w czasie spotkań z dwoma mężami - Symplicjanem i Pontycjanem. Pierwszy z nich, starszy kapłan, opowiedział Augustynowi historię nawrócenia neoplatonika Wiktoryna na chrześcijaństwo, wówczas - wyznał Augustyn - „gorąco zaprag nąłem pójść taką samą drogą" , natomiast drugi opowiedział żywot św. Antoniego z Egiptu, co ukazało Augustynowi niegodziwość własnego stanu moralnego. Wtedy też miała miejsce żarliwa walka z samym sobą, której kulminaqa stała się słynna scena w ogrodzie przy domu, kiedy to Augustyn, słysząc dobiegający zza muru głos dziecka powtarzającego słowa folle, legel Tolle, legel, otworzył Nowy Testament na chybił trafił 1 skierował wzrok na słowa św. Pawła z Listu do Rzymian , które przypieczętowały jego moralne nawrócenie. Jest absolutnie pewne, że 3
4
5
6
3
4
5
6
Confessiones, 8, 5 [cyt. przekład polski, s. 170]. Tamże, 8, 7 [cyt. przekład polski, s. 176 ns.]. Rz 13, 13-14. Por. Confessiones, 8, 8-12 [cyt. przekład polski, s. 178-188].
53
ŚW. AUGUSTYN (1)
nawrócenie, które wtedy nastąpiło, było nawróceniem moralnym, nawróceniem woli, przebiegającym po nawróceniu intelektualnym. Lektura dzieł neoplatońskich stanowiła narzędzie intelektualnego na wrócenia Augustyna, natomiast jego nawrócenie moralne, z ludzkiego punktu widzenia, zostało przygotowane przez kazania Ambrożego oraz słowa Symplicjana i Pontycjana, a potwierdzone i przypieczętowane przez Nowy Testament. Katusze przeżywane podczas drugiego, czyU moralnego, nawrócenia potęgował fakt, że Augustyn już wiedział, co powinien robić, choć z drugiej strony czuł się bezsilny wobec tego zadania; na słowa św. Pawła wszakże, które przeczytał w ogrodzie, pod wpływem łaski wyraził prawdziwą zgodę i jego życie zostało przemienio ne. Nawrócenie Augustyna dokonało się latem 386 roku. Choroba płuc, na którą zapadł, stała się dla Augustyna pretekstem do rezygnacji z zajęć nauczycielskich, a podczas pobytu w Cassiciacum, przez lektury, refleksję i dyskusje z przyjaciółmi pragnął lepiej poznać religię chrześcijańską, posiłkując się w tym celu jako narzędziem pojęciami i tematami zaczerpniętymi z filozofii neoplatońskiej, przy czym jego koncepcja chrześcijaństwa wciąż była niepełna i zabarwiona - w stopniu większym, niż to miało być w przyszłości -neoplatonizmem. Z tego okresu odosobnienia pochodzą następujące prace: Contra Académicos (Przeciw Akademikom), De beata vita (O życiu szczęś liwym) oraz De ordine (O porządku). Po powrocie do Mediolanu Augustyn napisał De immortalitate animae (O nieśmiertelności duszy) (Solilokwia również zostały napisane w tym czasie) oraz rozpoczął pracę nad De música (O muzyce). W Wielką Sobotę 387 roku przyjął chrzest z rąk św. Ambrożego, wkrótce potem wyruszył w drogę powrotną do Afryki. Matka Augustyna, która przybyła do Italii, zmarła w Ostii, kiedy wszyscy oczekiwali na statek. (To właśnie w Ostii miała miejsce słynna scena opisana w Wyznaniach .) Augustyn odłożył swój powrót do Afryki i przebywając w Rzymie napisał De libero arbitrio (O wolnej woli), De ąuantitate animae (O wielkości duszy) oraz De moribus ecclesiae catholicae et de moribus Manicheorum („O obyczajach Kościo ła katoUckiego i obyczajach manichejczyków"). Jesienią 388 roku popłynął do Afryki. Po powrocie do Tagasty Augustyn założył małą wspólnotę zakonną. Z tego okresu (388-391) pochodzą De genesi contra Manichaeos 7
7
9, 10.
54
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
(Antymanichejski wykład Księgi Rodzaju), De magistro (O nauczycie lu), De vera religione (O wierze prawdziwej). Na ten okres również przypada zakończenie prac nad De musica (O muzyce). Prawdopodob nie wtedy też nadał ostatni szlif i zakończył wspomnianą wyżej pracę De moribus. W Cassiciacum Augustyn postanowił nigdy się nie żenić, ale wyraźnie też nie zamierzał przyjmować święceń kapłańskich, na przekór bowiem życzeniom Augustyna biskup Hippony wyświęcił go na kapłana w 391 roku podczas jego pobytu w tym mieście portowym, leżącym ponad dwieście kilometrów na zachód od Kartaginy. Biskup oczekiwał od Augustyna pomocy, osiedlił się on więc w Hipponie i założył klasztor. Wciągnięty w spór z manichejczykami napisał De utilitate credendi („O pożytku wiary"), De duabus animabus („O dwóch duszach"), Disputatio contra Fortunatum („Sprawozdanie z dyskusji z Fortunatem Manichejczkiem"), De fide et symbolo („O wierze i symbolu"), wykład na temat Symbolu wiary wygłoszony podczas synodu biskupów Afryki, oraz przeciwko donatystom Psalmus contra partem Donati („Psalm przeciw stronnictwu Donata"). Zaczął wykład dosłowny Księgi Rodzaju, ale - o czym świadczy tytuł - pozostawił rzecz nie skończoną (De genesi ad litteram liber imperfectus - Nie dokończony dosłowny wykład Księgi Rodzaju). Z wczesnego okresu kapłańskiego życia Augustyna pochodzą też takie prace jak De diversis quaestionibus (389-396) („Różne zagad nienia"), Contra Adimantum Manichaeum („Przeciw Adimantowi"), De sermone Domini in monte (O kazaniu Pańskim na Górze), De mendacio („O kłamstwie"), De continentia („O powściągliwości"), podobnie jak liczne komentarze (Listu do Rzymian i Listu do Galatów). W roku 395 Augustyn został konsekrowany na biskupa pomoc niczego Hippony i wkrótce po konsekracji założył w swojej rezydencji drugą wspólnotę zakonną. Gdy w 396 roku zmarł biskup Hippony, Waleriusz, Augustyn został powołany na biskupa ordynariusza Hip pony, na miejsce Waleriusza, i pozostał na tym stanowisku aż do śmierci. To zaś oznaczało, że zamiast poświęcić się spokojnemu życiu modUtwy i studiów, Augustyn musiał sprostać zadaniu kierowania diecezją, w której głęboko się okopała schizma donatystów. Bez względu jednak na osobiste skłonności, Augustyn rzucił się z zapałem w wir walki przeciw donatystom, głosząc kazania, prowadząc dysputy, publikując antydonatystyczne polemiki. Mimo tej aktywności Augus tyn znalazł jednak czas na opracowanie takich pism jak De diversis quaestionibus ad Simplicianum (397) („O różnych zagadnieniach do Symplicjana"), część De doctrina Christiana (czwarta księga została
55
ŚW. AUGUSTYN (1)
dodana w 426 r.; O nauce chrześcijańskiej), część Confessiones (całe dzieło zostało opublikowane około 400 r.; Wyznania) oraz Adnotationes in Job („Uwagi do Księgi Hioba"). Wtedy też trwała wymiana polemicznych listów z wielkim uczonym św. Hieronimem na temat Pisma Świętego. W roku 400 św. Augustyn przystąpił do pracy nad swym najwięk szym, składającym się z piętnastu ksiąg, traktatem De Trinitate (O Trójcy Świętej), który został ukończony w 417 r., a ^ r o k u 401 rozpoczął pisanie dwunastu ksiąg De Genesi ad lit teram (Dosłowny wykład Księgi Rodzaju), zakończył zaś w 415 r. W tym samym roku (400) ukazały się prace De catechizandis rudibus (Początkowe nauczanie religii), De consensu evangelistarwn („O zgodności Ewangelistów"), De operę monachorum („O pracy mnichów"), Contra Faustum Manichaeum (trzydzieści trzy księgi; „Przeciwko Faustusowi Manichejczykowi"), pierwsza księga Contra litteras Petiliani (donatystyczny biskup Cyrty; „Przeciwko pismu Petiliana"), druga księga datuje się na rok 401-402, a trzecia na rok 402-403. Później pojawiają się dalsze pisma zwrócone przeciwko donatystom, takie jak Contra Cresconium grammaticum partis Donati (402; „Przeciwko Kreskoniuszowi Gramatykowi"),- cho ciaż wiele z tych pism nie zachowało się, oraz kilka pism przeciwko manichejczykom. Obok tej polemicznej aktywności Augustyn bez przerwy głosił nauki i pisał Usty; na przykład list do Dioscora pisany w 410 roku, w którym odpowiadając na pewne pytania dotyczące Cycerona Augustyn rozwija własne poglądy na temat filozofii pogań skiej, w dalszym ciągu wykazując silną skłonność do neoplatonizmu. W owym czasie ukazało się parę edyktów cesarskich przeciwko donatystom, około 411 roku więc, po zakończeniu obradującej wówczas konferencji, Augustyn mógł skupić uwagę na innej grupie przeciwników - na pelagianach. Pelagiusz, który wyolbrzymiał rolę ludzkiej woli w zbawieniu człowieka, pomniejszając zarazem rolę łaski, a także odrzucał grzech pierworodny, przybył w 410 roku do Kartaginy w towarzystwie Celestiusza. W 411 roku, kiedy Pelagiusz udał się na Wschód, Celestiusz został ekskomunikowany przez synod w Kar taginie. Pelagiusz próbował posługiwać się tekstem Augustyna De libero arbitrio w obronie własnej herezji, ale biskup wyjaśnił swoje stanowisko w De peccatorum meritis et remissione, et de baptismo parvulorum, ad 8
8
Epist., 118.
56
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Marcellinum („O karach za grzechy i ich odpuszczeniu, i o chrzcie"), a następnie w tym samym roku (412) napisał De spiritu et lit tera (Duch a litera), a później De fide et operibus (Wiara i uczynki) (413 r.), De natura et gratia contra Pelagianum („O naturze i łasce") oraz De perfectione iustitiae hominis (415 r.; Doskonała sprawiedliwość człowieka). Ponieważ Augustyn nie był zadowolony ze swej polemiki z pelagianizmem, w 413 roku przystąpił do pracy nad De civitate Dei (O państwie Bożym), dziełem liczącym dwadzieścia dwie księgi (skończonym w 426 r.) i zaUczanym do największych i najgłośniejszych dzieł powstałych w cieniu najazdu barbarzyńców na cesarstwo; przystąpił wtedy do pisania Enarrationes in Psalmos (Objaśnienia Psalmów). Ponadto opublikował (415) Ad Orosium contra Priscillianistas et Origenistas („Do Orozjusza przeciwko pryscylianom i orygenistom"), księgę przeciwko herezji zapoczątkowanej przez biskupa hiszpańskiego Pryscyliana, a wśród kolejnych polemik antypelagiańskich znalazły się De Gestis Pelagii (417; „O czynach Pelagiusza") oraz De gratia Christi etpeccato originali (418; „O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym"). Jak gdyby to wszystko było mało, Augustyn dokończył De Trinitate oraz napisał In Joannis Evangelium (416-417; Homilie na Ewangelię św. Jana) oraz In Epístolas Joannis ad Parthos (416; Homilie na Pierwszy list św. Jana), nie mówiąc o wielu listach i kazaniach. W 418 roku pelagianizm został potępiony, najpierw na synodzie biskupów Afryki, następnie przez cesarza Honoriusza, w końcu zaś przez papieża Zosimosa, spór jednak nie wygasł; kiedy Julian, heretycki biskup Aeclanum oskarżył Augustyna o to, iż ten wymyślił sobie grzech pierworodny, święty repHkował w dziele De nuptiis et concupiscentia (419-420; „O małżeństwie i pożądliwości"), natomiast w 420 roku skierował do papieża dwie księgi Contra duas epístolas Pelagianorum („Przeciw dwom listom pelagian"), natomiast w 421 powtórzył wszyst ko w liczącej sześć ksiąg pracy Contra Julianum haeresis Pelagianae defensorem (Przeciw Julianowi). Z tego okresu pochodzą również kolejne dzieła Augustyna: De anima et eius origine (419; „O duszy i jej pochodzeniu"), Contra mendacium ad Consentium (420; „Przeciw kłamstwu"), Contra adversarium legis et prophetarum (420; „Przeciwko wrogowi prawa i proroków"), Enchiridion ad Laurentium, De fide, spe, caritate (421; Podręcznik dla Wawrzyńca, czyli Wiara, Nadzieja i Mi łość), De cura pro mortuis gerenda, ad Paulinum Nolanum (420-421; „Troska o zmarłych").
ŚW. AUGUSTYN (1)
57
W 426 roku Augustyn w przeczuciu bUskiej już śmierci zatroszczył się o przyszłość swojej diecezji, mianując swojego następcę w osobie kapłana Herakliusza; wierni zaakceptowali tę nominację. Nie oznacza to wszakże końca Uterackiej aktywności Świętego, bo już w 426 roku opublikował De gratia et libero arbitrio ad Valentinwn (Łaska a wolna wola), De correptione et gratia (Nagana a laska) oraz dwie księgi Retractationes (Sprostowania), stanowiące krytyczny przegląd włas nych dzieł Augustyna oraz nieocenione źródło do ustalenia ich chronologii. Przez cały ten okres sytuaqa cesarstwa pogarszała się systematycznie, w 429 roku zaś Genzeryk poprowadził Wandalów z Hiszpanii do Afryki. Augustyn jednak nie zaniechał pisania. W 427 roku ogłosił Speculum de Scriptura Sacra („Zwierciadło"), wybór tekstów z Biblii, a w 428 roku De haeresibus ad Quodvultoleum (,,0 herezjach"), De praedestinatione sancionan ad Prosperum (Prze znaczenie świętych) oraz w 428-429 De dono perseverantiae ad Prosperum (Dar wytrwania). Ponadto w 429 Augustyn rozpoczął pracę nad Opus imperfectum contra Julianum („Dzieło niedokończone przeciwko drugiej odpowiedzi Juliana"), stanowiącym polemikę z antyaugustyńskim traktatem pelagianina JuHana; traktat ten powstał nieco wcześniej, ale do rąk Augustyna dotarł dopiero w 428 roku; dzieła swego wszakże Augustyn nie skończył (stąd jego nazwa). Augustyn zetknął się również z arianizmem, w 428 roku bowiem ogłosił Collatio cum Maximino Arianorum episcopo („Dyskusja z Maksyminem biskupem ariańskim") oraz Contra Maximinum („Przeciwko Maksyminowi"). Późną wiosną lub wczesnym latem 430 roku Wandalowie przystąpili do oblężenia Hippony i właśnie podczas tego oblężenia, 28 sierpnia, Augustyn zmarł w czasie odmawiania psalmów pokutnych. Possydiusz zauważa, że nie pozostawił on żadnej ostatniej woli, ponieważ - jak przystało na Bożego biedaka - nie miał niczego do przekazania. Wandalowie spalili miasto, ale katedra i biblioteka Augustyna ocalały. Possydiusz jest autorem „Żywota" Augustyna, zamieszczonego w zbio rze Patrologia latina. „Wiele zyskują ci, którzy czytają to, co on [Augustyn] napisał o sprawach Bożych; myślę wszakże, że zyskaliby więcej, gdyby mogli go słyszeć i widzieć, kiedy nauczał w kościele, zwłaszcza ci, którym dane by było wejść z nim w serdeczną rozmowę". 9
9
Vita s. Aug.,
31.
58
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
2. Dziwne może się zapewne wydać, że mówiłem o sporach teologicz nych, w których uczestniczył św. Augustyn, oraz wymieniłem pokaźną liczbę traktatów teologicznych; krótki zarys życia i działalności św. Augustyna w dostatecznym stopniu wszakże wykazuje, że pominąwszy parę wyjątków, Augustyn nie pisał dzieł ściśle filozoficznych w naszym rozumieniu. Książka taka jak ta nie zamierza oczywiście zajmować się ściśle teologiczną doktryną Augustyna, chcąc jednak wydobyć na światło dzienne jego naukę filozoficzną, często trzeba się odwoływać do pism, które mają zasadniczo charakter traktatów teologicznych. Aby zatem zrozumieć Augustyńską teorię poznania, trzeba koniecznie odwołać się do ważnych tekstów De Trinitate, podczas gdy De Genesi ad litteram eksponuje teorię rationes seminales, Confessiones zaś zawierają traktat o czasie. T o mieszanie spraw teologicznych i filozoficznych może się nam dziś wydawać dziwaczne i niemetodyczne, ponieważ przywyk liśmy do wyraźnych podziałów między dziedziną teologii dogmatycznej i filozofii. Należy wszakże pamiętać, że Augustyn, podobnie jak inni Ojcowie i wcześni pisarze chrześcijańscy, nie przeprowadzał takiego wyraźnego podziału. I to nie dlatego, że nie dostrzegał czy też negował zdolność rozumu do poznania prawdy bez odwoływania się do objawieniafPowód jest raczej taki, że mądrość chrześcijańską traktował jako jedną całość, że próbował przeniknąć rozumem wiarę chrześcijań ską, a na świat i życie ludzkie patrzył w świetle chrześcijańskiej mądrościj Doskonale wiedział, że można na przykład sformułować rozumowe argumenty na rzecz istnienia Boga, nie interesował go jednak głównie sam akt intelektualnej zgody na istnienie Boga, pozytywne przylgnięcie woli do Boga, wiedział bowiem, że w konkretnej sytuacji takie ^ przylgnięcie do Boga zakłada łaskę Bożą. Krótko mówiąc^ Augustyn nie występował w dwóch rolach - - w . roli teologa oraz w roli filozofa zajmującego się „człowiekiem naturalnym"; człowieka traktował raczej w całej jego konkretnej rzeczywistości, jako członka upadłej i od kupionej ludzkości, jako kogoś, kto naprawdę może dojść do prawdy, kto jednak stale podlega Bożej łasce i potrzebuje łaski do tego, by przyjąć zbawczą prawdę. Jeśliby powstała kwestia przekonania kogoś o istnieniu Boga, Augustyn potraktowałby dowód jako pewien etap lub jako narzędzie w całym procesie nawrócenia i zbawienia człowieka: uznałby ów dowód za coś, co s a m o w s o b i e jest racjonalne, ale jasno by sobie uświadamiał nie tylko konieczność moralnego przygotowania do udzielenia prawdziwej i żywej zgody na dowód, lecz także i to, że według zamysłu Bożego odnoszącego się do człowieka w konkretnej
59
ŚW. AUGUSTYN (1)
sytuacji samo uznanie istnienia Boga nie wystarcza, powinno bowiem prowadzić, pod wpływem łaski, do nadprzyrodzonej wiary w objawienie Boże i do życia zgodnego z nauką Chrystusa. Rozum odgrywa właściwą sobie rolę w doprowadzeniu człowieka do wiary, a kiedy człowiek osiągnie już wiarę, służy do głębszego wnikania w dane wiary;\Augustyna wszakże interesuje przede wszystkim ogólny stosunek diiszy do Boga. Rozum, jak widzieliśmy, odgrywa swoją rolę w fazie intelektual nego nawrócenia, jak również po tym nawróceniu: uogólniając własne doświadczenie, może następnie zająć się pełnią mądrości, kładąc nacisk na zrozumienie tego, w co się wierzy, przy czym przez zwrócenie się w stronę mądrości rozum przygotowuje człowieka do wiary. „Dlatego również sztuka uzdrawiania dusz, którą darzy nas Opatrzność Boża i niewyczerpane dobrodziejstwo Boga, stopniowo i przystępnie daje nam poznać swe najwyższe piękno. Udział w niej bowiem biorą autorytet i rozum. Autorytet pobudza wiarę i przygotowuje człowieka do posługiwania się rozumem. Rozum prowadzi do zrozumienia i poznania. Jednakże autorytet nie może się całkowicie obyć bęz rozumu, trzeba bowiem rozstrzygnąć, komu należy wierzyć". | Postawa taka charakteryzowała całą tradycję augustyńską. Cel, jaki sobie stawiał św. Anzelm, został przezeń wyrażony w formule Credo, ut intelligam, św. Bonawentura zaś w wieku XIII wyraźnie odrzucał ostre rozgraniczanie dziedzin teologii i filozofii. Tomistyczny podział na takie dyscypliny jak teologia dogmatyczna i filozofia, z towarzyszącym mu rozróżnieniem sposobów postępowania właściwych każdej z tych dwóch dyscyplin, bez wątpienia rozwinął się w sposób naturalny z postawy wczceśniejszej, chociaż - na przekór tej uwadze - osiągnął oczywiście tak wielką przewagę dlatego, że odpowiada faktycznemu i realnemu podziałowi zachodzącemu między objawieniem a danymi rozumu „niewzbogaconego", między porządkiem nadprzyrodzonym a materialnym. Stoi ów podział na straży doktryny nadprzyrodzoności, jak również doktryny traktującej o władzach człowieka w porządku naturalnym. Ż drugiej jednak strony na korzyść postawy augustyóskiej przemawia to, że rozpatruje ona zawsze człowieka t a k i m , j a k i o n j e s t , człowieka w jego konkretności, de facto bowiem człowiek m a tylko jeden cel ostateczny, cel nadprzyrodzony, a jeżeli chodzi o konkretną egzystencję, to istnieje wyłącznie człowiek upadły i odkupiony - nigdy 10
10
De vera religiom, 24, 45 [O wierze prawdziwej, filozoficzne, t. IV, Warszawa 1954, s. 111].
przeł. J. Ptaszyński, w: Dialogi
60
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
nie było, nie ma i nigdy nie będzie wyłącznie „człowieka naturalnego", pozbawionego nadprzyrodzonego powołania i celu. Jeżeli tomizm, nie negując oczywiście faktu, że człowiek w swojej konkretności m a jednak cel nadprzyrodzony, kładzie nacisk na rozróżnienie między tym, co nadprzyrodzone, a tym, co naturalne, między wiarą a rozumem, to augustynizm, w najmniejszym stopniu nie negując darmowego charak teru wiary i łaski nadprzyrodzonej, zawsze patrzy na człowieka w jego konkretności i interesuje się przede wszystkim rzeczywistą relacją człowieka do Boga. "Jeżeli tak, to jest czymś naturalnym, że „czysto filozoficzne" idee musimy wydobywać z całego kontekstu myśli Augustyna. Aby tego dokonać, trzeba rzecz jasna spojrzeć na augustynizm z mniej lub bardziej tomistycznego punktu widzenia, co wcale nie znaczy, iż podejście takie jest nieuzasadnione - chodzi tu bowiem o pytanie, które idee Augustyna są filozoficzne w akademickim sensie tego słowa. 1 W istocie bowiem chodzi tu o wydobycie tych idei z pełnego ich kontekstu, w historii filozofii bowiem, która zakłada jakąś ideę tego, czym jest filozofia, niczego innego robić nie można. Trzeba wszakże się zgodzić, że takie właśnie skupienie się na filozoficznych ideach Augus tyna, rozumianych w sensie tomistycznym, daje w wyniku raczej ubogi obraz intelektualnych dokonań Świętego, przynajmniej dla kogoś, kto tkwi w akademickiej, odznaczającej się obiektywizmem atmosferze tomizmu, ponieważ(Augustyn nigdy nie opracował systemu filozoficz nego jako takiego ani nie rozwinął, nie zdefiniował i nie uzasadnił swoich idei filozoficznych w sposób, do jakiego przywykli tomiścLj Rezultat jest taki, że dość często trudno jest dokładnie powiedzieć, co dla Augustyna znaczyła dana idea czy twierdzenie, jak ją dokładnie rozumiał. Często stajemy przed aurą nieuchwytności, aluzją, brakiem definicji głoszonej idei, co rodzi w nas poczucie zawodu, zdumienia, zaciekawienia. Myślę, że zagorzały tomista skłonny byłby twierdzić, iż filozofia Augustyna nie zawiera w sobie niczego wartościowego, czego by znacznie lepiej nie powiedział św. Tomasz, jaśniej to opisując i definiując; pozostaje jednak faktem, iż tradycja augustyńska pozostaje żywa nawet dzisiaj, a dzieje się tak zapewne dlatego, że owa niekomplet ność i nieusystematyzowanie myśli Augustyna, jej „aluzyjność", dodat kowo przemawia na rzecz długowieczności tej tradycji, augustynista bowiem nie staje przed koniecznością akceptacji gotowego systemu, odrzucenia go lub modyfikacji. Staje raczej przed jakimś sposobem ujmowania, jakąś inspiracją, pewnym podstawowym zbiorem idei,
ŚW. AUGUSTYN (1)
61
które poddają się procesowi dalszego rozwoju, tak że może on być w pełni wierny duchowi augustyńskiemu, nawet jeśli odchodzi od tego, co historyczny Augustyn faktycznie powiedział.
Rozdział IV
ŚW. A U G U S T Y N (2): POZNANIE
Poznanie mające na uwadze szczęśliwość - Prze ciwko sceptycyzmowi - Poznanie oparte na do świadczeniu - Natura wrażenia zmysłowego - Bos kie idee - Iluminacja i abstrakcja.
1. Rozpoczynać od „epistemologii" św. Augustyna to tak, jakby chcieć wywołać wrażenie, że Augustyna interesowało opracowanie teorii poznania bądź dla samej teorii, bądź jako metodologicznej propedeutyki metafizyki. Byłoby to jednak wrażenie błędne, ponieważ Augustyn nigdy nie przystąpił do rozwijania teorii poznania, by następnie - już na gruncie realistycznej teorii poznania - budować system metafizyki. Jeżeli Spinoza, zgodnie z własnymi słowami , zamierzał rozwijać filozofię Boga, czyU Substancji, ponieważ tylko kontemplacja nieskończonego i wiecznego Przedmiotu może w pełni zadowolić umysł i serce oraz obdarować duszę szczęśliwością, to tym bardziej możemy to powiedzieć o Augustynie, który mocno podkreślał fakt, że należy dążyć do poznania prawdy nie tyle z racji wyłącznie akademickich, ile raczej dlatego, że jest ona źródłem prawdziwego szczęścia, prawdziwej szczęśliwości. Człowiek odczuwa własną niewystarczalność, kieruje się w stronę przedmiotu, który go przewyższa, przedmiotu dającego pokój i szczęście, istotnym warunkiem zaś osiąg nięcia tego przedmiotu jest jego poznanie; poznanie wszakże Augustyn ujmuje w aspekcie celu, szczęśliwości. Człowiekiem szczęśliwym może 1
1
De intellectus emendatione.
63
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
być tylko człowiek mądry, mądrość zaś zakłada poznanie prawdy; w myśli Augustyna wszakże nie pojawia się problem spekulaqi jako cel sam w sobie. Gdy młodzieniec imieniem Licenqusz twierdzi w Contra Académicos, że mądrość polega na dążeniu do prawdy, oraz utrzymuje - podobnie jak Lessing - iż szczęściem jest raczej poszukiwanie prawdy aniżeli jej zdobycie i posiadanie, Augustyn ripostuje, że absurdem jest przypisywać mądrość człowiekowi, który nie poznał prawdy. Zaś w De beata vita mówi, że nikt, kto nie posiada tego, do czego dąży, nie jest szczęśliwy, że zatem o człowie ku, który poszukuje prawdy, ale jej jeszcze nie znalazł, nie możemy powiedzieć, iż jest naprawdę szczęśliwy. Augustyn sam poszukiwał prawdy, ponieważ odczuwał potrzebę jej posiadania, a spoglądając wstecz na własne osiągnięcia w świetle poznanej prawdy, uznał je wszystkie za poszukiwanie Chrystusa i mądrości chrześcijańskiej, za urok boskiego piękna, i to swoje doświadczenie uogólnił. Uogól nienie wszakże osobistego doświadczenia wcale nie znaczy, że po dzielane przez Augustyna idee miały charakter czysto subiektywny; dzięki psychologicznej introspekcji mógł odsłonić dynamikę ludzkiej duszy. Twierdzić wszakże, że Augustyn nie był „intelektualistą" w sensie akademickim oraz że jego filozofia ma charakter eudajmonistyczny, to nie to samo co utrzymywać, iż nie zdawał on sobie wyraźnie sprawy z problemu pewności. Błędem byłoby jednak sądzić, że Augustyn zastanawiał się nad pytaniem: „Czy m o ż e m y o s i ą g n ą ć p e w n o ś ć ? " Jak zobaczymy niebawem, na pytanie to odpowiedział, ale w dojrzałym okresie swej myśli uwagę skupiał raczej nad innym pytaniem: „J a k to się dzieje, że możemy osiągnąć pewność?" Przyjmując za pewnik, że osiągamy pewność, w dalszym ciągu stajemy przed problemem: „W jaki sposób skończony, zmienny umysł ludzki dochodzi do pewnego po znania wiecznych prawd, które kierują i rządzą umysłem, a więc go przekraczają?" Po załamaniu się wiary w manicheizm Augustyna nęcił powrót do sceptycyzmu akademików; przezwyciężenie tej pokusy opisał w Contra Académicos, gdzie wykazał, że w sposób niepowątpiewalny dochodzimy do pewności przynajmniej co do niektórych faktów. Uznając to za oczywistość, w toku lektury „dzieł platońskich" stanął przed następującym problemem: jak to się dzieje, że jesteśmy zdolni nie 2
2
2, 10 i 14; 4, 27 ns.
64
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
tylko poznać w sposób pewny wieczne i konieczne prawdy, lecz także poznajemy te prawdy jako wieczne i konieczna. Platon wyjaśnił ten fakt za pomocą teorii anamnezy; a w jaki sposób imał to zrobić Augustyn? Interesowało go niewątpliwie rozważanie problemu jako takiego, ze względu na sam problem; ale dostrzegał również w tym, co uważał za właściwą odpowiedź, wyraźny dowód na istnienie i działanie Boga. Poznanie wiecznej prawdy powinno zatem doprowadzić duszę, dzięki refleksji nad tym poznaniem, do poznania samego Boga oraz Bożej aktywności. 2. Jak już powiedziałem, w Contra Académicos Augustyn zamierzał przede wszystkim wykazać, że mądrość zawiera w sobie szczęśliwość, a poznanie prawdy - mądrość; ale zdawał sobie również jasno sprawę z tego, że nawet sceptycy są pewni niektórych prawd, na przykład tej, że z dwóch zdań dysjunktywnych jedno jest prawdziwe, a drugie fałszywe. „Jestem pewny mianowicie, że albo istnieje jeden świat, albo więcej światów, jeśli zaś więcej, to ich liczba jest albo ograniczona, albo nieograniczona". Podobnie też wiem, że świat albo nie m a początku, albo końca, albo ma początek, ale nie będzie miał końca, albo nie miał początku, ale będzie miał koniec, albo i miał początek, i będzie miał koniec. Innymi słowy, mam przynajmniej pewność co do zasady sprzeczności. Ponadto, nawet jeśli czasami jestem w błędzie, myśląc, że przedstawienie i rzeczywistość zawsze sobie odpowiadają, mam przy najmniej pewność dotyczącą mojego subiektywnego wrażenia. „«Nie mogę użalać się na zmysły; jest bowiem niesprawiedUwością domagać się od nich więcej, niż mogą. Wszystko zaś, co mogą zobaczyć oczy, jest prawda.» - Czy więc prawdziwy jest obraz wiosła zanurzonego w wo dzie? - Zupełnie prawdziwy - brzmi odpowiedź. Biorąc pod uwagę przyczynę, która nadaje m u taki wygląd (tj. załamanie), bardziej mógłbym oskarżać oczy o mylne świadectwo, gdyby wiosło zanurzone w wodzie wyglądało jak proste, bo nie widziałyby tego, co powinny były zauważyć na skutek takich przyczyn. ...«Ja jednak - powie ktoś - mylę się, jeśli wyrażam zgodę». Wyrażając swoją zgodę ograniczaj się do tego, żeby przekonać, że ta rzecz tak się tobie przedstawia, a nie będzie żadnej pomyłki. Nie widzę bowiem, w jaki sposób akademik obali takie twierdzenia: Wiem, że przedstawia mi się to jako białe, wiem, że to jest przyjemne dla mych uszu, wiem, że to ma dla mnie przyjemny zapach, 3
