Wydawnictwa Naukowo-Techniczne • W a r s z a w a 1984
Spis treści
Przedmowa do czwartego wydania angielskiego
XIX
Przedmowa do pierwszego wydania angielskiego •
XXIII
Podziękowania
XXVII
Wykaz ważniejszych skrótów i oznaczeń
•
XXVIII
Rozdział I Technika laboratoryjna 1.1. 1.2. 1.3.
Wstęp 1 Ogólne wskazówki dotyczące pracy w laboratorium 2 Bezpieczeństwo pracy w laboratoriach chemii organicznej 5
1 *
y
7
A P A R A T U R A I T E C H N I K A P R A C Y 21 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.17.1. 1.17.2. 1.17.3. 1.17.4. 1.17.5. 1.17.6. 1.17.7.
Wymienne szklane połączenia szlifowe — szlify 21 Rodzaje szlifów 23 i, . . Zasady postępowania z połączeniami szlif owymi 25 A p a r a t u r a szlifowa ogólnie stosowana w laboratorium preparatyki organicznej 26 Inne rodzaje połączeń wymiennych 30 K o r k i zwykłe i gumowe 30 Cięcie i zginanie rurek szklanych 32 Typowa aparatura laboratoryjna 32 Chłodzenie mieszanin reakcyjnych 37 Ogrzewanie mieszanin reakcyjnych 37 Mieszanie mechaniczne 41 . Typowe zestawy aparatury ze szklanymi połączeniami szlifowymi o powszechnym zastosowaniu w preparatyce organicznej 46 Zabezpieczenie reakcji pozostawionych bez dozoru 51 Aparatura specjalna 52 Uwodornianie katalityczne 52 Reakcje p o d zwiększonym ciśnieniem 60 Niekatalizowane i katalizowane reakcje w fazie gazowej 63 Ozonoliza 67 Fotochemia organiczna 69 Synteza elektrolityczna (anodowa) 77 / Reakcje w ciekłym amoniaku 78 M E T O D Y W Y O D R Ę B N I A N I A J O C Z Y S Z C Z A N I A P R O D U K T Ó W R E A K C J I 81
1.18. 1.19.
Rozważania ogólne 81 Sączenie pod zmniejszonym ciśnieniem 83
1.20. 1.21. 1.22. 1.23.
Krystalizacja 85 Technika sublimacji — suszenie za pomocą zamrażania 102 Ekstrakcja rozpuszczalnikami 104 Suszenie cieczy lub roztworów związków organicznych w, rozpuszczalnikach organicznych 113 " T Destylacja p o d ciśnieniem atmosferycznym 115 Destylacja z parą wodną 117 Destylacja frakcyjna pod ciśnieniem atmosferycznym 119 Destylacja pod zmniejszonym ciśnieniem 127 Destylacja pod wysoką próżnią — destylacja molekularna 132 P o m p y próżniowe 135 Manometry i manostaty 137 Chromatografia 142 Rozdzielanie przeciwprądowe 173 Przechowywanie próbek 182
1.24. 1.25. 1.26. 1.27. 1.28. 1.29. 1.30. 1.31. 1.32. 1.33.
O Z N A C Z A N I E S T A Ł Y C H F I Z Y C Z N Y C H 183 Oznaczanie temperatury topnienia — temperatury topnienia mieszanin 183 Oznaczanie temperatury wrzenia 189 Oznaczenie masy cząsteczkowej 190 Oznaczenie skręcalności optycznej 192 Oznaczanie gęstości i współczynnika załamania światła '795 Metody spektroskopowe 198 Literatura 212 ^ . \V \ " ^ /
1.34. 1.35. 1.36. 1.37. 1.38. 1.39.
:
Rozdział II Rozpuszczalniki i odczynniki 11.1. 11.2.
215
Oczyszczanie powszechnie używanych rozpuszczalników organicznych 215 Otrzymywanie i oczyszczanie odczynników 230 - s^.. > Literatura 266
Rozdział III Związki alifatyczne A . A Ł K A N Y 267 111,1. IH,2. ni,3. 111.4. 111.5. 111.6.
2-Metylobutan 267 H e p t a n 268 Heksan 269 Oktan 270 U n d e k a n 271 Heksakozan 275 B. A L K E N Y 274
111.7. HI,8. ffl,9. ni,10. 111,11. ffl,12. 111.13. 111.14. 111.15. 111.16. 111.17. IH,18. .< 111.19. 111.20.
2-Metylo-2-buten 277 2,3-Dimetylo-l,3-butadien 278 1,3-Cykloheksadien 278 1-Hepten 279 1,4-Pentadien 280 3,3-Dimetylo-l-buten 281 Kwas cw-2-butenowy 252 Metylenocykloheksan 283 1-Hepten 285 1,5-Heksadien 256 3-Metylo-l,2-pentadien 287 l-Bromo-3-metylo-l,2-butadien 288 C. A Ł K I N Y 2*0 Kwas 10-undecynowy 290 Fenyloacetylen 293
-
- -
A
A
. . 267
111.21. 111.22. 111.23.
1-Heksyn 293 2,7-Dimetylo-3,5-oktadiyn-2,7-diol 295 2-Metylo-6-fenylo-3,5-heksadiyn-2-ol 295 D . A L K O H O L E A L I F A T Y C Z N E 296
111.24. HI,25. 111.26. 111.27. 111.28. 111.29. 111.30. 111.31. 111.32. 111.33. 111.34. 111.35. 111.36. 111.37. 111.38. 111.39. 111.40. 111.41. 111.42. 111.43. 111.44. 111.45. 111.46.
1-Heptanol 298 2-Heptanol 299 Benzhydrol 300 2,2,2-Trichloroetanol 300 2-Buten-l-ol 301 2,3-Dimetylo-2,3-butanodiol 302 Benzopinakol 303 1-Pentanol 303 1,6-Heksanodiol 305 Cykloheksylometanol 308 1-Heksanol 370 3-Metylo-2-butanol 377 5-Nonanol 372 2-Metylo-2-heksanol 373 2-Metylo-2-pentanol 373 3-Etylo-3-pentanol 314 fr<m.s-l-Etynylo~3,3,5-trimetylo-l -cykloheksanol 375 l,l,3-Trifenylo-2-propyn-l-ol 376 ' > 1-Etynylocykloheksanol 376 1-Heksanol 377 2-Heksanol 379 cw-l,2-Cykloheksanodiol 327 " . fra/z.s-l,2-Cykloheksanodiol 322 t
E . H A L O G E N K I A L K I L Ó W 323 111.47. m,48. 111.49. 111.50. 111.51. 111.52. m,53. 111.54. 111.55. 111.56. 111.57. 111.58. 111.59. 111.60. 111.61. 111.62. 111.63. 111.64. 111.65. 111.66.
Chlorek ferf-butylu 324 Chlorek butylu 324 Chlorocykloheksan 325 1-Chloroheksan 325 Chlorek izobutylu 326 Chlorek allilu 326 Bromek izopropylu 327 Bromek butylu 328 Bromek izobutylu 330 Jodek izopropylu 332 1,4-Dijodobutan 333 Jodek butylu 334 1-Jodoheptan 335 1-Fluoroheksan 336 l-Jodo-3-metylobutan 337 l-Bromo-3-metylo-2-buten 338 Kwas 11-bromoundekanowy 339 1,2,3-Tribromopropan 340 3-Bromocykloheksen 341 y-Bromokrotonian metylu 342 F . E S T R Y K W A S Ó W N I E O R G A N I C Z N Y C H 342
111.67. 111.68. 111.69. 111.70. 111.71. 111.72. 111.73. 111.74. 111.75.
Podchloryn ferć-butylu 343 Siarczyn dibutylu 344 Fosforyn tributylu 344 Chlorofosforyn o-fenylenu 345 Pirofosforyn bis(o-fenylenu) 34$ Fosforan tributylu 346 Boran tributylu 346 Tiocyjanian propylu 347 Azotyn pentylu 347 G . E T E R Y A L I F A T Y C Z N E 348
111.76. 111.77. 111.78.
Eter dibutylowy 349 E t e r dichlorometylowo-metylowy 357 Eter etylowo-heksylowy 357
111.79. 111.80. 111.81. 111.82. 111.83. m,84. 111.85. 111.86.
H . A L D E H Y D Y A L I F A T Y C Z N E 352 Aldehyd masłowy 353 Heksanal 354 Aldehyd octowy 355 Glioksalan butylu 356 Aldehyd adypinowy 357 Heksanal 358 Heksanal 359 Aldehyd 2-fenylopropionowy 360
HI,87. 111.88. 111.89. 111.90. 111.91. III,92,A. ni,92,B. 111,93. m,94. 111.95. 111.96. 111.97.
J. K E T O N Y A L I F A T Y C Z N E 361 2-Oktanon 362 (—) Kamfora 363 2-Metylocykloheksanon 363 4-Cholesten-3-on 364 Kwas 10-oksoundekanowy 365 Keton dietylowy 365 K e t o n benzylowo-metylowy 367 l-Chloro-2-heksanon 369 2-Heksanon 370 Keton cykloheksylowo-metylowy 372 5-Metylo-5-heksen-2-on 372 Keton ?er/-butylowo-metylowy 373
111.98. ni,99. 111.100. 111.101. 111.102. 111.103. 111.104.
K . Z W I Ą Z K I D I K A R B O N Y L O W E 374 Fenyloglioksal 375 1,2-Cykloheksanodion i jego dioksym 375 Wodzian 1,2,3-indanotrionu 376 Dioksym 2,3-butanodionu 376 2,4-Pentanodion 378 Benzoiloaceton 379 2,5-Heksanodion 380
ni,105. 111.106. 111.107. ni,108. 111,109. HI,110. 111.111. 111.112. 111.113. 111.114. 111.115. 111.116. 111.117. 111.118. 111.119. III. 120. 111.121.
L . W Ę G L O W O D A N Y 381 Wodoro-D-glukaran potasu 386 1,2,3,4,6-Penta-O-acetylo-a-D-glukopiranoza 387 1,2,3,4,6-Penta-O-acetylo-^-D-glukopiranoza 387 1,2,3,4,6-Penta-O-benzoilo-a-D-glukopiranoza 388 Bromek 2,3,4,6-tetra-O-acetylo-a-D-glukopiranozylu 389 Bromek 2,3,4,6-tetra-O-benzoilo-a-D-glukopiranozylu 390 Metylo-2,3,4,6-tetra-0-acetylo-^-D-glukopiranozyd 391 Metylo-^-D-glukopiranozyd 391 Metylo-<x-D-galaktopiranozyd 392 l,2:5,6-Di-0-cykloheksylideno-ct-D-glukofuranoza 394 1,2-O-Cykloheksylideno-a-D-glukofuranoza 395 3-0-Benzylo-l,2:5,6-di-0-cykloheksylideno-ct-D-glukofuranoza 396 1,2-O-Cykloheksylideno-ct-D-ksylofuranoza 397 Metylo-4,6-0-benzylideno-ct-D-glukopiranozyd 399 Metylo-4,6-0-benzylideno-2,3-di-0-/?-toluenosulfonylo-«-D-glukopiranozyd 400 Metylo-CŁ-D-altropiranozyd 401 Metylo-2,3-di-0-metylo-a-D-glukopiranozyd 402
M . A L I F A T Y C Z N E K W A S Y K A R B O K S Y L O W E 403 111.122. Kwas izomasłowy 404 111.123. Kwas izowalerianowy 404 111.124. Kwas adypinowy 405 ni,125. Kwas 2,2-dimetylopropionowy 405 111.126. Kwas 3,3-dimetyloakrylowy 406 111.127. Kwas l-hydroksy-3,5,5-trimetylocykloheksanokarboksylowy 407 HI,128,A. Kwas walerianowy 408 IH,128,B. Kwas glutarowy 408 111.129. Kwas 2-metylomasłowy 410 111.130. Kwas dodekanodiowy 412 111.131. Kwas mirystynowy 414 111.132. K w a s heksanowy 418 111.133. K w a s propylomalonowy 420 111.134. Kwas l,2,3-propanotrikarboksylowv 421
111.135. 111.136. 111.137.
Kwas glutarowy 422 Kwas 2.2-dimetylobursztynowy 422 Kwas 2-propyloglutarowy 423
111.138. 111.139. 111.140. 111.141. 111.142. 111.143. 111.144. HI, 145. 111.146. 111.147. 111.148. 111.149. 111.150. 111.151. 111.152. 111.153. 111.154. 111.155. 111.156. 111.157. 111.158. 111.159.
N . P O C H O D N E KWASÓW KARBOKSYLOWYCH 42 3 „ Chlorek butyrylu 424 Bezwodnik octowy 425 * Bezwodnik heksanowy 426 Bezwodnik bursztynowy 427 Octan butylu 430 Octan cykloheksylu 431 Mrówczan butylu 432 Walerianian propylu 432 Adypinian dietym 433 Mleczan izopropylu 434 Adypinian dimetylu 435 Wodoroadypinian metylu 436 Octan ferf-butylu 436 Winylooctan etylu 437 2-Bromopropionian etylu 438 Walerianian etylu 438 Malonian dietylu 439 Ortomrówczan etylu 439 Acetamid 441 Heksanoamid 442 Sukcynoamid 442 Fenyloacetamid 442 fc
O. N I T R Y L E ALIFATYCZNE 443 111.160. Pentanodinitryl 443 111.161. Waleronitryl 445 111.162. Izobutyronitryl 446 111.163. Heksanonitryl 446 m , l 6 4 . Malononitryl 447 111,165. (2-Cyjanoetylo)-malonian dietylu 448 III,166,A. 3-Etoksypropionitryl 449 III,166,B. 3-(Dietyloamino)propionitryl 450 P . PODSTAWIONE ALIFATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE I ICH P O C H O D N E 450 111.167. 111.168. 111.169. 111.170. 111.171. 111.172. 111.173. 111.174. 111.175. 111.176. 111.177. 111.178. in,179. 111.180. 111.181. m,182. 111.183. 111.184. 111.185. 111.186.
Kwas chlorooctowy 451 Kwas bromooctowy 451 Kwas 2-bromo-3-metylowalerianowy 453 6-Bromoheksanian etylu 453 Cyjanooctan etylu 454 Kwas migdałowy 456 3-Fenylo-3-hydroksypropionian etylu 456 Kwas pirogronowy 460 Kwas fenylopirogronowy 461 Acetylooctan etylu 461 Propionylooctan etylu 463 Kwas 4-oksodekanowy 463 DL-Alanina 469 Aminoacetonitryl i glicyna 470 DL-Fenyloalanina 472 DL-Seryna 472 DL-Tryptofan 474 DL-Prolina 475 L-Prolina 476 L-Cystyna 478 Q. NITROALKANY 478
111.187. 111.188. 111.189.
1-Nitrobutan 479 4-Nitroheptan 479 Nitrometan 481
R . A M I N Y ALIFATYCZNE 482 111.190. 111.191. 111.192. 111.193. 111.194. 111.195.
Pentyloamina 482 Heptyloamina 484 1-Fenyloetyloamina 486 Benzyloamina 488 Dibutyloamina 488 Chlorowodorek metyloaminy 490 S. ROZDZIELANIE O D M I A N RACEMfCZNYCH 491
111.196. 111.197. 111.198.
Rozdzielanie (±)-
111.199. 111.200. 111.201. 111.202. 111.203. 111.204. 111.205. 111.206. 111.207.
T. ALIFATYCZNE ZWIĄZKI SIARKI 496 1-Heksanotiol 497 Chlorek S-benzyloizotiuroniowy 497 Sulfid dipropyiowy 498 Sulfid izobutyio-2,4-dinitrofenylowy 499 S-Benzylo-L-Cysteina 499 Disulfid dietylowy 500 * " Sulfotlenek dibenzylowy 501 Sulfon izobutyło-2,4-dinitrofenylowy 501 Ditiokarbonian 0,S-dietylu 502
111.208. 111.209. 111.210. 111.211. 111.212. 111.213.
V. N I E K T Ó R E I N N E ALIFATYCZNE ZWIĄZKI NIENASYCONE 503 2-Etylo-2-heksenal 504 Tlenek mezytylu 504 Kwas 3-heksyloakryłowy 506 Kwas 2-butynowy 507 ' '* " ' Kwas maleinowy 508 Kwas fumarowy 509 Literatura 509 r
Rozdział IV Związki aromatyczne
. . . . . .
A . W Ę G L O W O D O R Y AROMATYCZNE 511 IV, 1. IVX IV,3. IV,4. IV,5. IV,6. IV,7. IV,8. IV,9. IV,10. IV,11. IV,12. IV,13. IV, 14. IV,15. IV,16. IV,17.
Butylobenzen 514 p-Ksyłen 514 Butylobenzen 515 Pentylobenzen 575 Etylobenzen 576 " *' ter/-Butylobenzen 577 Difenylometan 518 Trifenylometan 579 9-Bromotryptycen 520 2,2'-Dinitrobifenyl 527 Kwas 2,2 -bifenylodikarboksylowy 522 l,l'-Binaftylo.2,2'-dioł 523 Naftalen 525 1-Metylonaftalen 526 Chryzen 527 5,6,11,12-Tetrafenylonaftacen 528 9-Fenylofenantren 529
s
/
B. A R O M A T Y C Z N E ZWIĄZKI N I T R O W E 531 IV, 18. IV, 19. IV,20. IV,21. IV,22. IV,23. IV,24. IV,25.
,
Nitrobenzen 533 1-Nitronaftalen 534 m-Dinitrobenzen 534 2,4-Dinitrotoiuen 535 m-Nitrobenzaldehyd 535 p-Bromonitrobenzen 536 Cyjanek p-nitrobenzylu 536 p-Nitrotoluen 537
C. A R O M A T Y C Z N E ZWIĄZKI CHLOROWCOWE 537 IV,26. IV,27. IV,28. IV,29. TV,30. IV,31. IV,32. IV,33. IV,34. IV,35. IV,36. IV,37. IV,38.
Chlorobenzen 539 Bromobenzen 539 Jodobenzen 540 1-Bromonaftalen 540 m-Bromonitrobenzen 541 Chlorek benzylu 541 Bromek p-nitrobenzylu 542 l,2-Bis(chlorometylo)-4,5-dimetylobenzen 543 p-Bromochlorobenzen 544 (Dichlorojodo)benzen 545 Jodozobenzen i dioctan jodobenzenu 545 Jodoksybenzen 546 Jodek difenylojodoniowy 546 D . AROMATYCZNE KWASY SULFONOWE I I C H P O C H O D N E 546
IV,39. IV,40. IV,41. IV,42. IV,43. IV,44. IV,45. IV,46. IV,47. IV,48. IV,49. IV,50. IV,51. IV,52. TV,53.
Benzenosulfonian sodu-548•• • , p-Toluenosulfonian sodu 549 2-Naftalenosulfonian sodu 549 2-Antrachinonosulfonian sodu 550 Kwas p-toluenosulfonowy 550 Kwas 2,4-dimetylobenzenosulfonowy 551 Chlorek benzenosulfonylowy 551 Chlorek p-toluenosulfonylowy 552 o-Toluenosulfonoamid i sacharyna 554 p-Toluenosulfonpamid, dichloroamina T i chloroamina f 555 p-Aminobenzenosulfonoamid 556" 2-(p-Aminobenzenosulfonoamido)-pirydyna 557 p-Toluenosulfonian butylu 558 p-Toluenosulfinian sodu 559 Tipfenol 560 ,
IV,54. IV,55. TV,56. IV,57. IV,58. IV,59. IV,60. IV,61. IV,62, IV,63. IV,64. IV,65. "
Anilina 562 o-Chloroanilina 564 0-Fenylenodiamina 564 o-Aminofenol 565 m-Nitroanilina 566 p-Aminobenzoesan etylu 566 Kwas antranilowy 568 3,5-Dinitroanilina 569 Kwas 7-p-toliloamino-4-hydroksy-2-naftalenosulfonowy 570 N-Benzyloanilina 571 N.N-Dimetyloanilina 573 N-(m-Nitrobenzylo)anilina 574
IV,66. TV,67. IV,68. TV,69. IV,70. IV,71. IV,72. IV,73. IV,74. IV,75. IV,76. IV 77.
F . P R O D U K T Y PODSTAWIENIA A M I N A R O M A T Y C Z N Y C H 575 , 2,4,6-Tribromoanilina 576 p-Jodoanilina 577 p-Nitrozo-N,N-dimetyloanilina 575 Kwas sulfanilowy 579 Kwas naftionowy 579 Kwas ortanilowy 580 Kwas metanilowy 587 Benzanilid 584 p-Bromoacetanilid 584 p-Bromoanilina 585 p-Nitroacetanilid 586 ' p-Nitroanilina 586
IV,78. IV,79. IV,80. IV,81. IV,82.
G . ZASTOSOWANIE SOLI DIAZONIOWYCH 587 m-Nitrofenol 592 Jodobenzen 593 p-Chlorotoluen 596 p-Bromotoluen 598 o-Bromotoluen 600
E . A M I N Y A R O M A T Y C Z N E 561
f
!
IV,83. IV,84. IV,85. IV,86. IV,87. IV,88. IV,89. IV,90. IV,91. IV,92. IV,93. IV,94. IV,95. IV,96. IV,97. JV,98.
Kwas benzenosulfinowy 600 p-Toluilonitryl 601 Fluorobenzen 602 o-Dinitrobenzen 604 2-Chlorobifenyl 605 1,3,5-Tribromobenzen 605 m-Bromotoluen 606 3,3'-Dimetylobifenyl 607 l-Fenyloazo-2-naftol 610 4-(4'-Nitrofenyloazo)-l-naftol 611 Czerwień metylowa 611 Chryzoidyna 612 Oranż II 613 Oranż metylowy 613 Diazoaminobenzen 614 /7-Aminoazobenzen 615
IV,99. IV,100. IV, 101. IV,102. IV,103. IV,104. IV,105. IV,106. IV,107. IV,108. IV,109. IV,110.
H . RÓŻNE ZWIĄZKI A R O M A T Y C Z N E ZAWIERAJĄCE AZOT 615 N-Fenylohydroksyloamina 616 Nitrozobenzen 617 Azoksybenzen 618 Azobenzen 618 Hydrazobenzen 619 Fenylohydrazyna 620 2,4-Dinitrofenylohydrazyna 622 N,N-Difenylo-N'-pikrylohydrazyna i N,N-difenylo-N'-pikrylohydrazyl 623 N,N-Difenylohydrazyna 624 Fenylomocznik 626 .. * Tiokarbanilid 627 ^ Izotiocyjanian fenylu 628
IV,111. IV,112. IV,113. IV,114. IV,115. IV,116. IV, 117. IV,118. IV, 119. IV,120. IV,121. IV,122. IV,123. IV, 124.
J. F E N O L E I E T E R Y F E N O L I 629 2-Naftol 631 2,4-Dinitrofenol 632 m-Krezol 632 o- i p-Nitrofenole 636 l-Nitrozo-2-naftol 637 2-Nitrozorezorcyna 637 2,4,6-Trinitrofenol 638 /7-Bromofenol 638 o-Bromofenol 639 o- i p-Hydroksypropiofenon 640 2-Allilofenol i 2-(l-propenylo)fenol 641 Fenacetyna 642 Eter allilowo-fenylowy 643 Eter metylowo-fenylowy 644
IV,125. IV,126. IV, 127. IV,128. IV,129. IV, 130. IV,131. IV,132. IV,133.
K. A L D E H Y D Y A R O M A T Y C Z N E 645 Aldehyd /?-toluilowy 647 Aldehyd 2,4,6-trimetylobenzoesowy 648 Aldehyd salicylowy 650 9-Formyloantracen 651 Aldehyd /Werf-butylobenzoesowy 652 Aldehyd p-nitrobenzoesowy 654 Aldehyd /?-bromobenzoesowy 655 Aldehyd 1-naftoesowy 656 Aldehyd 2-naftoesowy 657
IV,134. IV, 135. IV,136. IV,137. IV,138. IV, 139. IV,140. IV,141.
L. K E T O N Y A R O M A T Y C Z N E I C H I N O N Y 658 Acetofenon 660 a-Tetralon 665 Kwas o-benzoilobenzoesowy 666 Antron 668 2,4,6-Trihydroksyacetofenon 668 2,4,6-Trihydroksyizobutyrofenon 669 Propiofenon 670 Keton dibenzylowy 670
-•
, *• -
Spis treści IV,142. IV,143. IV,144.
XIII
1,4-Naftochinon 672 p-Benzochinon 673 1,2-Naftochinon 674
M . NIEKTÓRE R E A K C J E A R O M A T Y C Z N Y C H ZWIĄZKÓW KARBONYLOWYCH 675 IV,145. Alkohol benzylowy i kwas benzoesowy 676 IV,146. Alkohol p-metylobenzylowy 677 W,147,A. Benzylidenoaceton 678 B. Dibenzylidenoaceton 678 IV,148. co-Nitrostyren 680 IV,149. Cynamonian etylu 681 IV,150. Kwas cynamonowy 683 IV,151. Kwas 3,4-metyIenodioksycynamonowy 685 TV,152. l,8-DifenyIo-l,3,5,7-oktatetraen 686 IV,153. l,4-Difenylo-l,3-butadien 687 IV,154. Benzoina 688 IV,155. Dibenzoil 689 IV,156. Kwas benzilowy 690 IV,157. <x- i ^-Oksymy aldehydu benzoesowego 692 IV,158. a,p-Dibromoacetofenon 695 W.159. Chlorowodorek dimetyloaminopropiofenonu 696 IV,160. Kwas 2-naftylooctowy 698 IV,161. IV,162. IV,163. IV,164. IV,165. IV,166. IV,167. IV,168. IV,169. IV,170. IV,171. IV,172. W,173. IV,174. IV,175. IV,176. IV,177. IV,178. W,179. IV,180. IV,181. IV,182. W.183. IV,184. IV 185. f
N . AROMATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE 699 Kwas p-nitrobenzoesowy 700 Kwas o-chlorobenzoesowy 700 Kwas difenowy 703 Kwas benzoesowy 703 Kwas chinaldynowy 704 Kwas 2-naftoesowy 704 Kwas o-toluilowy 705 Kwas 2-naftoesowy 707 Kwas homoftalowy 707 Kwas salicylowy 710 Kwas 1-naftoesowy 711 Kwas p^toluilowy 712 Kwas m-nitrobenzoesowy 714 Kwas 3,5-dinitrobenzoesowy 715 O. P O C H O D N E A R O M A T Y C Z N Y C H KWASÓW KAKBOKSYLOWYCH 716 Chlorek p-nitrobenzoilu 776 Bezwodnik 3-nitroftaIowy 777 Benzoesan metylu 779 Octan benzylu 720 m-Chlorobenzoesan metylu 727 <» Benzoesan fenylu 727 1-Naftoesan etylu 722 Amid kwasu o-toluilowego 722 P . N I T R Y L E AROMATYCZNE 723 1-Naftonitryl 723 Benzonitryl 724 Weratronitryl 725 Literatura 725
Rozdział V Związki alicykliczne • . . . . . . . . . . » V,l. V,2. V,3. V,4. V 5. V,6. t
3-Metylo-2-cyklopentenon 730 3-Metylo-2-cykloheksenon 730 5,5-Dimetylo-l,3-cykloheksanodion. 731 - - - 4 3-Metylo-l,2.4,-cyklopentanotrion 732 Tetrafenylocyklopentadienon 733 Bezwodnik 3,4,5,6-tetrafenylodihydroftalowy 733
, 726
m s
XIV V,7. V,8. V,9. V,10. V, 11. V,12. V, 13. V,14. V,15, V,16. V*17,
Sp* treści 2-Etoksykarbonylocyklopentanon 734 1,3-Indanodion 734 Kwas 1,1-cyklobutanodikarboksylowy i kwas cyklobutanokarboksylowy 735 Keton cyklopropylowo-metylowy 736 Cykloheptanon 738 Bezwodnik c/s-l,2,3,6-tetrahydro-4,5-dimetyloftalowy 740 cis-1,4,4a,9a-Tetrahydro-2,3-dimetylo-9,10-antrachinon 741 4-Nitro-5-fenylocykloheksen 741 7,7-Dichlorobicyklo[4.1.0]heptan 742 Fotodimer 2-cyklopentenonu 742 Fotodimer 1,4-naftochinonu 744 Literatura 745
Rozdział VI Związki heterocykliczne VIJ. VI,2. VI,3. VI,4. VT,5. VI£, VT,7. YI.8. VI,9. VI,10. VI,11. VI,12. VI, 13. VI,14. VI,15. VI,16. VI,17. VI,18. VI,19. VI,20. VI,21. ' VI,22. VI,23. VI,24. VI,25. VI,26. VI,27. VI,28. VI,29. VI,30. VI,31. VI,32. VI,33.
A. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E A Z O T 746 a\s-2-Benzylo-3-fenyloazirydyna 747 2,5-Dimetylopirol 757 Pirol 752 3,5-Dietoksykarbonylo-2,4-dimefylopiroL 753 3,5-Dimetylopirazol 753 l-Fenylo-3-metylo-5-pirazolon 754 2,3-Dimetylo-l-fenylo-5-pirazolon 754 5,5-Dimetylohydantoina 755 5,5-Difenylohydantoina 755 4-Benzylideno-2-metylo-5-oksazolon 756 Indol 757 2-Fenyloindol 758 Indygo 759 Benzimidazol 760 Benzotriazol 760 2,6-Dimetylopirydyna 768 3,5-Dicyjano-4,4-dimetylo-2,6-piperydynodion 769 Kwas 6-hydroksynikotynowy 770 2-Fenylopirydyna 777 2-Pentylopirydyńa 772 * " " • 4-Etylopirydyna 773 2,2'-Bipirydyl 774 Kwas barbiturowy 774 Kwas 5,5-dietylobarbiturowy 775 Kwas 5-etylo-5-fenylobarbiturowy 776 2,5-Piperazynodion 778 Chinolina 779 1,10-Fenantrolina 787 2-Metylochinolina 782 ,, , 2,4,6-Trimetylochinolina 782 2-Hydroksy-4-metylochinolina 783 Kwas 2-fenylo-4-chinolinokarboksylowy 784 2,3-Difenylochinoksalina 784
yi,34. VI,35. VI,36. VI,37. VI,38. VI,39. VI,40.
B. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E T L E N 785 1,2-Epoksyetylobenzen 788 1,2-Epoksyetylobenzen 789 2,5-Dimetylofuran 789 Benzofuran 790 Kwas 2-pirono-5-karboksylowy 790 4-Metylokumaryna 797 Flawon 792
VI,41. VI,42. VI,43.
C. Z W I Ą Z K I H E T E R O C Y K L I C Z N E Z A W I E R A J Ą C E S I A R K Ę 793 2,5-Dimetylotiofen 793 5-Chloro-3-metylobenzotiofen 794 2,4-Dimetylotiazol 794
746
VI,44. VI,45.
2-Amino-4-metylotiazol 795 2-Aminotiazol 796 Literatura 796
Rozdział VII Jakościowa analiza organiczna • - • • • • * * VII,1. VII 2. Vn,3. VII,4. VII,4,1. VII,4,2. Vn,4,3. VII,4,4. VII,5. f
VII,6. Vn 6,l. VTI 6,2. Vn,6,3. VII,6,4. Vn,6,5. Vn,6,6. VII,6 7. VH,6,8. VH,6,9. VII,6,10. VII,6,11. VII,6,12. VII,6 13. VH,6,14. Vn,6,15. VII,6 16. VH,6 17. VEI,6,18. VII 6,19. VII,6,20. VII,6,21. VII,6,22. VII,6,23. VII,6,24. VH,6,25. VII,6,26. VH,6,27. VII,7. Vn,7,l. VII,7,2. (
t
t
f
t
f
f
VII,7,3. VII,7,4.
Oznaczanie stałych fizycznych 798 Jakościowe oznaczanie pierwiastków 799 Rozpuszczalność związków organicznych 806 Interpretacja widm 812 Spektroskopia w podczerwieni 813 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego ( N M R ) 844 Spektrometria masowa 871 Spektroskopia w nadfiolecie i świetle widzialnym (UV-VIS) 889 Identyfikacja grup funkcyjnych 894 A. Związki o charakterze kwaśnym 894 B. Związki zasadowe 898 C. Związki obojętne 901 Otrzymywanie pochodnych 916 Nasycone węglowodory alifatyczne 918 Nienasycone węglowodory alifatyczne. Pochodne alkenów 918 Węglowodory aromatyczne 919 Alkohole i alkohole polihydroksylowe 922 Węglowodany 926 Fenole 930 Enole 932 "• " • ' ' Alifatyczne związki chlorowcowe $33 ** Aromatyczne związki chlorowcowe 935 Etery alifatyczne 935 Etery aromatyczne 936 Acetale 937 Aldehydy i ketony 937 Chinony 940 Kwasy karboksylowe 941 Chlorki i bezwodniki kwasów karboksylowych 944 * Estry 945 Amidy pierwszorzędowe 949 ^ Podstawione amidy 950 Nitryle 951 Aminy pierwszo- i drugorzędowe 953 Aminy trzeciorzędowe 956 a-Aminokwasy 957 Nitrozwiązki 960 Tiole 960 Kwasy sulfonowe 962 Sulfonamidy 964 *"- * ' Jakościowa analiza mieszanin związków organicznych 964 Wprowadzenie 964 Wstępne badanie mieszaniny 966 ^ A. Mieszaniny ciekłe 966 B. Mieszaniny stałe 968 Rozdzielanie mieszanin nierozpuszczalnych w wodzie 968 Rozdzielanie mieszanin rozpuszczalnych w wodzie 970 Literatura 972 v
5
Rozdział ym Stałe fizyczne związków organicznych VIII,1. Vm,2. VTn»3.
TABLICE POCHODNYCH Nasycone węglowodory alifatyczne 974 Nienasycone węglowodory alifatyczne 975 Węglowodory aromatyczne 976
Vin,4. VIII,5, VIII,6. VIII,7. VIII,8. Vm,9. VIII,10. Vni»ll. VIII,12. VIII,13. VIII,14. VIII,15. VHI,16. VIII,17. VIII,18. Vin,19. VIII,20. VHI,21. VIII,22. VIII,23. VIII,24. Vin,25. Vm,26. VIII,27. VIII,28. VIII,29. Vm,30. VHI,31. VIII,32. VIII,33. VIII»34. VHI,35. Vffl,36. VIII,37. VIII,38. VITI,39. VIII,40. VIII,41. Vin,42. VIII,43. VIII,44. VHI>45. VW,46.
Alkohole alifatyczne 978 Alkohole aromatyczne 982 Fenole 984 Enole 988 Alkohole polihydroksylowe 988 Węglowodany (cukry) 989 Chlorowcopochodne alifatyczne 990 Chlorowcopochodne aromatyczne 996 Etery alifatyczne 995 Etery aromatyczne 1000 Acetale 1002 Aldehydy alifatyczne 1004 Aldehydy aromatyczne 1006 Ketony alifatyczne 1008 Ketony aromatyczne 1010 Chinony 1012 Alifatyczne kwasy karboksylowe 1014 Aromatyczne kwasy karboksylowe 1018 Chlorki kwasowe (alifatyczne) 1022 Bezwodniki kwasowe (alifatyczne) 1022 Chlorki i bezwodniki kwasów aromatycznych 1023 Estry alifatyczne 1024 Estry aromatyczne 1029 Pierwszorzędowe amidy alifatyczne 1032 Pierwszorzędowe amidy aromatyczne 1033 Podstawione amidy aromatyczne 1034 Nitryle alifatyczne (cyjanki) 1036 Nitryle aromatyczne 1037 Pierwszo- i drugorzędowe aminy alifatyczne 1038 Pierwszorzędowe aminy aromatyczne 1040 Drugorzędowe aminy aromatyczne 1046 Aminy trzeciorzędowe 1048 Aminokwasy 1052 Nitrozwiązki aromatyczne 1054 Nitrozwiązki alifatyczne 1055 Tiole 7055 Kwasy sulfonowe 1056 Sulfonoamidy, R . S 0 N H 1060 Imidy 1060 Nitrozo-, azo-, azoksy- i hydrazozwiązki 1061 Różne związki siarkowe 1062 Różne związki fosforowe 1064 Estry kwasów nieorganicznych 1064 2
2
Uzupełnienie 1 Literatura dotycząca chemii organicznej . . . . . . .
1065
Uzupełnienie 2 Spektroskopia w podczerwieni. Tablice korelacyjne - . • 1076 Uzupełnienie 3 Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego Tablice korelacyjne Ife Uzupełnienie 4 Spektrometria masowa. Tablice korelacyjne
1085
Uzupełnienie 5 Własności poszczególnych rozpuszczalników. Tablice korelacyjne
%
1100
Uzupełnienie 6 Gęstość oraz skład procentowy różnych roztworów
1104
Uzupełnienie 7 i Gęstość wody oraz prężność pary wodnej w zakresie temperatur od 0 do 35°C 1111 Uzupełnienie 8 Wypadki w laboratorium i pierwsza pomoc
1112
Tablica mas atomowych*
1116
Producenci i dostawcy wyposażenia laboratoryjnego i chemikaliów
1117
Skorowidz rzeczowy * • * *- * * . ^ * * . . . . . . .
. 1119
Skorowidz nazw i typów reakcji
1131
Skorowidz nazw związków organicznych . . . . .
1137
Preparatyka
organiczna
Przedmowa do czwartego wydania angielskiego
M i j a dwadzieścia osiem lat o d pierwszego w y d a n i a p o d r ę c z n i k a V o g l a „Textbook of Organie Chemistry" i d w a d z i e ś c i a lat o d w y d a n i a ostatniego, lecz dzięki d o k ł a d n o ś c i i d a l e k o w z r o c z n o ś c i z m a r ł e g o d r a A . I . V o g l a p o d r ę c z n i k t e n jest ciągle w użyciu w l a b o r a t o r i u m chemii organicznej j a k o p o d s t a w o w e ź r ó d ł o w i a d o m o ś c i p r a k t y c z n y c h . O d czasu u k a z a n i a się trzeciego w y d a n i a nastąpiły d u ż e z m i a n y w p r a k t y c z n e j i teoretycznej chemii o r g a n i c z n e j . S p o ś r ó d n i c h m o ż n a w y m i e n i ć łatwą d o s t ę p n o ś ć wielu s u b s t r a t ó w i o d c z y n n i k ó w , r o z w ó j n o w y c h m e t o d syntezy, większą ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństw z w i ą z a n y c h z o p e r o w a n i e m s u b s t a n c j a m i o r g a n i c z n y m i , p o w s z e c h n e p o s ł u g i w a n i e się m e t o d a m i c h r o m a t o g r a f i c z n y m i i s p e k t r o s k o p o w y m i o r a z s t o s o w a n i e m e c h a n i z m ó w reakcji d o w y j a ś n i a n i a i p r z e w i d y w a n i a przebiegu reakcji organicznych. P r z y g o t o w u j ą c n o w e w y d a n i e , staraliśmy się odzwierciedlić t e z m i a n y , u t r z y m u j ą c jednocześnie p o d s t a w o w y c h a r a k t e r p o d r ę c z n i k a , k t ó r y p o z o s t a ł c e n n y m j e d n o t o m o w y m p o d r ę c z n y m ź r ó d ł e m w i a d o m o ś c i dla s t u d e n t ó w k u r s u p o d s t a w o w e g o i p o d y p l o m o w e g o i dla wszystkich p r a c u j ą c y c h e k s p e r y m e n t a l n i e c h e m i k ó w o r g a n i k ó w . P o d r ę c z n i k został d o k ł a d n i e p r z e j r z a n y p o d k ą t e m obecnej teorii i techniki p r a c y . Większość działów napisano całkowicie od n o w a lub przerobiono dodając sporo n o w e g o m a t e r i a ł u . W celu u t r z y m a n i a objętości j e d n o t o m o w e g o p o d r ę c z n i k a w e w ł a ś c i w y c h g r a n i c a c h n a l e ż a ł o d l a zmieszczenia n o w e g o m a t e r i a ł u z r e z y g n o w a ć z części w i a d o m o ś c i p o d a n y c h w w y d a n i u p o p r z e d n i m , k t ó r e a l b o p r z e s t a ł y b y ć a k t u a l n e , a l b o n i e m a j ą istotnego z n a c z e n i a w p r a k t y c e c h e m i c z n e j . D o t y c z y t o g ł ó w n i e r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o t e o r e t y c z n y m p o d s t a w o m techniki l a b o r a t o r y j n e j . Z t e m a t e m t y m m o ż n a się j e d n a k z a p o z n a ć w d r u g i m w y d a n i u „Elementary Practical Organie Chemistry" opracowanym przez A. Vogla. P i e r w s z y m r o z d z i a ł e m w o b e c n y m w y d a n i u jest Technika laboratoryjna. Rozdział t e n c a ł k o w i c i e p r z e r o b i o n o i u ł o ż o n o w e d ł u g następujących t e m a t ó w : Aparatura i technika pracy ( d o działu tego w ł ą c z o n o większość t e c h n i k specjalnych z a m i e s z c z o n y c h p o p r z e d n i o w r o z d z i a l e Reakcje różne), Metody wyodrębniania i oczyszczania produktów reakcji i Oznaczanie stałych fizycznych. Nowe tematy w p i e r w s z y m r o z d z i a l e t o p r z e d e w s z y s t k i m : Bezpieczeństwo pracy w laboratoriach chemii organicznej (1,3), Chromatografia (1,31) i Metody spektroskopowe (1,39). Podano również przykłady zastosowania metod chromatograficznych i spektroskopowych w niektórych wprowadzonych w obecnym wydaniu d o ś w i a d c z e n i a c h . W r o z d z i a l e V I I , Jakościowa analiza organiczna, omówiono i n t e r p r e t a c j ę w i d m w p o d c z e r w i e n i , w nadfiolecie i w świetle w i d z i a l n y m , w i d m m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o o r a z w i d m s p e k t r o m e t r i i m a s o w e j , a b y czytelnik m ó g ł z d o b y ć d o ś w i a d c z e n i e w z a s t o s o w a n i u i docenić w a r t o ś ć m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h . W r o z d z i a l e I z a m i e s z c z o n o r ó w n i e ż obszerną bibliografię chcąc p o m ó c
z a i n t e r e s o w a n e m u d a n ą techniką c z y t e l n i k o w i w u z y s k a n i u b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y c h informacji. Z n a c z n i e r o z s z e r z o n e i z a k t u a l i z o w a n e z a g a d n i e n i a oczyszczania powszechnie stosowanych rozpuszczalników organicznych oraz otrzymywania i oczyszczania o d c z y n n i k ó w są treścią r o z d z i a ł u I I . Część p r e p a r a t y w n ą p o d r ę c z n i k a p o d z i e l o n o o b e c n i e n a cztery r o z d z i a ł y : . I I I , Związki alifatyczne; I V , Związki aromatycznej V , Związki alicyklicznc , i V I , Związki heterocykliczne. Z w y d a n i a p o p r z e d n i e g o p o z o s t a w i o n o sporą liczbę reakcji, k t ó r e z a c h o w a ł y swoją w a r t o ś ć j a k o p r z y k ł a d y o d p o w i e d n i e d o ćwiczeń studenckich lub jako przykłady z typowymi czynnościami laboratoryjnymi. Preparaty o p i s a n e w r o z d z i a ł a c h p o ś w i ę c o n y c h z w i ą z k o m alicyklicznym i h e t e r o c y k l i c z n y m dotyczą g ł ó w n i e m e t o d o t r z y m y w a n i a u k ł a d u cyklicznego; p r z e m i a n y g r u p funkcyjnych w tych układach włączono d o odpowiednich tematów w innych rozdziałach. P r e p a r a t y o p i s a n e p o p r z e d n i o w r o z d z i a ł a c h z a t y t u ł o w a n y c h Reakcje różne: Odczynniki organiczne stosowane w chemii organicznej i nieorganicznej; Barwniki, w s k a ź n i k i i związki p o k r e w n e o r a z Z w i ą z k i fizjologicznie c z y n n e z a m i e s z c z o n o obecnie w czterech w y m i e n i o n y c h r o z d z i a ł a c h o d p o w i e d n i o d o c h a r a k t e r u p r o d u k t u . W ciągu o s t a t n i c h dwudziestu l a t o p r a c o w a n o i opublikowano- d u ż ą liczbę n o w y c h m e t o d syntetycznych. D o b i e r a j ą c m a t e r i a ł p r e p a r a t y w n y d o o b e c n e g o w y d a n i a , staraliśmy się p o d a ć p r z y k ł a d y n i e k t ó r y c h n o w y c h t e c h n i k o r a z m e t o d syntezy, k t ó r y c h w a r t o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć z o s t a ł a d o k ł a d n i e s p r a w d z o n a . Wyszczególnienie wszystkich u z u p e ł n i e ń w r a m a c h k r ó t k i e j p r z e d m o w y n i e jest m o ż l i w e ; d o ważniejszych n o w y c h syntez i z a s t o s o w a ń n o w y c h o d c z y n n i k ó w należą: d i a l k i l o m i e d z i a n litu (111,5), ylidy f o s f o r o w e (111,14), ylidy s i a r k o w e (VI,35), o t r z y m y w a n i e a l l e n ó w (111,17 i 111,18), utlenianie s e l e k t y w n e (111,87 i IV,25), b o r o w o d o r o w a n i e - u t l e n i a n i e (111,43 i 111,89), r e d u k c j a selektywna (IV,57, IV,65 i VI,1), s p r z ę g a n i e al ki n ó w (111,22 i 111,23), u w o d n i e n i e a l k i n ó w (111,91), r e a k c j e f o t o c h e m i c z n e (111,30, IV,17, V,16 i V,17), utlenianie a l k e n ó w o c t a n e m rtęci (HI,44), z a s t o s o w a n i e r o z p u s z c z a l n i k ó w a p r o t o n o w y c h (111,161), r o z d z i e l a n i e e n z y m a t y c z n e (111,198), b e n z y n j a k o p r o d u k t p o ś r e d n i (IV,9), z a s t o s o w a n i e d i b r o m k u trifenylofosfiny (IV,34), r e a k c j e f o r m y l o w a n i a (TV,129), m e t o d y estryfikacji (111,148 i IV,179), k a r b e n i r e a k c j e p r z e n o s z e n i a m i e d z y f a z o w e g o (V,15). P o n a d t o r o z s z e r z o n o z a k r e s r e a k c j i ; szczególnie p o w i ę k s z o n o liczbę p r z y k ł a d ó w z w i ą z k ó w alicyklicznych, z w i ą z k ó w heterocyklicznych, a m i n o k w a s ó w i w ę g l o w o d a n ó w . O g ó ł e m w p r o w a d z o n o 120 n o w y c h syntez, z k t ó r y c h wszystkie s p r a w d z o n o w n a s z y c h l a b o r a t o r i a c h . W p r z y p a d k a c h m o d y f i k a c j i l u b rozszerzenia istniejących m e t o d a l b o technik, k t ó r y c h s a m i n i e sprawdziliśmy doświadczalnie, p o d a l i ś m y o d s y ł a c z e d o literatury. Syntezy z a t r z y m a n e z w y d a n i a p o p r z e d n i e g o d o k ł a d n i e p r z e j r z a n o i wszelkie b ł ę d y lub niejasności, k t ó r e stwierdziliśmy l u b o k t ó r y c h wiedzieliśmy, z o s t a ł y p o p r a w i o n e . P o z a t y m ilości r e a g e n t ó w i o d c z y n n i k ó w p o m o c n i c z y c h w y r a ż o n o w m o l a c h , a w y d a j n o ś c i obliczono w p r o c e n t a c h w y d a j n o ś c i teoretycznej. R o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e i m e c h a n i z m y reakcji, s t a n o w i ą c e w p o p r z e d n i m w y d a n i u w p r o w a d z e n i e d o m e t o d syntezy d a n e j klasy z w i ą z k ó w , c a ł k o w i c i e p r z e r o b i o n o . Z a s t o s o w a n e s ł o w n i c t w o z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h s p r a w d z o n o i z a k t u a l i z o w a n o w e d ł u g reguł I U P A C d o t y c z ą c y c h n o m e n k l a t u r y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , zwłaszcza w odniesieniu d o zatrzymanych n a z w zwyczajowych. 1
K a ż d y p r a c o w n i k l a b o r a t o r i u m , a zwłaszcza p r a c o w n i k o funkcji n a d z o r c z e j , powinien mieć pełną świadomość niebezpieczeństw związanych z poszczególnymi związkami i operacjami i być pewien, że w pracowni przyswojono sobie zasady b e z p i e c z e ń s t w a p r a c y . D ą ż y l i ś m y d o t e g o , a b y w tekście b y ł o z a z n a c z o n e k a ż d e r y z y k o z w i ą z a n e z o k r e ś l o n y m i d o ś w i a d c z e n i a m i ; z a s a d y b e z p i e c z e ń s t w a p r a c y zostały o b s z e r n i e o m ó w i o n e w r o z d z i a l e 1,3. I n f o r m a c j e t e o r a z p o d a n e o d s y ł a c z e d o literatury p o w i n n y u m o ż l i w i ć p o z n a n i e niebezpieczeństw z w i ą z a n y c h z u ż y c i e m p o s z c z e g ó l n e g o związku l u b w y k o n y w a n i e m d a n e j czynności.
R o z d z i a ł V I I , Jakościowa analiza organiczna n a p i s a n o o d n o w a i obecnie z a w a r t e są w n i m wszystkie r e a k c j e służące d o s c h a r a k t e r y z o w a n i a g r u p f u n k c y j n y c h i o t r z y m a n i a p o c h o d n y c h , k t ó r e p o p r z e d n i o z n a j d o w a ł y się w r ó ż n y c h m i e j s c a c h p o d r ę c z n i k a . D o d a n o r ó w n i e ż interpretację w i d m w p o d c z e r w i e n i , w nadfiolecie i w świetle w i d z i a l n y m , w i d m m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o i w i d m m a s o w y c h o r a z szereg ilustracji w i d m . T a b l i c e stałych fizycznych p o p r z e d n i o r o z p r o s z o n e w podręczniku zgromadzono razem w rozdziale VII, a tablice korelacyjne v ' d m w ł ą c z o n o d o u z u p e ł n i e ń 2 — 4 . W u z u p e ł n i e n i u 1, Literatura dotycząca chemii organicznej, p o d a n o przegląd czasopism, monografii, czasopism źródłowych, zbiorów d a n y c h itd., z k t ó r y c h korzystają c h e m i c y organicy. N a naszą w d z i ę c z n o ś ć zasłużyli dr G . H . Jeffery, C.Chem., F . R . I . C , p o p r z e d n i k i e r o w n i k W y d z i a ł u , k t ó r y skłonił nas d o p r z y g o t o w a n i a n o w e g o w y d a n i a p o d r ę c z n i k a , o r a z dr T . C. D o w n i e , C.Chem., F . R . I . C . i dr B. R . Currelł, C.Chem., F . R . I . C , kolejni k i e r o w n i c y W y d z i a ł u C h e m i i Politechniki, k t ó r z y zezwolili n a m n a k o r z y s t a n i e z urządzeń laboratoryjnych podczas prac sprawdzających. Chcemy również wyrazić p o d z i ę k o w a n i e p a n u V. K y t e , w y k o n a w c y wielu r y s u n k ó w d o p o p r z e d n i e g o w y d a n i a , k t ó r y c h ę t n i e przystąpił d o p o w t ó r n e g o w y k o n a n i a r y s u n k ó w d a w n y c h i p r z y g o t o w a n i a n o w y c h , o ogólnej liczbie 180. O l b r z y m i a p r a c a p r z e p i s a n i a n a m a s z y n i e r ę k o p i s u b y ł a u d z i a ł e m p a n i V. R o g e r s i z m a r ł e j j u ż p a n i G . E . Tatchell. J e s t e ś m y wdzięczni o b u p a n i o m z a ich cierpliwość i w y t r w a ł o ś ć , k t ó r e u ł a t w i ł y n a m o g r o m p r a c związanych z p r z e g l ą d a n i e m tekstu. B.S.F. Thames
AJ.H. V.R. P.W.G.S. A.R.T. Polytechnic London, S.E. 16 6 PF wrzesień 1976
Przedmowa do pierwszego wydania angielskiego
K s i ą ż k a niniejsza s t a n o w i p r ó b ę p r z e k a z a n i a w s z y s t k i m studiującym p r a k t y c z n ą c h e m i ę organiczną z a s o b u 2Ó-letnich d o ś w i a d c z e ń w p r a c y b a d a w c z e j o r a z p e d a g o g i c z n e j a u t o r a w tej dziedzinie. P o d s t a w y swej w i e d z y a u t o r z d o b y ł w l a t a c h 1925—1929, g d y j a k o asystent w I m p e r i a l College p o d k i e r o w n i c t w e m nieżyjącego już prof. J. E . T h o r p e ' g o , F . R . S . z a p o z n a ł się z m e t o d a m i o r a z t e c h n i k ą p r a c y , s t o s o w a n y m i w d u ż e j , rozwijającej się szkole b a d a ń w c h e m i i o r g a n i c z n e j . O d tego czasu a u t o r w r a z ze s w y m i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i b r a ł u d z i a ł m . i n . w b a d a n i a c h n a d zależnością m i ę d z y w ł a s n o ś c i a m i fizycznymi i b u d o w ą c h e m i c z n ą (Physicał Properties and Chemical Constitution publikacje w Journal o] the Chemical Society), co objęło syntezę p o n a d tysiąca czystych z w i ą z k ó w r ó ż n y c h t y p ó w . W i e l e n o w y c h syntez o r a z specjalnych m e t o d o p r a c o w a n y c h i s t o s o w a n y c h w t y c h b a d a n i a c h z n a l a z ł o s w o j e miejsce w tej książce. P o n a d t o p o d c z a s t y c h b a d a ń o p r a c o w a n o n o w e d o ś w i a d c z e n i a , p r z e z n a c z o n e d l a p o c z ą t k u j ą c e g o studenta. Były o n e w y p r ó b o w a n e z p e ł n y m s u k c e s e m z licznymi g r u p a m i s t u d e n t ó w w o k r e s i e wielu s e m e s t r ó w i z o s t a ł y w ł ą c z o n e d o o b e c n e g o p o d r ę c z n i k a . K o m p i l u j ą c tę książkę a u t o r czerpał w i a d o m o ś c i d o w o l n i e ze wszystkich d o s t ę p n y c h m u ź r ó d e ł — n o t a t e k l a b o r a t o r y j n y c h , o r y g i n a l n y c h p r a c publikowanych w czasopismach naukowych, podręczników chemii organicznej, p o d r ę c z n i k ó w p r e p a r a t y k i o r a z p r o s p e k t ó w p r o d u c e n t ó w specjalnych a p a r a t ó w . P o n i e w a ż z ł o ż e n i e i n d y w i d u a l n y c h p o d z i ę k o w a ń jest n i e p o d o b i e ń s t w e m — w wieki p r z y p a d k a c h oryginał źródeł zaginął — o b o w i ą z k i e m i przyjemnością a u t o r a będzie podkreślenie, j a k wiele w s z y s t k i m t y m ź r ó d ł o m zawdzięcza. N a l e ż y j e d n a k w s p o m n i e ć o dziele Organie Syntheses, do k t ó r e g o czytelnik zostaje o d e s ł a n y p o dalsze szczegóły dotyczące wielu o p i s a n y c h w tekście syntez. Książkę r o z p o c z y n a r o z d z i a ł o m a w i a j ą c y t e o r e t y c z n e p o d s t a w y g ł ó w n y c h operacji s t o s o w a n y c h w p r e p a r a t y c e o r g a n i c z n e j . Bez z n a j o m o ś c i o d p o w i e d n i c h z a s a d t e o r e t y c z n y c h nie m o ż n a b o w i e m należycie z r o z u m i e ć sensu tych operacji. R o z d z i a ł I I p o ś w i ę c o n y jest s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u techniki p r a c y . P o t r a k t o w a n i e tego t e m a t u w j e d n y m r o z d z i a l e d a j e dużą oszczędność miejsca, szczególnie w p r z y p a d k u s k o m p l i k o w a n y c h syntez. N i e p r z y p u s z c z a się, a b y s t u d e n t stosował n a w e t większą część o p i s a n y c h operacji, p o w i n i e n wiedzieć j e d n a k o ich istnieniu, a b y m ó c je w razie potrzeby zastosować. W r o z d z i a ł a c h I I I i I V opisano kolejno własności o r a z s p o s o b y o t r z y m y w a n i a z w i ą z k ó w alifatycznych i a r o m a t y c z n y c h . P o d z i a ł ten, c h o c i a ż m o ż e sztuczny, jest z g o d n y z p o d z i a ł e m p r z y j ę t y m w wielu w s p ó ł c z e s n y c h p o d r ę c z n i k a c h t e o r e t y c z n y c h , jak r ó w n i e ż z p o d z i a ł e m s t o s o w a n y m przez a u t o r a w s w y c h w y k ł a d a c h . S z c z e g ó ł o w y opis o t r z y m y w a n i a poszczególnych klas związków o r g a n i c z n y c h p o p r z e d z a k r ó t k i w s t ę p
teoretyczny. Z a l e c a się, a b y s t u d e n t czytał t e wstępy r ó w n o l e g l e z k u r s e m w y k ł a d ó w , dzięki c z e m u o m a w i a n e z a g a d n i e n i a n a b i o r ą dla niego b a r d z i e j r e a l n e g o znaczenia, T a k i p o d z i a ł r o z d z i a ł ó w p o z w a l a s t o p n i o w o w p r o w a d z a ć r e a k c j e t y p o w e dla p o s z c z e g ó l n y c h klas z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h o r a z m e t o d y identyfikacji t y c h klas. T y m s a m y m w p r o w a d z a się s t o p n i o w o p o d s t a w y j a k o ś c i o w e j a n a l i z y organicznej. W i e l u nauczycieli woli j e d n a k o d ł o ż y ć n a u k ę t e g o p r z e d m i o t u d o m o m e n t u , g d y student p r z e p r o w a d z i o d p o w i e d n i ą ilość syntez e l e m e n t a r n y c h . P o d z i a ł n a d z i a ł y ułatwi nauczającemu wprowadzenie dowolnie przez niego ustalonego schematu nauczania. R o z d z i a ł y V — X p o ś w i ę c o n e są k o l e j n o z w i ą z k o m h e t e r o c y k l i c z n y m o r a z alicyklicznym, r e a k c j o m r ó ż n y m , o d c z y n n i k o m o r g a n i c z n y m s t o s o w a n y m w chemii nieorganicznej o r a z o r g a n i c z n e j ; b a r w n i k o m , w s k a ź n i k o m o r a z z w i ą z k o m p o k r e w n y m ; z w i ą z k o m fizjologicznie c z y n n y m o r a z p o l i m e r o m s y n t e t y c z n y m . W i e l e z t y c h syntez jest oczywiście p r z e z n a c z o n y c h dla s t u d e n t ó w z a a w a n s o w a n y c h , j e d n a k s a m o p r z e c z y t a n i e opisu o t r z y m y w a n i a w y b r a n y c h p r e p a r a t ó w p r z e z tych, k t ó r z y nie d y s p o n u j ą dostateczną ilością czasu n a p r a c ę doświadczalną, m o ż e i m d o p o m ó c w z a p a m i ę t a n i u szczegółów d o ś w i a d c z a l n y c h . Szczególną u w a g ę z w r a c a się n a r o z d z i a ł poświęcony otrzymywaniu odczynników organicznych stosowanych w chemii nieorganicznej o r a z o r g a n i c z n e j . Z a t r u d n i e n i e z a a w a n s o w a n y c h s t u d e n t ó w o r a z odpowiednio przygotowanych laborantów przy otrzymywaniu tych związków p o t r z e b n y c h w l a b o r a t o r i u m w analizie organicznej i nieorganicznej jest zawsze d o b r y m p o m y s ł e m . S t o s u n k o w o niewielki k o s z t ich o t r z y m y w a n i a (np. w p r z y p a d k u o - f e n a n t r o l i n y w y n o s i m n i e j n i ż 1/10 c e n y h a n d l o w e j ) p r z y c z y n i się d o zwiększenia zastosowania w laboratorium tych normalnie stosunkowo drogich odczynników organicznych. R o z d z i a ł X I p o ś w i ę c o n y jest j a k o ś c i o w e j analizie o r g a n i c z n e j . T e m a t p o t r a k t o w a n y jest z p o d a n i e m u m i a r k o w a n e j ilości szczegółów d o ś w i a d c z a l n y c h , lecz w połączeniu z zamieszczoną w p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h r o z d z i a ł ó w I I I i I V c h a r a k t e r y s t y k ą klas z w i ą z k ó w o r a z z t a b l i c a m i s t a ł y c h fizycznych z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h i ich p o c h o d n y c h z a p e w n i w y s t a r c z a j ą c y z a s ó b w i a d o m o ś c i z tej w a ż n e j gałęzi chemii. W książce tej nie zajęto się w ogóle ilościową analizą organiczną. Z a d a n i e m t e g o p o d r ę c z n i k a jest z a s p o k o j e n i e w y m a g a ń s t u d e n t a chemii w czasie c a ł e g o okresu j e g o s t u d i ó w . Specjalnie d u ż o szczegółów p o d a n o w d z i a ł a c h interesujących s t u d e n t a p o c z ą t k u j ą c e g o ; z d a n i e m a u t o r a — z a p e w n i e n i e p o c z ą t k u j ą c e m u s t u d e n t o w i t r w a ł y c h p o d s t a w właściwej techniki d o ś w i a d c z a l n e j jest o b o w i ą z k i e m piszącego p o d r ę c z n i k p r e p a r a t y k i . W i a d o m o ś c i są p o d a n e w tej książce w s p o s ó b wystarczająco z r o z u m i a ł y , ż e b y u m o ż l i w i ć n a u c z y c i e l o m objęcie n i m i k a ż d e g o dowolnego programu nauczania. M o ż n a ł a t w o zaobserwować, że skała preparatów z m i e n i a się w szerokich g r a n i c a c h . P r o w a d z ą c y ćwiczenia k a ż d ą syntezę m o ż e ł a t w o p r z y s t o s o w a ć d o mniejszej skali, g d y t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a w y m a g a j ą koszty, czas l u b i n n e względy. Ilości o d c z y n n i k ó w ciekłych w y r a ż o n e są z w y k l e w g r a m a c h o r a z w mililitrach (objętość p o d a n a dla t e m p . 2 0 ° C ) . P o d r ę c z n i k t e n będzie o d p o w i e d n i d l a s t u d e n t ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h się d o , z d o b y c i a t y t u ł u m a g i s t r a n a uniwersytecie o r a z przyjęcia n a c z ł o n k a K r ó l e w s k i e g o I n s t y t u t u C h e m i c z n e g o (chemii organicznej). Daje on również podstawy m e t o d badawczych, stosowanych w chemii organicznej; m o ż n a m i e ć nadzieję, ż e będzie służył j a k o p r z e w o d n i k dla c h e m i k ó w organików-pra ktyków. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a liczne odsyłacze, szczególnie w r o z d z i a l e I I o m a w i a j ą c y m t e c h n i k ę p r a c y , k t ó r e p o d a j ą n a z w y firm, d o s t a r c z a j ą c y c h specjalne aparaty. Autor miał zwykle bezpośrednio do.czynienia z tymi aparatami i wydaje m u się, ż e n i e k t ó r z y czytelnicy chcieliby z n a ć o b e c n e ź r ó d ł o i c h d o s t a w y , j a k r ó w n i e ż wiedzieć, o d k o g o m o ż n a b y . u z y s k a ć d o d a t k o w e i n f o r m a c j e . T r z e b a p o d k r e ś l i ć , że większość g o t o w e j a p a r a t u r y l a b o r a t o r y j n e j b y ł a w p r o w a d z o n a p o r a z p i e r w s z y
n a r y n e k p r z e z o d p o w i e d n i e f i r m y p o wielu w y c z e r p u j ą c y c h b a d a n i a c h i p r ó b a c h p r z e p r o w a d z o n y c h w l a b o r a t o r i a c h f a b r y c z n y c h . O d e s ł a n i e p o i n f o r m a c j e d o takiej firmy jest w opinii a u t o r a r ó w n o z n a c z n e , z o d e s ł a n i e m d o oryginalnej p r a c y l u b książki. W ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci w l a b o r a t o r i a c h p r o d u c e n t ó w a p a r a t u r y chemicznej (jak r ó w n i e ż c h e m i k a l i ó w ) wiele czasu p o ś w i ę c o n o p r a c y u d o s k o n a l a j ą c e j , i c h o c i a ż w y r a ż e n i e wdzięczności z a wielką p o m o c o d d a n ą c h e m i k o m - p r e p a r a t y k o m p r z e z t e organizacje p r z e m y s ł o w e jest s p r a w ą z n a c z n i e p r z e d a w n i o n ą , , nie m a niewątpliwie p r z e s a d y w stwierdzeniu, że p r z y c z y n i ł y się o n e m a t e r i a l n i e d o p o s t ę p u n a u k i . t
A R T H U R I. V O G E L Woolwich Polytechnic, London, S.E. 18 grudzień 1946
Podziękowania
Autorzy pracy wyrażają wdzięczność następującym osobom i organizacjom z a zezwolenie n a r e p r o d u k c j ę z a s t r z e ż o n y c h m a t e r i a ł ó w : A m e r y k a ń s k i e m u T o w a r z y s t w u C h e m i c z n e m u ( A m e r i c a n C h e m i c a l Society) z a d w i e t a b l i c e d o t y c z ą c e 1) s c h e m a t y c z n e g o o b r a z u u k ł a d ó w p a s m a , . z a w a r t ą w Analytical chemistry, 1951, t. 23 ( a u t o r z y C. W . Y o u n g , R . B. D u v a l , N . W r i g h t ) i 2) g r a f i c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a z a k r e s ó w w a r t o ś c i przesunięć c h e m i c z n y c h d l a , r ó ż n e g o r o d z a j u w ę g l o w o d o r ó w p a r a f i n o w y c h , z a w a r t ą w Analytical chemistry, 1971, t. 32 (10) ( a u t o r z y L. P . L i n d e m a n n , J. Q. A d a m s ) ; firmie B u t t e r w o r t h s z a r y s u n k i dotyczące w i d m a a l d e h y d u k r o t o n o w e g o , z a m i e s z c z o n e w Techniqu.es of high resolution nuclear magnetic resonance spectroscopy, 1971 ( a u t o r z y W . M a c F a r l a n e , R . F . M . W h i t e ) ; , firmie H e y d e n & S o n L t d za rys. 1 i 2, z a m i e s z c z o n e w Organie magnetic resonance, 1972, t, 4 ; firmie P e r g a m o n Press L t d z a r y s u n k i z Organie chemistry, Applications of NMR, 1969, w y d . 2 ( a u t o r z y L . M . J a c k m a n , S. Sternhell); a u t o r o m tablic zaczerpniętych z Principles of organie mass spectroscopy ( a u t o r z y D . H . Williams, I . H o w e ) ; firmie V e r l a g C h e m i e G M B H z a r y s u n k i , k t ó r e w y k o n a l i E . Breitmaier, G . J u n g , W . Voelter, z a w a r t e w Angewandte Chemie, 1971, t. 10; firmie J o h n Wiley & S o n I n c . z a tablicę, k t ó r ą o p r a c o w a l i R. M . Silverstein, C. G . Bassler, T . C. M e r r i l l w Identification of organie compounds, 1974, w y d . 3 ; i wreszcie a u t o r o m . tablic wziętych z p r a c y Carbon-I3 nuclear magnetic resonance for organie chemists, 1972 ( a u t o r z y G . . C . L e v y , G . L. N e l s o n ) .
Wykaz ważniejszych skrótów i oznaczeń
bezw. c cz.obj. cz.wag. d dym. GLC l®sfc kryst. M mesh
— — — — — — — — — — —
nasyc. NDS poj. ppm proc. rozc. stęż. TLC | £#, tw. [<*]D
— — — — — — — — — — — ~~
r
bezwodny stężenie, liczba g r a m ó w substancji r o z p u s z c z o n y c h w 100 m l r o z t w o r u części o b j ę t o ś c i o w e części w a g o w e gęstość dymiący chromatografia gazowa lodowaty (kwas octowy) krystaliczny molowy liczba oczek p r z y p a d a j ą c y c h n a cal liniowy p o w i e r z c h n i sita, n p . w sicie 100 m e s h jest 100 oczek n a d ł u g o ś c i 1 cala nasycony n a j w y ż s z e d o p u s z c z a l n e stężenie pojemność części n a m i l i o n procentowy rozcieńczony stężony chromatografia cienkowarstwowa czas retencji temperatura topnienia temperatura wrzenia skręcalność w ł a ś c i w a
Rozdział I Technika laboratoryjna
1,1. WSTĘP Synteza z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h o d g r y w a dużą r o l ę w n a u c e chemii o r g a n i c z n e j . Otrzy mywanie różnego rodzaju związków organicznych i stosowanie odpowiednio dobranych reakcji o r a z r ó ż n o r o d n e j t e c h n i k i p r a c y u ł a t w i a s t u d e n t o w i p r z y s w o j e n i e wiedzy o w ł a s n o ś c i a c h c h e m i c z n y c h i fizycznych z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , o r a z p o m a g a w p o z n a n i u c z y n n i k ó w r z ą d z ą c y c h ich reaktywnością. Syntezy z u p e ł n i e p r o s t y c h z w i ą z k ó w m a j ą dużą w a r t o ś ć dydaktyczną, z w ł a s z c z a w t e d y , g d y polegają o n e n a r e a k c j a c h o o g ó l n y m znaczeniu, k t ó r e m o ż n a stosować, w razie p o t r z e b y p o o d p o w i e d n i c h m o d y f i k a c j a c h , d o bardziej z ł o ż o n y c h u k ł a d ó w . T e g o r o d z a j u p o d s t a w o w e syntezy o p i s a n o w p o d r ę c z n i k u z wszelkimi szczegółami, a b y u m o ż l i w i ć s t u d e n t o w i p r z y s w o jenie t y p o w y c h czynności l a b o r a t o r y j n y c h . K a t a l o g i większości firm d o s t a r c z a j ą c y c h o d c z y n n i k i o r g a n i c z n e są o b e c n i e b a r d z o o b s z e r n e i n a ogół o t r z y m y w a n i e z w i ą z k ó w , k t ó r e m o g ą służyć j a k o m a t e r i a ł y wyjścio w e d o syntez bardziej z ł o ż o n y c h p r e p a r a t ó w i k t ó r e są d o s t ę p n e w s p r z e d a ż y p o u m i a r k o w a n y c h c e n a c h , nie jest o p ł a c a l n e . J e d n a k ich o t r z y m y w a n i e często w z b u d z a za i n t e r e s o w a n i e i p r z y n o s i z a d o w o l e n i e . P o n a d t o , p o m y ś l n e p r z e p r o w a d z e n i e nieco trudniejszej syntezy i o t r z y m a n i e p r o d u k t u o wysokiej jakości z d o b r ą wydajnością m o ż e d o s t a r c z y ć satysfakcji i w z b u d z i ć z a u f a n i e s t u d e n t a d o jego zdolności ekspery mentalnych. O s t a t n i e kilkadziesiąt lat to okres w a ż n y c h i niezwykle interesujących osiągnięć w syntezie organicznej. W okresie t y m , dzięki u p o w s z e c h n i e n i u c e n n e g o n a r z ę d z i a p r a c y b a d a w c z e j , j a k i m są m e t o d y s p e k t r o s k o p o w e , w y j a ś n i o n o b u d o w ę wielu z ł o ż o n y c h p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h o d u ż y m z n a c z e n i u biologicznym. B y ł o t o zachętą dla c h e m i k ó w o r g a n i k o w d o p o d e j m o w a n i a p r ó b o t r z y m y w a n i a tych z w i ą z k ó w o r a z i c h a n a l o g ó w w l a b o r a t o r i a c h . Wiele u d a n y c h p r ó b jest s k u t k i e m , ale jednocześnie i przyczyną, w p r o w a d z e n i a d o syntezy organicznej d u ż e j liczby n o w y c h selektywnych o d c z y n n i k ó w . W i e d z a o z a s t o s o w a n i a c h i o g r a n i c z e n i a c h stosowalności t y c h o d c z y n n i k ó w o r a z u m i e j ę t n o ś ć p e ł n e g o w y k o r z y s t a n i a ich selektywności są n i e o d z o w n e d l a c h e m i k a z a a w a n s o wanego w pracy badawczej. Początkujący chemik o r g a n i k , w y o d r ę b n i a j ą c związki o t r z y m a n e w s t o s u n k o w o p r o s t y c h r e a k c j a c h , z d o b y w a d o ś w i a d c z e n i e w w y k o n y w a n i u p o d s t a w o w y c h czynności, t a k i c h j a k ekstrakcja r o z p u s z c z a l n i k a m i , destylacja, krystalizacja itd. (p. 1,18 i n a s t ę p n e ) . T e od d a w n a s t o s o w a n e m e t o d y są często w y s t a r c z a j ą c e dla w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u o dostatecznej czystości. J e d n a k w p r a c y b a d a w c z e j b u d o w ę i czystość o t r z y m a n e g o związku z w y k l e p o t w i e r d z a się z a p o m o c ą b a d a ń s p e k t r o s k o p o w y c h . P r z y w y o d r ę b n i a niu p r o d u k t ó w z t r u d n o rozdzielających się m i e s z a n i n szczególnie p o m o c n e są m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e . O d p o w i e d n i e ćwiczenia z a m i e s z c z o n e w p o d r ę c z n i k u umożliwiają
praktyczne poznanie tych metod. W pracy doświadczalnej najbardziej prawidłowy wy b ó r m e t o d y w y o d r ę b n i e n i a i oczyszczenia p r o d u k t u w y m a g a dojrzałości i m o ż e g o dokonać tylko doświadczony eksperymentator. 1,2.
OGÓLNE WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE PRACY W
LABORATORIUM
Student, r o z p o c z y n a j ą c p r a c ę w l a b o r a t o r i u m p r e p a r a t y k i o r g a n i c z n e j , p o w i n i e n p r z e d e w s z y s t k i m z a p o z n a ć się d o k ł a d n i e ze s z c z e g ó ł a m i d o ś w i a d c z a l n y m i d o t y c z ą c y m i d a n e g o p r e p a r a t u , a t a k ż e p o z n a ć p o d s t a w y t e o r e t y c z n e w y k o n y w a n e j przez siebie r e a k c j i . M u s i o n z d a w a ć s o b i e j a s n o s p r a w ę z t e g o , jaki z w i ą z e k jest celem jego d o ś w i a d c z e n i a i jak można go otrzymać. Pilny s t u d e n t p o w i n i e n z a w s z e w y k o r z y s t a ć czas j a k najbardziej wydajnie. D l a wielu reakcji w y m a g a n y jest długi okres o g r z e w a n i a l u b m i e s z a n i a , b ą d ź t e ż p o p r o s t u c z a s , w ciągu k t ó r e g o n a l e ż y p o z o s t a w i ć m i e s z a n i n ę reakcyjną b e z p o t r z e b y jej ciągłej k o n troli. S t u d e n t p o w i n i e n w y k o r z y s t a ć t e n c z a s n a o p i s a n i e w y k o n a n y c h czynności, u p o r z ą d k o w a n i e miejsca p r a c y , m y c i e i suszenie sprzętu l a b o r a t o r y j n e g o , czy t e ż n a p r z y gotowanie innych preparatów. Prowadzenie notatek laboratoryjnych. P r o w a d z e n i e n o t a t e k jest nieodłączną częścią doświadczenia, g d y ż istotą każdej p r a c y n a u k o w e j jest w n i k l i w a o b s e r w a c j a p o ł ą c z o n a z dokładnym opisem. D o ś w i a d c z e n i e p o w i n n o b y ć o p i s a n e d o k ł a d n i e , z p o d a n i e m wszystkich szczegółów, tak aby ktoś inny zrozumiał, jak zostało wykonane, i mógł je powtórzyć bez uprzed" niego p r z y g o t o w a n i a . T a k więc, p o z a n a p i s a n i e m s p r a w o z d a n i a z w y k o n a n y c h czyn ności, łącznie z o p i s e m a p a r a t u r y specjalnej z a s t o s o w a n e j w d o ś w i a d c z e n i u , należy p o d a ć ilości o b j ę t o ś c i o w e i w a g o w e u ż y t y c h o d c z y n n i k ó w , z a o b s e r w o w a n e t e m p e r a t u r y , c z a s t r w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h czynności, w y n i k i c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j i c h r o m a t o g r a f i i g a z — ciecz ( T L C i G L C ) itd. W y n i k i wszystkich d o ś w i a d c z e ń należy n o t o w a ć p o d c z a s p r a c y , w o d p o w i e d n i e j wielkości zeszycie w s z t y w n e j o p r a w i e . P r o w a dzenie n o t a t e k n a l u ź n y c h k a r t k a c h jest n i e d o p u s z c z a l n e . D a n e liczbowe, t a k i e j a k w y d a j n o ś c i , objętości r o z t w o r ó w p r z y m i a r e c z k o w a n i u , t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i w r z e n i a itd., n a l e ż y z a p i s y w a ć b e z p o ś r e d n i o w d z i e n n i k u l a b o r a t o r y j n y m , a nie n a k a w a ł k a c h p a p i e r u . N o t o w a n i e n a k a r t k a c h jest b a r d z o z ł y m n a w y k i e m , c h o ć b y d l a t e g o ż e k a r t k i m o ż n a ł a t w o zgubić. P r a k t y c z n i e jest k o r z y s t a ć z o b u sąsiadujących s t r o n i c zeszytu p r z y opisie k a ż d e g o d o ś w i a d c z e n i a l u b części d o ś w i a d c z e n i a . P r a w ą stronicę n a l e ż y p r z e z n a c z y ć n a s p r a w o zdanie z w y k o n a n e j p r a c y o r a z n a z a n o t o w a n i e p o c z y n i o n y c h obserwacji. W r a z i e p o t r z e b y , d a l s z y ciąg s p r a w o z d a n i a p i s z e się n a n a s t ę p n e j p r a w e j stronicy. L e w ą stronicę p r z e z n a c z a się n a r ó w n a n i e reakcji, obliczenie w y d a j n o ś c i , z a n o t o w a n i e t e m p e r a t u r t o p n i e n i a , m e c h a n i z m reakcji itd., o r a z n a e w e n t u a l n e u w a g i . D z i e n n i k l a b o r a t o r y j n y powinien być pisany z odstępami pomiędzy poszczególnymi doświadczeniami, tak aby b y ł o ł a t w o je r o z r ó ż n i ć . W k l e j a n i e w i d m i szkiców c h r o m a t o g r a m ó w d o d z i e n n i k a n i e jest w s k a z a n e , g d y ż jego objętość p o w i ę k s z y się s z y b k o n a tyle, ż e u s z k o d z i t o o p r a w ę zeszytu. Wszelkie t e g o r o d z a j u r y s u n k i p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e w o d d z i e l n e j teczce, p o z a z n a c z e n i u n a k a ż d y m r y s u n k u n u m e r u o d p o w i e d n i e j s t r o n y zeszytu. N i e o c z e k i w a n y przebieg r e a k c j i o r a z j a k i e k o l w i e k n i e z r o z u m i a ł e zjawisko n a l e ż y s t a r a n n i e z a n o t o w a ć . Z d a r z a się, ż e d o ś w i a d c z e n i e nie daje o c z e k i w a n y c h w y n i k ó w , c h o c i a ż s p o s ó b w y k o n a n i a d a n e j reakcji jest d o b r z e z n a n y . ( W p r z e p i s a c h o p u b l i k o w a n y c h w literaturze c h e m i c z n e j bywają często b ł ę d y , n p . w liczbie określającej objętość l u b m a s ę o d c z y n n i k a m o ż e b y ć w z ł y m miejscu przecinek.) W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy się s t a r a ć o d n a l e ź ć p r z y c z y n ę n i e p o w o d z e n i a reakcji i w p r o w a d z i ć o d p o w i e d n i e z m i a n y w w y k o n a n i u , z a m i a s t pośpiesznie p o w t a r z a ć d o ś w i a d c z e n i e b e z ż a d n e j z m i a n y . P r z e p i s y porządkowe. O s p o s o b i e p r a c y s t u d e n t a najlepiej ś w i a d c z y wygląd j e g o stołu l a b o r a t o r y j n e g o . P o w i e r z c h n i a stołu p o w i n n a b y ć z a w s z e czysta i s u c h a , więc t r z e b a m i e ć p r z y n a j m n i e j d w i e ścierki, wilgotną i suchą. A p a r a t u r ę , k t ó r e j w d a n y m m o m e n c i e nie u ż y w a się d o reakcji, należy s c h o w a ć d o szafki stołu. Jeżeli z j a k i c h ś
w z g l ę d ó w m u s i się o n a z n a j d o w a ć n a stole, t o p o w i n n a b y ć czysta i u s t a w i o n a t a k , a b y nie p r z e s z k a d z a ł a w p r a c y . B r u d n ą a p a r a t u r ę m o ż n a u m i e ś c i ć w p l a s t y k o w e j m i s c e , z d a l a o d miejsca p r a c y , d o p ó k i nie u m y j e się jej i nie s c h o w a . O d p a d k ó w substancji s t a ł y c h o r a z b i b u ł y filtracyjnej n i e w o l n o w r z u c a ć d o zlewu. W s z y s t k i e c z y n n o ś c i z s u b s t a n c j a m i s z k o d l i w y m i l u b p o s i a d a j ą c y m i n i e p r z y j e m n y z a p a c h należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. Mycie i suszenie szklanych naczyń laboratoryjnych. Wszystkie szklane naczynia używane w pracach laboratoryjnych powinny być przed użyciem starannie umyte, a p o n a d t o d o wielu syntez d o k ł a d n i e w y s u s z o n e . Najlepiej jest j e d n a k , g d y c h e m i k w y r o b i w s o b i e n a w y k m y c i a n a c z y ń szklanych n a t y c h m i a s t p o i c h użyciu, d o p ó k i p a m i ę t a , j a k i e g o r o d z a j u zanieczyszczenia w n i c h p o z o s t a ł y . M y c i e d ł u ż e j p r z e c h o w y w a n y c h b r u d n y c h n a c z y ń jest k ł o p o t l i w e , zwłaszcza w t e d y , g d y w m i ę d z y c z a s i e o d p a r o wały składniki lotne. N i e z n a m y u n i w e r s a l n e g o ś r o d k a d o m y c i a szkła. J e d n a k znając c h a r a k t e r s u b s t a n cji, k t ó r ą t r z e b a u s u n ą ć , m o ż n a z a s t o s o w a ć o d p o w i e d n i r o z p u s z c z a l n i k . T a k n p . jeżeli w i a d o m o , ż e p o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e m a c h a r a k t e r z a s a d o w y , t o należy się s p o d z i e w a ć , że r o z p u ś c i się o n a c a ł k o w i c i e w r o z c i e ń c z o n y m k w a s i e s o l n y m l u b s i a r k o w y m . P o d o b n i e , d o usunięcia p o z o s t a ł o ś c i o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m , m o ż n a u ż y ć r o z c i e ń c z o n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. Jeżeli w i a d o m o , że p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w p e w n y m , n i e z b y t d r o g i m r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m , t o u s u w a się ją z a p o m o c ą tego r o z p u s z c z a l n i k a . N a j p r o ś c i e j u s u w a się zanieczyszczenia z a p o m o c ą o d p o w i e d n i e j szczotki (jeżeli m o ż n a ją w p r o w a d z i ć d o n a c z y n i a ) i p r o s z k u d o s z o r o w a n i a , k t ó r y j e d n a k nie p o w i nien z a w i e r a ć t w a r d y c h s k ł a d n i k ó w m o g ą c y c h r y s o w a ć szkło. P r o s z e k w p r o w a d z a się a l b o b e z p o ś r e d n i o d o n a c z y n i a i zwilża w o d ą , a l b o n a wilgotnej szczotce z a n u r z o n e j w p r o s z k u . N a c z y n i e m y j e się t a k d ł u g o , a ż b r u d z p o w i e r z c h n i szkła z o s t a n i e u s u n i ę t y . Jeżeli j e d n o r a z o w e m y c i e o k a ż e się niewystarczające, t o c z y n n o ś ć • t ę n a l e ż y p o w t ó r z y ć . N a s t ę p n i e , n a c z y n i e p ł u c z e się d o k ł a d n i e w o d ą destylowaną. G d y m i e s z a n i n a w o d y z p r o s z k i e m n i e d a j e z a d o w a l a j ą c y c h w y n i k ó w , • należy zwilżyć p r o s z e k r o z p u s z c z a l n i kiem organicznym, n p . acetonem ). D o b r e w y n i k i u z y s k u j e się m y j ą c b r u d n e n a c z y n i a g o r ą c y m 15-proc. r o z t w o r e m f o s f o r a n u s o d o w e g o z d o d a t k i e m niewielkiej ilości p r o s z k u ściernego, n p . p u m e k s u . S p o s ó b t e n nie n a d a j e się j e d n a k d o u s u w a n i a s m ó ł . N a j p o w s z e c h n i e j stosuje się d o m y c i a a p a r a t u r y mieszaninę chromową, k t ó r a w za sadzie jest m i e s z a n i n ą t r ó j t l e n k u c h r o m u ( C r 0 ) • i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o [ o z a c h o w a niu ostrożności p r z y jej s t o s o w a n i u p . I,3,B>4(v)]. M i e s z a n i n a c h r o m o w a o d z n a c z a się silnymi w ł a s n o ś c i a m i utleniającymi i jest d o s k o n a ł y m r o z p u s z c z a l n i k i e m . S p o r z ą d z a się ją w g p o n i ż s z y c h p r z e p i s ó w . 1. W zlewce o p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 5 g d w u c h r o m i a n u s o d u w 5 m l w o d y i d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u w p r o w a d z a p o w o l i , stale mieszając, 100 m l stęż. k w a s u siar kowego. Temperatura roztworu wzrasta d o 70—80°C. P o ochłodzeniu mieszaniny d o t e m p . 4 0 ° C p r z e l e w a się ją do suchej butelki z a m y k a n e j k o r k i e m szlifowym.2. W zlewce ze szkła P y r e x o p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 100 m l stęż. k w a s u siarko w e g o i o g r z e w a ostrożnie d o t e m p . ok. 100°C, p o c z y m s t o p n i o w o d o d a j e się, stale mieszając, 3 g d w u c h r o m i a n u s o d u l u b p o t a s u . R o z t w ó r m i e s z a się jeszcze p r z e z kilka minut, aby zapobiec wytrąceniu powstałego kwasu chromowego i p o ochłodzeniu d o t e m p . 4 0 ° C w y l e w a d o suchej butelki z a m y k a n e j k o r k i e m szlifowym. M i e s z a n i n a c h r o m o w a s p o r z ą d z o n a p r z e z w y t r z ą s a n i e n a d m i a r u d w u c h r o m i a n u sodu l u b s p r o s z k o w a n e g o d w u c h r o m i a n u p o t a s u z e stęż. k w a s e m s i a r k o w y m w t e m p . p o k o j o w e j nie jest t a k w y d a j n a , jak o t r z y m a n a wg p o d a n y c h p o w y ż e j p r z e p i s ó w , c h o c i a ż jest o n a s t o s o w a n a d o m y c i a n a c z y ń w analizie objętościowej. U t r a t ę silnych p o c z ą t k o w o własności u t l e x
3
*) D o s k o n a ł e w ł a s n o ś c i c z y s z c z ą c e o r a z zwilżające m a j ą r o z t w o r y d e t e r g e n t ó w . O s t a t n i o w p r o w a d z o n y m c z y n n i k i e m p o w i e r z c h n i o w o c z y n n y m jest D e c o n 9 0 , p r o d u k o w a n y p r z e z D e c o n L a b o r a t o r i e s L t d . D e t e r g e n t t e n s t o s o w a n y w p o s t a c i 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o u w a ż a się z a s k u t e c z n i e j s z y n i ż m i e s z a n i n a c h r o m o w a .
3
Preparatyka
organiczna
niających m i e s z a n i n y c h r o m o w e j r o z p o z n a j e się p o z m i a n i e b a r w y z c z e r w o n o b r o n a t n e j n a zieloną.N a c z y n i e p r z e d m y c i e m mieszaniną c h r o m o w ą p ł u c z e się s t a r a n n i e w o d ą w celu m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j s z e g o usunięcia substancji n i e o r g a n i c z n y c h , a szczególnie substancji r e d u k u j ą c y c h . W o d ę w y l e w a • się w m i a r ę możliwości c a ł k o w i c i e i n a c z y n i e wypełnia się mieszaniną c h r o m o w ą tak, a b y jego b r u d n a p o w i e r z c h n i a została zwilżona. P o chwili zlewa się znaczną część m i e s z a n i n y z p o w r o t e m d o butelki i w ciągu kilku m i n u t o b r a c a się n a c z y n i e m , a b y p o z o s t a ł a w e w n ą t r z ciecz r ó w n o m i e r n i e p o k r y ł a p o wierzchnię zanieczyszczoną. N a s t ę p n i e p ł u c z e się n a c z y n i e d o k ł a d n i e w o d ą w o d o c i ą g o w ą i destylowaną [p. I,3,B,4(v)]. S t o s o w a n y niekiedy s p o s ó b m y c i a , polegający n a s z y b k i m w l a n i u niewielkiej ilości etanolu d o u s t a w i o n e g o p o d wyciągiem n a c z y n i a zawierającego stęż. k w a s a z o t o w y , jest b a r d z o niebezpieczny i d l a t e g o p o s t ę p o w a n i e t a k i e jest niewskazane. W żadnym przy padku nie wolno d o d a w a ć stęż. k w a s u a z o t o w e g o d o etanolu, g d y ż p o k r ó t k i m okresie wstępnym zachodzi gwałtowna reakcja połączona z wybuchem. M a ł e a p a r a t y szklane suszy się ok. jednej g o d z i n y w suszarce elektrycznej w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C . J e d n a k większość s z k l a n e g o sprzętu m a zbyt d u ż e w y m i a r y n a t o , żeby suszyć g o w suszarce, a p o n a d t o jest o n p o t r z e b n y z w y k l e z a r a z p o u m y c i u i dlatego należy g o suszyć i n n y m i m e t o d a m i . Wszystkie t e m e t o d y polegają n a p r z e p u s z c z a n i u p r z e z suszony a p a r a t s t r u m i e n i a p o w i e t r z a , najlepiej g o r ą c e g o . M o k r e n a c z y n i a p ł u c z e się p r z e d suszeniem niewielką ilością rektyfikatu l u b a c e t o n u . Z e w z g l ę d ó w • e k o n o m i c z n y c h m o k r y rektyfikat i a c e t o n p o w i n n o się z b i e r a ć w o d p o w i e d n i c h b u t e l k a c h z n a p i s a m i i p o z r e g e n e r o w a n i u za p o m o c ą destylacji p o w t ó r n i e u ż y w a ć . P o p r z e p ł u k a n i u n a c z y n i a rozpuszczalnikiem o r g a n i c z n y m suszy się j e s t r u m i e n i e m g o r ą c e g o p o wietrza, u ż y w a j ą c d m u c h a w k i . D o g o d n y m o d e l d m u c h a w k i p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,1 *>.
Z a w i e r a o n a u k ł a d zasysający do r u r , n a k t ó r e n a k ł a d a się d o suszenia k o l b i c y l i n d r ó w sposób. N a końcu każdej rury p o w i e t r z e jest r o z p r o w a d z a n e zimne powietrze. 1,3.
p o w i e t r z e p o p r z e z filtr i tłoczący j e p o p r z e z p o d g r z e w a c z części a p a r a t u r y . D m u c h a w k a jest w i ę c p r z y s t o s o w a n a z w ą s k i m i szyjami, k t ó r e t r u d n o jest w y s u s z y ć w i n n y z n a j d u j e się p e w n a liczba o t w o r ó w , dzięki c z e m u g o r ą c e r ó w n o m i e r n i e . W r a z i e p o t r z e b y m o ż n a tłoczyć r ó w n i e ż
BEZPIECZEŃSTWO PRACY W LABORATORIACH CHEMII ORGANICZNEJ
A . Ogólne zasady bezpieczeństwa w pracowni
»
B.
C.
. , D.
1. W s t ę p 2. Z a c h o w a n i e się w p r a c o w n i 3. P o r z ą d e k w p r a c o w n i 4. Z a b e z p i e c z e n i e osobiste 5. W i a d o m o ś c i n i e z b ę d n e w razie w y p a d k u 6. P r a c a p o z a g o d z i n a m i 7. P r z e c h o w y w a n i e o d c z y n n i k ó w 5. U w a ż n e p o s ł u g i w a n i e się s p r z ę t e m s z k l a n y m • 9, U s u w a n i e o d p a d k ó w Niebezpieczeństwo w y b u c h u i pożaru 1. U w a g i ogólne 2. Związki w y b u c h o w e 3. M i e s z a n i n y p o t e n c j a l n i e niebezpieczne 4. Specyficzne p r z y p a d k i w y b u c h ó w 5. N i e b e z p i e c z e ń s t w o p o ż a r u . . . 6. P r a c o w n i a p r z e z n a c z o n a d o p r z e p r o w a d z a n i a niebezpiecznych czynności l a b o r a toryjnych 7. P r z e p r o w a d z a n i e reakcji g r o ż ą c y c h w y b u c h e m l u b z a c h o d z ą c y c h z b y t gwał townie Reaktywne odczynniki nieorganiczne / . Mocne kwasy 2. M o c n e z a s a d y *•* • 3. C h l o r o w c e \ 4. R e a k t y w n e h a l o g e n k i 5. T r ó j t l e n e k c h r o m u , c h r o m i a n y i d w u c h r o m i a n y Niebezpieczeństwo związane z pracą z substancjami toksycznymi 1. Silnie t o k s y c z n e związki s t a ł e 2. Niebezpiecznie t o k s y c z n e g a z y 3. Niebezpiecznie t o k s y c z n e i silnie d r a ż n i ą c e ciecze 4. I n n e s u b s t a n c j e szkodliwe 5. S u b s t a n c j e r a k o t w ó r c z e * , .. 6. S u b s t a n c j e szkodliwe w s k u t e k k u m u l a c j i w o r g a n i z m i e ' Zachowanie bezpieczeństwa podczas użytkowania aparatów elektrycznych Promieniowanie nadfioletowe L
E. F.
A . Ogólne zasady bezpieczeństwa w pracowni p . r ó w n i e ż [1-5]. / . Wstęp. P r a c a w la b o r a t o r i u m c h e m i c z n y m n i e m u s i być p o ł ą c z o n a z n i e b e z p i e c z e ń s t w e m (chociaż istnieje o n o potencjalnie), jeżeli z a c h o w u j e się p e w n e p o d s t a w o w e ś r o d k i ostrożności i jeżeli k a ż d y p r a c o w n i k kieruje się z d r o w y m r o z s ą d k i e m i p o s t ę p u j e z r o z w a g ą . W k a ż d y m l a b o r a t o r i u m c h e m i c z n y m , niezależnie o d c h a r a k t e r u w y k o n y w a n y c h w n i m d o ś w i a d c z e ń , m u s i być w y z n a c z o n y starszy p r a c o w n i k o d p o w i e d z i a l n y z a bez p i e c z e ń s t w o p r a c y . J e d n a k t r z e b a podkreślić, że z a c h o w a n i e ostrożności i p r z y s w o j e n i e s o b i e g w a r a n t u j ą c e g o b e z p i e c z e ń s t w o p o s t ę p o w a n i a m u s i c e c h o w a ć k a ż d e g o indywi d u a l n e g o p r a c o w n i k a . W r a z i e wątpliwości c o d o bezpieczeństwa d a n e g o d o ś w i a d c z e n i a , należy się z w r ó c i ć o r a d ę d o d o ś w i a d c z o n e g o p r a c o w n i k a , a nie liczyć n a t o , że wszyst k o będzie d o b r z e . ' . ' '
K a ż d y p r a c o w n i k m u s i przyjąć o d p o w i e d z i a l n ą p o s t a w ę i u n i k a ć p o s t ę p o w a n i a bez m y ś l n e g o , n i e r o z w a ż n e g o i pośpiesznego, k t ó r e m o ż e d o p r o w a d z i ć d o w y p a d k u i d o wyrządzenia szkody sobie lub innym. Powinien o n zawsze zwracać uwagę na to, co się w o k ó ł niego dzieje, i b y ć ś w i a d o m y m k a ż d e j m o ż l i w o ś c i z a g r o ż e n i a z a r ó w n o ze strony innych pracowników, jak i ze strony własnej. W y p a d k i w l a b o r a t o r i u m są często s p o w o d o w a n e p r ó b ą z b y t p o ś p i e s z n e g o otrzy m a n i a w y n i k ó w . C h e m i k e k s p e r y m e n t a t o r m u s i więc p r z y z w y c z a i ć się d o r o z w a ż n e g o , o s t r o ż n e g o i m e t o d y c z n e g o osiągania celu p r a c y . Z w ł a s z c z a p o w i n i e n skupić się p r z y p r a c y ręcznej i nie p o z w a l a ć sobie n a r o z p r a s z a n i e u w a g i . P o d o b n i e , nie p o w i n i e n nie p o t r z e b n i e r o z p r a s z a ć u w a g i innych. W c o d z i e n n e j p r a c y doświadczalnej d o b r z e jest p a m i ę t a ć przysłowie, ż e „oswojenie się z niebezpieczeństwem r o d z i l e k c e w a ż e n i e " , i z w a l c z a ć w sobie przeświadczenie, że „ m n i e się t o nie z d a r z y " . 2. Zachowanie się w pracowni Z w y j ą t k i m n a g l ą c y c h sytuacji, bieganie l u b j a k i kolwiek n a d m i e r n y p o ś p i e c h w p r a c o w n i i w jej p o b l i ż u p o w i n n y b y ć z a b r o n i o n e , t a k s a m o j a k n i e o d p o w i e d n i e ż a r t y i i n n e n i e o d p o w i e d z i a l n e p o c z y n a n i a . S p o ż y w a n i e posił k ó w i p a l e n i e p a p i e r o s ó w w p r a c o w n i r ó w n i e ż nie jest w s k a z a n e , ze względu n a możli wość przyjęcia z p o k a r m e m substancji t o k s y c z n e j , a w p r z y p a d k u palenia, n a niebez pieczeństwo w z n i e c e n i a p o ż a r u . 3. Porządek w pracowni. P o r z ą d e k w l a b o r a t o r i u m jest w a ż n y m c z y n n i k i e m dla bezpieczeństwa wszystkich o b e c n y c h p r a c o w n i k ó w i d l a t e g o l a b o r a t o r i u m m u s i być z a w s z e u t r z y m a n e w czystości i u p o r z ą d k o w a n e . Przejścia p o m i ę d z y s t o ł a m i i w o k ó ł s t o ł ó w o r a z d o s t ę p d o wyjścia nie m o g ą b y ć z a b l o k o w a n e s p r z ę t e m l u b m e b l a m i . P o d łogi p o w i n n y b y ć czyste i w d o b r y m stanie, g d y ż poślizgnięcie się l u b p o t k n i ę c i e k o g o kolwiek z o b e c n y c h w p r a c o w n i m o ż e b y ć g r o ź n e w s k u t k a c h . P o d ł o g i nie m o g ą b y ć p o z a l e w a n e olejem l u b w o d ą i m u s z ą b y ć p o z b a w i o n e w y s t ę p ó w . O g ó l n i e m ó w i ą c , jeżeli n a stół l u b p o d ł o g ę wyleje się j a k a k o l w i e k ciecz, t o t r z e b a n a t y c h m i a s t zalaną powierzchnię wytrzeć d o sucha. 4. Zabezpieczenie osobiste. K a ż d y p r a c o w n i k w l a b o r a t o r i u m p o w i n i e n b y ć u b r a n y w długi f a r t u c h o c h r o n n y , najlepiej b i a ł y , g d y ż łatwiej jest w t e d y stwierdzić zniszczenie i p l a m y . Duży nacisk kładzie się obecnie na to, aby w każdym laboratorium wszyscy pracujący, jak również osoby wizytujące, nosili przez cały czas pobytu w pracowni okulary ochronne lub gogle. W s p r z e d a ż y znajdują się w y g o d n e lekkie gogle i o k u l a r y d o b r z e osłaniające oczy i g ó r n ą część t w a r z y , k t ó r e m o ż n a n a k ł a d a ć n a szkła optyczne. N a l e ż y j e d n a k d o d a ć , ż e w r a z i e w y p a d k u z w y k ł e o k u l a r y o c h r o n n e m n i e j l u b więcej c h r o n i ą p r z e d o d p r y s k a m i s t a ł y m i , n a t o m i a s t m a ł o zabezpieczają p r z e d o p r y s k a n i e m g o r ą c y m i , d r a ż n i ą c y m i i t o k s y c z n y m i cieczami i p r z e d d o s t ę p e m s z k o d l i w y c h g a z ó w >. D o b r z e przylegające gogle, a jeszcze lepiej daszek osłaniający c a ł 4 t w a r z , są skutecz niejszą o c h r o n ą w t y c h p r z y p a d k a c h . 5. Wiadomości niezbędne w razie wypadku. Każdy pracujący w laboratorium po winien wiedzieć, gdzie znajdują się wyjścia p r z e c i w p o ż a r o w e , i m i e ć p e w n o ś ć , że jest d o n i c h w o l n y d o s t ę p . N a l e ż y r ó w n i e ż z a p a m i ę t a ć , gdzie są u m i e s z c z o n e gaśnice, k o c e p r z e c i w p o ż a r o w e o r a z prysznice, i u m i e ć p o s ł u g i w a ć się n i m i . P o n a d t o t r z e b a wiedzieć, gdzie z n a j d u j e się a p t e c z k a pierwszej p o m o c y o r a z najbliższy telefon, i z n a ć n u m e r tele fonu pogotowia i straży pożarnej. 6. Praca poza godzinami. Nikt nie powinien pracować sam w laboratorium. Re akcję, k t ó r e j przebiegu nie m o ż n a p r z e r w a ć n a n o c , najlepiej u m i e ś c i ć w s p e c j a l n y m p o k o j u d o d o ś w i a d c z e ń n o c n y c h (p. 1,16), a g d y nie jest t o m o ż l i w e , należy zabezpie czyć a p a r a t u r ę w s p o s ó b p o d a n y w p . 1,16 i n a p i s a ć objaśnienie, j a k i e g o r o d z a j u jest r e a k c j a i jakie m o ż e b y ć zagrożenie. P o n a d t o należy z o s t a w i ć w y r a ź n ą instrukcję c o d o dalszego p o s t ę p o w a n i a , t a k a b y n i e w y k w a l i f i k o w a n y p r a c o w n i k m ó g ł w r a z i e p o t r z e b y 1
*> W sprzedaży są g o g l e i o k u l a r y z l a m i n o w a n e g o s z k ł a o r a z z r ó ż n y c h p o l i m e r ó w , z k t ó r y c h n a j l e p s z y d o t e g o c e l u jest p o l i w ę g l a n . W y k a z u j e o n d u ż ą o d p o r n o ś ć n a u d e r z e n i e i n i e r o z k r u s z a się t a k jak m e t a k r y l a n ( n p . Perpes). D o b r e własności m a również octan celulozy.
z a k o ń c z y ć doświadczenie. O b o k k a ż d e g o u r z ą d z e n i a , k t ó r e p o z o s t a w i a się nie w y ł ą c z o n e ( w o d a , elektryczność), t r z e b a umieścić n o t a t k ę „ p r o s z ę nie w y ł ą c z a ć " . 7. Przechowywanie odczynników. N i e należy n i g d y g r o m a d z i ć o d c z y n n i k ó w n a sto le l u b p o d wyciągiem, lecz w s t a w i a ć je z p o w r o t e m n a p r z e z n a c z o n e d l a n i c h miejsca, na masywnych półkach w magazynie. Odczynniki o zasadniczo różnym charakterze nie p o w i n n y b y ć u m i e s z c z a n e o b o k siebie. Ciężkie p o j e m n i k i i butelki z n i e b e z p i e c z n y m i o d c z y n n i k a m i u s t a w i a się n a p o d ł o d z e l u b n a najniższej p ó ł c e . Butelek z niebezpieczny m i o d c z y n n i k a m i (np. m o c n y m i k w a s a m i ) nie p o w i n n o się p r z e n o s i ć b e z p o ś r e d n i o , t z n . t r z y m a j ą c je w r ę k u z a szyje, lecz w p r z e z n a c z o n y c h d o t e g o celu u r z ą d z e n i a c h . N a d m i a r u o d c z y n n i k ó w i o d ł o ż o n e j a p a r a t u r y nie w o l n o p o z o s t a w i a ć p o d wycią g a m i . W p r z y p a d k u , g d y większe ilości s z k o d l i w y c h o d c z y n n i k ó w m u s z ą b y ć p r z e c h o w y w a n e p o d wyciągiem, należy p r z e z n a c z y ć n a n i e j e d e n wyciąg, stojący z b o k u i za opatrzony w odpowiednią półkę. W s z y s t k i e butelki z o d c z y n n i k a m i c h e m i c z n y m i , butelki z p r ó b k a m i i a m p u ł k i m u szą b y ć z a o p a t r z o n e w etykiety w s k a z u j ą c e n a r o d z a j z a w a r t o ś c i i n a e w e n t u a l n e nie bezpieczne w ł a s n o ś c i substancji. Jeżeli etykieta o d p a d n i e , t o z a w a r t o ś ć butelki należy d o k ł a d n i e z i d e n t y f i k o w a ć i p o w t ó r n i e opisać, b ą d ź też p r z e z n a c z y ć d o likwidacji. P o n i e w a ż n a g u m o w a n e etykiety ł a t w o wysychają i odpadają, d o b r z e jest p r z y m o c o w a ć je d o n a c z y n i a z a p o m o c ą przeźroczystej t a ś m y p r z y c z e p n e j . W i e l e o d c z y n n i k ó w r o z k ł a d a się p r z y d ł u ż s z y m staniu, w związku z t y m w s k a z a n e jest z a z n a c z e n i e n a etykiecie d a t y nabycia odczynnika. 8. Uważne posługiwanie się sprzętem szklanym. A p a r a t u r ę szklaną p r z e d u ż y c i e m t r z e b a s t a r a n n i e obejrzeć i jeżeli j a k a ś część a p a r a t u r y jest p ę k n i ę t a , w y s z c z e r b i o n a , p o r y s o w a n a l u b b r u d n a , t o n a l e ż y ją w y m i e n i ć . N a w e t m a ł e u s z k o d z e n i e w zestawie d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem jest b a r d z o niebezpieczne. P r z y wielu p o z o r n i e p r o s t y c h c z y n n o ś c i a c h , t a k i c h j a k cięcie r u r e k s z k l a n y c h l u b bagietek, u m i e s z c z a n i e r u r e k s z k l a n y c h l u b t e r m o m e t r ó w w o t w o r a c h k o r k ó w o r a z w y j m o w a n i e c i a s n o o s a d z o n y c h k o r k ó w z n a c z y ń , m o ż n a się p o w a ż n i e skaleczyć. T r z e b a więc p r z y z w y c z a i ć się d o w y k o n y w a n i a t y c h c z y n n o ś c i p r a w i d ł o w o (p. 1,9 i 1,10). S p r z ę t szklany, z k t ó r e g o się n i e k o r z y s t a , należy s c h o w a ć d o szafki, a nie g r o m a d z i ć g o n a stole. B r u d n y sprzęt najlepiej u m y ć m o ż l i w i e s z y b k o p o użyciu, d o p ó k i się p a m i ę t a , c z y m jest zanieczyszczony; w i a d o m o w t e d y , j a k i ś r o d e k m y j ą c y z a s t o s o w a ć . P o pew n y m czasie, p o z o s t a ł o ś ć w n a c z y n i u r e a k c y j n y m t w a r d n i e j e i m y c i e jest u t r u d n i o n e . 9. Usuwanie odpadków. M a t e r i a ł ó w o d p a d k o w y c h nie należy g r o m a d z i ć w l a b o r a t o r i u m , lecz u s u w a ć je r e g u l a r n i e z m i e j s c a p r a c y d o w ł a ś c i w y c h p o j e m n i k ó w , skąd zostają p r z e k a z a n e d o likwidacji. S t ł u c z o n y sprzęt s z k l a n y i m a t e r i a ł y p a l n e , t a k i e j a k papier l u b k a w a ł k i t k a n i n , k t ó r e m o g ł y b y ć u p r z e d n i o u ż y t e d o w y t a r c i a p a l n y c h cie czy, u m i e s z c z a się w o d d z i e l n y c h s k r z y n i a c h z p o k r y w a m i . O d p a d k i z w i ą z k ó w stałych g r o m a d z i się r ó w n i e ż w s k r z y n i a c h , z t y m ż e t o k s y c z n e związki stałe m o ż n a p r z e d t e m z a p a k o w a ć w p l a s t y k o w e t o r e b k i . R o z p u s z c z a l n i k i zlewa się d o w ł a ś c i w y c h p o j e m n i k ó w z a o p a t r z o n y c h w etykiety, lecz n i e w o l n o b e z z a s t a n o w i e n i a m i e s z a ć ze sobą r ó ż n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w . Z w ł a s z c z a p o c h o d n e c h l o r o w c o w e p o w i n n y b y ć zlewane d o oddzielnych p o j e m n i k ó w i r e g e n e r o w a n e . D u ż e z e s p o ł y l a b o r a t o r i ó w p o w i n n y m i e ć u r z ą d z e n i a służące d o likwidacji g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w o d p a d k o w y c h , n p . u r z ą d z e n i e d o s p a l a n i a w i ę k s z y c h ilości p a l n y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . Mniejsze zespoły m o g ą k o r z y s t a ć z u s ł u g w y s p e c j a l i z o w a n y c h przedsiębiorstw. S t o s u n k o w o m a ł e ilości n i e p o t r z e b n y c h z w i ą z k ó w t o k s y c z n y c h l u b niebezpiecznych m o ż e z l i k w i d o w a ć i n d y w i d u a l n i e p r a c o w n i k l a b o r a t o r i u m postępując r o z w a ż n i e i inteligentnie. M o ż n a się z a o p a t r z y ć w l i t e r a t u r ę zawierającą p o ż y t e c z n e i n f o r m a c j e n a t e m a t m e t o d likwidacji o d p a d k ó w ) . C z ę s t o m o ż n a p o z b y ć się m a ł o szkodliwego m a t e r i a ł u o d p a d k o w e g o spuszczając g o d o ścieku z d u ż ą ilością w o d y . M i e j s c o w e przepisy m o g ą j e d n a k z a b r a n i a ć u s u w a n i a w ten s p o s ó b n i e k t ó r y c h związ1
i> T h e A l d r i c h C a t a l o g u e a n d H a n d b o o k o f O r g a n i e a n d B i o c h e m i c a l s
1977/78.
ków. W ż a d n y m p r z y p a d k u , nie z n e u t r a l i z o w a n y c h substancji o d p a d k o w y c h i nie m i e szających się z w o d ą r o z p u s z c z a l n i k ó w nie należy w y l e w a ć d o zlewu. B . Niebezpieczeństwo w y b u c h u i p o ż a r u . / . Uwagi ogólne. W y b u c h o w e i ł a t w o palne substancje l u b m i e s z a n i n y substancji są u ż y w a n e dość często w l a b o r a t o r i u m c h e m i i organicznej. N i e ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństw, k t ó r e m o g ą towarzyszyć p r a c y z tego rodzaju s u b s t a n c j a m i , p r o w a d z i często d o w y b u c h ó w i p o ż a r ó w . M o ż n a j e d n a k ich u n i k n ą ć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e z odpowiednią dozą ostrożności przestrzegając ogólnych z a s a d p r a c y w y m i e n i o n y c h w p u n k c i e A i stosując się d o następujących zaleceń. a.
N a l e ż y u n i k a ć stosowania substancji w y b u c h o w e j , jeżeli m o ż n a ją zastąpić inną, bezpieczniejszą w użyciu. b. Jeżeli w y b u c h o w a l u b niebezpiecznie r e a k t y w n a substancja m u s i być użyta, t o na leży ją z a s t o s o w a ć w m o ż l i w i e najmniejszej ilości i ze wszystkimi ś r o d k a m i ostroż ności w y m i e n i o n y m i poniżej (p, I,B,7). c. N a l e ż y u n i k a ć t a k i c h sytuacji ( k t ó r e p o w i n n o się przewidzieć), w k t ó r y c h niebez piecznie r e a k t y w n a substancja m o g ł a b y się zetknąć z substancją zapalną l u b w któ r y c h s u b s t a n c j a w y b u c h o w a m o g ł a b y być n a r a ż o n a na wstrząsy a l b o n a d m i e r n e ogrzanie. d. R e a k c j e , o k t ó r y c h w i a d o m o , że m o g ą zajść z w y b u c h e m lub z s a m o z a p a l e n i e m , należy najpierw p r z e p r o w a d z i ć w m a l e j skali i d o p i e r o p o tej p r ó b i e m o ż n a stopnio w o zwiększać skalę, jeżeli nie m a ż a d n y c h o z n a k ostrzegających o niebezpieczeń stwie ( n p . n a d m i e r n y w z r o s t t e m p e r a t u r y , wydzielanie się gazu i t d j . P o n i e w a ż w n a c z y n i u r e a k c y j n y m s t o s u n e k p o w i e r z c h n i d o j e d n o s t k i objętości m a l e j e w r a z ze w z r o s t e m objętości, więc zwiększenie skali reakcji m o ż e w y w o ł a ć n i e o c z e k i w a n i e duży i p r a w d o p o d o b n i e niebezpieczny wzrost t e m p e r a t u r y . Jeżeli w i a d o m o , że r e akcja przebiega w m a ł e j skali bezpiecznie, t o lepiej p o w t ó r z y ć ją kilka r a z y w celu u z y s k a n i a w y m a g a n e j ilości p r o d u k t u , niż p r ó b o w a ć p r z e p r o w a d z i ć ją w większej skali j e d n o r a z o w o . e. W p r z y p a d k u reakcji silnie e g z o t e r m i c z n y c h o r a z reakcji, w k t ó r y c h stosuje się bar d z o r e a k t y w n e odczynniki, najbezpieczniej jest d o d a w a ć odczynnik p o kropli, z taką szybkością, z jaką jest on z u ż y w a n y , jednocześnie energicznie mieszając. N i e należy p r z y t y m dopuścić do przechłodzenia, gdyż m o ż e t o d o p r o w a d z i ć d o niebezpiecznie d u ż e g o stężenia o d c z y n n i k ó w i w r a z i e podniesienia się t e m p e r a t u r y , d o g w a ł t o w n e j reakcji. W t e g o r o d z a j u r e a k c j a c h , m i e s z a n i n ę reakcyjną m o ż n a co pewien czas p o d g r z a ć , a b y całkowicie zużyć k a ż d ą d o d a n ą k r o p l ę . 2. Związki 'Wybuchowe. N a s t ę p u j ą c e związki l u b g r u p y związków w y k a z u j ą silnie w y b u c h o w e własności. W y b u c h m o ż e być s p o w o d o w a n y b o d ź c e m cieplnym, u d e r z e n i e m lub t a r c i e m , b ą d ź też m o ż e nastąpić s a m o r z u t n i e . a. A c e t y l e n o r a z sole acetylenu i ciężkich metali; acetylenki srebra i m i e d z i są wyjąt k o w o w r a ż l i w e n a wstrząsy. P o l i a c e t y l e n y i n i e k t ó r e p o c h o d n e c h l o r o w c o w e acety lenu. b. K w a s a z o t o w o d o r o w y i wszystkie azydki, z a r ó w n o organiczne, j a k i n i e o r g a n i c z n e (jedynie a z y d e k sodu nie jest w y b u c h o w y ) ; azydki a r y l o w e i a z y d e k srebra m o g ą się t w o r z y ć p o d c z a s niektórych reakcji [p. B,4(vi)]. c. Sole d i a z o n i o w e (w stanie stałym) i związki d i a z o w e . d. A z o t a n y nieorganiczne, zwłaszcza a z o t a n a m o n u . A z o t a n y a l k o h o l i w i e l o w o d o r o tlenowych. e. Z w i ą z k i wielonitrowe, n p . k w a s p i k r y n o w y (i p i k r y n i a n y m e t a l i ciężkich), trinitrobenzen ( T N B ) , trinitrotoluen ( T N T ) . W s z y s t k i e te związki nie są niebezpieczne, g d y zwilży się je wodą. f. Sole nitrofenoli z m e t a l a m i . g. N a d t l e n k i ; tworzenie się n a d t l e n k ó w w eterach jest często p r z y c z y n ą w y b u c h ó w [p. B,4(i)]. Stężony w o d n y r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u (p. TLZ.34). h. T r ó j b r o m e k , t r ó j c h l o r e k i t r ó j j o d e k a z o t u ; wszystkie te związki c e c h u j e wielka
skłonność d o g w a ł t o w n y c h w y b u c h ó w . N a l e ż y więc tylko w t e d y o t r z y m y w a ć je i sto s o w a ć w r e a k c j a c h , gdy jest l o a b s o l u t n i e k o n i e c z n e . 3. Mieszaniny potencjalnie niebezpieczne. Silne utleniacze t w o r z ą b a r d z o niebez pieczne mieszaniny ze z w i ą z k a m i ł a t w o utleniającymi się, t a k i m i j a k a l k o h o l e j e d n o i w i e l o w o d o r o t l e n o w e , w ę g l o w o d a n y o r a z m a t e r i a ł y u t w o r z o n e z celulozy, jak n p . pa pier, p ł ó t n o l u b d r e w n o . N i e b e z p i e c z n e są. r ó w n i e ż m i e s z a n i n y t y c h utleniaczy z nie k t ó r y m i p i e r w i a s t k a m i , n p . z siarką lub f o s f o r e m , o r a z z d o b r z e r o z d r o b n i o n y m i m e t a lami, n p . ze s p r o s z k o w a n y m m a g n e z e m . D o silnych utleniaczy należą: a. K w a s n a d c h l o r o w y , c h l o r a n y i n a d c h l o r a n y . b. T r ó j t l e n e k c h r o m u (bezwodnik c h r o m o w y ) , c h r o m i a n y i d w u c h r o m i a n y . S t ę ż o n y kwas azotowy i azotany. c. N a d m a n g a n i a n y . d. Stężony r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u . e. Ciekły tlen i ciekłe p o w i e t r z e . 4. Specyficzne przypadki wybuchów, (i) Nadtlenki w środowisku eterów. O b e c n o ś ć n a d t l e n k ó w w eterach jest najczęstszą przyczyną w y b u c h ó w w p r a c o w n i a c h c h e m i i organicznej. N a d t l e n k i tworzą się z eterów p o d d z i a ł a n i e m p o w i e t r z a w o b e c n o ś c i światła. W p r z y p a d k u e t e r ó w p r o s t y c h , j a k n p . eter dietylowy i eter diizo p r o p y l owy, o r a z eterów cyklicznych, t a k i c h j a k 1,4-dioksan i t e t r a h y d r o f u r a n , u t w o r z o n e n a d t l e n k i są m n i e j l o t n e niż etery. Jeżeli więc k t ó r y ś z t y c h e t e r ó w oczyszcza się p r z e z destylację, t o zawartość n a d t l e n k u w p o z o s t a ł o ś c i s t o p n i o w o wzrasta, c o m o ż e d o p r o w a d z i ć d o g w a ł t o w n e g o w y b u c h u . W związku z t y m , należy się d o s t o s o w a ć d o następujących zaleceń: a) t e g o r o d z a j u e t e r ó w nie należy p r z e c h o w y w a ć p r z e z długi czas i p o z o s t a w i a ć ich w b u t e l k a c h d o p o ł o w y z a p e ł n i o n y c h ; p o j e m n i k i p o w i n n y b y ć z c i e m n e g o szklą; b) przed destylacją e t e r ó w należy p r z e p r o w a d z i ć p r ó b ę n a o b e c n o ś ć n a d t l e n k ó w i w r a z i e ich w y k r y c i a trzeba je u s u n ą ć (p. 11,1.11 i 75); c) p o n i e w a ż oczyszczony eter w zetknięciu z p o w i e t r z e m s z y b k o daje p o n o w n i e n a d t l e n e k (po 10 m i n . w p r z y p a d k u t e t r a h y d r o f u r a n u ) , p r ó b a n a j e g o o b e c n o ś ć p o w i n n a być p o w t ó r z o n a i w r a z i e p o t r z e b y eter należy z n o w u oczyścić, b e z p o ś r e d n i o przed użyciem. (ii) Amklek sodu i potas. S u b s t a n c j e t e ulegają p o w i e r z c h n i o w e m u utlenieniu, wsku tek czego p o k r y w a j ą się cienką w a r s t w ą tlenku, k t ó r y p o d c z a s m a n i p u l a c j i m o ż e za inicjować w y b u c h . P o t a s utlenia się nawet wtedy, gdy jest p r z e c h o w y w a n y p o d w a r s t w ą oleju i u s u w a n i e za p o m o c ą n o ż a w a r s t w y tlenku z jego p o w i e r z c h n i m o ż e d o p r o w a d z i ć d o w y b u c h u . P r ó b e k p o t a s u p o k r y t y c h g r u b ą s k o r u p ą t l e n k u n i e m o ż n a u ż y w a ć , lecz należy je zniszczyć d o d a j ą c p o t r o c h u d o w z i ę t e g o w d u ż y m n a d m i a r z e 2 - p r o p a n o l u . P o d o b n i e należy postąpić z d ł u g o p r z e c h o w y w a n y m i w y r a ź n i e p o k r y t y m s k o r u p ą tlenku (żółta b a r w a ) a m i d k i e m sodu. G r u d e k a m i d k u (p. M,2.54) nie w o l n o r o z c i e r a ć w m o ź d z i e r z u , lecz należy go zniszczyć przez zmieszanie ze s t a ł y m c h l o r k i e m a m o n u . (iii) Metale alkaliczne w obecności chloropochodnych węglowodorów. M e t a l e alka liczne, sód, p o t a s i lit (jak r ó w n i e ż inne m e t a l e , j a k np. glin i m a g n e z , zwłaszcza w bar dzo r o z d r o b n i o n e j postaci) r e a g u j ą g w a ł t o w n i e ze związkami o r g a n i c z n y m i zawierają c y m i c h l o r o w c e . N a l e ż y z w r ó c i ć n a t o u w a g ę ze względu n a p o w s z e c h n e stosowanie c h l o r o p o c h o d n y c h a l k a n ó w , n p . c z t e r o c h l o r k u węgla, j a k o r o z p u s z c z a l n i k ó w . G r u d e k iub strużyn w y m i e n i o n y c h m e t a l i nie p o w i n n o się nigdy p r z e m y w a ć t e g o typu r o z p u s z c z a l n i k a m i , gdyż m o ż e nastąpić g w a ł t o w n y w y b u c h . (iv) Kwas nadchlorowy. K w a s ten m o ż e r e a g o w a ć g w a ł t o w n i e z p r o d u k t a m i orga nicznymi, t a k i m i j a k k o r e k , t k a n i n y , k a u c z u k l u b d r e w n o . P o n a d t o , p r o d u k t y t e ł a t w o absorbują o p a r y k w a s u n a d c h l o r o w e g o , w s k u t e k czego m o g ą się zapalić lub eksplodo w a ć . W związku z t y m n i e m o ż n a stawiać kwasu n a d c h l o r o w e g o p o d w y c i ą g i e m z d r e w n i a n y m i r a m a m i lub w pobliżu j a k i e g o k o l w i e k p r o d u k t u p o c h o d z e n i a orga nicznego. (v) Kwas chromowy i kwas azotowy zastosowane do oczyszczania sprzętu szkla nego. P r ó b y u s u w a n i a p o z o s t a ł o ś c i smolistych z k o ł b r e a k c y j n y c h polegające n a w p r o w a d z e n i u d o kolby mieszaniny c h r o m o w e j l u b stęż. kwasu a z o t o w e g o i o g r z a n i u m o g ą
d o p r o w a d z i ć do w y b u c h u . Jeżeli m i e s z a n i n a c h r o m o w a nie u s u w a t e g o r o d z a j u zanie czyszczeń n a z i m n o n a w e t p o d ł u ż s z y m czasie i k i l k a k r o t n e j z m i a n i e m i e s z a n i n y n a świeżą i jeżeli nie p o m a g a s t o s o w a n e n a s t ę p n i e czyszczenie z a p o m o c ą p r o s z k u d o m y c i a n a c z y ń , to trzeba z r e z y g n o w a ć z dalszego m y c i a i k o l b ę p o p r o s t u w y r z u c i ć . D a w n y zwyczaj m y c i a n a c z y ń s z k l a n y c h stęż. k w a s e m a z o t o w y m , d o k t ó r e g o d o d a j e się etanolu, jest wyjątkowo niebezpieczny i nie w o l n o go s t o s o w a ć p o d ż a d n y m wa runkiem. (vi) Azydki. W y b u c h o w e a z y d k i a r y l o w e m o g ą się t w o r z y ć p o d c z a s reakcji S a n d m e y e r a i p o d c z a s i n n y c h reakcji z u d z i a ł e m soli d i a z o n i o w y c h . W y b u c h o w y azydek s r e b r a p o w s t a j e w a m o n i a k a l n y m r o z t w o r z e a z o t a n u s r e b r a ( o d c z y n n i k u Tollensa), gdy r o z t w ó r ten stoi jakiś czas p r z e d u ż y c i e m . W y k o n a n i e d o świadczenia z t a k i m r o z t w o r e m jest w y j ą t k o w o niebezpieczne. O d c z y n n i k T o l l e n s a należy z a w s z e p r z y g o t o w y w a ć b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m , w e d ł u g p r z e p i s u p o d a n e g o n a str. 902, zwracając u w a g ę n a to, a b y n i e p r z e k r o c z y ć p o l e c a n y c h stężeń. N i e z u ż y t y o d c z y n n i k należy r o z ł o ż y ć p r z e z d o d a n i e w o d n e g o r o z t w o r u chlorku sodu. (vii) Ciekły azot. Ciekły azot (tw. - 1 9 6 ° C ) zawiera j a k o zanieczyszczenie nieco ciekłego tlenu {tw. —183°C). W m i a r ę o d p a r o w y w a n i a a z o t u zwiększa się p r o c e n t o w a z a w a r t o ś ć tlenu w m i e s z a n i n i e c i e k ł y c h g a z ó w , t a k ż e p r z e d c a ł k o w i t y m ich o d p a r o w a n i e m p o z o s t a ł a ciecz m o ż e z a w i e r a ć d o 80 proc. ciekłego tlenu. Z e t k n i ę c i e się tej reszty ze związkiem o r g a n i c z n y m l u b j a k i m k o l w i e k i n n y m p a l n y m związkiem m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h . Jeżeli n a c z y n i e D e w a r a z c i e k ł y m a z o t e m u ż y w a się j a k o ł a ź n i ę chłodzą cą, t o p r z e d n a p e ł n i e n i e m g o i n n y m c z y n n i k i e m c h ł o d z ą c y m ( n p . mieszaniną a c e t o n — stały dwutlenek węgla), n a l e ż y u p e w n i ć się, c z y ciekła m i e s z a n i n a a z o t u i tlenu w y p a r o wała całkowicie. (viii) Aparatura szklana w doświadczeniach pod zmniejszonym ciśnieniem. Przed u ż y c i e m jakiejkolwiek a p a r a t u r y szklanej d o destylacji lub sublimacji p o d zmniejszo n y m ciśnieniem należy s p r a w d z i ć : a) c z y wszystkie części a p a r a t u r y są ze szkła o o d p o wiedniej grubości i czy są o n e o d p o w i e d n i e g o r o d z a j u (naczyń cienkościennych i k o l b s t o ż k o w y c h nie m o ż n a u ż y w a ć ) ; b) czy ż a d n a część n i e jest p ę k n i ę t a i czy n i e zawiera skazy. E k s y k a t o r y p r ó ż n i o w e p o w i n n o się zawsze d o b i e r a ć o m o ż l i w i e najmniejszej wielkości i umieszczać j e w o s ł o n a c h z siatki d r u c i a n e j . N a c z y n i a D e w a r a m o g ą s p o w o d o w a ć z n a c z n e u s z k o d z e n i a , jeżeli p o d c z a s n i e o s t r o ż n e g o o b c h o d z e n i a się z n i m i ulegną zgnieceniu („implozji"). W s z y s t k i e n a c z y n i a D e w a r a p o w i n n y w i ę c b y ć owinięte w z d ł u ż całej długości przylepną taśmą plastykową, t a k a b y w r a z i e ich zgniecenia rozpryskują ce się o d ł a m k i szkła zostały z a t r z y m a n e . (ix) Otwieranie szklanych ampułek. A m p u ł k i z s u b s t a n c j a m i l o t n y m i należy p r z e d o t w a r c i e m d o b r z e schłodzić. Oziębiając a m p u ł k ę t r z e b a p o s t ę p o w a ć ostrożnie, zwłaszcza wtedy, g d y a m p u ł k a zawiera związek b a r d z o r e a k t y w n y ( n p . t r ó j c h l o r e k b o r u ) . P r z y n i e o s t r o ż n y m chłodzeniu szkło m o ż e p ę k n ą ć i w s k u t e k p r z e d o s t a n i a się z a w a r t o ś c i a m p u ł k i d o ł a ź n i chłodzącej m o ż e nastąpić g w a ł t o w n a r e a k c j a . A m p u ł e k n i e należy c h ł o d z i ć d o niskich t e m p e r a t u r zbyt szybko. Z a z w y c z a j oziębia się je n a j p i e r w w w o dzie z l o d e m , a n a s t ę p n i e w lodzie z solą; c h ł o d z e n i e stałym d w u t l e n k i e m węgla nie jest konieczne. Jeżeli z a w a r t o ś ć a m p u ł k i c h a r a k t e r y z u j e się skłonnością d o r o z p a d u , t o p o p e w n y m czasie m o ż e w y t w o r z y ć się w a m p u ł c e z n a c z n e ciśnienie. W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy o t w i e r a ć a m p u ł k ę z wielką ostrożnością. Oziębioną a m p u ł k ę w y j m u j e się z ł a ź n i c h ł o dzącej i owija ścierką p o z a osłoną zabezpieczającą. N a szyi a m p u ł k i r o b i się o s t r y m p i l n i k i e m l u b n o ż e m d o cięcia s z k ł a w y r a ź n ą r y s ę i p r z y k ł a d a d o rysy o b t o p i o n y i o g r z a n y d o c z e r w o n o ś c i k o n i e c cienkiej bagietki; s z k ł o p r z y t y m p ę k a i z a k o ń c z e n i e szyi o d p a d a . (x) Butle ze sprężonymi gazami. W p e w n y c h w a r u n k a c h b u t l e ze s p r ę ż o n y m i g a z a m i m o g ą stać się przyczyną w y b u c h u l u b p o ż a r u i p o m i m o ich m o c n e j k o n s t r u k c j i t r z e b a zawsze o b c h o d z i ć się z n i m i ostrożnie [6],
Z e względu n a w y s o k i e ciśnienie w e w n ą t r z butli t r z e b a się liczyć z możliwością u l a t n i a n i a się z niej g a z u , d o c z e g o nie w o l n o dopuścić, gdy g a z jest p a l n y l u b toksycz ny. W związku z t y m , n i e p o w i n n o się p o b i e r a ć z butli g a z u , jeżeli nie jest o n a z a o p a t r z o n a w p r a w i d ł o w y z a w ó r r e d u k c y j n y . G ł ó w n e g o z a w o r u butli nie n a l e ż y o t w i e r a ć b a r d z i e j , niż jest t o p o t r z e b n e dla w y m a g a n e j szybkości p r z e p ł y w u g a z u (najwyżej d w a p e ł n e o b r o t y p o k r ę t ł a * ) . P o użyciu w y ł ą c z a się d o p ł y w gazu z a m y k a j ą c g ł ó w n y z a w ó r , a nie regulator, k t ó r y należy z a m k n ą ć d o p i e r o p o w y r ó w n a n i u się ciśnienia w z a w o r z e z ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . Przypuszczalną nieszczelność m o ż n a stwierdzić, zwilżając s p r a w d z a n e p o ł ą c z e n i e 5-proc. w o d n y m r o z t w o r e m detergentu. 1
Z a w o r ó w i n a g w i n t o w a n y c h n a k r ę t e k butli n i e w o l n o nigdy p o k r y w a ć s m a r e m , g d y ż m o ż e t o d o p r o w a d z i ć d o w y b u c h u . Jeżeli otwarcie z a w o r u n a s t r ę c z a t r u d n o ś c i l u b jeżeli n a k r ę t k i są u s z k o d z o n e , t o b u t l ę należy zwrócić d o d o s t a w c y w celu w y m i a n y . P o d o b n i e , n i e należy n i g d y u ż y w a ć u s z k o d z o n e g o r e g u l a t o r a i w a d l i w y c h m a n o m e t r ó w . K o n i e c z n e jest zabezpieczenie p r z e d możliwością n a g ł e g o w y p u s z c z e n i a całej z a w a r tości butli. P o m i j a j ą c oczywiste n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z w y p ł y w u p a l n e g o l u b t o k s y c z n e g o gazu, n a g ł e o p r ó ż n i e n i e butli z j a k i e g o k o l w i e k gazu m o ż e ją przekształcić w ś m i e r c i o n o ś n y o d r z u t o w y pocisk. T r z e b a więc z a p o b i e g a ć j a k i e m u k o l w i e k u s z k o d z e n i u butli, a zwłaszcza u s z k o d z e n i u z a w o r u . Butli nigdy n i e p o w i n n o się u s t a w i a ć w p o zycji pionowej bez u m u c o w a n i a , g d y ż grozi t o jej p r z e w r ó c e n i e m , lecz należy ją przy m o c o w a ć r z e m i e n i e m d o stołu l u b ściany, b ą d ź też t r z y m a ć n a specjalnie p r z e z n a c z o n y m d o t e g o celu w ó z k u . B u t l e należy p r z e n o s i ć w y ł ą c z n i e n a tych w ó z k a c h . Butle do g a z ó w p o w i n n y być p r z e c h o w y w a n e w pomieszczeniu o u m i a r k o w a n e j temperaturze, odpowiednio wentylowanym i zabezpieczonym przed wpływami atmo sferycznymi. W pomieszczeniu tym nie p o w i n n o być w o d y o r a z j a k i c h k o l w i e k k o r o d u jących cieczy l u b p a r . D l a uniknięcia n i e p o r o z u m i e ń i b ł ę d ó w , c e l o w e jest umieszczenie n a butlach d u ż y c h , r z u c a j ą c y c h się w o c z y etykiet z n a p i s a m i P e ł n a i Pusta. 5. Niebezpieczeństwo pożaru. W l a b o r a t o r i u m chemii organicznej niebezpieczeń s t w o p o ż a r u wiąże się p r z e d e w s z y s t k i m z p r a c ą z w i e l o m a l o t n y m i i ł a t w o p a l n y m i substancjami, zwłaszcza z p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i . O g ó l n e zale c e n i a zmierzające d o zmniejszenia tego niebezpieczeństwa o m ó w i o n o p o p r z e d n i o (p. A ) ; specyficzne m e t o d y p o s t ę p o w a n i a w p r z y p a d k u częściej s p o t y k a n y c h z a g r o ż e ń p o d a n o poniżej. (i) Łatwo palne rozpuszczalniki. O p e r o w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a m i (i i n n y m i odczyn n i k a m i ) ł a t w o p a l n y m i , k t ó r e p o n a d t o są łatwo lotne, w y m a g a szczególnych ostrożności. O p a r y tych r o z p u s z c z a l n i k ó w s z y b k o się rozprzestrzeniają i m o g ą się zapalić n a w e t o d odległego ź r ó d ł a z a p ł o n u , p r z y c z y m p ł o m i e ń p r z e r z u c a się d o n a c z y n i a z rozpuszczal n i k i e m . K o n i e c z n e jest więc p r z e s t r z e g a n i e p o d s t a w o w e j z a s a d y , a b y n i e s t w a r z a ć wa r u n k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h u l a t n i a n i e się p a r l o t n y c h substancji w l a b o r a t o r i u m (grozi t o n i e tylko p o ż a r e m , ale r ó w n i e ż z a t r u c i e m , jeżeli s u b s t a n c j a jest t o k s y c z n a ; p . D ) . Wszystkie n a c z y n i a z o d c z y n n i k a m i l o t n y m i należy więc d o k ł a d n i e z a m y k a ć , a ilości t y c h o d c z y n n i k ó w p o w i n n y b y ć o g r a n i c z o n e d o z a p a s u p r z e w i d z i a n e g o d o zużycia w niedługim t e r m i n i e ; d u ż y c h ilości r o z p u s z c z a l n i k ó w n i e należy g r o m a d z i ć w l a b o r a t o r i u m . W r a z i e r o z l a n i a r o z p u s z c z a l n i k a l u b w razie p r z y p a d k o w e g o n a g r o m a d z e n i a się p a l n y c h o p a r ó w , c a ł e l a b o r a t o r i u m p o w i n n o być m o ż l i w i e j a k najszybciej prze wietrzone. M i a r ą z a p a l n o ś c i związku jest punkt zapłonu ( t e m p e r a t u r a , p r z y k t ó r e j stężenie p a r n a d cieczą jest d o s t a t e c z n i e d u ż e , a b y n a s t ą p i ł o ich zapalenie się o d ź r ó d ł a z a p ł o n u ) . C i e c z o p u n k c i e z a p ł o n u p o n i ż e j 1 5 ° C należy t r a k t o w a ć j a k o niebezpiecznie ł a t w o p a l n ą i o d p o w i e d n i o z nią p o s t ę p o w a ć . Jeżeli r o z p u s z c z a l n i k c h a r a k t e r y z u j e się r ó w n i e ż niską temperaturą samozapłomt ( t e m p e r a t u r a , p r z y której p a r a substancji z a p a l a się w p o w i e t r z u s a m o r z u t n i e ) , to należy się z n i m o b c h o d z i ć ze szczególną ostrożnością.