3
C. Acad., 3, 10, 23 [Przeciw akademikom, filozoficzne, t. I, Warszawa 1953, s. 121].
przeł. K. Augustyniak, w: Dialogi
65
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
4
wiem, że to jest dla mnie słodkie w smaku, wiem, że to mnie ziębi". Św. Augustyn nawiązuje w powyższym fragmencie do^^^p^y]^^ nie ulega też wątpliwości, iż m a na myśli fakt, że zmysły jako takie nigdy nie kłamią ani nas nie zawodzą, nawet jeśli sami siebie możemy wprowadzić w błąd, sądząc, że rzeczy istnieją obiektywnie w taki sam sposób, w jaki się nam przedstawiają. Widok złamanego wiosła nie oznacza wprowadzenia w błąd, działoby się bowiem coś niedobrego z moimi oczami, gdybym postrzegał je jako proste. Jeżeli posuwam się do twierdzenia, że wiosło jest naprawdę złamane samo w sobie, to popełniam błąd, ale tak długo, jak długo jedynie stwierdzam, że „wydaje mi się złamane", wypowiadam prawdę i wiem, iż wypowiadam prawdę. Podobnie, jeżeli wychodzę z nagrzanego pokoju i zanurzam się w letniej wodzie, to może mi się ona wydać zimna, ale dopóki jedynie stwierdzam: „Ta woda w y d a j e mi się zimna", dopóty wypowiadam jakąś prawdę, której jestem pewien, i żaden sceptyk nie może dowieść, że jestem w błędzie. Podobnie każdy, kto wątpi, wie, iż wątpi, tak że jest pewien przynajmniej tej prawdy, a mianowicie tego, iż wątpi. A zatem każdy, kto wątpi w istnienie takiej rzeczy jak prawda, zna przynajmniej jedną prawdę, stąd też sama ta zdolność do wątpienia powinna go przekonać, że istnieje taka rzecz jak prawda. Jesteśmy również pewni prawd matematycznych. Kiedy ktoś mówi, że siedem i trzy równa się dziesięć, wcale nie mówi, że powinno się równać dziesięć, ale wie, że równa się dziesięć. 3. Jak jednak mają się rzeczy z realnymi egzystencjami? Czy jesteśmy pewni istnienia jakiegokolwiek realnego przedmiotu, czy też ogranicza my się do pewnego poznania abstrakcyjnych zasad i prawd matematycz nych? Augustyn odpowiada, że człowiek jest co najmniej pewny własnego istnienia. Nawet zakładając, że człowiek wątpi w istnienie innych stworzonych przedmiotów lub w istnienie Boga, sam fakt wątpienia świadczy o tym, że on istnieje, nie mógłby bowiem wątpić, gdyby nie istniał. Nie m a przy tym żadnego znaczenia sugestia, że człowiek mógłby się mylić, myśląc, iż istnieje, albowiem „gdybyś nie 5
6
4
Tamże, 3, 11, 26 [cyt. przekład polski, s. 123-124]. Por. De vera religione, 39, 73 [O wierze prawdziwej, przeł. J. Ptaszyński, w: Dialogi filozoficzne, t. IV. Warszawa 1954, s. 131-132]. De libero arbitrio, 2,12,34 [O wolnej woli, przeł. A. Trombala, w: Dialogi filozoficzne, t. III, Warszawa 1954, s. 145]. 5
6
66
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE 7
istniał, z pewnością nie mógłbyś w ogóle mylić się". W ten sposób św. Augustyn antycypuje formułę Kartezjusza: Sifallor, sum. Z istnieniem Augustyn łączy życie i rozum. W De libero arbitrio* dowodzi, że jest oczywiste dla człowieka to, iż istnieje, i że fakt ten nie byłby i nie mógłby być oczywisty, gdyby człowiek nie żył. Ponadto, jest dlań oczywiste, że poznaje zarówno fakt swego istnienia, jak i fakt własnego życia. Jest więc pewien trzech rzeczy - że istnieje, żeżyjeJżema rozum. Podobnie w De Trinitate zauważa, że sceptyk daremnie sugeruje, jakoby człowiek spał i dostrzegał te rzeczy w swoich snach, człowiek bowiem stwierdza nie to, że się obudził, lecz że żyje: „To prawda, żyje on niezależnie od tego, czy śpi, czy czuwa". Nawet gdyby był obłąkany, wciąż by żył. Ponadto, człowiek jest z pewnością świadomy tego, czego chce. Jeśli ktoś mówi, że chce być szczęśliwy, czystym zuchwalstwem byłoby wmawianie weń, że został wprowadzony w błąd. Filozofowie o orientacji sceptycznej mogą wygadywać różne rzeczy na temat zmysłów cielesnych i sposobu, w jaki wprowadzają nas one w błąd, nie mogą wszakże unieważnić tego niewzruszonego poznania, jakie umysł ma sam z siebie, bez pomocy zmysłu. „Al bowiem i my istniejemy, i my wiemy o tym, że istniejemy, i my kochamy to istnienie i tę wiedzę. A w tych trzech rzeczach, które wymieniłem, nie zwodzi nas żadne fałszywe prawdopodobieństwo. Bo nie rozpoznajemy ich przy pomocy jakiegoś zmysłu cielesnego, tak jak to czynimy z rzeczami zewnętrznymi". Augustyn zatem uznaje pewność za coś, o czym wiemy dzięki doświadczeniu wewnętrznemu, dzięki samoświadomości; a co napraw dę myśli o naszym poznaniu przedmiotów zewnętrznych, rzeczy, które poznajemy za pomocą zmysłów? Czy w odniesieniu do nich mamy pewność? Augustyn doskonale wiedział o tym, że możemy zwodzić samych siebie w sądach dotyczących przedmiotów podpadających pod zmysły, a niektóre jego uwagi pokazują, iż zdawał sobie sprawę z względności wrażeń zmysłowych w tym znaczeniu, że na przykład sąd na temat ciepła czy zimna zależy do pewnego stopnia od stanu narządów 9
10
11
7
De libero arbitrio, 2, 3, 7 [cyt. przekł. polski; s. 116]. 2, 3, 7. 15, 12, 21 [O Trójcy Świętej, przeł. M. Stokowska, POK, t. XXV, Poznań-Warszawa-Lublin 1963, s. 428 i ns.]. Por. tamże [cyt. przekład polski, s. 430]. De cmtate Dei, 11,26 [Opaństwie Bożym, przeł. W. Kornatowski, Warszawa 1977, t. II, s. 36]. 8
9
1 0
11
67
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
zmysłowych; co więcej, nie uważał, aby przedmioty ujmowane przez zmysły stanowiły właściwy przedmiot ludzkiego intelektu. Skupiając uwagę głównie na zwróceniu duszy w stronę Boga, przedmioty cielesne traktował jako punkt wyjścia we wznoszeniu się umysłu do Boga, jakkolwiek nawet i pod tym względen^sama dusza jest odpowiedniej szym punktem wyjścia: powinniśmy powrócić do samych siebie, do miejsca, w którym mieszka prawda, traktując duszę, ów obraz Boga, jako odskocznię prowadzącą nas ku Niemu. Chociaż jednak - m i m o iż rzeczy cielesne, przedmioty podpadające pod zmysły, są z natury zmienne i w dużo mniejszym stopniu niż dusza stanowią adekwatne przedstawienie Boga, i mimo iż większość szkodliwych błędów powstaje wskutek koncentrowania się na przedmiotach podpadających pod zmysły - jesteśmy uzależnieni od zmysłów na ogromnym obszarze naszego poznania, Augustyn nie zamierzał zajmować czysto sceptycznej postawy wobec przedmiotów poznania zmysłowego. Uznawanie moż liwości błędu w obrębie poznania zmysłowego - to jedna sprawa, czymś innym jednak jest całkowita negacja jakiejkolwiek wiary w zmysły. Po stwierdzeniu więc, że filozofowie mogą wypowiadać się przeciwko zmysłom, nie mogą wszakże negować świadomości własnego istnienia, Augustyn zaraz dodaje: „Niech nikt nie sądzi, że wątpię o prawdziwości tego, co poznajemy przy pomocy zmysłów. Dzięki nim przecież i niebo, i ziemię, i wszystko, co się w nich zawiera, znamy". Wiele dowiadujemy się ze świadectwa innych ludzi, a fakt, że niekiedy jesteśmy wprowadzani w błąd, nie stanowi podstawy do braku wiary we wszelkie świadectwo; tak więc fakt, iż niekiedy popełniamy błąd w odniesieniu do przed miotów podpadających pod nasze zmysły, nie może stanowić podstawy do całkowitego sceptycyzmu. „Winniśmy szczerze przyznawać, jak wiele nasze poznanie zawdzięcza temu, o czym dowiadujemy się za pośrednictwem zmysłów nie tylko naszych, ale i innych ludzi". W życiu codziennym dawanie wiary zmysłom jest czymś koniecznym , a czło wiek, który sądzi, że nigdy nie powinniśmy wierzyć zmysłom, popada w jeszcze gorszy błąd niż ten, w jaki może popaść, dając wiarę zmysłom. Augustyn twierdzi zatem, że „wierzymy" zmysłom, że darzymy je zaufaniem, tak jak wierzymy świadectwu innych ludzi, często wszakże 12
13 14
1 2
Por. De vera religiom, 39,72 [cyt. przekład polski, s. 131]; Retract., 1,8,3; Sermones, 330,3; i inne. De Trinitate, 15, 12, 21 [cyt. przekład polski, s. 430]. Por. Confessions, 6, 5, 7 [cyt. przekład polski, s. 114]. 13
14
68
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
używa słowa „wiara" w opozycji do bezpośredniego poznania wewnętrz nego, nie chcąc przy tym implikować, iż tego rodzaju „wiara" po zbawiona jest odpowiedniego motywu. Kiedy więc ktoś opowiada mi o fakcie odnoszącym się do jego stanu umysłowego, że na przykład myśli lub chce tego czy tamtego, „wierzę" mu; kiedy mówi coś, co jest prawdą o ludzkim umyśle w ogóle, a nie wyłącznie o jego własnym umyśle - „rozumiem to i uznaję, wiem bowiem na podstawie własnej świadomo ści i introspekcji, że to, co mówi, jest prawdą" . Krótko mówiąc, Augustyn mógł antycypować Kartezjusza swoją formułą Sifallor, sum, ale nie interesowała go kwestia, czy świat zewnętrzny naprawdę istnieje, czy też nie istnieje. Nie miał wątpliwości, że świat istnieje, jakkolwiek dość wyraźnie dostrzegał, iż czasami wypowiadamy błędne sądy na jego temat oraz że nie zawsze można polegać na świadectwie tak naszych zmysłów, jak i zmysłów innych ludzi. Ponieważ interesowało go szczególnie poznanie prawd wiecznych oraz relacja tego poznania do Boga, niewiele czasu mógł poświęcić rozważaniom nad naszym po znaniem zmiennych rzeczy zmysłowych. Sprawą istotną jest to, że jego „platonizm" w połączeniu z zainteresowaniami oraz przekonaniami dotyczącymi kwestii duchowych sprawił, iż prjz^miotycielesne niebyły dlań właściwym przedmiotem poznania, a to z racji ich zmienności oraz wskutek tego, że nasze poznanie tych przedmiotów jest zależne od cielesnych narządów zmysłowych, które nie zawsze są w takim samym stanie jak te przedmioty. JeżeH nie osiągamy „prawdziwego poznania" przedmiotów zmysłowych, zawdzięczamy to nie tylko jakiemuś brakowi podmiotu, lecz także radykalnemu brakowi obecnemu w przedmiocie. Innymi słowy, stosunek Augustyna do poznania zmysłowego nosi na sobie w większym stopniu piętno platonizmu aniżeli kartezjanizmu. 4.. Najniższym stopniem poznania jest przeto poznanie zmysłowe, zależne od wrażenia zmysłowego, które Augustyn - zgodnie ze swą Platońską psychologią - uważał za akt duszy posiłkującej się narządami zmysłowymi jako swoimi narzędziami. Sentire rwn^est-c&rporis sed animae per corpus. Dusza ożywia całe ciało, ale kiedy zwiększa lub intensyfikuje swą aktywność w jakiejś jego szczególnej części, na przykład w jakimś konkretnym narządzie zmysłowym, to spełnia 15
16
15
De Trinitate, 9, 6, 9 [cyt. przekład polski odbiega w tym miejscu od cytowanego w pracy przekładu angielskiego, za którym idziemy - przyp. tłum.]. Szkot powtórzył myśl św. Augustyna, że status poznania zmysłowego może się wiązać z grzechem pierworodnym. 1 6
69
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE 17
funkcję wrażenia zmysłowego. Z tak zarysowanej teorii zdawałoby się wynikać, że każdy brak w poznaniu zmysłowym musi być rezul tatem zmienności zarówno narzędzia wrażenia zmysłowego, tzn. na rządu zmysłowego, jak i przedmiotu tegoż wrażenia, i w istocie Augustyn tak właśnie sądził. Rozumna dusza człowieka osiąga praw dziwe poznanie i dochodzi do prawdziwej pewności wtedy, kiedy kontempluje wieczne prawdy w sobie i przez siebie; kiedy natomiast zwraca się w stronę świata materialnego i posiłkuje się narzędziami cielesnymi, nie może osiągnąć prawdziwego poznania. Augustyn twier dził wraz z Platonem, że przedmioty prawdziwego poznania są nie zmienne, z czego w sposób oczywisty wynika, iż poznanie zmiennych przedmiotów nie jest prawdziwym poznaniem. Jest ono tym rodzajem lub stopniem poznania, bez którego nie można się obejść w życiu praktycznym; niemniej jednak człowiek, który skupia całą swoją uwagę na tym, co zmienne, pomija tym samym dziedzinę niezmienności, będącą współzależnym przedmiotem ludzkiej duszy, gdy chodzi o po znanie w pełnym znaczeniu. Wrażenie zmysłowe w sensie ścisłym jest oczywiście wspólne ludziom i zwierzętom; ludzie wszakże mogą osiągnąć i faktycznie osiągają poznanie rozumowe przedmiotów cielesnych. W De Trinitate™ św. Augustyn utrzymuje, że zwierzęta mogą postrzegać rzeczy cielesne, przypominać je sobie oraz pragnąć tego, co dla nich korzystne, a unikać rzeczy szkodliwych, nie mogą wszakże w sposób świadomy zachowywać w pamięci tych rzeczy, ani ich sobie dowolnie przypominać, ani wykonywać żadnych czynności, które zakładają użycie rozumu; co się zatem tyczy poznania przedmiotów zmysłowych, ludzkie poznanie w sposób istotny przewyższa poznanie właściwe zwierzętom. Człowiek ponadto może wypowiadać rozumne sądy o rzeczach cielesnych i po strzegać je jako przybliżenia do wiecznych wzorów. Kiedy na przykład człowiek sądzi, że jeden przedmiot jest piękniejszy od drugiego, jego sąd porównawczy (przy założeniu obiektywnego charakteru piękna) impUkuje odniesienie do wiecznego wzorca piękna, natomiast sąd, iż ta oto lub tamta linia jest mniej lub bardziej prosta, iż ta oto figura jest prawidłowo narysowanym kołem, implikuje odniesienie do idealnej prostoty oraz do doskonałego koła geometrycznego. Innymi słowy, sądy porównawcze pociągają za sobą odniesienie do „flei^lJBie należy 1 7
18
Por. De muska, 6, 5, 9-10; De Trinitate, 11, 2, 2-5. 12, 2, 2.
70
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
ich rozumieć jako czegoś czysto subiektywnego). „Istotnie, należy to do funkcji wyższego rozumu, by o rzeczach materialnych sądzić na podstawie zasad niematerialnych i wiecznych. Gdyby te zasady nie były wyższe-ed rozumu ludzkiego, to nie byłyby niezmienne. A gdyby nie miały związku z tym, co im podlega, to nie moglibyśmy w oparciu o nie sądzić o rzeczywistościach cielesnych. ...To, co w nas jest nastawione na działanie w doczesnym świecie rzeczywistości materialnych, ale w spo sób wyróżniający nas od zwierząt, to należy z pewnością do rozumu. Jednakże funkcja taka wynika z natury naszej rozumnej duszy, przez którą jesteśmy i związani duchową, niezmienną prawdą, i jej jesteśmy poddani. Nastawia się ona także na to, by sądzić i zajmować się rzeczami niższymi." Stanowisko św. Augustyna można zatem ująć następująco. Najniż szym stopniem p o z n a n i a , w tej mierze, w jakiej można to nazwać poznaniem, jest wrażenie zmysłowe, wspólne ludziom i zwierzętom; najwyższym stopniem poznania, właściwym człowiekowi, jestjlontemplacia rzeczy wiecznych (mądrość) przez sam tylko umysł, bez pośrednict wa wrażeń zmysłowych; między tymi dwoma stopniami wszakże znajduje się coś w rodzaju zajazdu w połowie drogi, w którym umysł sądzi o rzeczach cielesnych na podsjfrwie wiecznych i niecielesnych wzorców. Ten poziom poznania jest ^ a zatem właściwy jest człowiekowi i nie przysługuje zwierzętom; implikuje on wszakże użycie zmysłów i dotyczy przedmiotów podpadających pod zmysły, dlatego jest stopniem niższym niż kontemplacja wiecznych i niecielesnych przedmiotów. Ponadto owo niższe używanie rozumu skierowane jest na działanie, natomiast mądrość m a charakter kontemplatywny, a nie praktyczny. „Istnieje jednak różnica pomiędzy kontem placją dóbr wiecznych a działaniem pozwalającym nam czynić właściwy użytek z rzeczy tego świata, tak że pierwsza jest mądrością, a druga wiedzą. ...Rozróżnienie to ukazuje nam, że mądrość odnosi się do kontemplacji, a wiedza - do dgiałania." Ideałem jest, aby mądtość kontemplatywna wzrastała, ale równocześnie rozum musi się częściowo zwracać w stronę używania rzeczy zmiennych i materialnych, „bez których nie można żyć na ziemi", pod warunkiem jednak, żebyśmy kierując się w stronę rzeczy doczesnych traktowaH je jako pomoc 19
20
19
2 0
De Trinitate, 12, 2, 2-3, 3 [cyt. przekład polski, s. 330]. Tamie, 12, 14, 22 [cyt. przekład polski, s. 343-344].
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
71
w osiągnięciu rzeczy wiecznych, byśmy „poprzez pierwsze przechodząc, wiązali się z tymi d r u g i m ^ r Jest to pogląd wyraźnie [platońskie Mamy więc do czynienia z tą samą niską^ oceną przedmiotów zmysłowych w porównaniu z rzeczywistościami wiecznymi i niematerialnymi, z tym samym niemal niechętnym uznaniem wiedzy praktycznej jako pewnej konieczności życiowej, z tym samym naciskiem na coraz intensywniejsze oczyszczenie duszy oraz z towarzyszącym epistemologicznym osiągnięciom wyzwoleniem się z niewoli zmysłów. Błędem byłoby wszakże traktowanie stanowiska Augustyna jako prostego powtórzenia platonizmu i nic ponadto. Tematy platońskie i neoplatońskie zostały tu niewątpUwie wykorzysta ne, ale przedmiotem zainteresowania Augustyna zawsze i przede wszystkim jest osiągnięcie nadprzyrodzonego celu człowieka, to jest szczęśliwości, dzięki posiadaniu i widzeniu Boga, i wbrew charakterysty cznemu dla intelektualisty sposobowi wyrażania się, jakim niekiedy Augustyn się posługuje, zapożyczając go z tradycji platońskiej, w całym procesie myślowym zawsze daje pierwszeństwo miłości: Pondus meum, amor meus. Wprawdzie nawet to m a swoją analogię w platonizmie, ale należy pamiętać, że dla Augustyna celem jest osiągnięcie Boga osobowe go, a nie bezosobowego Dobra. Istota rzeczy polega na tym, że Augustyn znalazł w jplątonizmię doktryny, które jego zdaniem wspaniale się nadawały do przedstawienia autentycznie chrześcijańskiej filozofii życia. 5. Przedmioty podpadające pod zmysły, rzeczy cielesne, znajdują się poniżej intelektu człowieka, który osądza je według standardu, do jakiego nie dorastają. Są wszakże inne przedmioty poznania, które przewyższają ludzki umysł w tym sensie, że umysł je odkrywa, z koniecz ności uznaje i nie myśli ani ich poprawiać, ani sądzić, że powinny istnieć inaczej, niż są. Widzę na przykład dzieło sztuki i oceniam je jako mniej lub bardziej piękne, a sąd mój implikuje nie tylko istnienie obiektyw nego standardu piękna, lecz także moją znajomość owego standardu, w jaki sposób bowiem mógłbym oceniać ten oto zarys łuku lub obraz jako niedoskonały, odznaczający się brakiem piękna, gdybym nie znał standardu piękna, piękna jako takiego, idei piękna? W jaki sposób można by uzasadnić mój przypuszczalnie obiektywny sąd, gdyby nie było obiektywnego standardu, nie zmiennego i niedoskonałego, na 22
21
Tamże, 12, 13, 21 [cyt. przekład polski, s. 343]. Confessiones, 13, 9, 10 [cyt. przekład polski, s. 343: „Moją siłą dążenia jest miłość moja"]. 22
72
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
podobieństwo r z e c z y pięknych, lecz niezmiennego, stałego, doskonałe go i wiecznego? Geometra na przykład zajmuje się doskonałymi kołami i liniami i wypowiada sądy o przybhżonych kołach i liniach zgodnie z tym doskonałym standardem. Rzeczy koliste są czasowe i przemijają, ale natura kolistości samej w sobie, idea koła, jego istota, nie podlega zmianie. Podobnie, do siedmiu jabłek możemy dodać trzy i otrzymamy dziesięć jabłek, a liczone przez nas jabłka to przedmioty, które podpadają pod zmysły i są zmienne, czasowe i przemijające; natomiast liczby siedem i trzy rozważane same w sobie i niezależnie od rzeczy arytmetyk rozróżnia po to, by przez dodanie otrzymać dziesięć, a więc dojść do prawdy, którą odkrywa jako coś koniecznego i wiecz nego, coś, co nie zależy od świata wrażeń zmysłowych ani od ludzkiego umysłu. Wieczne prawdy są wspólne wszystkim ludziom. O ile wrażenia zmysłowe są prywatne w tym sensie, że na przykład to, co jednemu człowiekowi wydaje się zimne, nie musi z konieczności wydawać się takie drugiemu, o tyle prawdy matematyczne są wspólne wszystkim ludziom, tak że jednostkowy umysł musi je uznać i zgodzić się z tym, że inni również posiadają absolutną prawdę i słuszność, która jest niezależna od jego osobistych reakcji. Stanowisko Augustyna w tej kwestii ma oczywiście charakter "platoń ski. Standardy dobra i piękna na przykład odpowiadają przyjmowanym przez Platona pierwszym zasadom, czyli apxai, wzorczym ideom, natomiast idealne figury geometryczne odpowiadają jego matematycz nym przedmiotom, ta ptaOr/panica, przedmiotom Sidvoia. W odniesie niu do Augustyna pojawia się zatem jeszcze raz to samo pytanie, które można by wysunąć pod adresem teorii Platona, a mianowicie: „Gdzie się znajdują te idee?" (Oczywiście należy pamiętać, że w przypadku obydwu myślicieli interesujące nas „idee" nie są ideami subiektywnymi, lecz istotami obiektywnymi, i że pytanie „gdzie?" nie odnosi się do miejsca, skoro „idee" są ex hypothesi niematerialne, lecz raczej do tego, co można by nazwać sytuacją lub statusem ontologicznym.) Neoplatonicy, którzy dostrzegli trudność w uznaniu dziedziny bezosobowych istot niemate rialnych, to jest stanu j a w n i e przynajmniej przypisywanego istotom w opublikowanych dziełach Platona, zinterpretowali idee platońskie jako myśli Boga i „umieścili" je w Nous, boskim umyśle, który emanuje z Jedni jako pierwsza pochodna hipostaza. (Porównaj teorię Filona, 23
24
2 3
2 4
Por. De Trinitate, 9, 6, 9-11 [cyt. przekład polski, s. 284-286]. Por. tamże, 12, 14, 22-23; 12, 15, 24; De libero arbitrio, 2, 13, 35; 2, 8, 20-24.
73
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
według której idee tkwią wewnątrz Logosu.) Możemy powiedzieć, że Augustyn przyjął to stanowisko, jeżeli powiemy zarazem, iż nie uznawał neoplatońskiej teorii emanacji. Idee wzorcze i prawdy wieczne są w Bogu. „Idee są pewnego rodzaju archetypicznymi formami lub stałymi i niezmiennymi istotami rzeczy, które nie zostały ukształtowane jako takie, lecz istniejąc wiecznie i nie podlegając zmianie tkwią w boskiej inteligencji". Teorię tę musi uznać każdy, kto chce uniknąć stwierdzenia, że Bóg stworzył świat w sposób irracjonalny. tf. Natychmiast jednak rodzi się trudność. Jeżeli umysł ludzki poznaje idee wzorcze i prawdy wieczne i jeżeli te idee oraz prawdy znajdują się w umyśle Boga, to czy z tego nie wynika, że umysł ludzki poznaje istotę Boga, skoro umysł Boży ze wszystkim, co w sobie zawiera, jest ontologicznie tożsamy z Bożą istotą? Niektórzy autorzy sądzili, że Augustyn rzeczywiście to miał na myśli. Spośród filozofów Malebran che szukał u Augustyna poparcia dla swojej teorii, według której umysł poznaje wieczne idee w Bogu. Próbował zarazem uniknąć pozornie logicznego wniosku, iż w takim przypadku umysł ludzki poznaje istotę Boga, utrzymując, że umysł spostrzega nie Bożą istotę, tak jak ona jest sama w sobie (nadprzyrodzone widzenie błogosławionych), lecz Bożą istotę jako udzielającą się ad extra, jako wzorzec stworzenia. Także zwolennicy ontologizmu powoływali się na Augustyna w obronie swojej teorii, według której dusza ma bezpośrednią intuicję Boga. Otóż nie sposób zaprzeczyć, że niektóre teksty Augustyna, brane same w sobie, przemawiają na rzecz takiej interpretacji. Ale przyjmując, że Augustyn zdaje się okazjonalnie głosić ontologizm, jest dla mnie rzeczą oczywistą, iż wzięcie pod uwagę całości jego myśli czyni taką interpretację czymś niedopuszczalnym. Nie śmiałbym z pewnością sugerować, że Augustyn nigdy nie był niekonsekwentny, ale naprawdę jestem przeświadczony o tym, iż interpretacja myśli Augustyna w duchu ontologizmu tak bardzo jest niezgodna z jego duchową doktryną, że jeśli są jakieś inne teksty przemawiające za nieontologistyczną interpretacją (a takie teksty są), to tekstom pisanym wyraźnie w duchu ontologizmu należy przypisać znaczenie drugorzędne i mniejszą wartość. Augustyn ' jasno zdawał sobie sprawę, że człowiek może rozpoznawać prawdy wieczne i konieczne, na przykład zasady matematyczne, nie będąc wcale 25
26
25
De iaeis, 2. Por. Retractationes, 1979]. 2 6
1, 3, 2 [Sprostowania, przeł. J. Sulowski, PSP t. 22, Warszawa
74
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
człowiekiem prawym; człowiek taki może nie dostrzegać owych prawd w ich ostatecznej Podstawie, choć niewątpliwie potrafi je rozróżnić. W jaki zatem sposób Augustyn mógł zakładać, że taki człowiek dostrzega istotę Boga, skoro w swojej doktrynie duchowej kładzie tak 1 silny nacisk na potrzebę oczyszczenia moralnego jako warunek zbliże nia się do Boga, jak również m a pełną świadomość tego, że widzenie Boga zastrzeżone zostało dla zbawionych w przyszłym życiu? Z drugiej strony człowiek duchowo i moralnie daleki od Boga może bezbłędnie ocenić fakt, że katedra w Canterbury jest piękniejsza niż chata w Nissen, podobnie jak przed swoim nawróceniem św. Augustyn potrafił rozróż niać stopnie piękna poznawalnego zmysłami. W znanym fragmencie Wyznań pisze: „Późno Cię umiłowałem, Piękności tak dawna, a tak nowa, późno Cię umiłowałem... błąkałem po bezdrożach i tam Ciebie szukałem, biegnąc bezładnie ku rzeczom pięknym, które stworzyłaś" . Również w De quantitate animae?* jasno stwierdza, że kontemplacja Piękna pojawia się na końcu drogi wzwyż, którą przebywa dusza. W świetle tej nauki wydaje mi się zatem niezrozumiałe, aby Augustyn sądził, że dusza ujmująca wieczne i konieczne prawdy w rzeczywistości dociera do prawdziwej treści Bożego umysłu. Fragmenty, które zdają się potwierdzać, iż Augustyn tak właśnie myślał, można wyjaśnić w ten sposób, że posłużył się on wyrażeniami platońskimi lub neoplatońskimi, które wzięte dosłownie nie harmonizują z ogólnym kierunkiem jego myśli. Nie wydaje mi się możliwe ścisłe rozstrzygnięcie, jak Augustyn pojmował status prawd wiecznych jako poznanych przez umysł ludzki (nad ontologiczną stroną problemu prawdopodobnie nigdy się nie zastanawiał); zamiast więc godzić się na czysto neoplatońską lub ontologistyczną interpretację, lepszym rozwiązaniem wydaje mi się założenie, że prawdy wieczne i idee, tak jak one są w Bogu, spełniają funkcję ideogenetyczną; że jest raczej tak, iż „światło" przychodzące od Boga do umysłu ludzkiego pozwala umysłowi dostrzec w prawdach wiecznych cechy niezmienności i konieczności. Można przytoczyć jednak dalszy argument przeciwko ontologistycznęj interpretacji Augustynai Posłużył się on mianowicie ujmowaniem wiecznych i koniecznych prawd jako dowodem na istnienie Boga, argumentując, że prawdy te domagają się niezmiennej i wiecznej 27
27
Confessiones, 10, 27, 38 [cyt. przekład polski, s. 246]. 35, 79 [O wielkości duszy, przeł. D . Turkowska, w: Dialogi filozoficzne, Warszawa 1953]. 2 8
t. II,
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
75
Podstawy. Nie wchodząc w tym momencie głębiej w sam argument, należy podkreślić, że jeżeli ma on mieć jakikolwiek sens, to wyraźnie zakłada możliwość postrzegania tych prawd przez umysł bez równo czesnego postrzegania Boga, a być może wątpienia lub nawet zaprze czania Jego istnieniu. Jeżeli Augustyn gotowy jest zwrócić się do człowieka ze słowami: „Wątpisz lub zaprzeczasz istnieniu Boga, ale musisz przyznać, że poznajesz prawdy absolutne, a ja ci dowiodę, iż poznanie tych prawd implikuje istnienie Boga", to nie mógł chyba zakładać, że człowiek wątpiący lub ateista m a jakąś wizję Boga lub też m a wgląd w rzeczywiste treści Bożego umysłu. Wydaje mi się, iż wywód ten wyklucza interpretację w duchu ontologizmu. Nim zajmiemy się tą sprawą nieco głębiej, należy powiedzieć parę słów o głoszonej przez Augustyna teorii iluminacji, ułatwi to bowiem zrozumienie jego stano wiska, aczkolwiek trzeba przyznać, że interpretacja tej teorii nie jest wolna od niepewności. 7. Augustyn utrzymuje, że nie możemy postrzegać niezmiennej prawdy o rzeczach, jeśli nie zostaną one Uuminowane jakby przez jakieś słońce. T o oświecające umysł boskie światło pochodzi od Boga, który jest „inteligibilnym światłem", od Boga, w którym, dzięki któremu i przez którego wszystkie te rzeczy, które są rozświetlone, stają się zrozumiałe dla intelektu. W tej doktrynie światła, wspólnej dla szkoły augustyńskiej, Augustyn nawiązuje do wątku neoplatońskiego, który korzeniami swymi sięga do Platońskiego porównania Idei Dobra-do słońca , Idei Dobra oświetlającej niższe w hierarchii przedmioty inteligibilne, czyU idee. Dla Plotyna Jednia, czyli Bóg, jest słońcem, transcendentnym światłem. Samo odwołanie się do metafory światła wszakże niewiele nam mówi o tym, co miał na myśli Augustyn. Na szczęście pomóc nam tu mogą pewne teksty, jak choćby fragment De Trinitałe , w którym Święty mówi, iż natura duszy jest taka, że „zgodnie z zamysłami Stwórcy ogląda naturalne byty umysłowe. Widzi je w pewnego rodzaju niematerialnym świetle właściwym jej naturze, podobnie jak oko ciała w materialnym świetle widzi otaczające je przedmioty". Słowa te zdają się świadczyć o tym, iżjluminacja, o której 29
30
31
22
29
Soliloquia, 1,8, 15 [Solilokwia, przeł. A. Świderkówna, w: Dialogi filozoficzne, t. II, Warszawa 1953]. Tamże, 1, 1, 3. Rzeczpospolita, 514-518. 12, 15, 24 [cyt. przekład polski, s. 345]. 30
31
3 2
76
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
mówimy, jest iluminacją duchową, spełniającą taką samą funkcję w stosunku do przedmiotów umysłowych, jaką spełnia światło słonecz ne w stosunku do przedmiotów postrzeganych przez oko; innymi słowy, jak światło słoneczne sprawia, że rzeczy cielesne stają się widzialne dla oka, tak Boska iluminacja powoduje, iż prawdy wieczne stają się widzialne dla umysłu. Można by na tej podstawie wnioskować, że tym, co umysł postrzega, nie jest ani sama iluminacja, ani inteligibilne Słońce, Bóg, lecz że za sprawą działania Bożego umysł postrzega cechy konieczności i wieczności w prawdach koniecznych i wiecznych. A to z pewnością dalekie jest od teorii ontologizmu. Ale dlaczego św. Augustyn postulował tego rodzaju iluminację, dlaczego uważał, iż jest ona konieczna? Ponieważ ludzki umysł jest zmienny i czasowy, przeto wszystko, co jest niezmienne i wieczne, przekracza go i wydaje się poza zasięgiem jego zdolności. „Kiedy dusza ludzka zna i kocha samą siebie, wówczas przedmiotem jej poznania i miłości nie jest jakiś byt niezmienny" , gdyby zaś prawda „stała na jednym poziomie z naszym umysłem, i ona byłaby zmien na", umysł nasz bowiem raz widzi ją w większym stopniu, raz w mniejszym, a tym samym przyznaje, że jest zmienny. W rzeczywis tości prawda nie jest ani niższa od umysłu, ani mu równa, lecz jest A „wyższa i lepsza" . Potrzebujemy zatem Boskiej iluminacji, dzięki której jesteśmy zdolni do uchwycenia tego, co przekracza nasz umysł, „żadne stworzenie bowiem, choćby najbardziej rozumne, nie oświeca samo siebie, ale zostaje oświecone dzięki partycypacji w wiecznej Prawdzie" . „Bóg stworzył duszę ludzką jako rozumną, dzięki czemu może ona uczestniczyć w Jego świetle... On zaś tak ją oświeca, że oko duchowe może postrzegać nie tylko te rzeczy, które prawda odsłania, lecz nawet samą prawdę." Światło to pada na określone prawdy i sprawia, że zmienny i czasowy umysł człowieka dostrzega ich niezmienność i wieczność. Jak widzieUśmy, św. Augustyn wyraźnie twierdził, że Boska ilumina cja jest czymś udzielonym i sobie tylko właściwym. Nie wydaje się przeto możUwe sprowadzanie teorii iluminagi jedynirdo głoszenia prawdy, że 33
34
35
36
33
De Trinitate, 9, 6, 9, [cyt. przekład polski, s. 284]. De libero arbitrio, 2, 12, 34 [cyt. przekład polski w: Dialogi filozoficzne, Warszawa 1954, s. 146]. In Ps. 119; Serm. 23,1. /nPs. 118; Serm. 18, 4. 34
35
36
t. III,
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
77
Bóg zachowuje i stwarza rozum ludzki oraz że naturalne światło rozumu jest światłem partycypowanym. Tomiści, którzy starają się darzyć św. Augustyna takim samym szacunkiem, jaki okazywał mu św. Tomasz, niechętnie oczywiście godzą się na uznanie zasadniczej różnicy zdań między tymi dwoma wielkimi teologami i filozofami i skłonni są interpretować św. Augustyna w taki sposób, który by osłabiał różnicę między jego myślą a poglądami św. Tomasza; św. Augustyn wszakże zdecydowanie utrzymywał, że „światło" nie oznacza ani samego rozumu, ani jego zdolności, nawet przy zwykłym współdziałaniu Boga, skoro właśnie z powodu słabości ludzkiego rozumu postulował istnienie i działanie Boskiej iluminacji. K t o twierdzi, że św. Augustyn mylił się, postulując specjalną Boską iluminację, oraz że św. Tomasz miał rację, negując konieczność tego rodzaju iluminacji, ten zajmuje stanowisko w pełni racjonalne; ale chyba zbyt mocno stara się zatrzeć różnice ten, kto próbuje dowodzić, że obydwaj myśliciele mówili to samo, nawet jeśli zarazem utrzymuje, iż św. Tomasz wypowiadał się jasno i wyraźnie w tych kwestiach, o których św. Augustyn mówił w sposób niejasny, posiłkując się metaforą. Wyżej powiedziałem, że uznaję taką interpretację myśli Augustyna, według której funkcja Boskiej iluminacji polega na tym, iż dzięki niej umysł jest zdolny dostrzec element konieczności w wiecznych prawdach, że tym samym odrzucam jakąkolwiek interpretację w duchu ontologizmu. Odrzucenie to pociąga oczywiście za sobą negację poglądu, jakoby według Augustyna umysł postrzegał wprost ideę piękna, tak jak ona jest na przykład w Bogu; ale nie zamierzam również opowiadać się za poglądem, że według Augustyna Bóg w rzeczywistości wlewa do umysłu gotową ideę piękna lub jakąkolwiek ideę normatywną (to znaczy taką, w stosunku do której formułujemy sądy porównawcze, choćby takie jak ten, że ów przedmiot jest piękniejszy niż tamten, że ten czyn jest bardziej sprawiedliwy niż tamten itd.). T o skrajnie ideogenetyczne stanowisko sprowadzałoby funkcję Boskiej iluminacji do funkcji czegoś w rodzaju oddzielonego intelektu czynnego; w istocie Bóg byłby ontologicznie oddzielonym intelektem czynnym wlewającym idee do umysłu ludz kiego bez jakiegokolwiek udziału ludzkiej wrażliwości zmysłowej czy też intelektu, udziału sprowadzającego się wyłącznie do czysto biernej roli umysłu. (To odwołanie się do intelektu czynnego nie znaczy oczywiście, że Augustyn myślał lub mówił w kategoriach psychologii arystotelesowskiej.) Nie wydaje mi się, aby tego rodzaju interpretacja, choć niewątp-
78
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE 37
liwie wiele można powiedzieć na jej obronę , była w pełni zadowalająca. Według św. Augustyna oddziaływanie Boskiej iluminacji na umysł jest analogiczne do funkcji światła słonecznego w odniesieniu do wzroku; jakkolwiek światło słoneczne sprawia, iż rzeczy cielesne stają się widzialne, Augustyn z pewnością nie myślał o nim jak o czymś, co stwarza obrazy przedmiotów w ludzkim podmiocie. Ponadto, chociaż Boska iluminacja zajmuje w myśli Augustyna takie samo miejsce, jakie w systemie Platona przypada reminiscencji, dzięki czemu iluminacja mogłaby pełnić swoistą funkcję ideogenetyczną, to jednak należy pamiętać, iż Augustyn interesował się problemem p e w n o ś c i , a nie zagadnieniem treści naszych pojęć czy idei. Problem dotyczy w dużo większym stopniu formy sądu pewnego oraz formy idei normatywnej aniżeli rzeczywistej treści sądu czy idei. W De Trinitate™ Augustyn zauważa, że dusza „za pośrednictwem zmysłów ciała zbiera wiadomości o rzeczach cielesnych", i w tej mierze, w jakiej Augustyn w ogóle zajmuje się tworzeniem pojęć, wydaje się twierdzić, iż umysł ludzki rozpoznaje to, co inteligibilne, w tym, co zmysłowe, spełniając coś, co w pewien sposób jest przynajmniej ekwiwalentem abstrakqi. Kiedy jednak do chodzi do rozpoznania, że rzecz cielesna jest na przykład piękniejsza lub mniej piękna, a więc do osądzenia przedmiotu według niezmiennego wzoru, umysł wydaje sąd w świetle regulatywnego działania wiecznej Idei, która sama w sobie jest dla umysłu niewidzialna. To samo Piękno oświeca aktywność umysłu w taki sposób, iż może on rozpoznać większe lub mniejsze zbliżenie przedmiotu do wzoru, chociaż umysł nie do strzega samego Piękna wprost. W tym też sensie mówi się, że iluminacja Augustyna spełnia funkcję Platońskiej reminiscencji. Ponadto, jakkol wiek Augustyn nie wskazuje wyraźnie, w j a k i s p o s ó b d o c h o d z i m y do pojęć siedmiu, trzech i dziesięciu, funkcja iluminacji nie polega na wlaniu pojęć tych Uczb, lecz na takim oświeceniu sądu, że siedem i trzy równa się dziesięć, że dostrzegamy konieczność i wieczność tego sądu. Z cytowanego wyżej fragmentu , jak również z innych , zdaje się wynikać, że kiedy dochodzimy do pojęcia przedmiotów cielesnych, takich jak koń, na podstawie zmysłów, a takiego przedmiotu niemate39
3 7
40
Zob. na przykład artykuł poświęcony Augustynowi, a zamieszczony przez Portaliego w Dictionnaire de théologie catholique. 9, 3, 3 [cyt. przekład polski, s. 280]. De Trinitate, 9, 3, 3. Soliloquia, 1, 8, 15; In Joann. Evang., 35, 8, 3; De Trinitate, 9, 15, 24; i inne. 38
39
40
ŚW. AUGUSTYN (2): POZNANIE
79
rialnego, jak dusza, na drodze samoświadomości i interpretacji, nasze pewne sądy dotyczące tych przedmiotów powstają w świetle „ilumina cji" dzięki regulatywnemu działaniu wiecznych Idei. JeżeU iluminacja m a funkcję ideogenetyczną, jak jest moim zdaniem w przypadku Augustyna, to funkcja ta odnosi się nie do treści pojęcia, tak jak gdyby polegała na wlewaniu tej treści, lecz do jakości naszego sądu dotyczące go owego pojęcia lub do naszej zdolności rozpoznawania charakteru tkwiącego w przedmiocie, jego relacji do normy lub wzoru, który nie zawiera się w samym pojęciu danej rzeczy. Jeżeli tak jest, to różnica między św. Augustynem a św. Tomaszem nie tyle polega na właściwych im postawach wobec abstrakcji (ponieważ stanowisko Augustyna, zgodnie z przytoczoną wyżej interpretacją, niezależnie od tego, czy stwierdza on to wyraźnie, czy też nie, przynajmniej d o m a g a ł o b y się jakiejś formy abstrakqi), ile na fakcie, że Augustyn - w przeciwieństwie do św. Tomasza - sądził, iż jest rzeczą konieczną postulowanie specjalnego iluminatywnego działania Boga, obok Jego działania stwórczego i zachowawczego, dzięki któremu umysł uświadamia sobie wieczne i konieczne prawdy. Takie spojrzenie na iluminację pozwala zrozumieć, dlaczego św. Augustyn uważał cechy konieczności i niezmienności przysługujące wiecznym prawdom za elementy konstytuujące dowód na istnienie Boga, co nie tłumaczyłoby się na gruncie interpretacji odwołującej się do ontologizmu, ponieważ niepotrzebny się staje jakikolwiek dowód na istnienie Boga, jeżeli umysł postrzega Boga lub idee Boskie wprost. Można ubolewać, że Augustyn nie wyjaśnił szczegółowo, w jaki sposób kształtuje się treść pojęcia, niemniej jednak jest to zrozumiałe, ponieważ - aczkolwiek interesował się obserwacją psychologiczną - interesował się nią nie z racji akademickich, lecz raczej z powodów duchowych i religijnych; interesował się głównie relacją duszy do Boga, a ponieważ konieczność i niezmienność prawd wiecznych (w przeciwieństwie do przygodności i zmienności umysłu ludzkiego) oraz doktryna iluminacji pomogły ukazać tę relację w jasnym świetle oraz pobudzić duszę w jej ukierunkowaniu się na Boga, badanie dotyczące powstawania pojęć jako takich nie pozostawałoby w tak jasnym stosunku do Noverim me, noyerim Te. Podsumowując powiemy, że św. Augustyn stawia sobie następujące pytanie: jak to się dzieje, że dochodzimy do poznania prawd koniecz nych, niezmiennych i wiecznych? To, że dochodzimy do takiego poznania, było dlań jasne na podstawie doświadczenia. Nie możemy
80
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
dojść do tego rodzaju poznania tylko na podstawie doświadczenia zmysłowego, ponieważ przedmioty cielesne są przygodne, zmienne i czasowe. Nie możemy tworzyć tych prawd wychodząc od naszych umysłów, bo one również są przygodne i zmienne. Co więcej, prawdy te rządzą i panują nad naszymi umysłami, narzucają się naszym umysłom, a nie mogłyby tego czynić, gdyby zależały od nas. Wynika z tego, że jesteśmy zdolni do postrzegania tego rodzaju prawd pod wpływem działania Bytu, który sam jest konieczny, niezmienny i wieczny, to jest Boga. Bóg podobny jest do słońca, które oświetla nasze umysły, lub do nauczyciela, który nas uczy. W tym momencie pojawia się trudność interpretacyjna. Piszący te słowa skłania się do interpretacji, że o ile treść naszych pojęć przedmiotów cielesnych pochodzi z doświadczenia zmysłowego i refleksji nad tym doświadczeniem, o tyle regulatywny wpływ Boskich idei (co oznacza wpływ Boga) czyni człowieka zdolnym do dostrzegania relaqi rzeczy stworzonych do wiecznych rzeczywistości nadzmysłowych, których nie postrzegamy wprost w tym życiu, że dzięki Boskiemu światłu umysł rozróżnia elementy konieczności, niezmienno ści i wieczności w tej relacji między pojęciami, która się wyraża w sądzie koniecznościowym. Jednakże dzięki temu, że św. Augustyn posługuje się metaforą, a także wskutek tego, iż nie chodziło mu zasadniczo o przedstawienie systematycznego i dokładnie określonego „scholastycznego" poglądu na proces poznania, nie wydaje się możliwe dojście do definitywnej interpretacji jego myśli, która by w sposób adekwatny wyjaśniała wszystko, co na ten temat powiedział.
Rozdział V
ŚW. AUGUSTYN (3): BÓG
Dowód istnienia Boga z prawd wiecznych - Dowo dy ze stworzeń i z powszechnej zgody - Różne dowody jako etapy jednego procesu - Atrybuty Boga - Egzemplaryzm.
1. Zapewne prawdziwe jest stwierdzenie, że głównym i ulubionym przez św. Augustyna dowodem na istnienie Boga jest dowód oparty na myśleniu, to znaczy dowód ze świadomości wewnętrznej. Punktem wyjścia tego dowodu jest ujmowanie przez umysł prawd koniecznych i niezmiennych, ujmowanie prawdy, której „nie możesz nazwać... swoją ani moją albo któregokolwiek człowieka. Jest ona do dyspozycji wszystkich, którzy widzą niezmienne prawdy, i udziela się im wspól nie" . Prawda ta jest wyższa od umysłu, gdyż musi on się jej podporząd kować i przyjąć ją; umysł jej nie ustanawia ani nie może jej poprawić; on wie, że prawda go przekracza i raczej panuje nad jego myślą, niż podlega panowaniu. Gdyby była niższa od umysłu, mógłby ją zmienić lub poprawić, gdyby zaś była równa, gdyby miała taki sam charakter, sama byłaby zmienna jak umysł. Umysł w sposób różny ujmuje prawdę, raz wyraźniej, innym znów razem mniej wyraźnie, natomiast sama prawda pozostaje zawsze jednakowa. „Pozostaje więc, że prawda jest wyższa i lepsza niż rozum, skoro nie jest ani niższa, ani równa jemu." Prawdy wieczne wszakże muszą się opierać na bycie, odzwierciedlając Podstawę wszelkiej prawdy. Jak ludzkie wyobrażenia odbijają niedo1
2
1
2
De lib. orbit., 2,12,33 [cyt. przekład polski, w: Dialogi filozoficzne, t. III, s. 144-145]. Tamże [cyt. przekład polski, s. 146].
82
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
skonała i zmienną naturę ludzkiego umysłu, który stanowi ich pod stawę, i jak wrażenia zmysłowe odzwierciedlają przedmioty cielesne stanowiące ich podstawę, tak prawdy wieczne odsłaniają swoją Pod stawę, Prawdę jako taką, odzwierciedlając konieczność i niezmienność Boga. Odnosi się to do wszystkich istotnych wzorców. Jeżeli oceniamy jakieś działanie jako na przykład mniej lub bardziej sprawiedliwe, to oceniamy je według istotnego i stałego wzorca, istoty, czyli „idei"; konkretne działania ludzkie mogą się między sobą różnić, wzorzec wszakże pozostaje taki sam. Konkretne czyny osądzamy w świetle wiecznego i doskonałego wzoru, sam zaś wzór musi mieć swoją podstawę w wiecznym i wszechdoskonałym Bycie. Jeżeli istnieje inteligibilna sfera prawd absolutnych, to jest ona nie do pomyślenia bez Podstawy prawdy, „tej Prawdy, w której, przez którą i dzięki której te rzeczy są prawdziwe, które są prawdziwe pod każdym względem" . Dowód na istnienie Boga jako Podstawy wiecznej i koniecznej prawdy był uznawany nie tylko przez „szkołę augustyńską", pojawił się bowiem na nowo w myśli kilku wybitnych filozofów, takich na przykład jak Leibniz. 2. Św. Augustyn dowodzi wprawdzie istnienia Boga na podstawie zewnętrznego, cielesnego świata, ale jego słowa w tej kwestii mają raczej charakter aluzji, przypomnień lub zwykłych twierdzeń aniżeli roz budowanych dowodów w sensie akademickim; chodziło mu bowiem nie tyle o udowodnienie ateiście, że Bóg istnieje, ile raczej o ukazanie, w jaki sposób wszelkie stworzenie głosi Boga, którego dusza poznaje we własnym doświadczeniu jako Boga żywego. Interesowało go dynamicz ne podejście duszy do Boga, a nie konstruowanie dialektycznych argumentów zwieńczonych czysto teoretyczną konkluzją. Zgoda na intelektualną akceptaqę prawdy, że istnieje Byt najwyższy, to jedna sprawa, druga zaś, o wiele ważniejsza, to uznanie tej prawdy za coś własnego, osobistego. Dusza poszukuje szczęścia i wielu chce go szukać poza sobą; św. Augustyn próbuje wykazać, że rzeczy stworzone nie mogą być dla duszy doskonałym szczęściem, którego ona poszukuje, wskazują wszakże w górę na Boga żywego, którego trzeba szukać wewnątrz. Trzeba wzbudzić we własnym umyśle tę z gruntu religijną i duchową postawę, jeżeli chce się uniknąć traktowania dowodów Augustyna jako dialektycznych dowodów w znaczeniu teoretycznym, 3
3
Soliloąuia, 1, 1, 3.
83
ŚW. AUGUSTYN (3): BÓG
by je następnie zbagatelizować jako twierdzenia nieadekwatne i błahe w stosunku do tego, co św. Tomasz wyraził dużo lepiej. Ci dwaj mężowie stawiali przed sobą zupełnie odmienne cele. Kiedy zatem Augustyn w komentarzu do Psalmu 73 stwierdza: „Jak mogę wiedzieć, że żyjesz, skoro nie widzę twojej duszy? Jak mogę to wiedzieć? Ty mi odpowiesz, ponieważ mówię, spaceruję, pracuję. Głupcze, dzięki czynnościom ciała wiem, że jesteś żywy, czyż poznając rzeczy stworzone nie poznajesz ich Stwórcy?", w istocie przedstawia A dowód istnienia Boga z Jego skutków; nie przystępuje wszakże do rozwijania tego dowodu niejako dla samego dowodu, ponieważ od wołuje się do niego tytułem komentarza w trakcie własnej egzegezy biblijnej. Podobnie, kiedy stwierdza w O państwie Bożym, że „sam świat przez swe tak doskonale uporządkowane zmiany i obroty, jak również przez wspaniałe piękno dających się widzieć rzeczy, w milczeniu woła niejako, że został stworzony i że nie mógł go stworzyć nikt inny, jak tylko Bóg, niewymownie i niewidzialnie wielki, niewymownie i niewi dzialnie piękny" , to raczej przypomina chrześcijanom pewien fakt, aniżeli próbuje konstruować systematyczny dowód istnienia Boga. A gdy komentując Księgę Rodzaju pisze, że „moc Stwórcy, Jego wszechmoc i wszechporuszająca siła jest dla każdego stworzenia przyczyną trwania w istnieniu, i gdyby ta siła została w jakimś momencie zawieszona wobec rzeczy stworzonych, to w tym samym momencie przestałyby istnieć zarówno ich gatunki, jak i same natury..." , to stwierdza sam fakt Bożego zachowywania w istnieniu jak i jego konieczność, przypominając raczej swoim czytelnikom ów stwierdzony fakt, aniżeli dowodząc go w sposób filozoficzny. Augustyn przedstawia - znowu w bardzo skróconej formie - argument znany jako dowód z powszechnej zgody. „Taka jest bowiem moc prawdziwego Bóstwa, iż rozumnemu stworzeniu, używającemu rozumu, nie może być całkowicie i zupełnie ukryte. Z wyjątkiem bowiem niewielu, w których natura nazbyt jest zepsuta, cały rodzaj ludzki wyznaje Boga, twórcę całego świata." Nawet jeśli ktoś uznaje, że jest wielu bogów, to wciąż próbuje myśleć „o Bogu nad bogami" jako o czymś, „nad co nie ma nic lepszego ani wznioślejszego... Tak więc 4
5
6
4
11, 4, 2 [cyt. przekład polski, t. II, s. 9]. De Gen. ad litt., 4, 22, 22 [cyt. przekład polski, s. 17]. In Joann. Evang., 106,4 [przeł. J. Sulowski, w: Homilie na Ewangelie i Pierwszy List św. Jana, Warszawa 1977]. 5
6
84
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
wszyscy zgadzają się, że Bogiem jest to, co stawiają oni najwyżej ponad wszystkie inne rzeczy" . Św. Anzelm zapewne pod wpływem tych słów św. Augustyna określił w „dowodzie ontologicznym" uniwersalną ideę Boga jako „to, od czego nic większego nie może być pomyślane". 3. Profesor E. Gilson we Wprowadzeniu do nauki św. Augustyna* zwraca uwagę, że w myśli św. Augustyna mamy do czynienia tak - naprawdę z jednym rozczłonkowanym, dowodem istnienia Boga, skła dającym się z kilku różnych etapów. I tak po etapie początkowego wątpienia oraz jego odrzuceniu poprzez Si fallor, sum, będącego rodzajem metodycznego wstępu do poszukiwania prawdy, który ma przekonać umysł o dostępności prawdy, dusza przystępuje do refleksji nad światem zmysłowym. W świecie tym wszakże nie odnajduje prawdy, której szuka, wobec tego kieruje się do wewnątrz, gdzie po stwierdzeniu własnej omylności i zmienności odkrywa niezmienną prawdę, która przekracza duszę i od niej nie zależy. W ten sposób dochodzi do poznawczego ujęcia Boga jako Podstawy wszelkiej prawdy. Podany przez E. Gilsona pełny obraz sformułowanego przez Augus tyna dowodu na istnienie Boga jest niewątpliwie reprezentatywny dla umysłowości Świętego i ma tę wielką zaletę, iż nie tylko uwydatnia sam dowód oparty na myśli, na wiecznych prawdach, lecz także w taki sposób wiąże „dowód" zdążeniem duszy do Boga jako źródła szczęścia, jako obiektywnej szczęśliwości, że przestaje on już być wyłącznie akademickim i teoretycznym wywodem czy łańcuchem sylogizmów. Obraz ten znajduje potwierdzenie w takim choćby tekście, jak fragment z dwieście czterdziestego pierwszego kazania , gdzie św. Augustyn przedstawia duszę ludzką, która zwraca się do rzeczy zmysłowych i słyszy ich wyznanie, że piękno świata widzialnego, zmiennych rzeczy, jest stworzeniem i odbiciem niezmiennego Piękna, w którego po szukiwaniu dusza zwraca się do wewnątrz, odkrywa samą siebie i uświadamia sobie swoją wyższość nad ciałem. „Ludzie dostrzegali te dwie rzeczy, zastanawiali się nad nimi, badali je i stwierdzali, że każda z nich jest w człowieku zmienna." Umysł zatem po stwierdzeniu, że zarówno ciało, jak i dusza są zmienne, przystępuje do poszukiwania 7
9
10
7
O nauce chrześcijańskiej, 1, 7, 7 [cyt. przekład polski, s. 17]. Tamże, cz. I, rozdz. 2 [przeł. Z. Jakimiak, Warszawa 1953]. Por. także G. Grunwald, Geschichte der Gottesbeweise im Mittelalter, w Beiträge, 6,3, s. 6. Sermones, 241, 2,2 i 3,3. 8
9
l0
85
ŚW. AUGUSTYN (3): BÓG
tęgo, co niezmienne. „W ten sposób doszli do poznania Boga Stwórcy na podstawie rzeczy, które On stworzył." Św. Augustyn nie neguje więc tego, co nazywamy „naturalnym" lub „rozumowym" poznaniem Boga; ale to rozumowe poznanie Boga rozpatrywane jest w ścisłym związku z dążeniem duszy do uszczęśliwiającej Prawdy i postrzegane jest samo jako rodzaj samoobjawienia się Boga przed duszą, którego dopeł nieniem jest pełne objawienie przez Chrystusa, umocnieniem zaś chrześcijańskie życie modlitwy. Augustyn nie przeprowadzał zatem ostrego podziału między dziedziną teologii naturalnej a teologii ob jawionej i to nie dlatego, że nie dostrzegał różnicy między rozumem a wiarą, lecz raczej dlatego, iż poznanie Boga przez duszę rozpatrywał w ścisłym związku z jej duchowym dążeniem do Boga jako jedynego Przedmiotu i Źródła szczęśliwości. Kiedy Harnack zarzuca Augus tynowi, iż nie wyjaśnił on relacji wiary do nauki , zdaje się nie dostrzegać tego, iż Świętemu chodzi zasadniczo o duchowe doświad czenie Boga oraz że w jego oczach tak wiara, jak i rozum odgrywają ^ swoje role w doświadczeniu, które jest organiczną całością. 4. Augustyn kładzie nacisk na fakt, że świat stworzeń odzwierciedla i ujawnia Boga, nawet jeśli robi to w bardzo niedoskonały sposób, oraz że „wszystko, co budzi podziw w stworzeniu, bez względu na to, czy w ludzkim mniemaniu zasługuje na wielkie uznanie, czy tylko na skromną pochwałę, należy odnieść do chwały Stwórcy, której wielkości nikt nie wysłowi". Stworzenia zmierzają rzeczywiście do niebytu, ale tak długo, jak istnieją, mają jakąś formę, ta zaś jest odbiciem Formy, która ani nie zamiera, ani nie przemija. Porządek i jedność Natury głosi więc jedność Stwórcy , podobnie jak dobroć stworzeń, ich nieza przeczona realność, objawia dobroć Boga , a porządek i stabilność wszechświata manifestuje mądrość Boga. Z drugiej strony, Róg jako Byt samoistniejący, wieczny i niezmienny jest nieskończony, a jako nieskończony - niepojęty. Bóg jest swoją własną Doskonałością, jest „prosty", tak że Jego mądrość i wiedza, Jego dobroć i moc stanowią samą Jego istotę wolną od przypadłości. Bóg zatem przekracza 11
12
13
14
15
16
11
Lehrbuch der Dogmengeschichte, wyd. III, t. 3, s. 119. De libero arbitrio, 2, 17, 46 [cyt. przekład polski, s. 157]. Por. tamże, 3, 23, 70 [cyt. przekład polski, s. 229]. Por. De Trinitate, 11, 5, 8. Por. De civitate Dei, 11, 28. Por. De Trinitate, 5,2,3; 5,11,12; 6,4,6; 6,10,11; 15,43,22; In Joann. Evang., 99,4; i wiele innych. 12
1 3
14
1 5
1 6
86
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
przestrzeń z racji swej duchowości, nieskończoności i prostoty, tak jak przekraczaczas z racji swej wieczności: „Bóg sam w sobie nie podlega żadnym ograniczeniom przestrzennym, ale z racji swej niezmienności i przesławnej mocy jest zarówno wewnątrz wszystkiego, ponieważ wszystkie rzeczy są w Nim, jak i na zewnątrz wszystkiego, ponieważ jest ponad wszystkimi rzeczami. Podobnie też nie podlega żadnym ograni czeniom czasowym, ale w swej niezmiennej wieczności jest wcześniejszy od wszystkich rzeczy, ponieważ jest przed wszystkimi rzeczami, oraz późniejszy od wszystkich rzeczy, ponieważ tym samym jest On po wszystkich rzeczach" . 5. Bóg odwiecznie znał wszystkie rzeczy, które miał uczynić; nie zna ich dlatego, że je stworzył, lecz raczej przeciwnie: Bóg najpierw znał rzeczy stworzone, choć przeszły one do bytu wyłącznie w czasie. Gatunki rzeczy stworzonych miały swoje idee, czyli rationes, w Bogu, a Bóg odwiecznie widział w sobie, jako możliwe odbicia samego siebie, te rzeczy, które mógł i chciał stworzyć. Znał je przed stworzeniem tak, jak one są w Nim jako Przyczynie Wzorczej, ale stworzył je takimi, jakie są, to znaczy jako zewnętrzne i skończone odbicia swej boskiej istoty. Bóg nie uczynił niczego bez wiedzy, przewidział bowiem wszystko, co chciał uczynić, ale Jego wiedza nie polega na odrębnych aktach poznania, lecz j e s t , jednym, wiecznym, niezmiennym i niewymownym spojrzeniem" . T o właśnie dzięki temu wiecznemu aktowi poznania, owemu spojrzeniu, nic, co Bóg widzi, co „przewiduje", nie jest przeszłością czy przyszłością, nawet wolne akty człowieka, albowiem Bóg zna „z góry" na przykład „rzeczy będące przedmiotem naszych modłów i w rzeczywistości przewidział, kogo wysłucha albo nie wysłucha" . Nie możemy tu podjąć szerszej dyskusji na temat ostatniej kwestii, wymagałoby to bowiem omówienia Augustyńskiej teorii łaski. Kontemplując odwiecznie swoją własną istotę, Bóg widzi w sobie wszystkie możliwe istoty ograniczone, skończone odbicia swej nieskoń czonej doskonałości, a zatem istoty, czyH rationes, rzeczy są obecne w umyśle Bożym odwiecznie jako Boskie idee, aczkolwiek w świetle wspomnianej wyżej nauki Augustyna o Bożej prostocie nie należy tego rozumieć w tym sensie, że w Bogu są „przypadłości", idee ontologicznie 17
18
19
20
17
18
19
2 0
De Gen. ad litt., 8, 26, 48 [cyt. przekład polski, s. 57]. Por. tamie, 5, 15, 33; Ad Orosium, 8, 9. De Trinita/e, 15, 7, 13 [cyt. przekład polski, s. 420]. Tamie, 15, 13, 22 [cyt. przekład polski, s. 431].
87
ŚW. AUGUSTYN (3): BÓG 21
odrębne od Jego istoty. W Wyznaniach św. Augustyn pisze, że wieczne „racje" rzeczy stworzonych pozostają w Bogu niezmienne, a w De ideis wyjaśnia, iż Boskie idee to „swoiste formy archetypiczne, czyli stałe i niezmienne racje rzeczy, które nie zostały ukształtowane, lecz są obecne w umyśle Boga odwiecznie i pozostają zawsze takie same. One ani nie powstają, ani nie giną, ale wszystko, co powstaje i ginie, ukształtowane jest według nich" . Płynie stąd wniosek, że stworzeniom przysługuje prawda ontologiczna o tyle, o ile wcielają one lub są egzempUfikącją modelu w Bożym umyśle, oraz że sam Bóg jest normą prawdy. Egzemplaryzm ten pozostawał rzecz jasna pod wpływem teorii neoplatońskiej, według której Platońskie idee wzorcze zawierają się w Nous, jakkolwiek Augustyn stał na stanowisku, ^ę idee zawierają się w Słowie, które nie jest podporządkowaną hipostazą na podobieństwo Platoń skiego Nous, lecz jest drugą Osobą Trójcy Świętej, współistotną Ojcu. Egzemplaryzm poprzezjlugustyna dotarł do wiekówirednich. Można go uważać za cechę charakterystyczną szkoły augustyńskiej; należy wszakże pamiętać, że św. Tomasz z Akwinu nie odrzucił egzemplaryzmu, jakkolwiek wypowiadał się bardzo ostrożnie i w taki sposób, ażeby uniknąć implikacji o istnieniu ontologicznie odrębnych idei w Bogu, a więc doktryny, która by podważała Boską prostotę, ponieważ w Bogu nie ma realnego podziału z wyjątkiem podziału na trzy Osoby Boskie. Ale choć Akwinata był pod tym względem następcą Augustyna, to jednak św. Bonawentura był tym, kto w XIII wieku położył największy nacisk na doktrynę egzemplarystyczną oraz na obecność Boskich Idei w Słowie Bożym, a tym samym dał wyraz swojej wrogiej postawie wobec Arystotelesa jako metafizyka, który odrzucił idee Platona. 22
23
24
21
2 2
2 3
2 4
Por. 1, 6, 9. [cyt. przekład polski, s. 12]. 2. Por. De Trinitate, 4, 1, 3. Por. na przykład Summa theologica, I, 15, 2 i 3.
Rozdział VI
ŚW. A U G U S T Y N (4): ŚWIAT
W o l n y akt stworzenia z niczego - Materia - Rationes seminales - Liczby - D u s z a i ciało - Nieśmier telność - Pochodzenie duszy.
Kiedy się bierze pod uwagę ogólne nastawienie i charakter myśli św. Augustyna, trudno byłoby oczekiwać większego zainteresowania ze strony Świętego światem materialnym jako takim; myśl ta koncen trowała się wokół stosunku duszy do Boga. Ale jego ogólna filozofia zakładała teorię świata cielesnego, teorię składającą się z elementów zapożyczonych od wcześniejszych myślicieli i włączonych w strukturę myślenia chrześcijańskiego. Byłoby wszakże błędem sądzić, że Augustyn odwoływał się w swoich teoriach do dawnych myślicieli w sposób czysto mechaniczny; kładł bowiem nacisk na te elementy, które jego zdaniem najlepiej służyły podkreśleniu tak relacji, jak i zależności natury od Boga. / 1. Doktryna stworzenia świata z niczego przez wolny akt Boga była tą nauką, której nie rozwinęli myśliciele pogańscy, a którą głosił św. Augustyn wspólnie z innymi pisarzami chrześcijańskimi. W Plotyńskiej teorii emanaqi świat został opisany jako pochodzący w pewien sposób od Boga, przy czym Bóg nie został przez to pomniejszony czy przemieniony, ale według Plotyna Bóg nie działa w sposób wolny (ponieważ takie działanie zakładałoby jego zdaniem zmianę w Bogu), lecz raczej necessitate naturae, Dobro z konieczności rozprzestrzenia samo siebie. Neoplatonizm nie zna doktryny wolnego stworzenia z niczego, jeżeli pominiemy jednego czy dwóch myślicieli pogańskich, którzy pozostawali najprawdopodobniej pod wpływem nauki chrześ-
89
ŚW. AUGUSTYN (4): ŚWIAT
cijańskiej. Augustyn mógł sadać ^s_Platon głosił stworzenie z niczego w czasie, ale jest nieprawdopodobne, wbrew dokonanej przez Afysjf^ksajnte^ ażeby P l a t o p j x ^ miał namyśli. Cokolwiek jednak Augjjj&jiTmóp myśleć o poglądachT^atona na ten~~ temat, sam wyraźnie gtoaUiol^^ jctóra jest czymś istotnym z punktu widzęn^^^ kładł na Absolutne zwierzchnictwo Boga i całkowitą zależność świata od Niego. Wszystkie rzeczy zawdzięczają swój byt Bogu J \ 2. Załóżmy jednak, że rzeczy zostały uczynione z jakiejś nie ufor mowanej materii. Czy ta nie uformowana materia nie mogłaby być niezależna od Boga? Przede wszystkim, mówi Augustyn, czy mówisz o materii, która jest absolutnie nie uformowana, czy o materii, która jest nie uformowana w porównaniu z materią całkowicie uformowaną? Jeżeli to pierwsze, to mówisz o czymś, co jest równoważne nicości. „To więc, z czego Bóg uczynił wszystko, jest czymś, co w ogóle nie posiada postaci ani formy, co nie jest niczym innym, tylko niczym." Jeśli jednak mówisz o przypadku drugim, o materii, która nie m a pełnej formy, a jedynie formę lekko zaznaczoną, w sensie posiadania zdolności do otrzymania formy, to taka materia wcale nie jest niczym, ale - jako coś - m a to, co istniejąc m a tylko od Boga. „Jeśli zatem świat nawet powstał z jakiegoś nieforemnego tworzywa, to ono samo powstało z niczego." W Wyznaniach Augustyn utożsamia tę materię ze zmiennością ciał (co się równa powiedzeniu, że jest ona elementem potencjalnym) i zauważa, iż gdyby mógł nazywać ją „niczym" lub twierdzić, że nie istnieje, tak by zrobił; ale jeśli owa materia jest zdolnością przybierania form, nie można jej nazywać absolutnie niczym. A w De vera religione jeszcze raz zauważa, że nie tylko posiadanie formy, ale nawet zdolność przybiera nia formy jest dobrem, to zaś, co jest dobrem, nie może być absolutnie niczym. Jednakże ta materia, która nie jest absolutnie niczym, sama jest stworzeniem Bożym, które nie poprzedza ukształtowanych rzeczy w czasie, lecz jest współstworzone z formą . Utożsamia więc Augustyn „nieukształtowaną materię, którą Bóg uczynił z niczego", z niebem :
2
3
4
5
1
Por. De lib. arbit., 3, 15, 42 [cyt. przekład polski, s. 153]. De vera religione, 18, 35-36 [cyt. przekład polski, w: Dialogi filozoficzne, t. IV, s. 103-104]. Por. 12, 6, 6. Por. 18, 36 [cyt. przekład polski, s. 104]. Por. De Gen. ad litt. 1,15, 29. 2
3
4
5
90
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
i ziemią, o których pierwsze zdanie pierwszego rozdziału Księgi Rodzaju mówi jako o początkowym stworzeniu Boga. Innymi słowy, św. Augustyn głosi w postaci elementarnej scholastyczną doktrynę, we dług której Bóg stworzył z niczego nie absolutnie nieukształtowaną „materię pierwszą", pozbawioną wszelkiej formy, lecz formę i mate rię łącznie, chociaż powinniśmy również pamiętać o tym - jeżeli decydujemy się traktować twierdzenia Augustyna jako elementarne wyrażenie bardziej wypracowanej doktryny scholastycznej - że Au gustynowi nie tyle chodziło o rozwijanie doktryny filozoficznej dla niej samej, ile raczej o podkreślenie zasadniczej zależności wszystkich stworzeń od Boga oraz zniszczalnej natury wszystkich stworzeń cie lesnych, nawet gdy już raz weszły w stan istnienia. Wszystkie one mają swój byt od Boga, ale byt ten ściśle się wiąże z ich zmienno ścią. 3. Teoria, którą cenił sam Augustyn i jego następcy, jakkolwiek odrzucił ją św. Tomasz, a która miała na celu podniesienie rangi Bożej spr^fifcości kosztem przyczynowego działania stworzeń, to teoria fration^^minaies,)czyh gracji zarodkowych?, zarodków tych rzeczy, które miały się rozwijać z biegiem czasu Tak więc nawet człowiek, przynajmniej jeżeli idzie o jego ciało, by pominąć w tym momencie pochodzenie duszy, został stworzony w rationes seminales „niewidzial nie, potencjalnie, przyczynowo, w taki sposób, w jaki zostały uczynione te rzeczy, które mają być, ale nie zostały jeszcze uczynione" . Rationes seminales to zarodki rzeczy, czyli niewidzialne siły lub potencjalności, stworzone przez Boga na początku w żywiole wody, które następnie rozwinęły się w przedmioty różnych gatunków w procesie własnego czasowego rozwoju. Idei tych zarodkowych potencjalności należy s z u k a ć - i niewątpliwie tam je znalazł św. A u g u s t y n - w filozofii Plotyna, a w ostateczności wywodzą się one od rationes seminales, czyli Xbyo\ cmepfianKoi stoicyzmu, ale jest to idea o raczej niejasnej treści. Św. Augustyn istotnie nigdy nie zakładał, że racje zarodkowe były przed miotem doświadczenia, że można je było zobaczyć lub dotknąć; są one niewidzialne, obdarzone lekko zaznaczoną formą lub potencjalnością do rozwinięcia formy zgodnie z planem Bożym. Racje zarodkowe nie są czysto bierne, lecz dążą do samorozwoju, jakkolwiek brak koniecznych warunków i okoliczności oraz innych zewnętrznych czynników może 6
7
6
7
Por. De Gen. contra Maniek., 1, 17, 11. De Gen. ad litt., 6, 5, 8.
91
ŚW. AUGUSTYN (4): ŚWIAT 8
przeszkodzić lub uniemożUwić ich rozwój. Św. Bonawentura, który podtrzymywał teorię św. Augustyna w tym punkcie, porównał ratio seminalis z pąkiem róży, który nie jest jeszcze w pełni różą, ale rozwinie się w różę, jeżeli wystąpią konieczne pozytywne czynniki oraz nie staną na przeszkodzie czynniki negatywne. Mniej będzie nas dziwił fakt, że św. Augustyn głosił raczej niejasną teorię dotyczącą obiektów nie będących przedmiotem bezpośredniego doświadczenia, jeżeli zastanowimy się nad tym, d l a c z e g o to robił. Przyjęcie teorii było wynikiem problemu o charakterze egzegetycznym, a nie naukowym, problem zaś powstał w sposób następujący. Według Księgi Eklezjastyka Ten, „Który żyje na wieki, stworzył wszystko razem' , podczas gdy według Księgi Rodzaju ryby i ptaki na przykład pojawiły się dopiero w piątym „dniu" stworzenia, a bydło i zwierzęta pełzające po ziemi pojawiły się dopiero w szóstym „dniu". (Augustyn nie interj^eto^ sensie naszego jdnia dwudziestoczterogo dzinnego, ponieważ słońce zostało uczynione dopiero^żwartegó " ^ ^ i ^ ) ^ V ^ ^ f zatem sposób można uzgodnić te dwa twierdzenia, że mianowicie Bóg stworzył wszystko razem oraz że niektóre rzeczy zostały uczynione po innych rzeczach, co się równa powiedzeniu, iż n i e wszystkie rzeczy zostały stworzone razem? Św. Augustyn rozwiązał problem, mówiąc, że Bóg istotnie stworzył wszystko razem na początku, ale nie stworzył wszystkiego w jednakowym stanie: wiele_r?ęcz£, wszystkie rośliny, ryby, ptaki, zwierzęta, samego człowieka Bóg stwo rzył w sposób niewidzialny, utajony, potencjalny, w zarodkufw radones seminales. W ten sposób Bóg stworzył na początku wszelką roślinność ziemi, zanim ona faktycznie wyrosła na ziemi , tak samo stworzył też człowieka. Augustyn mógł zatem rozwiązać pozorną sprzeczność między Księgą Eklezjastyka a Księgą Rodzaju, wprowadzając na stępujące rozróżnienie. JeżeU mówisz o rzeczywistej formalnej realizacji, to Księga Eklezjastyka nie traktuje o tym, natomiast robi to Księga Rodzaju; jeżeli zaś mówić o stworzeniu w zarodku, to właśnie jest to, o czym jest mowa w Księdze Eklezjastyka. Dlaczego Augustyn nie poprzestał na „zarodkach" w sensie potocz nym, na widzialnych nasionach roślin, na ziarenkach i tym podobnych 19
10
8
Por. De Trinitate, 3, 8, 13. 1 8 , 1 [przekład J. Wujka; Biblia Tysiąclecia podaje odmienną wersję: „Ten, co żyje wiecznie, stworzył wszystko bez wyjątku" - przyp. tłum.]. Por. De Gen. ad litt., 5, 4, 7-9. 9
1 0
92
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
rzeczach? Ponieważ Księga Rodzaju zawiera implikację, że ziemia zrodziła rośliny zielone p r z e d ich nasionami , i ta sama implikacja odnosi się do innych rzeczy ożywionych, które rozmnażają się według swego gatunku. Augustyn uznał, że musi się uciec do różnych gatunków nasion. I tak na przykład Bóg stworzył na początku ratio seminalis pszenicy, która zgodnie z planem i działaniem Bożym rozwinęła się w wyznaczonym czasie w rzeczywistą pszenicę, a ona z kolei wydała nasiona w sensie potocznym. Ponadto Bóg nie stworzył na początku wszystkich nasion czy jaj w stanie aktu, tak że one również domagały się ratio seminalis. Każdy gatunek przeto, ze wszystkimi późniejszymi fazami rozwojowymi i pojedynczymi członkami danego gatunku, został stworzony na początku w odpowiedniej racji zarodkowej. Z tego, co powiedziano, jasno wynika, że św. Augustyn nie zajmował się zasadniczo problemem naukowym, lecz raczej zagadnieniem z dzie dziny egzegezy, tak że mija się z celem powoływanie się na niego jako protagonistę czy też przeciwnika ewolucji w sensie teorii Lamarcka lub Darwina. 4. Św. Augustyn posłużył się Platońskim tematem Uczby, którego źródłem był pitagoreizm. Naturalnie jego podejście do liczby wydaje się nam niekiedy zabawne, a nawet fantastyczne, jak choćby wtedy, gdy mówi o liczbach doskonałych i niedoskonałych lub gdy interpretuje występowanie liczb w Piśmie Świętym; ogólnie rzecz biorąc jednak, Augustyn traktuje liczbę jako zasadę porządku i formy, piękna i doskonałości, proporcji i prawa. W ten spsoób Idee stają się wiecznymi liczbami, natomiast ciała są liczbami czasowymi, które się rozwijają w czasie. Ciała rzeczywiście można traktować jak liczby na rozmaite sposoby - jako całości składające się z liczby uporządkowanych i powiązanych części, jako rozwijające się w kolejnych stadiach roz wojowych (roślina na przykład kiełkuje, wypuszcza Uście, wydaje kwiat i owoc, rozsiewa nasiona) lub jako składające się z Uczby części właściwie rozmieszczonych w przestrzeni; innymi słowy, jako egzemplifikacje Uczby wewnętrznej, liczby miejscowej i przestrzennej oraz liczby czasowej. „Racje zarodkowe" są liczbami ukrytymi, natomiast ciała są liczbami uzewnętrznionymi. I znowu, jak Uczba matematyczna zaczyna się od jedności i kończy na Uczbie, która sama jest jakąś liczbą całkowitą, tak hierarchia bytów rozpoczyna się od najwyższej Jedności, od Boga, 11
12
11
12
Por. l, l l . Por. De Gen. ad litt. 5, 4, 9.