J' P o k r ę t e ) n i g d y n i e n a l e ż y o d k r ę c a ć c a ł k o w i c i e , p o n i e w a ż n i e k t ó r e z n i c h nie są z a b l o k o w a n e i p r z y cał k o w i t y m o d k r ę c e n i u n a s t ę p u j e i c h w y s a d z e n i e w s k u t e k d u ż e g o ciSnienia g a z u .
W t a b l i c y 1,1 p o d a n o n i e k t ó r e ł a t w o p a l n e r o z p u s z c z a l n i k i w kolejności wzrastają cego p u n k t u z a p ł o n u . T a b l i c a n i e z a w i e r a ł a t w o p a l n y c h substancji nie b ę d ą c y c h w uży ciu j a k o rozpuszczalniki. (ii) Źródła zapłonu. W p r a c o w n i c h e m i i organicznej o g r z e w a n i e b e z p o ś r e d n i o pal n i k i e m g a z o w y m p o w i n n o być s t o s o w a n e j a k najrzadziej. D u ż o bezpieczniej jest ogrze w a ć m i e s z a n i n ę reakcyjną za p o m o c ą ł a ź n i w o d n e j , elektrycznego p ł a s z c z a grzejnego lub też za p o m o c ą ł a ź n i olejowej p o d g r z e w a n e j m a ł ą g r z a ł k ą elektryczną z a n u r z o n ą w oleju l u b , m n i e j bezpiecznie, p ł y t k ą grzejną. Jeżeli m u s i być użyty palnik Bunsena, t o m o ż n a g o zapalić d o p i e r o p o s p r a w d z e n i u , czy w stojącej w p o b l i ż u a p a r a t u r z e lub n a c z y n i u nie znajduje się s u b s t a n c j a ł a t w o p a l n a . P a l n i k nie u ż y w a n y w d a n e j chwili należy zgasić; nieświecący p a l n i k B u n s e n a często jest niewidoczny w o s t r y m świetle sło n e c z n y m i w związku z t y m m o ż e b y ć p r z y c z y n ą p o w s t a n i a p o ż a r u .
TABLICA 1,1.
PUNKTY ZAPŁONU CZĘŚCIEJ STOSOWANYCH ROZPUSZCZALNIKÓW I
R o z p u s z c z a Ln rk
P e n t a n i lekka b e n z y n a (tw. Eter dietylu wy
40—60°C)
Cyklopentau Dwusiarczek
węgla
Eter d ii z o p ropy Iowy H e k s a n i lekka b e n z y n a {tw. Cykloheksan
60—80X1
t,
t,
Rozpuszczalnik
°C
Octan etylu Heptan
- 4
-45 -37
M e t y locy kl o h e k sa n
-4
-30"
Toluen
-28
1 , 2 - D i m e t o k sy eta n
-23
Acetonitryl
-20
' 2-Pentanon
-49
-4 4
Aceton
-18
i Metanol
Tetrahycrofuran
-17
! 1,4-Dioksan
Benzen
-11
2-Propanol
1
~
»? 10
?_
12 12
Octan m e t y l u
- 9
; Etanol
12
2-Butanon
-7
I Etylobenzen
15
D w u s i a r c z e k węgla m a b a r d z o niską temperaturę s a m o z a p ł o n u lOO^C; j e g o pary m o g ą się zapalić prr.y zetknięciu z d o p r o w a d z e n i e m pary w o d n e j l u b z w r z ą c ą ł a ź n i ą w o d n ą .
Jeżeli ł a t w o p a l n e o p a r y n a g r o m a d z ą się w p o b l i ż u u r z ą d z e ń elektrycznych, t a k i c h j a k t e r m o s t a t , m i e s z a d ł o z n a p ę d e m e l e k t r y c z n y m ) , p o m p a p r ó ż n i o w a , s u s z a r k a itd., t o m o g ą się o n e zapalić n a s k u t e k iskrzenia p o ł ą c z e ń elektrycznych. D o b r a wentylacja w l a b o r a t o r i u m i z a p o b i e g a n i e g r o m a d z e n i u się o p a r ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w n a o g r a n i czonej przestrzeni zmniejsza t o n i e b e z p i e c z e ń s t w o . I s k r z e n i e p r z e w o d ó w m o ż e b y ć przy czyną p o w a ż n y c h w y b u c h ó w i p o ż a r ó w , jeżeli w d o m o w e g o typu l o d ó w k a c h p r z e c h o wuje się n a w e t m a ł e ilości substancji l o t n y c h ) . P o n i e w a ż w t e m p . 0 ° C związek l o t n y m o ż e m i e ć d o ś ć znaczną p r ę ż n o ś ć par, więc w e w n ą t r z l o d ó w k i m o g ą się n a g r o m a d z i ć o p a r y w niebezpiecznym stężeniu. Związki l o t n e należy więc p r z e c h o w y w a ć w l o d ó w c e w n a c z y n i a c h s z k l a n y c h ze szczelnymi k o r k a m i . 1
5
(iii) Nieszczelne butle z tlenem. Jeżeli nieszczelną b u t l ę z t l e n e m p o z o s t a w i się w l a b o r a t o r i u m w czasie, g d y n o r m a l n a wentylacja jest w y ł ą c z o n a , t o stężenie tlenu w p o w i e t r z u m o ż e się zwiększyć n a tyle, że w razie obecności ł a t w o p a l n y c h z w i ą z k ó w w pobliżu ź r ó d ł a z a p ł o n u m o ż e nastąpić g w a ł t o w n y p o ż a r . N a l e ż y w i ę c z a w s z e spraw d z a ć szczelność wszystkich butli ze s p r ę ż o n y m t l e n e m zwilżając p o ł ą c z e n i e z z a w o r e m r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r e m detergentu. Butle nieszczelne p o w i n n y być o d p o w i e d n i o ozna czone i usunięte z laboratorium. (iv) Odpadki sodu. Butelki zawierające drut s o d o w y u ż y t y p o p r z e d n i o d o suszenia r o z p u s z c z a l n i k ó w są często przyczyną w y b u c h ó w i p o ż a r ó w . Sód, n i e k i e d y obficie p o *' Z t e g o w z g l ę d u b e z p i e c z n i e j s z e są m i e s z a d ł a z n a p ę d e m p o w i e t r z n y m d o s t a r c z a n e p r z e z f i r m ę Fistier Sciemific Co. ' N i e b e z p i e c z e ń s t w a tego u n i k a sig w o d p o w i e d n i o k o n s t r u o w a n y c h l o d ó w k a c h l a b o r a t o r y j n y c h ( n p . t y p u p r o d u k o w a n e g o przez firmg F i s h e r Scienlific C o . ) . !
k r y t y warstwą w o d o r o t l e n k u lub tlenku, należy zalać 2 - p r o p a n o l e m i p o z o s t a w i ć p o r u szając c o pewien czas butelkę r u c h e m w i r o w y m d o całkowitego zniszczenia sodu (przy najmniej n a 2 h). Z a w a r t o ś ć butelki w y l e w a się następnie d o dużej ilości w o d y (nie należy wlewać w o d y d o butelki) i p r z e m y w a butelkę k i l k a k r o t n i e spirytusem. D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a bezpiecznie u m y ć b u t e l k ę w o d ą . Palący się s ó d daje b a r d z o gorący, lecz z l o k a l i z o w a n y p ł o m i e ń , k t ó r y najlepiej jest gasić piaskiem l u b za p o m o c ą g a ś n i c y p r o s z k o w e j ; w ż a d n y m r a z i e nie wolno s t o s o w a ć gaśnicy tetrowej lub z d w u t l e n k i e m węgla. (v) Wodorki metali. W o d o r e k litu, w o d o r e k sodu o r a z w o d o r e k l i t o w o g ł i n o w y rea gują energicznie z w o d ą wydzielając w o d ó r . C i e p ł o tej reakcji m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h p o ż a r u . N i e zużyte w reakcji ilości w o d o r k u należy więc r o z ł o ż y ć p r z e z o s t r o ż n e d o d a n i e octanu etylu l u b a c e t o n u . 6. Pracownia przeznaczona do przeprowadzania niebezpiecznych czynności labora toryjnych. W s k a z a n e jest, a b y wszystkie r e a k c j e p o ł ą c z o n e z j a k i m k o l w i e k niebezpie c z e ń s t w e m n a skutek p r a c y z s u b s t a n c j a m i w y b u c h o w y m i , ł a t w o p a l n y m i , niebez piecznie r e a k t y w n y m i o r a z t o k s y c z n y m i były p r o w a d z o n e w specjalnej p r a c o w n i p r z e z n a c z o n e j wyłącznie d o t e g o celu. P r a c o w n i a ta nie p o w i n n a b y ć w y k o r z y s t y w a n a d o n o r m a l n y c h ćwiczeń s t u d e n c k i c h lub zwyczajnych p r a c b a d a w c z y c h , b ą d ź też d o p r z e c h o w y w a n i a o d c z y n n i k ó w l u b a p a r a t u r y , z wyjątkiem u r z ą d z e ń p r z e z n a c z o n y c h d o reakcji p o ł ą c z o n y c h z n i e b e z p i e c z e ń s t w e m (np. a u t o k l a w ó w , pieców d o r u r C a r i u s a itd.). W s k a z a n e jest, a b y tego rodzaju p r a c o w n i a b y ł a o d p o w i e d n i o z a p r o j e k t o w a n a i zawierała n a s t ę p u j ą c e zabezpieczenia: a. O d p o r n e n a d z i a ł a n i e w o d y i o p a r ó w l a m p y , wyłączniki i g n i a z d k a elektryczne. b. Wyciągi z a o p a t r z o n e w i n t e n s y w n e w e n t y l a t o r y z d o l n e d o szybkiej w y m i a n y całej ilości powietrza w p r a c o w n i , c. O g n i o o d p o r n e drzwi i ściany. d. O d p o w i e d n i ą odzież o c h r o n n ą obejmującą okulary o c h r o n n e i gogle, r ę k a w i c e ochronne oraz g u m o w e fartuchy i obuwie. e. D o b r e j jakości e k r a n y zabezpieczające d l a osłaniania p o t e n c j a l n i e g w a ł t o w n y c h reakcji. i. A u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u za p o m o c ą d w u t l e n k u węgla. g. T u ż o b o k p r a c o w n i p o w i n n y być pomieszczenia p r z e z n a c z o n e d o p r z e c h o w y w a n i a m a s e k g a z o w y c h i a p a r a t ó w d o o d d y c h a n i a , kocy p r z e c i w p o ż a r o w y c h i w i a d e r z piaskiem d o z a s y p y w a n i a r o z l a n y c h cieczy i d o gaszenia p o ż a r ó w , dużej gaśnicy z d w u t l e n k i e m węgla i gaśnicy p r o s z k o w e j , jeżeli w p r a c o w n i nie jest z a i n s t a l o w a n y a u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u . O b o k p r a c o w n i p o w i n i e n r ó w n i e ż z n a j d o w a ć się a p a r a t telefoniczny i tablica z p r z e j r z y s t y m w y k a z e m n u m e r ó w telefonów potrzebnych w razie wypadku. Jeżeli b r a k jest .specjalnej p r a c o w n i l u b oddzielnego p o k o j u d o p r z e p r o w a d z a n i a niebezpiecznych czynności l a b o r a t o r y j n y c h , t o należy wznieść w bezpiecznej odległości od p r z e z n a c z o n y c h n a z w y k ł e ćwiczenia l a b o r a t o r i ó w o r a z p o k o i d o p r a c u m y s ł o w y c h p r o w i z o r y c z n e p o m i e s z c z e n i e z lekkich i o g n i o o d p o r n y c h m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h (re a k c j e p o z o s t a w i a n e b e z d o z o r u , p . 1,16). 7. Przeprowadzanie reakcji grożących wybuchem lub zachodzących zbyt gwał townie. P o w s z e c h n i e u w a ż a się, ż e wyciąg jest o d p o w i e d n i m miejscem dla p r z e p r o w a d z a n i a reakcji p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w y c h l u b z a c h o d z ą c y c h z b y t g w a ł t o w n i e . J e d n a k p o g l ą d ten n i e jest słuszny ze względu n a m a ł ą w y t r z y m a ł o ś ć w razie w y b u c h u szyb wyciągów, k t ó r e b a r d z o r z a d k o są w y k o n a n e ze szkła o dostatecznej j a k o ś c i i g r u b o ś c i , P o n a d t o , z a t r z y m a n i e g a z o w y c h p r o d u k t ó w reakcji p r z e z b o c z n e ściany i w i e r z c h wy ciągu zwiększa g w a ł t o w n o ś ć p o d m u c h u . Wszystkie p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w e r e a k c j e należy więc p r o w a d z i ć n a stole l a b o r a t o r y j n y m w a p a r a t u r z e o t o c z o n e j ze wszystkich s t r o n o s ł o n a m i zabezpieczającymi, lecz nie zasłoniętej od góry. S t w i e r d z o n o , że n a w e t nikłe zasłonięcie a p a r a t u r y o d g ó r y zmniejsza skuteczność z a b e z p i e c z a j ą c e g o d z i a ł a n i a osłon bocznych. Najlepszy m o d e l osłon zabezpieczających, t o g ł a d k i e p ł y t y z poli-
w ę g l a n u (o grubości m i n i m u m 3 m m ) z a w i e s z o n e p i o n o w o od g ó r y i o b c i ą ż o n e w z d ł u ż d o l n e j k r a w ę d z i . S k u t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y c h z a k r z y w i o n y c h i sto j ą c y c h s w o b o d n i e osłon m o ż n a z n a c z n i e p o p r a w i ć obciążając ich d o l n e k r a w ę d z i e , t a k a b y n i e p r z e w r ó c i ł y się w r a z i e w y b u c h u . C. R e a k t y w n e o d c z y n n i k i n i e o r g a n i c z n e . W i e l e o d c z y n n i k ó w n i e o r g a n i c z n y c h stoso w a n y c h w l a b o r a t o r i u m chemii organicznej o d z n a c z a się dużą r e a k t y w n o ś c i ą i w związku z t y m własnościami „żrącymi". Wywołują one poważne uszkodzenia, gdy wskutek rozp r y s k a n i a l u b r o z l a n i a zetkną się ze s k ó r ą lub g d y są w d y c h a n e w p o s t a c i p a r y , p y ł u l u b d r o b n o r o z p y l o n e j cieczy. P o n a d t o , dzięki dużej r e a k t y w n o ś c i t y c h o d c z y n n i k ó w z d a r z a się, ż e p o zmieszaniu ich z i n n y m i s u b s t a n c j a m i , w t y m r ó w n i e ż z w o d ą , wy dzielają się z n a c z n e ilości ciepła, co p r o w a d z i d o rozpylenia i r o z p r y s k a n i a żrących i być m o ż e t o k s y c z n y c h m i e s z a n i n ; niekiedy n a s t ę p u j e p r z y t y m p o ż a r l u b w y b u c h . Stosując te związki w p r a c y d o ś w i a d c z a l n e j należy więc n a k ł a d a ć odzież ochronną, łącznie z r ę k a w i c a m i . A b s o l u t n i e k o n i e c z n e jest zabezpieczenie oczu o k u l a r a m i o c h r o n n y m i l u b lepiej g o g l a m i a l b o d a s z k i e m . Jeżeli p r z e w i d u j e się n a r a ż e n i e d r ó g o d d e c h o w y c h n a działanie r e a k t y w n y c h o p a r ó w l u b p y ł ó w , t o wszelkie c z y n n o ś c i należy prze p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. D o d a t k o w e zabezpieczenie stanowi m a s k a przeciwgazową, lub szczelna m a s k a p r z e c i w p y ł o w a . G d y ż r ą c a ciecz l u b c i a ł o s t a ł e p a d n i e n a s k ó r ę , t r z e b a n a t y c h m i a s t u m y ć ją wielo k r o t n i e w o d ą ; w p r z y p a d k u pryśnięcia w oczy liczy się k a ż d a s e k u n d a . K a ż d ą ilość rozlanej żrącej cieczy t r z e b a bezzwłocznie z l i k w i d o w a ć , najlepiej za p o m o c ą piasku. Z a l a n i e w o d ą cieczy rozlanej n a p o d ł o d z e l u b stole n i e zawsze jest w s k a z a n e , gdyż p r o w a d z i t o d o rozprzestrzenienia żrącego związku i d o w p r o w a d z e n i a g o w szczeliny i p o m i ę d z y deski p o d ł o g i . G d y została r o z l a n a większa ilość żrącej cieczy i g d y s p o w o d o w a ł o t o wydzielanie się s z k o d l i w y c h o p a r ó w , ciecz należy u p r z ą t n ą ć w p e ł n y m o c h r o n n y m u b r a n i u włączając w t o a p a r a t d o o d d y c h a n i a . N i e k t ó r e r e a k t y w n e o d c z y n n i k i n i e o r g a n i c z n e i ich niebezpieczne własności w y m i e n i o n o p o n i ż e j . Z a z n a c z o n o p r z y t y m g w i a z d k a m i t e odczynniki, k t ó r y c h p a r y są szcze gólnie żrące, d r a ż n i ą c e i / l u b t o k s y c z n e , o r a z w p r z y p a d k u ciał s t a ł y c h — o d c z y n n i k i p o d o b n i e niebezpieczne w p o s t a c i r o z p y l o n e j . Z o d c z y n n i k a m i t y m i m o ż n a p r a c o w a ć tylko p o d wyciągiem, Więcej d a n y c h d o t y c z ą c y c h własności wielu z t y c h z w i ą z k ó w p o d a n o w p . 11,2. S z c z e g ó ł o w e i n f o r m a c j e o niebezpiecznych w ł a s n o ś c i a c h i n d y w i d u a l n y c h o d c z y n n i k ó w m o ż n a u z y s k a ć w o b s z e r n y c h m o n o g r a f i a c h n a ten t e m a t [1-5]. /. Mocne kwasy. W s z y s t k i e w y m i e n i o n e k w a s y reagują g w a ł t o w n i e z z a s a d a m i i większość z nich wydziela b a r d z o s z k o d l i w e o p a r y . *Kwas b r o m o w o d o r o w y i bromowodópi * K w a s solny i c h l o r o w o d ó r . * K w a s f l u o r o w o d o r o w y i f l u o r o w o d ó r ; o b y d w a t e związki ł a t w o reagują z e szkłem i s z y b k o r o z k ł a d a j ą t k a n k ę organiczną. P r z y p r a c y z n i m i należy n a k ł a d a ć n o w e cien kie g u m o w e l u b p l a s t y k o w e r ę k a w i c z k i , p o u p r z e d n i m s p r a w d z e n i u , czy nie m a j ą o n e szczelin. O p a r z e n i a s k ó r y w y m a g a j ą n a t y c h m i a s t o w e j p o m o c y lekarza-specjalisty. * K w a s a z o t o w y (stężony i d y m i ą c y ) . * K w a s n a d c h l o r o w y (niebezpieczeństwo w y b u c h u p . Ti.4). K w a s s i a r k o w y (stężony i oleum). P o d c z a s m i e s z a n i a k w a s u s i a r k o w e g o z w o d ą t r z e b a z a c h o w a ć d u ż ą o s t r o ż n o ś ć ; k w a s należy wlewać d o z i m n e j w o d y c i e n k i m stru m i e n i e m , a b y zapobiec p r y s k a n i u i r o z p y l a n i u się k w a s u . M i e s z a n i n a c h r o m o w a stoso w a n a d o m y c i a n a c z y ń w y k a z u j e żrące własności k w a s u s i a r k o w e g o , t a k j a k i g r o ż ą c e niebezpieczeństwem, silnie utleniające własności k w a s u c h r o m o w e g o . * K w a s c h l o r o s u l f o n o w y ; jest t o ciecz silnie ż r ą c a i g w a ł t o w n i e r e a g u j ą c a z wodą. 2. Mocne zasady. T l e n e k w a p n i a , w o d o r o t l e n e k p o t a s u i w o d o r o t l e n e k sodu rea gują g w a ł t o w n i e z k w a s a m i ; p r z y ich zetknięciu się z w o d ą wydziela się ciepło. Z a s a d y te działają silnie ż r ą c o n a s k ó r ę , a zwłaszcza n a t k a n k ę r o g ó w k i oka. * A m o n i a k (jako g a z i j a k o s t ę ż o n y r o z t w ó r w o d n y , d^ 0,880). S t ę ż o n e r o z t w o r y h y d r a z y n y (i soli h y d r a z y n y ) ; * p a r y h y d r a z y n y są szkodliwe.
* A m t d e k sodu. Z w i ą z e k ten o t r z y m u j e się z w y k l e w p o s t a c i g r a n u l e k , k t ó r e g w a ł t o w n i e reagują z w o d ą ; d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n y a m i d e k m a d z i a ł a n i e d r a ż n i ą c e i żrące. A m i d k u d ł u g o stojącego i p o k r y t e g o w a r s t w ą t l e n k u n i e n a l e ż y r o z d r a b n i a ć w celu w y k o r z y s t a n i a d o reakcji, lecz t r z e b a g o zniszczyć [p. B,4(ii)]. 3. Chlorowce. W s z y s t k i e c h l o r o w c e są t o k s y c z n e i żrące. N a l e ż y b a r d z o u w a ż a ć p o d c z a s pracy z fluorem, k t ó r y g w a ł t o w n i e r e a g u j e z w i e l o m a r ó ż n o r o d n y m i s u b s t a n cjami. Związki m i ę d z y c h l o r o w c o w e są r ó w n i e ż b a r d z o r e a k t y w n e . 4. Reaktywne halogenki Wszystkie w y m i e n i o n e niżej h a l o g e n k i w y k a z u j ą d u ż ą r e a k t y w n o ś ć , zwłaszcza w o b e c w o d y . A m p u ł k i z ciekłymi h a l o g e n k a m i należy otwierać p o d wyciągiem p o u p r z e d n i m s c h ł o d z e n i u , z a c h o w u j ą c ś r o d k i ostrożności w y m i e n i o n e w p . A,4(ix). ^ T r ó j c h l o r e k b o r u ; * t r ó j b r o m e k , *trójchlorek i *pięciochlorek fosforu; *ezterochlor e k k r z e m u . * C h l o r e k glinu i ^czterochlorek t y t a n u są m n i e j r e a k t y w n e . 5. Trójtlenek chromu, chromiany i dwuchromiany. Pyl każdego z wymienionych z w i ą z k ó w m a własności żrące; szczególnie niebezpieczny jest pył c h r o m i a n ó w r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e , p o n i e w a ż r o z p u s z c z a się w p ł y n i e u s t r o j o w y m w y d z i e l a n y m p r z e z ś l u z ó w k ę nosa i p r z e z g r u c z o ł y p o t o w e . D . Niebezpieczeństwo związane z pracą z substancjami toksycznymi. W i e l e z w i ą z k ó w s t o s o w a n y c h w l a b o r a t o r i a c h c h e m i i organicznej m a własności t r u j ą c e (związki „tok syczne"). W zasadzie, p r a w i e wszystkie substancje c h e m i c z n e są w p e w n y m s t o p n i u t o k s y c z n e i przyswojenie sobie b e z p i e c z n e g o i u w a ż n e g o s p o s o b u p r a c y zapobiegają cego w p r o w a d z a n i u o b c y c h substancji d o o r g a n i z m u m a d u ż e znaczenie i p o w i n n o stać się d r u g ą n a t u r ą k a ż d e g o c h e m i k a . S u b s t a n c j e t o k s y c z n e m o g ą p r z e d o s t a ć się d o orga n i z m u w następujący s p o s ó b : a. Ustnie (do przewodu pokarmowego). T e n sposób w p r o w a d z e n i a substancji tok sycznej d o o r g a n i z m u jest raczej rzadkością, lecz m o ż e się t o z d a r z y ć n a skutek p r z y p a d k o w e g o zanieczyszczenia p o k a r m u , n a p o j u l u b p a p i e r o s a , b ą d ź t e ż w w y n i k u nie właściwego p o s ł u ż e n i a się ustną pipetą. W s k a z a n e jest więc, a b y p o d c z a s p r a c y w l a b o ratorium nie spożywać posiłków ani napojów i nie palić papierosów. Zwyczaj przecho w y w a n i a butelek z m l e k i e m l u b p i w a w l o d ó w k a c h l a b o r a t o r y j n y c h należy w y t ę p i ć . C h e m i k opuszczając l a b o r a t o r i u m o r a z p r z e d przystąpieniem d o posiłku p o w i n i e n b a r d z o s t a r a n n i e u m y ć ręce. P o z a t y m , p o w i n i e n u n i k a ć u s t n e g o n a p e ł n i a n i a pipet, lecz p o s ł u g i w a ć się g r u s z k a m i g u m o w y m i l u b n a p e ł n i a c z a m i p i p e t t y p u t ł o k a , k t ó r e są d o nabycia. W a r t o d o d a ć , że p a l e n i e p a p i e r o s ó w w l a b o r a t o r i u m grozi n i e t y l k o d o u s t n y m w p r o w a d z e n i e m substancji t o k s y c z n e j . P a r y wielu l o t n y c h substancji t w o r z ą t o k s y c z n e p r o d u k t y pirolizy, gdy wciąga się je p r z e z p a l ą c y się p a p i e r o s l u b fajkę (np. c z t e r o c h l o r e k węgla t w o r z y fosgen), c o s t a n o w i d o d a t k o w e zagrożenie. b. Poprzez drogi oddechowe (wprowadzenie do płuc). J e s t t o p o w s z e c h n y sposób p r z e n i k a n i a d o o r g a n i z m u substancji t o k s y c z n y c h , w c h ł a n i a n y c h w p o s t a c i g a z ó w , p a r , p y ł ó w i d r o b n o r o z p y l o n y c h cieczy. Wszystkie czynności z t o k s y c z n y m i d r o b n o sprosz k o w a n y m i s u b s t a n c j a m i stałymi, l o t n y m i cieczami o r a z g a z a m i należy p r z e p r o w a d z a ć p o d s p r a w n i e d z i a ł a j ą c y m wyciągiem. Z w y c z a j w ą c h a n i a substancji w celu identyfikacji t r z e b a p r a k t y k o w a ć z ostrożnością. c. Bezpośrednio poprzez skórę (wprowadzenie do krwioobiegu). Jest to r ó w n i e ż p o w s z e c h n y s p o s ó b p r z e n i k a n i a d o o r g a n i z m u substancji t o k s y c z n y c h , z a r ó w n o cieczy, j a k i ciał stałych o r a z g a z ó w . N i e b e z p i e c z e ń s t w o t o m o ż n a zmniejszyć n a k ł a d a j ą c gu m o w e lub p l a s t y k o w e r ę k a w i c z k i o p r ó c z z w y k l e n o s z o n e g o b i a ł e g o f a r t u c h a . J e d n a k p o m i m o tych zabezpieczeń n i e z b ę d n a jest czystość i u w a g a p o d c z a s p r a c y . R ę k a w i c e o c h r o n n e często przepuszczają r o z p u s z c z a l n i k i i ł a t w o ulegają u s z k o d z e n i u ; należy więc c z ę s t o je s p r a w d z a ć i w r a z i e p o t r z e b y w y m i e n i a ć . W p r z y p a d k u zanieczyszczenia s k ó r y substancją t o k s y c z n ą należy ją z m y ć wieloG w i a z d k ą o z n a c z o n o z w i ą z k i , k t ó r y c h pary l u b p y ł y s ą s z c z e g ó l n i e zrq.ce. d i a i n i a c e i / l u b
tcksyczne.
k r o t n i e zimną, wodą, w r a z i e p o t r z e b y z niewielką ilością mydlą. Z m y w a n i e substancji r o z p u s z c z a l n i k i e m n i e jest w s k a z a n e , g d y ż m o ż e on przyspieszyć w c h ł a n i a n i e toksycz n e g o związku przez s k ó r ę . P o w t a r z a j ą c y się s t a l e k o n t a k t r o z p u s z c z a l n i k ó w i wielu i n n y c h o d c z y n n i k ó w ze s k ó r ą m o ż e d o p r o w a d z i ć d o schorzenia z w a n e g o zapaleniem s k ó r y przejawiającego się n i e ł a d n y m jej w y g l ą d e m i p o d r a ż n i e n i e m . S c h o r z e n i e to często jest t r u d n o wyleczyć, a p o n a d t o z d a r z a się, ż e p o z o s t a j e p o n i m u c z u l e n i e n a d z i a ł a n i e o d c z y n n i k ó w . T o k s y c z n y w p ł y w związku c h e m i c z n e g o n a o r g a n i z m określa się a l b o j a k o ostry ( n a t y c h m i a s t o w y ) , a l b o j a k o p r z e w l e k ł y ( d ł u g o t e r m i n o w y ) . Ostry w p ł y w , w y k a z y w a n y n p . p r z e z silne i d o b r z e z n a n e trucizny, t a k i e jak c y j a n o w o d ó r i chlor, p r z e j a w i a się n a t y c h m i a s t i jest należycie d o c e n i a n y przez większość c h e m i k ó w . W związku z t y m c h e m i c y wystrzegają się n a ogół n a r a ż e n i a n a jego działanie. J e d n a k wiele o d c z y n n i k ó w w y w i e r a przewlekły w p ł y w t o k s y c z n y , k t ó r y m o ż e się u j a w n i ć p o d ł u g i m okresie w c h ł a n i a n i a małych ilości t y c h o d c z y n n i k ó w . T o u t a j o n e z a t r u w a n i e jest t r u d n o stwier dzić (a więc i t r u d n o g o u n i k n ą ć ) , p o n i e w a ż jego s k u t k i m o g ą się o b j a w i ć p o miesią cach, a n a w e t latach p r a c y z t o k s y c z n y m o d c z y n n i k i e m l u b nawet d ł u g o p o z a p r z e s t a n i u tej p r a c y . Przewlekłe z a t r u c i a m o g ą r ó w n i e ż w y w o ł y w a ć o b j a w y , k t ó r y c h p r z y c z y n ę n i e ł a t w o r o z p o z n a ć , jak n p . bezsenność, r o z d r a ż n i e n i e , z a n i k p a m i ę c i o r a z i n n e m n i e j szej w a g i n i e d o m a g a n i a . N a l e ż y j e d n a k podkreślić, że k o ń c o w y efekt przewlekłego z a t r u c i a m o ż e być b a r d z o p o w a ż n y i że m o ż e o n o d o p r o w a d z i ć d o p r z e d w c z e s n e j śmierci. C h e m i k p o w i n i e n więc d o k ł a d a ć wszelkich s t a r a ń , a b y z a b e z p i e c z y ć się p r z e d możliwością z a t r u w a n i a , i s t a r a n n i e u n i k a ć w d y c h a n i a wszystkich p a r i p y ł ó w o r a z k o n t a k t u cieczy i substancji stałych ze s k ó r ą ) . P o w i n i e n on k i e r o w a ć się zasadą, że każdą substancję należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwą, d o p ó k i nie u z y s k a się d o w o d u , że n i e m a ona własności t o k s y c z n y c h . Z w i ą z k i o o s t r y m działaniu toksycz n y m > s t o s o w a n e w l a b o r a t o r i a c h o r g a n i c z n y c h p o d a n o w p. / i 2, a związki w y w o ł u jące szczególnie g r o ź n e z a t r u c i a przewlekłe — w p . 4 i 5. S u b s t a n c j e o z n a c z o n e literą C m a j ą r ó w n i e ż własności r a k o t w ó r c z e (p. D . 5 poniżej). 1
2
W celu u z y s k a n i a s z c z e g ó ł o w y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t toksyczności i n d y w i d u a l n y c h z w i ą z k ó w m o ż n a s k o r z y s t a ć z m o n o g r a f i i w y m i e n i o n y c h na k o ń c u r o z d z i a ł u [7—10]. 1. Silnie toksyczne substancje stale. W y m i e n i o n e niżej związki m o g ą n a w e t w m a łych ilościach s p o w o d o w a ć p o w a ż n ą c h o r o b ę l u b zgon. N a l e ż y więc o p e r o w a ć n i m i b a r d z o ostrożnie, t a k a b y ustrzec się przed w d y c h a n i e m pyłu związku l u b w c h ł o n i ę c i e m g o p o p r z e z skórę, j a k r ó w n i e ż p r z e d oczywiście bardziej niebezpiecznym w p r o w a d z e niem go do przewodu pokarmowego. Związki arsenu Cyjanki n i e o r g a n i c z n e Z w i ą z k i rtęci, z w ł a s z c z a a l k i l o r t ę c i o w e C z t e r o t l e u e k o s m u (trujące p a r y )
NDS mg'nr' 0,5 (w p r z e l i c z e n i u n a A s i 5 ( w p r z e l i c z e n i u na C N ) 0,01 0,002
K w a s s z c z a w i o w y (oraz jego sole) Selen i z w i ą z k i selenu Sole talu Pięciotlenek wanadu
1 0 , 2 (w p r z e l i c z e n i u na Se) 0,1 0,5
2. Niebezpiecznie toksyczne gazy. W s z y s t k i e czynności związane z użyciem l u b w y t w a r z a n i e m tych z w i ą z k ó w muszą b y ć w y k o n y w a n e p o d s p r a w n i e działającym wycią giem. W większości p r z y p a d k ó w należy się wystrzegać k o n t a k t u ze skórą, T r o j f l u o r e k boru Tlenek węgla
cwoi
NDS 1 #T
ppm
i
*> D o r e j e s t r o w a n i a s t ę ż e n i a r ó ż n e g o r o d z a j u t o k s y c z n y c h o p a r ó w w a t m o s f e r z e służą n i e d r o g i e p r z e n o ś n e d e t e k t o r y p r o d u k o w a n e przez f i r m y D r a e g e r N o r m a l a i r Ltd l u b P i t i n a n I n s t r u m e n t s . W s k a z ó w k ą n i e b e z p i e c z e ń s t w a z w i ą z a n e g o z w c h ł a n i a n i e m z w i ą z k u t o k s y c z n e g o w p o s t a c i pary lub p y ł u jest „ n i e p r z e k r a c z a l n a w a r t o ś ć g r a n i c z n a " (ang. X L V ) w y r a ż a n a j a k o c z ę ś ć n a m i l i o n ( p p m ) lub w m i l i g r a m a c h na m e t r s z e ś c i e n n y (ms-m"*). W y r a ż a o n a m a k s y m a l n e s t ę ż e n i e d o p u s z c z a l n e w w a r u n k a c h c o d z i e n n e j p r a c y , k t ó r e n i e w y w o ł u j e jeszcze s z k o d l i w y c h z m i a n u s t r o j o w y c h u w i ę k s z o ś c i c h m i k ó w . O b e c n i e p o l e c a n e w a r t o ś c i T L V z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e [ U ] , O d p o w i e d n i k i e m p o l s k i m są w a r t o ś c i N D S ( n a j w y ż s z e d o p u s z c z a l n e s t ę ż e u i e ; przyp. tłum.).
Dicyjan Diazomctan, C Fluor Cyjanowodór Fluorowodór Siarkowodór D w u t l e n e k azotu i chlorek nitrozyiu Ozon Fosgcn Fosforiak
10 0,2 0,1 10 3 10 5 0,1
^
0,3
3. Niebezpiecznie toksyczne i silnie drażniące ciecze. W y m i e n i o n e związki działają silnie toksycznie w postaci p a r ; szkodliwy jest r ó w n i e ż ich k o n t a k t ze skórą. W c h ł a n i a n e w m a ł y c h ilościach p r z e z dłuższy czas m o g ą w y w o ł a ć p r z e w l e k ł e zatrucia, P a r y wielu tych z w i ą z k ó w działają silnie d r a ż n i ą c o , zwłaszcza n a u k ł a d o d d e c h o w y i oczy. C h l o r e k acetylu Aldehyd akrylowy (akroleina) Cyjanki a l k i l o w e (i a r y k i w e ) A l k o h o l allilowy C h l o r e k allilu Benzen C B r o m e k (i c h l o r e k ) b e n z y l u T r ó j b r o m e k (i t r ó j c h l o r e k ) b o r u Brom Bromometan (bromek metylu) Dwusiarczek węgla 2 - C h l o r o e t a n o l ( c h l o r o h y d r yn a e t y l e n o w a ) Chlorek 3-chloropropionylu Aldehyd krotonowy Diketen S i a r c z a n d i m e t y l o w y , C (i siarczan d i e t y l o w y ) Kwas fluoroborowy Kwas fluorowodorowy Izocyjano metan (izocyjanek metylu) Karbonylek niklu. C Chlorek oksalilu Pentachloroetan Tetrabromoetan Tetrachloroetan Tri mety loch) o ro s i l a n
N D S ppm — Q»l 5— % 3 4$ 'V £ JjłJC ŁŚ 3HJ | T * %• — 1 —• 5 0,02 0,00.1 r^i
~
<
-
.
<
-
•
I '-5 —>
4. Inne substancje szkodliwe. N a s t ę p u j ą c e związki l u b g r u p y z w i ą z k ó w wywierają n a o g ó ł szkodliwe działanie, g d y w d y c h a się j e j a k o p a r y l u b pyły l u b g d y są w c h ł a n i a n e p o p r z e z s k ó r ę , b ą d ź też gdy przenikają d o o r g a n i z m u o b y d w i e m a d r o g a m i . N i e k t ó r e z nich m a j ą r ó w n i e ż własności żrące. K a ż d y z tych z w i ą z k ó w w c h ł a n i a n y w m a łych ilościach p r z e z dłuższy czas m o ż e się o k a z a ć szkodliwy. (i) Wiele prostych bromków i chlorków alkilowych oraz polichlorowcopochodne m e t a n u i etanu, łącznie z n i e k t ó r y m i p o p u l a r n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i . W s z y s t k i e związki należące d o tej g r u p y należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwe. P o z a z w i ą z k a m i w y m i e n i o n y m i j u ż w p . D , 5 d o bardziej niebezpiecznych należą: Bromoetan (bromek etylu) Bromofomi 3-Bromopropyn (bromek propargilu) Czterochlorek wenta Chloroform Dichlorometan 1,2-Dibromoetan (bromek etylenu) 1,2-Dichloroetan (chlorek etylenu) Jodonteian, C (jodek metylu)
NDS ppm 200 0,5 — 10 10 200 20 50 5
(ii) Aromatyczne i alifatyczne aminy. P a r y p r o s t y c h a m i n alifatycznych, pierwszo-, d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h są t o k s y c z n e . P r z y k ł a d a m i są: d i i z o p r o p y l o a m i n a ( N D S 5 p p m ) , d i m e t y l o a m i n a ( N D S 10 p p m ) , e t y l o a m i n a ( N D S 10 p p m ) i t r i e t y l o a m i n a ( N D S 25 p p m ) . B a r d z o s z k o d l i w e d z i a ł a n i e w y k a z u j e r ó w n i e ż wiele a m i n a r o m a t y c z n y c h , p r z e n i k a jących do organizmu w postaci par podczas oddychania albo wskutek wchłaniania p r z e z skórę. Poniżej p o d a n o p r z y k ł a d y t o k s y c z n y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h , lecz w zai) N i e b e z p i e c z n y p r z e w l e k ł y w p ł y w t o k s y c z n y ( s t r . 2 0 ) .
sadzie wszystkie a m i n y a r o m a t y c z n e łącznie z alkoksy-, c h l o r o w c o - i n i t r o a m i n a m i należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e szkodliwe. P o n a d t o s t w i e r d z o n o , ż e wiele a m i n a r o m a t y c z n y c h w y k a z u j e silne d z i a ł a n i e r a k o t w ó r c z e (p. D , 5 i poniżej) i s t o s o w a n i e n i e k t ó r y c h z n i c h jest u s t a w o w o z a b r o n i o n e . Anilina Anizydyny C h l o r o ani liny Chloronitroaniliny N,N-DietyloaniIina N,N-Dimetyloani!ina N-Etyloanilina N - M e tyło ani li na p-Nitroanilina (i izomery) / • - F e n y l e n o di a m i n a (i i z o m e r y ) o - T o l u i d y n a (i i z o m e r y ) KsyUdyny
NDS 5 ppm 0,5 m g - n r * — —<.— 5 ppm — 2 ppm 1 ppm 0,1 m g - m ' 5 ppm 5 ppm
(iii) Fenole i aromatyczne związki nitrowe. P o d o b n i e j a k a r o m a t y c z n e a m i n y , wiele fenoli i a r o m a t y c z n y c h z w i ą z k ó w n i t r o w y c h w y k a z u j e własności t o k s y c z n e . Z w i ą z k i te działają szkodliwie w p o s t a c i p a r , są ł a t w o w c h ł a n i a n e p r z e z s k o r e i, c o szczególnie o d n o s i się d o fenoli, mają własności żrące. Z e wszystkimi fenolami i a r o m a t y c z n y m i z w i ą z k a m i n i t r o w y m i n a l e ż y więc o b c h o d z i ć się ostrożnie, p r z y j m u j ą c , ż e mają o n e p o d o b n e własności j a k w y m i e n i o n e niżej. Fenol Krezole Pirokatechina i rezorcyna Cblorofenole i dichlorofenole Nitrobenzen p-Nitro t o l u e n ( i i z o m e r y ) m-Dinitrobenzen (i i z o m e r y ) 2 , 4 - D i n i t r o t o l u e n (i i z o m e r y ) p-Chloro n i t r o b e n z e n (i i z o m e r y ) Dichloronitrobenzeny Nitrofenole Dinitrofenole i dinitrokrezole Kwas pikrynowy
NDS 5 ppm 5 ppm —: — 1 ppm 5 ppm 1 mg-in 1,5 m g - n r 1 mg-nr* — — 0,2 m a w 0,1 m g - n r ' - 5
3
1
5. Substancje rakotwórcze. W y k a z a n o , ż e szereg związków o r g a n i c z n y c h w y w o ł u j e g u z y n o w o t w o r o w e u ludzi, j a k k o l w i e k c h o r o b a t a m o ż e p o z o s t a ć n i e w y k r y t a p r z e z wiele lat. W Wielkiej B r y t a n i i [12] o r a z w U S A u s t a w o w o z a b r o n i o n o w y t w a r z a n i a i s t o s o w a n i a n i e k t ó r y c h związków o t e g o r o d z a j u szkodliwych w ł a s n o ś c i a c h . J e d n a k w czasie pisania t e g o p o d r ę c z n i k a u k a z a ł o się zezwolenie n a i c h s t o s o w a n i e w l a b o r a toriach akademickich i badawczych. O p r ó c z z w i ą z k ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e w y w o ł u j ą r a k a u ludzi, z a r e j e s t r o w a n o szereg z w i ą z k ó w d z i a ł a j ą c y c h r a k o t w ó r c z o na d o ś w i a d c z a l n e zwierzęta i należy p r z y p u s z c z a ć , że są o n e a k t y w n e r ó w n i e ż w s t o s u n k u d o ludzi. P o d c z a s p r a c y z substancją o s t w i e r d z o n y c h l u b p r z y p u s z c z a l n y c h w ł a s n o ś c i a c h r a k o t w ó r c z y c h należy d o ł o ż y ć wszelkich s t a r a ń , a b y u n i k n ą ć w c h ł a n i a n i a j e j p a r i m o ż liwości zanieczyszczenia nią skóry. W s z y s t k i e m a n i p u l a c j e tą substancją należy w y k o n a ć p o d wyciągiem m a j ą c n a r ę k a c h o c h r o n n e rękawiczki. Butelki i a m p u ł k i z s u b s t a n c j a m i r a k o t w ó r c z y m i m u s z ą b y ć należycie o p a t r z o n e etykietami z o d p o w i e d n i m ostrzeżeniem. Z a p a s o w e ilości p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e w z a m y k a n y m n a k l u c z p o j e m n i k u , naj lepiej p o d wyciągiem. (i) Aromatyczne aminy i ich pochodne. Wszystkie związki należące d o tej g r u p y należy t r a k t o w a ć j a k o p o t e n c j a l n i e r a k o t w ó r c z e i j a k o g r u p a s t a n o w i ą o n e p r a w d o p o d o b n i e największe niebezpieczeństwo d l a c h e m i k a o r g a n i k a . N a w e t niewielka ekspo zycja (być m o ż e , ż e n a w e t j e d n o r a z o w a ) n a działanie t e g o t y p u związku m o ż e zainicjo wać tworzenie się g u z a [14]. N a s t ę p u j ą c e a m i n y i ich sole wykazują szczególnie silne d z i a ł a n i e r a k o t w ó r c z e i s t o s o w a n i e k a ż d e j z w y m i e n i o n y c h a m i n jest u s t a w o w o z a b r o n i o n e a l b o w Wielkiej B r y t a n i i , a l b o w U S A b ą d ź też w o b u t y c h k r a j a c h . 2-Acetyloaminofłuoren 4-Aminobifenyl (i 4-nitrobifenyl)
Auramina i Magenta 4,4'-DiaminobifeQyI ( b e n z y d y n a ) 4 , 4 ' - D i a m i n o - 3,3' -dichlor obif enyl 4,4'-Diamino-3,3'-dimetyIobifenyl (o-tolidyna) 4,4'-Diamino-3,3'-dimetoksybifenyl (odianizydyna) D i m e t y l o a m i n o a z o b e n z e n („żółcień m a s ł o w a " ) 2-Naftyloamina 1-Naftyloamina 4 - A m i n o s t i l b e n i o - a m i n o a z o t o l u e n wywierają silne działanie r a k o t w ó r c z e , lecz n i e są dotychczas ustawowo zabronione. (ii) Związki N-nitrozowe. Wszystkie nitrozoaminy [ R ' - N ( N O ) - R ] i nitrozoamidy [ R ' * N ( N O ) C O - R ] należy t r a k t o w a ć j a k o związki potencjalnie silnie r a k o t w ó r c z e , gdyż — j a k s t w i e r d z o n o — większość t e g o r o d z a j u związków w y k a z u j e d u ż ą a k t y w n o ś ć w o b e c zwierząt doświadczalnych. D o częściej s p o t y k a n y c h w l a b o r a t o r i a c h należą: N-metylo-N-nitrozoanilina N-metylo-N-nitrozomocznik > N-metylo-N-nitrozouretan > N-nitrozodimetyloamina (ustawowo zabroniona) N-nitrozopiperydyna (iii) Odczynniki alkilujące. A z i r y d y n a (i n i e k t ó r e jej p o c h o d n e ) E t e r bis(chlorometylowy) Eter c h l o r o m etyl o w o m etyl owy Diazometan S i a r c z a n dimetylu J o d e k metylu Iperyty azotowe ER-N(CH -CH2C1) ] ^-Propiolakton (ustawowo zabroniony) (iv) Policykliczne węglowodory aromatyczne. Benzo[a]piren D i b enzo [a,h] a n t r a c e n Dibenzo[c,g]karbazol 7,12-Dimetylobenzo[a]antracen (v) Związki zawierające siarkę. T i o a c e t a m i d (był on p o l e c a n y j a k o ź r ó d ł o s i a r k o w o d o r u ) . Tiomocznik (vi) Pył azbestowy. W d y c h a n i e pyłu lub w ł ó k i e n azbestu m o ż e w y w o ł a ć c h o r o b ę p ł u c z w a n ą „azbestozą", p i e r w o t n i e przejawiającą się osłabieniem, k t ó r a w o s t a t n i m e t a p i e p r z e c h o d z i często w r a k a p ł u c . P r z e m y s ł o w e z a s t o s o w a n i e azbestu jest w Wielkiej Brytanii u s t a w o w o z a b r o n i o n e [15 i 16], j e d n a k p o s ł u g i w a n i e się a z b e s t e m j a k o m a t e r i a ł e m izolującym w z w y k ł y c h p r a c a c h l a b o r a t o r y j n y c h stanowi n i e z n a c z n e zagrożenie, jeżeli są spełniane następujące w a r u n k i : r
1
3
2
a. Azbest s t o s o w a n y d o izolacji i d o w y k ł a d a n i a u c h w y t ó w d o a p a r a t u r y powinien b y ć najlepszej jakości, tzn. p o w i n i e n t o być azbest biały o długich w ł ó k n a c h ( „ c h r y z o tyl"). P o z a t y m powinien być w d o b r y m stanie, gdyż azbest o zniszczonej p o w i e r z c h n i m o ż e być ź r ó d ł e m pyłu a z b e s t o w e g o . Najlepiej jest s c e m e n t o w a ć p o w i e r z c h n i ę azbestu za p o m o c ą o d p o r n e g o n a w y s o k i e t e m p e r a t u r y lakieru l u b p o k o s t u . Stosując w celu izolacji m i ę k k i e w y r o b y a z b e s t o w e , t a k i e j a k s z n u r l u b t a ś m a ( n p . d o owinięcia k o l u m n y destylacyjnej), należy z r o b i ć t r w a ł ą o k ł a d z i n ę i s c e m e n t o w a ć ją, j a k już p o d a n o . I n n e m i ę k k i e w y r o b y a z b e s t o w e , j a k k o c e p r z e c i w p o ż a r o w e i rękawice o c h r o n n e , m o ż n a zastąpić w y r o b a m i z w ł ó k n a szklanego b ę d ą c y m i ostatnio d o n a b y c i a . '? Z w i ą z k i w y j ś c i o w e d o o t r z y m y w a n i a d i a z o m e t a n u . Z a m i a s t k w a s u N - m e t y l o - N - n i TRU7O-/Moliieno s u l f o n o w e g o ( p . 11,2.19)
4
Preparatyka
or.eaniczna
tych związków
poleca
się s t o s o w a n i e
amidu
b. Wszelkie czynności polegające n a cięciu, r o z d r a b n i a n i u l u b m e c h a n i c z n e j o b r ó b c e a z b e s t u należy w y k o n y w a ć w m a s c e p r z e c i w p y ł o w e j w d o b r z e w e n t y l o w a n y m miejscu; najlepiej, gdy azbest jest wilgotny, g d y ż zmniejsza t o u n o s z e n i e się p y ł u w p o w i e t r z u . N a g r o m a d z o n y pył trzeba z e b r a ć za p o m o c ą p o m p y ssącej i umieścić g o w p l a s t y k o w y m woreczku. 6. Substancje szkodliwe wskutek kumulacji w organizmie. (i) Benzen ( N D S 10 p p m ) . B e n z e n w c h ł a n i a n y w p o s t a c i p a r k u m u l u j e się w orga n i z m i e i w y w i e r a p r z e w l e k ł y w p ł y w t o k s y c z n y p r o w a d z ą c y do silnej a n e m i i i n i e k i e d y d o leukemii. T y l k o niewielu ludzi w y c z u w a p a r y benzenu w stężeniu m n i e j s z y m niż 75 p p m (tzn. znacznie p r z e k r a c z a j ą c y m w a r t o ś ć N D S ) . Jeżeli więc w y c z u w a się z a p a c h b e n z e n u , t o jest t o r ó w n o z n a c z n e z w d y c h a n i e m go w szkodliwych ilościach. Powszech n e s t o s o w a n i e benzenu j a k o r o z p u s z c z a l n i k a należy ograniczyć, g d y ż p r a w i e w k a ż d y m p r z y p a d k u m o ż n a go zastąpić m n i e j l o t n y m i mniej t o k s y c z n y m t o l u e n e m ( N D S 100 p p m ) . (ii) Związki ołowiu. Są t o silne trucizny k u m u l u j ą c e się w o r g a n i z m i e i należy się w y s t r z e g a ć w p r o w a d z a n i a ich do p r z e w o d u p o k a r m o w e g o nawet w m a ł y c h ilościach. O r g a n i c z n e związki ołowiu (np. t e t r a e t y l o o ł ó w ) są lotne, m o g ą więc p r z e n i k a ć d o ustroju w p o s t a c i w d y c h a n y c h p a r . N a l e ż y tego u n i k a ć , j a k r ó w n i e ż wystrzegać się w c h ł a n i a n i a tych związków p r z e z skórę, c o t a k ż e grozi niebezpieczeństwem. (iii) Rtęć i związki rtęci. Są t o substancje r ó ż n i ą c e się z n a c z n i e s t o p n i e m toksycz ności. N a ogół, sole rtęci(U) są bardziej t o k s y c z n e niż sole rtęci(I). Ciekłe o r g a n i c z n e związki rtęci p r z e n i k a j ą c e d o o r g a n i z m u p o p r z e z drogi o d d e c h o w e i p o p r z e z s k ó r ę są często bardziej t r u j ą c e i niebezpieczne n i ż stałe o r g a n i c z n e związki rtęci. J e d n a k , ze wszystkimi z w i ą z k a m i rtęci trzeba o b c h o d z i ć się ostrożnie i u n i k a ć d ł u g o t r w a ł e g o n a r a ż a n i a się n a ich działanie. R t ę ć e l e m e n t a r n a p r z e c h o d z i ł a t w o w s t a n p a r y , k t ó r a k u m u l u j e się w o r g a n i z m i e w y w o ł u j ą c g r o ź n e p r z e w l e k ł e z a t r u c i a >. A b y n i e dopuścić d o p a r o w a n i a , p o w i e r z c h n i ę rtęci należy zawsze p o k r y w a ć w a r s t w ą w o d y . Wszystkie m a n i p u l a c j e z rtęcią t r z e b a wy k o n y w a ć p o d wyciągiem i p o n a d tacą służącą d o z e b r a n i a rtęci w r a z i e jej rozlania. R o z l a n ą (np. n a p o d ł o g ę ) r t ę ć najlepiej z e b r a ć z a p o m o c ą szklanej dyszy p o ł ą c z o n e j p o p r z e z p ł u c z k ę z ssącą p o m p ą w o d n ą . Zanieczyszczoną r e s z t k a m i rtęci p o w i e r z c h n i ę p o k r y w a się mieszaniną siarki z sodą. J
D o g r o ź n e g o zatrucia p a r a m i rtęci m o ż e d o p r o w a d z i ć niewłaściwe o b c h o d z e n i e się z zawierającym r t ę ć m i e r n i k i e m p r ó ż n i p o ł ą c z o n y m z p o m p ą olejową (tzw. „ w a k u s t a t e m " ; p . 1,30). W r a z i e zbyt szybkiego o b r ó c e n i a w a k u s t a t u w o k ó ł osi, r t ę ć m o ż e zostać zassana przez p o m p ę i c y r k u l o w a ć r a z e m z g o r ą c y m olejem, w s k u t e k czego utworzą się i przejdą d o a t m o s f e r y z n a c z n e ilości p a r rtęci. Jeżeli p r z y p u s z c z a się, że t e g o r o d z a j u s y t u a c j a zaistniała, t o należy p o m p ę w y ł ą c z y ć i jak najszybciej r o z e b r a ć ją i oczyścić. E, Z a c h o w a n i e b e z p i e c z e ń s t w a p o d c z a s u ż y t k o w a n i a a p a r a t ó w elektrycznych. G r o ź b a niebezpieczeństwa z w i ą z a n e g o ze s t o s o w a n i e m w p r a c y l a b o r a t o r y j n e j ł a t w o p a l n y c h i toksycznych o d c z y n n i k ó w sprawia, że często u c h o d z i u w a d z e niebezpieczeństwo połą c z o n e z u r z ą d z e n i a m i elektrycznymi. T y m c z a s e m , przyczyną wielu w y p a d k ó w jest złe f u n k c j o n o w a n i e p r z y r z ą d ó w elektrycznych o r a z bezmyślne o b c h o d z e n i e się z nimi. N o w y a p a r a t elektryczny należy d o k ł a d n i e przejrzeć w celu s p r a w d z e n i a , czy wtycz k a jest p r a w i d ł o w o z a m o n t o w a n a , g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e nastąpi k r ó t k i e spięcie. W e d ł u g m i ę d z y n a r o d o w e j u m o w y w Wielkiej Brytanii i w E u r o p i e obowiązują dla kabli elektrycznych następujące k o l o r y : p r z e w ó d p o d n a p i ę c i e m — brązowy; p r z e w ó d z e r o w y — niebieski; uziemienie — zielonożółty. ' W U S A I w p r z y r z ą d a c h i m p o r t o w a n y c h z U S A k a b l e o z n a c z o n e są k o l o r a m i : p r z e w ó d p o d n a p i ę c i e m — biały; p r z e w ó d z e r o w y — czarny; uziemienie — zielony. P r ę ż n o ś ć par rtęci w t e m p . p o k o j o w e j przekracza w i e l o k r o t n i e 0,05 m g m ~ * .
wartość
NDS,
k t ó r a dla par rtg-ci Wynosi
1,4. Wymienne
szklane połączenia
szlifowe
21
P r z e d użyciem k a ż d e g o a p a r a t u elektrycznego należy s p r a w d z i ć : a) czy jest on w d o b r y m stanie i czy ż a d e n p r z e w ó d l u b p o ł ą c z e n i e n i e jest p r z e r w a n e ; b) czy jest o d p o w i e d n i o u z i e m i o n y ; c) czy jest p o ł ą c z o n y z o d p o w i e d n i ą w t y c z k ą za p o m o c ą p r z e w o d u w d o b r y m stanie bez u s z k o d z e ń w izolacji; d ) czy zawiera bezpiecznik o w ł a ś c i w y m zakresie. P r z e r w a n y c h l u b z u ż y t y c h k a b l i nie należy u ż y w a ć . Jeżeli a p a r a t jest usta w i o n y w p e w n e j odległości od ź r ó d ł a siły i d o zasilania a p a r a t u p o t r z e b n y jest długi kabel, t o trzeba go u ł o ż y ć p o r z ą d n i e w z d ł u ż brzegu stołu i najlepiej p r z y m o c o w a ć d o stołu przylepną taśmą. P r o w a d z e n i e kabli w ten s p o s ó b , że zwisają o n e w p o p r z e k przejść p o m i ę d z y stołami, jest niedopuszczalne. P r z y r z ą d u zanieczyszczonego odczynni k i e m c h e m i c z n y m ( n p . silnika elektrycznego l u b p ł a s z c z a grzejnego) n i e w o l n o u ż y w a ć , z a n i m nie oczyści się go s t a r a n n i e i nie wysuszy. P r z e d z a m o n t o w a n i e m p r z y r z ą d u elektrycznego należy się u p e w n i ć , c z y a p a r a t u r a stoi n a s u c h y m stole. Najlepiej u s t a w i ć najpierw a p a r a t u r ę w całości i d o p i e r o p o t e m p o d ł ą c z y ć p r z y r z ą d elektryczny d o sieci, Jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a przesunięcia a p a r a t u r y l u b d o k o n a n i a p o p r a w e k w zestawie, t o p r z e d t e m należy o d ł ą c z y ć ją od sieci. U r z ą d z e n i a p o d d u ż y m n a p i ę c i e m (np, a p a r a t d o elektroforezy l u b d o w y t w a r z a n i a o z o n u ) w y m a g a j ą specjalnych ostrożności. Najbezpieczniej, g d y t e g o r o d z a j u a p a r a t jest o d i z o l o w a n y osłoną z a o p a t r z o n ą w u r z ą d z e n i e sygnalizacyjne, t a k że dostęp d o niego m o ż l i w y jest d o p i e r o p o wyłączeniu p r ą d u . F . P r o m i e n i o w a n i e nadfioletowe. N i e należy nigdy p a t r z e ć g o ł y m o k i e m n a l a m p y k w a r c o w e , łuki elektryczne i i n n e ź r ó d ł a światła o dużej i n t e n s y w n o ś c i emitujące p r o m i e n i o w a n i e n a d f i o l e t o w e , g d y ż p r o w a d z i t o d o u s z k o d z e n i a oczu, W celu u n i k n i ę c i a tego szkodliwego w p ł y w u trzeba n a k ł a d a ć specjalne, d o b r z e d o p a s o w a n e i nieprzepuszczające p r o m i e n i n a d f i o l e t o w y c h gogle, a w o k ó ł zestawu a p a r a t u r y (np. d o reakcji f o t o chemicznej) u s t a w i ć o s ł o n y zabezpieczające, k t ó r e p o w i n n y o t a c z a ć r ó w n i e ż ź r ó d ł o p r o m i e n i o w a n i a . P o z a t y m , t r z e b a p a m i ę t a ć , że s z k o d l i w e d z i a ł a n i e w y w i e r a t a k ż e od bite światło n a d f i o l e t o w e , i wystrzegać się n i e r o z w a ż n e g o o g l ą d a n i a oświetlonej k o l u m n y c h r o m a t o g r a f i c z n e j ł u b płytki z c h r o m a t o g r a m e m . S k ó r a p o d w p ł y w e m inten s y w n e g o p r o m i e n i o w a n i a n a d f i o l e t o w e g o o p a l a się ( p o d o b n i e j a k n a s ł o ń c u ) , lecz dłuższe naświetlanie m o ż e s p o w o d o w a ć z n a c z n e u s z k o d z e n i e t k a n e k . P o d c z a s p r a c y w i n t e n s y w n y m świetle n a d f i o l e t o w y m należy więc c h r o n i ć r ę c e r ę k a w i c z k a m i , a b y nie d o p u ś c i ć d o p o r a ż e n i a skóry. P o n a d t o , k o n i e c z n a jest o d p o w i e d n i a w e n t y l a c j a , a b y za p o b i e c możliwości n a g r o m a d z e n i a się silnie d r a ż n i ą c e g o i t o k s y c z n e g o o z o n u , powstają cego z tienu na&wiellanego p r o m i e n i o w a n i e m n a d f i o l e t o w y m w z a k r e s i e 185 n m .