93
ŚW. AUGUSTYN (4): ŚWIAT
który powołuje do istnienia i znajduje swoje odbicie w mniej lub bardziej doskonałych jednostkach. To porównanie lub paralela między liczbą matematyczną a Uczbą metaforyczną zapożyczone zostało oczywiście od Plotyna, ogólnie rzecz biorąc zaś, podejście Augustyna do Uczby nie wzbogaciło w istotny sposób tego, co zostało ustalone w tradycji pitagorejsko-platońskiej. 5. Szczytowym punktem stworzenia materialnego jest człowiek, składający się z ciała i nieśmiertelnej duszy. Augustyn jest całkowicie pewny faktu, że człowiek naprawdę składa się z duszy i ciała, kiedy na przykład mówi, iż „dusza z ciałem stanowi nie dwie osoby, ale jednego człowieka" . Dlaczego trzeba przypominać tak oczywistą sprawę? Dlatego, że Augustyn mówi o duszy jako substancji niezależnej {substantia rationis particeps, regendo corpori accomodata) , a nawet definiuje człowieka jako „duszę r o z u m n a posługującą się ś m j ^ e l n y m i ziemskim ciałem". T o platońskie ujęcie duszy m a swoje reperkusje,^ jak juz widzieliśmy, w Augustyńskiej doktrynie wrażenia zmysłowego, która nazywa je aktywnością duszy posługującej się ciałem jako narzędziem, a nie aktywnością całego organizmu psychofizycznego; wrażenie zmysłowe jest w istocie czasowym w^ostem^natężenia działajnja^j^SkL^^ określoną część ciała. JDusza, jaKo przewyższająca ciało, nie może podlegać działaniu ciała, ale postrzega zmiany w ciele powstające pod wpływem bodźca zewnętrznego. 6. Dusza ludzka jest zasadą niematerialną, chociaż - podobnie jak dusze zwierząt - ożywia ciało. Człowiek może mówić lub nawet myśleć, iż jego dusza składa się na przykład z powietrza, ale nigdy nie może wiedzieć, że składa się ona z powietrza. Z drugiej jednak strony, wie bardzo dobrze o tym, że jest rozumny, że myśli, nie m a też żadnych podstaw, by sądzić, iż powietrze może myśleć. Co więcej, niematerialność i substancjalność duszy jest gwarantem jej nieśmiertelności. Augustyn odwołuje się w tym punkcie do argumentów pochodzących od Platona. Wykorzystuje na przykład argument z Fedona, że skoro dusza jest zasadą życia i skoro te dwie sprzeczne rzeczy są nie do pogodzenia, to dusza nie może umrzeć. Niezależnie od tego, że argument ten 13
14
15
16
17
13
14
15
1 6
1 7
In Joann. Evang., 19, 5, 15 [cyt. przekład polski, s. 286]. De ąuantitate animae, 13, 21. De moribus eccl., 1, 27, 52; In Joann. Evang., 19, 5, 15. Por. De Gen. ad litt., 7, 21, 28; De Trinitate, 10, 10, 14. Por. Solił., 2, 19, 33; Ep.,3, 4; De immortal. an., rozdz. 1-6.
94
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
w żadnym razie nie jest w pełni przekonywający, Augustyn nie może go przyjąć bez modyfikacji, ponieważ mógłby implikować, iż dusza istnieje sama z siebie lub jest częścią Boga. Zmienił przeto argument mówiąc, że dusza partycypuje w Życiu, otrzymuje więc swoje istnienie i istotę od Zasady, która nie dopuszcza żadnej sprzeczności, oraz argumentując, że skoro istnieniem, które dusza otrzymuje od tej Zasady (nie dopusz czającej sprzeczności), jest właśnie ż y c i e , to nie może ona umrzeć. Argument ten jednak mógłby z powodzeniem implikować, że dusza zwierzęca jest także nieśmiertelna, ponieważ ona również jest zasadą życia, a zatem dowodziłby za dużo. Należy go zatem rozpatrywać łącznie z innym argumentem, także zapożyczonym od Platona, że mianowicie dusza ujmuje poznawczo niezniszczalną prawdę, co wskazu je, iż sama jest niezniszczalna. W De ąuantitate animae Augustyn rozróżnia dusze zwierząt, które mają władzę zmysłową, ale nie mają władzy rozumowania i poznania, od dusz ludzkich, którym przysługują obydwie władze, a zatem argument ten odnosi się tylko do dusz ludzkich- Platon dowodził, że dusza ludzka z tej racji, iż jest zdolna do ujmowania Idei, które są wieczne i niezniszczalne, wskazuje na swoje z nimi pokrewieństwo, na swoją „boskość", innymi słowy - na własną niezniszczalność i wieczność, Augustyn zaś, nie godząc się na preegzystencję, w analogiczny sposób dowodzi nieśmiertelności duszy. Ponadto wysuwa argument z pragnienia szczęśliwości, z dążenia do doskonałego szczęścia, który to argument zyskał szczególną rangę wśród augustynistów, był na przykład ulubionym argumentem św. Bonawentury. 7. Augustyn wyraźnie twierdził, że dusza jest stwarzana przez Boga , ale nie mógł się zdecydować co do dokładnego czasu i sposobu jej pochodzenia. Brał chyba pod uwagę jakąś formę Platońskiej teorii preegzystencji, odrzucał jednak możliwość, by umieszczenie duszy w ciele traktować jako karę za błędy popełnione w warunkach istnienia przedziemskiego, podstawowym wszakże pytaniem był dla niego prob lem, czy Bóg stwarza każdą indywidualną duszę oddzielnie, czy też stworzył wszystkie pozostałe dusze w duszy Adama, tak że każda dusza jest „przekazywana" przez rodziców (traducjanizm). Logicznie rzecz biorąc, to drugie stanowisko mogłoby pociągać za sobą materialistyczny pogląd na duszę, w rzeczywistości natomiast Augustyn z całą pewnością nie głosił tego rodzaju poglądu i podkreślał z naciskiem, że x%
19
18
1 9
28, 54 i dalej. Por. De anima et eius origine, 1, 4, 4.
ŚW. AUGUSTYN (4): ŚWIAT
95
dusza nie znajduje się w ciele na skutek miejscowego rozprzestrzenienia się. Za traducjanizmem przemawiały racje teologiczne, a nie filozoficz ne, Augustyn bowiem sądził, że w ten sposób mógłby wyjaśnić grzech pierworodny jako przekazaną skazę duszy. Jeżeli grzech pierworodny ujmuje się jako coś pozytywnego, a nie jako coś, co samo w sobie jest brakiem, to istotnie powstaje trudność, nawet jeśli nie jest to trudność nie do pokonania, w przyjęciu indywidualnego stwarzania przez Boga każdej pojedynczej duszy ludzkiej, ale nawet niezależnie od tego nie zmienia to faktu, że traducjanizm nie da się pogodzić z wyraźną afirmacją duchowego i niematerialnego charakteru duszy. 20
Por. Ep., 156.
Rozdział VII
ŚW. AUGUSTYN (5): TEORIA MORALNA
Szczęście a B ó g - W o l n o ś ć a obowiązek - Potrzeba łaski - Z ł o - D w a Państwa.
1. Elementem łączącym etykę św. Augustyna z tym, co można by nazwać typową etyką grecką, jest charakter eudajmonistyczny, a więc to, że stawia ona szczęście jako cel ludzkiego postępowania; ale to szczęście można znaleźć jedynie w Bogu. „Epikurejczyk lokujący najwyższe dobro człowieka w ciele umieszcza swoją nadzieję w sobie samym" , wszakże „stworzenie rozumne... zostało tak uczynione, że nie może samo być dobrem, które czyni je szczęśliwym" ; istota ludzka jest zmienna i nie wystarcza sama sobie, szczęście może jej przynieść tylko posiadanie czegoś, co jest czymś więcej niż ona sama, posiadanie przedmiotu niezmiennego. Nawet sama cnota nie może być celem: „to nie cnota twojej duszy czyni cię szczęśliwym, ale Ten, kto obdarzył cię cnotą, kto natchnął cię pragnieniem i dał ci moc działania" . Szczęścia nie daje człowiekowi ani ideał epikurejczyka, ani stoika, ale sam Bóg: „dążenie do Boga jest więc pragnieniem szczęśliwości, osiągnięcie Boga jest samą szczęśliwością" . Augustyn dobrze wiedział z własnego doświadczenia, nawet jeśli znalazł potwierdzenie tego faktu w filozofii, że człowiek dąży do szczęśliwości, czyU do szczęścia, oraz że szczęśliwość oznacza osiągnięcie jakiegoś przedmiotu; z własnego doświadczenia 1
2
3
4
1
2
3
4
Serm., 150, 7, 8. Ep., 140, 23, 56. Serm., 150, 8, 9. De moribus ecclesiae, 1, 11, 18.
97
ŚW. AUGUSTYN (5): TEORIA MORALNA
wiedział również to, że tym przedmiotem jest Bóg, nawet jeśli pomogła mu to sobie uświadomić filozofia Plotyna, Kiedy jednak mówił, że szczęście można znaleźć w osiągnięciu i posiadaniu wiecznego i nie zmiennego Przedmiotu, Boga, nie myślał o czysto filozoficznej i teorety cznej kontemplacji Boga, lecz o przepełnionym miłością zjednoczeniu i posiadaniu Boga, a tak naprawdę o nadprzyrodzonym zjednoczeniu z Bogiem, stawianym przed chrześcijaninem jako kres jego wzbogacone go łaską wysiłku; w myśli Augustyna nie da się wyraźnie oddzielić etyki naturalnej od nadprzyrodzonej, ponieważ Augustyn zajmuje się czło wiekiem w jego konkretności, a taki człowiek m a nadprzyrodzone powołanie. Augustyn sądził, że neoplatonicy dostrzegli coś z tego, co objawił Chrystus, a neoplatonizm uważał za nieadekwatne i częściowe dotarcie do prawdy. JEtyka Augustyna jest więc zasadniczo etyką miłości: tp dzięki woli człowiek zmierza w stronę Boga i ostatecznie osiąga G o i raduje się Nim. „Kiedy więc wola, to pośrednie dobro, przylgnie do niezmiennego dobra ... wtedy człowiek posiadł szczęśliwe życie" ; „albowiem jeżeli Bóg jest najwyższym dobrem człowieka... to jasno z tego wynika, skoro dążenie do najwyższego dobra równa się życiu szczęśliwemu, że żyć szczęśliwie to nic innego, jak kochać Boga całym sercem, całą duszą i całym umysłem" . Po zacytowaniu słów Chrystusa przekazanych przez św. Mateusza : „Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem" i „będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego" Augustyn stwierdza, że: „Mamy tu całą filozofię naturalną, skoro wszystkie przyczyny wszystkich rzeczy naturalnych znajdują się w Bogu Stwórcy" oraz że: „Mamy tu całą etykę, skoro dobre i uczciwe życie kształtuje się wyłącznie poprzez miłowanie, tak jak one na to zasługują, tych rzeczy, które powinniśmy kochać, mianowicie Boga i naszego bliźniego". Etyka Augustyna zatem skupia się wokół dynamizmu woli, która jest dynamizmem miłości (pondus meum, amor mens) , jakkolwiek osiągnięcie szczęścia, „udział w niezmiennym dobru", nie jest możliwe dla człowieka dopóty, 5
6
7
8
9
5
De libero arbitrio, 2, 19, 52 [cyt. przekład polski, s. 161]. De moribus ecclesiae, 1, 25, 46. 22, 37-39. Ep. 137, 5, 17. Confessiones, 13, 9, 10 [cyt. przekład polski, s. 134: „moją siłą dążenia jest miłość moja"]. 6
7
8
9
f
98
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
dopóki nie otrzyma on łaski, dopóki nie dostąpi „niezasłużonego miłosierdzia Stwórcy" . 2. Wola wszakże jest wolna, a wolna wola podlega powinności moralnej L Filozofowie greccy głosili koncepcję szczęścia jako celu postępowania, iiie można więc mówić, że nie znaH idei powinności; ale Augustyn dzięki jaśniejszemu pojęciu Boga i Bożego stworzenia mógł oprzeć powinność moralną na trwalszej podstawie metafizycznej, czego nie mogli uczynić Grecy. Konieczną podstawą obowiązku jest wolność. Wola jest wolna i jako taka może odwrócić się od niezmiennego D o b r a i przylgnąć do dóbr zmiennych, przyjmując za swój przedmiot albo dobra duchowe, bez odniesienia do Boga, albo dobra cielesne. Wola z konieczności po szukuje szczęścia, zadowolenia, i de facto szczęście to może się opferać tylko na Bogu, niezmiennym Dobru, ale człowiek nie osiąga w tym życiu widzenia Boga, może więc skierować swą uwagę i przylgnąć do dóbr zmiennych w miejsce Boga i „czyni to z własnej woli, nie pod przymusem" . Wola człowieka zatem w sposób wolny zwraca się do Boga lub się od , Niego odwraca, ale równocześnie umysł człowieka powinien uznać nie tylko prawdę, że to, do czego dąży, a więc szczęście, można znaleźć wyłącznie w osiągnięciu niezmiennego Dobra, Boga, lecz także i to, że ukierunkowanie woli na to dobro zostało wszczepione i chciane przez Boga, który jest Stwórcą. Odwracając się od Boga, wola postępuje wbrew prawu Bożemu - które wyraża się w naturze ludzkiej - stworzo nemu przez Boga dla samego siebie. Wszyscy ludzie mają w jakimś stopniu świadomość zasad i praw moralnych: „nawet źli ... sprawied liwie ganią czy chwalą postępowanie ludzi". Czyż mogHby to robić, gdyby nie postrzegali zasad, którymi ludzie powinni kierować się w życiu, nawet jeśli osobiście nie przestrzegają tych praw w swoim postępowaniu? Gdzie widzą owe zasady? Nie we własnych umysłach, skoro umysły ich są zmienne, podczas gdy „zasady sprawiedliwości" są niezmienne; nie w sposobie bycia swych dusz, skoro są one ex hypothesi niesprawiedliwe. Zdaniem Augustyna, który odwołuje się tu do zwycza jowego, choć niejasnego sposobu mówienia, ludzie dostrzegają zasady moralne „w księdze światłości, która zwie się Prawdą". Wieczne prawa moralności zostały odciśnięte w sercu człowieka w taki sposób, „jak na 10
11
10
11
Ep., 140, 21, 14. De libero arbitrio, 2, 19, 53 [cyt. przekład polski, s. 163].
99
ŚW. AUGUSTYN (5): TEORIA MORALNA
wosku wyciska się obraz sygnetu, który i na wosk przechodzi i pierś cienia nie opuszcza". Są wprawdzie ludzie mniej lub bardziej ślepi na prawo, ale nawet ich „blask Prawdy, obecnej wszędzie, dotyka niekie dy" . A zatem tak jak umysł ludzki postrzega wieczne prawdy teoretycz ne w świetle Boga, tak w tym samym świetle postrzega praktyczne prawdy, czyli zasady, które powinny kierować wolną wolą. Człowiek na mocy własnej natury, rozważanej w swojej konkretności, zwróco ny jest w stronę Boga; ale spełnienie dynamizmu natury ludzkiej zależy wyłącznie od przestrzegania praw moralnych, które są odbiciem wiecznego prawa Bożego i które nie są dowolnymi zasadami, lecz mają swoje źródło w naturze Boga i w stosunku człowieka do Boga. Prawa nie są arbitralnymi kaprysami Boga, a ich przestrzeganie zostało zamierzone przez Boga, ponieważ nie stworzył by On człowieka, nie chcąc zarazem, aby człowiek był tym, kim według zamysłu Bożego m a być. Wola jest wolna, ale równocześnie podlegajmoralnym obowiązkom, a miłowanie Boga jest obowiąz kiem. 37Stosunek człowieka do Boga jest wszakże stosunkiem skończonego stworzenia do nieskończonego Bytu, a zatem przepaści między nimi nie można usunąć bez Bożej pomocy, bezłąski; łaska jest konieczna nawet dcitego, aby zacząć chcieć kochać Boga. „Kiedy człowiek próbuje żyć sprawiedliwie o własnych siłach bez pomocy wyzwalającej łaski Bożej, zostaje pokonany przez grzechy; ale w granicach wolnej woli ma moc uwierzenia w Wybawiciela i otrzymania łaski" . „Bóg zatem dał prawo, aby poszukiwać łaski, a dał łaskę, aby wypełniano p r a w o . " „Nie dzieje się to bez udziału naszej woli, której słabość wykazuje Prawo, aby łaska uzdrowiła wolę." „Prawo nauczania i nakazywania, którego nie można wypełnić bez łaski, ukazuje człowiekowi jego słabość po to, ażeby poznawszy ją mógł zwrócić się do Zbawiciela, by Ten swoją uzdrowicielską mocą sprawił, ażeby wola mogła robić to, co w swojej słabości uznała za niemożliwe." 12
13
14
15
16
12
De Trinitate, 14, 15, 21 [cyt. przekład polski, s. 400-401]. Expos, quarumdam prop, ex epist. ad Rom., 44. De spiritu et littera, 19, 34 [Dwch a litera, przeł. W. Eborowicz, PSP, t. 19, z. 3, Warszawa 1977, s. 102]. Tamże, 9, 15 [cyt. przekład polski, s. 81]. Ep., 145, 3, 4. 13
14
15
16
y
100
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Nie miejsce tu na zajmowanie się głoszoną przez Augustyna doktryną łaski i jej stosunkiem do wolnej woli, która z pewnością należy do trudnych zagadnień; ale koniecznie trzeba zwrócić uwagę na fakt, że kiedy Augustyn uznaje miłość Boga za istotę prawa moralnego, odwołuje się do tego rodzaju zjednoczenia woli z Bogiem, które domaga się podniesienia dzięki łasce. Jest to całkiem naturalne, kiedy uznało się fakt, że Augustyn zajmuje się człowiekiem w jego konkretności, a więc człowiekiem obdarzonym nadprzyrodzonym powołaniem, a to oznacza, że wzbogaca i uzupełnia mądrość filozofii mądrością Pisma Świętego. Można dla celów porządkowych pode jmować próbę oddzielenia Augustyna filozofa od Augustyna teologa; ale w oczach samego Augustyna prawdziwym filozofem jest człowiek, który rozważa rzeczywistość w jej konkretności, tak jak ona jest, nie można zatem patrzeć na nią bez uwzględnienia ekonomii zbawienia i łaski. 4. Jeżeli doskonałość moralna polega na miłowaniu Boga, na ukierunkowaniu woli w stronę Boga oraz na dostrojeniu wszystkich innych władz, na przykład zmysłów, do tego ukierunkowania, to zło będzie polegało na odwróceniu się woli od Boga. Ale czym jest zło samo w sobie, zło moralne? Czy jest czymś pozytywnym? Nie może ono po pierwsze być czymś pozytywnym w znaczeniu czegoś stworzonego przez Boga; przyczyną d a moralnego nie jest Stwórca, lecz stworzona wola. Przyczyną rzeczy dobrych jest Boża dobroć, natomiast przyczyną zła jest stworzona wola, która odwraca się od niezmiennego D o b r a ; zło polega na odwróceniu się stworzonej woli od niezmiennego i nieskoń czonego D o b r a . Ale d a nie można w sensie ścisłym nazywać „rzeczą", ponieważ słowo to implikuje jakąś rzeczywistość pozytywną, a gdyby zło moralne było rzeczywistością pozytywną, należałoby je przypisać Stwórcy, chyba że ktoś chciałby przypisywać stworzeniu moc pozytyw nego stwarzania z niczego. Zło zatem jest „czymś, co odpada od istoty i zmierza do niebytu... Zmierza do dokonania czegoś, co jest zaprze staniem bycia" . Wszystko, co m a w sobie porządek i miarę, należy przypisać Bogu, ale w woli, która odwraca się od Boga, istnieje nieład, brak porządku. Wola sama w sobie jest dobra, lecz nieobecność właściwego porządku, lub raczej brak takiego porządku, za co jest 17
18
19
1 7
18
19
Por. Enchiridion, 23. Por. De libero arbitrio, 1, 16, 35. De moribus ecclesiae 2, 2, 2. t
101
ŚW. AUGUSTYN (5): TEORIA MORALNA
odpowiedzialny człowiek działający, jest złem. Zło moralne oznacza zatem brak właściwego porządku w stworzonej woli. Doktryna zła jako braku była doktryną Plotyna, w niej też Augustyn znalazł odpowiedź na zarzuty manichejczyków. Jeśli bowiem zło jest brakiem, a nie czymś pozytywnym, to nie m a już potrzeby wyboru między przypisywaniem zła moralnego dobremu Stwórcy a przy jmowaniem ostatecznej zasady zła odpowiedzialnej za zło. Scholastycy przyjmowali na ogół tę doktrynę od Augustyna, znajduje też ona swoich zwolenników wśród wielu filozofów nowożytnych, choćby u Leibniza. 5. Jeżeli zasadą moralności jest miłość Boga, a istotą zła jest odejście . od Niego, wynika stąd wniosek, iż rodzaj ludzki można podzielić na dwa wielkie obozy, na tych, którzy kochają Boga i przekładają G o nad siebie, oraz tych, którzy wynoszą siebie ponad Boga; ludzie ostatecznie się określają charakterem swojej woli, charakterem dominującej w nich miłości. Augustyn patrzy na historię rodzaju ludzkiego jak na historię dialektyki dwóch zasad - zasady kształtującej Miasto-Jerozolimę oraz zasady kształtującej Miasto-Babilon. „Niech każdy zapyta sam siebie, co ukochał, a znajdzie odpowiedź, jakiego Miasta jest mieszkańcem." „Są dwa rodzaje miłości;... te dwa rodzaje miłości pozwalają odróżnić dwa państwa ustanowione przez ludzkość ... które się mieszają z sobą w miarę upływu wieków." „Słyszałeś i wiesz, że są dwa państwa, dziś przemieszane z sobą w ciele, ale w duszy rozdzielone." Historia ma dla chrześcijanina z konieczności głęboki sens. To przecież w historii człowiek upadł, w historii też został odkupiony; w historii również stopniowo wzrasta Ciało Chrystusa na ziemi i rozwija się Boży plan. Dla chrześcijanina historia bez danych objawienia odarta zostaje ze swojego znaczenia; nic przeto dziwnego, że Augustyn patrzył na historię z chrześcijańskiego punktu widzenia i że jego pogląd miał zasadniczo charakter duchowy i moralny. Jeżeli mówimy o filozofii historii w myśli Augustyna, to słowo „filozofia" należy rozumieć w szerokim sensie mądrości chrześcijańskiej. Znajomość faktów histo rycznych może być zasadniczo wiedzą naturalną, jak przykładowo rzecz biorąc wiedza o istnieniu i dziejach imperiów asyryjskiego i babiloń skiego; ale zasady, w świetle których dokonuje się interpretacji faktów, nadaje się im sens oraz wypowiada oceny, nie wywodzą się z samych 20
21
22
20
In Ps., 64, 2. De Gen. adlitt., /nPs., 136, 1.
21 22
11, 15, 20.
102
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
faktów. To, co czasowe i przemijające, oceniane jest w świetle tego, co wieczne. Jest dość oczywiste, że dla współczesnego historyka skłonność Augustyna do koncentrowania uwagi na tym aspekcie dziejów Asyrii, w którego świetle dzieje te jawią nam się jako ucieleśnienie MiastaBabilonu (w znaczeniu moralnym), nie wydaje się słuszna; ale Augustyn nie zamierzał odgrywać roU historyka w potocznym znaczeniu, chciał raczej przedstawić „filozofię historii w taki sposób, w jaki ją rozumiał, a „filozofia" historii w rozumieniu Augustyna jest zdolnością do strzegania duchowego i moralnego znaczenia zjawisk i wydarzeń historycznych. Istotnie, w takim stopniu, w jakim można w ogóle mówić o filozofii historii, chrześcijanin będzie zgodny z Augustynem przynaj mniej w tym, że tylko chrześcijańska filozofia historii może przybhżyć się do trafnego odczytania dziejów; dla niechrześcijanina rola narodu żydowskiego na przykład zasadniczo się różni od roU, jaką ten naród zajmuje w oczach chrześcijanina. Gdyby postawiono zarzut, co oczywiś cie może się zdarzyć, że pociąga to za sobą teologiczną interpretację historii, odczytanie historii w świetle dogmatu, to odparcie takiego zarzutu nie sprawiłoby Augustynowi żadnej trudności, ponieważ nigdy nie zamierzał on przeprowadzać radykalnego podziału między teologią a filozofią, co właśnie ów zarzut implikuje. ,,
Rozdział VIII
ŚW. A U G U S T Y N (6): PAŃSTWO
Państwo i Miasto Babilon nie są tożsame - Państ wo pogańskie nie ucieleśnia prawdziwej sprawied liwości - Kościół przewyższa Państwo.
1. Jak powiedziałem wyżej, Augustyn dostrzegał w historii, podobnie jak w jednostce ludzkiej, walkę między dwiema zasadami postępowania, między dwiema miłościami - z jednej strony miłość Boga i podporząd kowanie się Jego prawu, z drugiej zaś miłość samego siebie, przyjemno ści i świata. Było zatem czymś zupełnie naturalnym, że jak w Kościele katolickim widział urzeczywistnienie miasta niebieskiego, Jeruzalem, tak w Państwie, szczególnie w Państwie pogańskim, powinien widzieć urzeczywistnienie Miasta Babilon; takie zaś podejście Augustyna do tej kwestii rodzi pokusę przyjęcia poglądu, iż według niego Miasto Boże można utożsamiać z Kościołem jako widzialną społecznością, a Miasto Babilon z Państwem jako takim. Czyż nie stawiał pytania: „Czymże są więc wyzute ze sprawiedUwości państwa, jeśli nie wielkimi bandami rozbójników? Bo czyż i rozbójnicze bandy są czymś innym niż małymi państwami?" I czy nie uznawał odpowiedzi, jaką Aleksander Wielki otrzymał od pirata: „Ponieważ jednak ja posługuję się przy tym małym okręcikiem, nazywają mnie rozbójnikiem, a że ty używasz do tego wielkiej floty, przeto zwą cię wodzem?" Asyria i pogański Rzym powstały, rozwijały się i trwały w wyniku niesprawiedUwości, przemocy, grabieży, ucisku - czyż nie prowadzi to do wniosku, że Państwo i Miasto Babilon to jedna i ta sama rzecz? 1
1
De Cmtate Dei, 4, 4 [cyt. przekład polski, 1.1, s. 223-224].
104
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
Bez wątpienia Augustyn sądził, że najpełniejszych historycznych wcieleń Miasta Babilon należy szukać w pogańskich imperiach Asyrii i Rzymu, tak jak nie ulega wątpliwości, iż według niego Miasto Jeruzalem, Miasto Boże, ujawnia się w Kościele. Niemniej jednak idee państwa niebieskiego i ziemskiego to idee o charakterze moralnym i duchowym, a zatem ich treści nie pokrywają się dokładnie z rzeczywis tymi organizacjami. Jakiś człowiek na przykład może być chrześcijani nem i należeć do Kościoła; ale jeśli zasadą jego postępowania jest miłość własna, a nie miłość Boga, to duchowo i moralnie należy on do Miasta Babilon. Podobnie, jeżeli urzędnik państwowy kieruje się w swoim postępowaniu miłością Boga, jeżeli dąży d o sprawiedliwości i miłosier dzia, to duchowo i moralnie należy do Miasta Jeruzalem. „Teraz spotykamy, że obywatel Jeruzalem, obywatel królestwa niebieskiego zarządza czymś na ziemi; na przykład nosi purpurę, jest urzędnikiem, edylem, prokonsulem, cezarem, rządzi rzeczpospolitą ziemską. Serce jego jednakże wzniesione jest wzwyż, o ile jest chrześcijaninem, wierzą cym (...). Zatem nie traćmy nadziei na obywatelstwo królestwa niebies kiego widząc, że ludzie spełniają jakieś obowiązki w Babilonie, wykonu ją coś ziemskiego w państwie ziemskim. A z kolei nie cieszmy się z każdego, kto troszczy się o sprawy niebieskie. Ponieważ czasami synowie zagłady zasiadają na katedrze Mojżesza (...). Nadejdzie bowiem czas oczyszczenia, kiedy starannie jedno od drugiego zostanie oddzielo ne (...)-" A zatem nawet jeśli się dąży d o tego, by Miasto Babilon w sensie moralnym i duchowym utożsamiać z Państwem, szczególnie z Państwem pogańskim, a Miasto Jeruzalem z Kościołem jako widzialną instytucją, utożsamienie to nie jest całkowite; nie można w sposób uzasadniony wnioskować, że skoro jakiś człowiek jest na przykład dostojnikiem Kościoła, to z konieczności jest mieszkańcem duchowego Miasta Jeruzalem, albowiem w tej mierze, w jakiej idzie o jego postawę duchową i moralną, może on należeć do Miasta Babilon. Co więcej, gdyby Państwo w sposób konieczny pokrywało się z Miastem Babilon, to żaden chrześcijanin nie mógłby prawowicie piastować urzędu w tym Państwie, czy nawet być jego obywatelem, gdyby pragnął je wspierać - a jest to opinia, pod którą z pewnością św. Augustyn by się nie podpisał. 2. Ale skóro Państwa i Miasta Babilon nie można tak p o prostu utożsamiać, to św. Augustyn z pewnością nie sądził, że Państwo jako 2
2
In. Ps. 51, 6 [cyt. przekład polski, s. 294].
105
ŚW. AUGUSTYN (6): PAŃSTWO
takie opiera się na sprawiedliwości lub że prawdziwa sprawiedliwość urzeczywistnia się w każdym istniejącym Państwie, a przynajmniej nie w każdym Państwie pogańskim. Jest rzeczą dość oczywistą, że pewien stopień sprawiedliwości występuje nawet w Państwie pogańskim, praw dziwa sprawiedhwość wszakże domaga się tego, by Bogu oddawano należną Mu cześć, a Rzym pogański odmawiał tej czci, w czasach chrześcijańskich zaś czynił wszystko, by do niej nie dopuścić. Z drugiej jednak strony pogański Rzym był niewątpliwie Państwem. Jak zatem można uniknąć konkluzji, że definicja Państwa nie musi zawierać w sobie prawdziwej sprawiedliwości? Gdyby bowiem ją zawierała, to należałoby się zgodzić na niemożliwą do przyjęcia negację tezy, że Rzym pogański był Państwem. Augustyn przeto definiuje społeczeństwo jako „wielką rozumną gromadę zespoloną przez zgodną jedność w umiłowa nych przez się sprawach" . Jeżeli umiłowane sprawy są dobre, to społeczeństwo będzie dobrym społeczeństwem, jeśli natomiast umiło wane sprawy są złe, takie też będzie społeczeństwo; definicja społeczeń stwa wszakże nic nie mówi na temat tego, czy przedmioty owej miłości społeczeństwa są dobre, czy złe, a rezultat jest taki, że definicja będzie się odnosić nawet do Państwa pogańskiego. Nie znaczy to oczywiście, że w oczach Augustyna Państwo istnieje w jakimś obszarze wolnym od moralności; wręcz przeciwnie, to samo prawo moralne obowiązuje tak Państwa, jak i jednostki. Augustyn pragnie zwrócić uwagę na to, że Państwo dopóty nie będzie urzeczywist niało prawdziwej sprawiedliwości, nie będzie naprawdę Państwem moralnym, dopóki nie będzie Państwem chrześcijańskim: ludzie stają się dobrymi obywatelami dzięki chrześcijaństwu. Samo Państwo, jako narzędzie siły, m a swoje korzenie w konsekwenqach grzechu pierwo rodnego i - zakładając fakt grzechu pierworodnego i jego konsekwencji - jest instytucją konieczną; ale sprawiedHwe Państwo jest wykluczone dopóty, dopóki nie jest Państwem chrześcijańskim. „Żadne Państwo nie jest doskonalej utwierdzone i chronione niż to, które za podstawę i więź ma wiarę i trwałą zgodę, kiedy najwyższe i najprawdziwsze dobro, to znaczy Bóg, jest umiłowane przez wszystkich, a ludzie kochają jeden drugiego w Nim bez udawania, ponieważ miłują się wzajemnie ze względu na Boga." Innymi słowy, Państwo jest kształtowane przez miłość tego świata wtedy, kiedy pozostawione jest samo sobie; ale może 3
4
3
De Cmtate Dei 19, 24 [cyt. przekład polski, t. II, s. 434]. Ep. 137, 5, 18. y
4
106
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
być kształtowane przez najwyższe zasady, które winno wyprowadzić z chrześcijaństwa. 3. Wypływają z tego dwie ważne konsekwencje. 1) Kościół chrześ cijański powinien próbować kształtować społeczność państwową za pomocą własnych niebieskich zasad postępowania; spoczywa na nim misja działania na podobieństwo zaczynu ziemi. W ujęciu Augustyna Kościół chrześcijański i jego misja miały zasadniczo charakter dyna miczny i społeczny: Kościół winien przenikać Państwo poprzez swoje zasady. 2) Kościół jest zatem jedyną naprawdę doskonałą społecznością i zdecydowanie przewyższa Państwo, albowiem jeżeli Państwo musi czerpać swoje zasady z Kościoła, to nie może być ponad Kościołem ani nawet na tym samym poziomie co Kościół. Głosząc taki pogląd, św. Augustyn stał się czołowym wyrazicielem średniowiecznego wyniesienia Kościoła wobec Państwa, był też tylko konsekwentny, kiedy domagał się pomocy Państwa przeciwko donatystom, ponieważ według niego Kościół jest wyższą społecznością, której Chrystus podporządkował królestwa ziemi i która m a prawo posłużyć się siłami świata. Ale chociaż pogląd Augustyna na stosunek Kościoła do Państwa stał się charakterystyczny dla zachodniego chrześcijaństwa, a nie dla Bizan cjum, to nie wynika z tego, że pogląd ten z konieczności prowadził do pomniejszenia znaczenia życia państwowego i społecznego. Jak wykazał Christopher Dawson, aczkolwiek Augustyn pozbawił Państwo aury boskości, równocześnie kładł nacisk na wartość człowieka jako wolnej osoby oraz na odpowiedzialność moralną, nawet przeciwko Państwu, a tym samym „umożliwiał ideał porządku społecznego, opierającego się na wolnej osobie ludzkiej i wspólnym dążeniu do celów moralnych". 5
6
5
6
Por. tamże, 105, 5, 6; 35, 3. A Monument to St. Augustine, s. 76-77.
Rozdział IX
PSEUDO-DIONIZY
Pisma i autor - Droga afirmatywna - Droga negatywna - Neoplatońska interpretacja Trójcy Świętej - Niejasna nauka o stworzeniu - Problem zła - Ortodoksyjność czy nieortodoksyjność?
1. W okresie średniowiecza pisma, które wówczas przypisywano Dionizemu Areopagicie, nawróconemu przez św. Pawła Ateńczykowi, cieszyły się wielkim uznaniem nie tylko wśród mistyków i autorów dzieł z zakresu teologii mistycznej, lecz także wśród takich uznanych teologów i filozofów, jak św. Albert Wielki i św. Tomasz z Akwinu. Uznanie i szacunek, jakimi otaczano wspomniane pisma, związane były oczywiście w dużej mierze z tajemniczym wyobrażeniem dotyczącym ich autorstwa, źródłem zaś owej tajemnicy był użyty przez autora pseudo nim „Dionizy Prezbiter swemu współprezbiterowi Tymoteuszowi" . W roku 533 patriarcha Antiochii Sewer powoływał się na Dionizego w obronie głoszonej przez siebie doktryny monofizyckiej, mamy więc do czynienia z faktem, który z powodzeniem może świadczyć o tym, iż pisma te już wówczas cieszyły się autorytetem. Ale nawet jeśli Sewer powoływał się na wspomniane pisma w obronie doktryny heretyckiej, to przypisanie ich św. Dionizemu powinno je uwolnić od jakichkolwiek podejrzeń co do ich ortodoksyjności. Szeroko były rozpowszechnione w Kościele Wschodnim, komentował je Maksym Wyznawca w VII wieku, a sto lat później powoływał się na nie wielki Doktor Kościoła 1
1
Exordium do De divinis nominibus (O imionach Bożych).