APARATURA I TECHNIKA PRACY 1,4. W Y M I E N N E S Z K L A N E P O Ł Ą C Z E N I A S Z L I F O W E —• S Z L I F Y R o z w ó j o b r ó b k i szkła n a skalę p r z e m y s ł o w ą p o ł ą c z o n y z z a s t o s o w a n i e m szkła o niskim w s p ó ł c z y n n i k u rozszerzalności umożliwił w p r o w a d z e n i e s z l i f ó w ) d o p r a c y l a b o r a t o r y j nej (przy s t o s u n k o w o niewielkich k o s z t a c h ) . Szlify d o s t o s o w a n e d o t y p o w e j l u b spe cjalnej a p a r a t u r y c h e m i c z n e j są p r o d u k o w a n e p r z e z r ó ż n e f i r m y ) . W p r e p a r a t y c e organicznej o r a z w i n n y c h d z i e d z i n a c h c h e m i i p r a k t y c z n e j p o ł ą c z e n i a szlifowe dają n o w e możliwości p r z y m o n t o w a n i u a p a r a t u r y . Z a l e t y szlifów są następujące: 1. D o z m o n t o w a n i a a p a r a t u r y nie są p o t r z e b n e (na ogół) k o r k i d r e w n i a n e l u b gu m o w e ; u n i k a się więc d o b i e r a n i a , d o p a s o w y w a n i a o r a z w i e r c e n i a o t w o r ó w w k o r k a c h , c o daje z n a c z n ą oszczędność czasu. P o n a d t o , u n i k a się zanieczyszczeń p o w s t a j ą c y c h w w y n i k u k o n t a k t u substancji c h e m i c z n y c h z k o r k a m i . ]
8
1
* W jeżyku p o l s k i m przyjęty jest t e r m i n — szlify i b ę d z i e o n w d a l s z y m t e k ś c i e s t o s o w a n y (przyp. t i t i m . ) . al N a przykład przez firmy: J o b l i n g L a b n r a t o r y D i v i s i o n ; A . G a l l e n k a m p C o . L t d ; J e n c o n s <Scientific) L t d ; Scientific G l a s s A p p a r a l u s C o . I n c . ; C o r n i n g G l a s s W o r k s . D o k ł a d n i e j s z e dane d o t y c z ą c e w y m i a r ó w s z l i t ó w i a p a r a t u r y specjalnej z n a j d z i e czytelnik: w n a j n o w s z y c h k a t a l o g a c h f i r m o w y c h , n p . w k a t a l o g a c h f i r m : J o b l i n g Laboratory Division (,,Quickfit"), Scientific Glass Apparatus C o . , Inc., ornz Corning G l a s s W o r k s .
2. U ł a t w i o n e jest o p e r o w a n i e ciekłymi l u b stałymi substancjami k o r o d u j ą c y m i , t a k i m i jak stężone kwasy, c h l o r k i k w a s o w e , b r o m , pięciochlorek fosforu itd. ( a p a r a t u r a n i e p o w o d u j e zanieczyszczenia p r o d u k t ó w ) . 3. Połączenia szlifowe są szczelne, p o n i e w a ż wszystkie szlify są d o k ł a d n i e z n o r m a l i z o w a n e , M a t o szczególne znaczenie w doświadczeniach p r o w a d z o n y c h p o d zmniejszo n y m ciśnieniem. 4. Z kilku s t o s u n k o w o prostych elementów m o ż n a z m o n t o w a ć większość t y p o w y c h w chemii organicznej zestawów a p a r a t u r y . 5. Przelot dla p a r jest szerszy, w p o r ó w n a n i u z połączeniami za p o m o c ą k o r k ó w , co zmniejsza niebezpieczeństwo p o d c z a s p r z e p r o w a d z a n i a reakcji biegnących energicz nie o r a z zapobiega zbieraniu się k o n d e n s a t u w szyi kolby p o d c z a s destylacji, u t r u d n i a jącemu szczególnie destylację pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Poniżej p r z e d s t a w i o n o (rys. 1,2 oraz 1,3) p r o d u k o w a n e r o d z a j e szlifów; określa się je, o d p o w i e d n i o , j a k o szlify s t o ż k o w e o r a z j a k o szlify kuliste. Z a s t o s o w a n i e z n o r m a l i z o w a n e g o stożka przy w y t w a r z a n i u szlifów s t o ż k o w y c h , (stoż k ó w i tulejek) g w a r a n t u j e ich w y m i e n i a l n o ś ć . W z o r c e m jest stożek 1:10 w o b e c średnicy, z g o d n i e z zaleceniami M i ę d z y n a r o d o w e g o K o m i t e t u N o r m a l i z a c y j n e g o o r a z innych instytucji, j a k np. British S t a n d a r d s l n s t i t u t i o n (BS572 oraz 2761) lub N a t i o n a l Bureau of. S t a n d a r d s ( C o m m e r c i a l S t a n d a r d CS-21) *. W U S A szlify o d p o w i a d a j ą c e tym nor m o m oznacza się s y m b o l e m T- Należy d o d a ć , że części połączenia szlifowego mają swe n a z w y ; termin „ s t o ż e k " u ż y w a n y jest dia tej części, k t ó r ą się w k ł a d a , a t e r m i n „ t u l e j k a " dla tej części, w którą w k ł a d a się stożek. R o z m i a r y szlifów s t o ż k o w y c h określa się za p o m o c ą szyfru liczbowego zawierają cego dwie liczby, z k t ó r y c h pierwsza oznacza w przybliżeniu n o m i n a l n ą większą ś r e d 1
TAULICA 1,2. WYMIARY SZLIFÓW STOŻKOWYCH WEDŁUG NORM ANGIELSKICH (DOSTARCZANYCH PRZEZ JOB LING LABORATORY D M S I O N ) Nomiralnii Nominalna
Nominalna
długość
większa
mniejsza
powierzchni
średnica
średnica
szlifowanej
nim
mm
3,7 >ą*
tl
B5
11
C7
i C7/11
5.9
15
87
i' B 7 / 1 6
10/13
7.5 10,0
8,7
13
C10 i C10/13
10/19
10,0
8,1
19
B10 i B I 0 / 1 9
12/21
12,5
10,4
21
B12 i B 1 2 / 2 1
14/15
14,5
13.0
15
C14 i C 1 4 / U
Oznaczenie szlifu
ram
Poprzednie o z n a c z e n i e szlifu
r
1 1
5/13
5,0
7/11 7/16
7,5
i B5/I3
14/23
14,5
12,2
23
BI4
i B14/23
19/17
18,8
17,1
17
C19
i C19/17
19/26
18,8
16,2
26
B19
i B19/26
24/10
24,0
23,0
10
D24 i D24/10
24/20
24,0
22,0
20
C24 i C24/20
24/29
24,0
19
B24
i B24/29
29/32
29,2
21,1 26,0
32
B29
i B29/32 i B34/35
34/35
34,5
31,0
35
B34
40/13
40,0
38,7
13
D4Q i D 4 0 / 1 3
40/38
.40,0
36,2
38
B40 i B40/38
45/40
45,0
4i,0.
40
B45
50/14
50,0
48,6
D50 i D50/14
50/42
50,0
45,8
14 42
B50 i B 5 0 / 4 2
55/29
55,0
52,1
19
C55 i C55/29
S5/44
55,0
50,6
44
B55 i B 5 5 / 4 4
60/46
60.0
55,4
46
B60
i B45/40
i B60/46
N o r m y m o i n a o t r z y m a ć z British S t a n d a r d s l n s t i t u t i o n , Britiśh Standards H o u s e , 2 Park St, L o n d o n , o r a z z Su per i n t e n d e n t o£ D o c u r n e n t s , W a s h i n g t o n , D C .
Wl.
nicę, a d r u g a d ł u g o ś ć p o w i e r z c h n i szlifowanej. N p . szlif 1 4 / 2 3 p r o d u k c j i angielskiej oznacza, że większa średnica szlifu .stożkowego wynosi n o m i n a l n i e 14,5 m m , a d ł u g o ś ć p o w i e r z c h n i szlifowanej 23 m m . Szlify p r o d u k o w a n e w U S A różnią się nieco długością p o w i e r z c h n i szlifowanej o d szlifów p r o d u k c j i angielskiej, lecz n o m i n a l n e średnice szlifów angielskich i a m e r y k a ń skich są tego s a m e g o rzędu. W y m i a r y szlifów s t o ż k o w y c h p r o d u k c j i angielskiej i a m e rykańskiej p o d a n e są w tabl. 1,2 i 1,3. f AtiLiCA i , 4 , WYMIARY SZLIFÓW KULISTYCH
TABLICA 1 , 3 . WYMIARY SZLIFÓW
(DOSTARCZANYCH PRZEZ JOBLIN0
STOŻKOWYCH WEDŁUG NORM -,.
AMERYKAŃSKICH l i
Obliczona większa
•
Ozna czenie szlifu
LABORATORY DIYISION)
Przybliżona mniejsza średnica
Przybliżona'
średnica
długość
powierzch
powierzchni
ni szlifo
Minimalna
Maksymalna
"Oznaczenie
Nominalna
większa
mniejsza
szlifu
średnica
średnica
średnica
mm
mm
.mm
12,700 19,050
12,5
7,0
18,7
12,5
szlifowanej
wanej mm
mm
mm"
Szlify długie
5/20 7/25
5
10/30
2S,0
19,0
34,925
•34,?
27,5
S 41
41,275
40,5
30,0
25.
S 51
50,800
50,0
36,0
10,0 12,0 1'4,5
55-
19/33
18,8
38.
24/40
20
24.0
40-
29/42
25
29,2
42-;
34/45
30
34,5
45
40/50
35
40,0
50
45./50
.40
•50J50
45:
45,0 50,0
50, 50,
•5:5/S0
28,575
20
9 n 15
14/35
•S 2 9 S 35
=,» 7,5
30; 30'
12/30
S 13
•a 1 3 -
55,0
51?
60/50
55
60,0
50;
71/60
65
70,0
60
TABLICA 1,5.
WYMIARY POŁĄCZEŃ PÓŁKULISTYCH (WYMIARY WZIĘTO ZE ŹRÓDEŁ AMERYKAŃSKICH)
Szlify średnie E ozmiar
Średnica
Rurka,
kuli
otwćr
mm
mm
Średnica
Rurka,
kuli
otwór
mm
TT1TT1
2S/12
28
12
28/15
28
15 20-
Rozmiar
5/12
3,8
5,0"
ii
7/15
6,0
7,5
15
'10/18
3,2
10,0
.12/1-8
10,2
12,0
tg
14/20
12,5
14,5
20
12/2
12
2
19/22
16,6
18,8
22
12/3
12
24/25
21,5
24,0
25
J2/5
12
3 5
35/20
35
29/26
26,6
29,2
26
18/7
18
7
35/25
35
25
34/28
31,7
34,5
28
18/9
18
9
40/25
40
25
40/35
36,5
40,0
35
28/11
2S
11
50/30
50.
30:
;
półkuli
półkuli
R o z m i a r y z n o r m a l i z o w a n y c h szlifów kulistych (szlifów p ó ł k u l i s t y c h l u b szlifów kuli s t y c h p o ł ą c z o n y c h z e s t o ż k o w y m i ) o z n a c z a się szyfrem określającym w przybliżeniu wielkość n o m i n a l n e j średnicy oszlifowanej p ó ł k u l i . N p . szlif S35 p r o d u k c j i angielskiej jest t o szlif kulisty o n o m i n a l n e j średnicy 34,925 m m . W y m i a r y szlifów kulistych p o d a n e są w tabl. 1,4 i 1,5.. 1,5. R O D Z A J E S Z L I F Ó W W s z y s t k i e szlify są z w y k l e p r o d u k o w a n e z e szkła o dużej w y t r z y m a ł o ś c i , t a k i e g o j a k np. szkło P y r e x . N a j p r o s t s z y r o d z a j szlifu s t o ż k o w e g o , często s p o t y k a n y w p r a k t y c e , p o k a z a n y jest n a r y s . I,2a. N a r y s . I,2b p r z e d s t a w i o n o szlif p o d o b n y , lecz m a j ą c y
w o k o ł o szklane pierścienie w z m a c n i a j ą c e , k t ó r e zwiększają w y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n ą ścianek. N a rys. I,2c p r z e d s t a w i o n y jest szlif ze s z k l a n y m i h a c z y k a m i służącymi d o przyczepienia lekkich sprężynek m e t a l o w y c h , a n a rys. I,2d-e p o k a z a n o stożki z z a k o ń c z e n i a m i w kształcie k r o p l o m i e r z a , u ż y w a n e d o c h ł o d n i c i i n n y c h p o d o b n y c h części a p a r a t u r y . D r u g i z t y c h s t o ż k ó w stosuje się p r z e w a ż n i e d o połączeń o średnicy większej niż 29 m m , p o n i e w a ż zmniejsza on średnicę w y l o t u ; np. średnica 29 m m zostaje z m n i e j szona d o ok, 13 m m . N a rys. I,2f p r z e d s t a w i o n o szlif s t o ż k o w y z nóżką, służący n p . d o w p r o w a d z a n i a gazu l u b p a r y w o d n e j .
a)
b)
9 d)
R y s . 1,2, Szlify s t o j . k o w c . a) typ najprostszy, b) z p i e r ś c i e n i a m i w z m a c n i a j ą c y m i , c) z h a c z y k a m i , d—e) z zakończeniem w kształcie k r o p l o m i e r z a , f) z n ó ż k ą d o wprowadzania gazu
Szlif kulisty, l u b szlif półkulisty, o r a z specjalny r o d z a j ściskacza u t r z y m u j ą c e g o r a z e m o b i e części połączenia szlifowego p r z e d s t a w i o n e są n a rys. 1,3. P o ł ą c z e n i a t e g o typu nie ulegają zatarciu a n i sklejeniu j a k t o b y w a p r z y szlifach s t o ż k o w y c h o r a z umożliwiają pewien niewielki s w o b o d n y o b r ó t p o s z c z e g ó l n y c h części a p a r a t u r y . P o w i e r z c h n i a zetknięcia obu części p o ł ą c z e n i a kulistego jest s t o s u n k o w o m a ł a i d l a t e g o nie są o n e p r z e z n a c z o n e d o a p a r a t u r y , w k t ó r e j m o ż l i w e są d u ż e wygięcia k ą t o w e . Szli fy kuliste stosuje się p r z e w a ż n i e w połączeniu ze szlifami s t o ż k o w y m i , a nie j a k o połą czenia zastępujące c a ł k o w i c i e szlify s t o ż k o w e . N a rys. 1,4 p r z e d s t a w i o n o p r z e d ł u ż a c z
1,6. Zasady postępowania
z połączeniami
szlifowymi
25
kulisto-stożkowy, k t ó r y jest w ł a ś n i e p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a szlifu kulistego w połą czeniu ze z n o r m a l i z o w a n y m szlifem s t o ż k o w y m . 1,6. Z A S A D Y P O S T Ę P O W A N I A Z P O Ł Ą C Z E N I A M I
SZLIFOWYMI
P o w i e r z c h n i e szlifowane należy b a r d z o s t a r a n n i e oczyszczać z wszelkich p o z o s t a ł o ś c i substancji stałych i z k u r z u . Jeżeli p r a c u j e się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , t o nie m a p o t r z e b y s m a r o w a n i a szlifów; a b y j e d n a k zmniejszyć niebezpieczeństwo ich „zatar c i a " , g ó r n ą część szlifu p o k r y w a się n a o k o ł o niewielką ilością wazeliny (jeżeli jest ona dopuszczalna) l u b i n n e g o s m a r u , j a k n p . s m a r k a u c z u k o w y , A p i e z o n L lub M a l b o s m a r silikonowy. S m a r o w a n i e p o w i e r z c h n i szlifowanych jest k o n i e c z n e w t e d y , gdy m o g ą b y ć o n e na r a ż o n e n a d z i a ł a n i e r o z t w o r u soli l u b substancji z a s a d o w e j . K r a n y s m a r u j e się w ten s p o s ó b , że jedynie brzegi k u r k ó w p o k r y w a się cienką w a r s t w ą s m a r u , W t y c h zaś p r z y p a d k a c h , gdy u ż y w a n y s m a r n i e jest szkodliwy, s m a r u j e się całą p o w i e r z c h n i ę szlifo w a n ą k u r k a , p r z y c z y m należy u w a ż a ć , a b y o t w ó r w k u r k u n i e został z a p c h a n y s m a r e m . W r a z i e p o t r z e b y , przelot k r a n u m o ż n a oczyścić za p o m o c ą d r u t u . W a p a r a t u r z e d o destylacji p o d zmniejszonym, ciśnieniem p o w i n n y być n a s m a r o w a n e wszystkie połączenia szlifowe. O d p o w i e d n i m i s m a r a m i są: A p i e z o n L, M l u b N o r a z s m a r silikonowy. S y n t e t y c z n e w y k ł a d z i n y uszczelniające są o wiele dogodniejsze w uży ciu n i ż smary, zwłaszcza w z a s t o s o w a n i u d o a p a r a t u r y d o destylacji. Stosując je, elimi nuje się zupełnie m o ż l i w o ś ć zanieczyszczenia z a w a r t o ś c i a p a r a t u r y s m a r e m . Uszczelnia j ą c e w y k ł a d z i n y b ą d ź tulejki ( o f e r o w a n e p r z e z f i r m ę F i s o n s Scientific A p p a r a t u s Ltd). są w y t w a r z a n e z poUtetrafluoroetylenu ( P T F E ) , p o l i m e r u niezwykle o d p o r n e g o n a działanie o d c z y n n i k ó w c h e m i c z n y c h i ciepła. Z a t a r c i a szlifów. Z a t a r c i e p o ł ą c z e ń szlifowych z d a r z a się raczej r z a d k o , jeżeli u ż y w a się j e d y n i e d o b r z e d o p a s o w a n y c h szlifów, o d p o w i e d n i o s m a r u j e ich p o w i e r z c h n i e i r o z dziela je z a r a z p o użyciu, d o p ó k i są jeszcze ciepłe. G d y j e d n a k szlif ulegnie „ z a t a r c i u " ( „ z a m r o ż e n i u " ) , t o m o ż n a g o o t w o r z y ć w następujący s p o s ó b : 1. Szlif u s t a w i a się p i o n o w o i p o w i e r z c h n i ę górnej j e g o części z a l e w a się gliceryną l u b o d p o w i e d n i m d o tego celu olejem. G l i c e r y n a s t o p n i o w o p r z e n i k a w głąb szlifu, co u m o ż l i w i a jego otwarcie. 2. Jeżeli pierwszy s p o s ó b o t w o r z e n i a szlifu z a w o d z i , t o zewnętrzną p o w i e r z c h n i ę szlifu o g r z e w a się p r z e z k i l k a s e k u n d s t r u m i e n i e m g o r ą c e g o p o w i e t r z a (np. z d m u c h a w ki) i delikatnie ciągnie o b i e j e g o części w y k o n u j ą c jednocześnie o b r ó t ; c z a s a m i p o m a g a lekkie, delikatne u d e r z e n i e o k a n t d r e w n i a n e g o stołu. 3. Szlif ogrzewa się p r z e z kilka s e k u n d w m a ł y m świecącym p ł o m i e n i u p a l n i k a B u n s e n a i n a s t ę p n i e ostrożnie ciągnie obie z a t a r t e części. Jeżeli szlif jest ze szkła P y r e x l u b innego szkła o d p o r n e g o n a działanie wysokiej t e m p e r a t u r y , t o istnieje m a ł e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o j e g o pęknięcia. O g r z e w a n i e m a n a celu rozszerzenie s z k ł a tulejki; obję tość stożka, znajdującego się w e w n ą t r z szlifu, nie p o w i n n a p r z y t y m u l e c istotnej z m i a nie. N i e k i e d y , n p . p r z y otwieraniu z a t a r t y c h szlifów w b u t e l k a c h z a w i e r a j ą c y c h ciecze l o t n e , p a l n e lub drażniące, w s k a z a n e jest bardziej ł a g o d n e o g r z a n i e szlifu. P o s t ę p u j e się w t e d y w następujący s p o s ó b . Butelkę owija się k i l k o m a w a r s t w a m i tkaniny, n p . z ł o ż o n y m ręcznikiem (szyjkę p o z o s t a w i a się nieosłoniętą) i umieszcza ją dla bezpieczeństwa p o d wyciągiem. Z e w n ę t r z n ą s t r o n ę szlifu o t a c z a się j e d n y m z w o j e m k o n o p n e g o s z n u r k a i p o c i ą g a n a p r z e m i a n z a k a ż d y jego k o n i e c ( p o c z ą t k o w o delikatnie, d o p ó k i nie osiąg n i e się rytmiczności r u c h u ) w ten s p o s ó b , a b y pierścień s z n u r k a p r z e s u w a ł się stopnio w o w z d ł u ż szlifu. D o tej operacji p o t r z e b n i są dwaj w y k o n a w c y , z k t ó r y c h j e d e n trzy m a butelkę w t a k i m p o ł o ż e n i u , a b y k o r e k n i e był s k i e r o w a n y w ich s t r o n ę ; m a t o n a celu uniknięcie w y p a d k u . O b y d w a j w y k o n a w c y p o w i n n i być w o k u l a r a c h o c h r o n n y c h . W przeciągu kilku m i n u t szlif n a g r z e w a się w s k u t e k t a r c i a w y s t a r c z a j ą c o , lecz d o tem p e r a t u r y niższej niż p r z y o g r z e w a n i u p a l n i k i e m , dzięki c z e m u r o z p a d substancji z a w a r tej p o m i ę d z y p o w i e r z c h n i a m i szlifu z a c h o d z i w m n i e j s z y m stopniu. P r z e w a ż n i e , ciągnąc za k o r e k z j e d n o c z e s n y m r u c h e m o b r o t o w y m , udaje się o t w o r z y ć b u t e l k ę .
1,7. A P A R A T U R A SZUJ O W A O G Ó L N I E S T O S O W A N A W PREPARATYKI ORGANICZNEJ
LABORATORIUM
R o z p u l r u j ą c p o d a n e niżej t y p o w e elementy a p a r a t u r y szlifowej należy z d a ć sobie spra w ę z t e g o , że c h o c i a ż p o s z c z e g ó l n a część a p a r a t u r y o pewnej p o j e m n o ś c i l u b r o z m i a r a c h m o ż e b y ć z a o p a t r z o n a w szlif o r o z m a i t y c h w y m i a r a c h , t o j e d n a k z w y k l e z a c h o w u j e się w z a j e m n e p r o p o r c j e . D o b i e r a j ą c sprzęt l a b o r a t o r y j n y w y g o d n i e jest ograniczyć się d o kilku tylko r o z m i a r ó w połączeń szlifowych, g d y ż u m o ż l i w i a t o zmniejszenie d o m i n i m u m liczby k o n i e c z n y c h ł ą c z n i k ó w p r z y m o n t o w a n i u r ó ż n y c h z e s t a w ó w a p a r a t u r y . Dla d o ś w i a d c z e ń w skali m a k r o n a j b a r d z i e j o d p o w i e d n i e są szlify o w y m i a r a c h 1 4 / 2 3 , 1 9 / 2 6 , 2 4 / 2 9 i 3 4 / 3 5 , a dla d o ś w i a d c z e ń w skali p ó ł m i k r o szlify 1 0 / 1 9 i 1 4 / 2 3 . N a r y s u n k u 1,5 p r z e d s t a w i o n o r ó ż n e g o t y p u k o l b y . K o l b y w kształcie gruszki (a) mają zwykle p o j e m n o ś ć od 5 m l d o 100 m l , a w y m i a r y szlifów od 1 0 / 1 9 d o 2 4 / 2 9 , T y p b t o k o l b a kulista z k r ó t k ą szyją. P o j e m n o ś ć k o l b kulistych w a h a się od 5 m l d o 10 1, a w y m i a r y szlifów są o d p o w i e d n i e d o p o j e m n o ś c i . K o l b y o długich i średniej długości szyjach są r ó w n i e ż d o n a b y c i a . K o l b y r e a k c y j n e z szeroką szyją (c) są p r z y d a t n e w d o ś w i a d c z e n i a c h w skali p ó ł m i k r o i w d o ś w i a d c z e n i a c h p r ó b n y c h . K o l b y t e mają płaski kołnierz szlifowany, a ich p o j e m n o ś c i obejmują zakres od 50 m l d o 20 1;
R y s . 1,5. K o l b y rtinycb t y p ó w : a) w k s z t a ł c i e g r u s / k i . b) k u l i s t a z k r ó t k ą szyją, t ) reakcyjna z s z e r o k a szyją
średnica w e w n ę t r z n a k o ł n i e r z a wynosi, o d p o w i e d n i o , o d 50 m m d o 100 m m . P o k r y w y z k i l k o m a tulejkami służące d o z a m y k a n i a k o l b p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,12a i b . Z a l e t y t e g o r o d z a j u n a c z y n i a r e a k c y j n e g o ( r e a k t o r a ) są następujące: 1) p o k r y w ę m o ż n a z ła twością zdjąć, 2) w k o l b i e m o ż n a umieścić s z e r o k i e m i e s z a d ł o , 3) ł a t w o jest oczyścić k o l b ę , 4) u ł a t w i o n e jest u s u w a n i e lub d o d a w a n i e substancji stałych l u b gęstych cieczy. O d p o w i e d n i e oszlifowanie p o w i e r z c h n i k o ł n i e r z a p o z w a l a n a w y m i e n i a l n o ś ć k o l b . D o u m o c o w a n i a tego r o d z a j u k o l b służą specjalne k l a m r y . R ó ż n e r o d z a j e kolb kulistych z wieloma szyjami p r z e d s t a w i o n o na r y s . I , 6 a - c. P r o d u k o w a n e są r ó w n i e ż k o l b y g r u s z k o w e z w i e l o m a szyjami. T u l e j k a ś r o d k o w a m a z w y k l e większe w y m i a r y niż tulejki b o c z n e . R y s . I,6d przedstawia k o l b ę z d w i e m a szyjami d o s t o s o w a n ą d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27); w bocznej szyi k o l b y u m i e s z c z o n a jest k a p i l a r a , n i e z b ę d n a p r z y tego rodzaju destylacji.
R y s . 1,6. a—c) K o l b y k u l i s t e z w i e l o m a s z y j a m i , d) k o l b a d o s t o s o w a n a d o destylacji p o d zmniejszonym ciśnieniem
D o zarriykania k o l b i i n n y c h n a c z y ń służą szklane k o r k i ze szlifem, p r o d u k o w a n e we wszystkich t y p o w y c h w y m i a r a c h . Z a n a j d o g o d n i e j s z e u w a ż a się k o r k i z u c h w y t e m p ł a s k i m (rys. 1,7), p o n i e w a ż m o ż n a je p o s t a w i ć szlifem d o g ó r y (jeżeli nie są u ż y w a n e ) , u n i k a j ą c w ten sposób z a b r u d z e n i a szlifu. Kształt uchwytu u ł a t w i a w y j m o w a n i e korka. Części a p a r a t u r y r ó ż n i ą c e się w y m i a r a m i szlifów nie m o ż n a p o ł ą c z y ć b e z p o ś r e d n i o , lecz za p o m o c ą tzw. ł ą c z n i k ó w (rys. 1,8). T y p a to łącznik zmniejszający (redukcja),
t y p b n a t o m i a s t to łącznik zwiększający (ekspansja). M o ż l i w e są liczne k o m b i n a c j e roz m i a r ó w s t o ż k a i tulejki ł ą c z n i k ó w ; należy j e d n a k p a m i ę t a ć , że w d o b r z e z a p r o j e k t o w a nej a p a r a t u r z e ilość ł ą c z n i k ó w p o w i n n a być możliwie najmniejsza, a najlepiej, jeśli wy eliminuje się je całkowicie. a)
Rys. 1,7. K o r e k z u c h w y t e m p ł a s k i m
b)
R y s . 1,8. Ł ą c z n i k i : a") zmniejszający, ~b) z w i ę k s z a j ą c y
N a s a d k i destylacyjne p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,9. N a s a d k a typu a, tzw. „ k o l a n k o " , jest p o p r o s t u zgiętą r u r k ą . Stosuje się ją p r z e d e wszystkim w t e d y , g d y c e l e m destylacji jest usunięcie r o z p u s z c z a l n i k a . N a s a d k a t y p u b, czyli p r o s t a n a s a d k a destylacyjna, p o ł ą c z o n a z kolbą ze szlifem, t w o r z y właściwą k o l b ę destylacyjną. D o u m o c o w a n i a ter m o m e t r u w tulejce n a s a d k i m o ż n a użyć w wielu p r z y p a d k a c h d o b r z e d o p a s o w a n e g o k o r k a g u m o w e g o . P o w i e r z c h n i a zetknięcia g u m y z o p a r a m i substancji o r g a n i c z n y c h jest t a k m a l a , że s p o w o d o w a n e t y m zanieczyszczenia są bez znaczenia. Jeżeli j e d n a k należy u n i k a ć wszelkich k o r k ó w g u m o w y c h ze względu n a silnie k o r o d u j ą c e własności o p a r ó w , t o stosuje się t e r m o m e t r ze szlifem s t o ż k o w y m o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h . M o ż n a r ó w n i e ż umieścić w tulejce n a s a d k i g w i n t o w a n y łącznik z p l a s t y k o w ą nakrętka (rys. I,40b), w k t ó r e j u m o c o w u j e się t e r m o m e t r . N a s a d k ę t y p u c, z w a n ą n a s a d k ą Claisena, stosuje się d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27); w szyi z lewej s t r o n y umieszcza się kapilarę, a w szyi z p r a w e j strony t e r m o m e t r .
R y s . 1 , 9 . N a s a d k i destylacyjne; a) t y p u , . k o l a n k o " , b) prosta, c) do destylacji p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m
R y s . 1,10, K o l b y destylacyjnymi
spojone z
nasadkami
Destylację w skali p ó ł m i k r o i m i k r o w y g o d n i e j jest p r z e p r o w a d z a ć w k o l b a c h grusz k o w y c h s p o j o n y c h z n a s a d k a m i destylacyjnymi (rys. 1,1 Oa i b). Nasadki w i e l o d r o ż n e rys. 1,11 są s t o s o w a n e wtedy, g d y n i e d y s p o n u j e się k o l b a m i o p o t r z e b n e j liczbie o t w o r ó w . T a k n p . k o l b ę z jedną szyją m o ż n a przekształcić w k o l b ę z d w i e m a lub t r z e m a szyjami z a o p a t r u j ą c ją o d p o w i e d n i o w n a s a d k ę d w u d r o ż n ą t y p a l u b trójdrożną t y p b-c. W użyciu są n a s a d k i o r ó ż n y c h w y m i a r a c h s t o ż k ó w i tulejek. N a s a d k i z tzw. „łabędzią szyją"' (rys. 1,1 I d ) u ż y w a się d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K a p i l a r ę u m o c o w u j e się w n a k r ę t c e zamykającej n a g w i n t o w a n ą w ą s k ą szyję n a s a d k i . Z a p o m o c ą tej n a s a d k i k o l b ę z t r z e m a szyjami m o ż n a p r z e k s z t a ł c i ć w k o l b ę z c z t e r e m a szyjami umieszczając n p . w wąskiej szyi t e r m o m e t r l u b r u r k ę d o p r o w a d z a jącą gaz, a w szyi ze szlifem c h ł o d n i c ę .
R y s . 1,11. N a s a d k i w i e l o d r o ż n e ; a) d w u d r o ż n a , b—c> t r ó j d r o ż n a ,
d) z „ ł a b ę d z i ą
szyją"
P o k r y w y z wieloma tulejkami d o s t o s o w a n e d o k o l b z k o ł n i e r z a m i (rys. I,5c) przed s t a w i o n o n a r y s . 1,12. Umożliwiają o n e r o z m a i t e wyposażenie kolby, n p . u m o c o w a n i e m i e s z a d ł a , t e r m o m e t r u , r u r k i d o p r o w a d z a j ą c e j gaz itd. Tulejki m o g ą b y ć p i o n o w e lub o d c h y l o n e o d pionu o kąt 5, 10 lub 15°.
Rys.
1,12. P o k r y w y z w i e l o m a
tulejkami
R o ż n e g o typu c h ł o d n i c e rys. 1,13 są p o w s z e c h n i e s t o s o w a n e w p r a c y l a b o r a t o r y j n e j . N a rys. 1,13a p r z e d s t a w i o n o u l e p s z o n ą c h ł o d n i c ę Liebiga, n a z y w a n ą c z a s a m i c h ł o d n i c ą W e s t a . Z b u d o w a n a jest o n a z d w ó c h r u r : cienkościennej r u r y w e w n ę t r z n e j o r a z g r u b o ściennej r u r y z e w n ę t r z n e j . D z i ę k i m a ł e j przestrzeni p o m i ę d z y r u r a m i p r ę d k o ś ć strumie nia w o d y chłodzącej jest d u ż a , w związku z c z y m zwiększa się s z y b k o ś ć w y m i a n y cieplnej i tym s a m y m s p r a w n o ś ć c h ł o d z e n i a . D ł u g o ś ć płaszcza wynosi z w y k l e 1 5 — 35 c m . T e g o typu c h ł o d n i c e m o g ą b y ć z a o p a t r z o n e w szlify o r o z m a i t y c h w y m i a r a c h .
R y s . 1,13. C h ł o d n i c e l a b o r a t o r y j n e ; a) t y p u I . f e b i e g s , b) z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , c) z weżownicą.; d) ś r u b o w a , e j c h ł o d z o n a l o d s m
podwójną
C h ł o d n i c e z p o d w ó j n ą powierzchnią chłodzącą (działające skuteczniej) p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,13b (chłodnica D a v i e s a ) i na rys. I,13c (chłodnica z w ę ż o w n i c ą p o d w ó j n ą ) . R y s . I,13d ilustruje b a r d z o s p r a w n ą c h ł o d n i c ę śrubową (chłodnica F r i e d r i c h a ) o d ł u g o ści p ł a s z c z a 10, 15 lub 25 cm. U ż y w a się jej z a r ó w n o d o o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, jak i d o o d d e s t y l o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k ó w . C h ł o d n i c a c h ł o d z o n a l o d e m (rys. I,13e) m a z a s t o s o w a n i e d o s k r a p l a n i a p a r cieczy l o t n y c h . R ó ż n e typy przedłużaczy destylacyjnych, czyli łączników służących d o p o ł ą c z e n i a końca c h ł o d n i c y z o d b i e r a l n i k i e m w a p a r a t u r z e d o destylacji p r z e d s t a w i o n o na rys. 1,14. N a j p r o s t s z y t y p (rys. I,14a) m a szklane h a c z y k i służące d o p r z y t w i e r d z e n i a przedłuża cza d o c h ł o d n i c y z a p o m o c ą g u m k i przeciągniętej od bocznej r u r k i c h ł o d n i c y d o ha c z y k ó w . U l e p s z o n y typ p r z e d ł u ż a c z a z d w o m a szlifami p r z e d s t a w i o n y jest n a rys. I,14b, a r y s . I,14c ilustruje p r z e d ł u ż a c z b a r d z o p o ż y t e c z n y w p r a k t y c e l a b o r a t o r y j n e j . Stosując g o d o destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p r z e p r o w a d z a n e j w w a r u n k a c h bez w o d n y c h łączy się b o c z n ą rurkę p r z e d ł u ż a c z a z rurką z c h l o r k i e m w a p n i a . P o d c z a s destylacji pod ciśnieniem z m n i e j s z o n y m r u r k ę boczną łączy się z p o m p ą p r ó ż n i o w ą .
R y s . 1,14. P r z e d ł u ż a c z e d e s t y l a c y j n e : a) ze s z k l a n y m i h a c z y k a m i , b) z d w o m a s z l i f a m i , c ) z w t o p i o n ą rurką
Nasadki typu stożek/rurka g u m o w a ( „ n a s a d k i o d p r o w a d z a j ą c e " ) , rys. l,15a i b, służą w p r e p a r a t y c e organicznej d o wielu p o ż y t e c z n y c h się je wtedy, g d y t r z e b a s z y b k o u s u n ą ć m a ł e ilości r o z p u s z c z a l n i k a j e g o odzyskania. Rurka d o chlorku wapnia (rys. 1,16) jest p o w s z e c h n i e s t o s o w a n a a p a r a t u r y p r z e d d o s t ę p e m wilgoci p o w i e t r z a .
R y s . 1,15. N a s a d k i odprowadzające
R y s . 1,16. R u r k a d o c h l o r k u wapnia
przedstawione na celów, np. stosuje bez konieczności do zabezpieczenia
R y s . 1,17. W k r a p l a c z e c y l i n d r y c z n e : a) m o d e l z w y k ł y , b) m o d e l r rurką d o w y r ó w n y w a n i a ciśnienia
R o z d z i e l a c z lub wkraplacz kulisty z nóżką z a o p a t r z o n ą w o d p o w i e d n i szlif s t o ż k o w y jest d o g o d n y w użyciu p r z y wiciu czynnościach. J e d n a k g d y t r z e b a umieścić w k r a p l a c z w szyi kolby z w i e l o m a szyjami l u b w n a s a d c e w i e l o d r o ż n e j , w t e d y w y g o d n i e j s z y jest m o d e l cylindryczny (rys. I,17a). Z a w i e r a on r ó w n i e ż na n ó ż c e szlif s t o ż k o w y i p o z a tym z a o p a t r z o n y jest w szlifowaną tulejkę. N a rys. I,17b p r z e d s t a w i o n o w k r a p l a c z cylindryczny z r u r k ą d o w y r ó w n a n i a ciśnienia; jest on n i e o c e n i o n y w p r z y p a d k u rea>-"'~' prowadzonej w atmosferze gazu obojętnego. '
1,8. I N N E R O D Z A J E P O Ł Ą C Z E Ń W Y M I E N N Y C H B a r d z o j u ż r o z p o w s z e c h n i o n y m ulepszeniem szlifów jest o s t a t n i o w p r o w a d z o n a a p a r a t u r a z w y m i e n n y m i s z k l a n y m i p r z e z r o c z y s t y m i p o ł ą c z e n i a m i s t o ż k o w y m i >. S t o ż k i i tu lejki tych p o ł ą c z e ń są w y k o n a n e d o k ł a d n i e w e d ł u g tych s a m y c h n o r m c o połączenia szlifowe i w o b e c t e g o są z n i m i w y m i e n i a l n e . P o ł ą c z e n i a p r z e z r o c z y s t e z a c h o w u j ą c ł a t w o ś ć o b r o t u k o n w e n c j o n a l n y c h p o ł ą c z e ń szlifowych górują n a d nimi t y m , ż e nie w y k a z u j ą m a n k a m e n t ó w związanych ze szlifowaną powierzchnią. Z a l e t y tych połączeń są n a s t ę p u j ą c e : 1. A p a r a t u r a z tego r o d z a j u p o ł ą c z e n i a m i fang. „Clearfit") jest c a ł k o w i c i e przezroczy sta, toteż w o b s z a r z e p o ł ą c z e n i a skala t e r m o m e t r u pozostaje w i d o c z n a . 2. W y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n a p o ł ą c z e ń p r z e z r o c z y s t y c h jest większa niż szlifowych, k t ó r e m o g ą zawierać zmniejszające w y t r z y m a ł o ś ć skazy w p r o w a d z o n e p o d c z a s obróbki. 3. Połączenia przezroczyste są szczelniejsze niż szlifowe i s m a r o w a n i e ich nie jest n a ogół k o n i e c z n e , nawet p o d c z a s pracy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o n a d t o , lepsze d o p a s o w a n i e tych p o ł ą c z e ń z a p o b i e g a p r z e d o s t a n i u się p o m i ę d z y ich p o w i e r z c h n i e cieczy, co często jest przyczyną sklejania się szlifów. 4. G ł a d k o ś ć p o w i e r z c h n i p o ł ą c z e ń u ł a t w i a ich oczyszczenie. N a l e ż y j e d n a k podkreślić, że p o w i e r z c h n i e p o ł ą c z e ń t r z e b a p r z e d z ł o ż e n i e m przetrzeć nie pozostawiającą w ł ó kien ścierką lub skórką z a m s z o w ą . M a to n a celu usunięcie cząstek k u r z u , k t ó r e mogłyby porysować powierzchnię. Połączenie z uszczelnieniem p i e r ś c i e n i o w y m ) (rys. 1,18) jest szczególnie p r z y d a t n e p r z y m o n t o w a n i u zestawianej l i n i o w o z kilku e l e m e n t ó w a p a r a t u r y p r ó ż n i o w e j (takiej jak np. na rys. 1.100). P o ł ą c z e n i e t o s k ł a d a się z n i e c o z w ę ż o n e g o s t o ż k a z wcięciem 1
8
Rys.
[,18.
Połączenie z uszczelnieniem
pierścieniowym
s ł u ż ą c y m d o osadzenia w y m i e n n e g o uszczelniającego pierścienia z policzterofluoroetylenu i z tulejki o o d p o w i e d n i m w y m i a r z e . Pierścień z a p e w n i a szczelność p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i jednocześnie w p e w n y m stopniu p o w o d u j e giętkość w y d ł u ż o n e g o zestawu a p a r a t u r y , c o u ł a t w i a jej z m o n t o w a n i e , 1,9. K O R K I Z W Y K Ł E I G U M O W E C h o c i a ż z w y k ł e i g u m o w e k o r k i zostały w d u ż e j m i e r z e zastąpione s z k l a n y m i połącze n i a m i szlifowymi, t o j e d n a k znajdują o n e wciąż jeszcze z a s t o s o w a n i e w l a b o r a t o r i u m . D o b i e r a j ą c k o r e k n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a t o , a b y jego p o w i e r z c h n i a nie m i a ł a p ę k n i ę ć i szczelin, g d y ż świadczą o n e o istnieniu g ł ę b o k i c h dziur w e w n ą t r z k o r k a , co u n i e m o ż l i w a jego użycie. P o z a t y m należy d o b r a ć k o r e k o t a k i m w y m i a r z e , a b y przed u g n i e c e n i e m nie w c h o d z i ł zbyt g ł ę b o k o w o t w ó r (tak jak jest t o p o k a z a n e n a rys. I,19a, a n i e j a k n a rys. b). K o r k i u g n i a t a się w o d p o w i e d n i m ugniataczu d o k o r k ó w ł u b tocząc p o d nogą p o p o d ł o d z e k o r e k owinięty w papier. D o wykonania o t w o r ó w w korkach u ż y w a się o d p o w i e d n i c h b o r ó w ; d o b i e r a się b o r o takiej średnicy, a b y o t r z y m a n y o t w ó r był nieco mniejszy, n i ż to jest p o t r z e b n e . B o r y zwilża się w o d ą lub a l k o h o l e m , a najlepiej gliceryną, którą do t y c h celów p r z e c h o w u j e się w m a ł e j butelce o p o j . o k . 25 m l (rys. 1,20). B o r t r z y m a się w p r a w e j ręce. a k o r e k w lewej. W y c i n a n i e o t w o r u w k o r k u r o z p o c z y n a się od jego mniejszej p o d s t a w y , w y k o nując b o r e m ciągły r u c h o b r o t o w y , N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że b o r jest p r z y r z ą d e m t n ą c y m , a więc nie p o w i n n o się go p r z e p y c h a ć p r z e z k o r e k , p o n i e w a ż strzępi to pr> wierzchnie otworu. W czasie wiercenia s p r a w d z a się k i l k a k r o t n i e , c z y p o w s t a j ą c y o t w ó r i> P r o d u k o w a n a p r t e z .Tobling L a b o r a l o r y D i v h i o n . . . C l e a r f i t " . P r o d u k o w a n e i dostarczane przez firmę J . YOIUIB C O Ltd.
1»9. Korki
zwykłe
i gumąwe
5/
1
jest p r o s t y ) . W i e r c e n i e p r z e r y w a się, gdy otwór osiągnie p o ł o w ę wysokości k o r k a , p o c z y m wyjmuje się b o r i u s u w a z jego w n ę t r z a , za p o m o c ą m e t a l o w e g o p r ę t a znajdują c e g o się w k o m p l e c i e b o r ó w , wyciętą część k o r k a . Pozostałą część o t w o r u b o r u j e się od drugiego k o ń c a k o r k a . Jeżeli b o r o w a n i e k o r k a jest z każdej s t r o n y d o k ł a d n i e wyty c z o n e , t o o t r z y m u j e się o t w ó r r ó w n o wycięty w z d ł u ż całej długości. D o ś w i a d c z e n i p r a c o w n i c y l a b o r a t o r i u m zwykle borują n i e p r z e r w a n i e otwór n a całej długości z jednej s t r o n y , lecz początkujący stosując t ę m e t o d ę uzyskują o t w o r y o p o s z a r p a n y c h k r a w ę d z i a c h i dlatego nie p o w i n n i u ż y w a ć tego s p o s o b u . D o b r z e d o p a s o w a n y k o r e k p o w i n i e n śiizgać się p o r u r c e ( b o c z n e r a m i ę k o l b y destylacyjnej, t e r m o m e t r itp.) p o d d z i a ł a n i e m niewielkiego nacisku. Jeżeli w y b o r o w a n y o t w ó r okaże się za m a ł y , d o p r o w a d z a się go
R y s . 1.19. D o b i e r a n i e b) Źle d o b r a n y
korków:
a)
właściwie
dobrany.
R y s . 1,20. Butelka.- d o p r z e c h o w y w a n i a
gliceryny
d o p o ż ą d a n y c h w y m i a r ó w m a ł y m o k r ą g ł y m pilnikiem. P o uzyskaniu właściwej średnicy o t w o r u w p r o w a d z a się w o t w ó r r u r k ę t r z y m a j ą c ją możliwie blisko k o ń c a i r u c h e m o b r o t o w y m ostrożnie w s u w a d o ś r o d k a t r z y m a j ą c ją p r z e z c a ł y c z a s blisko k o r k a . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie w o l n o r u r k i t r z y m a ć zbyt d a l e k o od k o r k a o r a z u ż y w a ć siły p r z y w s u w a n i u r u r k i w o t w ó r o zbyt m a ł e j średnicy. N i e p r z e s t r z e g a n i e t y c h o c z y w i s t y c h Zasad m o ż e s p o w o d o w a ć pęknięcie r u r k i i dotkliwe pokaleczenie rąk. Jeżeli r u r k a jest świeżo przycięta, t o jej ostry k o n i e c należy p r z e d w p r o w a d z e n i e m d o k o r k a o b t o p i ć
(p- MO). D o b r e wyniki b o r o w a n i a uzyskuje się u ż y w a j ą c jedynie o s t r y c h b o r ó w , k t ó r y c h ostrzenie p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,21. Bor w s u w a się n a m e t a l o w y stożek i l e k k o d o c i s k a jednocześnie dociskając n ó ż / w p u n k c i e 2 i w y k o n u j e się b o r e m k i l k a o b r o t ó w . P o w s t a j ę wówczas ostra t n ą c a k r a w ę d ź . Jeżeli j e d n a k nóż a l b o b o r n a c i s k a się zbyt m o c n o , t o m o ż n a u s z k o d z i ć t n ą c y o b w ó d b o r a i o s t r z e t a k i e jest niewłaściwe. A b y b o r y m o g ł y d o b r z e spełniać s w e z a d a n i e , należy je ostrzyć p o d w u - l u b t r z y k r o t n y m użyciu,
R y s . 1,21. O s t r i s n i e noża
borów;
i — nóż. 2 —
punkt
docisku
Wycięcie otworu w korku g u m o w y m w y m a g a użycia b a r d z o o s t r e g o b o r a o średnicy t a k i e j samej jak średnica r u r k i , którą z a m i e r z a się włożyć w u z y s k a n y otwór. B o r s m a r u j e się niewielką ilością gliceryny l u b a l k o h o l u (rys. 1,20) i l e k k o przyciskając w k r ę c a się g o w korek. ( W czasie wiercenia p o w t a r z a się k i l k a k r o t n i e s m a r o w a n i e gliceryną). C z y n n o ś ć ta w y m a g a dużej dozy cierpliwości i czasu. Jeżeli b o r w c i s k a się zbyt m o c n o , t o powstający o t w ó r m a n i e r e g u l a r n y o b w ó d i zmniejszoną średnicę. N a s u n i ę c i e k o r k a lub w ę ż a g u m o w e g o n a r u r k ę szklaną b a r d z o u ł a t w i a zwilżenie g u m y niewielką ilością a l k o h o l u . R u r k i z n i e k t ó r y c h syntetycznych p o l i m e r ó w są m a ł o 1 1 P o nabyciu p e w n e j w p r a w y c z y n n o ś ć tę m o ż n a w y k o n a ć b e z sprawdzania czy p o w s t a j ą c y o t w ó r jest p r o s t y .
giętkie i najlepiej n a s u w a ć j e n a r u r k i szklane p o zmiękczeniu k o ń c a r u r k i p r z e z z a n u rzenie w e wrzącej wodzie. Z w y k l e p o p e w n y m czasie u ż y t k o w a n i a g u m a p r z y w i e r a d o szkta i p r z y jej z d e j m o w a n i u należy b a r d z o u w a ż a ć . C z ę s t o tak p r z y k l e j o n e k o r k i g u m o w e z d e j m u j e się opie rając k o n i e c rurki (lub t e r m o m e t r u ) na stole i ostrożnie naciskając k c i u k a m i n a k o r e k , t a k aby zsunąć go k u d o ł o w i . M o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć i n n y s p o s ó b , polegający n a t y m , że w możliwie najmniejszy b o r z w i l ż o n y gliceryną w p r o w a d z a się r u r k ę i ostrożnie pokręcając b o r e m oddziela g u m ę od szkła. Trzeba p r z y tym uważać, aby w zdejmowa nym k o r k u n i e wyciąć n o w e g o o t w o r u . 1,10. CIECIE 1 Z G I N A N I E R U R E K S Z K L A N Y C H Wielu s t u d e n t ó w m a s k ł o n n o ś ć d o z a p o m i n a n i a p r a k t y c z n y c h w i a d o m o ś c i n a b y t y c h p o d c z a s p o d s t a w o w y c h ćwiczeń z chemii ogólnej; należy więc je p o w t ó r z y ć . Rurki szkla n e przecina się w następujący sposób: w o d p o w i e d n i m miejscu r o b i się t r ó j k ą t n y m pilnikiem l a b nożem d o cięcia szkła, b ą d ź też o ł ó w k i e m z d i a m e n t e m g ł ę b o k ą rysę p r o s t o p a d ł ą d o osi rurki. N a s t ę p n i e t r z y m a j ą c rurkę o b y d w i e m a r ę k a m i tak, a b y rysa z n a j d o w a ł a się p o m i ę d z y k c i u k a m i , lecz z przeciwnej s t r o n y r u r k i , w y k o n u j e się r u c h rozciągająco-łamiący. R u r k a p ę k a tworząc p r z e ł o m o r ó w n y c h k r a w ę d z i a c h , k t ó r e na leży obtopić w płomieniu. W Lym celu o g r z e w a się przecięty koniec r u r k i w p a l n i k u B u n s e n a ) , aż o b r z e ż e n a d t o p i się, p r z y czym r u r k ę należy stale o b r a c a ć , a b y ogrzewa nie b y ł o r ó w n o m i e r n e , lecz r ó w n o c z e ś n i e niezbyt intensywne, g d y ż r u r k a m o ż e w ó w c z a s ulec częściowemu zatopieniu. 1
a)
f
—mT-i~Li
b
c )
*
R y s . 1,22. Z g i n a n i e rurek z e szkła s o d o w e g o : c) z g i ę c i e złe
a) s p o s ó b
trzymania
rurki w p ł o m i e n i u ,
b) z g i ę c i e
prawidłowa,
D o z g i n a n i a rurek ze szkła s o d o w e g o służą palniki m o t y l k o w e . R u r k ę t r z y m a się o b u r ą c z w z d ł u ż osi p ł o m i e n i a t a k , a b y b y ł a o n a ogrzewana n a o d c i n k u 5—8 c m (rys, I,22a), p r z y c z y m r u r k ę stale o b r a c a się w celu r ó w n o m i e r n e g o n a g r z a n i a . G d y t y l k o r u r k a zmięknie, u s u w a się ją z p ł o m i e n i a i t a k p o d t r z y m u j e , a b y jeden z jej k o ń c ó w o p a d a ł pod w ł a s n y m ciężarem. N a l e ż y u w a ż a ć , żeby z g i n a n a część r u r k i p o z o s t a w a ł a stale w tej s a m e j płaszczyźnie c o i reszta r u r k i . N i e p o w i n n o się n i g d y s t o s o w a ć nacisku p r z y zginaniu r u r k i , gdyż uzyskuje się w ó w c z a s zgięcia z z a ł a m a n i e m , c o p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,22c% 1,11. T Y P O W A A P A R A T U R A
LABORATORYJNA
P o z a a p a r a t u r ą szlifową s t u d e n t p o w i n i e n p o z n a ć r ó w n i e ż i n n y sprzęt l a b o r a t o r y j n y p o w s z e c h n i e u ż y w a n y w p r a c o w n i p r e p a r a t y k i organicznej i w analizie o r g a n i c z n e j . N a l e ż y d o d a ć , że często z a c h o d z i p o t r z e b a z m o n t o w a n i a z o b e c n e g o w p r a c o w n i wy p o s a ż e n i a specjalnej a p a r a t u r y d o p r z e p r o w a d z e n i a specyficznej operacji. K o n i e c z n e jest t o zwłaszcza w t e d y , g d y d y s p o n u j e się n a tyle m a ł ą ilością substancji, że o d p o wiednią czynność t r z e b a w y k o n a ć w skali p ó ł m i k r o l u b m i k r o . P r z y k ł a d y d o b r a n i a aparatury w tego rodzaju przypadkach p o d a n o w następnym punkcie dotyczącym wy o d r ę b n i a n i a i oczyszczania substancji organicznych. i) D o o b t o p i e n i a lub zgięcia rurki ze szkia P y r e x jak r ó w n i e ż d o w y c i ą g n i ę c i a z niej kapilary d o p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m trzeba u ż y ó p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o z a s i l a n e g o w g a z i w t l e n .
destylacji
R y s . 1,23. K o l b y l a b o r a t o r y j n e : a—b) z p ł a s k i m d n e m , c — d ) k u l i s t e , e) s t o ż k o w a
R ó ż n e r o d z a j e k o l b p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,23. K o l b a z p ł a s k i m d n e m , a l u b k (tzw. k o l b a florencka), m o ż e być z szeroką l u b wąską szyją. P o j e m n o ś ć tego t y p u k o l b w a h a się od 50 m l d o 20 1. K o l b y o w i ę k s z y c h w y m i a r a c h m a j ą u w y l o t u szyi n a d l e w w kształcie pierścienia (b) zwiększający w y t r z y m a ł o ś ć m e c h a n i c z n ą k o l b y . T y p c t o k o l b a kulista; p o j e m n o ś ć o d 50 m l d o 20 1. T y p d t o k o l b a kulista z k r ó t k ą szyją; z pierścieniowym n a d l e w e m (tzw. k o l b a 3 o ogrzewania d o w r z e n i a ) . T y p o w e p o j e m ności od 50 m l d o 10 1. K o l b a s t o ż k o w a z w a n a też kolbą E r l e n m e y e r a (e) m a p o w s z e c h n e zastosowanie. P r o d u k o w a n e są k o l b y z w ą s k i m i i s z e r o k i m i szyjami, z p o działką o r a z bez p o d z i a ł k i i o p o j e m n o ś c i od 5 m l do 6 1. Najczęściej s t o s o w a n y m r o d z a j e m zlewki jest z l e w k a z d z i o b k i e m (tzw. z l e w k a G r i f f i n a , rys. I,24a). P o j e m n o ś ć o d 5 m l d o 6 1. Z l e w k i s t o ż k o w e (rys. I,24b) są r ó w n i e ż niekiedy u ż y w a n e w p r a c a c h p r e p a r a t y w n y c h . Z m o d y f i k o w a n ą o d m i a n ą są zlewki z teflonową k r a w ę d z i ą umożliwiającą b a r d z o o s t r o ż n e w y l e w a n i e r o z t w o r ó w w o d n y c h , w r a z i e p o t r z e b y k r o p l a p o kropli. W y t w a r z a n e są także zlewki z p o l i p r o p y l e n u o r a z z polietylenu, lecz m a j ą o n e o g r a n i c z o n e zastosowanie, g d y ż n i e w y t r z y m u j ą ogrzewa-
R y s . 1,24. Z l e w k i ; a) z w y k ł a , b) s t o ż k o w a
R y s . 1,25. R ó ż n e rodzaje l e j k ó w : a) z w y k ł y d o sączenia, b) z k r ó t k ą n ó ż k ą , c ) r o z d z i e l a c z k u l i s t y , d) r o z d z i e l a c z g r u s z k o w y , e) r o z d z i e l a c z cylindryczny
nia p o w y ż e j t e m p . 120°C i nie n a d a j ą się d o p r a c y z większością r o z p u s z c z a l n i k ó w . Z n a c z n i e droższe zlewki t e f l o n o w e są t r w a ł e d o t e m p . 3 0 0 ° C i o d p o r n e n a d z i a ł a n i e .bardzo wielu o d c z y n n i k ó w . R ó ż n e r o d z a j e l e j k ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,25. T y p a to z w y k ł y lejek d o sącze n i a ; nachylenie ś c i a n e k 6 0 ° . D o wielu czynności d o g o d n i e j jest s t o s o w a ć lejki t y p u b z k r ó t k ą n ó ż k ą (0,5—1 c m ) . L e j k i z k r ó t k ą szeroką n ó ż k ą są p r z y d a t n e d o przesypy w a n i a o s a d ó w . N a rys. I,25c, d i e p r z e d s t a w i o n o lejki rozdzielcze, t z w . rozdzielacze, Najczęściej s t o s o w a n y jest rozdzielacz kulisty c, o p o j e m n o ś c i o d 50 m l d o 6 1. T y p d t o rozdzielacz g r u s z k o w y , a t y p e t o rozdzielacz cylindryczny; w o b u p r z y p a d k a c h p r o d u k o w a n e są r o z d z i e l a c z e o p o j e m n o ś c i od 60 m l d o 2 1. W y t w a r z a n e są r ó w n i e ż rozdzielacze c y l i n d r y c z n e z podziałką. Stosując rozdzielacz z k u r k i e m t e f l o n o w y m , u n i k a się możliwości z a t a r c i a szlifu o r a z konieczności u ż y c i a s m a r u , k t ó r y m o ż e z a n i e czyszczać p r o d u k t .