108
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
wschodniego, św. Jan Damasceński, jakkolwiek Hypatiusz z Efezu atakował ich autentyczność. N a Zachodzie papież Marcin I powoływał się na pisma jako autentyczne na pierwszym Soborze Laterańskim w roku 649, a około roku 858 Jan Szkot Eriugena na prośbę Karola Łysego dokonał przekładu z tekstu greckiego, który to tekst cesarz Michał II Balbus (Jąkała) przedstawił w roku 827 Ludwikowi Pobożnemu; Jan Szkot nie tylko przetłumaczył pisma Pseudo-Dionizego, lecz także opatrzył je komentarzami, zapoczątkowując tym samym serię komentarzy w za chodnim chrześcijaństwie. Hugon ze Świętego Wiktora (zm. 1141) na przykład komentował rozprawę O hierarchii niebieskiej, posiłkując się przekładem Eriugeny, także Robert Grosseteste (zm. 1253) i Albert Wielki (zm. 1280) pisali komentarze do pism Pseudo-Dionizego. Św. Tomasz z Akwinu napisał komentarz do O imionach Bożych około 1261 roku. Wszyscy ci autorzy, jak również na przykład Dionizy Kartuz, uznawali autentyczność pism; z czasem jednak stało się jasne, że pisma te zawierały w sobie ważne elementy zapożyczone z rozwiniętego neoplatonizmu i że były w gruncie rzeczy próbą pogodzenia neoplatonizmu i chrześcijaństwa, a więc że należałoby je przypisywać autorowi znacznie późniejszemu niż historyczny Dionizy Areopagita. Jednakże kwestia autentyczności pism to nie to samo co kwestia ortodoksyjności z chrześ cijańskiego punktu widzenia; jakkolwiek w XVII stuleciu, kiedy histo rycy zaczęH podważać autentyczność pism, zaatakowano również ich ortodoksyjność, uznanie nieautentyczności pism nie pociągnęło za sobą w sposób konieczny uznania ich niezgodności z doktryną chrześcijańs ką, choć rzecz jasna nie można było dłużej przyjmować tezy o ich ortodoksyjności na apriorycznej podstawie, że zostały napisane przez bezpośredniego ucznia św. Pawła. Osobiście uważam, że pisma są ortodoksyjne tam, gdzie odrzucają monizm; jeżeli idzie natomiast o problem Trójcy Świętej, to jest bardzo wątpliwe, czy dałoby się je pogodzić z ortodoksyjnym dogmatem chrześcijańskim. Jakiekolwiek intencje przyświecały autorowi, jego słów, pomijając ich niejasność, na co zwracał uwagę Akwinata, chyba nie można pogodzić z doktryną trynitarną Augustyna i Tomasza z Akwinu. Można by postawić zarzut, że nie przypisuje się dostatecznej wagi do dogmatu Wcielenia, tak istotnego dla chrześcijaństwa, ale autor wyraźnie głosi tę doktrynę, a w każdym razie kiedy się niewiele mówi na temat jednej konkretnej doktryny, nawet istotnej, to wcale nie znaczy, że sieją odrzuca. Kiedy się weźmie pod uwagę ważne fragmenty Pseudo-Dionizego w całości, nie
109
PSEUDO-DIONIZY
wydaje się możUwe ich odrzucenie jako zdecydowanie nieortodoksyjnych, chyba że ktoś jest gotowy odrzucić również jako nieortodoksyjną na przykład mistyczną doktrynę św. Jana od Krzyża, który jest Doktorem Kościoła. Jakkolwiek nikt obecnie nie suponuje, że pisma są rzeczywiście dziełem Dionizego Areopagity, nie wydaje się możliwe odkrycie ich prawdziwego autora. Najprawdopodobniej zostały ułożone pod koniec V wieku, gdyż wyraźnie są w nich obecne idee neoplatonika Proklosa (418-485), snuto też domysły, że pojawiający się tam Hieroteus to syryjski mistyk Stefan Bar Sadaili (Sudayle). JeżeH pisma PseudoDionizego rzeczywiście wskazują na pewien stopień zależności od filozofii Proklosa, nie mogły z pewnością powstać przed końcowymi dziesięcioleciami V wieku, a skoro sobór w 533 roku odwoływał się do nich, to chyba nie powstały dużo później niż w roku 500. Przyjęcie roku 500 jako przybliżonej daty ich powstania jest więc z pewnością słuszne, podobnie jak rozsądne jest założenie, iż powstały w Syrii. Autor był teologiem, bez wątpienia był również osobą duchowną; nie mógł to być jednak Sewer, jak pochopnie twierdził jeden czy dwóch pisarzy. Tak czy inaczej, choć byłoby rzeczą interesującą wiedzieć w sposób pewny, kim był autor, jest mało prawdopodobne, aby było możliwe coś więcej niż snucie domysłów, same pisma zaś zasługują na zainteresowanie głównie nie z powodu osoby ich autora, lecz z racji treści i wpływu. A oto tytuły pism: De diyinis nominibus (O imionach Bożych), De mystica theologia {O teologii mistycznej), De caelesti hierarchia (O hierarchii niebieskiej), De ecclesiastica hierarchia (O hierarchii kościelnej) oraz dziesięć listów. Dzieła wydał Mignę, Patrologia Graeca, tomy 3 i 4; zainicjowano również krytyczne wydanie tekstów. 2. Są dwie drogi prowadzące do Boga, który jest ośrodkiem wszelkiej spekulacja droga pozytywna>(/caTac?aT/K:^) i droga negatywna^anotpatiKtf). W obrębie pierwszej drogi czy metody umysł wychodzi „od najogólniejszych twierdzeń, by poprzez terminy średnie przejść do tytułów szczegółowych" , rozpoczynając tym samym od „najwyższej kategorii" . W De diyinis nominibus Pseudo-Dionizy stosuje swoją metodę ^fimMywną^ pokazując, w jaki sposób takie imiona jak Dobroć, Życie, Mądrość, Moc odnoszą się do Boga w sposób transcen dentalny oraz jak stosują się one do stworzeń wyłącznie wskutek ich 2
3
2
3
Myst. theol, 2. Tamże, 3.
110
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
pochodzenia od Boga oraz różnego stopnia partycypacji w tych jakościach, które znajdują się w Bogu nie jako jakości M u przysługują ce, lecz jako stanowiące jedność substanqalną. Pseudo-Dionizy wy chodzi zatem od idei, czyli imienia dobroci, które jest imieniem najogólniejszym - w tej mierze, w jakiej wszystkie rzeczy, istniejące lub możHwe, w jakimś stopniu uczestniczą w dobroci - lecz które równo cześnie wyraża Naturę Boga: „Nic nie jest dobre z wyjątkiem jednego, to jest Boga^TBggffko Dobro jest niewyczerpanym źródłem stworzenia i jego celem ostatecznym, „ód DóbTa"pochodzi światło, które jest obrazem DóBróći, t a k ż e D o b r o można określić mianem Światła, będącego archetypem tego, co się objawia w obrazie" . Pojawia się tu neoplatoński motyw światła, a zależność Pseudo-Dionizego od neoplatonizmu znajduje szczególny wyraz w jego języku wtedy, kiedy zaczyna on mówić o Dobru jako Pięknie, jako czymś „nadistotowo pięknym", posługując się przy tym słowami Uczty Platona, które Plotyn powtórzył w Enneadach. Także wtedy, gdy w rozdziale 13 De divinis nominibuł Pseudo-Dionizy mówi o „Jedni" jako „najważniejszym ze wszystkich tytułów, pozostaje w wyraźnej zależności od Plotyńskiej doktryny traktującej o ostatecznej Zasadzie jako Jedni. , Krótko mówiąc zatem,hnetoda afirmatywna/oznacza przypisywanie Bogu doskonałości tkwiących w stworzeniach, to znaczy doskonałości dających się pogodzić z duchową Naturą Boga, jakkolwiek nie ist niejących w Nim w taki sam sposób, w jaki istnieją one w stworzeniach, ponieważ w Bogu doskonałości te istnieją bez żadnego braku, a w przy padku imion przypisywanych Naturze Bożej - bez realnego zróż nicowania. T o zaś, że w metodzie afirmatywnej wychodzimy od najwyższych kategorii, m a swoją przyczynę w fakcie, stwierdza autor , że powinniśmy zaczynać od tego, co jest najbardziej pokrewne Bogu, bliższą prawdy rzeczą jest bowiem twierdzić, że Bóg jest życiem i dobrocią niż że jest powietrzem czy kamieniem. Takie imiona jak „Życie" i „ D o b r o ć " odnoszą się do czegoś, co w Bogu jest naprawdę, ale powietrzem lub kamieniem jest On tylko w sensie metaforycznym, czyU w takim sensie, że jest przyczyną tych rzeczy. Wszakże Pseudo-Dionizy z rozwagą podkreśla, że nawet jeśli pewne imiona opisują Boga lepiej niż 5
7
4
5
6
7
De div. nom., 2,1; Mt 19,17. De div. nom., 4, 4. 13, 1. Myst. theoL, 3.
111
PSEUDO-DIONIZY
inne, to i tak daleko im do tego, by wyrażać w sposób adekwatny nasze poznanie i koncepqe Boga, wyrazem zaś tego przekonania jest mówie nie o B i ^ u j a k o n a d i s t p t o w ^ Pięknie i tak dalej. Nie p o W t S f a o ń jedynie zdań zaczerpniętych z tradycji platońskiej, lecz wypowiada prawdę, że obiektywne odniesienie lub treść tych imion jako faktycznie znajdujących się w Bogu nieskończenie przekracza treść tych imion w naszym doświadczeniu. JeżeU na przykład przypisujemy Bogu inteligencję, to nie zamierzamy przypisać M u ludzkiej inteligencji, a więc jedynej inteligencji, której bezpośrednio doświadczamy i z której wyprowadzamy dane imię; mamy na myśli to, że Bóg jest c z y m ś w i ę c e j , nieskończenie więcej niż tym, co doświadczamy jako inteligen cję, a fakt ten najlepiej wyrażamy, mówiąc o Bogu jako nad-Inteligencji lub jako nadistotowej Inteligenqi. 3. Z drogi afirmatywnej Pseudo-Dionizy korzystał głównie w De divinisnominibus oraz w (zaginionych) „Teologii symbolicznej" i „Zary sie teologii", natomiastidroga negatywna, droga wykluczenia z Boga niedoskonałości stworzeń, jest charakterystyczna dla rozprawy De mystica theologia. Rozróżnienie obydwu dróg pozostawało w zależności od Proklosa, w formie rozwiniętej przez Pseudo-Dionizego weszło do chrześcijańskiej filozofii i teologii; akceptował je na przykład św. Tomasz z Akwinu. Pseudo-Dionizy wszakże przyznawał pierwszeństwo drodze negatywnej. W obrębie tej drogi umysł wychodzi od zanegowa nia w Bogu tych rzeczy, które są najdalsze od Niego na przykład „opilstwo lub furia" , wznosząc się stopniowo w owym procesie negacji do zanegowania w Bogu atrybutów i jakości stworzeń aż do osiągnięcia „nadistotowej Ciemności" . Ponieważ Bóg jest całkowicie transcendentny, najpełniejszą formą czci wobec Niego jest „zanegowanie lub usunięcie wszystkich rzeczy, które są - dokładnie tak jak w przypadku ludzi, którzy rzeźbiąc posąg w marmurze usuwają wszelkie przeszkody zaciemniające jasne dostrzeżenie ukrytego obrazu, by przez to samo odrzucenie odsłonić ukryty posąg w jego ukrytym pięknie" . Człowiek m a skłonność do tworzenia antropomorficznych wyobrażeń Bóstwa, należy przeto odrzucić te ludzkie, aż nazbyt ludzkie wyobrażenia za pomocą via remotionis; Pseudo-Dionizy wszakże nie sądził, że proces ten doprowadzi do jasnego poglądu na to, kim Bóg jest sam w sobie; a
8
9
10
8
9
10
Tamże. Tamże, 2. Tamże.
112
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
porównanie z posągiem nie powinno nas wprowadzać w błąd. Kiedy -umysł odrzuci z idei BogąJudzkie sposoby myślenia i nieadekwatne wyobrażenia Bóstwa, wówczas osiąga „Ciemność Niewiedzy" , tam zaś „rezygnuje z wszelkich ujęć rozumu i zostaje pochłonięty przez to, co jest całkowicie niepojęte i niewidzialne (...) zjednoczony (...) z Nim, który jest całkowicie niepoznawalny" . Jest to już dziedzina mistyki. „Qemnośćiiiewi^lzy" nie m a wszakże swego źródła w niepoznawalności Przedmiotu rozważanego w nim samym, lecz w skończoności ludzkiego umysłu, który zostaje oślepiony nadmiarem światła. Dokt ryna ta pozostaje niewątpliwie pod częściowym wpływem neoplatonizmu, ale znajduje również swoją podstawę w pismach chrześcijańskich teologów mistycznych, głównie św. Grzegorza z Nyssy, których pisma z kolei, choć pozostawały pod wpływem neoplatoóskich traktatów, jeżeli idzie o język i sposób przedstawiania zagadnień, były również wyrazem osobistego doświadczenia. 4. Neoplatoński wpływ na Pseudo-Dionizego najsilniej się ujawnił w jego doktrynie Trójcy Świętej, wydaje się bowiem, że ożywiało go pragnienie odnalezienia Jedności poza zróżnicowaniem Qsób. PseudoDionizy godzi się niewątpliwie z tym, że zróżnicowanie Osób jest zróżnicowamaii.wieczriym oraz że Ojciec na przykład nie jest Synem, a Syn nie jest Ojcem, ale w tej mierze, w jakiej można dokładnie zinterpretować jego słowa, można sądzić, że jego zdaniem zróżnicowa nie Osób istnieje na płaszczyźnie manifestacji. Manifestacja ta jest manifestacją wieczną, a zróżnicowanie i wieczne zróżnicowanie w Bogu należy odróżniać od wiecznej manifestacji Boga w zróżnicowanych stworzeniach; ale Bóg sam w sobie, poza płaszczyzna manifestacji* jest niezróźnicowaną Jednością. Można oczywiście próbować usprawied liwiać język Pseudo-Dionizego przez odwołanie się do Natury Boga, który według ortodoksyjnej nauki o Trójcy Świętej jest jeden i niepo dzielny i z którym każda z Bożych Osób jest substancjalnie tożsama; jednak rzeczą najbardziej prawdopodobną, by nie powiedzieć pewną, wydaje się to, że autor pozostawał pod wpływem nie tylko głoszonej przez Plotyna doktryny Jedni, lecz także Proklosa doktryny pierwszej Zasady, która przekracza atrybuty Jedności, Dobroci, Bytu. Nadistotowa Jedność wydaje się reprezentować pierwszą Zasadę Proklosa, 11
12
11
Autor średniowiecznego traktatu mistycznego Oblok niewiedzy pisał niewątpliwie pod bezpośrednim lub pośrednim wpływem pism Pseudo-Dionizego. Afyst. theol., 1. 12
113
PSEUDO-DIONIZY
a rozróżnienie trzech Osób w jedności Natury wydaje się reprezentować neoplatońską koncepcję emanacji, będąc etapem, aczkolwiek wiecznym etapem, w samomanifestacji, czyli objawieniu ostatecznego Bóstwa czy Absolutu. Kiedy mówimy o wszechtranscendentnym Panu Bogu jako Jedności i Trójcy, nie chodzi o taką Jedność czy Trójcę, jaką możemy poznać, (chociaż) „stosujemy tytuły «Trójcy» i «Jedności» do tego, co jest ponad wszelkimi tytułami, wypowiadając w formie Bytu to, co jest p o n a d bytem (...)(Transcendentny Pan Bóg) nie m a imienia, nie można Go też pojąć rozumem... Nie przypisujemy M u nawet tytułu <
15
16
17
13
14
15
16 17
De div. nom. 13, 3. Afyst. theol., 5. De div. nom., 2, 5. Tamie, 2. Tamże, 3.
114
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE 18
dzieje się to „bez pomieszania" . Niemniej jednak, chociaż wiele z tego, co Pseudo-Dionizy m a do powiedzenia na temat Trójcy Świętej, da się zinterpretować i obronić z punktu widzenia teologicznej prawowierności, to chyba nie można nie dostrzegać silnej tendenqi do wychodzenia niejako poza podział Osób w kierunku nadtrascendentnej niezróżnicowanej Jedności. Być może prawda jest taka, że Pseudo-Dionizy, aczkolwiek w intencji był prawowiernym trynitarianinem, pozostawał pod tak silnym wpływem filozofii neoplatońskiej, iż napięcie między tymi dwoma elementami legło u podstaw podjętej przezeń próby ich uzgodnienia, co się uwidoczniło w przedstawionych twierdzeniach. 5. Co się tyczy relacji świata do Boga, Pseudo-Dionizy mówi o „emanacji" (npóoóoc) Boga w uniwersum rzeczy ; próbuje wszakże łączyć neoplatońską teorię emanacji z chrześcijańską doktryną stworze nia i nie jest panteistą. Przykładowo rzecz biorąc, skoro Bóg obdarza istnieniem wszystkie rzeczy, które są, to mówi się o Nim, że staje się wieloraki wskutek wydawania z siebie na świat rzeczy istniejących; równocześnie jednak Bóg dalej jest Jeden nawet w akcie „samozwielokrotnienia" i nie podlega zróżnicowaniu nawet w procesie emanacji . Proklos podkreślał, że pierwsza Zasada nie staje się mniejsza przez proces emanacji, a Pseudo-Dionizy powtarzał tę jego naukę; ale wpływ neoplatonizmu musi chyba oznaczać, że Pseudo-Dionizy nie zdawał sobie jasno sprawy z relacji stworzenia do woli Bożej, czyU z wolności aktu stworzenia, skłonny był bowiem wypowiadać się tak, jak gdyby stworzenie było naturalnym, a nawet spontanicznym skutkiem Bożej dobroci, nawet jeśli Bóg pozostaje odrębny od świata. Bóg istnieje niepodzielnie i bez zwielokrotnienia siebie we wszystkich jednostko wych, oddzielnych i mnogich rzeczach i aczkolwiek one partycypują w dobroci wypływającej z Niego i chociaż można w pewnym sensie myśleć o nich jako o „rozciągłości" Boga, to sam Bóg nie jest włączony w ich pomnożenie; krótko mówiąc, świat jest wypływem Bożej dobroci, nie jest jednak samym Bogiem. W kwestii transcendencji Boga, jak również w kwestii Jego immanencji, Pseudo-Dionizy jest jasny; ale jego skłonność d o przedstawiania świata jako wypływu promieniującej Dobroci Boga, jak również d o kreślenia swego rodzaju paraleli między wewnętrznymi Bożymi Pochodzeniami a zewnętrznym pochodzeniem 19
20
1 8
1 9
2 0
Tamże, 4. Tamże, 5, 1. Tamże, 2, 11.
115
PSEUDO-DIONIZY
w stworzeniu, prowadziła go do wypowiadania się w taki sposób, jak gdyby stworzenie było spontanicznym działaniem Boga, jak gdyby Bóg stwarzał na mocy konieczności natury. Pseudo-Dionizy wielokrotnie twierdzi, że Bóg jest transcendentną Przyczyną wszystkich rzeczy, wyjaśniając przy tym, iż stworzył On świat przez wzorcze, czyli archetypiczne, Idee, „przedzrządzenia" (npoopionoi), które w Nim istnieją . Bóg jest ponadto ostateczną Przyczyną wszystkich rzeczy, przyciągając wszystko do siebie jako D o b r o . Jest On przeto „Początkiem i Końcem wszystkich rzeczy" , „Początkiem jako ich Przyczyna, a Końcem jako ich Cel Ostatecz n y " . Trwa zatem wychodzenie od Boga i powrót do Boga, proces zwielokrotnienia oraz proces wzajemnego oddziaływania i powrotu. Idea ta stała się podstawą filozofii Jana Szkota Eriugeny, tłumacza „Areopagity". 6. Ponieważ Pseudo-Dionizy kładł tak duży nacisk na dobroć Bożą, ciążył na nim obowiązek zwrócenia uwagi na istnienie i konsekwencje zła; zajął się tą sprawą w De dmnis nominibus , opierając się po części na traktacie Proklosa De subsistentia mali. Przede wszystkim podkreśla, że chociaż zło można by było przypisywać Bogu jako jego Przyczynie, gdyby było czymś pozytywnym, to w rzeczywistości nie jest ono w ogóle niczym pozytywnym; dokładnie jako zło nie m a ono bytu. Gdyby wysuwano zarzut, że zło musi być czymś pozytywnym, skoro powoduje skutki, niekiedy nawet dobro, skoro na przykład rozpusta, będąca przeciwieństwem wstrzemięźliwości, jest czymś złym i pozytywnym, Pseudo-Dionizy odpowiada, że nic nie powoduje skutków ściśle jako zło, ale tylko o tyle, o ile jest dobrem, czyli wskutek działania dobra; zło jako takie zmierza wyłącznie do zniszczenia i upodlenia. To, że zło nie m a żadnego bytu pozytywnego samo z siebie, wyraźnie widać na podstawie faktu, iż dobro i byt są synonimiczne; wszystko, co ma byt, pochodzi od Boga i jako byt jest dobre. Czy zatem to znaczy, że zło i nieistnienie to dokładnie to samo? Pseudo-Dionizy niewątpliwie skłonny jest mówić tak, jak gdyby tak właśnie było, ale prawdziwy sens swojej myśli zawarł w twierdzeniu, że „wszystkie stworzenia w tej 21
22
23
24
15
21
22
23
24
2 5
De div. nom., 5, 8. Tamże, 4, 4 ns. Tamże, 4, 35. Tamże, 5, 10. 4, 18 ns.
116
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
mierze, w jakiej przysługuje im byt, są dobre i pochodzą od Dobra, a w tej mierze, w jakiej pozbawione są Dobra, nie są ani dobre, ani nie przysługuje im byt" . Innymi słowy, zło jest utratą lub brakiem; polega nie tyle na niebycie lub braku bytu, ile raczej n a nieobecności dobra, które powinno być obecne. Grzesznik na przykład jest dobry w tej mierze, w jakiej cieszy się bytem, życiem, egzystenqa, wolą; zło polega na utracie dobra, które powinno się znajdować tam, gdzie go faktycznie nie ma, n a błędnej relacji woli grzesznika do zasad moralności, na braku tej lub innej cnoty, i tak dalej. Wynika z tego, że żadne stworzenie, rozważane jako pewien byt istniejący, nie może być złe. Nawet diabły są dobre o tyle, o ile istnieją, otrzymują bowiem swoje istnienie od Dobra, a to istnienie trwa dalej jako dobre; są złe nie na mocy swojego istnienia, swojej naturalnej konstrukcji, lecz „tylko wskutek braku cnót anielskich" , „noszą miano złych wskutek utraty i zagubienia, mocą którego uchybiły właściwym sobie cnotom". T o samo się odnosi do złych ludzi, których się nazywa złymi na mocy „braku dobrych cech i działań oraz na mocy zaniedbania i upadku, który zawdzięczają własnej słabości". „Stąd też zło tkwi nie w diabłach lub w nas jako zło, a jedynie jako niedostatek lub brak doskonałości przysługujących nam cnót." W podobny sposób rozważa się zło fizyczne, nie-moralne. „Żadna siła naturalna nie jest ziem; zło natury leży w niezdolności rzeczy do pełnienia swych naturalnych funkcji." 1 znowu: „brzydota i choroba są brakiem w obrębie formy i niedostatkiem porządku", to zaś nie jest wcale złem, „a raczej mniejszym d o b r e m " . Również natura jako taka nie może być złem, skoro „materia także ma udział w porządku, pięknie i formie" ; materia nie może być złem sama w sobie, ponieważ została wytworzona przez Dobro i ponieważ jest czymś koniecznym dla Natury. Nie m a potrzeby uciekania się d o dwóch ostatecznych Zasad, dobra i zła. „ N a koniec, dobro pochodzi od jednej uniwersalnej Przyczyny; zło od wielu cząstkowych b r a k ó w . " 26
27
28
29
30
31
32
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
Tamie, Tamie, ramie, ramie, ramie, ramie, ramie,
4, 20. 23. 24. 26. 27. 28. 30.
117
PSEUDO-DIONIZY
Gdyby mówiono, że pewni ludzie pragną zła, że zatem zło jako przedmiot pożądania musi być czymś pozytywnym, Pseudo-Dionizy odpowiada, iż wszystkie działania mają za swój przedmiot dobro, ale mogą być błędne, ponieważ podmiot działania może się mylić w tym, co jest właściwym dobrem lub przedmiotem pożądania. W przypadku grzechu grzesznik m a moc poznać prawdziwe dobro i słuszność, tak że jego „błąd" moralnie należy przypisać jemu samemu. Co więcej, głupi jest zarzut, że opatrzność powinna prowadzić ludzi do cnoty nawet wbrew ich woli, ponieważ ,jest rzeczą niegodną, aby Opatrzność gwałciła naturę"; Opatrzność podtrzymuje i szanuje wolny wybór. 7. Na zakończenie można powiedzieć, że chociaż Ferdinand Christian Baur poszedł chyba za daleko utrzymując, iż Pseudo-Dionizy zreduko wał chrześcijańską doktrynę Trójcy do czysto formalnego użycia chrześcijańskich terminów pozbawionych chrześcijańskiej treści oraz że jego system nie dopuszczał szczególnego wydarzenia, jakim było Wcielenie, to należy się zgodzić, iż istniało napięcie w obrębie jego myśli między przyjętą przezeń filozofią neoplatońską a dogmatami chrześ cijańskimi, w które - nie mamy realnej podstawy, by w to wątpić -wierzył. Pseudo-Dionizy zamierzał zharmonizować obydwa elementy, wyrazić chrześcijańską teologię i chrześcijańską mistykę w neoplatońskim schemacie filozoficznym; trudno byłoby wszakże zaprzeczyć, że kiedy pojawiła się sprzeczność, przewagę zyskiwały elementy neoplatońskie. Wcielenie jako szczególne wydarzenie stanowiło jeden z głów nych punktów, przeciwko któremu występowali pogańscy neoplatonicy, jak choćby Porfiriusz, i aczkolwiek, jak mówiłem, nie możemy w sposób zasadny utrzymywać, że Pseudo-Dionizy odrzucał Wcielenie, to jego akceptacja tego wydarzenia niezbyt dobrze komponuje się z jego systemem filozoficznym, jak również nie odgrywa większej roli w ocala łych pismach. Można wyrazić wątpliwość, czy pisma Pseudo-Dionizego wywarłyby taki wpływ na chrześcijańskich myślicieli średniowiecznych, jaki wywarły, gdyby ci ostatni nie wzięli pseudonimu autora za dobrą monetę. 33
34
35
33 34 3 5
Tamże, 4, 35. Tamże, 33. Por. Christliche Lehre von der Dreienigkeit und Menschwerdung Gottes, t. II, s. 42.
Rozdział X
BOECJUSZ, KASJODOR, IZYDOR
Boecjusza przekaz idei Arystotelesa - Teologia naturalna - Wpływ na średniowiecze - Kasjodor o siedmiu sztukach wyzwolonych i o duchowości duszy - Etymologie Izydora a Sentencje.
1. Jeżeli jedną z dróg, po których filozofia świata starożytnego dotarła do średniowiecza, były pisma Pseudo-Dionizego, to inną drogę, pod pewnymi względami komplementarną do pierwszej, stanowiły pisma Boecjusza (ok. 480-524/5 po Chr.), chrześcijanina, który po studiach w Atenach i piastowaniu wysokiego stanowiska urzędniczego w służbie króla Ostrogotów Teodoryka został w końcu skazany na śmierć pod zarzutem zdrady stanu. Użyłem słowa „komplementarna", ponieważ o ile Pseudo-Dionizy przyczynił się do nasycenia filozofii wczesnego średniowiecza, w szczególności filozofii Jana Szkota Eriugeny, elemen tami zapożyczonymi ze spekulacji neoplatońskiej, o tyle Boecjusz przekazał wczesnym autorom średniowiecznym przynajmniej wiedzę o logice Arystotelesa. Jego dzieła wymieniłem w tomie poświęconym filozofii greckiej i rzymskiej , nie będę przeto powtarzał ich tutaj; wystarczy przypomnieć, że przełożył na język łaciński Organon Arys totelesa i opatrzył go komentarzami, ponadto sporządził komentarz do Isagogi Porfiriusza oraz napisał oryginalne traktaty logiczne. Oprócz tego pozostawił po sobie kilka dziełek teologicznych, a w czasie pobytu w więzieniu napisał słynne De consolatione philosophiae (O pocieszeniu, jakie daje filozofia). 1
1
Por. Historia filozofii, 1.1, rozdz. XLVI, V.
119
BOECJUSZ
Nie m a pewności, czy Boecjusz przetłumaczył, zgodnie ze swym pierwotnym planem, inne oprócz Organonu dzieła Arystotelesa, ale ocalałe jego prace wzmiankują kilka ważnych doktryn Filozofa. Wcześni myśliciele średniowieczni zajmowaU się głównie problemem uniwersaliów, biorąc za punkt wyjścia pewne teksty PorfiriuszaiJBoecjusza, i nie zwracali zbytniej uwagi na metafizyczne doktryny Arys totelesa znajdujące się w pismach Boecjusza. Pierwszy wielki myśliciel spekulatywny średniowiecza, Jan Szkot Eriugena, więcej zawdzięczał Pseudo-Dionizemu i innym autorom zależnym od neoplatonizmu aniżeli wpływowi Arystotelesa, dopiero też pod koniec XII i na początku XIII wieku, kiedy na Zachodzie dostępny był już corpus dzieł Arystotelesa, pokuszono się o syntezę na podstawie zasad Arystotelesa. Nie zmienia to jednak faktu, że pisma Boecjusza zawierały w sobie _ ważne doktryny arystotelesowskie. N a przykład w dziełku teologicznym / przeciwko Eutychesowi Boecjusz mówi wyraźnie o „materii", wspól nym podłożu ciał, która jest podstawą otwierającą możliwość zmian substancjalnych w ciałach, substanqach cielesnych, podczas gdy jej brak w substancjach niecielesnych czyni rzeczą niemożliwą przemianę jednej substanqi niematerialnej w drugą lub przemianę substanqi cielesnej w substancję niecielesną i vice versa. Dyskusja została przenie-^ , siona na płaszczyznę teologiczną i przyświecał jej cel teologiczny^ Boecjusz pragnął bowiem wykazać, że w Chrystusie Natura Boża i natura ludzka są zarazem odrębne i realne, występując przeciwko Eutychesowi, który twierdził, iż „zjednoczenie z Bóstwem pociągnęło za sobą zanik natury ludzkiej" ; ale w obrębie owej płaszczyzny teologicz nej toczył się spór filozoficzny i odwoływano się do kategorii w swoim charakterze arystotelesowskich. Podobnie też w traktacie De Trinitate Boecjusz mówi o korektywnej względem materii zasadzie, mianowicie o formie. Ziemia na przykład nie jest ziemią z racji bezkształtnej materii, lecz ponieważ ma odrębną formę. (Na oznaczenie „bezkształtnej materii" Boecjusz używa greckiego zwrotu anoia blrj, zapożyczając go niewątpliwie od Aleksandra z Afrodyzji. ) Z drugiej strony Bóg, Boża Substancja, jest Formą bez materii i nie może być substratem, pod łożem. Jako czysta Forma Bóg jest jeden. \ 2
3
4
5
2
3
4
5
Liber contra Eutychen et Nestorium, 6. Tamże, 5. 2. Por. jego De Anima, 17, 17 oraz De Anima ibri mantissa, 124, 7.
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE 6
W De Trinitene Boecjusz wymienia dziesięć kategorii, czyH praedicamenta, i wyjaśnia, że kiedy Boga określamy mianem „substancji", nie chcemy przez to powiedzieć, iż jest On substancją w takim samym sensie, w jakim substancją jest rzecz stworzona; On jest „substancją nadsubstancjalną". Podobnie, jeżeli orzekamy pewną jakość o Bogu, taką na przykład jak „sprawiedliwy" czy „wielki", to nie chcemy przez to powiedzieć, że Bóg ma przy sługującą M u jakość, ponieważ „dla Niego być sprawiedliwym i być Bogiem to jedno i to samo", i podczas gdy „człowiek jest jedynie wielki, Bóg jest wielkością". W Contra Eutychen Boequsz przed stawia swoją słynną definiqe osoby, naturae rationalis individua substantia, którą przyjął św. Tomasz i którą Szkoły uznały za klasyczną. 2. W głoszonej przez siebie nauce o Trójcy Świętej Boecjusz w szero kim zakresie czerpał ze św. Augustyna; ale w O pocieszeniu, jakie daje filozofia przedstawił zarys teologii naturalnej nawiązującej do zasad Arystotelesa, dokonując w sposób milczący rozróżnienia między teolo gią naturalną, najwyższą częścią filozofii, a teologią dogmatyczną, która w odróżnieniu od pierwszej przyjmuje swoje przesłanki na podstawie objawienia. W księdze trzeciej wzmiankuje o rozumowym argumencie na istnienie Boga jako nieporuszonego Poruszyciela, natomiast w księ dze piątej mówi o pozornej trudności w uzgodnieniu ludzkiej wolności z uprzednią wiedzą Boga. „Jeżeli Bóg wszystko przewiduje i w żaden sposób nie może być w błąd wprowadzony, wynika z tego koniecznie, że co opatrzność przewidziała, to się stanie. Dlatego, jeżeli od wieków przewiduje nie tylko czyny ludzi, aie nawet ich myśli i zamiary, nie ma mowy o wolności woli." Odpowiedź, iż nie jest tak, że przyszłe zdarzenia nastąpią dlatego, że Bóg o nich wie, lecz raczej Bóg o nich wie, ponieważ one zajdą, nie jest odpowiedzią zadowalającą, wynika bowiem z niej, że zdarzenia czasowe i czasowe działania stworzeń są przyczyną wiecznej przedwiedzy Boga. Powinniśmy raczej powiedzieć, że - ściśle rzecz biorąc - Bóg niczego nie „przewiduje"; Bóg jest wieczny, wieczność zaś została zdefiniowana w słynnym powiedzeniu jako 1
8
9
10
6
7
8
9
10
4. 3. 12 [O pocieszeniu, jakie daje filozofia. Przeł. W. Olszewski, Warszawa 1962, s. 87]. 2 ns. [cyt. przekład polski, s. 126 ns.]. 5, 3 [cyt. przekład polski, s. 128.].
121
BOECJUSZ 11
interminabilis vitae totasimul et perfecta possessio , stąd Jego wiedza jest wiedzą o tym, co jest w nim wiecznie teraźniejsze, co jest nigdy nie przemijającą chwilą, a nie uprzednią wiedzą o rzeczach, które są dla Boga przyszłością. Otóż poznanie zdarzenia teraźniejszego nie sprawia, że staje się ono konieczne, tak że wiedza Boga o wolnych czynach człowieka, które z ludzkiego punktu widzenia są przyszłe, choć z punktu widzenia Boga są teraźniejsze, nie powoduje, że czyny te stają się zdeterminowane i konieczne (w znaczeniu nie-wolne). „Zawsze teraź niejsza wieczność jego [Boga] spojrzenia zbiega się z przyszłą jakością naszych uczynków." Boecjusz czerpał nie tylko z Arystotelesa, lecz także z Porfiriusza i innych pisarzy neoplatońskich, choćby na przykład z Cycerona, i nie jest wykluczone, że podział filozofii, czyli nauki spekulatywnej, na fizykę, matematykę i teologię zapożyczył bezpośrednio z Isagogi Porfiriusza; należy wszakże pamiętać, że sam Porfiriusz był dłużnikiem Arystotelesa. Tak czy inaczej, w świetle wyraźnie neoplatońskiego charakteru wcześniejszej filozofii chrześcijańskiej element arystotelesowski w myśli Boecjusza jest dużo bardziej znamienny i znaczący aniżeli elementy specyficznie neoplatońskie. To prawda, że Boecjusz mówi o Bożej Dobroci i jej wypływie w sposób przypominający neoplatonizm (w O pocieszeniu, jakie daje filozofia stwierdza, że substanqa Boga to „najwyższa życzliwa forma przeczystego dobra") i że czasami posługuje się takimi terminami jak defluere w związku z pochodzeniem stworzeń od Boga ; ale jest całkiem jasny w kwestii różnicy między Bogiem a światem oraz w kwestii chrześcijańskiej doktryny stworzenia. Wyraź nie zatem stwierdza, że Bóg, „w którym nie m a żadnej zmiany, poprzez poruszenie woli znany tylko sobie, zdeterminowany przez siebie do ukształtowania świata i przeniesienia go do stanu istnienia wtedy, kiedy był on absolutnie niczym, nie wytworzył go ze swojej własnej substan cji" , zaprzeczając, jakoby Boża substancja in externa dilabatur lub jakoby „wszystkie rzeczy, które są, były Bogiem". 12
13
14
15
16
11
5, 6 [cyt. przekład polski, s. 141: Jednocześnie całkowite i zarazem doskonałe posiadanie nieskończonego życia"]. 3, 9 [cyt. przekład polski, s. 70]. Por. Lib. de Hebdom., 173. De fide catholica. De consol. phil., 3, 12 [cyt. przekład polski, s. 87]. Quomodo substantiae. Nie chcę rzecz jasna sugerować, że u Arystotelesa znaleźć można jakąś doktrynę stworzenia. 12
13
14
15
16
122
WPŁYWY PRZEDŚREDNIOWIECZNE
3. Boecjusz przeto odegrał niezwykle doniosłą rolę, przekazał bowiem wczesnemu średniowieczu ogromną część dostępnej wówczas wiedzy o Arystotelesie. Ponadto zastosowanie przezeń kategorii filozoficznych do teologii przyczyniło się do rozwoju nauk teologicz nych, natomiast korzystanie z terminów filozoficznych i ich definio wanie służyło zarówno teologii, jak i filozofii. N a koniec możemy zwrócić uwagę na wpływ, jaki wywarły jego komentarze i sposób ich pisania, ten rodzaj piśmiennictwa bowiem stał się ulubioną metodą autorów średniowiecznych. Nawet jeśli Boequsz nie był szczególnie wybitny jako oryginalny i niezależny filozof, to jednak odegrał ważną rolę jako przekaziciel i jako filozof próbujący wyrazić doktrynę chrześcijańską w terminach zapożyczonych nie tylko od neoplatoników, lecz także od filozofa, którego myśl miała wywrzeć dominujący wpływ na największe syntezy filozoficzne wieków średnich. 4. Kasjodor (ok. 477- ok. 565/70) był uczniem Boecjusza i podobnie jak nauczyciel pozostawał przez jakiś czas w służbie Teodoryka, króla Ostrogotów. W De artibus ac disciplinis liberalium litterarum (która stanowi księgę drugą jego Institutioneś) pisał o siedmiu sztukach wyzwolonych, to znaczy trzech scientiae sermocinales (gramatyka, dialektyka i retoryka) oraz czterech scientiae reales (arytmetyka, geometria, muzyka i astronomia). Nie dążył d o nowatorstwa czy oryginalności myśli, lecz raczej d o sporządzenia streszczenia nauk, które zebrał od innych autorów , a jego dzieło o sztukach, podobnie jak dzieło Marcjana Capelli, było powszechnie używane we wczesnym średniowieczu jako podręcznik. W traktacie De anima Kasjodor powoływał się na Augustyna i Claudianusa Mamertusa (zm. ok. 474), dowodząc duchowości ludzkiej duszy. Chociaż dusza nie może być częścią Boga, ponieważ podlega zmianie i zdolna jest d o zła, to nie jest materialna i nie może być materialna, gdyż jako przedmiot swojego poznania może mieć to, co jest duchowe, a tylko to, co samo jest duchowe, może poznawać duchowe. Dusza jako duchowa jest cał kowicie w całym ciele i całkowicie w każdej jego części, będąc niepodzielną i nierozciągłą; ale działa w określonej części ciała, na przykład w organie zmysłowym, raz z większą, innym razem zmniejszą intensywnością. 17
18
1 7
Por. De anima, 12.