D w a r o d z a j e płaszczy d o sączenia na gorąco p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,26a i h. T y p a w y k o n a n y z miedzianej blachy m a kształt lejka o p o d w ó j n y c h ścianach. W płaszczu t y m u m o c o w a n y m n a t r ó j n o g u umieszcza się lejek szklany, a przestrzeń p o m i ę d z y ś c i a n k a m i płaszcza w y p e ł n i a się p r a w i e c a ł k o w i c i e w o d ą destylowaną. Boczną r u r k ę p ł a s z c z a ogrzewa się p ł o m i e n i e m p a l n i k a B u n s e n a d o p o ż ą d a n e j t e m p e r a t u r y (poniżej 100°C). T y p b jest wężownicą w y k o n a n ą z r u r k i m i e d z i a n e j o średnicy ok. 10 m m u k s z t a ł t o w a n e j w stożek o kącie 60°. T e g o r o d z a j u płaszcz ł a t w o s k o n s t r u o w a ć w w a r sztacie l a b o r a t o r i u m . P r z e z w ę ż o w n i c ę p r z e p u s z c z a się s t r u m i e ń gorącej w o d y l u b p a r y w o d n e j i d l a t e g o p ł a s z c z e t e g o t y p u są b a r d z o d o g o d n e d o sączenia g o r ą c y c h cieczy
p a l n y c h . Płaszcz ten m o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć d o sączenia r o z t w o r ó w w niskich t e m p e r a t u r a c h o r a z j a k o e l e m e n t oziębiający w n i e k t ó r y c h r o d z a j a c h a p a r a t u r y d o sublim a c j i (p. 1,21); p r z e z spiralę p r z e p u s z c z a się w t e d y strumień z i m n e j w o d y . N a rys. I,26c p r z e d s t a w i o n o płaszcz o g r z e w a n y elektrycznie w r a z z u m i e s z c z o n y m w płaszczu lejkiem. D o sączenia p o d zmniejszonym ciśnieniem służą lejki p r z e d s t a w i o n e n a rys. 1,27. P o r c e l a n o w y lejek sitowy, tzw. lejek Buchnera (a), zawiera d z i u r k o w a n ą p ł y t k ę p o r c e l a n o w ą , n a której umieszcza się krążek b i b u ł y filtracyjnej. L e j e k B u c h n e r a ( o r a z i n n e lejki o p i s a n e poniżej) stosuje się w połączeniu z kolbą lub probówką ssawkową, w k t ó rej u m o c o w u j e się g o za p o m o c ą k o r k a g u m o w e g o . Często dogodniejszy niż k o r e k jest
R y s . 1,27. L e j k i d o s ą c z e n i a p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m : a) p o r c e l a n o w y ; lejek B u c h n e r a , b) lejek H i r s c h a , c) p o ł ą c z e n i e lejka z k o l b ą z a . p o m o c ą k r ą ż k a g u m o w e g o , d) z w y k ł y lejek z p ł y t k ą W i t t a , e) p ł y t k a W i t t a , f) s z k l a n y lejek B u c h n e r a , g) lejek z prytkg p o r o w a t ą
p ł a s k i krążek g u m o w y l u b stożek g u m o w y (jak n a rys. c i d ) , k t ó r e r ó w n i e ż zapewniają szczelność połączenia lejka z kolbą. Boczną r u r k ę k o l b y l u b p r o b ó w k i ł ą c z y się g r u b o ś c i e n n y m w ę ż e m g u m o w y m (wężem „ p r ó ż n i o w y m " ) z p o m p ą w o d n ą (p. 1,19). K o l b ę łączy się z p o m p ą n i e b e z p o ś r e d n i o , lecz p o p r z e z u k ł a d zapobiegający p r z e r z u c e n i u z a w a r t o ś c i k o l b y d o p o m p y . L e j e k H i r s c h a o p o c h y ł y c h ś c i a n k a c h (b) p r z e z n a c z o n y jest d o sączenia m n i e j s z y c h ilości o s a d u niż lejek Buchnera. N a j m n i e j s z y r o z m i a r za w i e r a płytkę o średnicy 3—4 m m . Z m o d y f i k o w a n y lejek H i r s c h a (d) jest t o z w y k ł y lejek szklany, w k t ó r y w k ł a d a się d z i u r k o w a n ą p ł y t k ę p o r c e l a n o w ą o średnicy 1—4 c m , tzw. p ł y t k ę Witta (e). N a p ł y t c e tej u m i e s z c z a się o d p o w i e d n i k r ą ż e k b i b u ł y filtracyjnej. D u ż ą zaletą lejka d jest m o ż l i w o ś ć stwierdzenia, czy jest o n w całości czysty; w przy p a d k u lejków p o r c e l a n o w y c h s k o n t r o l o w a n i e czystości dolnej p ł a s z c z y z n y płytki jest niemożliwe. S z k l a n y lejek B u c h n e r a (f) w y k o n a n y jest całkowicie ze szkła (Jena l u b P y r e x ) i dlatego jest d o g o d n i e j s z y w użyciu o d nieprzezroczystych ( p o r c e l a n o w y c h ) lej k ó w B u c h n e r a lub H i r s c h a , P o d o b n e zalety m a lejek ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą (ze szkła spiekanego g). Zależnie o d p o t r z e b u ż y w a n e są lejki o r ó ż n e j p o r o w a t o ś c i płytki sączącej. W p r a k t y c e l a b o r a t o r y j n e j stosuje się n a ogół ł o p a t k i ze stali nierdzewnej l u b ł o patki niklowe. Najczęściej u ż y w a n e t y p y ł o p a t e k p r z e d s t a w i o n o n a rys, 1,28. T y p a t o giętka ł o p a t k a ze stali nierdzewnej o s a d z o n a w d r e w n i a n y m t r z o n k u . T y p b t o ł o p a t k a n i k l o w a z zagiętym k o ń c e m , co u ł a t w i a o p e r o w a n i e m a ł y m i ilościami substancji; ł o p a t k i niklowe (b) w y t w a r z a n e są w r ó ż n y c h w y m i a r a c h . Ł o p a t k a n i k l o w a c m a z a k o ń czenie kształtu łyżki. G i ę t k i e ł o p a t k i z r o g u l u b z polietylenu są r ó w n i e ż d o n a b y c i a .
R y s . 1,28. Ł o p a t k i l a b o r a t o r y j n e : a) z e stali n i e r d z e w n e j , b) n i k l o w a z z a g i ę t y m k o ń c e m , c) n i k l o w a z z a k o ń c z e n i e m w k s z t a ł c i e łyżki
Wilgotny o s a d zawierający w o d ę l u b rozpuszczalnik o r g a n i c z n y suszy się z w y k l e w eksykatorze próżniowym w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . W h a n d l u znajduje się k i l k a r o d z a j ó w w y t r z y m a ł y c h e k s y k a t o r ó w p r ó ż n i o w y c h o kształcie k o p u l a s t y m (rys. I,29a). Są o n e różnej wielkości; średnice wynoszą od 8 (mikro) d o 30 cm. N a j d o g o d n i e j s z e są eksykatory, w k t ó r y c h z n o r m a l i z o w a n a tulejka (zwykle o w y m i a r a c h szlifu 3 4 / 3 5 ) , mieszcząca szklany (rys. i,29b) l u b e b o n i t o w y (rys. T.29c) k r a n z b o c z n y m w p u s t e m , znajduje się w p o k r y w i e . W kranie s z k l a n y m (b) kanał w l o t o w y z a k o ń c z o n y jest haczy k o w a t y m p r z e d ł u ż e n i e m , k t ó r e g o celem jest s k i e r o w a n i e p r ą d u p o w i e t r z a p o d c z a s likwi dacji próżni w górę, c o z a p o b i e g a r o z d m u c h a n i u osadu. E l e m e n t e m ł ą c z ą c y m p o k r y w ę z p o d s t a w ą e k s y k a t o r a są p o w i e r z c h n i e szlifowe p o k r y w y i p o d s t a w y (szlify w y m i e n n e ) , k t ó r e p r z e d ewakuacją p o w i e t r z a t r z e b a p o w l e c s m a r e m ( n p . s m a r e m A p i e z o n ) . W t e g o typu eksykatorach zdejmowanie pokrywy p o zlikwidowaniu próżni wymaga nacisku z boku. Ostatnio wprowadzono połączenie z „suchym uszczelnieniem" (rys. i,30a) o następującej k o n s t r u k c j i : w k o ł n i e r z u p o d s t a w y e k s y k a t o r a u f o r m o w a n y jest r o w e k (7 n a rys. i,30b), w k t ó r y m u m i e s z c z a się pierścień uszczelniający z elastycznego t w o r z y w a 2. P o d c z a s e w a k u a c j i p o w i e t r z a z e k s y k a t o r a pierścień ten zostaje spłaszczony i' Eksykatory z tego rodzaju uszczelnieniem rozprowadza t a k ż e pierścienie u s z c z e l n i a j ą c e d o z w y k ł y c h e k s y k a t o r ó w z e w t e k ś c i e p o c h o d z ą z tej w ł a ś n i e f i r m y .
5
Preparatyka
organiczna
firma J e n c o n s (Scientific) L t d . D o s t a r c z a o n a szlifem. Fotografie eksykatorów zamieszczone
•Rys. 1,29. E k s y k a t o r p r ó ż n i o w y k o p u l a s t y : a) w i d o k o g ó l n y , b) szklany .kran z b o c z n y m w p u s t e m , c) e b o n i t o w y k r a n z b o c z n y m w p u s t e m
3 —
pokrywa
£>rzez p o k r y w ę 3. P r z y t e g o r o d z a j u uszczelnieniu nie m a o b a w y zgniecenia e k s y k a t o r a p r z y zbyt wysokiej p r ó ż n i . P o ł ą c z e n i e t o nie w y m a g a użycia s m a r u . P o z a t y m , p o w p r o w a d z e n i u p o w i e t r z a d o e k s y k a t o r a p o k r y w a p o p r o s t u się p o d n o s i ; zdjęcie p o k r y w y z e k s y k a t o r a z k o ł n i e r z e m s z l i f o w a n y m nastręcza nieraz d u ż e t r u d n o ś c i . Z w y k ł e e k s y k a t o r y (tzn. bez t u b u s a ) , za-
1,13. Ogrzewanie
mieszanin
reakcyjnych
r ó w n o ze szlifem, j a k i z s u c h y m uszczelnieniem, m a j ą m a t e z a s t o s o w a n i e ; u ż y w a się j e t y l k o d o p r z e c h o w y w a n i a p r ó b e k w s u c h y m otoczeniu. W y p e ł n i e n i e e k s y k a t o r a , k t ó r e u m i e s z c z a się w dolnej jego części p o d w k ł a d k ą z m e t a l o w e j siatki, zależy od r o d z a j u r o z p u s z c z a l n i k a , k t ó r y m a być z a a d a o r b o w a n y ( w o d a czy r o z p u s z c z a l n i k o r g a n i c z n y ) , o r a z od c h a r a k t e r u o p a r ó w ( k w a ś n e c z y zasa d o w e ) , k t ó r e m o g ą się w y d z i e l a ć p o d c z a s suszenia. S u b s t a n c j e s t o s o w a n e j a k o w y p e ł nienie o m ó w i o n o w p . 1,20. 1.12.
CHŁODZENIE MIESZANIN
REAKCYJNYCH
W p r a c a c h l a b o r a t o r y j n y c h często z a c h o d z i p o t r z e b a p r z e p r o w a d z e n i a p e w n y c h czyn ności w t e m p e r a t u r a c h p o n i ż e j t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j . Ł a ź n i ę c h ł o d z ą c ą o t e m p . o d 0 d o 5 ° C o t r z y m u j e się przez w y t w o r z e n i e z d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u i o d p o w i e d n i e j ilości w o d y gęstej brei, zapewniającej lepszy k o n t a k t p o w i e r z c h n i k o l b y z mieszaniną c h ł o d z ą c ą niż s a m p o k r u s z o n y l ó d i p o z a t y m umożliwiającej m i e s z a n i e . Jest oczywiste, że w mieszaninie r e a k c y j n e j n a l e ż y u m i e ś c i ć t e r m o m e t r w celu s p r a w d z e n i a , czy z o s t a ł a o n a d o p r o w a d z o n a d o właściwej t e m p e r a t u r y . T e m p e r a t u r y p o n i ż e j 0 ° C osiąga się p r z e w a ż n i e w m i e s z a n i n i e p o k r u s z o n e g o lodu z solą k u c h e n n ą ; b i o r ą c 1 cz. w a g . soli i 3 c z . w a g . p o k r u s z o n e g o lodu u z y s k u j e się t e m p . od —5 d o — 1 8 ° C . I n t e n s y w n i e j s z e c h ł o d z e nie osiąga się stosując z a m i a s t c h l o r k u s o d u kryst. c h l o r e k w a p n i a ; m i e s z a n i n a 5 cz. w a g . C a C l r 6 H 0 i o d 3,5 d o 4 cz. w a g . p o k r u s z o n e g o l o d u d a j e t e m p . o d - 4 0 d o -50°C. 2
Jeżeli c h w i l o w o b r a k u j e l o d u , to m o ż n a p r z y g o t o w a ć kąpiel c h ł o d z ą c ą w y k o r z y stując efekt o b n i ż e n i a t e m p e r a t u r y t o w a r z y s z ą c y r o z p u s z c z e n i u p e w n y c h soli l u b i c h m i e s z a n i n w w o d z i e . T a k wiec m i e s z a n i n a o t r z y m a n a p r z e z r o z p u s z c z e n i e 1 cz. w a g . N H 4 C I i 1 cz. w a g . N a N 0 w 1—2 cz. w a g . w o d y p o w o d u j e s p a d e k t e m p . z 1 0 ° C d o - 1 5 , - 2 0 ° C ; 3 cz. w a g . NH4CI w 10 cz. w a g . w o d y o b n i ż a t e m p . z 1 3 ° C d o - 1 5 ° C ; 11 cz. wag, N a i S ! 0 - 5 H O w 10 cz. w a g . w o d y o b n i ż a t e m p . z 1 1 ° C d o - 8 ° C , a r o z puszczenie 3 cz. w a g . N H 4 N O a w 5 cz. w a g . w o d y daje s p a d e k t e m p . z 1 3 ° C d o —13°G. 3
3
2
B a r d z o n i s k i e t e m p e r a t u r y u z y s k u j e się stosując stały d w u t l e n e k w ę g l a (suchy lód). S u c h y lód s p r z e d a w a n y w b l o k a c h p r z e c h o w u j e się w specjalnie i z o l o w a n y c h p o j e m n i k a c h . Operując n i m m o ż n a się n a r a z i ć n a o d m r o ż e n i e , n a l e ż y więc c h r o n i ć r ę c e a l b o za p o m o c ą r ę k a w i c z e k , a l b o owijając je grubą ścierką. S t a ł y d w u t l e n e k w ę g l a r o z d r a b nia się n a d o g o d n e w użyciu m a ł e b r y ł k i rozbijając d r e w n i a n y m l u b p o l i e t y l e n o w y m m ł o t k i e m o d p o w i e d n i o d u ż y k a w a ł e k , k t ó r y p r z e d t e m z a w i j a się w ścierkę l u b u m i e s z cza w w o r e c z k u z m o c n e g o p ł ó t n a . T a k u z y s k a n e m a ł e k a w a ł k i w p r o w a d z a się d o etanolu lub a c e t o n u z n a j d u j ą c e g o się w p l a s t y k o w e j m i s c e . D o d a w a n i e p r z e r y w a się, g d y nastąpi w y r a ź n e zmniejszenie t e m p a p a r o w a n i a d w u t l e n k u węgla. T e m p e r a t u r a o b n i ż a się p r z y tym d o —50°C, a n a w e t d o —70°C, w zależności od s t o p n i a o d i z o l o w a n i a ł a ź n i c h ł o d z ą c e j od otoczenia. C h c ą c p r z e c h o w a ć m i e s z a n i n ę chłodzącą p r z e z kilka godzin l u b p r z e z n o c , n a l e ż y ją p r z y g o t o w a ć w n a c z y n i u D e w a r a . Stosując m i e s z a n i n y d w u t l e n k u w ę g l a z i n n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i m o ż n a u z y s k a ć ł a ź n i e c h ł o d z ą c e o r o z m a i t y c h t e m p e r a t u r a c h . W y c z e r p u j ą c ą listę t e g o r o d z a j u miesza nin p o d a j e literatura [17]; w y b r a n o z niej kilka p r z y k ł a d ó w : s u c h y l ó d / g l i k o l etylenowy —15°C; suchy I ó d / a c e t o n i t r y i - 4 2 ° C ; s u c h y l ó d / e t e r d i e t y l o w y —100°C, Ściśle o k r e ś l o n ą t e m p e r a t u r ę ł a ź n i c h ł o d z ą c e j m o ż n a r ó w n i e ż u z y s k a ć w p r o w a d z a j ą c stały d w u t l e n e k w ę g l a d o m i e s z a n i n o-ksylenu i m-ksylenu wziętych w r ó ż n y m s t o s u n k u [18]; u ł a m e k o b j ę t o ś c i o w y o-ksylenu decyduje o t e m p e r a t u r z e łaźni. N a p r z y k ł a d , s u c h y l ó d / m - k s y l e n - 7 2 ° C ; o-ksylen (0,4):m-ksylen (0,6) - 5 8 ° C ; o-ksylen (0,8):m-ksylen (0,2) - 3 2 ° C . U z y s k a n i e t e m p e r a t u r y p o n i ż e j — 1 0 0 ° C w y m a g a u ż y c i a ł a ź n i z c i e k ł y m a z o t e m [19]. 1.13.
OGRZEWANIE MIESZANIN
REAKCYJNYCH
D o o g r z e w a n i a w t e m p e r a t u r a c h nie p r z e k r a c z a j ą c y c h 1 0 0 ° C stosuje się z a z w y c z a j ł a ź n i e w o d n e l u b p a r o w e . W najprostszej p o s t a c i są t o zlewki l u b e m a l i o w a n e n a c z y n i a żelazne u m o c o w a n e n a o d p o w i e d n i m s t a t y w i e . D o n a c z y n i a t a k i e g o n a l e w a się w o d y
i o g r z e w a p a l n i k i e m . Ł a ź n i tych u ż y w a się d o ogrzewania cieczy n i e p a l n y c h l u b d o o g r z e w a n i a pod c h ł o d n i c ą z w r o t n ą cieczy o niskiej t e m p . wrzenia, P o n i e w a ż j e d n a k ciecze o niskiej t e m p . w r z e n i a są p r z e w a ż n i e jednocześnie ł a t w o p a i n e , o b e c n o ś ć nie o s ł o n i ę t e g o p ł o m i e n i a w p r o w a d z a z n a c z n e r y z y k o p o ż a r u . D l a t e g o w tych p r z y p a d k a c h n a l e ż y u ż y w a ć ł a ź n i w o d n e j ogrzewanej elektrycznie i z a o p a t r z o n e j w u r z ą d z e n i e p r z e l e w o w e zapewniające stały p o z i o m w o d y . Ł a ź n i a ze s t a ł y m d o p ł y w e m i o d p ł y w e m w o d y (rys. 1,31) w y p o s a ż o n a jest w k o m p l e t fajerek umożliwiających o g r z e w a n i e k o l b
R y s . 1,31. Ł a ź n i a w o d n a ze s t a ł y m dopływem i odpływem wody
i zlewek o różnej średnicy. Ł a ź n i a p r o s t o k ą t n a (rys. 1,32) zawiera k i l k a o t w o r ó w z k o m p l e t e m fajerek n a k a ż d y m o t w o r z e . W o b u p r z y p a d k a c h ł a ź n i a jest z a o p a t r z o n a w umieszczony p o d p o z i o m e m w o d y element grzejny i o d p o w i e d n i ą regulację. D o o g r z e w a n i a w t e m p , p o w y ż e j 1 0 0 ° C u ż y w a się zazwyczaj ł a ź n i olejowych. D o t e m p . 2 2 0 ° C stosuje się p a r a f i n ę f a r m a c e u t y c z n ą . G l i c e r y n ę i ftalan d i b u t y l o w y
R y s . 1,32. Ł a ź n i a w o d n a otworami
z
kilkoma
m o ż n a o g r z e w a ć d o t e m p . 1 4 0 — 1 5 0 ° C ; w wyższej t e m p e r a t u r z e ciecze te d y m i ą inten s y w n i e i wydzielają o p a r y o n i e p r z y j e m n y m z a p a c h u . D o o g r z e w a n i a w t e m p . ok. 2 5 0 ° C u ż y w a się w d u ż y m stopniu u w o d o r n i o n e g o oleju z n a s i o n b a w e ł n y o tt. 40—• 60°C. Olej ten jest przezroczysty, nie przylega d o n a c z y ń i k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u , zalety jego są więc oczywiste. N i e z n a c z n a z m i a n a b a r w y oleju o g r z e w a n e g o w wysokiej t e m p e r a t u r z e nie w p ł y w a n a z m i a n ę j e g o własności u ż y t k o w y c h , Oleje silikonowe, n p .
1,13. Ogrzewanie mieszanin reakcyjnych
39
1
M S 5 5 0 ) , są najlepszymi cieczami d o łaźni, są o n e j e d n a k z b y t d r o g i e n a t o , a b y m o g ł y b y ć p o w s z e c h n i e s t o s o w a n e . Olej M S 5 5 0 m o ż n a o g r z e w a ć d o t e m p . 2 5 0 ° C , p r z y c z y m nie z m i e n i a on b a r w y a n i n i e p a r u j e . Ł a ź n i ę olejową należy u s t a w i ć p o d wyciągiem, i z a o p a t r z y ć ją w t e r m o m e t r , a b y n i e d o p u ś c i ć d o p r z e g r z a n i a oleju. P o wyjęciu k o l b y .z ł a ź n i olejowej n a l e ż y chwilę o d c z e k a ć , a b y olej spłynął z k o l b y d o łaźni, a n a s t ę p n i e Wytrzeć k o l b ę szmatką. Z w y k l e ł a ź n i e olejowe ogrzewa się p a l n i k i e m g a z o w y m , bez pieczniej j e d n a k o g r z e w a ć olej z a n u r z o n ą w n i m grzałką elektryczną. Ł a ź n i ę o d p o w i e d n i ą d o o g r z e w a n i a w t e m p . d o 2 5 0 ° C m o ż n a p r z y g o t o w a ć mieszając 4 cz. w a g , 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o z 1 cz. w a g . k w a s u m e t a f o s f o r o w e g o . M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się n a j p i e r w p o w o l i do t e m p . 2 6 0 ° C i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e t a k d ł u g o , a ż przestanie wydzielać się p a r a w o d n a . T a k p r z y g o t o w a n a łaźnia jest ciekła w t e m p . p o k o j o w e j . D o o g r z e w a n i a w t e m p . d o 3 4 0 ° C u ż y w a się m i e s z a n i n y s p o r z ą d z o n e j z 2 cz. wag. 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o i 1 cz. w a g . k w a s u m e t a f o s f o r o w e g o . M i e s z a n i n a ta jest stała (lub jest b a r d z o gęstą cieczą) d o t e m p . 2 0 ° C . D o o g r z e w a n i a w w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h stosuje się r ó w n i e ż łaźnie z e stopami m e tali, n p . stop W o o d a — 4 cz. w a g . Bi, 2 cz. w a g . P b , 1 cz. w a g . S n i 1 cz. w a g . C u ; s t o p W o o d a topi się w t e m p . 71 ° C ; stop R o s e g o — 2 cz. wag. Bi, 1 cz. w a g . P b i 1 cz. w a g . S n — tt. 94 ° C ; m i e s z a n i n a e u t e k t y c z n a składająca się z 37 cz. w a g . P b i 63 cz. w a g . S n , topi się w t e m p . 183°C. Ł a ź n i m e t a l o w y c h n i e należy o g r z e w a ć d o t e m p . p o w y ż e j 359 °C, p o n i e w a ż z a c h o d z i w t e d y szybkie utlenienie stopu. Ł a ź n i e m e t a l o w e m a j ą tę zaletę, że nie wydzielają p o d c z a s o g r z e w a n i a ż a d n y c h p a r i nie są p a l n e , j e d n a k są o n e stałe w t e m p . p o k o j o w e j i p o z a t y m są zbyt d r o g i e n a t o , ż e b y u ż y w a ć j e p o w s z e c h n i e , T r z e b a p a m i ę t a ć o t y m , że k o l b y i t e r m o m e t r y z a n u r z o n e w s t o p i o n e j m i e s z a n i n i e m e tali należy usunąć, z a n i m m i e s z a n i n a skrzepnie.
z
R y s . 1,3-3. A p a r a t d o g o d n y do o g r z e w a n i a m a ł y c h ilości substancji: I — k o l b a , 2, 3 — p r o b ó w k a r e a k c y j n a , 4 — c h ł o d n i c a z w r o t n a , S — syfon, 6 — b e ł k o t k a
R y s . 1,34. Ł a ź n i a p o w i e t r z n a : a) s p o s ó b . k o l b y w łaźni, b) p o k r y w a ł a ź n i
umieszczenia
D o w a d ł a ź n i olejowych i m e t a l o w y c h należy zaliczyć p o w a ż n e u t r u d n i e n i e obser wacji mieszaniny reagującej o r a z k o n i e c z n o ś ć stałego k o n t r o l o w a n i a i r e g u l o w a n i a in tensywności, o g r z e w a n i a w czasie u t r z y m y w a n i a ł a ź n i w stałej t e m p e r a t u r z e . T r u d n o ś c i te m o ż n a wykluczyć, jeżeli p r a c u j ą c z m a ł y m i ilościami substancji użyje się a p a r a t u p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. 1,33. >< D o s t a r c z a n y przez M i d l a n d S i l i c o n e s L t d , a Imperial Chemical I n d u s t r i e s , L t d , M i l l b a n k , S W 1 ,
subsidiary
of
Uie
Dow
Cornins
Corporation,
t
oraz
przez
W k o l b i e / ogrzewanej p ł a s z c z e m elektrycznym (p. niżej) u m i e s z c z a się ciecz o o d powiedniej t e m p . w r z e n i a . Ciecz ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a tak, a b y p a r y o b m y w a ł y p r o b ó w k ę reakcyjną 2, 3. O p a r y skraplają się w c h ł o d n i c y z w r o t n e j 4 i spły wają d o k o l b y p o p r z e z syfon 5. R e g u l a r n e w r z e n i e w kolbie z a p e w n i a - b e ł k o t k a 6. M a s ę reagującą w p r o b ó w c e 3 m o ż n a m i e s z a ć m e c h a n i c z n i e . D o g o d n i e jest m i e ć p r z y g o t o w a n e k i l k a kolb n a p e ł n i o n y c h r ó ż n y m i cieczami, w t e d y z m i a n a t e m p e r a t u r y w p r o b ó w c e 3 n i e jest k ł o p o t l i w a . P r a k t y c z n y zestaw s k ł a d a się z k o l b y 1 p o j . 50 m l ze szli fem 1 9 / 2 6 o r a z z płaszcza dla p a r długości ok. 15 c m ze szlifem 3 4 / 3 5 w p u n k c i e 2 i ze szlifem 19/26 l u b 2 4 / 2 9 w p u n k c i e 4. W o p i s a n y m a p a r a c i e najczęściej u ż y w a się następujących cieczy (w n a w i a s a c h p o d a n e są ich t e m p . w r z e n i a ) : p e n t a n (35°C), a c e t o n (56°C), m e t a n o l (65°C), czterochlo rek węgla ( 7 7 ° C ) , trichloroetylen (86°C), toluen (\10°Q: c h l o r o b e n z e n (132— 133°C), b r o m o b e n z e n (155°C), p - c y m e n (176°C), o - d i c h l o r o b e n z e n (180°C), b e n z o e s a n m e t y l u (200°C), t e t r a h y d r o n a f t a l e n (207°C), b e n z o e s a n etylu (212°C), 1 : . - f n c h l o r o b e n z e n (213°C), b e n z o e s a n i z o p r o p y l u (218°C), salicylan m e t y l u ( 2 2 3 O , b e n z o e s a n p r o p y l u (231°C), glikol dietylenowy (244°C), b e n z o e s a n butylu (250°C), eter difenylowy (259°C)„ ftalan dimetylowy (282°C), f t a l a n dietylowy (296°C), b e n z o f e n u n (305°C) i b e n z o e s a n benzylu (316°C). D a w n i e j u ż y w a n o d o o g r z e w a n i a k o l b tzw. ł a ź n i p i a s k o w y c h . Są t o p ł a s k i e naczynia m e t a l o w e w y p e ł n i o n e p i a s k i e m i o g r z e w a n e p a l n i k i e m g a z o w y m . J e d n a k ze w z g l ę d u n a m a ł e p r z e w o d n i c t w o cieplne p i a s k u r e g u l a c j a t e m p e r a t u r y w tego t y p u ł a ź n i a c h jest b a r d z o u t r u d n i o n a i w związku z t y m u ż y w a n i e ich do z w y k ł y c h p r a c l a b o r a t o r y j n y c h nie jest w s k a z a n e . N i e k i e d y , gdy trzeba u z y s k a ć b a r d z o wysoką t e m p e r a t u r ę , n p . p r z y r o z k ł a d z i e t e r m i c z n y m , m o ż n a je s t o s o w a ć ; w z a s a d z i e j e d n a k d o tych celów u ż y w a się łaźni wypełnionych grafitem lub śrutem niklowym. Ł a ź n i e p o w i e t r z n e m o ż n a ł a t w o w y k o n a ć s a m e m u wykorzystując w t y m celu o k r ą g ł e puszki blaszane po k o n s e r w a c h . T e g o t y p u ł a ź n i u ż y w a się do o g r z e w a n i a cieczy wrzą c y c h p o w y ż e j 8 0 ° C ( m o ż n a j e r ó w n i e ż s t o s o w a ć d o o g r z e w a n i a cieczy n i e p a l n y c h , w r z ą c y c h poniżej tej t e m p e r a t u r y ) . G ó r n ą k r a w ę d ź puszki w y r ó w n u j e się, u s u w a j ą c resztki wyszczerbionej blachy. W dnie p u s z k i n a k ł u w a się wiele o t w o r ó w i u m i e s z c z a n a n i m k r ą ż e k wycięty z płyty azbestowej o g r u b o ś c i 2—3 m m ) . Ś r e d n i c a k r ą ż k a azbe stowego m u s i być r ó w n a średnicy d n a puszki. B o c z n e ściany p u s z k i owija się t k a n i n ą azbestową, p r z y m o c o w u j ą c ją s t a r a n n i e d r u t e m u g ó r y i u d o ł u p u s z k i . Z p ł y t y a z b e stowej (2—3 m m grubości) wycina się krążek o średnicy nieco większej niż średnica g ó r n e g o o t w o r u puszki i w ś r o d k u tego k r ą ż k a w y c i n a się o d p o w i e d n i e j wielkości o t w ó r , p o c z y m k r ą ż e k p r z e c i n a się w z d ł u ż średnicy. O t r z y m a n e p ó ł k o l a służą j a k o p o k r y w a łaźni p o w i e t r z n e j ; kształt tej p o k r y w y ilustruje rys. I,34b. ś r e d n i c a o t w o r u w p o k r y w i e azbestowej p o w i n n a być w przybliżeniu r ó w n a średnicy szyjki największej kolby, j a k a będzie o g r z e w a n a w p r z y g o t o w a n e j łaźni. Ł a ź n i ę p o w i e t r z n ą u m i e s z c z a się n a t r ó j n o g u i ogrzewa p a l n i k i e m B u n s e n a . S p o s ó b umieszczenia k o l b y w ł a ź n i przed s t a w i o n o n a rys. I,34a; k o l b a n i e p o w i n n a o p i e r a ć się o dno puszki. W y g o d n i e jest m i e ć p r z y g o t o w a n e trzy ł a ź n i e p o w i e t r z n e , p r z y s t o s o w a n e d o ogrzewania k o l b o p o j . 50, 100 i 250 m l . O p i s a n a łaźnia m a r ó ż n e zalety, a m i a n o w i c i e : 1) p r o s t o t ę i t a n i o ś ć b u d o w y , 2) ł a t w o ś ć r e g u l o w a n i a t e m p e r a t u r y , 3) m o ż l i w o ś ć szybkiego o c h ł o d z e n i a z a w a r t o ś c i k o l b y p r z e z usunięcie p o k r y w y l u b całej łaźni o r a z 4) m o ż l i w o ś ć o b s e r w o w a n i a z a w a r tości k o l b y p o usunięciu p o k r y w y . a
1
2
P ł a s z c z e grzejne w p o ł ą c z e n i u z t r a n s f o r m a t o r e m z regulacją n a p i ę c i a ) są n a j d o g o d n i e j s z y m i u r z ą d z e n i a m i d o o g r z e w a n i a n a c z y ń r e a k c y j n y c h w stałej określonej t e m p e r a t u r z e . Płaszcz grzejny s t a n o w i o d p o w i e d n i o u f o r m o w a n a t k a n i n a z w ł ó k n a szklanego z w m o n t o w a n y m c h r o m o n i k l o w y m d r u t e m o p o r o w y m s ł u ż ą c y m j a k o element i! Patrz p . 1.3, o ś r o d k a c h o s t r o ż n o ś c i p o d c z a s m a n i p u l o w a n i a a z b e s t e m . ') T r a n s f o r m a t o r y z regulacją n a p i ę c i a p r o d u k u j e firma T h e Z e n i t h Electrical C o L t d ( , , V a r i a c " ) o r a z f i r m y p r o d u k u j ą c e p ł a s z c z e grzejne, n p . G l a s - C o l A p p a r a t u s C o , E l e c t r o t h e n n a l E n g i n e e r i n g L t d , I s o p a d L t d . O s t a t n i a z w y m i e n i o n y c h firm dostarczyła zatoczone fotografie.
grzejny. Z a z w y c z a j , płaszcze grzejne z a o p a t r z o n e są w a l u m i n i o w ą o b u d o w ę u m o ż l i wiającą ustawianie ich n a stole (rys. 1,35). W y t w a r z a n e są płaszcze o w y m i a r a c h o d p o w i e d n i c h dla o g r z e w a n i a k o l b kulistych o p o j . od 50 m l d o 20 1. C a ł k o w i c i e przylega jące d o k o l b giętkie p ł a s z c z e grzejne, elastyczne w obszarze szyi k o l b y (rys. T,36) m o g ą b y ć bardziej d o g o d n e w tych p r z y p a d k a c h , gdy w zestawie a p a r a t u r y n i e m o ż n a za i n s t a l o w a ć statycznego płaszcza z o b u d o w ą . Płaszcze grzejne nie nadają się n a o g ó ł d o o g r z e w a n i a p o d c z a s destylacji; d o tego celu stosuje się p r z e d e wszystkim o d p o w i e d n i e ł a ź n i e grzejne (p, 1,24).
•
R y s . 1,35. Płaszcz grzejny -I a l u m i n i o w ą o b u d o w ą
'•
•* ••• .«
. ,
R y s . 1,36.
.
..
.'.
... ,
i
•*»
Giętkie płaszcze grzejne
E l e k t r y c z n e p ł y t k i grzejne w y p o s a ż o n e w przełącznik t r ó j s t o p n i o w y l u b r e g u l a t o r t e r m o s t a t y c z n y są r ó w n i e ż u ż y w a n e w l a b o r a t o r i u m . Z w y k l e stosuje się płytki o śred nicy od 12 d o 24 c m . W s k a z a n e jest, a b y w czasie o g r z e w a n i a umieścić p o m i ę d z y m e t a l o w ą powierzchnią p ł y t k i i d n e m szklanego naczynia k a w a ł e k a z b e s t u ; m a t o •szczególne z n a c z e n i e wtedy, gdy z a w a r t o ś ć k o l b y ma tendencję do p o d r z u c a n i a . Elek t r y c z n y c h płytek grzejnych nie należy s t o s o w a ć d o o g r z e w a n i a n i s k o w r z ą c y c h , ł a t w o p a l n y c h cieczy (np. eteru, lekkiej b e n z y n y itp.) znajdujących się w o t w a r t y c h naczy n i a c h , p o n i e w a ż spływające n a g o r ą c y m e t a l ciężkie p a r y związku o r g a n i c z n e g o m o g ą się zapalić. 1,14. M I E S Z A N I E M E C H A N I C Z N E M e c h a n i c z n e m i e s z a n i e r o z t w o r ó w j e d n o r o d n y c h ( h o m o g e n i c z n y c h ) w z a s a d z i e nie jest k o n i e c z n e z wyjątkiem tych p r o c e s ó w , w czasie k t ó r y c h w p r o w a d z a się j e d e n z reagen tów porcjami lub kroplami i gdy zachodzi konieczność możliwie najszybszego i do k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a g o z całą masą reagującą. N a t o m i a s t m i e s z a n i e jest n i e z b ę d n e w ó w c z a s , gdy w czasie reakcji wydziela się o s a d {możliwa jest więc adsorpcja) l u b gdy w środowisku reakcji w y t w a r z a się lokalnie ciepło, k t ó r e m o ż e s p o w o d o w a ć r o z p a d wrażliwej n a jego w p ł y w substancji. R o z t w ó r m i e s z a się stosując a l b o r ę c z n e wytrzą s a n i e l u b lepiej m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e . Jeżeli p r z e p r o w a d z a się r e a k c j ę z d u ż y m i ilo ś c i a m i o d c z y n n i k ó w , t o łatwiejsze i skuteczniejsze jest m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e . K o nieczność m e c h a n i c z n e g o m i e s z a n i a u k ł a d ó w d w u f a z o w y c h jest c a ł k o w i c i e z r o z u m i a ł a . W wielu syntezach o d p o w i e d n i e m i e s z a n i e m a s y reagującej s k r a c a c z a s reakcji, u ł a t w i a k o n t r o l ę t e m p e r a t u r y i p o l e p s z a w y d a j n o ś ć . M i e s z a n i e jest więc t a k w a ż n ą czynnością l a b o r a t o r y j n ą , że należy je o m ó w i ć szczegółowo. D o m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h o t w a r t y c h , j a k n p . zlewki l u b kolby, stosuje się m i e s z a d ł o p r z y m o c o w a n e b e z p o ś r e d n i o d o niewielkiego silnika elektrycznego za p o m o c ą •odpowiedniego u c h w y t u l u b k r ó t k i e g o o d c i n k a w ę ż a ciśnieniowego. W s p r z e d a ż y znaj duje się szereg d o s k o n a ł y c h , g o t o w y c h z e s t a w ó w służących d o m i e s z a n i a , j e d n a k t y l k o d w a z nich zostaną opisane.
N a rys. 1,37 p r z e d s t a w i o n o u n i w e r s a l n e m i e s z a d ł o o zmiennej szybkości o b r o t ó w i b e z p o ś r e d n i m napędzie, k t ó r e m o ż e być d o p a s o w a n e do k a ż d e g o s t a t y w u ) . S z y b k o ś ć o b r o t ó w m i e s z a d ł a reguluje się za p o m o c ą w b u d o w a n e g o r e o s t a t u z p o k r ę t ł e m ; z dzie sięciu m o ż l i w y c h n a s t a w i e ń m o ż n a d o b r a ć o d p o w i e d n i ą s z y b k o ś ć o b r o t ó w aż d o 2500 o b r / m i n . W u c h w y c i e mieszczą się m i e s z a d ł a o średnicy wału do 6,35 m m . W p r z y p a d k u mieszadeł długich, a zwłaszcza wtedy, g d y są o n e p o ł ą c z o n e z w a t e m sil n i k a za p o m o c ą grubościennej r u r k i g u m o w e j , t r z e b a często z a s t o s o w a ć prowadnicę; z r o b i o n ą z k r ó t k i e g o k a w a ł k a r u r k i szklanej o odpowiedniej średnicy i u m o c o w a n ą w k o r k u , b ą d ź leż g o t o w ą p r o w a d n i c ę . M a t o na celu zmniejszenie „ t r z e p o t a n i a s i ę " mieszadła. 1
E
- M o d e l m i e s z a d ł a z p r z e k ł a d n i ą > (rys. 1,38) u m o ż l i w i a n a ogół lepszą regulację s p r a w n o ś c i mieszania. M i e s z a d ł a te są c z ę s t o z a o p a t r z o n e w giętki w a ł n a p ę d o w y , t a k że silnik m o ż n a umieścić z dala od głowicy m i e s z a d ł a i naczynia r e a k c y j n e g o . U m o ż l i wia to stosowanie p r z y r z ą d u d o m i e s z a n i a cieczy ł a t w o p a l n y c h , k o r o d u j ą c y c h l u b d y m i ą c y c h , bez u s z k o d z e n i a silnika. M i e s z a d ł a najczęściej w y k o n a n e są ze szkła, ale u ż y w a się t a k ż e w l a b o r a t o r i u m m i e s z a d e ł z r o b i o n y c h ze stopu M o n e l a , stali nierdzewnej lub z teflonu, M i e s z a d ł a z ł o
R y s . 1,37, M i e s z a d ł o o i m i e n n e j s z y b k o ś c i i b e z p o ś r e d n i m napędzie
obrotów
R y s . 1,38. M i e s z a d ł o z p r z e k ł a d a n i
p a t k ą .z teflonu wykazują wiele c e n n y c h zalet. P r z e d e wszystkim ł o p a t k a ta jest ela styczna i p r z y uderzeniu o ściany kolby, n a w e t przy dużych o b r o t a c h , wygina się n i e z n a c z n i e n i e rozbijając s z k ł a ; p o n a d t o m o ż n a ją p r z y s t o s o w a ć d o zarysu d n a k o l b y , co u m o ż l i w i a w y d a j n e m i e s z a n i e m a ł y c h ilości cieczy w dużych k o l b a c h , K i l k a t y p ó w m i e s z a d e ł p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,39. M i e s z a d ł o a i b m o ż n a ł a t w o zrobić s a m e m u z p a ł e c z e k szklanych, T e f l o n o w e m i e s z a d ł o c i zawierające szklane o g n i w k a miesza d ł o d mają r u c h o m e z a k o ń c z e n i a , dzięki c z e m u m o ż n a j e w k ł a d a ć d o kolb o w ą s k i c h szyjach. W mieszadle c ł o p a t k a m a kształt półksiężyca, c o u m o ż l i w i a m i e s z a n i e cieczy
i) D o s t a r c z a n e przez f i r m ę A . G a l l e n k a m p C o L t d , z k t ó r e j p o c h o d z i z a m i e s z c z o n e zdjgeie. « M i e s z a d ł o t e g o t y p u m o ż n a n a b y ć w firmie J e n c o n s (Scientific) L i d , która d o s t a r c z y ł a zdjęcie.
zamieszczone
w k o l b a c h z d n e m kulistym l u b z p ł a s k i m , z a l e ż n i e o d u ł o ż e n i a ł o p a t k i . M i e s z a d ł o e jest w i r o w y m m i e s z a d ł e m ze stali n i e r d z e w n e j . D o energicznego m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h kulistych n a w e t gęstych zawiesin n a d a j e się d o s k o n a l e m i e s z a d ł o p r z e d s t a w i o n e n a r y s . 1,39£, z w a n e niekiedy m i e s z a d ł e m H e r s h b e r g a . S k ł a d a się o n o z r u r k i szklanej z p r z y t o p i o n y m n a jej k o ń c u pierścieniem szkla n y m . W pierścień ten n a w l e c z o n y jest d r u t c h r o m o w y , c h r o m o n i k l o w y l u b t a n t a l o w y (o średnicy ok. 1 m m ) . L e p s z e wyniki z a p e w n i a m i e s z a d ł o o d w ó c h pierścieniach przyt o p i o n y c h pod k ą t e m p r o s t y m i p r z e w l e c z o n y c h d r u t e m . M i e s z a d ł o H e r s h b e r g a d a j e się ł a t w o w p r o w a d z i ć d o k o l b y p r z e z wąską szyję, a w czasie p r a c y p r z y b i e r a kształt d n a k o l b y . M a to szczególne znaczenie p r z y mieszaniu r o z t w o r u z o s a d e m , k t ó r y p r z y w i e r a d o d n a kolby.
"Rys. 1,39. R ó ż n e t y p y m i e s z a d e ł : a—b) z w y k l e , c—d) o r u c h o m y c h 'zakończeniach, e) w i r o w e , tl H e r « h h e r g a
M i e s z a d e ł szczelnych należy u ż y w a ć w tych p r z y p a d k a c h , gdy w y m a g a n e jest: 1) jednoczesne m i e s z a n i e i o g r z e w a n i e d o w r z e n i a , 2) m i e s z a n i e zawartości n a c z y ń za m k n i ę t y c h , 3) m i e s z a n i e z z a p o b i e g a n i e m w y d o b y w a n i a się p a r i u b g a z ó w n a zewnątrz, 4 ) mieszanie w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o , n p . azotu.
b) ZZi
R y s . 1,40. U s z c z e l n i a n i e m i e s z a d e ł : a) za p o m o c ą w ę ż a g u m o w e g o , b) za pomocą, ł ą c z n i k a z nakrętką
P r o s t e uszczelnienie za p o m o c ą r u r k i g u m o w e j (uszczelnienie K y r i d e s a ) przedsta-wiono n a r y s . I,40a. K a w a ł e k g r u b o ś c i e n n e g o węża. g u m o w e g o , n a ł o ż o n y n a w y l o t szklanego s t o ż k a ze szlifem, o b e j m u j e ściśle w a ł m i e s z a d ł a ( n a o d c i n k u 5—6 m m ) , t w o r z ą c właściwe uszczelnienie. Miejsce zetknięcia się w a ł u z g u m ą p o w l e k a się gliceryna •{lub s m a r e m s i l i k o n o w y m ) , k t ó r a działa j a k o s m a r i jednocześnie j a k o ś r o d e k uszczel niający. Uszczelnienie t o m o ż n a u ż y w a ć p r z y obniżeniu ciśnienia w e w n ą t r z k o l b y d o 1 3 — 1 6 h P a (10—12 m m H g ) , lecz nie n a d a j e się o n o do m i e s z a n i a w r e a k c j a c h trwa jących kilka godzin. W ą ż g u m o w y m o ż e przylepić się d o w a ł u m i e s z a d ł a , a p o n a d t o , a t a k o w a n y p r z e z o p a r y z w i ą z k ó w organicznych, pęcznieje, umożliwiając w y d o b y w a n i e się o p a r ó w n a zewnątrz. W t a k i m p r z y p a d k u m o ż n a z a s t o s o w a ć g w i n t o w a n y łącznik .z n a k r ę t k ą (rys. I,40b) i p o d o b n i e p o w l e c s m a r e m uszczelniający pierścień z k a u c z u k u
silikonowego. T e n r o d z a j uszczelnienia nie n a d a j e się do użycia p r z y dużej szybkości o b r o t ó w m i e s z a d ł a i p r z y p r a c y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. D o s z l i f o w a n y zestaw m i e s z a d ł o - p r o w a d n i c a ) (mieszadło K P G ) nie w y m a g a żadne go d o d a t k o w e g o c z y n n i k a uszczelniającego. M i e s z a d ł o to m o ż n a z p o w o d z e n i e m stoso w a ć w p r a c a c h p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; w tych p r z y p a d k a c h w s k a z a n e jest p o krycie szlifu niewielką ilością s m a r u silikonowego. Z n a c z n a długość szlifu p r o w a d n i c y w y d a t n i e zmniejsza „ t r z e p o t a n i e się" i w i b r a c j ę mieszadła. N a rys. 1,4la p r z e d s t a w i o n o u n i w e r s a l n e m i e s z a d ł o ze szlifem s t o ż k o w y m ; d o s t ę p n y jest r ó w n i e ż m o d e l z p r o w a d nicą o t o c z o n ą p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . K o r z y s t n ą modyfikacją jest m i e s z a d ł o p r z e d s t a w i o n e n a rys. I,41b z a o p a t r z o n e w t u b u s d o „ o d p r o w a d z a n i a " p a r ; n a d a j e się o n o doreakcji p r o w a d z o n y c h w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o . :
M i e s z a d ł o z z a o p a t r z o n ą w n a k r ę t k ę n a s a d k ą ze szlifem zastąpiło k o n w e n c j o n a l n y m o d e l m i e s z a d ł a z uszczelnieniem r t ę c i o w y m . M i e s z a d ł o tego t y p u , p r z y d a t n e w p r a k tyce l a b o r a t o r y j n e j , p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,41c. Stosując j e nie m o ż n a u z y s k a ć takiej intensywności mieszania jak w p r z y p a d k u m i e s z a d ł a K P G , g d y ż d u ż a szybkość o b r o t ó w grozi r o z p r y s k a n i e m r t ę c i ) ; m i e s z a d ł o uszczelnione w ten sposób nie n a d a j e się do p r a c p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2
a
M i e s z a d ł o z w a n e V i b r o - m i x e r > o szczególnej p r z y d a t n o ś c i d o m i e s z a n i a cieczy w n a c z y n i a c h z a m k n i ę t y c h p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,42. O b u d o w a n y silnik zasilany prą dem z m i e n n y m w p r a w i a w p i o n o w e d r g a n i a m i e s z a d ł o , k t ó r e w y k o n u j e k r ó t k i e uderze nia z częstotliwością p r ą d u zasilającego. N a górnej p o k r y w i e silnika znajduje się g a ł k a r e g u l a t o r a służącego d o ustalania d ł u g o ś c i s k o k u m i e s z a d ł a , od s k o k ó w ł a g o d n y c h (0,2 m m ) d o silnych (2 m m ) . P o n i e w a ż nie jest t o m i e s z a d ł o o b r o t o w e , szczelne u m o c o w a n i e go w kolbie nie n a s t r ę c z a t r u d n o ś c i . Stosuje się kilka t y p ó w ł o p a t e k m i e s z a d ł a , tzw. t a l e r z y k o w e p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,42a i b . W mieszadle a o t w o r y t a l e r z y k a z w ę żają się ku górze; w czasie s k o k u m i e s z a d ł a w d ó ł w y p ł y w a j ą c a o t w o r e m ciecz zostaje energicznie w y p c h n i ę t a p r z e z węższy o t w ó r g ó r n y . Z a s a d a d z i a ł a n i a jest i d e n t y c z n a z d z i a ł a n i e m zwężki znajdującej się n a d r o d z e przepływającej cieczy; szybkość prze'< T e g o t y p u m k s z a d f a są d o n a b y c i a w f i r m i e J e n c o n s (Scientific) Ltd. & M o ż n a u ż y ć g l i c e r y n y j a k o cieczy uszczelniaj<]cej. *' D o c e l 6 w l a b o r a t o r y j n y c h n a l e ż y p o l e c a ć V i b r o - m i s e r f i r m y . S h a n d o n S o u t h e r n I n s t r u m e n t s L t d . M o d e l K I .
p ł y w u znacznie się zwiększa. W m i e s z a d l e b o t w o r y zwężają się ku d o ł o w i , z a p e w n i a j ą c i n t e n s y w n e mieszanie o s a d ó w znajdujących się n a d n i e n a c z y n i a . P o d s t a w ę statywu, n a k t ó r y m zostało u m o c o w a n e m i e s z a d ł o V i b r o - m i x e r , należy umieścić n a m a c i e a n t y wibracyjnej, a b y zmniejszyć w i b r a c j ę d o m i n i m u m . W s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e służą d o ciągłego wstrząsania -układów h e t e r o f a z o w y c h i znajdują liczne z a s t o s o w a n i e w l a b o r a t o r i u m organicznym. Są r ó ż n e t y p y t y c h przy r z ą d ó w ; d w a z nich p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,43a i b. W s t r z ą s a r k a t y p u a (wstrząsarka d o b u t e l e k ) ) p r z y s t o s o w a n a jest d o w s t r z ą s a n i a m i e s z a n i n u m i e s z c z o n y c h w b u t e l k a c h 0 p o j . od 125 m l do 2,5 1. W s t r z ą s a r k a t y p u b (wstrząsarka d o k o l b ) ) zawiera specjal n e u c h w y t y do u m o c o w a n i a m a k s y m a l n i e czterech k o l b o średnicy szyi od 2 d o 4 c m 1 o pojemności d o 500 ml, N i e wszystkie pozycje muszą być jednocześnie zajęte, co s t a n o w i zaletę p r z y r z ą d u . N a k r ó t k i e o m ó w i e n i e zasługują t a k ż e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e s t o s o w a n e z a r ó w n o d o m i e s z a n i a w n a c z y n i a c h o t w a r t y c h , j a k i w z a m k n i ę t y c h . Z a s a d ę d z i a ł a n i a tego t y p u m i e s z a d ł a p o k a z a n o n a rys. 1,44. W i r u j ą c e p o l e m a g n e t y c z n e w p r a w i a w r u c h m a ł y m a g n e s 2 z a t o p i o n y w osłonie ze szkła P y r e x lub z polietylenu b ą d ź t e ż t e f l o n u ) . N a m o c n e j p o d s t a w i e z a i n s t a l o w a n y jest silnik elektryczny, n a k t ó r e g o osi u m o c o w a n o p o z i o m o t r w a ł y m a g n e s p r ę t o w y / , a c a ł o ś ć o b u d o w a n o cylindryczną, płaską o d g ó r y osłoną, D o regulacji szybkości m i e s z a n i a służy o p o r n i c a (często w m o n t o w a n a w e w n ą t r z :
2
3
R y s . 1.43. W s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e : a) do m i e s z a n i n w b u t e l k a c h . b) d o m i e s z a n i n w k o l b a c h
R y s . T.44. M i e s z a d ł o magnetyczne: 1 — magnes mieszający, 2 — magnes prętowy
o s ł o n y ) , k t ó r a jednocześnie spełnia rolę wyłącznika. P r z e z o d p o w i e d n i e n a s t a w i e n i e p o k r ę t ł a opornicy w ł ą c z a się najpierw a p a r a t , a n a s t ę p n i e ustala p o ż ą d a n ą szybkość mieszania. P o u k o ń c z e n i u reakcji p o k r ę t ł o o p o r n i c y u s t a w i a się w pozycji wyłączonej i chwilę czeka, a ż wirujący m a g n e s z a t r z y m a się, p o c z y m s z c z y p c a m i wyjmuje się go z naczynia reakcyjnego '. M i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e m a wiele oczywistych zalet, z k t ó r y c h najbardziej cenną jest m o ż l i w o ś ć m i e s z a n i a u k ł a d ó w z a m k n i ę t y c h , n p , : a) g d y t r z e b a o b s e r w o w a ć z m i a n ę objętości gazu, t a k j a k przy katalitycznym u w o d o r n i a n i u ; b) gdy k o n i e c z n e jest wyeli4
3 ' D o s t a r c z a n e przez firmę A , G a l l e u k a m p Co Ltd, skąd p o c h o d z i również zdjęcie p r z y r z ą d u . ' P r o d u k o w a n e p r z e z f i r m ę B a i r d a n d T a t l o c k L t d , skćjd p o c h o d z i r ó w n i e ż z d j ę c i e p r z y r z ą d u . Są d o nabycia m a g n e s y o r ó ż n e j d ł u g o ś c i i o r ó ż n e j p o s t a c i , c o u m o ż l i w i a d o b r a n i e najbardziej o d p o w i e d n i e g o d o w a r u n k ó w reakcji, jak n p . d o k s z t a ł t u n a c z y n i a r e a k c y j n e g o , l u b d o gęstości ś r o d o w i s k a reakcji. R o z p r o w a d z a ja f i r m a V a n W a t e r s a n d R o g e r s S c i e n t i f i c . W y g o d n y s p o s ó b w y j m o w a n i a m a g n e s u p o l e g a na w c i ś n i ę c i u g o w k o n i e c s z t y w n e j r u r k i p l a s t y k o w e j . :
m i n o w a n i e w p ł y w u p o w i e t r z a , a b y z a p o b i e c utlenieniu r e a g e n t ó w ; c) g d y trzeba p r z e p r o w a d z i ć r e a k c j ę w środowisku b e z w o d n y m ; d) g d y u ż y w a się m a ł y c h n a c z y ń i w p r o wadzenie d o nich n o r m a l n y c h m i e s z a d e ł jest kłopotliwe. W sprzedaży znajdują się m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e r ó ż n y c h k o n s t r u k c j i i r o z m i a r ó w . N i e k t ó r e z nich z a o p a t r z o n e są w elektryczną p ł y t k ę grzejną, p r z y m o c o w a n ą d o górnej* płaskiej p o w i e r z c h n i osłony. I n t e n s y w n o ś ć ogrzewania t y c h p ł y t e k jest r e g u l o w a n a za p o m o c ą a u t o t r a n s f o r m a t o r a (VariacJ. D o s t ę p n e są również p r z y r z ą d y z e l e k t r y c z n y m p ł a s z c z e m g r z e j n y m . M i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e jest w nich z a m o n t o w a n e w t e n s p o s ó b , że g r z a n i e i mieszanie w zestawie a p a r a t u r y zawierającej k o l b ę kulistą m o ż n a r e g u l o w a ć tą s a m ą opornicą ( „ R o t a m a n t i e " ; p r o d u k o w a n e p r z e z E l e c t r o t h e r m a l E n g i n e e r i n g , L t d ) . M i e s z a n i e m a g n e t y c z n e z a w o d z i , g d y ś r o d o w i s k o jest z b y t gęste l u b g d y w y t w a r z a się w z n a c z n y c h ilościach osad. W t a k i c h p r z y p a d k a c h trzeba u ż y w a ć m i e s z a d ł a m e c h a nicznego. L15. T Y P O W E Z E S T A W Y A P A R A T U R Y Z E S Z K L A N Y M I
POŁĄCZENIAMI
SZLIFOWYM! O P O W S Z E C H N Y M ZASTOSOWANIU W P R E P A R A T Y C E . ORGANICZNEJ O m ó w i o n a p o p r z e d n i o a p a r a t u r a z w y m i e n n y m i s z k l a n y m i p o ł ą c z e n i a m i szlifowymi stanowi wprowadzenie do obecnego tematu. Liczne przykłady zastosowania aparatury szlifowej znajdzie czytelnik w k a t a l o g a c h f i r m o w y c h p o d a n y c h w p . L 4 . Większość p r o s t y c h czynności w l a h o r a t o r i u m p r e p a r a t y k i organicznej m o ż n a w y k o n a ć p o s ł u g u j ą c się o d p o w i e d n i m k o m p l e t e m e l e m e n t ó w a p a r a t u r y szlifowej, k t ó r y z e względu n a nie d u ż y k o s z t m o ż n a ł a t w o n a b y ć . T e g o r o d z a j u z b i ó r szlifów, s t a n o w i ą c y pierwszą serię a p a r a t u r y szlifowej p r o d u k o w a n e j i wciąż u d o s k o n a l a n e j p r z e z firmę „Quick£it", jest p r z e z n a c z o n y d o p r a c d o ś w i a d c z a l n y c h w wielu dziedzinach chemii, w skali o d kilku g r a m ó w d o kilku k i l o g r a m ó w . S p r z ę t s z k l a n y d l a p r a c o w n i s t u d e n c k i c h , odpowiedni' z a r ó w n o d o w y k o n y w a n i a p r e p a r a t ó w p r o s t y c h , j a k i d o w i e l o e t a p o w y c h syntez, jest d o s t a r c z a n y w s k r z y n i a c h zawierających p l a s t y k o w e tace, t a k ż e każda, część z n a j d u j e się w p r o f i l o w a n y m zagłębieniu o z n a c z o n y m właściwym n u m e r e m k a t a l o g o w y m , c o u ł a t w i a d o b r a n i e i p r z e c h o w y w a n i e sprzętu. N i e k t ó r e t y p o w e zestawy a p a r a t u r y p o k a z a n e są n a z a m i e s z c z o n y c h o b o k r y s u n k a c h ; służą o n e d o p r z e p r o w a d z a n i a większości p o d s t a w o w y c h reakcji o p i s a n y c h w d o świadczalnej części p o d r ę c z n i k a . Z e s t a w d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e d s t a w i o n o n a r y s . I,45a. W zależności o d t e m p , w r z e n i a znajdujących się w k o l b i e cieczy stosuje:
R y s , 1,45. T y p o w e z e s t a w y d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą : a) z e s t a w z w y k ł y , b) z j e d n o c z e s n y m d o d a w a n i e m c i e k ł e g o odczynnika, c) z jednoczesnym dodawaniem ciekłego odczynnika
się m n i e j lub b a r d z i e j s p r a w n ą c h ł o d n i c ę . W p r z y p a d k u cieczy n i s k o w r z ą c y c h ( < 6 0 ° C ) należy użyć c h ł o d n i c y z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . Jeżeli m i e s z a n i n ę r e a k c y j ną t r z e b a zabezpieczyć p r z e d d o s t ę p e m wilgoci, t o u w y l o t u c h ł o d n i c y umieszcza się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a . Zanim r o z p o c z n i e się ogrzewanie, należy w r z u c i ć d o k o l b y k a m y c z k i w r z e n n e ( k a r b o r u n d , p o t ł u c z o n a p o r c e l a n a ) , niezależnie o d t e g o , j a k i e ź r ó d ł o c i e p ł a zostanie z a s t o s o w a n e (gaz, p r z y r z ą d elektryczny, ł a ź n i a olejowa l u b ł a ź n i a wodna). Zestaw d o o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej pod chłodnicą z w r o t n ą z j e d n o czesnym d o d a w a n i e m ciekłego o d c z y n n i k a p r z e d s t a w i o n o n a rys. l,45b. K o l b ę z j e d n ą szyją z a o p a t r z o n ą w n a s a d k ę d w u d r o ż n ą m o ż n a oczywiście zastąpić kolbą z d w i e m a szyjami. Z a w a r t o ś ć k o l b y t r z e b a co p e w i e n czas w y m i e s z a ć (ręcznie) dla lepszego r o z p r o w a d z e n i a d o d a w a n e g o o d c z y n n i k a ; energiczne w r z e n i e m o ż e a u t o m a t y c z n i e u ł a t w i ć w y m i e s z a n i e o d c z y n n i k ó w . R o d z a j załączonej c h ł o d n i c y , obecność lub b r a k z a b e z p i e czających rurek z c h l o r k i e m w a p n i a n a c h ł o d n i c y i n a w k r a p l a c z u o r a z s p o s ó b o g r z e w a n i a zależą od własności r e a g e n t ó w . Należy zapamiętać, że wymienione zestawy aparatury m o ż n a stosować tylko w tych p r z y p a d k a c h , gdy m i e s z a n i n ę reakcyjną s t a n o w i j e d n o r o d n a faza ciekła. N a t o m i a s t , jeżeli m i e s z a n i n a r e a k c y j n a nie jest j e d n o r o d n a i a l b o z a w i e r a zawiesinę stałego odczyn nika, a l b o występują w niej d w i e w a r s t w y niemieszających się ze sobą cieczy, to w t e d y n i e z b ę d n e jest mieszanie, O d p o w i e d n i zestaw d o o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z j e d n o c z e s n y m d o d a w a n i e m ciekłego o d c z y n n i k a i z m i e s z a n i e m p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,45c. M i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e m o ż n a oczywiście zastąpić m i e s z a d ł e m m a g n e t y c z n y m z p r z y m o c o w a n ą elektryczną p ł y t k ą grzejną l u b płaszczem g r z e j n y m (p. 1,14). Jeżeli d o m i e s z a n i n y reagującej należy w p r o w a d z i ć m a ł y m i p o r c j a m i stały o d c z y n nik wrażliwy n a d z i a ł a n i e wilgoci p o w i e t r z a ( n p . bezw. c h l o r e k glinu), bez p o t r z e b y o g r z e w a n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą , to w ó w c z a s m o n t u j e się a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą n a rys. 1,46. J e d e n z o t w o r ó w k o l b y z t r z e m a s z y j a m i z a o p a t r u j e się w k a w a ł e k szero kiego cienkościennego w ę ż a g u m o w e g o , w k t ó r e g o wylocie u m i e s z c z a się k o l b ę stoż k o w ą o p o j . 100 l u b 250 ml, zawierającą odczynnik. O d c z y n n i k w s y p u j e się d o m i e s z a n i n y reakcyjnej p r z e z podniesienie k o l b y s t o ż k o w e j k u g ó r z e , n a t o m i a s t po jej
R y s . 1,46. Z e s t a w d o w p r o w a d z a n i a d o m i e s z a n i n y reakcyjnej s t a i e g o o d c z y n n i k a w r a ż l i w e g o na d z i a i a n i e wilgoci
R y s . 1,47. Z e s t a w z u r z ą d z e n i e m d o d a w k o w a n i a substancji Stałych i z u k ł a d e m d o w p r o w a d z a n i a a z o t u
o p u s z c z e n i u wąż z a ł a m u j e się, odcinając p o ł ą c z e n i e p o m i ę d z y kolbą i resztą a p a r a t u r y , J a k w y n i k a z r y s u n k u , w ś r o d k o w y m o t w o r z e k o l b y u m i e s z c z o n e jest o d p o w i e d n i e m i e s z a d ł o (p. 1,14); trzeci o t w ó r z a o p a t r u j e się a l b o w r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a , a l b o w u k ł a d służący d o w y p e ł n i e n i a a p a r a t u r y a z o t e m (rys. 1,47), jeżeli r e a k c j ę t r z e b a prze prowadzić w atmosferze gazu obojętnego. I n n e u r z ą d z e n i e d o d a w k o w a n i a substancji stałych p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,47, n a którym również zilustrowano układ do wprowadzania azotu. Urządzenie to można z m o n t o w a ć z m a ł e j k o l b y g r u s z k o w e j i z p i p e t y ; d o połączenia części z e s t a w u stosuje się w y b o r o w a n e k o r k i g u m o w e o wielkości o d p o w i e d n i e j d o w y m i a r ó w tulejek. D o s t o ż k o w e g o p o j e m n i k a wsypuje się s u b s t a n c j ę stałą i p o d n o s z ą c p i p e t ę n a odpowiednią w y s o k o ś ć w p r o w a d z a d o k o l b y w y m a g a n ą ilość substancji. D a w k o w a n i e m o ż n a całko-' wicie z a t r z y m a ć p r z e z wciśnięcie w dół p i p ety-tłoczka tak, ż e b y g u m o w y pierścień z a m k n ą ł szczelnie o t w ó r w p u s t o w y . Pierścień ten powinien m i e ć ok. 3 m m g r u b o ś c i i 5 m m szerokości. Jeżeli w k o l b i e znajdują się rozpuszczalniki atakujące g u m ę , to należy użyć uszczelki z n e o p r e n u . W ą ż g u m o w y znajdujący się u g ó r y z a s o b n i k a (uszczelnienie K y r i d e s a ) s m a r u j e się gliceryną, uzyskując w ten s p o s ó b n i e przepuszcza jące p o w i e t r z a zamknięcie, k t ó r e jednocześnie u m o ż l i w i a s w o b o d n y r u c h t ł o k a . Z a s o b nik m o ż n a p o n o w n i e n a p e ł n i ć w czasie biegu reakcji nie n a r u s z a j ą c szczelności samej k o l b y . W t y m celu w y j m u j e się k o r e k u t r z y m u j ą c jednocześnie pipetę w pozycji d o ciśniętej. Jeżeli zachodzi p o t r z e b a d o d a w a n i a substancji stałej d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j o g r z e w a n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą i j e d n o c z e ś n i e mieszanej m e c h a n i c z n i e , t o w ó w c z a s j e d n o z o m ó w i o n y c h u r z ą d z e ń umieszcza się w g ó r n y m o t w o r z e c h ł o d n i c y z w r o t n e j , którą m u s i być oczywiście c h ł o d n i c a Liebiga. W kolbie p o w i n n a b y ć z a m o n t o w a n a d r u g a c h ł o d n i c a , służąca d o w y r ó w n a n i a ciśnienia w a p a r a t u r z e z ciśnieniem atmosfer r y c z n y m . W wylocie tej c h ł o d n i c y umieszcza się r u r k ę zabezpieczającą przed d o s t ę p e m wilgoci l u b u k ł a d d o p r o w a d z a j ą c y a z o t (rys. 1,49). W p r o w a d z a n i e g a z u d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j (przeważnie c h l o r o w c o w o d o r ó w , fluo r u , fosgenu, trójfluorku b o r u , d w u t l e n k u węgla, a m o n i a k u , g a z o w y c h w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h , t l e n k u etylenu) w y m a g a o d p o w i e d n i c h ś r o d k ó w ostrożności, k t ó r e n a pierwszy rzut oka m o g ą nie być oczywiste. N i e k t ó r e z tych g a z ó w m o g ą być w y t w a r z a n e in situ (np. d i b o r a n w r e a k c j a c h h y d r o b o r o w a n i a ) , n i e k t ó r e m o g ą b y ć p r o d u k t a m i h a n d l o w y m i d o s t a r c z a n y m i w butlach, a jeszcze i n n e w y t w a r z a się za p o m o c ą reakcji c h e m i c z n y c h l u b w i n n y s p o s ó b (np. d w u t l e n e k węgla, ozon). I n f o r m a c j e c o d o ś p o s o b u o t r z y m a n i a p o s z c z e g ó l n y c h g a z ó w m o ż n a znaleźć w p . 11,2. j
A p a r a t u r y służące d o w y t w a r z a n i a g a z ó w in situ będą o m ó w i o n e p r z y o d p o w i e d n i c h p r e p a r a t a c h , nie m a więc p o t r z e b y o m a w i a n i a ich w rozdziale w s t ę p n y m . W p r z y p a d k u g a z ó w d o s t a r c z a n y c h w b u t l a c h wszelkie u w a g i d o s t a w c y n a t e m a t ś r o d k ó w zapobiegających niebezpieczeństwu z w i ą z a n e m u z ich u ż y w a n i e m p o w i n n y być przestrzegane. M u s z ą b y ć r ó w n i e ż p r z y g o t o w a n e d o n a t y c h m i a s t o w e g o użycia ś r o d k i zaradcze. N a l e ż y p a m i ę t a ć , że butle ze wszystkimi bez wyjątku g a z a m i są p o tencjalnie niebezpieczne, ze względu n a m o ż l i w o ś ć zerwania z a w o r u p o d c z a s p r z e w r ó c e n i a butli. Butla z g a z e m p o w i n n a więc być z a w s z e d o b r z e u m o c o w a n a l u b u m i e s z c z o n a w specjalnym stojaku, niezależnie od tego, czy się ją u ż y w a c z y też stoi n i e u ż y w a n a . Butle z n i e k t ó r y m i g a z a m i t o k s y c z n y m i (np. z c h l o r e m lub z d w u d e n k i e m siarki) często mają t a k i e w y m i a r y , że m o ż n a je z łatwością zmieścić i o d p o w i e d n i o u m o c o w a ć p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem o b o k p r z y g o t o w a n e j a p a r a t u r y . W i ę k s z e butle z tok s y c z n y m i g a z a m i (np. z a m o n i a k i e m l u b z acetylenem) najlepiej u l o k o w a ć n a zewnętrz nej ścianie b u d y n k u p r a c o w n i i d o p r o w a d z i ć g a z p r z e z o t w ó r w ścianie b e z p o ś r e d n i o p o d w y c i ą g ) . Butlę należy umieścić w ten s p o s ó b , a b y był d o niej ł a t w y d o s t ę p , i zabezpieczyć ją przed w p ł y w a m i a t m o s f e r y c z n y m i . D u ż e butle z g a z a m i o b o j ę t n y m i 1
1
i N i e b e z p i e c z n e c z y n n o ś c i l a b o r a t o r y j n e p o w i n n y być p r z e z n a c z o n e j w y ł g a n i e d o t e g o c e l u ; p . 1,3.