18
De anima, 4.
KASJODOR
123
5. Kasjodor był więc w dużo większym stopniu „przekazicielem" aniżeli myślicielem oryginalnym, to samo też można by powiedzieć o Izydorze (zmarł ok. 636), który został arcybiskupem SewilH w królest wie Wizygotów i którego encyklopedia, Originwn seu Etymologiarum libri XX, była bardzo popularna we wczesnym średniowieczu i znaj dowała się w każdej liczącej się bibliotece klasztornej. W dziele tym Izydor zajmuje się siedmioma sztukami wyzwolonymi, a także wieloma naukowymi i ąuasi-naukowymi faktami i teoriami poczynając od Pisma Świętego, prawoznawstwa i medycyny, a kończąc na architekturze, rolnictwie, sztuce wojennej, nawigacji i tak dalej. Daje wyraz przekona niu o boskim pochodzeniu najwyższej władzy i fundamentalnym autorytecie moralności, prawa i sprawiedliwości w społeczności państ wowej, nawet w odniesieniu do postępowania i czynów monarchy. Obok Etymologu szeroko było znane również inne dzieło Izydora, Libri tres sententiarum, będące zbiorem tez teologicznych i moralnych zaczerpniętych ze św. Augustyna i św. Grzegorza Wielkiego. Traktat o Hczbach, Liber numerorum, zajmujący się liczbami występującymi w Piśmie Świętym, bywa niekiedy dziwaczny aż do przesady w dążeniu do przypisywania liczbom znaczenia mistycznego.
Część II
RENESANS KAROLIŃSKI
Rozdział XI
RENESANS KAROLIŃSKI
Karol Wielki - Alkuin i Szkoła Pałacowa - Inne szkoły, programy nauki, bibUoteki - Hraban Maur.
1. W roku 771 po Chr., po śmierci Karlomana, Karol (Charlemaque) stał się jedynym władcą prowincji frankijskich, a późniejsze opanowanie królestwa Longobardów i prowadzona przezeń ogólna polityka uczyni ły z niego pod koniec stulecia najpotężniejszego władcę w chrześcijańst wie zachodnim. Jego koronacja na cesarza przez papieża w dniu 25 grudnia 800 roku była symbolem sukcesu prowadzonej przezeń polityki imperialnej oraz kulminaqa frankijskiej władzy. Cesarstwo frankijskie miało się z czasem rozpaść, a korona cesarska miała przejść do Niemiec, ale w tamtym momencie Karol Wielki był niekwestionowanym władcą w zachodnim chrześcijaństwie i mógł zapoczątkować dzieło reorganiza cji i reformy, które pod panowaniem dynastii Merowingów stawało się niezbędne. Cesarz w żadnym wypadku nie był wyłącznie żołnierzem ani nawet kimś, kto łączył w sobie tylko cechy żołnierza i politycznego przywódcy; leżało mu bowiem także na sercu dzieło podniesienia poziomu kulturalnego swoich poddanych przez rozwój i poprawę edukaqi. D o osiągnięcia tego celu potrzebował uczonych i wybitnych wychowawców, a ponieważ trudno ich było znaleźć w królestwie frankijskim, sprowadzał ich z zagranicy. Już w V wieku stara kultura nawróconej na wiarę katolicką Galii zaczęła szybko chylić się ku upadkowi, by w wiekach VI i VII podupaść całkowicie; szkoły ówczesne poprzestawały wyłącznie na nauce czytania, pisania oraz na przekazy waniu elementarnej znajomości łaciny, nie licząc oczywiście nauczania
128
RENESANS KAROLIŃSKI
religijnego. Aby naprawić ten katastrofalny stan nauczania i wy chowania, Karol Wielki sięgnął po takich uczonych jak Piotr z Pizy i Paweł Diakon, którzy byli Włochami. Pierwszy z nich był już w podeszłym wieku, kiedy uczył łaciny w Szkole Pałacowej Karola Wielkiego, natomiast drugi (Paweł Warnefrid, Diakon), który przybył do Francji w 782 roku, aby podjąć próbę uwolnienia swego brata z niewoli, uczył greki od roku 782 do 786, kiedy to udał się do Monte Cassino, gdzie napisał „Historię Longobardów". Innym włoskim nauczycielem w Szkole Pałacowej był Paulinus z Akwilei, który nauczał w latach 777-787. Obok grupy włoskich gramatyków należy wspomnieć dwóch Hiszpa nów, którzy przybyli do Francji jako uchodźcy; byli to Agobard, który w roku 816 objął arcybiskupstwo w Lyonie, oraz Theodulf, który został biskupem Orleanu i zmarł w 821 roku Ten ostatni znał klasyków łacińskich i sam był łacińskim poetą. Nawiasem mówiąc, najstarszy znany średniowieczny rękopis Kwintyliana pochodzi z prywatnej biblioteki Theodulfa. Jeżeli jednak na edukacyjne dzieło Karola Wielkie go spojrzy się z praktycznego punktu widzenia, to Włochów i Hiszpanów przyćmił swoim znaczeniem sławny uczony angielski Alkuin z Yorku. 2. Alkuin (ok. 730-804) kształcił się początkowo w Yorku. Nauczanie w Anglii zaczęło czynić postępy, począwszy od roku 669, kiedy Teodor z Tarsu, mnich grecki, przybył do kraju jako arcybiskup Canterbury i wraz z opatem Hadrianem rozwinęli szkołę w Canterbury i wzbogacili szkolną bibliotekę. Dzieło to kontynuowali tacy ludzie jak Benedykt Biscop, który założył klasztory w Wearmouth (674) i w Jarrow (682), oraz Aldhelm, który po studiach pod kierunkiem Teodora i Hadriana zorganizował klasztor w Malmesbury w hrabstwie Wiltshire i został jego opatem. Ale ważniejszą postacią szkolnictwa anglosaskiego był wielki egzegeta i historyk Beda (674-735), kapłan i zakonnik w Jarrow. Jednak dopiero praca Egberta, przyjaciela i ucznia Bedy, sprawiła, że Szkoła w Yorku stała się przodującym ośrodkiem kulturalnym i wychowaw czym w Anglii i zasłynęła z racji bogactwa swej biblioteki. W Yorku Alkuin pozostawał pod szczególną opieką Aelberta, w którego towarzystwie odbył podróż do Rzymu, spotykając się po drodze z Karolem, a kiedy w roku 767 Aelbert objął po Egbercie arcybiskupstwo Yorku, podstawowa praca w szkole spadła na barki Alkuina. Jednakże w roku 781 Aelbert wysłał Alkuina do Rzymu i w Parmie doszło do ponownego spotkania z Karolem, podczas którego król usilnie nakłaniał angielskiego uczonego do wstąpienia na jego
129
RENESANS KAROLIŃSKI
służbę. Po uzyskaniu zgody od własnego króla i swego arcybiskupa Alkuin przyjął zaproszenie i w roku 782 objął kierownictwo Szkoły Pałacowej, które zachował (wyjąwszy krótki wyjazd do Anglii w 786 roku oraz dłuższy w latach 790-793) aż do roku 796, kiedy zgodził się przyjąć godność opata klasztoru Św. Marcina w Tours, gdzie spędził ostatnie lata życia. Prawdopodobnie około 777 roku Karol Wielki napisał Ust do Baugulfa, opata w Fuldzie , w którym usilnie namawia opata i wspólno tę zakonną do gorliwości w nauczaniu, i jest to tylko jeden z przykładów jego stałej troski o dzieło edukacji. Z imieniem Karola Wielkiego^ wszakże w sposób szczególny wiąże się tak zwana Szkoła Pałacowa, \ która, mimo iż nie była nowym dziełem cesarza, jemu właśnie za wdzięczała swój rozwój. Przed okresem rozkwitu za sprawą Karola Wielkiego szkoła, jak się zdaje, miała za zadanie przygotować dzieci króla i wyższej arystokracji do życia rycerskiego; cesarz jednak położył nacisk na wykształcenie intelektualne, a wynikiem jego reformy było to, że uczniowie wywodziU się z szerszych kręgów niż sfera dworska. Autorzy francuscy dość powszechnie utrzymywali, że Szkoła Pałacowa była początkiem Uniwersytetu Paryskiego; należy wszakże pamiętać, że dwór cesarski miał swoją siedzibę w Aachen lub Aix-la-Chapelle, a nie w Paryżu, choć później został przeniesiony do Paryża przez Karola Łysego (zm. 877). Skoro jednak Uniwersytet Paryski ostatecznie powstał z połączenia szkół paryskich, można powiedzieć, że Szkoła Pałacowa była w pewnym sensie odległą poprzedniczką Uniwersytetu, nawet jeśli związek między nimi był dość luźny. Karol Wielki powierzył dzieło organizaqi Szkoły Pałacowej Alkuinowi, z którego pism możemy sobie odtworzyć ideę programu. Alkuin nie był z pewnością myślicielem oryginalnym, a jego prace z zakresu oświaty, pisane w formie dialogu, opierają się zasadniczo na autorach wcześniejszych. De rhetorica na przykład korzysta z Cycerona, a także po części z innych autorów, natomiast pozostałe traktaty Alkuina są zapożyczeniami z Donata, Pryscjana, Kasjodora, Boecjusza, Izydora, Bedy. Ale chociaż Alkuin był nieoryginalnym i miernym pisarzem i chyba nie zasłużył sobie na miano filozofa, okazał się wybitnym, cieszącym się uznaniem nauczycielem, a niektóre najgłośniej sze postacie renesansu karolińskiego, jak choćby Hraban Maur^ należa1
1
Jeśli jednak Baugulf został opatem dopiero w 788 roku, to list nie mógł być datowany przed tym rokiem.
130
RENESANS KAROLIŃSKI
ły do grona jego uczniów. P o przeniesieniu się d o opactwa Św. Marcina w Tours Alkuin kontynuował dzieło nauczania, o czym świadczy jego głośny list do cesarza, w którym opisuje, w jaki sposób jednym młodzieńcom przekazuje miód Pisma Świętego, innych zaś próbuje zarazić winem starożytnej Uteratury; jedni zostają nakarmieni jabłkami studiów gramatycznych, podczas gdy innym odsłania porządek świetlis tych ciał niebieskich, które są ozdobą lazurowych niebios. (Karol Wielki poważnie interesował się astronomią i obydwaj mężowie korespon dowali ze sobą na ten temat.) Alkuin wzbogacił bibUotekę kopiami rękopisów, które przywiózł z sobą z Yorku, z najlepszej podówczas biblioteki w zachodniej Europie. Poświęcał również uwagę udoskonaleniu metody kopiowania ręko pisów. W liście z roku 799 opowiada o staczanej codziennie walce z „nieokrzesaniem" Tours, z czego można wnosić, iż droga reformy nie zawsze była łatwa. Jest rzeczą pewną, że Alkuin zwracał również uwagę na dokładność kopiowania i poprawiania rękopisów Pisma Świętego, ponieważ mówi o tym wyraźnie w Ustach do Karola Wielkiego z roku 800 i 801 ; ale nie jest całkiem pewne, jaką rolę odegrał w przygotowa niu na polecenie cesarza poprawionej wersji Wulgaty, znanej jako „poprawiona wersja Alkuina". Niemniej jednak w świetle ważnego stanowiska, jakie przypadło temu uczonemu we wprowadzaniu reform cesarza, byłoby rzeczą rozsądną przyjąć, że wziął n a siebie lwią część tego ważnego dzieła, które pomogło powstrzymać proces fałszowania rękopisu. 3. Jeżeli idzie o rozwój innych szkół (to znaczy innych niż Szkoła Pałacowa i szkoła w Tours), warto wspomnieć szkoły związane z klasztorami w St. Gall, Corbie i Fuktóe. Nauczanie w klasztorach obejmowało nie tylko tych uczniów, którzy byü przeznaczeni d o stanu zakonnego, lecz także i innych, choć wydaje się, że mówi się o dwóch odrębnych szkołach, schola claustri dla pierwszej grupy uczniów oraz schola exterior dla drugiej grupy. W St. Gall n a przykład schola claustri znajdowała się wewnątrz klasztoru, natomiast schola exteriormidla. swoją siedzibę w zabudowaniach zewnętrznych. Kapitularz Ludwika Pobożne go (817) nakazywał, by klasztory prowadziły tylko szkoły dla „oblatów"; wydaje się jednak, że nie zwrócono większej uwagi na to zalecenie. 2
3
2
3
4
4
Ep., 4, 172. Tamże, 195. Tamże, 205.
RENESANS KAROLIŃSKI
131
Jeżeli Szkoła Pałacowa była czymś odrębnym sama w sobie, to pozostałe szkoły dzielą się na dwie główne grupy: szkoły biskupie lub kapitulne oraz szkoły klasztorne. Program obejmował oprócz studium teologii i egzegezy, szczególnie w przypadku uczniów przygotowujących się do kapłaństwa i życia zakonnego, studium trivium (gramatyka, retoryka i dialektyka) oraz quadrivium (arytmetyka, geometria, astrono mia i muzyka), składające się z siedmiu sztuk wyzwolonych. W naucza niu tych przedmiotów wszakże było miejsce na nieco świeższe i oryginał niejsze próby. Tak więc gramatykę, która obejmowała literaturę, można było studiować na podstawie pism Prysqana i Donata oraz - na przykład - podręczników Alkuina, chociaż niektóre komentarze pisano do dzieł starożytnych gramatyków, na przykład komentarz Smaragdusa do Donata. Powstało też kilka przeciętnych prac gramatycznych, takich jak Ars grammaticae Klemensa Szkota, który nauczał w Szkole Pałacowej w ostatnich latach panowania Karola Wielkiego. Logikę również studiowano na podstawie podręczników Alkuina lub - jeżeli żądano czegoś więcej - dzieł autorów, na których Alkuin się opierał, na przykład Boecjusza. W zakresie geometrii i astronomii niewiele zrobio no w IX stuleciu, natomiast teorię muzyki posunęło naprzód dziełko Muska enchiriadis, przypisywane Hogerowi, opatowi w Werden (zm. 902). Biblioteki, na przykład biblioteka w St. Gall, uległy w wieku IX znacznej rozbudowie i obejmowały obok prac teologicznych i religij nych, składających się na zestaw wymienionych pozycji, dzieła prawni cze i gramatyczne, jak również pewną liczbę autorów klasycznych; ale jest jasne, że w tej mierze, w jakiej idzie o filozofię, przedmiotem studiów była wyłącznie logika, czyH dialektyka (która według Arystotelesa jest propedeutyką filozofii, a nie gałęzią samej filozofii). W IX wieku był tylko jeden prawdziwy filozof spekulatywny, Jan Szkot Eriugena. Renesans karoliński miał na celu szerzenie istniejącej wiedzy i jego dokonania były naprawdę imponujące; nie doprowadził jednak do powstania oryginalnej myśli i spekulaqi, wyjąwszy jeden przypadek systemu Jana Szkota. Gdyby cesarstwo i cywilizacja karoUńska prze trwały i dalej się bujnie rozwijały, z pewnością doprowadziłoby to w przyszłości do okresu oryginalnej twórczości; w rzeczywistości jednak pisane mu było zanurzenie się w nowych Ciemnych Wiekach i potrzeba było innego odrodzenia, aby mógł się urzeczywistnić średniowieczny okres pozytywnej, konstruktywnej i oryginalnej pracy. 4. Z racji znaczenia dla nauczania w Niemczech i w związku z renesansem karolińskim należy wspomnieć imię Hrabana Maura,
132
RENESANS KAROLIŃSKI
który urodził się około 776 roku, był uczniem Alkuina, nauczał w klasztorze w Fuldzie, gdzie w roku 822 został opatem. W roku 847 powołano go na urząd arcybiskupa Moguncji, na którym pozostał aż do śmierci w roku 856. Hraban zajmował się nauczaniem duchowieństwa, w tym też celu napisał dzieło De institutione clericorum w trzech księgach. Oprócz omawiania stopni hierarchii kościelnej, Uturgii, przy gotowania kaznodziejów i innych spraw dzieło zajmuje się także siedmioma sztukami wyzwolonymi, ale Hraban nie wykazał w tym dziele większej oryginalności aniżeli w De rerum naturis, encyklopedii szeroko korzystającej z encyklopedii Izydora. Ogólnie mówiąc, autor wykazywał niemal całkowitą zależność od trzech wcześniejszych pisa rzy, jak Izydor, Beda i Augustyn. W sprawach egzegezy był zwolen nikiem mistycznej i alegorycznej interpretacji. Innymi słowy, Praeceptor Germaniae był prostym wytworem renesansu karolińskiego, uczonym, który z prawdziwym entuzjazmem oddawał się nauczaniu i okazywał żywą gorliwość w intelektualnym formowaniu duchowieństwa, ale wyraźnie nie odznaczał się oryginalnością myśli.
Rozdział XII
JAN SZKOT ERIUGENA (1)
ŻYCIE I DZIEŁA
Jednym z najbardziej godnych uwagi zjawisk IX wieku jest system filozoficzny Jana Szkota Eriugeny, który jawi się nam na podobieństwo wyniosłej skały w środku równiny. Mówiliśmy już, że w owym czasie podjęto ożywioną działalność edukacyjną, można też mówić - uwzględ niając poziom, narzędzia i okoliczności czasu - o wzroście zaintereso wań nauką i wiedzą; ale mało było oryginalnej spekulacji. Jest to fakt, który nie powinien dziwić w odniesieniu do okresu, kiedy główną troską było zachowanie i szerzenie oświaty; tym bardziej więc zasługuje na uwagę to, że nagle pojawił się pojedynczy przypadek oryginalnej spekulacji na dużą skalę, którego nic nie zapowiadało i który faktycznie nie miał bezpośredniej kontynuacji. Gdyby Jan Szkot ograniczył się do dociekań nad jednym czy dwoma szczegółowymi problemami, nie byUbyśmy tym zdziwieni, ale w istocie rzeczy stworzył on pierwszy wielki system średniowieczny. Można oczywiście powiedzieć, że w sze rokim zakresie korzystał z wcześniejszych spekulacji, choćby św. Grzegorza z Nyssy, a szczególnie Pseudo-Dionizego, i jest to prawda; ale kiedy się czyta De divisione naturae, trudno oprzeć się wrażeniu, że obcuje się z żywym, głębokim i oryginalnym umysłem, który zmaga się z kategoriami, sposobami myślenia i ideami przekazanymi m u w spadku przez poprzedników jako materiał, na którym i z którym m a pracować, przekształcając go w system i przesycając zarazem atmosferą, barwą i brzmieniem właściwym tylko sobie. Byłoby naprawdę rzeczą inte resującą, a być może i pożyteczną, zastanowić się, w jakich kierunkach rozwinęłaby się myśl Jana Szkota, gdyby żył on w okresie późniejszym,
134
RENESANS KAROLIŃSKI
wyżej rozwiniętym pod względem filozoficznym; w rzeczywistości stajemy przed umysłem o wielkiej sile, krępowanym przez ograniczenia swojego czasu i ubóstwo dostępnych danych. Co więcej, o ile jest oczywiście błędem interpretowanie systemu Jana Szkota w kategoriach dużo późniejszej filozofii, która sama jest uwarunkowana wcześniej szym rozwojem myśli i historycznymi warunkami czasu, na przykład w kategoriach systemu Hegla, o tyle nic nie stoi na przeszkodzie, aby podjąć próbę rozpoznania specyficznych cech myśli Jana, które w pew nym stopniu zmieniły sens idei i kategorii zapożyczonych od poprzed ników. O życiu Jana Szkota wiemy niewiele. Urodził się w Irlandii około 810 roku, nauki pobierał w klasztorze irlandzkim. „Eriugena" znaczy tyle co „należący do ludu Erin", natomiast przydomku „Szkot" nie należy traktować w sensie wskazującym na bliższy związek ze Szkocją, ponieważ w IX stuleciu Irlandię nazywano Scotia Maior, a Irlandczyka Scott. Znajomość języka greckiego bez wątpienia wyniósł z klasztoru irlandzkiego. Ogólnie mówiąc, studiowanie greki stanowiło w IX wieku szczególny rys klasztorów irlandzkich. Beda z pewnością osiągnął praktyczną znajomość tego języka, ale ani Alkuin, ani Hraban M a u r nie znali języka greckiego w stopniu zasługującym na uwagę. Pierwszy z nich przytaczał zwroty greckie w swoich komentarzach, ale - choć musiał znać przynajmniej grecki alfabet - owa Graeca zapożyczona została z pism innych autorów; ogólnie rzecz biorąc, dowiedziono, że występowanie greckich zwrotów w rękopisach wskazuje na irlandzkie autorstwo lub na pewien związek albo zależność od pisarza irlandz kiego. Waga, jaką przywiązywano do greki na przykład w St. Gall, wywodziła się od mnichów irlandzkich. Jednakże, nawet jeśli obecność greki w jakimś rękopisie wskazuje na bezpośredni lub pośredni wpływ irlandzki i nawet jeśli studiowanie greki w I X stuleciu było rysem charakterystycznym klasztorów irlandzkich, byłoby rzeczą niezwykle nierozważną wyciąganie na tej podstawie wniosku, że wszyscy pisarze irlandzcy, którzy posługiwaU się greckimi zwrotami, a tym bardziej wszyscy mnisi irlandzcy, uczyli się i posiadali rzeczywistą znajomość języka greckiego. Używanie greckich zwrotów jest samo w sobie równie słabym dowodem prawdziwej znajomości języka greckiego, jak używa nie na przykład zwrotu fait accompli jest samo w sobie słabym dowodem rzeczywistej znajomości języka francuskiego, a Uczba mnichów irlandz kich, którzy wychodzili poza elementarną znajomość greki, była niewątpliwie skromna. Jan Szkot Eriugena w każdym razie należał do
JAN SZKOT ERIUGENA (1)
135
tego grona, o czym dobitnie świadczy fakt, że w czasie pobytu we Francji zdołał przetłumaczyć z języka greckiego pisma św. Grzegorza z Nyssy oraz prace Pseudo-Dionizego, a nawet próbował pisać po grecku wiersze. Byłoby absurdem uważać jego znajomość języka za zjawisko typowe dla tamtego stulecia lub nawet za zjawisko typowe dla klasztorów irlandzkich; prawda jest bowiem taka, że w IX stuleciu Jan Szkot był wyjątkowej rangi uczonym poświęcającym się grece. W latach czterdziestych IX wieku Jan Szkot przybył do Francji. Był w każdym razie na dworze Karola Łysego w 850 roku i piastował wysokie stanowisko w Szkole Pałacowej. Brak pewnego świadectwa, że przyjął święcenia kapłańskie; ale bez względu na to, czy był osobą świecką, czy też nie, za namową Hinkmara, biskupa Reims, podjął się interwencji w sporze teologicznym dotyczącym predestynacji, w wyniku czego powstała praca De praedestinatione, która nie zadowoliła żadnej ze stron sporu i sprawiła, że autor został posądzony o herezję. Skutkiem tego Jan zwrócił się w stronę filozofii i w 858 roku podjął się na prośbę Karola Łysego przekładu z greki na łacinę dzieł Pseudo-Dionizego. Dzieła te cesarz Michał Balbus sprezentował w roku 827 Ludwikowi Pobożnemu, ale nigdy nie doczekały się adekwatnego przekładu. Jan zatem podjął się nie tylko przekładu, lecz także napisania i wydania komentarza do pism Pseudo-Dionizego, z wyjątkiem Teologii mistycz nej, zaś papież Mikołaj I uskarżał się, że publikacja ta doszła do skutku bez jakiegokolwiek odniesienia do jego osoby. Jan Szkot wydał również przekłady Ambigua [„Objaśnienia do niejasnych miejsc dzieł Dionizego Areopagity i Grzegorza z Nazjanzu"] Maksyma Wyznawcy oraz De hominis opificio („Stworzenie człowieka") św. Grzegorza z Nyssy. Okazało się ponadto, że później komentował Ewangelię św. Jana oraz O pocieszeniu, jakie daje filozofia i opuscula teologiczne Boecjusza. Najsławniejszym jednak dziełem Jana Szkota jest traktat De divisione naturae („Podział natury"), napisany prawdopodobnie między 862 a 866 rokiem. Dzieło składa się z pięciu ksiąg napisanych w formie dialogu, a więc w formie podówczas popularnej, używanej szeroko przez Alkuina i innych autorów. Dzieło Jana Szkota nie jest łatwe do zinterpretowania, ponieważ podjęta przezeń próba wyrażenia nauki chrześcijańskiej oraz filozoficznej doktryny Augustyna zgodnie ze sposobem ich rozumienia przez Pseudo-Dionizego i filozofię neoplatońską dopuszcza pytanie, czy Jan Szkot był ortodoksyjnym chrześ cijaninem, czy też zbliżył się niemal do panteizmu. Uczeni, którzy stoją na stanowisku ortodoksji intencji Jana Szkota, mogą się powoływać na
136
RENESANS KAROLIŃSKI
przykład n a twierdzenie, że „we wszystkich sprawach należy iść za autorytetem Pisma Świętego" , natomiast ci, według których Jan Szkot stał na stanowisku wyższości filozofii nad teologią oraz antycypował raqonalizm Hegla, mogą się powoływać na przykład na twierdzenie, że „każdy autorytet" (na przykład autorytet Ojców), „którego nie potwier dza zdrowy rozum, wydaje się słaby, natomiast zdrowy rozum nie potrzebuje potwierdzenia ze strony jakiegokolwiek autorytetu" . Nikt jednak nie może z pożytkiem zastanawiać się nad problemem interpretaqi, o ile wcześniej nie zostanie przedstawiona doktryna zawarta w De divisione natur ae, choć z góry także trzeba podkreślić fakt, że toczy się spór o jej właściwą interpretację Jan Szkot prawdopodobnie nie przeżył Karola Łysego, który zmarł w roku 877. Kronikarze przytaczają wiele różnych opowieści na temat ostatnich łat życia Szkota, że na przykład został opatem Athelney i został zamordowany przez mnichów, mało chyba jednak przemawia za prawdziwością tego rodzaju opowiadań, które są prawdopodobnie albo legendami, albo opowiadaniami mówiącymi o jakimś innym Janie. 1
2
1
De div. nat., 1, 64.
2
Tamże, 1, 69.
Rozdział XIII
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
Natura - Bóg i stworzenie - Poznanie Boga na drodze afirmatywnej i negatywnej; niestosowalność kategorii do Boga - Jak zatem można mówić o Bogu, że stworzył świat? - Boskie Idee w Słowie - Stworzenia jako partycypacje i teofanie; stworze nia są w Bogu - Natura człowieka - Powrót wszystkich rzeczy do Boga - Kara wieczna w świet le kosmicznego powrotu - Interpretacja systemu Jana Szkota.
1. Na początku pierwszej księgi De divisione naturae Jan Szkot wyjaśnia ustami Nauczyciela - w dialogu toczącym się między Nauczycielem (Magister) a Uczniem (Discipulus) - że przez „ N a t u r ę " rozumie całość rzeczy, które są, oraz rzeczy, których nie ma, podaje też różne sposoby dokonywania tego ogólnego podziału. N a przykład rzeczy postrzegane przez zmysły lub ujmowane przez intelekt to rzeczy, które są, natomiast przedmioty przekraczające zdolności intelektu to rzeczy, których niema. Dalej, rzeczy pozostające w ukryciu w swoich semina, które nie przeszły w stan aktualności, to rzeczy, których „ n i e m a " , natomiast rzeczy, które rozwinęły się ze swoich zarodków, „są". I znowu, o przedmiotach będących przedmiotami samego rozumu można powiedzieć, że są to rzeczy, które są, natomiast przedmioty, które są materialne, a więc podlegają przestrzeni i czasowi oraz rozpadowi, można nazwać rzeczami, których nie ma. Również o naturze ludzkiej, rozważanej w aspekcie alienacji od Boga wskutek grzechu, można powiedzieć, że „nie istnieje", natomiast kiedy pojedna się z Bogiem za sprawą łaski, zaczyna być.
138
RENESANS KAROLIŃSKI
Według Jana Szkota Eriugeny zatem termin „ N a t u r a " oznacza nie tylko świat naturalny, lecz także Boga i sferę nadprzyrodzoną; obejmuje wszelką Rzeczywistość. Kiedy zatem J a n Szkot twierdzi , że natura dzieli się na cztery następujące gatunki: Naturę, która stwarza i nie jest stworzona, Naturę, która jest stworzona i stwarza, Naturę, która jest stworzona i nie stwarza, oraz Naturę, która ani nie stwarza, ani nie jest stworzona, wyraźnie czyniąc z Boga i stworzeń gatunki Natury, może się wydawać, iż głosi doktrynę monistyczną, i rzeczywiście musielibyśmy się z tym zgodzić, gdybyśmy wypowiedziane słowa braU w sensie dosłow nym. Niemniej jednak na początku Księgi 2, w długim i nieco skomplikowanym wywodzie wyjaśnia, iż nie zamierza twierdzić, że stworzenia są aktualnie częścią Boga lub że Bóg jest rodzajem, którego gatunkami są stworzenia, mimo iż podtrzymuje czterostopniowy po dział „Natury" i mówi, że na Boga i stworzenia można patrzeć jak na coś, co razem tworzy universitas, „wszechświat", czyH całość. Uzasad niony jest przeto wniosek, że J a n Szkot nie zamierzał głosić doktryny panteistycznego monizmu ani negować różnicy między Bogiem a stwo rzeniem, aczkolwiek podane przez niego filozoficzne wyjaśnienie, czyH raqonalizaqa pochodzenia stworzeń od Boga i ich powrotu do Niego, może, wzięta sama w sobie, implikować panteizm oraz negację różnicy. 2. „Natura, która stwarza i nie jest stworzona", to oczywiście sam Bóg, który jest przyczyną wszystkich rzeczy, sam jednak nie m a przyczyny. On jest początkiem, czyli pierwszą zasadą, ponieważ wszyst kie stworzenia pochodzą od Niego; jest „środkiem" (medium), ponie waż to w Nim i przez Niego stworzenia istnieją i poruszają się; i jest celem, czyli przyczyną ostateczną, ponieważ jest kresem samorozwoju i doskonałości stworzeń. Jest pierwszą przyczyną, która powołała stworzenia d o istnienia ze stanu nieistnienia, z niczego (de nihilo). T a doktryna Boga jest zgodna z teologią chrześcijańską i w sposób jasny wypowiada się na temat transcendenqi i samoistnienia Boga; ale Jan Szkot posuwa się dalej i stwierdza, iż o Bogu można powiedzieć, że został stworzony w stworzeniach, że został uczyniony w rzeczach, które uczynił, że zaczyna istnieć w rzeczach, które zaczynają istnieć. Ana chronizmem wszakże byłoby założenie, że Jan Szkot głosi ewolucyjny 1
2
3
4
1 2 3 4
Por. De div. nat., 3, 1. Tamie, 1, 1. ramie, 1, 11. ramie, 1, 12.
139
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
panteizm, jak i twierdzenie, że natura w sensie potocznym to Bóg-wswej-odrębności, ponieważ w dalszych słowach wyjaśnia , że kiedy mówi, iż Bóg został uczyniony w stworzeniach, to chce powiedzieć, że Bóg „ukazuje się", czyU manifestuje siebie, w stworzeniach, że stworze nia są teofania. Z ortodoksyjnego punktu widzenia niektóre podane przez niego przykłady rzeczywiście można uznać za niefortunne, jak choćby wtedy, gdy mówi, że jak o intelekcie ludzkim można powiedzieć, iż kiedy przechodzi w stan aktualności w znaczeniu faktycznego myślenia, wówczas zostaje uczyniony w swoich myślach, tak również 0 Bogu można powiedzieć, że zostaje uczyniony w stworzeniach, które pochodzą od Niego; przykład ten mógłby implikować twierdzenie, że stworzenia są aktualizacją Boga. Bez względu jednak na to, jakich przykładów mógł użyć Jan Szkot i w jakim stopniu ulegał wpływom tradycji filozoficznej wywodzącej się z neoplatonizmu, wydaje się oczywiste, że w najgorszym razie chodziło mu o zachowanie realnej różnicy między Bogiem a stworzeniami i że Bóg, w relaqi do stworzenia, to Natura quae creat et non creatur. O prawdzie tej formuły wypowiada się w sposób zdecydowany. 3. Aby osiągnąć jakiś rodzaj wiedzy o Natura quae creat et non creatur, można skorzystać z drogi afirmatywnej (Kata<paxiKfi) oraz negatywnej (anoęariKff). Posłużenie się metodą negatywną oznacza negację tezy, że Boska istota, czyli substanqa, jest którąkolwiek z tych rzeczy, „które są", to znaczy które mogą być przez nas poznane; użycie metody afirmatywnej równa się orzekaniu o Bogu tych rzeczy, „które są", w tym znaczeniu, że przyczyna przejawia się w skutku. Tę dwojaką metodę teologii Jan Szkot zapożyczył od Pseudo-Dionizego, do czego się otwarcie przyznaje . Od tego samego autora pochodzi też idea, że Boga nie należy nazywać na przykład Prawdą, Mądrością czy Istotą, lecz raczej nad-Prawdą, nad-Mądrością i nad-Istotą, ponieważ żadnego imienia zapożyczonego od stworzeń nie można stosować w ścisłym 1 właściwym sensie do Boga; imiona te odnoszą się do Boga metaphorice, czyli translative. Co więcej, w następnym fragmencie Jan Szkot ucieka się do bardzo wyszukanego wywodu dialektycznego, ażeby wykazać, że użycie metody afirmatywnej nie stoi w sprzeczności z doktryną niewy5
6
7
8
5
6
7
8
Tamże. Tamże, 1, 13. Tamże, 1, 14. Tamże.
140
RENESANS KAROLIŃSKI
słowionego i niepojmowalnego charakteru Boga oraz że metoda negatywna jest metodą podstawową. Odwołując się na przykład do metody afirmatywnej mówimy, że Bóg jest Mądrością, natomiast stosując metodę negatywną powiemy, że Bóg nie jest mądrością, co na pierwszy rzut oka wydaje się sprzecznością; w rzeczywistości jednak kiedy mówimy, że Bóg jest Mądrością, używamy słowa „mądrość" w sensie „metaforycznym" (scholastycy powiedzieliby w sensie „analo gicznym"), natomiast kiedy stwierdzamy, że Bóg nie jest mądrością, używamy tego słowa w jego właściwym i pierwotnym sensie (to znaczy w sensie ludzkiej mądrości, jedynej mądrości, jakiej bezpośrednio doświadczamy). Sprzeczność nie jest więc realna, a jedynie werbalna, i zostaje przezwyciężona dzięki nazwaniu Boga nad-Mądrością. Otóż w tej mierze, w jakiej idzie o same słowa, orzekanie nad-Mądrości 0 Bogu mogłoby się wydawać aktem umysłu stosującego metodę afirmatywną, ale jeśli przyjrzymy się sprawie dokładniej, dostrzeżemy, że chociaż wyrażenie należy formalnie i werbalnie do via affirmativa, to jednak umysł nie dysponuje żadną treścią, żadną ideą odpowiadającą słowu „nad", tak że w rzeczywistości wyrażenie to należy do via negativa, a dodanie słowa „ n a d " do słowa „mądrość" jest ekwiwalen tem negaqi. W sensie werbalnym orzecznik „nad-Mądrość" nie zawiera w sobie negacji, w odniesieniu jednak do treści umysłu mamy do czynienia z negacją. Via negativa ma zatem charakter podstawowy, a ponieważ nie dążymy do zdefiniowania, c z y m jest owo „nad" samo w sobie, pozostawiamy nienaruszoną niewysłowioność i niepojmowalność Boga. Oczywiście jeżeli mówimy, że słowo „ n a d " jest p o p r o s t u 1 w y ł ą c z n i e ekwiwalentem negaqi, natychmiast powstaje zarzut (który mogliby wysunąć pozytywiści logiczni), że kiedy używamy tego wyrażenia, nasze umysły nie wiążą z nim żadnego znaczenia, że wyrażenie jest pozbawione znaczenia. Jan Szkot wszakże, aczkolwiek nie rozważa tej realnej trudności, daje na nią odpowiedź, wskazując na fakt, że kiedy mówimy, iż Bóg jest na przykład nad-Mądrością, rozumiemy przez to, że On jest c z y m ś w i ę c e j n i ż mądrością. JeżeU tak, to przedrostek „ n a d " nie może być jedynie ekwiwalentem negacji, ponieważ możemy powiedzieć, że „kamień nie jest mądry", i z pewnoś cią mamy co innego na myśli mówiąc, iż „Bóg nie jest mądry" i „kamień nie jest mądry"; rozumiemy przez to, że jeżeli „mądry" m a się odnosić do mądrości ludzkiej, to Bóg nie jest mądry, w tym znaczeniu, iż jest c z y m ś w i ę c e j niż ludzka mądrość, podczas gdy kamień nie jest mądry, w tym znaczeniu, iż jest c z y m ś m n i e j niż mądrość. Myśl tę zdaje się
141
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
podkreślać przytoczony przez Jana Szkota końcowy przykład. „(Bóg) jest istotą" - afirmacja; „On nie jest istotą" - negacja; „On jest nad-istotowy" - zarazem afirmaqa i negacja. Teza i antyteza zostają dialektycznie uzgodnione w syntezie. Jeżeli zatem Boga nie możemy w sensie właściwym nazywać mądrym, mimo iż termin ten nie jest orzekany o czysto materialnych rzeczach, to tym mniej można o Nim orzekać którąkolwiek z dziesięciu kategorii Arystotelesa, mających swoją podstawę w przedmiotach czysto materia lnych. Nie można z pewnością orzekać o Bogu na przykład ilości, ponieważ ilość implikuje wymiary, Bóg zaś nie m a żadnych wymiarów i nie zajmuje przestrzeni. Właściwie mówiąc, Bóg nie jest nawet substancją, czyli obaia, ponieważ jest czymś nieskończenie więcej niż substancją, chociaż można Go nazywać substanqa translative, o tyle, 0 ile jest stwórcą wszystkich substancji. Kategorie opierają się i stosują do rzeczy stworzonych i, ściśle rzecz biorąc, nie mają zastosowania do Boga; orzecznik „Bóg" nie jest przecież rodzajem, gatunkiem czy przypadłością. A zatem Bóg przekracza praedicamenta i praedicabilia, 1 w tej kwestii Jan Szkot nie jest żadnym monistą, ale podkreśla Bożą transcendenqç w taki sam sposób, w jaki to robił Pseudo-Dionizy. Teologia Trójcy Świętej niewątpliwie poucza nas, że relacja m a swoją podstawę w Bogu, z czego nie wynika, iż relacje w Bogu podpadają pod kategorię relacji. Słowo to użyte zostało metaphorice czyli translative, i jako odnoszące się do Bożych osób nie zostało użyte w swym właściwym i zrozumiałym sensie; „relaqe" Boże to coś więcej niż relacje. Chociaż więc w ostateczności, wychodząc od stworzeń, możemy się dowiedzieć, że Bóg jest, nie możemy jednak poznać, k i m On jest. Dowiadujemy się, że Bóg jest czymś więcej niż substancją, czymś więcej niż mądrością i tak dalej; ale czym jest to coś więcej, co oznacza w odniesieniu do Boga substancja lub mądrość, nie możemy wiedzieć, ponieważ Bóg przewyższa wszelki intelekt, tak aniołów, jak i ludzi. 4. Ale chociaż doktryna niestosowalności kategorii do Boga zdaje się ponad wszelką wątpliwość zastępować transcendenqç Boga i wyraźny podział między Bogiem a stworzeniami, rozważania na temat kategorii facere i pati zdają się prowadzić Jana Szkota do zupełnie innego wniosku. W niezwykle pomysłowych rozważaniach Jan Szkot wyka9
10
11
9
10
11
Tamże, 1, 14. Tamże, 1, 15. Tamże, 1, 70-72.