w
zasadzie
przeprowadzane
w
specjalnej
pracowni
(np. z azotem) p o w i n n y być u m o c o w a n e w o d p o w i e d n i c h s t a t y w a c h ; lepiej jest, gdy znajdują się o n e n a z e w n ą t r z p r a c o w n i , lecz nie zawsze jest t o m o ż l i w e . W p r o w a d z a j ą c d o m i e s z a n i n y reakcyjnej g a z w y t w o r z o n y w reakcji c h e m i c z n e j l u b za p o m o c ą innej meLody należy w m i a r ę m o ż n o ś c i u t r z y m a ć stałą szybkość p r z e p ł y w u g a z u p r z e z o d p o w i e d n i e u r e g u l o w a n i e a p a r a t u r y , w której g a z jest w y t w a r z a n y . Apara-t u r y tej n i e m o ż n a p o z o s t a w i ć b e z d o z o r u , nawet przez k r ó t k i czas. G a z należy w p r o w a d z a ć d o n a c z y n i a r e a k c y j n e g o p o p r z e z zespół p ł u c z e k , zawiera j ą c y c h o d p o w i e d n i e o d c z y n n i k i suszące lub oczyszczające g a z , o r a z p ł u c z k ę zabezpie czającą, k t ó r a służy d o z a t r z y m a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej, g d y b y nastąpiło jej „prze r z u c e n i e " w k i e r u n k u ź r ó d ł a gazu ( w s k u t e k n p . szybkiego wiązania c h l o r o w o d o r u ) . Przerzucenie m i e s z a n i n y reakcyjnej grozi nie tylko zniszczeniem p r e p a r a t u , lecz r ó w n i e ż niebezpieczną reakcją z o d c z y n n i k a m i z n a j d u j ą c y m i się w a p a r a t u r z e d o w y t w a r z a n i a g a z u lub n i e o d w r a c a l n y m zniszczeniem z a w o r u butli. O d p o w i e d n i zestaw a p a r a t u r y p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,48. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a to, że g a z w p r o w a d z a się t u ż p o d p o w i e r z c h n i ę m i e s z a n i n y reakcyjnej i że jest on w p r o w a d z a n y za p o m o c ą r u r k i szklanej
H y s . 1,48. Z e s t a w d o w p r o w a d z a n i a •do m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j
gaztr
z a o p a t r z o n e j w p ł y t k ę ze s z k ł a s p i e k a n e g o o dużej p o r o w a t o ś c i . W ten sposób zwiększa się p o w i e r z c h n i ę zetknięcia g a z u z cieczą, c o u ł a t w i a a b s o r p c j ę g a z o w e g o o d c z y n n i k a . P ł y t k i nie należy s t o s o w a ć , jeżeli p r z e w i d u j e się, że p r o d u k t e m reakcji będzie związek stały, k t ó r y m o ż e z a t y k a ć p o r y płytki. Niekiedy t r z e b a ( n p . w r e a k c j a c h ze z w i ą z k a m i lito o r g a n i c z n y m i l u b w n i e k t ó r y c h r e a k c j a c h G r i g n a r d a ) p r z e p r o w a d z i ć syntezę w nmiosferze g a z u o b o j ę t n e g o , n p . w azo cie. Z e s t a w p r z y s t o s o w a n y d o t y c h celów p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,49. S u c h y azot w p r o r w a d z ą się p o p r z e z g ó r n y o t w ó r c h ł o d n i c y i p o c z ą t k o w o p r z e p u s z c z a g o s w o b o d n i e przez a p a r a t u r ę o d p r o w a d z a j ą c p r z e z o t w a r t y w k r a p l a c z , W k r a p l a c z w y p o s a ż o n y jest w b o c z n ą r u r k ę służącą d o w y r ó w n a n i a ciśnień. P o k i l k u m i n u t a c h d o p ł y w a z o t u m o ż n a zmniejszyć. P o z i o m rtęci ( m o ż n a u ż y ć oleju m i n e r a l n e g o l u b w y s o k o w r z ą c e g o estru, n p . ftalanu dibutylu zamiast rtęci) w r u r c e wylotowej p o w i n i e n być t a k d o b r a n y , a b y p o zaniknięciu w k r a p l a c z a w a p a r a t u r z e u t r z y m y w a ł o się niewielkie nadciśnienie. U r z ą d z e n i e t o ) z a p e w n i a e k o n o m i c z n e zużycie azotu; p o z a t y m m a t ę p r z e w a g ę n a d m e t o d ą stałego p r z e p ł y w u g a z u o b o j ę t n e g o , że z a p o b i e g a o d p a r o w y w a n i u r o z p u s z czalnika, 1
O O p i s a n y u k ł a d d o p r z e p u s z c z a n i a a z o t u m o ż n a z a s t o s o w a ć do i n n e j aparatury, jeżeli w niej reakcje w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o , n p . d o aparatury przedstatvionej na rys. 1,47,
przeprowadza
sig
N i e k t ó r e reakcje przebiegają z w y d z i e l a n i e m się gazu, k t ó r y m o ż e b y ć d r a ż n i ą c y l u b k o r o d u j ą c y (np. c h l o r o w o d ó r w reakcji F r i e d l a - C r a f t s a lub d w u t l e n e k siarki i c h l o r o w o d ó r w reakcji o t r z y m y w a n i a c h l o r k ó w k w a s o w y c h ) . W t a k i c h p r z y p a d k a c h należy stosować odpowiednie urządzenie d o absorpcji gazu. Urządzenia przedstawione na rys. I,50a i b stosuje się d o absorpcji niewielkich ilości gazu. W p r z y p a d k u w i ę k s z y c h ilości gazu l u b t e ż w t e d y , gdy g a z wywiązuje się z dużą szybkością, w s k a z a n e jest za s t o s o w a n i e u r z ą d z e ń z i l u s t r o w a n y c h n a rys. I,50c i d. W p r z y r z ą d z i e c gaz w p r o w a d z a się d o szerokiej r u r y , p r z e z k t ó r ą p r z e p ł y w a s t r u m i e ń w o d y (na ogół z c h ł o d n i c y zwrot nej). W o d a spływa, d o dużej k o l b y s s a w k o w e j , z której o d p ł y w a p r z e z b o c z n y tubus.
R y s . I,4y. A p a r a t u r a d o prowadzenia.' syntezy w' a t m o s f e r z e g a z u o b o j ę t n e g o ;
W ten s p o s ó b w k o l b i e u t r z y m u j e się stały p o z i o m w o d y , znajdujący śię nieco p o w y ż e j d o l n e g o k o ń c a szerokiej r u r y w p r o w a d z a j ą c e j g a z i w o d ę . P o w s t a j e z a m k n i ę c i e w o d n e , k t ó r e zapobiega p r z e d o s t a n i u się g a z u d o a t m o s f e r y ; jednocześnie ciepło r o z p u s z c z a n i a się gazu zostaje o d p r o w a d z o n e . U r z ą d z e n i e d s t a n o w i r u r a o dług. 80—100 c m i śred nicy ok. 25 m m .
R y s . 1,?0. U r z ą d z e n i e d o absorpcji w y w i ą z u j ą c e g o sie gazu: a — b ) w n i e w i e l k i c h i l o ś c i a c h , c — d ) w w i ę k s z y c h ilościach
I»l$, Zabezpieczenie
reakcji pozostawionych,
bez dozoru
51
B a r d z o s p r a w n e u r z ą d z e n i e do absorpcji g a z ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,51 *>. C a ł k o wita jego długość wynosi ok. 40 c m . A p a r a t z a o p a t r z o n y jest w d w a p r z e w o d y w l o t o w e d o gazu, p r z y c z y m j e d e n z n i c h m o ż n a w y ł ą c z y ć , jeżeli o k a ż e się n i e p o t r z e b n y . D o a b s o r p c j i g a z u u ż y w a się w o d y odpływającej z c h ł o d n i c y z w r o t n e j . W o d a w p r o w a d z o - , n a d o ś r o d k o w e j części a p a r a t u p r z e p ł y w a p r z e z płaszcz u m i e s z c z o n y n a z e w n ą t r z k o l u m n y a b s o r p c y j n e j , dostaje się n a szczyt k o l u m n y i zrasza jej w y p e ł n i e n i e (pierście
Wylot WCdy
R y s . 1,51. Sprawny aparat d o absorpcji
gazu
nie R a s h i g a o średnicy 9 m m l u b i n n e wypełnienie). Spływając w dół k o l u m n y , w o d a dostaje się d o z b i o r n i k a u m i e s z c z o n e g o w dolnej części a p a r a t u i o d p ł y w a z n i e g o p r z e z odpowiednią, umożliwiającą l e w a r o w a n i e r u r k ę boczną. Z a n i e c z y s z c z o n y gaz, w p r o w a d z o n y d o a p a r a t u p r z e z j e d e n z d w ó c h p r z e w o d ó w w l o t o w y c h , zostaje z a a b s o r b o w a n y w w o d z i e spływającej k u d o ł o w i k o l u m n y . Mó.
ZABEZPIECZENIE REAKCJI POZOSTAWIONYCH BEZ DOZORU
Wiele reakcji o r g a n i c z n y c h z a c h o d z i p o w o l i i dla c a ł k o w i t e g o ich z a k o ń c z e n i a n i e ^ z b ę d n y jest dość długi czas. Jest oczywiste, że p o z o s t a w i e n i e t a k i c h reakcji b e z doglą d a n i a , a szczególnie p o z o s t a w i e n i e n a n o c , z n a c z n i e oszczędza czas p r a c y . D o d ł u g a trwających czynności l a b o r a t o r y j n y c h należy r ó w n i e ż ciągła ekstrakcja r o z p u s z c z a l n i k a m i (p. 1,22) i elucja k o l u m n c h r o m a t o g r a f i c z n y c h (p. 1,31). W e wszystkich tych p r z y p a d k a c h nie m o ż n a w y ł ą c z y ć d o p ł y w u w o d y (koniecznej n p . d o c h ł o d z e n i a ) o r a z d o p ł y w u p r ą d u (niezbędnego n p . d o ogrzewania, m i e s z a n i a l u b d o d z i a ł a n i a p r z y r z ą d ó w elektrycznych). W związku z t y m p o t r z e b n e są p e w n e p o d s t a w o w e , t y m niemniej nie z b ę d n e zabezpieczenia p r z e d e w e n t u a l n y m i s z k o d a m i s p o w o d o w a n y m i p o ż a r e m l u b : z a l a n i e m wodą. N a ogół w s k a z a n e jest, a b y p r z e d p o z o s t a w i e n i e m reakcji b e z d o z o r u n a n o c z o s t a ł y d o d a n e wszystkie o d c z y n n i k i ; gdy w y r a ź n i e e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a osłabnie, w t e d y z a z w y c z a j m o ż n a ją bezpiecznie p o z o s t a w i ć , jeżeli jest t o p o t r z e b n e . P r o b l e m reakcji p o z o s t a w i a n y c h n a n o c , zwłaszcza reakcji p r z e p r o w a d z a n y c h n a dużą skalę, m o ż n a r o z w i ą z a ć z a p o m o c ą p r o s t e g o i jednocześnie najbezpieczniejszego urządzenia. Jest t o n a k r y w a w kształcie b u d y w y k o n a n a z k ą t ó w k i o r a z p ł y t a z b e s t o wych, z a o p a t r z o n a w g n i a z d k a elektryczne i d o p r o w a d z e n i e w o d y ; m o ż n a ją umieścić n a o d p o w i e d n i o płaskiej p o w i e r z c h n i d a c h u b u d y n k u l a b o r a t o r i u m . D r u g ą alternatywą jest n i e d u ż y p o k ó j z a o p a t r z o n y w s p r a w n y w e n t y l a t o r i a u t o m a t y c z n y u k ł a d d o gaszenia p o ż a r u . P o z a t y m , n a w e t d u ż y k r y t y wyciąg, nie zawierający i n n y c h a p a r a t u r , m o ż e 11
Ą
Z a p r o j e k t o w a n e w R e s e a r c h L a b o r a t o r i e s o f M a y a n d B a k e r Ltd,. D a g e n h a m .
Preparatyka organiczna
być p r z e z n a c z o n y d o tego r o d z a j u reakcji. W d w ó c h ostatnich p r z y p a d k a c h t r z e b a stworzyć możliwość o d p r o w a d z e n i a w o d y , g d y b y k t ó r y ś z węży g u m o w y c h z a ł ą c z o n y c h d o c h ł o d n i c y pękł l u b zsunął się z t u b u s a płaszcza c h ł o d n i c y ) . W p r z y p a d k u reakcji w y m a g a j ą c y c h j e d y n i e m i e s z a n i a bez o g r z e w a n i a należy się u p e w n i ć , czy wał m i e s z a d ł a o b r a c a się s w o b o d n i e w sztywno u m o c o w a n e j p r o w a d n i c y ; jest t o k o n i e c z n e ze względu n a możliwość zbicia n a c z y n i a r e a k c y j n e g o p r z e z miesza d ł o . Jeżeli zostało u ż y t e m i e s z a d ł o z uszczelnieniem K y r i d e s a (p. 1,14), t o m u s i być o n o d o b r z e p o s m a r o w a n e , a b y się n i e z a t a r ł o . M o ż n a oczywiście z a s t o s o w a ć m i e s z a d ł o e l e k t r o m a g n e t y c z n e , g d y taki s p o s ó b mieszania jest odpowiedni. C h o c i a ż n o w o c z e s n e w s t r z ą s a r k i m e c h a n i c z n e są t a k s k o n s t r u o w a n e , że n i e p o w i n n y p r z e s u w a ć się p o stole l u b p o p o d ł o d z e , t o jednak w s k a z a n e jest, a b y zabezpieczyć je p r z e d p r z e s u w a n i e m i u p e w n i ć się, czy r u c h o m e części nie mogą p r z y p a d k o w o zetknąć się z innymi a p a r a t a m i b ę d ą c y m i w pobliżu, l u b u d e r z y ć w ścianę. 1
W y d a j e się, ż e najczęściej z a c h o d z i p o t r z e b a p r o w a d z e n i a w ciągu nocy reakcji wy magającej ogrzewania p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, z m i e s z a n i e m l u b bez mieszania. K a ż d y s p o s ó b o g r z e w a n i a z u ż y c i e m p a l n i k a g a z o w e g o jest niebezpieczny, należy wiec zasto sować elektryczny płaszcz grzejny. W s k a z a n e jest, a b y p r z y r z ą d regulujący ogrzewanie był u m i e s z c z o n y w p e w n e j odległości od z e s t a w u a p a r a t u r y . P o z a t y m należy sprawdzić, czy w ę ż e g u m o w e z a ł ą c z o n e d o c h ł o d n i c y z w r o t n e j i d o instalacji w o d n e j nie mają u k r y t y c h u s z k o d z e ń , i p r z y m o c o w a ć j e d r u t e m d o k r a n ó w i r u r e k w l o t o w y c h i wylo t o w y c h a p a r a t u r y szklanej. W o d ę odpływającą z a p a r a t u r y należy o d p r o w a d z a ć z a p o m o c ą w ę ż a g u m o w e g o z a o p a t r z o n e g o n a k o ń c u w r u r k ę szklaną, k t ó r a z a p o b i e g a wyrzuceniu węża ze studzienki. Z a n i m ostatecznie p o z o s t a w i się r e a k c j ę , t r z e b a s p r a w dzić, czy w o d a p r z e p ł y w a p r z e z wszystkie c h ł o d n i c e s w o b o d n i e , lecz niezbyt s z y b k o . 1,17. A P A R A T U R A S P E C J A L N A 1,17,1. U W O D O R N I A N I E K A T A L I T Y C Z N E . Wiele klas z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h m o ż na z p o w o d z e n i e m z r e d u k o w a ć za p o m o c ą cząsteczkowego w o d o r u w obecności o d p o wiedniego k a t a l i z a t o r a (uwodornianie katalityczne). U w o d o r n i a n i e p r z e p r o w a d z a się w b a r d z o r ó ż n y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z a l n y c h w zależności o d r o d z a j u g r u p y funkcyj nej, którą p o d d a j e się redukcji. T a k n a p r z y k ł a d m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć u w o d o r n i a n i e w t e m p . p o k o j o w e j b ą d ź w t e m p . d o c h o d z ą c y c h d o 3 0 0 ° C , stosując w o d ó r p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m l u b p o d ciśnieniem p o d w y ż s z o n y m a ż d o ok. 34,5 M P a . P o m y ś l n y przebieg reakcji u w o d o r n i a n i a ^ o k r e ś l o n e j g r u p y funkcyjnej zależy r ó w n i e ż od właściwego d o b o r u k a t a l i z a t o r a . W Związku z t y m o p r a c o w a n o wiele przepisów na o t r z y m a n i e k a t a l i z a t o r ó w w o d p o w i e d n i o a k t y w n e j postaci. N a j w a ż n i e j s z e z powszech nie s t o s o w a n y c h m e t o d p r z y g o t o w a n i a k a t a l i z a t o r ó w , j a k r ó w n i e ż g r u p y funkcyjne, k t ó r e są skutecznie r e d u k o w a n e w obecności tych k a t a l i z a t o r ó w , o m ó w i o n o p o k r ó t c e p o n i ż e j ; szczegółowe przepisy n a o t r z y m y w a n i e k a t a l i z a t o r ó w u w o d o r n i a n i a znajdują się w p u n k c i e n,2. R o d z a j z a s t o s o w a n e g o rozpuszczalnika m o ż e r ó w n i e ż m i e ć w p ł y w n a przebieg reakcji u w o d o r n i a n i a . Jest oczywiste, że należy b r a ć p o d u w a g ę tylko te r o z puszczalniki, k t ó r e s a m e nie ulegają r e d u k c j i w z a s t o s o w a n y c h w a r u n k a c h u w o d o r n i a nia. D o często s t o s o w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w należą: c y k l o h e k s a n , etanol, k w a s o c t o w y i o c t a n etylu. D o d a n i e niewielkich ilości k w a s u l u b z a s a d y d o o b o j ę t n y c h rozpuszczal n i k ó w m o ż e m i e ć z n a c z n y w p ł y w na przebieg niektórych reakcji u w o d o r n i a n i a (wyczer pujący przegląd reakcji u w o d o r n i a n i a p o d a j e literatura [20]). Katalizatory reakcji uwodorniania. Metale grupy platyny. M e t a l e te są b a r d z o a k t y w nymi katalizatorami, stosowanymi w temp. pokojowej lub nieco podwyższonej i pod ciśnieniem n o r m a l n y m l u b nieco z w i ę k s z o n y m . Platynę w d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n e j p o s t a c i o t r z y m u j e się przez redukcję in situ B l i s k o aparatury należy z a s t a w i ć w y r a ź n e o b j a ś n i e n i a , j a k i e g o r o d z a j u reakcja jest p r o w a d z o n a , jaki r o z puszczalnik został użyty {jeżeli w o g ó l e jest o n o b e c n y ) i c z y zachodzi p o t r z e b a p o z o s t a w i e n i a d o p ł y w u w o d y i p r ą d u . W p e w n y c h p r z y p a d k a c h dobrze jest p o z o s t a w i ć w s k a z ó w k ę , jak należy p o s t ą p i ć w razie przerwy w d o pJywie w o d y lub p r ą d u .
u w o d n i o n e g o d w u t l e n k u p l a t y n y (katalizator Adamsa). S t o s u j e się r ó w n i e ż d o k ł a d n i e rozdrobnioną platynę osadzoną na obojętnym nośniku, np. na węglu odbarwiającym. D o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n y pallad o t r z y m a n y p r z e z r e d u k c j ę c h l o r k u określa się m i a n e m czerni palladowej. A k t y w n o ś ć k a t a l i z a t o r a p a l l a d o w e g o w z r a s t a , g d y jest on o s a d z o n y n a węglu o d b a r w i a j ą c y m , węglanie b a r u l u b w a p n i a , b ą d ź n a siarczanie b a r u . W nie których reakcjach uwodorniania zamiast platyny lub palladu m o ż n a z powodzeniem u ż y ć d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n e g o rutenu l u b rodu, zwykle o s a d z o n y c h n a węglu o d b a r w i a j ą c y m lub t l e n k u glinu. M e t a l e g r u p y p l a t y n y skutecznie katalizują r e d u k c j ę większości z w i ą z k ó w z p o d w ó j n y m i i p o t r ó j n y m i w i ą z a n i a m i w i e l o k r o t n y m i w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j i p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m . Selektywną, częściową redukcję alkinu d o alkenu m o ż n a prze p r o w a d z i ć stosując z d e z a k t y w o w a n y k a t a l i z a t o r p a l l a d o w y (katalizator Lindlara). Nieco trudniej jest d o k o n a ć z u d z i a ł e m m e t a l i g r u p y p l a t y n y r e d u k c j i a l d e h y d u lub k e t o n u alifatycznego d o a l k o h o l u ; p a l l a d jest właściwie nie a k t y w n y , lecz p l a t y n a z a k t y w o w a n a d o d a t k i e m niewielkiej ilości s i a r c z a n u żelaza(II) katalizuje tę r e a k c j ę d o b r z e . Z drugiej s t r o n y a l d e h y d y i k e t o n y a r o m a t y c z n e ulegają z łatwością redukcji w o b e c p a l l a d u , lecz p r o d u k t a m i są raczej o d p o w i e d n i e w ę g l o w o d o r y , a n i e a l k o h o l e (tzn. że z a c h o d z i wodoroliza p o ś r e d n i o t w o r z ą c e g o się a l k o h o l u , t y p u alkoholu benzylowego). R e d u k c j ę d o a l k o h o l u najlepiej p r z e p r o w a d z i ć w o b e c r u t e n u , k t ó r y n i e katalizuje reakcji w o d o r o lizy. Metali g r u p y p l a t y n y n i e stosuje się j a k o k a t a l i z a t o r ó w redukcji pierścieniowych u k ł a d ó w a r o m a t y c z n y c h , c h o c i a ż r u t e n i r o d działają b a r d z o skutecznie, a r ó w n i e ż z p o w o d z e n i e m m o ż e b y ć u ż y t y k a t a l i z a t o r A d a m s a w obecności k w a s u o c t o w e g o . T e n ostatni katalizator jest t a k ż e skuteczny w p r z y p a d k u r e d u k c j i pierścienia p i r y d y n y , z t y m ż e r e d u k c j ę tę p r z e p r o w a d z a się p o d nieco p o d w y ż s z o n y m ciśnieniem w o d o r u . Z d e z a k t y w o w a n e k a t a l i z a t o r y p a l l a d o w e mają d u ż e z a s t o s o w a n i e d o selektywnej w o d o rolizy c h l o r k ó w k w a s o w y c h p r o w a d z ą c e j d o a l d e h y d ó w (reakcja Rosenmunda). N i k i e l . K a t a l i z a t o r y n i k l o w e r e a k c j i u w o d o r n i a n i a m o g ą b y ć w r ó ż n y m stopniu a k t y w n e , w zależności o d s p o s o b u ich p r z y g o t o w a n i a (katalizatory niklowe Raneya, p . 11,2,42). N a j b a r d z i e j a k t y w n e p o s t a c i e są nie mniej skuteczne w wielu w s p o m n i a n y c h j u ż r e a k c j a c h r e d u k c j i j a k p l a t y n a i pallad. J e d n a k nikiel w mniej a k t y w n y c h posta ciach jest r ó w n i e ż często s t o s o w a n y , z t y m że z w y k l e w y m a g a n a jest w t e d y u m i a r k o w a n a l u b w y s o k a t e m p e r a t u r a i ciśnienie, w zależności od r o d z a j u r e d u k o w a n e j g r u p y . K a t a l i z a t o r y te nadają się szczególnie d o r e d u k c j i g r u p funkcyjnych zawierających azot, takich jak —NOa, — N , J^C = N O M , d o p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n ; w przeciwień stwie d o metali g r u p y p l a t y n y , k a t a l i z a t o r y niklowe nie ulegają d e z a k t y w a c j i (zatruciu) p o d działaniem a m i n . Nikiel r ó w n i e ż katalizuje skutecznie u w o d o r n i e n i e pierścienia benzenowego; w przypadku katalizatorów o pośrednim stopniu aktywności odpowied nimi w a r u n k a m i są zwykle: t e m p . ok. 1 0 0 ° C i ciśnienie ok. 9,8 M P a . D u ż e znaczenie niklu R a n e y a , wiążące się z b r a k i e m wrażliwości k a t a l i z a t o r ó w n i k l o w y c h n a działanie trucizn, m a jego z a s t o s o w a n i e d o reakcji p o ł ą c z o n e g o z r e d u k c j ą r o z p a d u wiązania C — S , w y k o r z y s t y w a n e j d o desulfuracji z w i ą z k ó w organicznych zawierających siarkę. T l e n e k m i e d z i o w o - c h r o m o w y . Jest t o katalizator o n i e u s t a l o n y m składzie, o t r z y m y w a n y p r z e z ogrzewanie d o w y s o k i e j t e m p e r a t u r y z a s a d o w e g o c h r o m i a n u m i e d z i o w o - a m o n o w e g o . Tlenek m i e d z i o w o - c h r o m o w y jest w przybliżeniu r ó w n o c z ą s t e c z k o w y m p o ł ą c z e n i e m c h r o m i n u miedzi(II) i t l e n k u miedzi(II), czyli C u C r O r C u O , lecz n i e sta n o w i on p o prostu m e c h a n i c z n e j m i e s z a n i n y t y c h d w ó c h związków. D o d a n i e niewielkich ilości c h r o m i n u b a r u d o tlenku m i e d z i o w o - c h r o m o w e g o w z m a g a j e g o a k t y w n o ś ć k a t a lityczną, tym niemniej r e a k c j e u w o d o r n i e n i a z j e g o u d z i a ł e m w y m a g a j ą w y s o k i c h t e m p e r a t u r i ciśnienia. K a t a l i z a t o r ten, k t ó r y m o ż n a r o z p a t r y w a ć j a k o d o p e ł n i e n i e niklu R a n e y a , jest u ż y t e c z n y w r e a k c j a c h r e d u k c j i g r u p funkcyjnych zawierających tlen i m a z a s t o s o w a n i e d o p r z e m i a n y estrów w p i e r w s z o r z ę d o w e a l k o h o l e . M o ż n a g o r ó w n i e ż s t o s o w a ć d o r e d u k c j i a m i d ó w d o a m i n . T l e n e k m i e d z i o w o - c h r o m o w y n i e katalizuje reakcji u w o d o r n i a n i a pierścienia a r o m a t y c z n e g o , jeżeli nie zastosuje się w y j ą t k o w o o s t r y c h w a r u n k ó w reakcji. 2
«*
Aparatura d o uwodorniania katalitycznego. Uwodornianie pod ciśnieniem atmosferycz n y m . S c h e m a t a p a r a t u r y d o u w o d o r n i a n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,52. A p a r a t u r a ta jest p r z y m o c o w a n a do o d p o w i e d n i e j m e t a l o w e j kra t o w n i c y . Z a s a d n i c z y m i częściami a p a r a t u r y są: k o l b a d o u w o d o r n i a n i a z długą szyją I, p o ł ą c z o n a z z e s t a w e m za p o m o c ą miękkiej r u r k i , umożliwiającej w s t r z ą s a n i e k o l b ą ; kilka biuret n a p e ł n i o n y c h w o d ą (dwie z n i c h , 2 i 3, są w i d o c z n e n a r y s u n k u ) ; m a n o m e t r 4 i płuczka bezpieczeństwa z rtęcią 5. W y m i a r y biuret p o w i n n y b y ć d o s t o s o w a n e
d o skali p r z e p r o w a d z a n e j w a p a r a t u r z e r e a k c j i r e d u k c j i ; m o g ą b y ć u ż y t e biurety o p o j . 2 1, 1 L 250 m l l u b 100 m l . W m i a r ę m o ż n o ś c i , poszczególne części a p a r a t u r y łączy się za p o m o c ą szlifów p o w l e c z o n y c h s m a r e m s i l i k o n o w y m . M i ę k k a r u r k a d o p r o w a d z a j ą c a w o d ó r jest z p o l i c h l o r k u winylu ( P C W ) . K o l b ę d o u w o d o r n i a n i a należy zasłonić osłoną ze szkła l a m i n o w a n e g o . Podczas używania aparatury do uwodorniania nie wolno w pra cowni palić palników. U w o d o r n i a n i e p r z e p r o w a d z a się w następujący sposób: 1. K o l b ę d o u w o d o r n i a n i a / o d ł ą c z a s i ę ; o t w i e r a się k r a n y 5 , 9 i 10 i n a p e ł n i a się b i u r e t y w o d ą p r z e z podniesienie z b i o r n i k ó w . Z a m y k a się k r a n y 9 i 10 i o p u s z c z a zbiorniki. 2. W k o l b i e u m i e s z c z a się k a t a l i z a t o r i r o z t w ó r substancji, k t ó r a m a b y ć r e d u k o w a n a ; g d y b y nieco k a t a l i z a t o r a p r z y l g n ę ł o d o ś c i a n e k kolby, t o należy g o z m y ć r o z t w o r e m , tak a b y całość k a t a l i z a t o r a b y ł a p o k r y t a cieczą. K o l b ę ł ą c z y się z a p a r a t u r ą . P o p r z e z p ł u c z k ę (nie w y k a z a n ą n a r y s u n k u ) i k r a n t r ó j d r o ż n y 6 łączy się a p a r a t u r ę z p o m p ą w o d n ą i p r z y ł ą c z a d o p r z e w o d u 7 butlę z w o d o r e m z a o p a t r z o n ą w wentyl redukcyjny. 3. Z a m y k a się k r a n 11 i u s u w a z a p a r a t u r y powietrze p o p r z e z k r a n 6. 4. Z a m y k a się k r a n 6 i otwierając p o w o l i k r a n II n a p e ł n i a się a p a r a t u r ę w o d o r e m dotąd, aż m a n o m e t r 4 w y k a ż e , że ciśnienie w a p a r a t u r z e jest r ó w n e atmosferycz n e m u ; z a m y k a się k r a n 11. 5. P o w t a r z a się e w a k u a c j ę a p a r a t u r y p o p r z e z k r a n 6 i z a m y k a k r a n 6; e t a p y 4 i 5 p o w t a r z a się jeszcze r a z .
6,
7.
8,
9. 10.
N a p e ł n i a się jeszcze r a z a p a r a t u r ę w o d o r e m p o p r z e z k r a n 7 / ; otwiera się k r a n y 9 i 10 i w p r o w a d z a w o d ó r d o biuret, obniżając w r a z i e p o t r z e b y p o z i o m y zbiorni ków. Z a m y k a się k r a n 11. P r z y o t w a r t y c h k r a n a c h 9, 10 i 11 u s t a w i a się zbiorniki n a takiej w y s o k o ś c i , a b y poziom znajdującej się w nich w o d y był nieco p o w y ż e j p o z i o m u w o d y w b i u r e t a c h , i m o m e n t a l n i e o t w i e r a się w k r a n i e t r ó j d r o ż n y m k a n a ł d o a t m o s f e r y , a b y w y r ó w n a ć ciśnienie w o d o r u w a p a r a t u r z e z ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . Z a p i s u j e się p o z i o m y w o d y w b i u r e t a c h i k r a n 10 z a m y k a się. Wstrząsając kolbą 1 r o z p o c z y n a się r e a k c j ę u w o d o r n i a n i a ; c o p e w i e n czas reguluje się p o z i o m z b i o r n i k a biurety 2 tak, a b y ciśnienie w o d o r u b y ł o nieco większe o d a t m o s f e r y c z n e g o . Jeżeli zużyje się c a ł k o w i c i e w o d ó r z biurety 2, to z a m y k a się k r a n 9 i otwierając k r a n 10 w p r o w a d z a się w o d ó r z biurety 3. G d y p o c h ł a n i a n i e w o d o r u u s t a n i e , w y r ó w n u j e się p o z i o m y w o d y w z b i o r n i k u i biurecie 3 i o d c z y t u j e s t a n biurety. K r a n 10 z a m y k a się. P r z e r y w a się wstrząsanie, o b r a c a k o l b ę r u c h e m w i r o w y m (ręcznie), a b y z m y ć p o d powierzchnię r o z t w o r u wszelkie ślady k a t a l i z a t o r a , k t ó r e m o g ł y przykleić się d o ścianek k o l b y , i e w a k u u j e się a p a r a t u r ę p o p r z e z k r a n 6. Z m i e n i a j ą c p o ł o ż e n i e k u r k a k r a n u 6 w p r o w a d z a się d o a p a r a t u r y p o w i e t r z e ) i o d ł ą c z a k o l b ę d o u w o d o r n i a n i a . Objętość p o c h ł o n i ę t e g o w o d o r u przelicza się na w a r u n k i n o r m a l n e w celu określe nia zużycia w m o l a c h . Z u ż y t y k a t a l i z a t o r odsącza się n a m a ł y m lejku H i r s c h a i p r z e m y w a g o niewielką ilością r o z p u s z c z a l n i k a . W i l g o t n y k a t a l i z a t o r należy n a t y c h m i a s t przenieść d o bu telki z o d p a d k a m i k a t a l i z a t o r a , k t ó r e n a s t ę p n i e p o d d a j e się regeneracji (p. U,2,44 i 51); u ż y t y c h k a t a l i z a t o r ó w u w o d o r n i a n i a n i e w o l n o p o z o s t a w i a ć d o wysuszenia n a bibule filtracyjnej, g d y ż m o g ą się zapalić. Przesącz p r z e r a b i a się w s p o s ó b od powiedni do charakteru produktu. 1
11. 12.
U w o d o r n i a n i e p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w d o g o d n y sposób stosując h y d r o g e n a t o r B r o w n a ) . Z n a j d u j e się o n w s p r z e d a ż y j a k o z n o r m a l i z o w a n y zestaw d o u w o d o r n i a n i a substancji w ilości o d 1 d o 100 g, l u b w w i ę k s z y c h w y m i a r a c h ' ^ — d o u w o d o r n i a n i a o d 100 d o 1000 g. Część z e s t a w u p r z e z n a c z o n a jest d o a u t o m a t y c z n e g o w y t w a r z a n i a czystego w o d o r u w reakcji k w a s u o c t o w e g o z b o r o w o d o r k i e m sodu. K a t a l i z a t o r (zwykle b a r d z o a k t y w n a p o s t a ć p l a t y n y ) p r z y g o t o w u j e się in situ z soli m e t a l u i b o r o w o d o r k u s o d u b e z p o ś r e d n i o p r z e d użyciem w reakcji r e d u k c j i . Aparaturę m o ż n a zastosować d o przeprowadzenia redukcji w dwojaki sposób: 1. W o d ó r w y t w a r z a się w jednej z k o l b zestawu, a w drugiej p r z e p r o w a d z a się r e a k c j ę u w o d o r n i a n i a w obecności k a t a l i z a t o r a (uwodornianie zewnętrzne). 2. W tej samej k o l b i e w y t w a r z a się w o d ó r i p r z e p r o w a d z a r e a k c j ę u w o d o r n i a n i a (uwodornianie wewnętrzne). Uwodornianie zewnętrzne. R e d u k c j ę p r z e p r o w a d z a się w a p a r a t u r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,53. S k ł a d a się o n a z a s a d n i c z o z trzech szklanych n a c z y ń , g e n e r a t o r a w o d o r u 1, k o l b y d o u w o d o r n i a n i a 2 i płuczki regulującej ciśnienie 3. N a c z y n i a t e ł ą c z y się w zestaw z a p o m o c ą p o ł ą c z e ń z uszczelnieniem pierścieniowym, g w a r a n t u j ą c y c h dużą szczelność a p a r a t u r y . P ł u c z k a z rtęcią 3 d z i a ł a j a k o z a w ó r bezpieczeństwa i reguluje ciśnienie w a p a r a t u r z e . K u l k o w y z a w ó r w r u r c e wlotowej p ł u c z k i zapobiega p r z e r z u c e n i u rtęci d o k o l b y 2 w r a z i e z a b l o k o w a n i a a u t o m a t y c z n e g o z a w o r u 4. Naczynie do uwodorniania 2 stanowi kolba stożkowa z nieco wypukłym dnem, przy m o c o w a n a z a p o m o c ą sprężynek z d r u t u d o n a s a d k i w l o t o w e j 5. N a s a d k a z a o p a t r z o n a jest w otwór w p u s t o w y z a m y k a n y k a p t u r k i e m , służący d o w p r o w a d z a n i a za p o m o c ą strzykawki odpowiedniego roztworu. 2
i) Jeżeli katalizator jest p o k r y t y r o z t w o r e m , t o n i e b e z p i e c z e ń s t w o e k s p l o z j i p o d c z a s d o p r o w a d z a n i a d o a p a r a t u r y jest n i e w i e l k i e ; p o m i m o to n a l e ż y z a s t o s o w a ć o d p o w i e d n i e ś r o d k i o s t r o ż n o S c i . ») O p r a c o w a n y p r z e z C . A . B r o w n a i H . C . B r o w n a i r o z p r o w a d z a n y p r z e z f i r m ę DeJraar Laboratoriei.
powietrza ScienLiFrc
G e n e r a t o r w o d o r u / s t a n o w i r ó w n i e ż z a o k r ą g l o n a k o l b a stożkowa. P o ł ą c z o n a z kol bą n a s a d k a w l o t o w a z a o p a t r z o n a jest w z a w ó r r t ę c i o w y 4 regulujący s z y b k o ś ć s p ł y w a n i a d o k o l b y / , p o p r z e z igłę d o s t r z y k a w k i (wielkość 17 l u b 19) i o t w o r y w p u s t o w e 6 w e n t y l a 4, r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu z n a j d u j ą c e g o się w biurecie 7 ( p o j . 250 ml).
Z a w a r t o ś c i k o l b 1 i 2 m i e s z a się energicznie za p o m o c ą m i e s z a d e ł m a g n e t y c z n y c h . W k o l b a c h umieszcza się o d p o w i e d n i e j wielkości m a g n e s y ( „ w t ó r n i k i " ) p o k r y t e teflo n e m i z a o p a t r z o n e w pierścienie t e f l o n o w e s z e r o k o ś c i 1,7 c m . P o d s t a w y m i e s z a d e ł dodatkowo podtrzymują aparaturę, która powinna być dobrze przytwierdzona do kratownicy. D o p r z e p r o w a d z e n i a redukcji p o t r z e b n e są n a s t ę p u j ą c e r o z t w o r y : Roztwory borowodorku sodu. a) 1,00 M Roztwór wodny: w 150 m l w o d y r o z p u s z c z a się 0,8 g w o d o r o t l e n k u s o d u , d o d a j e 7,71 g b o r o w o d o r k u sodu (przyjmując 98-proc. czystość) i m i e s z a w celu r o z p u s z c z e n i a . R o z t w ó r r o z c i e ń c z a się d o 200 m l i sączy, b) 2,50 M Roztwór wodny: p o w t a r z a się d o k ł a d n i e p o p r z e d n i e c z y n n o ś c i , z t y m że ilość b o r o w o d o r k u sodu zwiększa się d o 19,25 g. c) 1,00 M Roztwór etanolowy: 0,8 g w o d o r o t l e n k u sodu r o z p u s z c z a się w 10 m l w o d y , r o z c i e ń c z a d o 200 m l a b s o l u t n y m e t a n o l e m i d o d a j e 7,71 g b o r o w o d o r k u sodu. M i e s z a się a ż d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a i sączy, 0,2 M Etanolowy roztwór kwasu chloroplatynowego: 100 g k w a s u c h l o r o p l a t y n o wego ( z a w a r t o ś ć p l a t y n y w y n o s i 4 0 % ) r o z p u s z c z a się w 10 m l a b s o l u t n e g o e t a n o l u . P o n i ż e j p o d a n o przepis n a w y k o n a n i e u w o d o r n i e n i a 0,5 m o l związku. ( W y m i a r y k o l b i ilości o d c z y n n i k ó w o d p o w i e d n i e d o u w o d o r n i e n i a i n n y c h ilości m o l o w y c h subs t r a t ó w z a m i e s z c z o n o w tabl. 1,6.) U w a g a : Wszystkie czynności związane z przygotowaniem katalizatora oraz reakcję uwodorniania naltiy przeprowadzać pod wyciągiem; szczególnie duże ilości wodoru wydzielają się w etapie 2. 1. Z zestawu a p a r a t u r y o d ł ą c z a się k o l b ę 2 ( p o j . 500 ml) i w p r o w a d z a d o niej 100 m l a b s o l u t n e g o etanolu, 5,0 m l 0,2 M e t a n o l o w e g o r o z t w o r u k w a s u c h l o r o p l a t y n o w eg o i 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o ; w k o l b i e umieszcza się p o k r y t ą teflonem s z t a b k ę m a g n e s u (o dług. 3,8 c m ) . 2. K o l b ę umieszcza się n a p o d s t a w i e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i mieszając energicznie d o d a j e się d o niej 2 5 m l 1,0 M e t a n o l o w e g o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu możliwie
s z y b k o , lecz nie dopuszczając do w y r z u c e n i a spienionej z a w a r t o ś c i k o l b y n a ze w n ą t r z . P o o k o ł o 1 m i n d o d a j e się 20 m l l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o lub' stęż. k w a s u solnego w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u b o r o w o d o r k u sodu. 3. D o k o l b y d o d a j e się 0,5 m o l związku p r z e z n a c z o n e g o d o u w o d o r n i a n i a , a l b o bez r o z p u s z c z a l n i k a a l b o r o z p u s z c z o n e g o w e t a n o l u i p r z y ł ą c z a k o l b ę d o a p a r a t u r y , lecz nie r o z p o c z y n a się m i e s z a n i a . .* 4. Biuretę 7 n a p e ł n i a się 1,00 M w o d n y m r o z t w o r e m b o r o w o d o r k u sodu. TABLICA 1,6. WYMIARY NACZYŃ I ILOŚCI ODCZYNNIKÓW w UWODORNIANIU ZEWNĘTRZNYM Kolba
i
i•
O
J a & "o
"3 5
1
P
o
S a
3 Bi*
e
Ź
2
Kolba 1
as >,
IB*
1
g£
ł-l
*
„- _o
Ta
i a •Is§ SI • s o3e i H
i jn
i % o
* W E
"o
W
01
Z
•o
§
ej
O
>> s * •§ s
B o
E B
"o E
O
FI
'2000
2000
400
20
20
100
80
5,1
500
80
40(2,5
M)
2,5
1000
1000
200
10
50
2,5
5
25
500 250
M)
100
5.1 5,1 a l b o 3,8
25(2,5
500
40 20
40
500
10 5
20
30(1,0 M )
1.0
250
250
50
2,5
2,5
12,5
10
3,8
125
10
15(1,0 M )
1,0
1,0 1,0
1,0
5,0
4
33
125
10
10(1,0 M )
1,0
1,0
5,0
4
2,5
123
10
10(1,0
1,0
100
125
25
50
125
25
.
M)
c
M
>. BI
9
.A
3
U
i
U
5 . W kolbie 1 ( p o j . 250 ml) zawierającej p o k r y t ą teflonem s z t a b k ę m a g n e s u u m i e s z c z a się 20 m l l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o . K o l b ę przyłącza się d o a p a r a t u r y i p o uru c h o m i e n i u m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o w p r o w a d z a d o niej s t r z y k a w k ą p o p r z e z b o c z n y o t w ó r w p u s t o w y n a s a d k i 30 m l w o d n e g o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u s o d u . S z y b k o ś ć d o d a w a n i a należy tak d o b r a ć , a b y w o d ó r skutecznie p r z e p ł u k a ł a p a r a t u r ę bez j e d n o czesnego w y r z u c e n i a rtęci z p ł u c z k i 3. 6. O t w i e r a się k r a n b i u r e t y 7; g r u b o ś ć w a r s t w y rtęci w wentylu r e g u l u j ą c y m 4 jest wystarczająca d o u t r z y m a n i a słupa r o z t w o r u b o r o w o d o r k u . N a s t ę p n i e przystępuje się d o energicznego m i e s z a n i a z a w a r t o ś c i k o l b y 2 za p o m o c ą m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , c o s p r a w i a , ż e z a c z y n a się r e a k c j a u w o d o r n i a n i a . P o n i e w a ż ciśnienie w a p a r a t u r z e maleje, z a w ó r regulujący zezwala n a s p ł y w a n i e r o z t w o r u b o r o w o d o r k u s o d u d o k o l b y / p o p r z e z o t w o r y w p u s t o w e 6 i igłę d o s t r z y k w k i 8 (wielkość 17). R e a k c j a przebiega dalej a u t o m a t y c z n i e a ż d o z a k o ń c z e n i a u w o d o r n i a n i a . P o z a k o ń c z e n i u za pisuje się objętość d o d a n e g o z b i u r e t y b o r o w o d o r k u . 7- O d ł ą c z a się k o l b ę 2 , odsącza k a t a l i z a t o r i w y o d r ę b n i a p r o d u k t r e d u k c j i w o d p o wiedni sposób. 8. Z z a n o t o w a n e j objętości z u ż y t e g o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu oblicza się zużycie wodoru. 250 m l 1,00 M NaBBU = 1,00 m o l H Jeżeli substrat jest n i e r o z p u s z c z a l n y w etanolu lub jeżeli ulega o n działaniu związ k ó w p r o t o n o w y c h , t o oczywiście należy u ż y ć i n n e g o r o z p u s z c z a l n i k a . O d p o w i e d n i m i r o z p u s z c z a l n i k a m i są: o c t a n etylu, t e t r a h y d r o f u r a n i diglim; nie m o ż n a n a t o m i a s t sto s o w a ć d i m e t y l o f o r m a m i d u i acetonitrylu, k t ó r e zatruwają k a t a l i z a t o r . W r a z i e p o t r z e b y użycia i n n e g o niż etanol r o z p u s z c z a l n i k a , k a t a l i z a t o r p r z y g o t o w u j e się t a k j a k w eta-' p a c h 1 1 2 , tzn. w etanolu, lecz dalsze p o s t ę p o w a n i e jest z m o d y f i k o w a n e w następujący sposób: a, Z a w a r t o ś ć k o l b y 2 p r z e n o s i się n a lejek ze szklaną płytką p o r o w a t ą i stosując deli k a t n e ssanie u s u w a się większość etanolu, t a k a b y k a t a l i z a t o r p o z o s t a ł p o k r y t y ok. 3 m m warstwą r o z p u s z c z a l n i k a . b . D o znajdującego się n a lejku k a t a l i z a t o r a d o d a j e się 50 m l e t a ń o h l miesza ł o p a t k ą i u s u w a większość etanolu j a k w a. 3
c.
P o d o b n i e p r z e m y w a się k a t a l i z a t o r t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l n o w e g o rozpuszczal n i k a . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie w o l n o d o p u ś c i ć d o wyschnięcia k a t a l i z a t o r a p o d c z a s przemywania. d. K a t a l i z a t o r s p ł u k u j e się d o k o l b y d o u w o d o r n i a n i a 100 m l n o w e g o r o z p u s z c z a l n i k a z a p o m o c ą t r y s k a w k i . N a s t ę p n i e , p o c z ą w s z y od e t a p u 3, p o s t ę p u j e się w s p o s ó b opisany poprzednio. Uwodornianie wewnętrzne. Stosując t ę m e t o d ę r e d u k c j i o s u w a się z z e s t a w u a p a r a t u r y (rys. 1,53) k o l b ę stożkową 2 i n a s a d k ę w l o t o w ą 5 , a p ł u c z k ę regulującą ciśnienie 3 łączy się b e z p o ś r e d n i o z n a s a d k ą w l o t o w ą p o ł ą c z o n ą z kolbą 1. P r z y g o t o w a n i e kataliza t o r a , w y t w a r z a n i e w o d o r u i r e a k c j ę u w o d o r n i a n i a p r z e p r o w a d z a się w k o l b i e 1. P r z e p i s n a u w o d o r n i e n i e 0,5 m o l związku p o d a n o p o n i ż e j ; m o ż n a go z a a d o p t o w a ć d o innych ilości m o l a r n y c h , co w y k a z a n o w tabl. 1,7.
TABLICA 1,7. STOSUNKI ILOŚCIOWE W UWODORNIANIU WEWNĘTRZNYM 1,00
•
Związek mmol
Kolba ml
Etanol absolutny ml
H PtCl s
0,2
6
M
ml
M
Węgiel
etanolowy
aktyw
NaBH* do
ny
przygotowania
S
katalizatora
Długość Stęż. k w a s ml
magnesu
Cecha
mieszającego
igfy
cm
ml
w
50
5,1
17
25
5,1 a l b o 3,8
17
3,0
10
3,8
19
1,0
1,0
10
3,8
19
1,0
1,0
5
2,5
19
1000
2000
200
10,0
10,0
500
1000
100
3,0
3,0
250
500
30
2,5
100
250
50
50
125
25
40
5
U w a g a : wszystkie czynności p o w i n n y być p r z e p r o w a d z o n e p o d wyciągiem. 1. D o k o l b y 1 (poj. 1000 ml) w p r o w a d z a się 100 m l a b s o l u t n e g o etanolu, 5,0 m l 0,2 M e t a n o l o w e g o r o z t w o r u k w a s u c h i o r o p l a t y n o w e g o i 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o ; w kol bie u m i e s z c z a się p o k r y t y t e f l o n e m m a g n e s w kształcie s z t a b k i o d ł u g o ś c i 3,8 c m . 2. K o l b ę łączy się z n a s a d k ą w l o t o w ą i u s t a w i a n a p o d s t a w i e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . 3. Biuretę 7 n a p e ł n i a się 1,00 M e t a n o l o w y m r o z t w o r e m b o r o w o d o r k u s o d u i miesza energicznie z a w a r t o ś ć k o l b y . W celu p r z y g o t o w a n i a k a t a l i z a t o r a d o k o l b y w p r o w a d z a się szybko p o p r z e z o t w ó r w p u s t o w y z a p o m o c ą s t r z y k a w k i 40 m l 1,00 M eta n o l o w e g o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u s o d u , a p o 1 m i n . d o d a j e się 25 m l l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o , a b y r o z ł o ż y ć n a d m i a r b o r o w o d o r k u . ( U w a g a : wydzielają się duże ilości w o d o r u ) . 4. O t w i e r a się k r a n b i u r e t y i d o i c o l b y w p r o w a d z a s t r z y k a w k ą p o p r z e z o t w ó r w p u s t o w y 0,5 m o l związku d o u w o d o r n i a n i a , w p o s t a c i cieczy l u b r o z t w o r u w e t a n o l u . U w o d o r n i a n i e biegnie a u t o m a t y c z n i e p o d o b n i e j a k u w o d o r n i a n i e z e w n ę t r z n e . 5. N a z a k o ń c z e n i e zapisuje się objętość z u ż y t e g o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u s o d u , odsącza katalizator i wyodrębnia produkt w odpowiedni sposób. U w o d o r n i a n i e p o d z w i ę k s z o n y m ciśnieniem. O m ó w i o n a p o n i ż e j a p a r a t u r a w z o r o w a n a jest p r z e d e wszystkim n a t e c h n i c z n y m a p a r a c i e s t o s o w a n y m d o u w o d o r n i a n i a p o d z w i ę k s z o n y m ciśnieniem; a p a r a t u r a ta m o ż e j e d n a k służyć i d o i n n y c h reakcji p o d w y s o k i m i ciśnieniami (p. 1,17,2), z t y m że p r a w d o p o d o b n i e k o n i e c z n e b ę d ą niewielkie z m i a n y w sposobie p r z e p r o w a d z e n i a d o ś w i a d c z e n i a . A p a r a t u r a p r z e d s t a w i o n a n a r y s . 1,54 *) n a d a j e się d o użycia w t e m p e r a t u r a c h d o 7 0 ° C i p o d ciśnieniami r o b o c z y m i d o 0,4 M P a p r z y użyciu szklanej butli r e a k c y j n e j ( p r o d u k o w a n e są b u t l e o p o j . 500 m l lub 1 1). Stosując stalowe b u t l e r e a k c y j n e m o ż n a . p r o w a d z i ć reakcję p o d ciśnieniami d o 2,0 M P a i w razie p o t r z e b y w t e m p e r a t u r a c h U A p a r a t u r a z a p r o j e k t o w a n a i p r o d u k o w a n a przez f i r m ę zamieszczone zdjęcie.
C h a s . W.
C o o k and S o n s L t d , która
dostarczyła
d o 20D°C. B u t l a r e a k c y j n a jest d o p a s o w a n a d o a l u m i n i o w e g o n o ś n i k a z a o p a t r z o n e g o w p o k r y w ę ze s t o p u a l u m i n i o w e g o z p r z y m o c o w a n y m uszczelniającym pierścieniem z niezawierającego siarki k a u c z u k u . Butlę o t a c z a m e t a l o w e u r z ą d z e n i e grzejne; w p o k r y wie znajduje się wgłębienie dla t e r m o p a r y sięgające d o butli r e a k c y j n e j . N o ś n i k u m o c o w a n y jest n a c z o p i e p r z y t w i e r d z o n y m d o p o d s t a w y a p a r a t u , co u m o ż l i w i a r e g u l o w a n y r u c h w a h a d ł o w y n o ś n i k a p o włączeniu silnika z m i m o ś r o d o w y m n a p ę d e m . B u t l a reak c y j n a jest p o ł ą c z o n a z a p o m o c ą giętkiej r u r k i z politetrafluoroetylenu ze z b i o r n i k i e m w o d o r u w y k o n a n y m z miękkiej stali o p o j . 4,3 1, w y t r z y m u j ą c y m ciśnienie r o b o c z e d o 1,4 M P a . (Są r ó w n i e ż d o n a b y c i a z b i o r n i k i w y t r z y m u j ą c e ciśnienie d o 3,4 M P a , stoso
R y s . 1,54. A p a r a t u r a d o u w o d o r n i a n i a ciśnieniem zwiększonym
pod
w a n e w p r z y p a d k u uwodorniania w butlach z e stali nierdzewnej). P o d w ó j n y z a w ó r p r z y p r z e d n i e j głowicy służy d o : a) e w a k u a c j i butli z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j , b) k o n t r o l o w a n e g o z a ł a d o w a n i a butli w o d o r e m za p o m o c ą p o m p y tłoczącej c e c h o w a n e j w f u n t a c h i c) u s u w a n i a ciśnienia z butli r e a k c y j n e j bez u t r a t y g a z u z e z b i o r n i k a . Z u ż y c i e wodoru m o ż n a wyliczyć z e z m i a n y ciśnienia p r z e d i p o redukcji. W y s o k o c i ś n i e n i o w y a u t o k l a w o d o s k o n a ł e j k o n s t r u k c j i p r z e d s t a w i o n y jest n a rys. 1,55 ^ C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą t e g o a p a r a t u , z b u d o w a n e g o p r a w i e w y ł ą c z n i e ze stali n i e r d z e w n e j , jest w b u d o w a n e w niego całkowicie z a m k n i ę t e m i e s z a d ł o w postaci p ł y w a k a p o r u s z a n e g o e l e k t r o m a g n e s e m . S p r a w n o ś ć m i e s z a n i a jest p r z y n a j m n i e j tak duża j a k w p r z y p a d k u a u t o k l a w ó w w a h l i w y c h i d o celów u w o d o r n i a n i a b a r d z o skuteczna. A p a r a t jest n i e r u c h o m y , nie m a p o r u s z a j ą c y c h się z e w n ę t r z n y c h części i m o ż n a go zbu d o w a ć w s p o s ó b z w a r t y i d o g o d n y w użyciu. N a c z y n i e r e a k c y j n e 1 z r o b i o n e jest ze stali nierdzewnej (F.M.B.) i w y r o b i o n e jest z j e d n e g o bloku stali. N a c z y n i e z a o p a t r z o n e jest w p o k r y w ę , w której znajduje się w n ę k a dla t e r m o m e t r u l u b t e r m o p a r y 2 o r a z central nie u m i e s z c z o n a p i o n o w a r u r a . P o k r y w a jest d o c i s k a n a d o n a c z y n i a r e a k c y j n e g o z a p o m o c ą n a k r ę c a n e g o k o ł p a k a l u b ś r u b d o c i s k o w y c h ; 4 t o selenoid zasilany p o p r z e z przełącznik a u t o m a t y c z n y 5 , 7 jest z a w o r e m bezpieczeństwa, S o z n a c z a m a n o m e t r , 9 jest z a w o r e m regulującym, a 10 — z a w o r e m d o w y p u s z c z a n i a g a z u (ten ostatni jest p o ł ą c z o n y p o p r z e z r u r k ę 11 z p o m p ą p r ó ż n i o w ą , służącą d o całkowitej e w a k u a c j i a p a r a t u ) . M i e s z a d ł o 3 s k ł a d a się z pręta ze stali n i e r d z e w n e j , n a k t ó r e g o d o l n y m k o ń c u u m o c o w a n a jest o k r ą g ł a p ł y t k a ze stali n i e r d z e w n e j ; n a g ó r n y m k o ń c u p r ę t a p r z e c h o dzącego przez ś r o d e k p i o n o w e j r u r y znajduje się ż e l a z n y r d z e ń osłonięty stalą nie1) P r o d u k o w a n y przez f i r m ę B a s k e n i l l e a n d Lindsay L t d .