142
RENESANS KAROLIŃSKI
żuje, co jest dość oczywiste, że pati nie może być orzekane o Bogu, i równocześnie dowodzi, iż tak facere, jak i pati, pociągają za sobą ruch. Czy jest możliwe przypisanie Bogu ruchu? Nie, nie jest możliwe. A zatem nie można również orzekać o Bogu, że coś czyni. Ale jak w takim przypadku mamy wyjaśnić naukę Pisma Świętego, że Bóg uczynił wszystkie rzeczy? Po pierwsze, nie możemy zakładać, że Bóg istniał, zanim stworzył świat, ponieważ gdyby tak było, Bóg byłby nie tylko w czasie, lecz także Jego stwarzanie byłoby czymś, co M u się przydarzy ło przypadkowo, obydwa założenia przeto są niemożliwe. Stwarzanie przez Boga zatem musi być współwieczne z Nim. Po drugie, nawet jeśli stwarzanie jest wieczne i tożsame z Bogiem i nie jest przypadłością Boga, nie możemy przypisywać Bogu ruchu, ruch zaś mieści się w kategorii stwarzania. Co zatem mamy na myśli mówiąc, że Bóg uczynił wszystkie rzeczy? „Kiedy słyszymy, że Bóg czyni wszystkie rzeczy, powinniśmy przez to rozumieć tylko to, iż Bóg jest we wszystkich rzeczach, to znaczy jest istotą wszystkich rzeczy. Bo tak naprawdę tylko On sam jest, wszystko zaś, o czym prawdziwie mówimy, że jest w tych rzeczach, które są, jest samym Bogiem." Twierdzenie to wydawać by sięmogło bardzo bliskie, łagodnie mówiąc, panteizmowi, doktrynie Spinozy, i wcale nie dziwi, że Jan Szkot poprzedza swój wywód kilkoma uwagami na temat relacji rozumu do autorytetu , w których stwierdza, iż rozum poprze dza autorytet oraz że prawdziwy autorytet to po prostu „prawda stwierdzona przez władzę rozumu i przekazana na piśmie przez Ojców na użytek późniejszych pokoleń". Konkluzja zaś jest taka, że słowa, wyrażenia i twierdzenia Pisma Świętego, aczkolwiek odpowiadają ludziom niewykształconym, powinny być racjonalnie zinterpretowane przez tych, którzy potrafią tego dokonać. Innymi słowy, Jan Szkot nie uważa się za człowieka nieortodoksyjnego ani nie pragnie być nieortodoksyjny, ale dokonana przezeń filozoficzna interpretacja Pisma Świętego czasami wydaje się równoważna racjonalizacji tego Pisma oraz stawianiu rozumu ponad autorytetem wiary. Nie należy jednak przy wiązywać zbyt wielkiej wagi d o tego punktu widzenia. Oto na przykład wbrew cytowanemu panteistycznie brzmiącemu fragmentowi w kolej nych słowach potwierdza stworzenie z niczego i nie ulega wątpliwości, że kiedy nie godzi się na to, by mówić, iż Bóg czyni lub uczynił świat, nie zamierza negować stworzenia, ale raczej neguje to, że Bóg coś czyni 12
13
1 2
Tamże, 1, 72.
1 3
Tamże, 1, 69.
143
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
w tym jedynym sensie, w jakim pojmujemy czynienie, a miano wicie jako przypadłość, jako coś, co podpada pod szczegółową kategorię. Istnienie i istota Boga oraz Jego akt stwórczy są analogicznie jednym i tym samym , a wszelkie orzeczniki, które odnosimy do Boga, w rzeczywis tości oznaczają jedną niepojmowalną nad-Istotę. Prawda wydaje się taka, że Jan Szkot pragnie równocześnie zachować podział między Bogiem i stworzeniami oraz koncepqe Boga jako jedynej wszechogarniającej Rzeczywistości, przynajmniej wtedy, gdy Boga się ujmuje jako altiori theoria. Dowodzi przeto , że pierwszy i czwarty dział Natury (Natura quae creat et non creatur oraz Natura quae creat nec creatur) weryfikują się wyłącznie w Bogu jako pierwszej przyczynie sprawczej oraz przyczynie celowej, natomiast drugi i trzeci dział (Natura quae et creatur et creat oraz Natura quae creatur et non creat) weryfikują się tylko w stworzeniach; ale zaraz dodaje , że w tej mierze, w jakiej każde stworzenie jest partycypaqa w Bogu, który jako jedyny istnieje sam z siebie, wszelką Naturę można sprowadzić do jednej Zasady, a więc Stwórcę i stworzenie można uważać za jedność. 5. Drugi podstawowy dział Natury (Natura quae et creatur et creat) odnosi się do „przyczyn pierwotnych", które Grecy nazywali npcorówna, lóeai itd. Owe przyczyny pierwotne, czyli praedestinationes, są przyczynami wzorczymi stworzonych gatunków i istnieją w Słowie Boga; są one w rzeczywistości Boskimi ideami, prototypami wszelkich istot stworzonych. Jak zatem można o nich mówić, że są „stworzone"? Jan Szkot sądzi, że wieczne rodzenie Słowa, czyli Syna, pociąga za sobą wieczne ustanowienie archetypicznych idei, czyH wzorczych przyczyn, w Słowie. Rodzenie Słowa nie m a charakteru czasowego, ale jest procesem odwiecznym, takim samym procesem też jest ustanowienie praedestinationes; pierwszeństwo Słowa względem archetypów, rozważane w sposób abstrakcyjny, jest pierwszeństwem logicznym, a nie czasowym. Wyłanianie się tych archetypów jest przeto częścią odwiecznego pochodzenia Słowa na drodze „rodzenia", i tylko w tym sensie można powiedzieć, że archetypy są stworzone. Jednakże 14
15
16
17
18
19
14
15
16 17
18 19
Tamże, Tamże, Tamże, Tamże. Tamże. Tamże,
1, 77. 1,75. 2, 2.
2, 20.
144
RENESANS KAROLIŃSKI
logiczne pierwszeństwo Słowa względem archetypów oraz zależność archetypów od Słowa oznacza, że aczkolwiek nigdy nie było takiego czasu, kiedy Słowo było bez archetypów, archetypy nie są omnino coaeternae (causae) ze Słowem. W jakim więc sensie można mówić, że przyczyny pierwotne stwarza ją? Gdyby ktoś chciał się upierać przy zdaniu, że %pcoxbxxmov rozprze strzenia się (diffunditur) poprzez wszystkie rzeczy, nadając im istotę, lub że przenika wszystkie rzeczy, które uczynił , to naturalnie by się skłaniał w stronę interpretacji panteistycznej; jednakże Jan Szkot powtarza , że Trójca Święta „uczyniła z niczego wszystkie rzeczy, które uczyniła", co mogłoby znaczyć, iż prototypy są przyczynami tylko w sensie przyczyn wzorczych. Nic nie zostało stworzone z wyjątkiem tego, co było odwiecznie wcześniej ustanowione, a owe odwieczne praedestinationes, czyli Geia GąM/nara, to prototypy. Wszystkie stwo rzenia „partycypują" w archetypach, na przykład ludzka mądrość w Mądrości-samej-w-sobie. Jan Szkot na poparcie swojej doktryny obficie czerpał z poglądów Pseudo-Dionizego i Maksyma, wydaje się też, że dążył do uzgodnienia własnej spekulaqi filozoficznej z ortodok syjną teologią chrześcijańską; obserwując wszakże jego język odnosi się wrażenie, jak gdyby był uwięziony na smyczy, a jego myśl, na przekór ortodoksyjnym intencjom, zmierza w kierunku jakiejś formy filozoficz nego panteizmu. O ortodoksyjności jego intengi dość wyraźnie świad czą często przezeń przytaczane cautelae. Czy w Słowie istnieje aktualnie i ontologicznie wielość praedes tinationes! Jan Szkot zaprzecza. Liczby wywodzą się z monas, czyU jedności, i dopiero w procesie swego pochodzenia stają się mnogie i otrzymują porządek; rozważane jednak w swoim źródle, w monadzie, nie tworzą wielości, lecz są wzajemnie nie podzielone. A zatem przyczyny pierwotne, jako istniejące w Słowie, są jednością i realnie nie są od siebie odrębne, chociaż w swoich skutkach, stanowiących uporządkowaną wielość, są wielorakie. M o n a d a nie ulega pomniej szeniu ani nie podlega zmianie w wyniku pochodzenia liczb, podobnie jak nie podlega zmianie czy pomniejszeniu przyczyna pierwotna na 20
21
22
23
24
20
21
22
23
2 4
Tamże, 2, 21. Tamże, 2, 27. Tamże, 2, 24, col. 580. Tamże, 2, 36. Por. tamże, 3, 1.
145
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
skutek pochodzenia jej skutków, nawet jeśli z innego punktu widzenia skutki te w niej się zawierają. W sprawie tej Jan Szkot stoi na stanowisku neoplatonizmu, według którego zasada nie podlega żadnej zmianie czy pomniejszeniu w wyniku emanaqi skutku, wydaje się też, że filozofia Jana Szkota podlega temu samemu napięciu, jakie daje się obserwować w obrębie neoplatonizmu, to znaczy napięciu między teorią emanacji a brakiem zgody n a to, aby e m a n a q a czy pochodzenie osłabiało integralność zasady. 6. Natura quae creatur et non creat składa się ze stworzeń pozo stających na zewnątrz Boga i tworzących świat natury w węższym sensie, który został uczyniony przez Boga z niczego. Jan Szkot nazywa te stworzenia „partycypaqami" i twierdzi, że partycypują one w przy czynach pierwotnych, tak jak te ostatnie partycypują bezpośrednio w Bogu. Przyczyny pierwotne zatem patrzą wzwyż w stronę Przyczyny ostatecznej oraz w dół w stronę swoich wielorakich skutków; jest to doktryna wyraźnie przypominająca neoplatońską teorię emanaqi. „Partycypacja" oznacza wszakże pochodną czegoś, a interpretując greckie terminy pzxoxr] lub /terowńa w znaczeniu pisxaexovaa lub fiexaovaia (post-essentia lub secunda essentia), J a n Szkot twierdzi, że partycypaqa nie jest niczym innym jak pochodną drugiej istoty od istoty wyższej. Jak woda wypływa ze źródła i zmierza w stronę koryta rzecznego, tak samo Boża dobroć, istota, życie i tak dalej, które znajdują się w Źródle wszystkich rzeczy, wypływają w pierwszym rzędzie do przyczyn pierwotnych i sprawiają, że one istnieją, by następnie przejść poprzez przyczyny pierwotne d o swoich skutków. Jest to wyraźnie metafora emanacji, w konkluzji zaś J a n Szkot stwierdza, że Bóg jest wszystkim, co naprawdę istnieje, ponieważ On sprawia wszystkie rzeczy i jest uczyniony we wszystkich rzeczach,, j a k utrzymuje święty Dionizy Areopagita" . Dobroć Boża stopniowo rozprzestrzenia się poprzez wszechświat stworzenia w taki sposób, że „czyni wszystkie rzeczy i jest uczyniona we wszystkich rzeczach i jest wszystkimi rzeczami" . Brzmi to niemal jak czysto panteistyczna doktryna typu emanacyjnego; ale Jan Szkot twierdzi zarazem, że Boża dobroć stworzyła wszystkie rzeczy 25
26
27
28
29
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
Tamie, 3, 3. ramie. ramie, 3, 4. ramie. ramie.
146
RENESANS KAROLIŃSKI
z niczego, wyjaśnia ponadto, iż ex nihilo nie zakłada wcześniejszego istnienia jakiegokolwiek materiału, już to ukształtowanego, już to nie ukształtowanego, który można by określać mianem nihil; nihil oznacza raczej negaqe i brak wszelkiej istoty czy substancji, a w gruncie rzeczy wszystkich rzeczy, które zostały stworzone. Stwórca nie uczynił świata ex aliquo, lecz raczej de omnino nihilo? A zatem jeszcze raz Jan Szkot próbuje tu połączyć chrześcijańską doktrynę stworzenia oraz doktrynę relacji stworzeń do Boga z neoplatońską filozofią emanacji; i właśnie owo usiłowanie łączenia jest powodem różnych interpretacji w zależno ści od tego, który z elementów myśli Jana Szkota uważa się za bardziej fundamentalny. Napięcie to jest nawet wyraźniejsze w takim oto wywodzie. Stworze nia stanowią nie tylko „partycypaqc" Bożej dobroci, lecz także samoobjawienie się Boga, czyli teofanię. Wszystkie przedmioty pod padające pod intelekt lub zmysły są „przejawem tego, co nieprzejawialne, manifestaqa tego, co ukryte, afirmacją zanegowanego (odniesienie do via negativa), zrozumieniem nie dającego się pojąć, wypowiedzeniem niewypowiedzianego, ujęciem nieujmowalnego, poznaniem niepozna walnego, ciałem niecielesnego, istotą nadistotowego, formą bezforemnego" i tak dalej. Jak umysł człowieka, sam niewidzialny, staje się widzialny, czyli manifestuje się w słowach, piśmie, gestach, tak niewi dzialny i niepojmowalny Bóg objawia sam siebie w naturze, która jest przeto teofania. Otóż jeśli stworzenie jest teofania, objawieniem Bożej dobroci, która sama jest niepojmowalna, niewidzialna i ukryta, to czyż nie nasuwa nowej interpretaqi nihilum, od którego pochodzi stworze nie? Jan Szkot wyjaśnia przeto w dłuższym wywodzie , że nihilum to tyle co „niewypowiedziany, niepojmowalny i niedostępny blask Bożej dobroci", albowiem to, co nie daje się pojąć, może być per excellentiam nazwane „nicością", tak że kiedy Bóg zaczyna się ukazywać w swoich teofaniach, można o Nim powiedzieć, iż przechodzi ex nihilo in aliquid. Bożą dobroć rozważaną w sobie samej można określić jako omnino nihil, chociaż w stworzeniu zaczyna ona istnieć, „ponieważ jest istotą całego wszechświata". Byłoby z pewnością anachronizmem przypisywanie Janowi Szkotowi doktryny absolutyzmu i wyciąganie stąd wniosku, że był on zdania, iż Bóg, rozważany sam w sobie niezależnie od „teofanii", 0
31
32
30
31
32
Tamże, 3, 5. Tamże, 3, 4. Tamże, 3, 19.
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
147
jest logiczną abstrakcją; wydaje się jednak, że w jego nauce o stworzeniu występują dwie różne linie myślowe, mianowicie chrześcijańska dokt ryna wolnego stworzenia „w czasie" oraz neoplatońska nauka o konie cznym rozprzestrzenianiu się Bożej dobroci na drodze „emanacji". Jan Szkot zamierzał prawdopodobnie stać na gruncie nauki chrześcijańs kiej, ale równocześnie sądził, że podawał uprawnione filozoficznie jej wyjaśnienie. Taką postawę ułatwiał oczywiście fakt, że w owym czasie nie było ostrego podziału między teologią a filozofią i właściwymi im dziedzinami, co miało ten skutek, iż myśliciel mógł - nie narażając się na to, że będzie kimś, kogo dzisiaj nazwalibyśmy racjonalistą - akceptować objawiony dogmat na przykład o Trójcy Świętej, by następnie w dobrej wierze przystąpić do „wyjaśnienia" czy wydedukowania owego dog matu w taki sposób, iż wyjaśnienie praktycznie zmieniało dogmat w coś innego. JeżeU chcemy nazywać Jana Szkota heglistą przed Heglem, to musimy pamiętać, iż jest czymś całkowicie nieprawdopodobnym, by miał on świadomość tego, co robił. Nie jest łatwo okreśHć, jaka dokładnie relacja zachodzi między stworzoną naturą a Bogiem w filozofii Jana Szkota. Żadnej trudności nie sprawia stwierdzenie, że świat jest wieczny w jednym sensie, mianowicie w swoich rationes, w pierwotnych przyczynach, w prag nieniu Boga, by stwarzać, i gdyby autor w chwili, w której utrzymuje, że świat jest zarazem wieczny i stworzony, miał na myśli po prostu to, iż świat jako przewidziany i chciany przez Boga jest wieczny, podczas gdy jako uczyniony jest czasowy i pozostaje na zewnątrz Boga, wówczas nie byłoby najmniejszego powodu do zdziwienia; ale on twierdzi, że świat nie znajduje się na zewnątrz Boga i że jest zarazem wieczny i stworzony wewnątrz Boga. Jeżeli idzie o punkt pierwszy, o to że świat nie znajduje się extra Deum, to należy go rozumieć w kategoriach teorii partycypacji i „przybrania" (est igitur participatio divinae essentiae assumptió). Ponieważ stworzenia pochodzą od Boga i Jemu zawdzięczają całą rzeczywistość, jaka im przysługuje, poza Bogiem są niczym, tak że w tym sensie można mówić, iż poza Bogiem nie m a niczego; gdyby została cofnięta aktywność Boga, stworzenia przestałyby istnieć. Ale musimy pójść dalej. Bóg widział odwiecznie wszystko, co pragnął stworzyć. Otóż jeśli widział stworzenia odwiecznie, to również uczynił odwiecznie, 33
34
35
3 3
3 4 3 5
Zob. dłuższy wywód w tamie, 3, 5 ns. Tamie, 3,9. ramie, 3, 17.
148
RENESANS KAROLIŃSKI
ponieważ widzenie i działanie są w Bogu czymś jednym. Co więcej, skoro widział stworzenia w sobie samym, to uczynił je w sobie samym. Musimy zatem wnioskować, że Bóg i stworzenia nie są od siebie odrębne, ale są jednym i tym samym (unum et id ipsum), stworzenia bytują samoistnie w Bogu, a Bóg pozostaje stworzony w stworzeniach „w cudowny i nie dający się wypowiedzieć sposób". Bóg zatem „zawiera i ogarnia w sobie naturę wszystkich rzeczy widzialnych nie w tym sensie, że zawiera w sobie coś, co jest poza Nim, lecz w tym znaczeniu, iż jest On substancjalnie wszystkim, co zawiera, ponieważ substancja wszystkich rzeczy widzialnych została w Nim stworzona" . W tym też miejscu Jan Szkot podaje swoją interpretację „nicości", z której pochodzą stworze nia, jako Bożą dobroć , oraz formułuje wniosek, że Bóg jest wszystkim, że w nad-istotowości swojej natury (in qua dicitur non esse) został stworzony przez samego siebie w przyczynach pierwotnych, a następnie w skutkach przyczyn pierwotnych, w teofaniach. Ostatecznie, u kresu porządku naturalnego, Bóg przyciąga wszystkie rzeczy z powrotem do siebie, do Bożej natury, z której pochodziły, będąc w ten sposób pierwszą i ostateczną Przyczyną, omnia in omnibus. Można by postawić zarzut, że Jan Szkot najpierw mówi, iż Bóg jest Natura quae creat et non creatur, by następnie utożsamić Boga z Natura quae creatur et non creat; w jaki sposób można pogodzić te stanowiska? Jeżeli rozpatrujemy Naturę Boga tak, jak ona jest sama w sobie, to dostrzegamy, że nie m a ona przyczyny, avapxoc i dvair/oc , ale równocześnie jest przyczyną wszystkich stworzeń; słusznie zatem okreś la się ją jako „Naturę, która stwarza i nie została stworzona". Z innego punktu widzenia, kiedy się patrzy na Boga jak na Przyczynę celową, jak na k r es rytmu kosmicznego procesu, można G o nazwać „Naturą, która ani nie stwarza, ani nie została stworzona". Z drugiej strony, Bóg ujmowany jako wyłaniający się z ukrytych głębi swojej natury i „ukazu jący się", ukazuje się przede wszystkim w przyczynach pierwotnych, czyli w rationes aeternae. Są one tożsame ze Słowem, które je zawiera, tak że w „stwarzaniu" przyczyn pierwotnych, czyU zasad istot, Bóg ukazuje się sam sobie, staje się samoświadomy i stwarza siebie, to znaczy jako rodzący Słowo i zawarte w Słowie rationes. A zatem Bóg jest 36
37
38
39
36
37
38
39
Tamże, Tamże, Tamże, Tamże,
3, 3, 3, 3,
18. 19. 10. 23.
149
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
„Naturą, która stwarza i została stworzona". W drugim stadium Bożego pochodzenia, czyH teofanii, Bóg zaczyna istnieć w skutkach przyczyn pierwotnych, a zatem jest „Naturą, która została stworzona", skoro jednak owe skutki mają jakiś kres i obejmują razem wszystkie skutki stworzone, tak że nie ma żadnych dalszych skutków, Bóg jest również „Naturą, która nie stwarza". 7. Alegoryczne wyjaśnienie przez Jana Szkota bibUjnego opisu sześciu dni stworzenia , dokonane w kategoriach jego własnej filozofii, prowa dzi go w czwartej księdze do doktryny człowieka. O człowieku możemy powiedzieć, że jest zwierzęciem, ale także, iż nie jest zwierzęciem , bo choć dzieli ze zwierzętami funkqe odżywiania, odbierania wrażeń itd., m a również władzę rozumu, która jest mu właściwa i która wynosi go ponad wszystkie zwierzęta. Nie m a jednak w człowieku dwóch dusz - d u s z y zwierzęcej i duszy rozumnej; człowiek m a duszę rozumną, która jest prosta i w pełni obecna w każdej części ciała, gdzie spełnia różne funkcje. Jan Szkot pragnie zatem przyjąć definiqc człowieka jako animai rationale, przez animai rozumiejąc rodzaj, a przez razionale różnicę gatunkową. Z drugiej strony dusza ludzka jest uczyniona na obraz Boga, jest podobna do Boga, a to podobieństwo do Boga wyraża prawdziwą substancję i istotę człowieka. Kiedy istnieje w jakimś konkretnym człowieku, jest skutkiem, kiedy zaś istnieje w Bogu, jest przyczyną pierwotną, choć są to tylko dwa sposoby patrzenia na tę samą rzecz. Z tego punktu widzenia można człowieka okreśUć jako Notio quaedam intellectualis in mente divina aeternaliter facta. To, że owa substancja człowieka, podobieństwo do Boga, czyH partycypaqa w Bo gu, istnieje, możemy poznać dzięki umysłowi ludzkiemu, podobnie jak dzięki ludzkiemu umysłowi możemy poznać, że Bóg istnieje, ale umysł nasz nie jest zdolny poznać, c z y m jest substanqa człowieka, tak jak nie jest zdolny poznać, c z y m jest Bóg. O ile więc z jednego punktu widzenia człowiek daje się zdefiniować, o tyle z innego punktu widzenia zdefiniować go nie można, ponieważ umysł, czyH rozum człowieka, uczyniony został na obraz Boga, a obraz ten, podobnie jak sam Bóg, przekracza naszą zdolność rozumienia. W rozważaniach nad definicją 40
41
42
43
44
4 0
41
42
43
44
Tamże. Tamże, 3, 24 ns. Tamże, 4, 5. Tamże, 4, 7. Tamże.
150
RENESANS KAROLIŃSKI
człowieka możemy rozpoznać obok elementów arystotelesowskich także elementy neoplatońskie i chrześcijańskie, których rezultatem są różne stanowiska i poglądy w omawianej sprawie. Jan Szkot podkreśla fakt, że człowiek jest mikrokosmosem stworze nia, ponieważ łączy w sobie świat materialny i świat duchowy, dzieląc z roślinami siły wzrostu i odżywiania, ze zwierzętami władze zmysłowe i reakcje emocjonalne, a z aniołami władzę rozumu; człowiek jest tak naprawdę tym, co Posejdoniusz nazwał więzią, Sea^oc, ogniwem łączącym to, co materialne, z tym, co duchowe, stworzenie widzialne ze stworzeniem niewidzialnym. Z tego punktu widzenia można raczej powiedzieć, że to w człowieku mieści się każdy rodzaj zwierzęcy, a nie że człowiek mieści się w rodzaju zwierzęcym. 8. Czwarte stadium rozwoju Natury to Natura quae nec creat nec creatur, mianowicie Bóg jako kres i cel wszystkich rzeczy, Bóg wszystek we wszystkim. Jest to stadium powrotu do Boga, ruch odpowiadający pochodzeniu od Boga, istnieje bowiem rytm w życiu Natury i jak świat stworzeń wywodzi się z przyczyn pierwotnych, tak powróci do tych przyczyn. „Albowiem końcem całego ruchu jest jego początek, ponie waż kładzie mu kres jego zasada, a nie żaden inny koniec, zasada, od której ów ruch się zaczyna i do której nieustannie pragnie powrócić, w niej bowiem może dostąpić spoczynku. Odnosi się to nie tylko do części świata widzialnego, lecz także do całego świata. Jego końcem jest jego początek, którego pragnie, a kiedy go odnajdzie, przestanie istnieć, ale nie na skutek utraty swej substanqi, lecz za sprawą powrotu do idei (rationes), od których pochodzi." Jest to więc proces kosmiczny, któremu podlega całe stworzenie, mimo że przeminie zmienna i nieuduchowiona materia, którą Jan Szkot za św. Grzegorzem z Nyssy nazywał zespołem przypadłości i zjawiskiem. Oprócz kosmicznego procesu stworzenia jako całości występuje specyficznie chrześcijański temat (jakkolwiek Jan Szkot nierzadko dokonuje małej „racjonalizacji") powrotu człowieka do Boga. Człowiek upadły prowadzony jest z powrotem do Boga przez wcielony Logos, który przybrał ludzką naturę i odkupił w niej wszystkich ludzi; Jan Szkot podkreśla solidarność rodzaju ludzkiego zarówno w upadku Adama, jak i w zmartwychwstaniu Chrystusa. Chrystus prowadzi 45
46
47
4 5
46
47
Tamże, 4, 8. Tamże, 5, 3. Tamże, 1, 34.
151
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
rodzaj ludzki z powrotem do Boga, chociaż nie wszyscy ludzie w jednakowym stopniu są zjednoczeni z Bogiem, bo jakkolwiek Chrystus odkupił pełną naturę ludzką, „niektórych przywrócił do pierwotnego stanu natury ludzkiej, natomiast innych ubóstwił ponad ludzką naturę", ale w nikim oprócz Niego natura ludzka nie jest substancjalnie zjednoczona z Bóstwem. Jan Szkot zatem uznaje wyjątkowy charakter Wcielenia i relacji ludzkiej natury Chrystusa do Bóstwa, jakkolwiek wtedy, kiedy mówi o etapach powrotu natury ludzkiej do Boga, do głosu zdaje się dochodzić inny - i mniej ortodoksyjny - punkt widzenia. Etapy tego powrotu są następujące : 1) rozpad ludzkiego ciała na cztery elementy świata zmysłowego; 2) zmartwychwstanie ciała; 3) przemiana ciała w ducha; 4) powrót natury ludzkiej w jej całości do wiecznych i niezmiennych przyczyn pierwotnych; 5) powrót natury i przyczyn pierwotnych do Boga. „Bóg bowiem będzie wszystkim we wszystkim, gdzie nic oprócz Boga nie będzie istniało." Ale chociaż na pierwsze wejrzenie ten ostatni punkt widzenia zdaje się całkowicie niezgodny z ortodoksyjną teologią, a w szczególności z wyjątkową pozycją Chrystusa, to jednak Jan Szkot wyraźnie nie zamierza głosić realnego panteistycznego wchłonięcia w Bogu, skoro nieco dalej stwierdza, iż nie chce zakładać zaniku jednostkowej substancji, ale jej wyniesienie. Ilustruje to przykładem żelaza, które w ogniu rozżarza się do białości, i zauważa, że chociaż można by mówić o przeobrażeniu żelaza w ogień, to jednak substancja żelaza pozostaje. Kiedy więc na przykład mówi, że ciało ludzkie zmienia się w ducha, chodzi mu o gloryfikację, czyli „spirytualizację", ciała ludzkiego, a nie o jakiś rodzaj transsubstancjacji. Należy ponadto pamiętać, że Jan Szkot wyraźnie twierdzi, iż opiera swoją naukę na doktrynie św. Grzegorza z Nyssy i jego komentatora Maksyma, głoszoną przezeń naukę trzeba zatem rozpatrywać w świetle tego twierdzenia. Żeby nie pomyśleć - dodaje - że całkowicie pomija łacinników kosztem Greków, przytacza świadectwo św. Ambrożego. Chociaż niebo i ziemia przeminą (przeminięcie to interpretuje się jako reditus in causas, co oznacza przerwanie istnienia stworzonego świata materialnego), to wcale nie znaczy, że pojedyncze dusze ludzi, w swoim reditus in causas, przestaną istnieć; ich deificatio wcale nie oznacza ich substancjalnego wchłonięcia w Bogu, tak jak wypełnienie powietrza 48
49
4 8
Tamie, 5, 25.
4 9
r a m i e , 5, 8.
152
RENESANS KAROLIŃSKI
światłem nie oznacza zniszczenia czy transsubstancjacji powietrza. Jan Szkot wypowiada się w tej sprawie zupełnie jasno. Jest faktem, że w przypadku kosmicznego „powrotu", jak i w innych przypadkach, J a n Szkot próbuje łączyć naukę Pisma Świętego i Ojców z filozoficzną spekulacją tradyqi neoplatońskiej lub raczej wyrazić chrześcijański Weltanschauung w kategoriach tej spekulacji. Kiedy na mądrość chrześcijańską patrzy się jak na całość i nie dokonuje się rozróżnienia między teologią objawioną a filozofią, wówczas zastoso wanie spekulatywnej metody J a n a Szkota z konieczności oznacza dokonaną przy okazji faktyczną racjonalizację, niezależnie od ortodoksyjności intencji, jakie mu przyświecały. Przykładowo mówiąc, chociaż Jan Szkot kładzie silny nacisk n a fakt, że powrót d o Boga nie jest równoznaczny z unicestwieniem czy też całkowitym wchłonięciem jednostkowego bytu ludzkiego i chociaż wypowiada się w tej sprawie całkowicie jasno, to jednak jego pogląd na materię jako kres zstępujące go pochodzenia Bożego każe m u twierdzić , że przed upadkiem istoty ludzkie nie były zróżnicowane płciowo i że p o zmartwychwstaniu powrócą do tego stanu (na poparcie swojego poglądu powołuje się na św. Pawła, św. Grzegorza i Maksyma). Gdyby człowiek nie upadł, pozostałby niezróżnicowany pod względem płciowym, a w przyczynie pierwotnej natura ludzka jest płciowo niezróżnicowana; reditus in causam pociąga przeto za sobą powrót do stanu ludzkiej natury in causa oraz wyzwolenie ze stanu, który nastąpił po upadku. Reditus in causam wszakże jest etapem w kosmicznym procesie Natury, tak że Jan Szkot musiał twierdzić, iż zmartwychwstanie ciała dokonuje się na mocy natury, natura et non per gratiam \ aczkolwiek n a poparcie swego poglądu odwołuje się do św. Grzegorza z Nyssy, Maksyma i św. Epifaniusza. Z drugiej strony jest rzeczą pewną, przynajmniej z teologi cznego punktu widzenia, że i łasce trzeba coś przypisać, Jan Szkot przypisuje więc deificatio, stan, którego nie osiągną wszystkie istoty ludzkie, wolnemu darowi i zrządzeniu Boga, łasce. Jest to przykład podejmowanych przez Jana Szkota prób łączenia objawienia z wymoga mi jego spekulatywnego systemu, dla których to prób mógł niewątpliwie znaleźć poparcie w pismach wczesnych autorów chrześcijańskich. Z jednej strony Jan Szkot, kierując się swymi chrześcijańskimi intenc jami, musiał przypisywać zmartwychwstanie choćby tylko w jednym 50
s
5 0
Tamże, s. 5, 20.
51
Tamże, 5, 23.
153
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
aspekcie wolnej łasce Boga, działającej przez Chrystusa, z drugiej natomiast strony jego filozoficzna doktryna powrotu wszystkich rzeczy do Boga oznaczała, że zmartwychwstanie winien w pewnym stopniu uważać za proces naturalny i konieczny, nie tylko z tego powodu, iż sama natura ludzka musi powrócić do swej przyczyny, lecz również dlatego, że całe stworzenie musi powrócić do swej przyczyny i trwać wiecznie, to zaś osiąga w sposób skuteczny dzięki temu, że zawiera się w człowieku, mikrokosmosie. 9. Jeżeli jednak kosmiczny powrót do Boga m a się dokonać w naturze ludzkiej i poprzez tę naturę, tak że Bóg - jak się wyraża św. Paweł - będzie „wszystkim we wszystkim", to jak jest możUwe głoszenie teologicznie ortodoksyjnej doktryny o wiecznej karze potępionych? Pismo Święte uczy, że upadłe anioły i istoty ludzkie, które w końcu nie wyrażą żalu za grzechy, zostaną potępione na wieki, z drugiej strony natomiast rozum mówi, że d o nie może trwać bez końca, skoro Bóg będzie wszystkim we wszystkim, a zło jest diametralnym przeciwieńst wem Boga, który jest dobrocią. W jaki sposób można pogodzić te dwa stanowiska, nie odrzucając ani autorytetu, ani rozumu? Odpowiedź Jana Szkota jest pomysłowa i stanowi dobry przykład dokonanej przez niego „racjonalizacji". Nic, co Bóg uczynił, nie może być złe; dlatego substancje, czyli natury, złych duchów i złych ludzi muszą być dobre. Jan Szkot powołuje się w tej kwestii na Pseudo-Dionizego. A zatem demony i ŹU ludzie nigdy nie ulegną unicestwieniu. Wszystko, co Bóg uczynił, powróci do Niego i wszelka „natura" będzie się w Nim zawierała, łącznie z naturą ludzką, nie jest więc możliwe, aby natura ludzka została poddana wiecznej karze. Co zatem z karami opisanymi w Piśmie Świętym? Po pierwsze, nie mogą one mieć charakteru cielesnego, czyli materialnego, po drugie, mogą odnosić się tylko do tego, czego Bóg nie uczynił i co w tym sensie wykracza poza „naturę". Otóż Bóg nie uczynił przewrotnej woli demonów czy złych ludzi, i to właśnie ona zostanie ukarana. Ale jeśli wszystkie rzeczy mają powrócić do Boga i Bóg m a być wszystkim we wszystkim, w jaki sposób kara może się zawierać w Bogu? Ponadto, gdyby zła wola i wszelka bezbożność zniknęły, co mogłoby jeszcze podlegać karze? K a r a musi polegać na wiecznym sprzeciwie Boga wobec tendencji woli do skupia52
53
54
52
53
54
Tamże, 5, 25. Tamże, 5, 26-27. Tamże, 5, 27-28.