R y s . 1,55. S c h e m a t w y s o k o c i ś n i e n i o w e g o autoklawu do uwodorniania: 1 — naczynie reakcyjne, 2 — termometr, 3 — mieszadło, 4 — selenoid, 5 — przełącznik, 6 — ł a ź n i a p o w i e t r z n a , 7 — zawór bezpieczeństwa, S — m a n o m e t r , P — z a w ó r regulujący, 10 — z a w ó r e w a k u a c y j n y , 11 — rurka
rdzewną, k t ó r y w s w y m n a j n i ż s z y m p o i o ż e n i u sięga zaledwie d o d o l n e j części cewki selenoidu 4 otaczającego r u r ę centralną. Selenoid 4 p r z y w s p ó ł u d z i a l e p r z e ł ą c z n i k a a u t o m a t y c z n e g o 5 działa z częstotliwością od 0,33 d o 1,5 H z , r e g u l o w a n ą za p o m o c ą o d p o w i e d n i e j śruby, i w p r a w i a m i e s z a d ł o w r u c h p i o n o w y n a p r z e m i a n w dół i w g ó r ę . C a ł y a u t o k l a w u m i e s z c z o n y jest w o g r z e w a n e j elektrycznie łaźni p o w i e t r z n e j 6. D o s t ę p n e są a u t o k l a w y o p o j . o d 200 m l d o 2 1, p r z e z n a c z o n e n a ciśnienia d o 34,3 M P a i t e m p e r a t u r y d o SOO^C. D l a substancji a t a k u j ą c y c h stal nierdzewną d o s t a r c z a n e są specjalne w y k ł a d z i n y ze szkła P y r e x . 1,17,2. R E A K C J E P O D Z W I Ę K S Z O N Y M C I Ś N I E N I E M . R e a k c j e w y m a g a j ą c e zastos o w a n i a znacznie p o d w y ż s z o n e g o ciśnienia p r z e p r o w a d z a się zwykle w wysokociśnie n i o w y m a u t o k l a w i e m e t a l o w y m . A p a r a t o p i s a n y p r z y katalitycznym uwodornianiu (p. 1,17,1) n a d a j e się d o wielu reakcji p r o w a d z o n y c h w średniej skali, tzn. w t e d y gdy ogólna objętość r e a g e n t ó w jest o d p o w i e d n i a d o w y m i a r ó w p r o d u k o w a n y c h n a c z y ń reak cyjnych. P o d o b n e specjalnie z a p r o j e k t o w a n e u r z ą d z e n i a d o p r z e p r o w a d z a n i a reakcji w m a ł e j skali (objętość r e a g e n t ó w od 5 d o 20 ml) są r ó w n i e ż d o n a b y c i a . R e a k c j e , w k t ó r y c h biorą udział o d c z y n n i k i o w ł a s n o ś c i a c h k o r o d u j ą c y c h , p r o w a d z i się w naczy niach r e a k c y j n y c h z a o p a t r z o n y c h w o d p o r n e w y k ł a d z i n y z k w a s o o d p o r n e j emalii l u b ze szkła P y r e x . T a n i e i s p r a w n i e działające n a c z y n i e r e a k c y j n e p r z e z n a c z o n e d o p r z e p r o w a d z a n i a p o d z w i ę k s z o n y m ciśnieniem reakcji w m a ł e j skali p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,56a. G ł ó w n e części a p a r a t u są w y k o n a n e ze stali nierdzewnej o wysokiej jakości ( E N 5 8 J ) . N a c z y n i e cylindryczne 7 zawiera wystające n a g w i n t o w a n i e (3 c m gwintu ze skokiem 3 m m ; f o r m a
'
ujednolicona) p r z y o t w a r t y m k o ń c u . K o ł p a k 2 pasuje ściśle d o n a c z y n i a / ; p o ł ą c z e n i e p o m i ę d z y / i 2 uszczelnia pierścień 3 (ang. „ V i t o n " O ring), K o ł n i e r z 4 z w e w n ę t r z n y m g w i n t e m , ściśle p a s u j ą c y m d o g w i n t u n a c z y n i a / , dociska 2 do 1. O t w ó r w k o ł p a k u 2 p r o w a d z i d o z a w o r u bezpieczeństwa 5 z zatyczką wyskakującą p r z y n a d m i e r n y m ciśnie niu W n a g w i n t o w a n y m otworze k o ł p a k a 2 o s a d z o n y jest z a w ó r regulacyjny 6.
i
•
• f
R y s . 1,56. A p a r a t u r a c i ś n i e n i o w a d o p r o w a d z e n i a reakcji w m a ł e j skali; a) s c h e m a t aparatu: / — n a c z y n i e reakcyjne, 2 — kołpak, 3 — pierścień uszczelniający, 4 — k o ł n i e r z , 5 —~ z a w ó r b e z p i e c z e ń s t w a , 6 — z a w ó r ; b) c h ł o d n i c a
W celu p r z e p r o w a d z e n i a r e a k c j i w b o m b i e , naczynie 1 u s t a w i a się w pozycji pio n o w e j i w p r o w a d z a d o n i e g o odczynniki i rozpuszczalnik. K o ł p a k 2 w c i s k a się w otwór n a c z y n i a / p r z y o t w a r t y m z a w o r z e 6 i p r z y k r ę c a ręcznie k o ł n i e r z zabezpieczający 4 >. B o m b ę e w a k u u j e się za p o m o c ą p o m p y p r ó ż n i o w e j p o ł ą c z o n e j z k o ń c ó w k ą z a w o r u 6, n a s t ę p n i e z a m y k a się z a w ó r i o d ł ą c z a p o m p ę . B o m b ę u s t a w i a się z a o d p o w i e d n i ą osłoną zabezpieczającą, najlepiej w o d i z o l o w a n y m miejscu, i o g r z e w a n a ł a ź n i olejowej l u b lepiej z a p o m o c ą elektrycznie o g r z e w a n e j t a ś m y owiniętej w o k ó ł c y l i n d r a / . S
P o z a k o ń c z e n i u r e a k c j i b o m b ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e c h ł o d z i cylinder d o - 1 5 ° C w ł a ź n i zawierającej l ó d z solą l u b a c e t o n Z s u c h y m l o d e m . P o ostudzeniu b o m b y o t w i e r a się z a w ó r 6, a b y w y r ó w n a ć ciśnienie w b o m b i e z ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m ( p o d wyciągiem), d e m o n t u j e się a p a r a t u r ę i p r z e r a b i a z a w a r t o ś ć cylindra w o d p o w i e d n i sposób. Jeżeli w reakcji stosuje się j e d e n lub" więcej b a r d z o l o t n y c h o d c z y n n i k ó w , t o p r z e d ich w p r o w a d z e n i e m d o cylindra 1 należy g o d o b r z e oziębić. Osiąga się t o przez umiesz czenie cylindra w pozycji p i o n o w e j w ł a ź n i z mieszaniną l o d u z solą l u b w r a z i e p o trzeby — z m i e s z a n i n ą a c e t o n u z s u c h y m l o d e m . W s k a z a n e jest, a b y p o d c z a s c h ł o d z e n i a otwór cylindra z a m k n i ę t y był k o r k i e m g u m o w y m z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ; z a p o biega t o k o n d e n s a c j i wilgoci p o w i e t r z a n a w e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i cylindra. P o ozię bieniu cylindra k o r e k się u s u w a , d o d a j e z i m n e odczynniki i z i m n y r o z p u s z c z a l n i k , szybko zamyka aparaturę i poddaje ewakuacji. ') Z a w ó r nym aparacie cyjne próbie c i ś n i e n i u 6,8
m o ż n a d o s t o s o w a ć d o r ó ż n y c h c i ś n i e ń z m i e n i a j ą c m o c znajdującej się w e w n ą t r z s p r ę ż y n y . W o p i s a z a w ó r jest n a s t a w i o n y n a c i ś n i e n i e o k . 2 M P a . D l a b e z p i e c z e ń s t w a n a l e ż y p o d d a ć n a c z y n i e reak na c i ś n i e n i e h y d r o statyczne (w o b e c n o ś c i d o ś w i a d c z o n e g o p r a c o w n i k a } . O p i s a n e n a c z y n i e p o d d a n o M P a w t e m p . o t o c z e n i a i w m a k s y m a l n e j t e m p . r o b o c z e j 2 0 0 ° C , s t o s u j ą c p i e r ś c i e ń uszczelniający,
~i K o ł n i e r z a 4 n i e n a l e ż y n a d m i e r n i e nia gwintu.
d o k r ę c a ć , g d y ż p r o w a d z i to d o n i e p o t r z e b n e g o
dodatkowego
obciąże
G d y o d c z y n n i k w t e m p . p o k o j o w e j jest g a z e m ( n p . 1,3-butadien, p . V,14), m o ż n a z a s t o s o w a ć następującą, m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a w celu j e g o skroplenia i przeniesienia d o uprzednio oziębionego naczynia ( W s z y s t k i e c z y n n o ś c i t r z e b a p r z e p r o w a d z i ć p o d wy ciągiem). Stosuje się a p a r a t u r ę zawierającą specjalnie d o tego celu s k o n s t r u o w a n ą c h ł o d n i c ę (rys. I.56b) z m i e s z a n i n ą a c e t o n — s u c h y lód. C h ł o d n i c a z a o p a t r z o n a jest w szlifowaną tulejkę (górny o t w ó r ) 3 4 / 3 5 i w stożek (u dołu) 2 4 / 2 9 , za p o m o c ą k t ó r e g o łączy się c h ł o d n i c ę z kolbą kulistą z d w o m a szyjami. W bocznej szyi k o l b y u m i e s z c z a się g w i n t o w a n y łącznik z p l a s t y k o w ą nakrętką, p o p r z e z którą p r z e p r o w a d z a się długą r u r k ę szklaną. R u r k a p o w i n n a być t a k d ł u g a , a b y p o wsunięciu głębiej sięgała d o d n a kolby. W y l o t r u r k i łączy się p o p r z e z r u r k ę polietylenową z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y w p r o w a d z a się niewielką ilość o d p o w i e d n i e g o ś r o d k a suszącego w p o s t a c i g r a n u l e k , s m a r u j e delikatnie szlify i zabezpiecza przed d o s t ę p e m wilgoci owijając watą a b s o r b u j ą c ą i oklejając t a ś m ą p r z y c z e p n ą . W e w n ę t r z n y element c h ł o d n i c y n a p e ł n i a się m i e s z a n i n ą a c e t o n — s u c h y lód, k o l b ę umieszcza się w łaźni z a c e t o n e m i s u c h y m l o d e m i powoli w p r o w a d z a p o p r z e z wlot c h ł o d n i c y g a z o w y o d c z y n n i k , k t ó r y p o b i e r a się a l b o z a p a r a t u r y służącej d o j e g o wy t w a r z a n i a , a l b o z butli. G d y w kolbie s k o n d e n s u j e się w y s t a r c z a j ą c a Dość o d c z y n n i k a , p r z e r y w a się d o p ł y w g a z u i o t w ó r w l o t o w y c h ł o d n i c y łączy się z butlą z a z o t e m . Obluźniając nieco n a k r ę t k ę łącznika w p y c h a się szklaną r u r k ę d o d n a k o l b y i z p o w r o t e m d o k r ę c a n a k r ę t k ę . U s u w a się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a i, stosując niewielkie ciśnienie azotu, t ł o c z y się s k r o p l o n y o d c z y n n i k b e z p o ś r e d n i o d o u p r z e d n i o oziębionego n a c z y n i a l p o p r z e z plastykową r u r k ę , N a c z y n i e r e a k c y j n e s z y b k o się z a m y k a i e w a k u u j e . R e a k c j ę n a m a ł ą skalę, g d y ciśnienie nie p r z e k r a c z a 2,9 M P a , m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w z a t o p i o n e j grubościennej r u r z e szklanej ( r u r a C a r i u s a ) (1), umieszczonej w wytrzy m a ł y m m e t a l o w y m p ł a s z c z u o c h r o n n y m i o g r z e w a n e j w piecu r u r o w y m . P o d c z a s p r o w a d z e n i a r e a k c j i muszą b y ć z a s t o s o w a n e o d p o w i e d n i e ś r o d k i ostrożności, g d y ż w s k u t e k w y s o k i e g o ciśnienia w e w n ą t r z z a t o p i o n a r u r a m o ż e g w a ł t o w n i e e k s p l o d o w a ć . N a l e ż y s t o s o w a ć r u r y ze szkła Pyxex o g r u b o ś c i ścianki 2—2,5 m m długości ok. 60 c m i średnicy z e w n ę t r z n e j 2,5 c m , e w e n t u a l n i e z a t o p i o n e z j e d n e g o k o ń c a . O g ó l n a objętość o d c z y n n i k ó w w p r o w a d z o n y c h d o r u r y n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć jednej trzeciej objętości r u r y . P o d c z a s z a t a p i a n i a o t w a r t e g o k o ń c a r u r y , k t ó r y p o w i n i e n być czysty i pozbawiony śladów odczynników, rurę i wprowadzone odczynniki należy chłodzić w lodzie. R u r ę z a t a p i a się w p a l n i k u d m u c h a w k o w y m z d o p ł y w e m tlenu wyciągając ją n a j p i e r w w odległości 6—8 c m o d o t w a r t e g o k o ń c a w r ó w n o m i e r n i e g r u b o ś c i e n n ą k a p i l a r ę , k t ó r ą następnie z a t a p i a się *>. Z a t o p i o n y k o n i e c wyżarza się d o k ł a d n i e , o b r a cając go w m a ł y m świecącym p ł o m i e n i u d o t ą d , a ż r ó w n o m i e r n i e p o k r y j e się sadzą i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j . R u r ę owija się n a s t ę p n i e p a p i e r e m a z b e s t o w y m , umieszcza w w y t r z y m a ł y m m e t a l o w y m płaszczu o c h r o n n y m z a o p a t r z o n y m w n a g w i n t o w a n ą n a k r ę t k ę i o g r z e w a w piecu d o w y m a g a n e j t e m p e r a t u r y (2). P o z a k o ń czeniu reakcji piec p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia a ż d o n a s t ę p n e g o d n i a i d o p i e r o w t e d y wyjmuje się r u r ę w r a z z p ł a s z c z e m o c h r o n n y m . Z a t o p i o n ą r u r ę należy otwierać b a r d z o ostrożnie za o d p o w i e d n i ą o s ł o n ą zabezpieczającą postępując w następujący s p o s ó b : płaszcz o c h r o n n y , p o zdjęciu n a k r ę t k i , p r z e c h y l a się ostrożnie, tak a b y r u r a nieco się w y s u n ę ł a i a b y tylko z a t o p i o n y k o n i e c k a p i l a r y znalazł się n a zewnątrz. Z a t o p i o n e miejsce o g r z e w a się n a j p i e r w s ł a b o , a p ó ź n i e j m o c n i e j w p a l n i k u d m u c h a w k o w y m dotąd, a ż szkło dostatecznie z m i ę k n i e i s p r ę ż o n y w r u r z e g a z p r z e d m u c h a w n i m ujście n a zewnątrz. P o z l i k w i d o w a n i u ciśnienia o d c i n a się k o n i e c r u r y r o b i ą c w o d p o w i e d n i m miejscu g ł ę b o k ą rysę i p r z y k ł a d a j ą c d o niej o g r z a n y d o c z e r w o n o ś c i p r ę c i k szklany. U w a g i . (1) M e t o d a C a r i u s a jest klasyczną m e t o d ą o z n a c z a n i a c h l o r o w c ó w i siarki w związkach organicznych; obecnie zastąpiono ją innymi sposobami. Polega ona na
U M o ż n a w p r o w a d z i ć o d c z y n n i k i d o rury z c z ę ś c i o w o w y c i ą g n i ę t y m j u i k o ń c e m , c o b y w a n i e k i e d y k o r z y s t n e (p, 1,33, n a p e i n i a n f e i w t a p i a n i e a m p u ł e k ) .
1,17,3. Niekatalizowane
i katalizowane
reakcje
63
o g r z e w a n i u w z a t o p i o n e j r u r z e b a d a n e g o związku z d y m . k w a s e m a z o t o w y m , c o p r o w a d z i d o r o z p a d u związku o r g a n i c z n e g o . C h l o r o w i e c i s i a r k ę o z n a c z a się n a s t ę p n i e o d p o w i e d n i o j a k o j o n h a l o g e n k o w y l u b j a k o j o n siarczanowy. (2) Piec C a r i u s a d o niskich t e m p e r a t u r jest d o s t ę p n y w s p r z e d a ż y ) . Z a w i e r a o n stalowe r u r y o c h r o n n e o t w a r t e n a k o ń c a c h . P e r f o r o w a n a m e t a l o w a s k r z y n i a w tylnej i przedniej części jest n a p e ł n i o n a w a t ą szklaną w celu zmniejszenia s k u t k ó w p o d m u c h u w r a z i e eksplozji r u r y r e a k c y j n e j . 1,17,3. N I E K A T A L I Z O W A N E I K A T A L I Z O W A N E R E A K C J E W F A Z I E G A Z O W E J . T e r m i c z n y r o z p a d (piroliza) o r a z k a t a l i z o w a n e reakcje w fazie g a z o w e j są s z e r o k o s t o s o w a n e w p r z e p r o w a d z a n y c h na dużą skalę p r o c e s a c h p r z e m y s ł o w y c h . P r z e m y s ł o w e syntezy w fazie g a z o w e j często umożliwiają bardziej e k o n o m i c z n ą p r z e m i a n ę niż j e d n o r a z o w e , p r o w a d z o n e w m a ł e j skali r e a k c j e l a b o r a t o r y j n e ze względu n a m o ż l i w o ś ć stosowania s t o s u n k o w o n i e d r o g i c h k a t a l i z a t o r ó w (w p o r ó w n a n i u z k o s z t o w n y m i często o d c z y n n i k a m i w y m a g a n y m i w syntezach l a b o r a t o r y j n y c h ) o r a z ze względu na właściwą technice ciągłość p r o d u k c j i . W l a b o r a t o r i a c h s t u d e n c k i c h i b a d a w c z y c h nie stosuje się na ogół m e t o d p r z e m y s ł o w y c h , j a k k o l w i e k r ó ż n e a p a r a t u r y t e c h n i c z n e d o s t o s o w a n e d o wielu w a r u n k ó w d o ś w i a d c z a l n y c h nie są s k o m p l i k o w a n e , a z a t e m m e t o d y p r z e m y s ł o w e p o w i n n y b y ć chętniej w y k o r z y s t y w a n e . W p r e p a r a t y w n c j części p o d r ę c z n i k a p o d a n o następujące p r z y k ł a d y reakcji w fazie g a z o w e j : d e p o l i m e r y z a c j a d i c y k l o p e n t a d i e n u d o c y k l o p e n t a d i e n u (p. V,16), t e r m i c z n y r o z p a d (piroliza) a c e t o n u d o k e t e n u (p. 10,140), piroliza 1,5-diacetoksypentanu d o 1,4-pentadienu (p. 111,11), o d w o d o r n i e n i e a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h w obecności k a t a lizatora m i e d z i o w o - c h r o m o w e g o d o a l d e h y d ó w (p. 1X1,80) i o t r z y m y w a n i e symetrycz n y c h i n i e s y m e t r y c z n y c h k e t o n ó w z k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h w stanie p a r w o b e c k a t a lizatora tlenku m a n g a n u (II) (p. 111,92). W k a ż d y m p r z y p a d k u a p a r a t u r a s k ł a d a się ze z b i o r n i k a mieszczącego r e a g e n t y , ogrzewanej k o m o r y reakcyjnej (zawierającej w ra zie p o t r z e b y k a t a l i z a t o r ) , d o k t ó r e j są w p r o w a d z a n e p a r y r e a g e n t ó w o r a z z odbieral nika, w k t ó r y m z b i e r a się p r o d u k t . N i e k i e d y d o ł ą c z o n e jest urządzenie d o oddzielania p r o d u k t u od niezmienionego s u b s t r a t u i d o z a w r a c a n i a substratu d o obiegu. 1
N a rysunku I,57a p r z e d s t a w i o n o najprostszą a p a r a t u r ę d o r e a k c j i r o z p a d u związku organicznego, z a c h o d z ą c e j p o d c z a s o g r z e w a n i a d o w r z e n i a b e z u d z i a ł u k a t a l i z a t o r a i dającej p r o d u k t bardziej l o t n y niż substrat. W zestawie a p a r a t u r y znajdują się części s k ł a d o w e p r ó ż n i o w e g o pistoletu d o suszenia p r z e d s t a w i o n e g o na r y s . 1,76. S u b s t r a t znajdujący się w z b i o r n i k u 1 o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a za p o m o c ą płaszcza grzejnego l u b łaźni olejowej. P a r y składające się z p r o d u k t u i związku wyjściowego p r z e c h o d z ą d o k o m o r y 2, w k t ó r e j substrat w zetknięciu z tzw. p a l c e m 3 ulega s k r o pleniu i z a w r a c a d o k o l b y 1. Bardziej ł o t n y p r o d u k t p r z e c h o d z i d o c h ł o d n i c y 4 i p o skropleniu zbiera się w o d b i e r a l n i k u 5. Ciecz znajdująca się w n a c z y n i u 3 p o w i n n a być t a k d o b r a n a , aby jej t e m p . w r z e n i a b y ł a wyższa niż t e m p . w r z e n i a p r o d u k t u , lecz z n a c z n i e niższa niż t e m p . w r z e n i a związku wyjściowego. Ciecz ta w r z e i z a w r a c a z c h ł o d n i c y p r z e z cały czas t r w a n i a r e a k c j i ; w naczyniu 3 n i e z b ę d n e są więc k a m y c z k i wrzenne. N i e k a t a l i z o w a n e reakcje pirolizy w fazie g a z o w e j w y m a g a j ą c e w y ż s z y c h t e m p e r a t u r m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć w a p a r a t u r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,58. A p a r a t u r ę t ę pier w o t n i e z a p r o j e k t o w a n o d o pirolizy acetonu, k t ó r y p r z e c h o d z ą c w postaci p a r p r z e z w ł ó k n o c h r o m o n i k l o w e o g r z a n e d o 7 0 0 — 7 5 0 ° C daje keten z wydajnością przewyższa jącą 9 0 % . K o n s t r u k c j a w ł ó k n a w i d o c z n a jest na powiększeniu. W ł ó k n o jest w y k o n a n e z ok. 350 cm drutu c h r o m o n i k l o w e g o z p r ó b ą 24 >, z k t ó r e g o formuje się ścisłą spiralę na wijając drut n a p r ę t szklany o średnicy 3 m m i ścieśniając zwoje tak, a b y d ł u g o ś ć spirali wynosiła 70 c m . W ł ó k n o u m o c o w u j e się na p l a t y n o w y c h h a c z y k a c h 7 o dług. 2
« A . Gallenkamp Co. Ltd. => W U S A w użyciu jest d r u t C h r o m a ł p r ó b a 2 4 B . i S. zawierający 20%
N i i 8 0 % Cr.
1,5 c m , p r z y t o p i o n y c h d o p y r e k s o w e g o p r ę t a szklanego 2. U d o ł u p r ę t a znajdują się t r z y h a c z y k i p l a t y n o w e w t o p i o n e w takich p o ł o ż e n i a c h , a b y kąt p o m i ę d z y n i m i wynosił 120°; u g ó r y p o d t r z y m u j ą w ł ó k n o d w a h a c z y k i p l a t y n o w e znajdujące się w odległości 11 c m o d d o l n e g o k o ń c a p r ę t a . K o ń c e w ł ó k n a 3 są p o ł ą c z o n e z p r z e w o d a m i w o l f r a m o w y m i z a p o m o c ą niklowych l u b m o s i ę ż n y c h z a c i s k ó w stykowych 4 o dług. 10 m m i o w e w n ę t r z n e j średnicy 3,5 m m . P r z e w o d y w o l f r a m o w e ( p r ó b a 24) są . w t o p i o n e w s z k ł o w p u n k t a c h 5 ; p r z e w o d y te są i z o l o w a n e z a p o m o c ą r u r e k s z k l a n y c h 6 o śred nicy 6 m m , o s a d z o n y c h w k o r k u 7 . P r z e w o d y w o l f r a m o w e m o ż n a p r z y l u t o w a ć tuż p o n a d p u n k t a m i w t o p i e n i a d o d r u t ó w m i e d z i a n y c h ( p r ó b a 24) p r z e c h o d z ą c y c h przez r u r k i szklane 6. P r z e w o d y w o l f r a m o w e l u b m i e d z i a n e łączy się z e ź r ó d ł e m p r ą d u z m i e n n e g o o napięciu 240—250 V p o p r z e z t r a n s f o r m a t o r o zmiennej p r z e k ł a d n i (Yariac).
R y s . 1,57. Schemat, aparatury d o n i e k a t a l i z o w a n e j reakcji r o z p a d u znchodzticej w t e m p e r a t u r z e wrzenia; / — kolba, 2 — k o m o r a . 3 — palec, 4 — chłodnica, 5 — odbieralnik
R y s . 1,58. S c h e m a t aparatury d o n i e k a t a l i z o w a n e j reakcji pirolizy z a c h o d z ą c e j w w y s o k i c h t e m p e r a t u r ach: ; — h a c z y k i p l a t y n o w e , 2 — pręt s z k l a n y , 3 — w ł ó k n o c h r o m o nikł o we, 4 — z a c i s k i , 5 — m i e j s c a w t o p i e n i a p r z e w o d ó w , 6 — rurki szklane, 7 — k o r e k , 8 — k o m o r a , 9 — sztif, 10 — p o ł ą c z e n i e k o m o r y z k o l b ą , 11 — r a m i e b o c z n e , 12, 13 — c h ł o d n i c e , 14 — z b i o r n i k skropi i n
Wszystkie części a p a r a t u r y w y k o n a n e są ze szkła P y r e x i p o ł ą c z o n e ze sobą za p o m o c ą z n o r m a l i z o w a n y c h szlifów szklanych o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h . K o m o r a 8 0 d ł u g . 25 c m jest w y k o n a n a z r u r y szklanej o średnicy wewnętrznej 70 m m ; szlif 9 m a w y m i a r y 5 5 / 4 4 . ś r e d n i c a r u r k i 10 łączącej k o m o r ę z kolbą w a h a się w g r a n i c a c h o d 12 d o 15 m m , a średnica b o c z n e g o r a m i e n i a 11 w y n o s i 15 m m . A p a r a t u r a zawiera dwie s p r a w n e c h ł o d n i c e z p o d w ó j n y m i p ł a s z c z a m i c h ł o d z ą c y m i o dług. o d p o w i e d n i o 50 1 90 c m ( w y m i a r y te m o ż n a p r z e k r o c z y ć ) . S k r o p l i n y z chłodnicy 13 zbierają się w na c z y n i u 14 o dług, 120 m m i średnicy 35 m m ; b o c z n a r u r k a naczynia m a średnicę 8 m m . K r a n służy d o u s u w a n i a zbierającej się cieczy. P r z e m i a n ę acetonu w k e t e n (1) p r z e p r o w a d z a się w następujący s p o s ó b . K o l b ę z u m i e s z c z o n y m w niej a c e t o n e m ogrzewa się w płaszczu grzejnym d o p r o w a d z a j ą c a c e t o n do ł a g o d n e g o w r z e n i a . S k r o p l o n y w c h ł o d n i c y 12 aceton spływa d o ( J - r u r k i połączonej z r u r k ą 10. P o kilku m i n u t a c h U - r u r k a n a p e ł n i a się a c e t o n e m , c o t w o r z y z a m k n i ę c i e dla przelotu p a r , tak że p a r y a c e t o n u p r z e c h o d z ą w całości d o k o m o r y 8. W ciągu pięciu m i n p r z e p u s z c z a się p r z e z k o m o r ę 8 p a r y acetonu, c o m a n a celu usu-
nięcie z niej p o w i e t r z a , a n a s t ę p n i e łączy się w ł ó k n o c h r o m o n i k l o w e z d o p ł y w e m p r ą d u 0 t a k i m napięciu, a b y w ł ó k n o r o z ż a r z y ł o się d o ciemnej czerwieni (700—750°C). T w o rzący się p r a w i e n a t y c h m i a s t k e t e n w p r o w a d z a się p o p r z e z k r a n t r ó j d r o ż n y b e z p o średnio d o k o l b y r e a k c y j n e j (2). R e a k c j a w y m a g a niewielkiego d o z o r u p o z a u s u w a n i e m c o p e w i e n czas s k r o p l o n e g o acetonu z n a c z y n i a 14. P o z a k o ń c z e n i u reakcji należy szyb k o w y k o n a ć p o kolei n a s t ę p u j ą c e czynności: 1) o d s u n ą ć ź r ó d ł o ciepła od k o l b y , 2) wy łączyć d o p ł y w p r ą d u d o w ł ó k n a i 3) o t w o r z y ć k r a n n a c z y n i a 14. U w a g i . (1) Keten jest gazem trującym o toksyczności porównywalnej z toksyczno ścią josgenu. Nieszczelności a p a r a t u r y , k t ó r a m u s i b y ć u s t a w i o n a p o d wyciągiem, m o ż n a z łatwością stwierdzić, g d y ż keten m a przenikliwy z a p a c h p o d o b n y d o z a p a c h u b e z w o d n i k a o c t o w e g o . W związku z t y m jest w zwyczaju p r z y ł ą c z a n i e d o w o l n e g o przelotu k r a n u t r ó j d r o ż n e g o d o d a t k o w e g o o d b i e r a l n i k a zawierającego związek ł a t w o reagujący z k e t e n e m , n p . anilinę. P o z a k o ń c z e n i u reakcji w g ł ó w n y m o d b i e r a l n i k u , w czasie gdy w y ł ą c z o n a a p a r a t u r a stygnie, m o ż n a skierować p o z o s t a ł y k e t e n d o d o d a t k o w e g o o d b i e r a l n i k a i w ten s p o s ó b u n i k n ą ć ulatniania się ketenu d o atmosfery. (2) W y d a j n o ś ć k e t e n u m o ż n a ustalić przepuszczając g o w ciągu określonego czasu p r z e z wziętą w n a d m i a r z e anilinę i w a ż ą c u t w o r z o n y acetanilid. R e a k c j e pirolizy z a c h o d z ą c e najlepiej w o g r z a n y c h r u r a c h w y p e ł n i o n y c h s z k l a n y m i p e r e ł k a m i lub k a w a ł k a m i p o r c e l a n y w celu zwiększenia p o w i e r z c h n i grzejnej o r a z r e akcje przebiegające n a p o w i e r z c h n i ogrzanego k a t a l i z a t o r a p r z e p r o w a d z a się często w a p a r a t u r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,59. Z w k r a p l a c z a z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia 1, w p r o w a d z a się k r o p l a m i ze stałą szybkością o d c z y n n i k l u b m i e s z a n i n ę o d c z y n n i k ó w d o r u r y d o s p a l a ń 2 o d ł u g . ok. 100 c m , w y k o n a n e j z r u r y p y r e k s o w e j (o średnicy ze wnętrznej 23 m m i średnicy w e w n ę t r z n e j 16 m m ) . R u r a 2 w y p e ł n i o n a jest a l b o szkla n y m i p e r e ł k a m i , a l b o o d p o w i e d n i m k a t a l i z a t o r e m . Często k o n i e c z n e jest p r o w a d z e n i e reakcji w nieobecności p o w i e t r z a . N a s a d k a z b o c z n y m t u b u s e m 3 u m o ż l i w i a zastąpienie p o w i e t r z a w a p a r a t u r z e a z o t e m o r a z w y k o r z y s t a n i e p r z e p ł y w u a z o t u d o przesunięcia p r o d u k t ó w r e a k c j i p o p r z e z r u r ę reakcyjną d o c h ł o d n i c y i n a s t ę p n i e d o o d b i e r a l n i k a 4. N a s a d k a 3 p o z w a l a r ó w n i e ż n a w p r o w a d z e n i e d o r u r y 2 o d c z y n n i k a g a z o w e g o , jeżeli w reakcji bierze udział gaz. P ł u c z k i 5 służą d o r ó ż n y c h celów w zależności o d w a r u n k ó w doświadczenia, n p , a ) d o k o n t r o l i szybkości p r z e p ł y w u a z o t u , b) d o s p r a w d z e n i a ż a p o m o c ą r o z t w o r u F i e s e r a (p. 11,2,45) czy z a p a r a t u r y z o s t a ł o c a ł k o w i c i e u s u n i ę t e p o w i e t r z e i c) d o a b s o r p c j i g a z o w y c h p r o d u k t ó w u b o c z n y c h , a b y nie zanieczyszczać nimi atmosfery. D o o g r z e w a n i a służy piec cylindryczny 6 o dług. ok. 7 0 c m , w k t ó r y m u m o c o w u j e się r u r ę 2 z a p o m o c ą w a t y szklanej l u b k o r k ó w z a z b e s t u (ostrożnie; str. 20). O d p o w i e d n i e piece są w sprzedaży, j e d n a k praktyczniej i n a p e w n o taniej jest z m o n t o w a ć piec s a m e m u z p r o s t y c h m a t e r i a ł ó w . M o n t o w a n i e elektrycznego pieca r u r o w e g o . Cienkościenną r u r ę żelazną o dług. 78 c m i o w e w n ę t r z n e j średnicy 2,8 c m owija się tkaniną azbestową ( o g r u b o ś c i ok. 2 m m ) . N a c e n t r a l n y o d c i n e k r u r y o dług. 70 c m nawija się ok. 10 m d r u t u c h r o m o niklowego ( N r 30 S.W.G.) i p o k r y w a zwoje p o d w ó j n ą w a r s t w ą t k a n i n y azbestowej, k t ó r ą dla u t r z y m a n i a n a miejscu przewiązuje się d r u t e m m i e d z i a n y m . Izolację u z u p e ł nia się, owijając w o k ó ł r u r y n a s t ę p n e d w i e w a r s t w y t k a n i n y a z b e s t o w e j . K o ń c e drutu c b r o m o n i k l o w e g o łączy się d w o m a i z o l o w a n y m i zaciskami s t y k o w y m i i n a s t ę p n i e ze ź r ó d ł e m p r ą d u (np, z siecią o n a p i ę c i u 230—-240 V ) . T e m p e r a t u r a w e w n ą t r z r u r y pyreksowej u m i e s z c z o n e j blisko ścian pieca w y n o s i ok. 3 5 0 ° C . T e m p e r a t u r ę m o ż n a w p e w n y m s t o p n i u r e g u l o w a ć u s u w a j ą c jedną z z e w n ę t r z n y c h w a r s t w azbestu, j e d n a k lepiej łączyć k o ń c e d r u t u c h r o m o n i k l o w e g o z siecią p o p r z e z m a ł ą o p o r n i c ę (np. n a 25 fi fi
1 2,5 A ) *> l u b p o p r z e z t r a n s f o r m a t o r o z m i e n n e j p r z e k ł a d n i ^up. typu V a r i a c )) bądź też p o p r z e z r e g u l a t o r m o c y >. R u r ę d o s p a l a ń umieszcza się n a s t ę p n i e w piecu i odczy3
i' M o ż n a w ł ą c z y ć w o b w ó d a m p e r o m i e r z z o d c z y t e m d o 1.5—2,0 A . -'• T r a n s f o r m a t o r y p r o d u k o w a n e przez Z e n i t h E l e c t r i c C o L t d ; należy s t o s o w a ć t y p " N p . produkcji Satchel1-Sunvic L t d . S u n v i c energy c o n t r o l unit, typ E R X / L . 1
-V5ii-tif
:
tuje t e m p e r a t u r ę n a r ó ż n y c h p o z i o m a c h r u r y a l b o z a p o m o c ą n a p e ł n i o n e g o a z o t e m t e r m o m e t r u , a l b o , lepiej, za p o m o c ą t e r m o p a r y . T e m p e r a t u r a n a o d c i n k u 4 0 — 5 0 c m ś r o d k o w e j części r u r y p o w i n n a b y ć stała. M o ż n a wykreślić zależność t e m p e r a t u r y o d n a s t a w i e n i a przyrządu o p o r o w e g o (opornicy, t r a n s f o r m a t o r a l u b r e g u l a t o r a m o c y ) . T e g o r o d z a j u k a l i b r a c j a jest b a r d z o p o ż y t e c z n a p r z y r ó ż n y c h z a s t o s o w a n i a c h pieca.
O g ó l n y s p o s ó b p r z e p r o w a d z e n i a r e a k c j i . R u r ę d o s p a l a ń 2 o d ł u g . 100 c m n a p e ł n i a się p e r e ł k a m i szklanymi l u b k a t a l i z a t o r e m . W y p e ł n i e n i e u t r z y m u j e się w r u r z e za p o m o c ą zatyczek z oczyszczonej w a t y szklanej (1). N a s t ę p n i e r u r ę u m i e s z c z a się współś r o d k o w o w piecu. P o n a p e ł n i e n i u a p a r a t u r y o d p o w i e d n i m i s k ł a d n i k a m i z a s t ę p u j e się p o w i e t r z e a z o t e m , ogrzewa piec d o w y m a g a n e j t e m p e r a t u r y i c z e k a n a ustalenie się t e m p e r a t u r y w e w n ą t r z r u r y . Jeżeli k a t a l i z a t o r t r z e b a p r z e d u ż y c i e m p o d d a ć działaniu ciepła (jak n p . w p r z y p a d k u w ę g l a n u m a n g a n u ( I I ) o s a d z o n e g o n a p u m e k s i e ) , t o w ó w czas m u s i być d a n y o d p o w i e d n i czas d l a p r o c e s u a k t y w a c j i k a t a l i z a t o r a , a b y osiągnął o n p e ł n ą s p r a w n o ś ć , N a s t ę p n i e d o r u r y d o s p a l a ń w p r o w a d z a się k r o p l a m i o d c z y n n i k z szybkością 1 k r o p l a n a 3—4 s (jeżeli o b s e r w u j e się szybkie t w o r z e n i e się p r o d u k t ó w g a z o w y c h , t o należy z a t r z y m a ć d o p ł y w a z o t u ) . D a l s z y bieg reakcji w y m a g a niewielkie g o d o z o r u . W p r o w a d z e n i e d o r u r y n p . 7 5 0 m l o d c z y n n i k a t r w a od 4 8 d o 72 h.
1,17,4.
Ozonołiza
U w a g a . (1) W a t ę szklaną oczyszcza się, ogrzewając niewielką jej ilość ze stęż. k w a s e m a z o t o w y m w ciągu 30 m i n ; n a s t ę p n i e p r z e m y w a się w a t ę s t a r a n n i e w o d ą destylo w a n ą w celu usunięcia z a a b s o r b o w a n e g o k w a s u i suszy w piecu. Niekiedy jednorazowe przepuszczenie odczynnika przez rurę d o spalań prowadzi do niewielkiej tylko p r z e m i a n y w p r o d u k t . W związku z t y m k o n i e c z n e jest z a w r a c a n i e n i e z m i e n i o n e g o s u b s t r a t u d o obiegu z j e d n o c z e s n y m u s u w a n i e m p r o d u k t u reakcji, a b y u n i k n ą ć j e g o r o z p a d u . O m ó w i o n a a p a r a t u r a w y m a g a więc p e w n y c h m o d y f i k a c j i . J e d e n z o d p o w i e d n i c h z e s t a w ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1.60. O d c z y n n i k o g r z e w a n y w naczy niu 1 p r z e c h o d z i w p o s t a c i p a r d o r u r y d o s p a l a ń 2. W p r o w a d z a n y d o a p a r a t u r y s l a b y s t r u m i e ń azotu p r z e n o s i n i e z m i e n i o n y s u b s t r a t i p r o d u k t r e a k c j i z r u r y d o d e f l e g m a t o r a V i g r e u x . S u b s t r a t z b i e r a się w p i o n o w e j r u r c e z k r a n e m , skąd z a w r a c a się go d o kol by 1. W d e f l e g m a t o r z e o s a d z o n a jest n a s a d k a destylacyjna p o ł ą c z o n a z c h ł o d n i c ą i odbieralnikiem. 1,17,4. O Z O N O Ł I Z A . R o z p a d p o d w ó j n e g o w i ą z a n i a p o m i ę d z y a t o m a m i węgla w wyni ku utleniania o z o n e m (jako o z o n o w a n y m tlenem) i następującej p o t e m hydrolizy n a związki k a r b o n y l o w e jest p r z e m i a n ą o d u ż y m znaczeniu. R e a k c j ę t ę m o ż n a n p . w y k o r z y s t a ć d o oznaczenia b u d o w y związku n i e n a s y c o n e g o n a p o d s t a w i e identyfikacji otrzy m a n y c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h l u b też m o ż n a ją z a s t o s o w a ć d o syntezy a l d e h y d u l u b k e t o n u , k t ó r y t r u d n o o t r z y m a ć i n n y m i m e t o d a m i . O z o n o ł i z a w i e l o k r o t n y c h wiązań p o m i ę d z y a t o m a m i węgla jest r e a k c j ą względnie specyficzną w przeciwieństwie d o utleniania n a d m i a r e m n a d m a n g a n i a n u p o t a s u l u b k w a s u c h r o m o w e g o , k t ó r e m u n p . ulegają r ó w n i e ż a ł k o h o l e pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e . P o d c z a s p r z e p u s z c z a n i a o z o n o w a n e g o tlenu p o p r z e z r o z t w ó r związku etylenowego w r o z p u s z c z a l n i k u o b o j ę t n y m ( n p . m e t a n o l u , o c t a n i e etylu, l o d o w a t y m k w a s i e o c t o w y m , c h l o r o f o r m i e l u b h e k s a n i e ) , najlepiej w niskiej t e m p e r a t u r z e (—20 d o —30°C), o z o n przyłącza się s z y b k o i ilościowo d o p o d w ó j n e g o wiązania dając ozonek (I)
-
-
n
K.
j-,
(i)
,K
HO
m
f"
1
N a l e ż y u n i k a ć n a d m i a r u o z o n u , p o n i e w a ż m o ż e zajść dalsze utlenianie. D o g o d n i e jest p o ł ą c z y ć wylot n a c z y n i a r e a k c y j n e g o z p ł u c z k ą zawierającą r o z t w ó r j o d k u p o t a s u w kwasie o c t o w y m . W s k a z ó w k ą z a k o ń c z e n i a reakcji ozonolizy jest n a g ł e i n t e n s y w n e w y d z i e l a n i e się j o d u . M o ż n a r ó w n i e ż p r z e r w a ć d o p ł y w o z o n o w a n e g o tlenu, p o b r a ć k r o p l ę r o z t w o r u z k o l b y r e a k c y j n e j i p o umieszczeniu jej n a b i a ł y m p o r c e l a n o w y m kafelku d o d a ć k r o p l ę t e t r a n i t r o m e t a n u . Ż ó ł t e z a b a r w i e n i e p o zmieszaniu k r o p l i o z n a cza, że w ś r o d o w i s k u r e a k c j i znajduje się jeszcze n i e p r z e r e a g o w a n y alken. O z o n k ó w zwykle nie w y o d r ę b n i a się, g d y ż n a ogół są one g ę s t y m i olejami l u b szkli s t y m i m a s a m i , mającymi często własności wybuchowe, zwłaszcza po ogrzaniu. Można je n a t o m i a s t ł a t w o przekształcić w związki k a r b o n y l o w e (II) i (III) z a p o m o c ą h y d r o lizy; najlepiej w w a r u n k a c h r e d u k u j ą c y c h ( n p . w obecności p y ł u c y n k o w e g o i k w a s u o c t o w e g o ) l u b z a p o m o c ą u w o d o r n i e n i a w o b e c platyny o s a d z o n e j n a w ę g l a n i e w a p n i a . W a r u n k i r e d u k u j ą c e zapobiegają d a l s z e m u utlenieniu (przez u t w o r z o n y p o d c z a s h y d r o lizy n a d t l e n e k w o d o r u ) p r o d u k t ó w z g r u p ą a l d e h y d o w ą n a o d p o w i e d n i e k w a s y . Jeżeli zależy n a o t r z y m a n i u k w a s u , t o h y d r o l i z ę p r z e p r o w a d z a się w w a r u n k a c h utleniających, n p . w obecności n a d t l e n k u w o d o r u l u b n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . P r o s t y laboratoryjny ozonizator n a s k a l ę p ó ł m i k r o p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,61. D a j e o n z u p e ł n i e z a d o w a l a j ą c e w y n i k i w p r z y p a d k u m a ł y c h ilości związku o r g a n i c z n e g o (2—4 g). A p a r a t u r a s k ł a d a się z p ł u c z k i 1 wskazującej n a s z y b k o ś ć d o p ł y w u tlenu z butli z a o p a t r z o n e j w z a w ó r r e d u k c y j n y , r u r y Berthelota 2 służącej d o w y t w a r z a n i a
o z o n u , n a c z y n i a 3 zawierającego r o z t w ó r związku p r z e z n a c z o n e g o d o o z o n o w a n i a i na czynia 4 zawierającego 5-proc. r o z t w ó r j o d k u p o t a s u w m i e s z a n i n i e k w a s u o c t o w e g o z wodą. P o n i e w a ż ozon jest b a r d z o t o k s y c z n y i d z i a ł a d r a ż n i ą c o n a p ł u c a , należy g o o d p r o w a d z a ć d o k a n a ł u wyciągu z a p o m o c ą r u r k i z p o l i c h l o r k u winylu n a ł o ż o n e j na w y l o t n a c z y n i a 4. R u r a B e r t h e l o t a jest n a p e ł n i o n a r o z c . r o z t w o r e m siarczanu m i e d z i ( l l ) i p o ł ą c z o n a z a p o m o c ą d r u t u m i e d z i a n e g o l u b z e stali n i e r d z e w n e j (o średnicy 2 — 4 m m ) z zaciskiem t r a n s f o r m a t o r a o w y s o k i m napięciu (7500—10 0 0 0 V ) . D r u g ą elek
R y s . 1.61, S c h e m a t o z o n l z a t o r a l a b o r a t o r y j n e g o : Z — p i n e z k a , 2 — rura Berthelota (średnica z e w n . rury z e w n . 35 m m , średnica z e w n . rury w e w n . 2 8 m m , przestrzeń p i e r ś c i e n i o w a 2 m m ) , 3 — n a c z y n i e z substratem, 4 — n a c z y n i e z roztworem jodku potasu
t r o d ę stanowi uziemiona folia a l u m i n i o w a p o k r y w a j ą c a większą część zewnętrznej p o w i e r z c h n i r u r y Berthelota. F o l i a owinięta jest t a ś m ą izolacyjną. Z e w z g l ę d ó w bez pieczeństwa wszystkie p r z e w o d y w y s o k i e g o napięcia są d o k ł a d n i e i z o l o w a n e t a ś m ą g u m o w a n ą , a p r z e w ó d p o ł ą c z o n y z elektrodą jest u m i e s z c z o n y w r u r c e z polichlorku winylu l u b p o d o b n e g o t w o r z y w a . O z o n i z a t o r powinien b y ć w y k o n a n y z m i ę k k i e g o szkła s o d o w e g o (szkło P y r e x nie daje z a d o w a l a j ą c y c h w y n i k ó w ) . P o w i e r z c h n i a szkła m u s i b y ć s t a r a n n i e oczyszczona, a przestrzeń o p r z e k r o j u pierścieniowym, p r z e z k t ó r ą p r z e c h o d z i tlen, p o w i n n a b y ć m o ż l i w i e j a k najbardziej j e d n o r o d n a . C a ł ą a p a r a t u r ę należy umieścić p o d wyciągiem z a osłoną z l a m i n o w a n e g o szkła n i e r o z p r y s k o w e g o . W h a n d l o w y c h o z o n i z a t o r a c h stosuje się a l b o powietrze, a l b o tlen. W y t w a r z a j ą one w ciągu 1 h ok. 0,005 m o l 0 (przy użyciu p o w i e t r z a ) l u b 0,01 m o l 0 (przy użyciu tlenu). H a n d l o w y o z o n i z a t o r włącza się, za p o m o c ą r u r e k z p o l i c h l o r k u winylu, na miejsce r u r y Berthelota d o zestawu a p a r a t u r y p o d o b n e g o d o p o d a n e g o na r y s u n k u . A b y ustalić ilość o z o n u w y t w a r z a n e g o p r z e z g e n e r a t o r ozonu, n a p e ł n i a się naczy nie 3 50 m l 5-proc. r o z t w o r u j o d k u p o t a s u w mieszaninie k w a s o c t o w y — w o d a (1:1 obj.) i w p r o w a d z a o z o n o w a n y tlen w ciągu określonego czasu, n p . przez 1 h ze stałą i m i e r z o n ą szybkością p r z e p ł y w u (np. licząc w p ł u c z c e 1 liczbę p ę c h e r z y k ó w / s ) . N a s t ę p nie z a w a r t o ś ć naczynia 3 przenosi się d o zlewki s t o ż k o w e j i o z n a c z a ilość w y d z i e l o n e g o j o d u m i a r e c z k u j ą c 0,1 M r o z t w o r e m tiosiarczanu sodu. W y d a j n o ś ć o z o n u oblicza się w m o l a c h / h dla poszczególnej szybkości p r z e p ł y w u 0 + 219 + 3 H O © - + 0 + I + 3 H 0 3
3
a
2
2
3
2
I + 2 S o f e - . 21® + S o | o a
2
4
P o z a k o ń c z e n i u reakcji o z o n o w a n i a związku etylenowego d o b i e r a się m e t o d ę roz p a d u o t r z y m a n e g o o z o n k u o r a z dalsze p o s t ę p o w a n i e w zależności od tego, czy o z o n o lizę p r z e p r o w a d z o n o w celu p r e p a r a t y w n y m , czy też w y k o n a n o ją w celu ustalenia bu d o w y a l k e n u na p o d s t a w i e identyfikacji u t w o r z o n y c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h . W o s t a t n i m p r z y p a d k u postępuje się następująco. Z a w a r t o ś ć n a c z y n i a r e a k c y j n e g o przenosi się d o k o l b y kulistej d o s t o s o w a n e j d o destylacji z p a r ą w o d n ą (p. 1,25) i d o daje p y ł u c y n k o w e g o i k w a s u o c t o w e g o . K o n i e c przedłużacza destylacyjnego powinien
sięgać nieco p o d p o w i e r z c h n i ę r o z t w o r u o d c z y n n i k a p r z y g o t o w a n e g o z 2,4-dinitrofenyloh y d r a z y n y (str. 173) i znajdującego się w k o l b i e s t o ż k o w e j . M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą i zbiera l o t n e związki k a r b o n y l o w e dotąd, a ż p r z e s t a n i e w y t r ą c a ć się o s a d 2 , 4 - d i n i t r o f e n y l o h y d r a z o n u ze świeżą p o r c j ą o d c z y n n i k a . D e s t y l a t w r a z z o s a d e m e k s t r a h u j e się c h l o r k i e m m e t y l e n u , e k s t r a k t suszy, o d p ę d z a r o z p u s z czalnik i pozostałość rozdziela się n a s k ł a d n i k i i oczyszcza j e z a p o m o c ą c h r o m a t o grafii w s p o s ó b o m ó w i o n y s z c z e g ó ł o w o n a str. 171. C i e c z p o z o s t a ł ą p o destylacji z p a r ą w o d n ą e k s t r a h u j e się eterem l u b c h l o r k i e m m e t y l e n u , e k s t r a k t p r z e m y w a , suszy, o d p a r o w u j e i p o z o s t a ł o ś ć przekształca w 2,4~amitrofenyłohydrazon, k t ó r y w y o d r ę b n i a się i oczyszcza w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . Jeżeli związek a l k e n o w y p o d d a j e się ozonolizie w celu p r e p a r a t y w n y m , t o r e a k c j ę o z o n o w a n i a należy p r z e p r o w a d z i ć w s u c h y m m e t a n o l u , a o t r z y m a n y o z o n e k r o z ł o ż y ć p r z e z u w o d o r n i e n i e w o b e c w o d o r o t l e n k u p a l l a d u o s a d z o n e g o n a węglanie w a p n i a . P o r e a k c j i o z o n o w a n i a z a w a r t o ś ć n a c z y n i a r e a k c y j n e g o w y p ł u k u j e się m e t a n o l e m d o k o l b y d o u w o d o r n i a n i a zawierającej k a t a l i z a t o r — w o d o r o t l e n e k p a l l a d u o s a d z o n y n a węgla nie w a p n i a ( p . Jl,2,44e) o r a z m a g n e s służący d o m i e s z a n i a m a g n e t y c z n e g o (p. 1,14) i w ł ą c z a k o l b ę d o z e s t a w u a p a r a t u r y d o u w o d o r n i a n i a (rys. 1,52). K o l b ę d o u w o d o r n i a n i a z a n u r z a się w ł a ź n i z l o d e m umieszczonej n a p o d s t a w i e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . C h ł o d z e n i e jest n i e z b ę d n e dla u n i k n i ę c i a n a d m i e r n e g o wzrostu t e m p e r a t u r y roz t w o r u p o d c z a s egzotermiczej reakcji u w o d o r n i a n i a , c o m o ż e p r o w a d z i ć d o t w o r z e n i a się k w a s u k a r b o k s y l o w e g o k o s z t e m a l d e h y d u . A p a r a t u r ę n a p e ł n i a się w o d o r e m i p r z e p r o w a d z a u w o d o r n i a n i e z g o d n i e z o p i s e m w p . 1,17,1. N a l e ż y p a m i ę t a ć o konieczności umieszczenia n a c z y n i a r e a k c y j n e g o p o z a o d p o w i e d n i ą osłoną ze s z k ł a nie rozpryskują cego się. P o z a k o ń c z e n i u reakcji u w o d o r n i a n i a odsącza się k a t a l i z a t o r , u s u w a r o z p u s z c z a l n i k za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j i o c z y s z c z a p r o d u k t p r z e z krystalizację l u b d e stylację. 1,17,5. F O T O C H E M I A O R G A N I C Z N A . C h o c i a ż d a w n o j u ż s t w i e r d z o n o , że ś w i a t ł o nadfioletowe (200—400 n m ) o r a z ś w i a t ł o w i d z i a l n e (400—750 n m ) m o g ą w y w o ł a ć prze m i a n ę chemiczną, t o j e d n a k ta dziedzina chemii stała się p r z e d m i o e m b a d a ń fizyko c h e m i c z n y c h d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h . N a p o d s t a w i e s z y b k o wzrastającej od 1960 r o k u liczby d o ś w i a d c z e ń w y k a z a n o , że a b s o r p c j ę światła p r z e z cząsteczki o r g a n i c z n e m o ż n a w y k o r z y s t a ć d o wielu n o w y c h i p o ż y t e c z n y c h reakcji polegających n a dimeryzacji, cykloaddycji, p r z e g r u p o w a n i u , utlenieniu, redukcji, p o d s t a w i e n i u i eliminacji. P o d w p ł y w e m światła m o ż n a d o k o n a ć licznych przekształceń, k t ó r y c h p r z e p r o w a d z e n i e z a p o m o c ą z w y k ł y c h reakcji c h e m i c z n y c h w y m a g a ł o b y wielu e t a p ó w . D o p o s t ę p u w f o t o chemicznej syntezie związków o r g a n i c z n y c h przyczynił się r o z w ó j p r o d u k c j i o d p o w i e d nich źródeł światła o r a z u d o s k o n a l e n i e m e t o d r o z d z i e l a n i a i identyfikacji s k ł a d n i k ó w mieszanin. N i e mniejszą w a g ę m i a ł o stwierdzenie, że wiele reakcji f o t o c h e m i c z n y c h z a c h o d z i jednoznacznie, z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i p o ż ą d a n e g o p r o d u k t u . P o n a d t o d o ś w i a d c z e n i a f o t o c h e m i c z n e m o ż n a c z ę s t o p r z e p r o w a d z i ć znacznie prościej niż wiele t y p o w y c h reakcji c h e m i c z n y c h . Z r o z u m i e n i e reakcji f o t o c h e m i c z n y c h w y m a g a wiedzy o z m i a n a c h energii, j a k i m m o ż e ulec cząsteczka w n a s t ę p s t w i e naświetlenia p r o m i e n i o w a n i e m e l e k t r o m a g n e t y c z n y m . P e w n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t przejść energetycznych w odniesieniu d o zastosowa nia s p e k t r o s k o p i i w nadfiolecie i p o d c z e r w i e n i w analizie j a k o ś c i o w e j i ilościowej p o d a n o w p . 1,39. C e l e m o b e c n y c h r o z w a ż a ń jest p o d a n i e t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w u m o ż l i wiających z r o z u m i e n i e istoty reakcji f o t o c h e m i c z n y c h , k t ó r y c h p r a k t y c z n e p r z y k ł a d y są p o d a n e w p . 111,30 i V , 1 6 . W ceJu u z y s k a n i a d o k ł a d n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i n a t e m a t f o t o c h e m i i m o ż n a s k o r z y s t a ć z licznych p o d r ę c z n i k ó w ; n i e k t ó r e z nich p o d a n o w spisie l i t e r a t u r y [22], G o d n ą polecenia jest o b s z e r n a m o n o g r a f i a C a l v e r t a i P h t s a [23], opisu j ą c a teoretyczne i p r a k t y c z n e a s p e k t y f o t o c h e m i i . C a ł k o w i t a energia cząsteczki jest sumą energii e l e k t r o n o w e j , oscylacyjnej, rotacyjnej i translacyjnej. Energia translacyjna w z r a s t a w sposób ciągły w r a z z t e m p e r a t u r ą u k ł a d u , n a t o m i a s t t r z y p i e r w s z e s t a n y energetyczne są k w a n t o w a n e i w z b u d z e n i e ich n a
wyższe p o z i o m y energetyczne w y m a g a a b s o r p c j i ściśle określonej ilości energii ( k w a n t u ) , którą m o ż e d o s t a r c z y ć p r o m i e n i o w a n i e e l e k t r o m a g n e t y c z n e . Ilość energii z w i ą z a n a z t e g o r o d z a j u p r o m i e n i o w a n i e m zależy o d długości j e g o fali; i m w i ę k s z a jest d ł u g o ś ć fali, t y m m n i e j s z a jest energia ( p . 1,39, str. 202). Z m i a n ę p o z i o m u energii r o t a c y j n e j i oscylacyjnej cząsteczki w y w o ł u j e a b s o r p c j a p r o m i e n i o w a n i a , o d p o w i e d n i o , w z a k r e s i e dalekiej p o d c z e r w i e n i i w z a k r e s i e p o d c z e r w i e n i (tzn. a b s o r p c j a n i e z n a c z n e j ilości ener gii), c o w i ą ż e się z e s t o s u n k o w o niewielkim w z r o s t e m całkowitej energii cząsteczki ( ~ 0 , 5 — 4 2 k J - m o l ) . A b s o r p c j a p r o m i e n i o w a n i a n a d f i o l e t o w e g o (200—400 n m ) o r a z w i d z i a l n e g o (400—750 n m ) przez cząsteczkę wiąże się z e w z r o s t e m jej energii o 6 0 0 — 160 k J - m o l i p r o w a d z i d o w z b u d z e n i a e l e k t r o n ó w w a l e n c y j n y c h n a wyższe p o z i o m y e n e r g e t y c z n e . F o t o n p r o m i e n i o w a n i a w z a k r e s i e n a d f i o l e t u o b d a r z o n y jest energią t e g o s a m e g o r z ę d u c o energia wielu w i ą z a ń w c z ą s t e c z k a c h o r g a n i c z n y c h ( n p . energia wią z a n i a C — H w y n o s i 410 k j - m o l ) . N i c więc d z i w n e g o , ż e a b s o r p c j a ś w i a t ł a w t y m za kresie m o ż e d o p r o w a d z i ć d o reakcji c h e m i c z n y c h i ż e liczne r e a k c j e cząsteczek w e w z b u d z o n y c h s t a n a c h e l e k t r o n o w y c h są n i e d a w n o p o z n a n e . - 1
_ 1
- 1
W z b u d z e n i e cząsteczki n a wyższy p o z i o m e n e r g e t y c z n y e l e k t r o n u z o r b i t a l u wiążącego (o l u b n ) bądź niewiążącego (o* l u b i i * ) . M o ż l i w e są c z t e r y r o d z a j e przejść e l e k t r o n ó w nie n a rys. 1.62a), a energie z w i ą z a n e z k a ż d y m z n i c h
a ->- o* > n
wiąże się z p r o m o w a n i e m (n) n a o r b h a l a n t y w i ą ż ą c y (co p r z e d s t a w i o n o graficz zmniejszają się w szeregu
o" n • 31* Przejścia o -> o* i n - » o * m a j ą m a ł e z n a c z e n i e w fotochemicznej syntezie organicz n e j , gdyż z a c h o d z ą o n e w d a l e k i m nadfiolecie ( < 200 n m ) , a jest t o z a k r e s n i e ł a t w o osiągalny p r a k t y c z n i e z p o w o d u a b s o r p c j i p r o m i e n i o w a n i a w t y m z a k r e s i e p r z e z tlen. Przejścia 3i-*si* i n,-*-n* z a c h o d z ą w z a k r e s i e nadfioletu i są o d p o w i e d z i a l n e z a więk szość r e a k c j i f o t o c h e m i c z n y c h . W p r o s t y c h k e t o n a c h przejście n-*-3z* zachodzi przy — 2 7 0 n m , c o wiąże się z a b s o r p c j ą energii 443,1 k J * m o l , a przejście ar-*-n* w buta dienie w y s t ę p u j e przy 217 n m i o d z n a c z a się energią 551,5 k J * m o l . D u ż a w a r t o ś ć energii w y w o ł u j ą c e j przejścia e l e k t r o n o w e t ł u m a c z y , dlaczego p o d c z a s n a ś w i e t l a n i a m o ż e nastąpić r o z e r w a n i e w i ą z a ń , j e d n a k d l a z r o z u m i e n i a r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i r o z p r o szenia z a a b s o r b o w a n e j energii n i e z b ę d n e jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e r o z p a t r z e n i e w z b u d z o n y c h s t a n ó w e l e k t r o n o w y c h . N a l e ż y z w ł a s z c z a r o z w a ż y ć k o n c e p c j ę s t a n u singletowego i t r y p l e t o w e g o . 5
_ 1
- 1
b)
a)
—
OrbHaln* antytriałace
n o* n 0-17
OrbUaln*
-4 "H"
-T-
-T-
•H
H -- TT TT *
Pnealtna interkeabinacłOna
baiprealtnlitt Stary OłcyUcyJna R y s . 1,62, Wzbudzenie- cząsteczki n a w y i s z y p o z i o m e n e r g e t y c z n y : a ) rodzaje przejść e l e k t r o n ó w , b) s c h e m a t y c z n y o b r a z stanu p o d s t a w o w e g o , s i n g l e t o w e g o i i r y p l e t o w e s o , c> r o z p r a s z a n i e z a a b s o r b o w a n e j e n e r g i i
Większość cząsteczek o r g a n i c z n y c h m a parzystą liczbę e l e k t r o n ó w , p r z y c z y m są o n e s p a r o w a n e (spiny p a r y e l e k t r o n ó w m a j ą p r z e c i w n y kierunek). S t a n energetyczny ze spar r o w a n y m i e l e k t r o n a m i z w a n y jest s t a n e m singletowym ( s y m b o l 5 ; b r a k e l e k t r o n o w e g o m o m e n t u m a g n e t y c z n e g o i stąd t y l k o jeden m o ż l i w y stan energetyczny w p o l u m a g n e t y c z n y m ) . S t a n p o d s t a w o w y cząsteczki określa się j a k o Sq, a w y ż s z e w z b u d z o n e s t a n y singletowe j a k o Si, S2, S3 itd. I n w e r s j a spinu j e d n e g o elektronu p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a o d m i e n n e g o stanu e l e k t r o n o w e g o z d w o m a n i e s p a r o w a n y m i e l e k t r o n a m i ( o t a k i m sa m y m spinie); określa się g o j a k o s t a n t r y p l e t o w y (symbol T; w y s t ę p o w a n i e e l e k t r o n o w e g o m o m e n t u m a g n e t y c z n e g o i s t ą d trzy m o ż l i w e stany e n e r g e t y c z n e w p o l u m a g n e t y c z n y m ) . D l a k a ż d e g o z m o ż l i w y c h w z b u d z o n e g o stanu singletowego (Sx) istnieje o d p o w i e d n i niżej energetyczny s t a n t r y p l e t o w y (Tx). Z g o d n i e z teorią m e c h a n i k i k w a n towej dozwolone są przejścia p o m i ę d z y s t a n a m i o takiej s a m e j m u l t i p l e t o w o ś c i , n a t o m i a s t przejścia p o m i ę d z y s t a n a m i o r ó ż n e j m u l t i p l e t o w o ś c i są f o r m a l n i e wzbronione. N a rys. I,62b p r z e d s t a w i o n o s c h e m a t y c z n i e s t a n p o d s t a w o w y i najniższy stan singletowy o r a z trypletowy. P o z a a b s o r b o w a n i u p r o m i e n i o w a n i a i p r o m o w a n i u e l e k t r o n u (tc l u b n) d o w z b u d z o n e g o s t a n u singletowego Si *> o wyższej energii oscylacyjnej (co z a c h o d z i b a r d z o szyb k o , w ciągu 1 — 1 0 s), energia ulega r o z p r o s z e n i u , co m o ż e nastąpić w r o z m a i t y spo sób. Możliwości r o z p r o s z e n i a energii w y s z c z e g ó l n i o n o p o n i ż e j , a n i e k t ó r e z nich p r z e d s t a w i o n o graficznie za p o m o c ą d i a g r a m u J a b ł o ń s k i e g o (rys. I,62c). 1; P o c z ą t k o w y n a d m i a r energii oscylacyjnej cząsteczka t r a c i s z y b k o w s k u t e k p r o c e s ó w b e z p r o m i e n i s t y c h , t a k i c h j a k zderzenia z c z ą s t e c z k a m i r o z p u s z c z a l n i k a . T w o r z y się p r z y t y m w y r ó w n a n a termicznie, w z b u d z o n a cząsteczka singletowa Si. Jest t o czą steczka o k r ó t k i m czasie istnienia ( 1 — 1 0 s), k t ó r a traci energię z a p o m o c ą k t ó r e g o k o l w i e k z p r o c e s ó w w y m i e n i o n y c h w p u n k t a c h 2—5 p o n i ż e j . - 1 5
- 8
2. M o ż e nastąpić emisja światła z cząsteczki w z b u d z o n e j i jej p o w r ó t d o stanu p o d s t a w o w e g o ; o b s e r w u j e się w t e d y fluorescencję. 3. E n e r g i a m o ż e ulec r o z p r o s z e n i u t e r m i c z n e m u d.o otaczających cząsteczek; jest t o p r o c e s b e z p r o m i e n i s t y (konwersja wewnętrzna). 4. M o ż e zajść p r z e m i a n a c h e m i c z n a . 5. W s k u t e k inwersji s p i n u m o ż e nastąpić k o n w e r s j a d ó niżej e n e r g e t y c z n e g o stanu t r y p l e t o w e g o Ti (konwersja interkombinacyjna). C h o c i a ż k o n w e r s j a t a jest f o r m a l n i e w z b r o n i o n a , to j e d n a k m o ż e o n a zajść z b a r d z o d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i w t e d y , gdy r ó ż n i c a energii p o m i ę d z y o b y d w o m a s t a n a m i jest b a r d z o m a ł a . Przejście t o jest n a j b a r d z i e j t y p o w e dla z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h i dla z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h (np. w przypadku benzofenonu konwersja interkombinacyjna zachodzi z wyd. 100%). W z b u d z o n a cząsteczka w stanie t r y p l e t o w y m m o ż e u t r a c i ć energię r ó w n i e ż w r o z maity sposób. 1', M o ż e nastąpić p o w r ó t cząsteczki w z b u d z o n e j do stanu p o d s t a w o w e g o n a s k u t e k emisji światła, lecz o dłuższej fali n i ż w p r z y p a d k u światła e m i t o w a n e g o w p r o c e s i e fluorescencji. P r o c e s t e n określa się j a k o fosforescencję. C h o c i a ż przejście t o jest f o r m a l n i e w z b r o n i o n e , g d y ż p o l e g a n a inwersji spinu, t o j e d n a k z a c h o d z i o n o osta tecznie, lecz m a ł e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o tego p r o c e s u s p r a w i a , ż e o k r e s istnienia stanu Ti jest o wiele dłuższy (od l Q - s d o k i l k u s e k u n d ) n i ż o k r e s istnienia sta nu Si. e
2'. M o ż e nastąpić wnętrznej.
zanik
cząsteczki w stanie
trypletowym
wskutek
konwersji
we^
D A b s o r p c j a d o s t a t e c z n e j ilości e n e r g i i m o ż e s p o w o d o w a ć w z b u d z e n i a d o w y ż s z y c h s t a n ó w single to w y c h , n p . S ; jednak n a o g ó l z a n i k a j ą o n e b a r d z o s z y b k o w s k u t e k przejść b e z p r o m i e n i s t y c h i p r z e c h o d z ą w stan w z b u d z o n y S, o n a j w y ż s z e j energii o s c y l a c y j n e j . Jest to m o ż l i w e d l a t e g o , ż e p o m i ę d z y s t a n a m i S i istnieje największa różnica w p o z i o m a c h energetycznych, n a t o m i a s t wyżej energetyczne siany w z b u d z o n e wykazują sto s u n k o w o m a t e r ó ż n i c e w e n e r g i i i p o w i e r z c h n i e i c h energii p o t e n c j a l n y c h n a k ł a d a j ą s i e , c o u m o ż l i w i a b e z p r o m i e n i s l ą utratę energii. O c z y w i ś c i e , ż e w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h d o p r y w energii m o ż e być w y s t a r c z a j ą c y do natychmiastowego rozerwania wiązania. s
t
i'.