154
RENESANS KAROLIŃSKI
nia się na zachowanych w pamięci obrazach przedmiotów, których wola pragnęła na ziemi. Bóg przeto będzie wszystkim we wszystkim, przemi nie też wszelkie zło, ale grzeszna wola będzie podlegać wiecznej karze. Jest jednak oczywiste, że z punktu widzenia teologii „grzeszność" i „ k a r a " muszą być wzięte w cudzysłów, ponieważ Jan Szkot dokonał raqonalizacji nauki Pisma Świętego po to, ażeby zadowolić wymogi swego systemu filozoficznego. Każda natura ludzka, wszyscy ludzie bez wyjątku powstaną z martwych w uduchowionych ciałach i w pełni wyposażeni w naturalne dobro, chociaż tylko wybrani cieszyć się będą , ,pr zebós twieniem " . Konkluzja jest więc następująca: natura Boża jest celem i kresem wszystkich rzeczy, które powrócą do swoich rationes aeternae i tam zamieszkają, „przestaną też być określane mianem stworzenia", ponie waż Bóg będzie wszystkim we wszystkim, „a każde stworzenie podzieli los cienia, to znaczy zmieni się w Boga, tak jak gwiazdy o wschodzie słońca". 10. Chociaż De divisione naturae nie zostało uznane za dzieło wybitne jako systematyczny wykład metafizyki, korzystali z niego liczni pisarze średniowieczni, poczynając od Remigiusza z Auxerre, a kończąc na Amalryku z Bène, nie wyłączając Berengara, Anzelma z Laon, Wilhel ma z Malmesbury, który chwalił dzieło, jakkolwiek krytycznie oceniał upodobanie Jana Szkota do autorów greckich, oraz Honoriusza z Autun, Pseudo-Awicenna zaś wykazuje zapożyczenia od Jana Szkota w swoim dziele De intelligentis, powstałym w połowie lub pod koniec XII wieku. Jednakże fakt, że na pracę Jana Szkota powoływali się albigensi, a Amalryk z Bène (koniec XII wieku) zinterpretował doktrynę Jana Szkota w duchu panteistycznym, doprowadził w 1225 roku do potępienia nauki Jana Szkota przez papieża Honoriusza III, który nakazał spalenie dzieła, choć nakaz nigdy nie został spełniony. Potępie nie De divisione naturae oraz interpretacja, która spowodowała to potępienie, rodzi oczywiście pytanie, czy Jan Szkot był, czy też nie był panteista. Wypowiedziałem już swoje zdanie na temat ortodoksyjności intencji Jana Szkota, należałoby jednak wspomnieć o paru sprawach tytułem podsumowującego argumentu na rzecz tego twierdzenia. Po pierwsze, 55
56
57
55
56
57
Tamże, 5, 29-36. Tamże, 5, 36. Tamże, 3, 23.
155
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
Jan Szkot obficie korzystał z pism i idei autorów, których z pewnością uważał za myślicieli ortodoksyjnych, a wypowiadane przez nich idee odbierał jako zgodne z własną myślą. W szerokim zakresie na przykład korzystał z dzieł św. Grzegorza z Nyssy, Pseudo-Dionizego (którego uważał za św. Dionizego Areopagitę), a także - by nie wyglądało na to, że neguje autorów łacińskich - cytował św. Augustyna i św. Ambrożego na poparcie własnych poglądów. Co więcej, Jan Szkot uważał, że jego spekulacje opierają się na samym Piśmie Świętym. N a przykład teoria czwartego stadium rozwoju Natury, Deus omnia in omnibus, ma swoją podstawę w słowach św. Pawła : „A gdy już wszystko zostanie M u poddane, wtedy i sam Syn zostanie poddany Temu, który Synowi poddał wszystko, aby Bóg był wszystkim we wszystkich", natomiast doktryna o ciele, które „staje się duchem" podczas zmartwychwstania, opiera się na Pawiowym twierdzeniu, że ciało zasiewa się zniszczalne, powstaje zaś niezniszczalne, że zmartwychwstałe ciało jest „ciałem duchowym". Jan Szkot w swoim opisie stworzenia wyprowadza też z pierwszego rozdziału Ewangelii św. Jana koncepcję Logosu, dzięki któremu wszystkie rzeczy zostały uczynione, natomiast temat dei/icatio występował powszechnie w pismach Ojców Kościoła. Ale nawet jeśli Jan Szkot pisał w taki sposób, jak gdyby jego system opierał się na Piśmie Świętym i Tradycji, czyż nie mogło być tak, że świadomie dokonywał racjonalizacji tekstu Pisma Świętego, że - mó wiąc brutalnie - „ironizował"? Czyż nie mówi , że autorytet wywodzi się ze zdrowego rozumu, w żadnym wypadku zaś rozum z autorytetu; że każdy autorytet, którego nie potwierdza zdrowy rozum, wydaje się słaby; że zdrowy rozum nie potrzebuje potwierdzenia ze strony auto rytetu i że autorytet jest niczym innym, jak tylko prawdą opartą na władzy rozumu i przekazaną przez Ojców w pismach na użytek późniejszych pokoleń; i czy nie świadczy to o tym, że nie przywiązuje żadnej wagi do autorytetu? Wydaje mi się - sądząc na podstawie kontekstu - że kiedy Jan Szkot mówi tu o „autorytecie", nie odnosi tego do słów Pisma Świętego, ale do nauki Ojców oraz do dokonanej przez nich interpretacji słów Pisma Świętego. Naturalnie, chociaż jest prawdą, że autorytet musi polegać na rozumie w tym sensie, iż musi mieć za sobą silne racje, to jednak twierdzenie Jana Szkota, że autorytet jest niczym innym, jak prawdą opartą na rozumie i przekazywaną przez Ojców, jest 58
59
5 8
5 9
1 Kor 15, 28. Dediv.
nat., 1, 69.
156
RENESANS KAROLIŃSKI
w tej postaci nie do przyjęcia z teologicznego punktu widzenia (myślę tu o porównaniu go z ortodoksyjną doktryną Tradycji); Jan Szkot jednak wyraźnie m a t u n a m y ś l i nie to, że na przykład doktryna Trójcy Świętej jest po prostu prawdą opartą na rozumie, a nie objawioną, lecz to, że podjęta przez tego czy innego Ojca próba „wyjaśnienia" lub rozwinięcia dogmatu jest jedynie wynikiem rozumowego wysiłku dane go Ojcu i nie m a charakteru ostatecznego. Nie chce sugerować, że sam dogmat, jako oparty na Piśmie Świętym i przekazany na przykład przez św. Augustyna, może zostać słusznie zakwestionowany, lecz raczej że podane przez św. Augustyna rozumowe rozwinięcie dogmatu, choć godne szacunku, jest dziełem rozumu i nie można go umieszczać na tej samej płaszczyźnie co dogmat. Stanowisko Jana Szkota jest zatem następujące. Jeżeli św. Paweł mówi, że Bóg będzie omnia in omnibus, to jest to prawda objawiona, ale kiedy przechodzi się do rozstrzygnięcia, co św. Paweł miał na myśli wypowiadając to twierdzenie i jak dokładnie należy je rozumieć, wówczas ostatecznym sędzią w tej sprawie jest rozum. Nie zamierzam sugerować, że stanowisko takie jest do przyjęcia z teologicznego punktu widzenia; mój pogląd jest raczej taki, że niezależnie od tego, czy rzeczywiste poglądy Jana Szkota są do przyjęcia, czy też nie, on sam nie kwestionuje dogmatu jako takiego ani nie uznaje prawa do negowania dogmatu, uznaje jednak prawo do jego interpretowania, na czym właśnie polega dokonywana przezeń „racjonalizaqa". Nie ironizował, powołując się na Pismo Święte, szczerze bowiem wierzył, że dane objawienia muszą być zinterpretowane rozu mowo i - jak powiedzielibyśmy - filozoficznie. Częściowo wynika to stąd, że Jan Szkot nie dokonuje ostrego podziału między teologią a filozofią. Jego system zakłada „mądrość chrześcijańską" (obejmującą prawdy, które może odkryć sam rozum, na przykład prawdę o istnieniu Boga, oraz prawdy, które zostały objawione, a nie odkryte przez sam rozum, na przykład prawda o Trójcy Osób w Bóstwie) i jest spekulatywną próbą ukazania mądrości chrześcijańskiej jako organicznej i wewnęt rznie powiązanej całości, bez przeprowadzania wyraźnego podziału między sferami filozofii i objawienia, a próba taka nieuchronnie pociąga za sobą jakąś racjonalizaqę. Powtarzam, że nie próbuję bronić dokona nej przez Jana Szkota raqonalizaqi, próbuję natomiast wyjaśnić jego stanowisko, moja teza sprowadza się więc do tego, że błędem jest interpretowanie jego „racjonalizaqi" w taki sposób, jak gdyby była opatrzona późniejszą datą wyraźnego podziału filozofii i teologii; stanowisko Jana Szkota nie różni się zasadniczo od stanowiska
157
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
późniejszych teologów średniowiecznych, którzy próbowali dowodzić Trójcy Świętej rationubus necessariis. Gdyby Jan Szkot był w sposób świadomy „filozofem" w szerokim sensie i nikim więcej, musielibyśmy go nazwać raqonalistą w sensie nowożytnym; ale on był zarazem teologiem i filozofem w połączeniu (w pomieszaniu, jeśli ktoś woli) i jego racjonalizacja była, z p s y c h o l o g i c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a , cał kowicie zgodna z wiarą w objawienie. Kiedy więc Jan Szkot mówi , że nie chce sprzeciwiać się Apostołowi czy świadectwu summae ac sanctae auctoritatis, mówi to zupełnie szczerze. Jego prawdziwe stanowisko wspaniale ilustruje wypowiedziane przezeń zdanie , że „nie naszą jest rzeczą osądzanie opinu świętych Ojców, ale uznawanie ich z pobożnoś cią i szacunkiem, choć nie zakazuje się nam wyboru (spośród ich opinu) tych, które rozum uznaje za bardziej zgodne ze słowami Bożymi". Jan Szkot akceptuje na przykład doktrynę kary wiecznej, ponieważ została objawiona, i uznaje ją w sposób szczery; ale nie sądzi, by zwalniało go to od próby wyjaśnienia doktryny w taki sposób, żeby była zgodna z resztą jego systemu, o którym sądził, iż całkowicie opiera się na objawieniu. Wydawać by się mogło, że dyskusja odeszła od rozpatrywanego zagadnienia, ale w rzeczywistości jest inaczej. Przykładowo rzecz biorąc, objawienie, dogmat chrześcijański uczy wyraźnie, że świat został uczyniony przez Boga z niczego i że stworzenia nie są Bogiem. Lecz ogólny system Jana Szkota zakłada, że stworzenia powinny powrócić do Boga oraz że Bóg powinien być wszystkim we wszystkich. Uznając obydwie prawdy za prawdy oparte na Bożym nauczaniu, Jan Szkot musi uzgodnić je w sposób rozumowy, a więc w taki sposób, że reditus in Deum nie prowadzi do wniosku, do jakiego wydaje się prowadzić, a mianowicie do panteistycznego wchłonięcia, oraz że przedstawienie podziału między Bogiem a stworzeniami nie stoi w sprzeczności z twierdzeniem św. Pawła, że Bóg będzie wszystkim we wszystkich. Proces uzgadniania może wciągnąć go w to, co teologowie tomistyczni nazwaliby „raqonalizaqą", ale jego cautelae, na przykład to, że stworzenia powracają do Boga i „stają się" Bogiem, nie ita ut non siwt, ale „wt melius sint", nie są - mówiąc ironicznie - okupem złożonym teologom, lecz stanowią szczery wyraz dążenia Jana Szkota do za chowania nauki chrześcijańskiej lub tego, co on uważa, słusznie czy błędnie, za naukę chrześcijańską. 60
61
60
61
Tamże, 1, 7. Tamże, 2, 16.
158
RENESANS KAROLIŃSKI
Zwróciliśmy już wcześniej uwagę na napięcie, jakie w myśli Jana Szkota rozwija się między elementami chrześcijańskimi i neoplatońskimi, ale należy podkreślić to ponownie, ponieważ m a to związek z pytaniem o dokonaną przezeń „racjonalizaqę". Zgodnie z tradyqa neoplatońską, odziedziczoną poprzez Pseudo-Dionizego, Jan Szkot twierdził , że Bóg sam w sobie, Natura quae creat et non creatur, jest nieprzenikniony sam dla siebie, nie znany samemu sobie, ponieważ jest nieskończony i nadistotowy, oraz że staje się zrozumiały sam dla siebie tylko w swoich teofaniach. Jest to oczywiście echo neoplatońskiej doktryny, według której Jedno, najwyższe Bóstwo, jest ponad myślą, ponad samoświadomością, ponieważ myśl i samoświadomość zakładają dwoistość podmiotu i przedmiotu. Otóż to, że Bóg sam w sobie jest niepojęty dla umysłu stworzonego, jest niewątpliwie zasadą chrześcijań ską, ale to, że nie jest On zrozumiały sam dla siebie, nie jest nauką chrześcijaństwa. Jan Szkot zatem musi w jakiś sposób uzgodnić te dwa stanowiska, jeżeli pragnie je zachować łącznie, i próbuje to robić, czyniąc pierwszą „teofania" wyłonienie się Logosu zawierającego pierwotne przyczyny, tak że w Logosie i przez Logos Bóg staje się (choć nie czasowo) samoświadomy, ukazując się samemu sobie. Logos zatem odpowiada neoplatońskiemu Nous, a racjonalizacja wyrasta z dążenia do zachowania tak doktryny chrześcijańskiej, jak i zasad tego, co Jan Szkot uważa za prawdziwą filozofię. Dążenie do zachowania doktryny chrześcijańskiej jest wystarczająco szczere, ale napięcie pomiędzy dwo m a elementami jest nieuniknione. Jeżeli weźmie się jakiś układ izo lowanych twierdzeń Jana Szkota, należałoby powiedzieć, że był on albo panteistą, albo teistą. N a przykład twierdzenie, że podział na drugie i trzecie stadium Natury zależy wyłącznie od form ludzkiego rozumu , jest samo w sobie wyraźnie panteistyczne, natomiast twierdzenie, że zawsze zostaje zachowana różnica substancjalna między Bogiem a stwo rzeniami, m a wyraźnie charakter teistyczny. Mogłoby się wydawać, że powinniśmy się opowiedzieć w sposób kategoryczny za jednym lub za drugim układem twierdzeń, i jest to stanowisko, które przyczyniło się do powstania poglądu, że Jan Szkot był świadomym panteistą, który w sposób ironiczny dokonał werbalnych koncesji na rzecz ortodoksji. Ale jeśli uświadomimy sobie fakt, że Jan Szkot był szczerym chrześ cijaninem, który ponadto próbował uzgodnić naukę chrześcijańską 62
63
6 2
6 3
Na przykład tamie, 3, 23. Tamie, 2, 2.
JAN SZKOT ERIUGENA (2)
159
z dominującą filozofią neoplatońską lub raczej wyrazić mądrość chrześcijańską w jedynej strukturze myślowej, która była wówczas pod ręką, a która okazała się w przeważającym stopniu neoplatońską, to powinniśmy również uświadomić sobie i to, że wbrew owemu napięciu i dążeniu do racjonalizowania dogmatów chrześcijańskich - w tej mierze, w jakiej chodziło o subiektywny punkt widzenia filozofa-udało się osiągnąć zadowalającą zgodność. Nie zmienia to oczywiście faktu, że sporo twierdzeń, jeśli się je bierze w oderwaniu, potwierdza doktrynę panteistyczną oraz że inne twierdzenia nie dają się pogodzić z ortodok syjnym nauczaniem teologicznym w takich na przykład kwestiach, jak kara wieczna, i właśnie ze względu na te twierdzenia traktat De divisione naturae został ostatecznie potępiony przez władzę kościelną. Jednak niezależnie od tego, czy dzieło to było ortodoksyjne, czy też nie, jest świadectwem wielkiego i przenikliwego umysłu, umysłu spekulatywnego filozofa, który przewyższył wszystkich myślicieli swojego czasu.
Część III
WIEK DZIESIĄTY, JEDENASTY I DWUNASTY
Rozdział XIV
PROBLEM UNIWERSALIÓW
Sytuacja po śmierci Karola Wielkiego - Źródłami sporu teksty Porfiriusza i Boecjusza - Znaczenie problemu - Reahzm skrajny - „Nominalizm" RosceUna - Stanowisko św. Piotra Damiani wobec dialektyki - Wilhelm z Champeaux - Abelard - Gilbert de la Porree i Jan z Salisbury - Hugon ze Św. Wiktora - Św. Tomasz z Akwinu.
1. Można było oczekiwać, że odrodzenie literatury i nauki za panowania Karola Wielkiego doprowadzi do stopniowego i w miarę czasu nasilającego się rozwoju filozofii (pod warunkiem zachowania tego, co zostało już osiągnięte) oraz że myśliciele będą zdolni do rozwijania wiedzy i pójścia drogą bardziej spekulatywną, szczególnie w sytuacji, gdy Europa Zachodnia dysponowała już za sprawą Jana Szkota Eriugeny przykładem filozoficznej spekulacji i systematyzacji. W rzeczywistości jednak tak się nie stało, ponieważ pozafilozoficzne okoliczności historyczne pogrążyły w X stuleciu cesarstwo Karola Wielkiego w nowy wiek ciemny i przekreśliły nadzieje związane z renesansem karolińskim. Postęp kulturalny zależał w pewnym stopniu od utrzymania się tendencji do centralizacji, która była wyraźna w czasach panowania Karola Wielkiego; ale po jego śmierci cesarstwo zostało podzielone, a podziałowi cesarstwa między potomków Karola towarzyszył rozwój feudaUzmu, a więc decentralizacja. Ponieważ szlachta mogła być nagradzana praktycznie tylko przez nadania ziemi, jej przedstawiciele dążyli przez zdobywanie ziemi do coraz większego uniezależnienia się od
164
WIEK DZIESIĄTY, JEDENASTY I DWUNASTY
monarchii; interesy szlachty i monarchii rozchodziły się lub były sprzeczne. Wyższe duchowieństwo przekształciło się w feudalnych panów, życie klasztorne uległo degradacji (na przykład wskutek po wszechnej praktyki wybierania świeckich opatów), biskupstwa służyły jako środek uhonorowania lub nagradzania poddanych króla. Papiest wo, które mogło podjąć próbę opanowania i uzdrowienia pogar szających się warunków we Francji, samo przeżywało kryzys, tracąc prestiż duchowy i moralny, a ponieważ wychowanie i nauczanie pozostawało głównie w rękach zakonników i duchownych, nieuchron nym skutkiem rozpadu cesarstwa Karola Wielkiego był upadek wiedzy T pracy wychowawczej. Reforma nie mogła się rozpocząć dopóty, dopóki nie założono w 910 roku klasztoru w Cluny, a wpływ reformy kluniackiej był oczywiście odczuwalny tylko stopniowo. Sw. Dunstan, który przebywał w kluniackim klasztorze w Gandawie, przeniósł ideały Cluny do Anglii. Obok czynników wewnętrznych (takich jak rozdrobnienie polityczne, które w X wieku doprowadziło do przeniesienia władzy cesarskiej z Francji do Niemiec, upadek życia zakonnego i kościelnego, degradacja papiestwa), które nie sprzyjały przekształceniu się zdobyczy renesansu karolińskiego w dojrzały owoc, działały również takie czynniki zewnęt rzne jak najazdy wikingów w wiekach IX i X, które zniszczyły ośrodki bogactwa i kultury oraz zahamowały rozwój cywiUzacji, czy też najazdy Saracenów i Mongołów. Upadek wewnętrzny w połączeniu z za grożeniami i najazdami zewnętrznymi sprawiły, że postęp kulturalny stał się niemożliwy. Jedynym praktycznym rozwiązaniem było za chowanie dotychczasowych osiągnięć lub próba ich zachowania; rozwój w dziedzinie nauki i filozofii ponownie odsunął się w przyszłość. Dla istniejących zainteresowań i dyskusji filozoficznych, skupionych zasad niczo wokół kwestii dialektycznych, a w szczególności wokół problemu uniwersaliów, punktem wyjścia stały się niektóre teksty: PorfiriMza i Boecjusza. 2. Boecjusz w swoim komentarzu do Isagogi Porfiriusza przytacza jego uwagę, że odkłada on na później rozstrzygnięcie kwestii, czy • rodzaje i gatunki są bytami samoistnymi, czy też istnieją tylko w pojęciach; jeżeli samoistnieją, to czy są materialne, czy niematerialne, 1
1
PL, 64, col. 82-86.
PROBLEM UNIWERSALIÓW
165
a ponadto, czy są oddzielone od przedmiotów zmysłowopoznawalnych, czy też niejjpodstawą do zawieszenia sądu w tych sprawach jest zasada, ze o tak wzniosłych kwestiach nie można rozprawiać we wstępie. Sam Boecjusz wszakże przystępuje do dyskusji na ten temat, podkreślając przede wszystkim trudności związane z problemem oraz potrzebę zachowania ostrożności w jego rozważaniu, wskazując następnie, że są dwa sposoby tworzenia pojęcia, tak ażeby jego treść nie opierała się na przedmiotach pozaumysłowych dokładnie dlatego, że treść ta istnieje w pojęciu. Aby na przykład utworzyć pojęcie centaura, można połączyć z sobą w sposób dowolny człowieka i konia, łącząc z sobą przedmioty, których natura dopuszcza takie połączenie, i takie dowolnie skonstruo wane pojęcia są „fałszywe". Z drugiej strony, jeśli tworzymy pojęcie linii, to znaczy czystej linii, tak jak ją rozważa matematyk, to chociaż jest prawdą, że taka czysta linia nie istnieje sama z siebie w rzeczywistości pozaumysłowej, jej pojęcie nie jest „fałszywe", ponieważ ciała związane są z liniami, jedyną więc rzeczą, jaką możemy zrobić, jest oddzielenie linii i rozważanie jej w abstrakcji. Złożenie (jak w przypadku złożenia konia i człowieka celem utworzenia centaura) prowadzi do fałszywego pojęcia, natomiast abstrakcja daje w wyniku pojęcie prawdziwe, nawet jeśli rozważana rzecz nie istnieje poza umysłem w stanie abstrakgi czy separacji. Otóż pojęcia rodzajów i gatunków są pojęciami tego drugiego typu, powstałymi dzięki abstrakcji. Podobieństwo człowieczeństwa zostaje wyabstrahowane z pojedynczych ludzi i rozważane przez umysł staje się pojęciem gatunku, natomiast pojęcie rodzaju powstaje wskutek skupie nia uwagi na podobieństwie różnych gatunków. Konsekwentnie, „ro dzaje i gatunki są w jednostkach, ale jako przedmioty myśli są powszechnikami". Rodzaje i gatunki „samoistnieją w rzeczach pod padających pod zmysły, ale są pojmowane bez ciał". Poza umysłem jest tylko jeden podmiot tak dla rodzaju, jak i dla gatunku, to jest jednostka, ale fakt ten bynajmniej nie uniemożHwia rozważania rodzaju i gatunku oddzielnie, tak samo jak fakt, iż ta sama linia raz jest wypukła, a raz wklęsła, nie może stać na przeszkodzie w dojściu do odrębnych pojęć wypukłości i wklęsłości oraz ich odrębnemu definiowaniu. Boecjusz zatem przedstawił materiał do rozwiązania problemu w du chu arystotelesowskim, chociaż zaraz dodał, że nie uważał za właściwe wybierać między Platonem a Arystotelesem, ale poszedł za zdaniem Arystotelesa, ponieważ jego własna praca traktuje o Kategoriach, których autorem był Arystoteles. Ale chociaż Boecjusz zaprezentował
166
WIEK DZIESIĄTY, JEDENASTY I DWUNASTY
materiał do rozwiązania problemu uniwersaUów w duchu realizmu umiarkowanego i chociaż cytaty z Porfiriusza oraz komentarze, jakimi je Boecjusz opatrzył, zapoczątkowały we wczesnym średniowieczu dyskusję nad problemem, pierwsze rozwiązanie, będące dziełem śred niowiecza, nie poszło za sugestiami Boecjusza, lecz było raczej prostą formą realizmu skrajnego. 3. Ktoś nierozważny mógłby sądzić, że myśliciele wczesnego średnio wiecza, którzy zajęli się tym zagadnieniem, dyskutowali nad czymś bezużytecznym lub oddawali się dialektycznej żonglerce; ale krótka refleksja pozwoli wykazać znaczenie tego problemu, przynajmniej jeśli idzie o jego implikacje. Jakkolwiek tym, co widzimy i czego dotykamy, są rzeczy jedno stkowe, kiedy myślimy o tych rzeczach, nie możemy nie użyć ogólnych pojęć i słów, jak wtedy, gdy mówimy: „Ten oto pojedynczy przedmiot, który postrzegam, jest drzewem, a ściśle mówiąc wiązem". Sąd tego rodzaju afirmuje jednostkowy przedmiot jako przedmiot pewnej klasy, jako należący do rodzaju „drzewo" i gatunku „wiąz"; ale nie ulega wątpliwości, że może być wiele innych przedmiotów oprócz aktualnie postrzeganego, do których dadzą się zastosować te same terminy, a więc które mogą być objęte tymi samymi pojęciami. Innymi słowy, przed mioty poza umysłem są jednostkowe, natomiast pojęcia są ogólne, powszechne w swoim charakterze w tym sensie, że stosują się w sposób I neutralny do wielu jednostek. Lecz jeżeli przedmioty pozaumysłowe są "jednostkowe, a ludzkie pojęcia ogólne, to sprawą wielkiej wagi jest odkrycie zachodzącej między nimi relacji. JeżeH fakt, że istniejące przedmioty są jednostkowe, a pojęcia są ogólne, oznacza, iż pojęcia ogólne nie mają podstawy w rzeczywistości pozaumysłowej, jeśli powszechność pojęć oznacza, że są one czystymi ideami, to wówczas j powstaje szczelina między myślą a przedmiotami, a nasze poznanie | - w tej mierze, w jakiej się wyraża w pojęciach ogólnych i sądach ! - w najlepszym razie m a wątpliwą wartość. Uczony wyraża swoje i poznanie w terminach abstrakcyjnych i ogólnych (nie wypowiada na przykład twierdzenia o tym oto jednostkowym elektronie, ale o elektro nach w ogóle) i jeżeli terminy te nie mają podstawy w rzeczywistości pozaumysłowej, jego nauka staje się konstrukqą arbitralną, nie pozo\ stającą w żadnej relacji do rzeczywistości. O ile więc nasze sądy mają charakter ogólny lub pociągają za sobą pojęcia ogólne, jak na przykład w zdaniu, że ta oto róża jest czerwona, o tyle problem dotyczy poznania ludzkiego w ogóle, gdyby zaś na pytanie o istnienie pozaumysłowej
PROBLEM UNIWERSALIÓW
167
podstawy pojęcia ogólnego padła odpowiedź negatywna, rezultatem byłby sceptycyzm. Problem można stawiać na różne sposoby, a z historycznego punktu widzenia występował on w różnych postaciach w różnych okresach. Można go na przykład postawić w formie następującej. „Co, jeśli cokolwiek, w rzeczywistości pozaumysłowej odpowiada pojęciom ogól nym w umyśle?" Podejście to można określić mianem ontologicznego, pod taką postacią też problem był rozpatrywany we wczesnym średnio wieczu. Można też pytać o to, w j a k i sposób powstają nasze pojęcia ogólne. Jest to podejście psychologiczne, w którym nacisk kładzie się na coś zupełnie innego niż w podejściu ontologicznym, choć obydwa sposoby rozpatrywania problemu ściśle się z sobą wiążą i nikt chyba nie będzie próbował rozwiązywać kwestii ontologicznej bez szukania jakiejś odpowiedzi na pytanie psychologiczne. Kiedy znów zakłada się jozwiązanie konceptualistyczrie, według którego pojęcia ogólne są po prostu konstrukqami pojęciowymi, można stawiać pytanie, jak to się dzieje, że poznanie naukowe, które z punktu widzenia celów p r a k t y c z n y c h jest faktem, jest m o ż l i w e . Ale bez względu na to, w jaki sposób formułuje się problem, jest to zagadnienie o znaczeniu fundamental nym. Być może jednym z czynników, które mogły wywoływać wrażenie, iż myśliciele średniowieczni zajmowaH się stosunkowo mało istotną kwestią, jest to, że praktycznie ograniczali swoją uwagę do rodzajów i gatunków w obrębie kategorii substancji. Nie żeby problem - nawet w tak ograniczonej formie - był małej wagi, lecz jeśli stawia się go również w odniesieniu do innych kategorii, to jego implikacje przynaj mniej w odniesieniu do większego obszaru ludzkiego poznania stają się bardziej oczywiste. Staje się bowiem jasne, że w ostateczności jest to epistemologiczny problem stosunku myśli do rzeczywistości. 4. Pierwszym rozwiązaniem tej kwestii, jakie przyniosło średnio wiecze, był tak zwany J,reaUzm skrajny?. O chronologicznym pierw szeństwie tego rozwiązania świadczy fakt, że jego j ^ i z ^ \ ^ k ^ _ nazy wano przez jakiś czas moderni, a na przykład Abelard przywoływał go jako antiąua doctrina. Według tej koncepcji nasze rodzajowe i gatun kowe pojęcia odpowiadają rzeczywistości istniejącej poza umysłem w przedmiotach, samoistniejącej rzeczywistości, w której, uczestniczą byty jednostkowe. A zatem takie pojęcia jak „człowiek" lub „człowie czeństwo" są odbiciem jakiejś rzeczywistości, człowieczeństwa lub substancji natury ludzkiej, która istnieje poza umysłem w taki sam sposób, jak się o niej myśli, to znaczy jako jednostkowa substancja,
168
WIEK DZIESIĄTY, JEDENASTY I DWUNASTY
wktórej uczestniczą wszyscy ludzie. O ile dla Platona pojęcie „człowiek" jest odbiciem y ^ ł u Jialuiyludzkiej samoistniejącej niezależnie i „poza" pojedynczymi ludźmi, ideału, który pojedynczy ludzie ucieleśniają lub „naśladują" w większym lub mniejszym stopniu, o tyle realista średnio wieczny wierzył, że pojęde jest odbiciem jednostkowe[ substancji istniejącej poza limysłęm, w której ludzie partycypują lub też której są przypadłościowymi modyfikacjami. Pogląd taki jest oczywiście skrajnie naiwny i świadczy o całkowitym niezrozumieniu Boecjuszowego pode jścia do tej kwestii, zakłada bowiem, że jeśli przedmiot, którego odbiciem jest pojęcie, nie istnieję p p ^ umysłem dokładnie w taki sam sposób, w jaki istnieje wewnątrz umysłu, to pojęcie m a czysto subiekj tywny charakter. Innymi słowy zakłada, że jedynym sposobem zaI chowania obiektywności naszego poznania jest uznanie prostej i doj^kładnej odpowiedniości między myślą a rzeczami. Realizm implikowało już na przykład nauczanie Fredegisiusa, który objął sukcesję po Alkuinie jako opat opactwa St. Martin w Tours i głosił, że każda nazwa lub termin zakłada odpowiadającą jej pozytyw ną rzeczywistość (na przykład ciemność lub nicość). Realizm był też obecny w nauczaniu Jana Szkota Eriugeny. Znajdujemy też wypowiedź na temat tej doktryny w nauce Remigiusza z Auxerre (ok. 841-908), który utrzymywał, że gatunek jest partitio substantialis rodzaju oraz że gatunek, na przykład człowiek, jest substanqalną jednością wielu _ jednostek (Homo est multorum hominum substantialis unitas). Twier dzenie takie, jeżeli się je bierze w znaczeniu, że wielość pojedynczych ludzi m a wspólną substancję, która jest numerycznie jedna, pociąga za sobą jako naturalną konsekwencję wniosek, iż pojedynczy ludzie różnią i się od siebie wyłącznie przypadłościowo, a Odo z Tournai (zm. 1113), z katedralnej szkoły w Tournai (zwany również Odonem z Cambrai z tej racji, że został biskupem Cambrai), nie zawahał się przed wyciągnięciem tego wniosku, twierdząc, że kiedy dziecko przechodzi w stan bytowania, Bóg tworzy nową własność już istniejącej substancji, a nie nową substancję. Logicznie rzecz biorąc, ten skrajny realizm powinien prowadzić do czystego monizmu. Mamy na przykład pojęcia substancji i bytu i zgodnie z zasadami realizmu skrajnego wynikałoby stąd, że wszystkie przedmioty, do których stosujemy termin „substanqa", są modyfikacjami jednej substancji, oraz, co jest bardziej zrozumiałe, że wszystkie byty są modyfikacjami jednego Bytu. Stanowisko to miało prawdopodobnie znaczenie dla Jana Szkota Eriugeny o tyle, o ile można go słusznie nazwać monistą. j /
PROBLEM UNIWERSALIÓW
169
Jak dowiódł E. Gilson i inni, głosicielami realizmu skrajnego we wczesnym średniowieczu byli filozofujący logicy, w tym znaczeniu, że przyjmowaU, iż porządki logiczny i realny ściśle sobie odpowiadają oraz że z tej racji, iż znaczenie na przykład słowa „człowiek" w zdaniach „Platon jest człowiekiem" i „Arystoteles jest człowiekiem" jest takie samo, to między Platonem i Arystotelesem zachodzi substangalna tożsamość w porządku realnym. Ale błędem byłoby, jak sądzę, za kładać, że skrajni realiści pozostawali tylko pod wpływem rozważań logicznych; w równym stopniu ulegali wpływom teologii. Widać to v wyraźnie w przypadku Odona z Tournai, który odwoływał się do realizmu skrajnego celem wyjaśnienia problemu przekazywania grzechu pierworodnego. JeżeU przez grzech pierworodny rozumie się pozytywne skażenie duszy ludzkiej, to natychmiast rodzi się oczywisty dylemat: albo jest się zmuszonym twierdzić, że Bóg stwarza z niczego nową substancję ludzką w chwili, gdy dziecko przechodzi w stan istnienia, wraz z konsekwencją, iż Bóg jest odpowiedzialny za to skażenie, albo trzeba zanegować tezę, że Bóg stwarza duszę jednostkową. Odo z Tournai głosił pewną postać traducjanizmu, to znaczy stał na stanowisku, że natura ludzka lub substancja Adama, skażona przez grzech pierworodny, jest przekazywana następnym pokoleniom oraz że tym, co Bóg stwarza, jest po prostu nowa własność już istniejącej substancji. Nie zawsze można łatwo określić dokładne znaczenia, jakie się łączy ze słowami wczesnych myślicieli średniowiecznych, tak jak nie zawsze możemy z całą pewnością stwierdzić, czy autor w pełni zdawał sobie sprawę z implikacji wypowiadanych przez siebie słów lub czy zajmował wyraźne stanowisko w sporze, być może w postaci argumentum ad kominem, nie chcąc zupełnie świadomie, aby jego twierdzenie było rozumiane zgodnie z jego dosłownym znaczeniem. Kiedy więc Roscelin mówił, że trzy Osoby Trójcy Świętej z powodzeniem moglibyśmy nazywać trzema bogami - gdyby zwyczaj to dopuszczał - na tej podstawie, że każdy istniejący byt jest jakąś jednostką, św. Anzelm (1033-1109) zapytywał, w jaki sposób ktoś, kto nie rozumie, jak wielość ludzi jest gatunkowo jednym człowiekiem, może pojmować, jak kilka Osób, z których każda jest doskonałym Bogiem, jest jednym Bogiem. N a podstawie tego twierdzenia św. Anzelma nazwano skrajnym realistą, 2
2
De fide Trin., 2.
170
WIEK DZIESIĄTY, JEDENASTY I DWUNASTY
bo rzeczywiście naturalna interpretaqa twierdzenia, w świetle wchodzą cego tu w grę dogmatu teologicznego, jest taka, że jak w Bóstwie jest tylko jedna Substancja, czyli Natura, tak we wszystkich ludziach jest tylko jedna substancja, czyli natura (to znaczy numerycznie jedna). Mogło być wszakże tak, że św. Anzelm argumentował ad hominem i że postawione przezeń pytanie było w zamierzeniu pytaniem o to, w jaki sposób człowiek, który nie zdaje sobie sprawy z gatunkowej jedności ludzi (zakładając słusznie lub błędnie, że Roscelin negował w s z e l k ą rzeczywistość powszechnika), może w ogóle rozumieć* o wiele większą jedność boskich Osób w jednej Naturze, w Naturze, która jest n u m e r y c z n i e jedna. Św. Anzelm mógł być skrajnym realistą, ale za drugą interpretacją jego pytania przemawia fakt, że wyraźnie sądził, iż według Roscelina uniwersalia nie mają żadnej rzeczywistości, są bowiem czystymi flatus vocis. Za taką interpretacją przemawia również ten fakt, że w Dialogus de grammatico* przeprowadza on rozróżnienie między substancją pierwszą a substanqa drugą, wymieniając wprost imię Arystotelesa. 5. JeżeU zasadą realistów skrajnych była ścisła zgodność myśli i rzeczywistości pozaumysłowej, to zasadą przeciwników realizmu skrajnego była teza^ że„tylko jednostki istnieją. Eryk (Heiricus) z Auxerre (841-876) zatem wypowiada uwagę, że jeśli ktoś usiłuje twierdzić, iż . biel lub czerń istnieją absolutnie i bez substancji, w której tkwią, to nie "będzie zdolny wskazać na jakąkolwiek odpowiadającą im substancję, lecz będzie się odwoływał do białego człowieka lub czarnego konia