M o ż e nastąpić r e a k c j a c h e m i c z n a . D ł u ż s z y o k r e s istnienia stanu t r y p l e t o w e g o w p o r ó w n a n i u z e s t a n e m Si s t w a r z a większą m o ż l i w o ś ć przebiegu reakcji c h e m i c z n e j i m a z a s a d n i c z e z n a c z e n i e w syntezie f o t o c h e m i c z n e j . 4 ' . M o ż e nastąpić przeniesienie energii d o sąsiedniej o d r ę b n e j cząsteczki. Cząsteczka a k c e p t o r a zostaje p r z y t y m p r o m o w a n a d o s t a n u t r y p l e t o w e g o a l b o o takiej s a m e j , a l b o o niższej energii n i ż energia t r y p l e t o w e j cząstki d o n o r a , k t ó r a ulega inwersji s p i n u i p o w r a c a d o s t a n u p o d s t a w o w e g o So. T a k i e przeniesienie energii z a c h o d z i t y l k o w t e d y , g d y c z ą s t e c z k a a k c e p t o r a m a d o s t ę p n y niżej e n e r g e t y c z n y p o z i o m wzbudzony. Istnieją d w a r o d z a j e p r o c e s ó w f o t o c h e m i c z n y c h p r o w a d z ą c y c h d o w y m i e n i o n y c h przejść i w związku z t y m u m o ż l i w i a j ą c y c h w y k o r z y s t a n i e przejść 4 i 3 ' d o syntez. a. Fotoliza b e z p o ś r e d n i a , g d y z a s t o s o w a n e p r o m i e n i o w a n i e jest b e z p o ś r e d n i o a b s o r b o w a n e p r z e z substrat X , dzięki c z e m u zostaje o n p r o m o w a n y d o w z b u d z o n e g o stanu X * , k t ó r y traci energię w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : X - » - X * - * - produkt lub produkty. b. Fotoliza pośrednia, czyli sensybilizowana, g d y w z b u d z o n a cząsteczka d o n o r a ( D * ) w stanie singletowym l u b t r y p l e t o w y m , z w a n a sensybilizatorem optycznym i utwo r z o n a p r z e z p r o m i e n i o w a n i e , p r z e n o s i swoją energię n a s u b s t r a t X , dzięki c z e m u jest o n p r o m o w a n y d o stanu w z b u d z o n e g o ( p . 4 ' powyżej). W p r o c e s i e t y m sensybilizator p o w r a c a d o stanu p o d s t a w o w e g o , p o z o s t a j e niezmieniony c h e m i c z n i e i m o ż e b y ć dalej w z b u d z o n y p r z e z z a s t o s o w a n e p r o m i e n i o w a n i e
D* + X — D + X* X * -»• p r o d u k t l u b p r o d u k t y Wiele związków ( n p . a l k e n y ) n i e ulega k o n w e r s j i i n t e r k o m b i n a c y j n e j ze s t a n u single t o w e g o d o bardziej k o r z y s t n e g o dla celów syntezy s t a n u t r y p l e t o w e g o , p o n i e w a ż r ó ż n i c a energii p o m i ę d z y o b y d w o m a t y m i s t a n a m i jest d u ż a . Jeżeli j e d n a k z a s t o s u j e się sensybilizator optyczny, k t ó r e g o energia w stanie t r y p l e t o w y m jest ok. 20,9 k J - m o l większa n i ż energia s t a n u t r y p l e t o w e g o s u b s t r a t u , t o m o ż e nastąpić przeniesienie energii i u t w o r z e n i e w z b u d z o n y c h d o s t a n u t r y p l e t o w e g o cząsteczek s u b s t r a t u ulegających reakcji c h e m i c z n e j . T e n s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest r ó w n i e ż w y k o r z y s t y w a n y d o p o p u l a c j i sta n ó w t r y p ł e t o w y c h związku, k t ó r e g o s t a n singletowy znajduje się w niedostępnej części w i d m a nadfioletowego (tzn. < 200 n m ) P r o c e s sensybilizacji p r z e d s t a w i o n o s c h e m a tycznie n a rys. 1,63. - 1
PriMtłcs l e n i e energ41
i f
s-s J3 « 0
BCSenaybUater)
KCSubitrtt)
R y s . 1,63, S c h e m a t p r z e b i e g u reakcji f o l o l i z y seosybilizowanej
Aparatura d o reakcji fotochemicznych i warunki d o ś w i a d c z a l n e . Zariim przystąpi s i ę d p b a d a n i a przebiegu reakcji fotochemicznej d a n e g o związku, należy w y k o n a ć jego w i d m o w nadfiolecie l u b w zakresie w i d z i a l n y m w celu d o b r a n i a ź r ó d ł a światła emitu jącego rjrornieniowanie o o d p o w i e d n i e j długości fali. W p r z y p a d k u sensybilizowanej reakcji fotochemicznej t r z e b a oznaczyć w i d m o sensybilizatora. i) O s t a t n i o o p r a c o w a n o z b i ó r w a r t o ś c i energii w z b u d z o n y c h s u o ó w l i c z b y substancji o r g a n i c z n y c h 1 2 4 ] .
trypłetowych i singletowych
dla d u ż e j
Źródła światła. W e wczesnych p r a c a c h f o t o c h e m i c z n y c h ź r ó d ł e m energii p r o m i e n i o w a n i a b y ł o światło słoneczne, k t ó r e w sprzyjającym klimacie jest w d a l s z y m ciągu poży t e c z n y m i t a n i m ź r ó d ł e m energii, s t o s o w a n y m w p r z y p a d k u reakcji w y m a g a j ą c y c h p r o m i e n i o w a n i a o długości fal d o 320 n m . P o z a t y m , d o p r z e p r o w a d z a n i a reakcji przebiegających p o d w p ł y w e m światła w i d z i a l n e g o stosuje się l a m p y w o l f r a m o w e o d u żej m o c y . W skali p r e p a r a t y w n e j p r z e p r o w a d z a się j e d n a k najczęściej r e a k c j e foto c h e m i c z n e za p o m o c ą energii p r o m i e n i o w a n i a o długości fal 2 2 0 — 3 8 0 n m i w t y m celu stosuje się p r a w i e wyłącznie r t ę c i o w e l a m p y ł u k o w e . S t o s o w a n e są t r z y t y p y l a m p rtęciowych: 1. Niskociśnieniowe rtęciowe Jampy łukowe, w k t ó r y c h ciśnienie p a r rtęci w y n o s i ok. 1 0 m m H g . E m i t u j ą o n e g ł ó w n i e światło o długości fal 254 n m i 184 n m (ok. 8 0 — 9 5 % p r o m i e n i o w a n i a m a d ł u g o ś ć fali 254 n m ) . Są w s p r z e d a ż y niskociśnieniowe rtęciowe l a m p y ł u k o w e o p o w l e c z o n y c h fosforem ścianach w e w n ę t r z n y c h , k t ó r y c h m a k s y m a l n a emisja p r z y p a d a w zakresie fal dłuższych, n p . p o n i ż e j i p o w y ż e j 300 n m i 350 n m . 2. Średniociśnieniowe rtęciowe lampy łukowe działają p r z y w e w n ę t r z n y m ciśnieniu od 0,1 d o 1 M P a i emitują p r o m i e n i o w a n i e w zakresie 2 0 0 — 1 4 0 0 n m , ze szczególnie intensywną emisją p r z y 313 n m , 366 n m , 435,8 n m i 546,1 n m . 3. Wysokociśnieniowe rtęciowe lampy łukowe działają p r z y w e w n ę t r z n y m ciśnieniu od 10 d o kilkudziesięciu M P a i dają p r a w i e ciągłą emisję p o p r z e z całe w i d m o od 200 n m d o 1400 n m . Szczególnie i n t e n s y w n a jest energia p r o m i e n i o w a n i a w zakresie widzialnym. Niskociśnieniowe r t ę c i o w e l a m p y ł u k o w e funkcjonują w t e m p e r a t u r z e bliskiej t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , N a t o m i a s t w l a m p a c h średniociśnieniowych, a zwłaszcza w w y s o k o ciśnieniowych, z n a c z n a część w y t w a r z a n e j energii przekształca się w ciepło, tak że l a m py t e trzeba chłodzić. W p r a c a c h syntetycznych najpowszechniej są s t o s o w a n e l a m p y średniociśnieniowe, p o n i e w a ż cechują się dużą wydajnością światła, są ł a t w e d o obsługi i emitują p r o m i e n i o w a n i e o s z e r o k i m zakresie. W i d m o p e ł n e g o ł u k u tych l a m p jest często s t o s o w a n e w fotochemii p r e p a r a t y w n e j , lecz w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a u s u n ą ć z b ę d n e zakresy w i d m a z a p o m o c ą filtrów z m a t e r i a ł ó w c h e m i c z n y c h l u b ze szkła ( n p . filtru C o r e s l u b V y c o r ) . Z b ę d n e p r o m i e n i o w a n i e poniżej 300 n m m o ż n a oczywiście u s u n ą ć p r z e p r o w a d z a j ą c naświetlanie p o p r z e z szkło Pyrex. W y c z e r p u j ą c y w y k a z filtrów i d o s t ę p n y c h w s p r z e d a ż y l a m p zawiera m o n o g r a f i a S c h o n b e r g a , S c h e n c k a i N e u m u l l e r a [25], D a n e dotyczące w y d a j n o ś c i energii p r z y e m i t o w a n y c h d ł u g o ś c i a c h fal m o ż n a zwykle u z y s k a ć od d o s t a w c ó w l a m p , lecz t r z e b a p a m i ę t a ć , że w a r t o ś c i t e zmieniają się w miarę używania lamp. •* - 3
Większość reakcji f o t o c h e m i c z n y c h p r z e p r o w a d z a się w fazie ciekłej, w związku z t y m , zestawiając a p a r a t u r ę d o reakcji f o t o c h e m i c z n e j , t r z e b a wziąć p o d u w a g ę absor pcję światła p r z e z m a t e r i a ł , z k t ó r e g o z r o b i o n e jest n a c z y n i e r e a k c y j n e . S z k ł o P y r e x t r a n s m i t u j e większość p a d a j ą c e g o światła o długościach fal p o w y ż e j 300 n m i m o ż n a je s t o s o w a ć w a p a r a t u r z e d o reakcji w y m a g a j ą c y c h p r o m i e n i o w a n i a p o w y ż e j tej w a r t o ś c i . N a c z y n i a k w a r c o w e przepuszczają światło o długościach fal aż d o 200 n m , są wiec o d p o w i e d n i e w p r z y p a d k u reakcji z a c h o d z ą c y c h p o d w p ł y w e m światła poniżej 300 n m . N i e k t ó r e r o d z a j e k w a r c u transmitują światło r ó w n i e ż poniżej 200 n m . D o p r z e p r o w a d z a n i a syntez f o t o c h e m i c z n y c h w skali p r e p a r a t y w n e j o p r a c o w a n o d w a t y p y a p a r a t u r y . Ź r ó d ł o światła m o ż e b y ć u m i e s z c z o n e a l b o n a z e w n ą t r z n a c z y n i a zawierającego r o z t w ó r s u b s t r a t u (naświetlanie zewnętrzne), a l b o m o ż e z n a j d o w a ć się w e w n ą t r z naczynia zawierającego r o z t w ó r (naświetlanie wewnętrzne). W o s t a t n i m przy p a d k u r o z t w ó r o d b i e r a pełną i n t e n s y w n o ś ć l a m p y i dlatego m e t o d a ta u w a ż a n a jest z a lepszą. O b y d w a w y m i e n i o n e zestawy a p a r a t u r y znajdują się w s p r z e d a ż y ) . D o g o d n ą 1
i: F i r m a H a n o v i a L a m p s Ltd dostarcza a p a r a t u r ę d o n a ś w i e t l a n i a w e w n ę t r z n e g o z r e a k t o r a m i o p o j . 1 1 i 10 1; r o z p r o w a d z a r ó w n i e ż r e a k t o r y „ R e a d i n g " p r z e z n a c z o n e d o n a ś w i e t l a n i a z e w n ę t r z n e g o . A p a r a t u r ę d o re akcji f o t o c h e m i c z n y c h w skali p r e p a r a t y w n e j m o ż n a r ó w n i e ż n a b y ć w firmie A p p l i e d P h o t o p h y s i c s Ltd o r a z w firmie Southern N e w E n g l a n d U l t r a v i o l e t C o .
a p a r a t u r ę d o naświetlania w e w n ę t r z n e g o p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,64. A p a r a t u r a s k ł a d a się z k o l b y reakcyjnej z t r z e m a szyjami ze szkła P y r e x o p o j . w przybliżeniu 1 1. P o p r z e z ś r o d k o w ą szyję z tulejką o w y m i a r a c h 4 5 / 5 0 w p r o w a d z a się ź r ó d ł o światła. D w i e b o c z n e szyje k o l b y służą d o p r z e p u s z c z a n i a a z o t u p r z e z m i e s z a n i n ę reakcyjną i d o z a m o n t o w a n i a c h ł o d n i c y zwrotnej o r a z r u r k i zabezpieczającej p r z e d d o s t ę p e m wilgoci. O d c z y n n i k i miesza się za p o m o c ą m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . Ź r ó d ł e m światła jest rtę c i o w a l a m p a ł u k o w a / , którą otaczają d w a p ł a s z c z e k w a r c o w e , z e w n ę t r z n y 2 i we w n ę t r z n y 3. O b y d w a p ł a s z c z e w y k o n a n e są ze s t o p i o n e g o k w a r c u i k a ż d y z nich za wiera strefę o dług. 75 m m z czystego syntetycznego k w a r c u u m i e s z c z o n ą n a p r z e c i w e m i t u j ą c e g o światło r e j o n u l a m p y ł u k o w e j . W o b s z a r z e t y c h stref k a ż d y 1 m m g r u b o ś c i k w a r c u t r a n s m i t u j e ok. 8 0 % światła. P o p r z e z pierścieniową p r z e s t r z e ń p o m i ę d z y oby d w o m a płaszczami m o ż n a przepuszczać wodę chłodzącą lub powietrze wprowadzając j e p r z e z r u r k ę wlotową 4 i o d p r o w a d z a j ą c p r z e z r u r k ę wylotową 5. O b y d w i e r u r k i są w b u d o w a n e w płaszcz w e w n ę t r z n y . D o s t ę p n e są r ó w n i e ż a n a l o g i c z n e p ł a s z c z e ze szkła P y r e x p r z e z n a c z o n e d o reakcji z a c h o d z ą c y c h p r z y naświetlaniu p o w y ż e j 300 n m . . g
R y s . 1,64. Z e s t a w aparatury d a s y n t e z f o t o c h e m i c z n y c h z naświetlaniem wewnętrznym: 1 — lampa łukowa, 2 — płaszcz z e w n ę t r z n y , 3 — ptaszcz w e w n ę t r z n y , 4 — w l o t w o d y , 5 — w y l o t w o d y , 6 — rura u t r z y m u j ą c a l a m p ę , 7 — w l o t a z o t u , 8 — w y l o t a z o t u , 9 — b l o k z a c i s k o w y , 10 — t u l e j k a
R y s . 1,65. N a c z y n i e r e a k c y j n e d o s y n t e z y f o t o c h e m i c z n e j w m a i e j skali: ) — p ł a s z c z k w a r c o w y , 2 — rurka do wprowadzania azotu, 3 — magnes
L a m p a ł u k o w a 1 p o ł ą c z o n a jest z a p o m o c ą m e t a l o w y c h zacisków z u t r z y m u j ą c ą ją r u r ą 6, k t ó r a p o z a t y m s ł u ż y d o p r z e p u s z c z a n i a a z o t u p o p r z e z p r z e s t r z e ń w o k ó ł l a m p y . A z o t w p r o w a d z a się p r z e z w l o t 7 i o d p r o w a d z a p r z e z w y l o t 8. R u r a 6, p r z e w o d y elek t r y c z n e d o l a m p y ł u k o w e j (nie w y k a z a n e n a r y s u n k u ) o r a z k o ń c ó w k i k a b l a od p r z y r z ą d u regulującego m o c p r ą d u (również nie w y k a z a n e ) są o d p r o w a d z o n e d o b l o k u z a c i s k o w e g o 9 p o k r y t e g o m a t e r i a ł e m izolacyjnym. Blok t e n jest p o ł ą c z o n y z w e w n ę t r z n y m p ł a s z c z e m k w a r c o w y m z a p o m o c ą g u m o w e j tulejki 10 i d w ó c h g u m o w y c h zaci s k ó w , t a k że wszystkie części p o d n a p i ę c i e m są zabezpieczone. L a m p ę i w e w n ę t r z n y płaszcz k w a r c o w y 3 m o ż n a wyjąć z tulejki ( 4 0 / 3 8 ) z e w n ę t r z n e g o p ł a s z c z a k w a r c o w e g o 2, a całe u r z ą d z e n i e zawierające ź r ó d ł o światła m o ż n a u s u n ą ć z centralnej tulejki k o l b y reakcyjnej. D o s t ę p n e są d w a r o d z a j e r t ę c i o w y c h l a m p ł u k o w y c h w r a z z z e s p o ł a m i siłowymi: a) l a m p a niskociśnieniowa w kształcie U ° m o c y 2 W emitująca g ł ó w n i e ś w i a t ł o o dług. fal 186 n m i 254 n m i b) l a m p a średniociśnieniowa w kształcie prostej r u r y
0 m o c y 100 W emitująca p r z e d e w s z y s t k i m światło o dług. fal 254 n m , 297 n m , 313 n m 1 366 n m z intensywną emisją r ó w n i e ż w zakresie w i d z i a l n y m . O b y d w a r o d z a j e l a m p mają p o w ł o k i z s y n t e t y c z n e g o k w a r c u . C h ł o d z e n i e w o d ą p o p r z e z w l o t 4 i w y l o t 5 jest n i e z b ę d n e w p r z y p a d k u l a m p średniociśnieniowych, n a t o m i a s t w l a m p a c h niskociśnieniowych w y s t a r c z a zwykle c h ł o d z e n i e p o w i e t r z e m . Osiąga się t o przeciągając p r z e p u s z c z o n e przez filtr p o w i e t r z e p o p r z e z prze strzeń pomiędzy p ł a s z c z a m i z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j przyłączonej d o wylotu 5. P o m p ę w o d n ą należy umieścić p o d wyciągiem, a b y u n i k n ą ć zanieczyszczenia a t m o s f e r y p r a c o w u i t w o r z ą c y m się w a p a r a t u r z e o z o n e m . Jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a w y e l i m i n o w a nia p e w n y c h z a k r e s ó w emisji światła, t o w ó w c z a s w o d ę c h ł o d z ą c ą zastępuje się o d p o w i e d n i m i r o z t w o r a m i j a k o filtrami światła. T e g o rodzaju r o z t w o r y m u s z ą oczywiście k r ą ż y ć i spełniać rolę cieczy c h ł o d z ą c y c h w u r z ą d z e n i a c h d o n a ś w i e t l a n i a z e w n ę t r z n e g o . O b y d w a r o d z a j e l a m p w y t w a r z a j ą w otaczającym p o w i e t r z u o z o n i d e n k i a z o t u . W związku z tym p o p r z e z o b s z a r w o k ó ł l a m p y trzeba p r z e p u s z c z a ć p o w o l i a z o t d o p r o w a d z a j ą c go p r z e z 7 i o d p r o w a d z a j ą c p r z e z 8, j a k o p i s a n o p o w y ż e j . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że l a m p a n i s k o c i ś n i e n i o w a m a k s y m a l n i e emituje ś w i a t ł o w t e d y , g d y t e m p e r a t u r a ścianki w y n o s i 4 0 ° C , i w związku z t y m r e j o n l a m p y nie p o w i n i e n b y ć c h ł o d z o n y zbyt intensywnie. T r z e b a n a t o z w r a c a ć szczególną u w a g ę w t e d y , g d y g a z w p r o w a d z a się z butli, p o n i e w a ż j e g o t e m p e r a t u r a o b n i ż a się w s k u t e k r o z p r ę ż a n i a . N a l e ż y jeszcze d o d a ć , ż e w p r o w a d z a n y g a z m u s i b y ć s u c h y z e względu n a o b e c n o ś ć w t y m o b s z a r z e p r z e w o d ó w p o d napięciem. * N a c z y n i a r e a k c y j n e d o m n i e j s z y c h ilości o d c z y n n i k ó w m o ż n a s k o n s t r u o w a ć z ł a t w o ; ścią. N a r y s . 1,65 p r z e d s t a w i o n o n a c z y n i e o p o j . o k . 110 m l . Z e w n ę t r z n y p ł a s z c z k w a r c o w y 1 otaczający ź r ó d ł o światła (rys. 1,64) umieszcza się w centralnej tulejce o w y m i a r a c h 4 5 / 4 0 . C h ł o d n i c ę z w r o t n ą o r a z r u r k ę z e ś r o d k i e m suszącym ł ą c z y się z jedną z b o c z n y c h tulejek o w y m i a r a c h 1 4 / 2 3 ; d r u g i b o c z n y o t w ó r n a c z y n i a służy d o prze p u s z c z a n i a a z o t u , k t ó r y w p r o w a d z a się p o p r z e z r u r k ę teflonową 2 p o ł ą c z o n ą z e stoż k i e m z wąską k o ń c ó w k ą . Z a w a r t o ś ć n a c z y n i a miesza się m a g n e t y c z n i e z a p o m o c ą s z t a b k i m a g n e s u 3. M o ż n a p r z y s t o s o w a ć zestaw d o z u p e ł n i e m a ł y c h objętości przy m o c o w u j ą c z a p o m o c ą t a ś m y d o z e w n ę t r z n e g o płaszcza 1 o d p o w i e d n i e j wielkości p r o bówki i otaczając całość folią a l u m i n i o w ą . P o d c z a s p l a n o w a n i a i w y k o n y w a n i a syntezy fotochemicznej n a l e ż y m i e ć n a u w a d z e kilka w a ż n y c h a s p e k t ó w t e g o t y p u r e a k c j i , k t ó r e w y m i e n i o n o p o n i ż e j . 1. Bezpieczeństwo, ś w i a t ł o n a d f i o l e t o w e jest w y j ą t k o w o niebezpieczne dla oczu, a t a k ż e d z i a ł a szkodliwie n a s k ó r ę . P o d c z a s p r o w a d z e n i a reakcji f o t o c h e m i c z n e j k o nieczne są więc właściwe ś r o d k i ostrożności ( p . I,3,F). Najlepiej umieścić zestaw a p a r a t u r y p o d wyciągiem i w p r z y p a d k u n a ś w i e t l a n i a w e w n ę t r z n e g o — o t o c z y ć n a c z y n i e r e a k c y j n e folią a l u m i n i o w ą ( k t ó r a p o n a d t o o d b i j a światło). C a ł o ś ć n a l e ż y osłonić nieprzepuBzczającym światła e k r a n e m z t e k t u r y . W ę ż e g u m o w e d o w o d y chłodzącej p o w i n n y b y ć z b r o j o n e d r u t e m , a w o b w ó d należy włączyć o d p o w i e d n i e u r z ą d z e n i e wyłącza j ą c e l a m p ę . T o o s t a t n i e zabezpieczenie jest n i e z b ę d n e n a w y p a d e k p r z e r w y w d o p ł y w i e w o d y , gdyż c i e p ł o w y t w a r z a n e p r z e z l a m p ę średni ociśnieni ową m o ż e s p o w o d o w a ć pęknięcie a p a r a t u r y , s t r a t ę o d c z y n n i k a j w y b u c h p o ż a r u , jeżeli został u ż y t y ł a t w o p a l n y r o z p u s z c z a l n i k . N a l e ż y r ó w n i e ż z a c h o w a ć o d p o w i e d n i e ś r o d k i ostrożności w odniesieniu d o urządzeń elektrycznych. 2. Odgazowanie. Z a n i m r o z p o c z n i e się naświetlanie, należy p r z e z r o z t w ó r r e a k c y j n y p r z e p u s z c z a ć w ciągu 0,5 h a z o t l u b i n n y g a z obojętny w celu usunięcia r o z p u s z c z o n e g o w r o z t w o r z e tlenu. A t m o s f e r ę azotu u t r z y m u j e się aż d o k o ń c a doświadczenia. 3. Mieszanie. W syntezach f o t o c h e m i c z n y c h u ż y w a się często s t o s u n k o w o s t ę ż o n y c h r o z t w o r ó w i w związku z t y m większość światła jest a b s o r b o w a n a p r z e z b a r d z o cienką w a r s t w ę r o z t w o r u sąsiadującą z l a m p ą . F a k t t e n staje się z r o z u m i a ł y p o n a s t ę p u j ą c y m r o z w a ż a n i u , l # k t ó r y m j a k o p r z y k ł a d o b r a n o w a r s t w ę o g r u b o ś c i 0,1 c m r o z t w o r u O,01 M związku o m o l o w y m w s p ó ł c z y n n i k u absorpcji («) = 1000 / m o l - ^ c m . W e d ł u g - 1
p r a w a L a m b e r t a - B e e r a (p. 1,39) natężenie światła p r z e p u s z c z o n e g o p r z e z t ę w a r s t w ę (1) wyraża równanie: =
Iq 10
ccI
la ~~
IO
1 0 0 0
0
' '
lo 0 1
0
* '
1
—
JO
w k t ó r y m h o z n a c z a natężenie światła p a d a j ą c e g o , c — stężenie m o l o w e , a / — g r u b o ś ć w a r s t w y r o z t w o r u a b s o r b u j ą c e g o w c e n t y m e t r a c h . J a k w y n i k a z r ó w n a n i a , 0,1 c m war stwa r o z t w o r u a b s o r b u j e 9 0 % światła, a więc n i e z b ę d n e jest energiczne m i e s z a n i e , a b y z a c h o d z i ł a ciągła w y m i a n a w a r s t w y sąsiadującej z l a m p ą . W p r z y p a d k u objętości d o 1 1 stosuje się zwykle mieszanie m a g n e t y c z n e . C z y n n i k i e m mieszającym m o ż e być r ó w n i e ż azot w p r o w a d z a n y d o r o z t w o r u za p o m o c ą p o r o w a t e j płytki ze s z k ł a s p i e k a n e g o , p r z y t o p i o n e j d o p o d s t a w y r u r k i wlotowej d o gazu. T e n s p o s ó b m i e s z a n i a jest szczególnie p r z y d a t n y w p r z y p a d k u m a ł y c h objętości r e a g e n t ó w . W a ż n e jest, a b y przy naświetlaniu w e w n ę t r z n y m w opisanej a p a r a t u r z e p o z i o m r o z t w o r u z n a j d o w a ł się p o w y ż e j emitują c e g o światło obszaru l a m p y . 4. Czas reakcji. M i a r ą efektywności syntezy fotochemicznej jest w y d a j n o ś ć t o w a (rp) p r o d u k t u , k t ó r ą określa r ó w n a n i e : liczba utworzonych cząsteczek p r o d u k t u m
_
_ _
kwan
_ _ _ _ _ —
liczba zaabsorbowanych kwantów
W y d a j n o ś ć k w a n t o w a reakcji ł a ń c u c h o w y c h z a c h o d z ą c y c h według m e c h a n i z m u w o l n o r o d n i k o w e g o m o ż e wynosić n a w e t wiele tysięcy, n a t o m i a s t r e a k c j e nie przebiega jące w e d ł u g tego m e c h a n i z m u z a c h o d z ą z wydajnością k w a n t o w ą r z ę d u 0 — 1 . Z n a j o m o ś ć w a r t o ś c i i liczby skutecznych k w a n t ó w e m i t o w a n y c h p r z e z l a m p ę w ciągu 1 s u m o ż l i w i a obliczenie p r z y b l i ż o n e g o czasu fotolizy. J e d n a k , p o n i e w a ż w a r t o ś c i
Szczegółowy opis dużej liczby r e a k c j i f o t o c h e m i c z n y c h p o d a j e w s p o m n i a n a j u ż m o n o g r a f i a [25]. P o z a t y m w y d a n o j u ż pierwszy t o m serii p o ś w i ę c o n e j w y ł ą c z n i e syn tezom f o t o c h e m i c z n y m [27]. 1,17,6. S Y N T E Z A E L E K T R O L I T Y C Z N A ( A N O D O W A ) (reakcja Kolbego). Elektro c h e m i a organiczna jest n a u k ą o utlenieniu i r e d u k c j i cząsteczek o r g a n i c z n y c h i j o n ó w , rozpuszczonych w odpowiednim rozpuszczalniku, zachodzących odpowiednio na ano dzie lub k a t o d z i e k o m o r y elektrolitycznej o r a z o następujących p o t e m r e a k c j a c h u t w o r z o n y c h cząstek. O p i e r w s z y m tego r o d z a j u doświadczeniu doniósł w 1849 r. K o l b e , k t ó r y opisał elektrolizę w o d n e g o r o z t w o r u soli k w a s u k a r b o k s y l o w e g o dającą w w y n i k u w ę g l o w o d ó r . P i e r w s z y m e t a p e m tej s y n t e z y jest utlenienie a n o d o w e a n i o n u k a r b o k s y ł a n o w e g o n a r o d n i k , k t ó r y n a s t ę p n i e d i m e r y z u j e dając alkan RCof ^ R . + C 0 2 R . _* R _ R
2
W późniejszych b a d a n i a c h w y k a z a n o , że elektroliza m i e s z a n i n y a n i o n ó w k a r b o k s y l a n o w y c h o r a z soli m o n o e s t r ó w k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h zwiększa p r z y d a t n o ś ć tej reakcji d o syntez. W i ą ż e się t o z możliwością p o w s t a w a n i a s y m e t r y c z n y c h i n i e s y m e t r y c z n y c h p r o d u k t ó w w s k u t e k ł ą c z e n i a się t a k i c h s a m y c h l u b r ó ż n y c h r o d n i k ó w . J a k o p r z y k ł a d y syntezy a n o d o w e j p o d a n o o t r z y m y w a n i e : h e k s a k o z a n u (p. D_,6), k w a s u sebac y n o w e g o (kwasu d e k a n o d i o w e g o ) , k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o i k w a s u m i r y s t y n o w e g o ( k w a s u t e t r a d e k a n o w e g o ) (p. 111,131). K o m o r ę elektrolityczną s t o s o w a n ą d o tych p r z e m i a n m o ż n a ł a t w o z b u d o w a ć w la b o r a t o r i u m (rys. 1,66). U m o ż l i w i t o p o z n a n i e t e c h n i k i p r a c y s t o s o w a n e j w elektrochemii o r g a n i c z n e j , k t ó r e j znaczenie w syntezie organicznej jest c o r a z większe. K o m o r a s k ł a d a się z cylindrycznego n a c z y n i a ze szkła P y r e x (16 c m X 7 c m ) z u m i e s z c z o n ą w e w n ą t r z w ę ż o w n i c ą do c h ł o d z e n i a w o d ą , c o u m o ż l i w i a r e g u l o w a n i e t e m p e r a t u r y elektrolitu. T e m p e r a t u r a r o b o c z a w g r a n i c a c h 3 0 — 3 5 ° C jest zwykle o d p o w i e d n i a ; intensywniejsze c h ł o d z e n i e m o ż e d o p r o w a d z i ć d o częściowego wydzielenia się k r y s z t a ł ó w p r o d u k t u . W p r z y p a d k u m n i e j s z y c h k o m ó r elektrolitycznych, s k o n s t r u o w a n y c h z d u ż y c h p r o b ó
Mltlynił
R y s . 1,66. K o m o r a e l e k t r o l i t y c z n a stosowana w syntezie a n o d o w e j
w e k , m o ż n a n i e s t o s o w a ć c h ł o d z e n i a w e w n ę t r z n e g o t y l k o z e w n ę t r z n e . W obu p r z y p a d k a c h m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e jest z b ę d n e , p o n i e w a ż wydzielający się p o d c z a s elektrolizy d w u t l e n e k węgla w y s t a r c z a j ą c o miesza elektrolit. E l e k t r o d a m i są d w i e p ł y t k i p l a t y n o w e (4 c m X 2,5 c m X 0,3 m m ) o d d a l o n e od siebie o 2 m m . D o każdej e l e k t r o d y p r z y ł ą c z o n y jest drut p l a t y n o w y w t o p i o n y w r u r k ę szklaną zawierającą rtęć, z a p o m o c ą k t ó r e j włą cza się elektrodę w o b w ó d elektryczny. K w a s k a r b o k s y l o w y r o z p u s z c z a się w m e t a n o l u (zawierającym m e t a n o l a n s o d u w ilości wystarczającej d o p r z e p r o w a d z e n i a ok. 2% k w a s u w sól) i stosując p r ą d o n a t ę ż e n i u 1—2 A p o d d a j e się r o z t w ó r elektrolizie d o t ą d , a ż odczyn elektrolitu stanie się s ł a b o z a s a d o w y . C z a s w y m a g a n y d o z a k o ń c z e n i a elek trolizy m o ż n a z g r u b s z a ustalić. W p r z y p a d k u k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h i m o n o e s t r ó w
m e t y l o w y c h k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h jest o n o 2 0 — 5 0 % dłuższy niż czas o b l i c z o n y teoretycznie z liczby F a r a d a y a odniesionej d o ilości użytego k w a s u , tzn. z r ó w n a n i a łtj96 500 = m o l R - C O f , w k t ó r y m / o z n a c z a n a t ę ż e n i e p r ą d u w a m p e r a c h , a t — czas w s e k u n d a c h . K o r z y s t n i e jest o d w r ó c i ć c o p e w i e n czas kierunek p r ą d u w celu usunięcia n i e r o z p u s z c z a l n y c h substancji o s a d z o n y c h n a jednej l u b drugiej elektrodzie. Jeżeli się tego n i e stosuje, t o p r ą d przedwcześnie s ł a b n i e i p r o c e s elektrolizy z a c h o d z i w o l n i e j . E l e k t r o l i t y c z n e utlenienie l u b r e d u k c j a r ó ż n o r o d n y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h w y m a g a nieraz z m o d y f i k o w a n i a p r o s t e g o s p o s o b u w y k o n a n i a elektrolizy w opisanej k o m o r z e elektrolitycznej. P e w n e u w a g i n a t e n t e m a t zostaną p o k r ó t c e o m ó w i o n e ; obszer niejsze i n f o r m a c j e m o ż n a u z y s k a ć z l i t e r a t u r y ź r ó d ł o w e j [28—31]. Pierwsza ogólna u w a g a d o t y c z y r o z p u s z c z a l n i k ó w . Jeżeli p o d d a w a n y elektrolizie związek nie występuje w r o z t w o r z e w o d n o - e t a n o l o w y m l u b w m e t a n o l o w y m w postaci j o n o w e j , to w ó w c z a s k o n i e c z n e jest z a s t o s o w a n i e i n n e g o r o z p u s z c z a l n i k a c h a r a k t e r y z u jącego się m a ł y m o p o r e m e l e k t r y c z n y m o r a z zdolnością d o r o z p u s z c z a n i a substratu, j a k r ó w n i e ż elektrolitu p o m o c n i c z e g o , k t ó r e g o z a d a n i e m jest p r z e w o d z e n i e p r ą d u p o m i ę d z y e l e k t r o d a m i . P r z y k ł a d a m i t a k i c h r o z p u s z c z a l n i k ó w są: d i o k s a n , 1,2-dimetoksye t a n , acetonitryl, d i m e t y l o f o r m a m i d i sulfotlenek dimetylu, a p r z y k ł a d a m i elektrolitów p o m o c n i c z y c h są h a l o g e n k i i n a d c h l o r a n y metali alkalicznych i sole a l k i l o a m o n i o w e ( n a d c h l o r a n y , tetrafluor o b o r a n y , p - t o l u e n o s u l f o n i a n y ) . W p r z y p a d k u elektrolizy w tego r o d z a j u ś r o d o w i s k u stosuje się i n t e n s y w n e m i e s z a n i e , umożliwiające p r z e n o s z e n i e m a s y d o elektrody. D r u g a u w a g a (właściwie nie p o z o s t a j ą c a w z w i ą z k u z reakcją K o l b e g o ) o d n o s i się d o k o n i e c z n o ś c i z a b e z p i e c z e n i a p r o d u k t u u t w o r z o n e g o przy elektrodzie r o b o c z e j (ano dzie l u b katodzie) p r z e d w ę d r ó w k ą d o p r z e c i w n e j elektrody i r e a g o w a n i e m w jej p o bliżu, ściślej m ó w i ą c — p r z e d reakcją ze z w i ą z k a m i u t w o r z o n y m i p r z y przeciwnej elek trodzie. W n o w o c z e s n y c h m o d e l a c h k o m ó r a n o d a i k a t o d a są p r z e g r o d z o n e sztywną p o r o w a t ą m e m b r a n ą . T r u d n o ś c i w d o b o r z e p ł y t e k ze szkła s p i e k a n e g o o p o r o w a t o ś c i wystarczającej d o p r z e n o s z e n i a p r ą d u , lecz n i e zezwalającej n a p r z e n o s z e n i e substratu l u b p r o d u k t ó w elektrolizy, zostały c z ę ś c i o w o p o k o n a n e przez z a s t o s o w a n i e m e m b r a n ze szkła s p i e k a n e g o z o s a d z o n y m n a n i m ż e l e m [32]. Żel w y t w a r z a się p r z e z n a s y c e n i e s p i e k a n e g o szkła g o r ą c y m r o z t w o r e m metylocelulozy w d i m e t y l o f o r m a m i d z i e i pozosta wienie d o ochłodzenia. M e m b r a n y t e są t r w a ł e p r z e z czas w y m a g a n y dla p r z e p r o w a d z e nia elektrolizy w ś r o d o w i s k u a c e t o n i t r y l u o r a z 1,2-dimetoksyetanu. M a t e r i a ł elektrody p o wielu p r o c e s a c h utlenienia i r e d u k c j i m o ż e się zużyć. M a t e r i a ł e m t y m jest najczęściej p l a t y n a , j e d n a k w wielu specyficznych p r z e m i a n a c h stosuje się t a k ż e węgiel, rtęć i m i e d ź . D o b ó r m a t e r i a ł u elektrody, gdy p r z y s t ę p u j e się do n o w e j p r z e m i a n y elektrolitycznej, p o w i n i e n b y ć o p a r t y n a u p r z e d n i o p r z e p r o w a d z o n e j c h a r a k terystyce. 1,17,7. R E A K C J E W C I E K Ł Y M A M O N I A K U . Szereg w a ż n y c h syntez o r g a n i c z n y c h p r z e p r o w a d z a się w ś r o d o w i s k u ciekłego a m o n i a k u (tw. - 3 3 C ) . A m o n i a k jest d o b r y m r o z p u s z c z a l n i k i e m wielu z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h w r ó ż n y m s t o p n i u p o l a r n y c h ; roz puszczają się w n i m r ó w n i e ż m e t a l e : lit, p o t a s , s ó d i w a p ń . Stosując r o z t w o r y t y c h m e t a l i w c i e k ł y m a m o n i a k u m o ż n a d o k o n a ć n a s t ę p u j ą c y c h reakcji: 1) redukcji r ó ż n y c h g r u p funkcyjnych, n p . g r u p y k a r b o n y l o w e j l u b acetyleno wej, o r a z r e d u k c j i u k ł a d ó w sprzężonych i a r o m a t y c z n y c h i 2) r o z p a d u e t e r ó w benzy l o w y c h i allilowych o r a z tioeterów. Z a z w y c z a j r e a k c j e t e p r z e p r o w a d z a się w ten s p o s ó b , że m e t a l d o d a j e się d o r o z t w o r u s u b s t r a t u w ciekłym a m o n i a k u , d o k t ó r e g o u p r z e d n i o d o d a n o s u c h y m e t a n o l a l b o e t a n o l l u b terf-butanol j a k o ź r ó d ł o p r o t o n ó w ( a l k o h o l e są m o c n i e j s z y m i k w a s a m i niż a m o n i a k ) [33]. D r u g i e w a ż n e z a s t o s o w a n i e a m o n i a k u t o o t r z y m y w a n i e a m i d k ó w m e t a l i alkalicznych ( L i N H z , KNH2 o r a z N a N H ) , k t ó r e tworzą się w postaci zawiesiny p o d o d a n i u o d p o w i e d n i e g o m e t a l u d o c i e k ł e g o a m o n i a k u zawierającego j a k o k a t a l i z a t o r ślady j o n ó w żelaza(III) ( d o d a n y c h w p o s t a c i a z o t a n u żelaza(III)) 2Na + 2 N H -» 2 N a N H + H a
2
3
2
3
J o n a m i d k o w y jest m o c n ą zasadą s t o s o w a n ą d o : 1) eliminacji c h l o r o w c o w o d o r u z chla-, r o w c o a l k a n ó w p r o w a d z ą c e j d o a l k e n ó w i a l k i n ó w i 2) d o w y t w a r z a n i a r e a k t y w n y c h anionów z alkinów zawierających ugrupowanie acetylenowe n a k o ń c u łańcucha oraz ze związków z r u c h l i w y m a - a t o m e m w o d o r u (np. z e z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h , nitryli, 2-alkilopirydyn itd.). A n i o n y t e stosuje się w r ó ż n y c h syntezach, n p . w r e a k c j a c h alkilo w a n i a , w r e a k c j a c h k o n d e n s a c j i z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h itd. P o z a t y m , a m i d k i m e t a l i w c i e k ł y m a m o n i a k u w y k o r z y s t u j e się d o o t r z y m y w a n i a i n n y c h z a s a d o d u ż y m zna czeniu w syntezie o r g a n i c z n e j , n p . trifenylometylosodu (z a m i d k u s o d u i trifenylom etanu). W wielu r e a k c j a c h stosuje się a m i d k i w p o s t a c i zawiesiny w c i e k ł y m a m o n i a k u , lecz jeżeli substrat nie jest d o b r z e r o z p u s z c z a l n y w ciekłym a m o n i a k u , t o w ó w c z a s d o d a j e się obojętnego r o z p u s z c z a l n i k a , n p . e t e r u l u b t e t r a h y d r o f u r a n u . M o ż n a r ó w n i e ż p o u t w o r z e n i u a m i d k u o d p a r o w a ć c a ł k o w i c i e a m o n i a k w p r o w a d z a j ą c jednocześnie o b o j ę t n y rozpuszczalnik. D o a m i d k u d o d a j e się n a s t ę p n i e s u b s t r a t o r g a n i c z n y r o z p u s z c z o n y w t y m samym rozpuszczalniku, C i e k ł y a m o n i a k jest d o s t a r c z a n y w b u t l a c h (p. TL2.4) z a o p a t r z o n y c h w p r o s t y z a w ó r Ż n a g w i n t o w a n y m s z e r o k i m w y l o t e m . C h o c i a ż z a w o r y r e d u k c y j n e d o a m o n i a k u są d o n a b y c i a , t o j e d n a k d o większości celów w y s t a r c z a p r z y k r ę c i ć d o w y l o t u z a w o r u szeroki m e t a l o w y łącznik (rys. I,67a), d o k t ó r e g o p r z y ł ą c z a się szeroki w ą ż g u m o w y l u b wy t r z y m a ł ą r u r k ę z polietylenu p r z y m o c o w a n ą d r u t e m m i e d z i a n y m . G d y b u d a stoi w p o zycji p i o n o w e j , t o p o o t w o r z e n i u z a w o r u w y d o b y w a się z niej t y l k o g a z o w y a m o n i a k . A b y o t r z y m a ć ciekły a m o n i a k , należy b u t l ę ustawić z a w o r e m w dół, p o d k ą t e m 6 0 w s t o s u n k u d o osi p i o n o w e j i t a k ją umieścić, a b y w y l o t z a w o r u znalazł się p o n a d n a c z y n i e m , d o k t ó r e g o w p r o w a d z a się a m o n i a k . Butlę należy u m o c o w a ć n a o d p o w i e d n i m r u s z t o w a n i u (np. t a k i m j a k n a rys. I.67b) i najlepiej umieścić ją p o d wyciągiem. tf
Z a w ó r butli o t w i e r a się b a r d z o t r u d n o ; najlepiej więc z a s t o s o w a ć dźwignię i krót kimi u d e r z e n i a m i m ł o t k a w k o n i e c dźwigni, zwiększając s t o p n i o w o siłę u d e r z e n i a , p o r u s z y ć z a w ó r n a tyle, a b y a m o n i a k zaczął u c h o d z i ć . Jest t o s p o s ó b łatwiejszy niż w y m a g a j ą c e dużej siły o t w i e r a n i e ręczne. G u m o w a l u b p l a s t y k o w a r u r k a w y l o t o w a nie p o w i n n a m i e ć z a ł a m a ń . Ł ą c z y się ją. z n a s a d k ą , p o p r z e z k t ó r ą w p r o w a d z a się a m o n i a k d o k o l b y (p. niżej). A p a r a t u r ę należy ustawić p o d wyciągiem, p o z a t y m w s k a z a n e jest, a b y r u r k a d o p r o w a d z a j ą c a a m o n i a k b y ł a p r z y m o c o w a n a k l a m r ą d o s t a t y w u . J e s t t o p o t r z e b n e z tego w z g l ę d u , że p o o t w o rzeniu z a w o r u g w a ł t o w n y p ę d a m o n i a k u m o ż e s p o w o d o w a ć p o d r z u c a n i e r u r k i w r ó ż n y c h k i e r u n k a c h z dużą siłą, co m o g ł o b y d o p r o w a d z i ć d o u s z k o d z e n i a a p a r a t u r y . D o p ó k i z a w ó r butli, w y l o t z a w o r u , r u r k a g u m o w a l u b p l a s t y k o w a i n a s a d k a nie oziębią się d o —33°C, w kolbie p o j a w i a się wyłącznie a m o n i a k w postaci g a z o w e j . Wreszcie j e d n a k ciekły a m o n i a k z a c z y n a s p ł y w a ć d o k o l b y i g d y k o l b a oziębi się d o —33°C, w ó w c z a s m o ż n a ją n a p e ł n i ć o d p o w i e d n i ą ilością ciekłego a m o n i a k u (objętość w y m a g a n e j jego ilości z a z n a c z a się n a p o w i e r z c h n i k o l b y p r z e d r e a k c j ą ) . D o reakcji należy d o b r a ć k o l b ę o takiej p o j e m n o ś c i , a b y b y ł a o n a n a p e ł n i o n a t y l k o do p o ł o w y . N i s k a t e m p e r a t u r a w a p a r a t u r z e s p r a w i a , że ciekły a m o n i a k z a w i e r a ślady wilgoci (od
R y s . 1,67. U r z ą d z e n i a z a b e z p i e c z a j ą c e przy p o s ł u g i w a n i u się c i e k f y m a m o n i a k i e m ; a) ł ą c z n i k d o z a w o r u b u t l i , b) r u s z t o w a n i e d o u m o c o w a n i a butli.
0,1 d o 0,5 g / l ) , lecz t o zanieczyszczenie n i e m a w p ł y w u n a w y n i k reakcji. Ślady wilgoci m o ż n a w y k r y ć i u s u n ą ć za p o m o c ą niewielkiej ilości s o d u d o d a n e g o z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m . Szybkie zniknięcie p o c z ą t k o w o niebieskiego z a b a r w i e n i a w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć w o d y , n a t o m i a s t t r w a l e niebieskie z a b a r w i e n i e świadczy o n i e o b e c n o ś c i w o d y . P r z e d e s t y l o w a n i e ciekłego a m o n i a k u z u ż y c i e m c h ł o d n i c y n a p e ł n i o n e j a c e t o n e m i s u c h y m l o d e m , s t o s o w a n e nieraz w celu usunięcia w o d y , zwykle n i e w a r t e jest z a c h o d u . N a j p r o s t s z y zestaw a p a r a t u r y p r z e d s t a w i o n o n a r y s . I,68a. S k ł a d a się o n z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami o o d p o w i e d n i e j p o j e m n o ś c i z u m i e s z c z o n y m w ś r o d k o w e j szyi mieszadłem mechanicznym. Można użyć mieszadło Hershberga z łopatkami z drutu, m i e s z a d ł o z ł o p a t k ą teflonową l u b z w y k ł e m i e s z a d ł o szklane. W jednej z b o c z n y c h szyi u m i e s z c z a się w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia z a o p a t r z o n y w r u r k ę z a b e z pieczającą p r z e d d o s t ę p e m wilgoci, n a p e ł n i o n ą w a p n e m s o d o w a n y m (chlorek w a p n i a nie n a d a j e się). W drugiej szyi bocznej znajduje się n a s a d k a z r u r k ą d o p r o w a d z a j ą c ą ciekły amoniak. Otwór ten można następnie zamknąć korkiem szklanym. Wykorzystuje
R y s . 1.68. A p a r a t u r a d o reakcji w c i e k ł y m a m o n i a k u : a) z e s t a w z w y k ł y , b ) Lestaw z w p r o w a d z e n i e m pod powierzchnie amoniaku
odczynnika
się g o r ó w n i e ż d o w p r o w a d z e n i a m e t a l u , i n n y c h o d c z y n n i k ó w stałych l u b o d c z y n n i k a g a z o w e g o , n p . acetylenu. K o l b ę u m i e s z c z a się w s k r z y n c e zawierającej strużyny k o r k a a l b o verrnikulit l u b i n n y m a t e r i a ł izolujący. O b s e r w a c j a zawartości k o l b y jest m o ż l i w a , jeżeli u s u w a się c o p e w i e n czas p o k r y w a j ą c ą p o w i e r z c h n i ę k o l b y w a r s t w ę l o d u ( n a p e w n y m wycinku p o w i e r z c h n i ) . W t y m celu spryskuje się z a p o m o c ą t r y s k a w k i p o w i e r z c h n i ę k o l b y k i l k o m a k r o p l a m i a c e t o n u l u b etanolu. Jeżeli w y m a g a n a jest t e m p . reakcji ok. —78°C l u b g d y p r o d u k t reakcji jest t a k lotny, ż e m o ż e u c h o d z i ć z k o l b y w s t r u m i e n i u , p a r a m o n i a k u , t o k o l b ę u m i e s z c z a się w łaźni z m i e s z a n i n ą a c e t o n — suchy lód. O p i s a n y zestaw a p a r a t u r y m o ż n a w r a z i e p o t r z e b y z m o d y f i k o w a ć . W p r z y p a d k u g d y b r a k jest w k r a p l a c z a z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia, m o ż n a z a s t o s o w a ć z w y k ł y w k r a p l a c z i p o ł ą c z y ć g o z k o l b ą z a p o m o c ą n a s a d k i w kształcie litery T . D o wylotu n a s a d k i p r z y ł ą c z a się r u r k ę z w a p n e m s o d o w a n y m . M o ż n a r ó w n i e ż p o ł ą c z y ć w k r a p l a c z z kolbą b e z p o ś r e d n i o , lecz w t e d y d r u g ą b o c z n ą szyję k o l b y należy z a m k n ą ć r u r k ą z w a p n e m s o d o w a n y m . Jeżeli z a w a r t o ś ć k o l b y jest energicznie mieszana, t o p o m i ę d z y r u r k ę zabez pieczającą i kolbę w s t a w i a się k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną. Pewnej modyfikacji aparatura wymaga wtedy, gdy odczynnik dodawany z wkra p l a c z a jest w r a ż l i w y n a d z i a ł a n i e p a r a m o n i a k u . W t a k i m p r z y p a d k u n i e w y s t a r c z a otoczenie o d c z y n n i k a a t m o s f e r ą gazu o b o j ę t n e g o ( n p . azotu), lecz p o n a d t o t r z e b a o d c z y n n i k w p r o w a d z a ć p o d p o w i e r z c h n i ę ciekłego a m o n i a k u . O d p o w i e d n i zestaw p r z e d s t a w i o n y jest n a r y s . I,68b. P r o w a d n i c a m i e s z a d ł a jest jednocześnie n a s a d k ą z r u r k ą w l o t o w ą d o gazu. Stosuje się w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia; w r a z i e użycia z w y k ł e g o w k r a p l a c z a należy u m o ż l i w i ć ujście gazu p r z e z drugą szyję b o c z n ą i z a m k n ą ć j ą tylko r u r k ą zabezpieczającą.
L18. Wyodrębnianie
i oczyszczanie
produktów
C z y n n o ś c i w y k o n y w a n e p o n a p e ł n i e n i u k o l b y d o p o ł o w y objętości c i e k ł y m a m o n i a k i e m zależą o d r o d z a j u p r z e p r o w a d z a n e j reakcji. S z c z e g ó ł o w e opisy p r e p a r a t y w n e p o d a n o w p . 111,19, H1,21 i HI,42. W a r t o j e d n a k z a p a m i ę t a ć j e d n ą ogólną u w a g ę . P o d c z a s przebiegu reakcji u l a t n i a się stale a m o n i a k w postaci g a z u i w s k a z a n e jest, Twłaszcza przy dłużej trwających, syntezach, u z u p e ł n i e n i e u b y t k u p o c z ą t k o w e j objętości c i e k ł e g o a m o n i a k u w kolbie r e a k c y j n e j . W n i e k t ó r y c h r e a k c j a c h o b s e r w u j e się silne pienienie podczas dodawania odczynników. M o ż n a temu d o pewnego stopnia zaradzić dodając nieco eteru l u b p o d n o s z ą c m i e s z a d ł o tak, a b y ł o p a t k a m i e s z a d ł a p o r u s z a ł a p o w i e r z c h n i ę cieczy; sprawia t o , że p i a n a s z y b k o się rozbija. Jeżeli p r ó b y te nie odnoszą s k u t k u , to należy przerwać dodawanie odczynnika, dopóki piana nie opadnie, a następnie doda w a ć g o wolniej. P o zakończeniu reakcji, w p r z y p a d k u p r o d u k t ó w n i e l o t n y c h o r a z p r o d u k t ó w o t r z y m y w a n y c h w p o s t a c i soli m e t a l i alkalicznych, p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą n a n o c p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem w celu o d p a r o w a n i a a m o n i a k u p o p r z e z r u r k ę zabezpieczającą. P r z e d r o z p o c z ę c i e m o d p a r o w y w a n i a d o d a j e się z w y k l e d o k o l b y o b o j ę t n e g o r o z p u s z c z a l n i k a , n p . eteru l u b t e t r a h y d r o f u r a n u . G d y zależy n a czasie, k o l b ę m o ż n a umieścić n a ciepłej ł a ź n i w o d n e j (ok. 4 5 — 5 0 ° C ) i z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a ć ; p r z e p r o w a d z a się t o r ó w n i e ż p o d wyciągiem. Jeżeli p r o d u k t jest p o d a t n y n a utlenienie tlenem p o w i e t r z a , t o w o b u p r z y p a d k a c h d o kolby w p r o w a d z a się s t r u m i e ń a z o t u . D a l s z e p o s t ę p o w a n i e i d o b ó r m e t o d y w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u zależy o d r o d z a j u p r z e p r o w a d z o n e j reakcji. W p r z y p a d k u g d y w reakcji powstają p r o d u k t y l o t n e i nie t w o r z ą c e soli z m e t a l a m i alkalicznymi (jak n p . w reakcji eliminacji c h l o r o w c o w o d o r u o r a z w r e a k c j i a l k i l o w a n i a p r o w a d z ą c e j d o a l k i n ó w z g r u p ą acetylenową n a k o ń c u ł a ń c u c h a ) , p o l e c a n e jest p o s t ę p o w a n i e o p i s a n e w l i t e r a t u r z e [34]. J e d n ą szyję boczną k o l b y r e a k c y j n e j z t r z e m a szyja m i z a m y k a się k r a n e m , d r u g ą szyję b o c z n ą — k o r k i e m , a w szyi ś r o d k o w e j umieszcza się szeroką r u r k ę szklaną (o średnicy w e w n ę t r z n e j 4—5 c m ) o s a d z o n ą w k o r k u g u m o w y m lub w n a g w i n t o w a n e j n a s a d c e z n a k r ę t k ą . R u r k a t a , d o c h o d z ą c a p r a w i e d o dna k o l b y (odległość kilka m m ) , p o ł ą c z o n a jest z r u r k ą plastykową, k t ó r e j k o n i e c z a n u r z o n y jest w p o k r u s z o n y m l o d z i e z n a j d u j ą c y m się w dużej k o l b i e s t o ż k o w e j . D o l o d u d o d a j e się r o z p u s z c z a l n i k a o d p o w i e d n i e g o d o ekstrakcji p r o d u k t u reakcji. P o z a m k n i ę c i u k r a n u ciśnienie w e w n ą t r z k o l b y w z r a s t a , dzięki c z e m u następuje t ł o c z e n i e r o z t w o r u w ciekłym a m o n i a k u d o m i e s z a n i n y lód — r o z p u s z c z a l n i k . S z y b k o ś ć p r z e p ł y w u cieczy reguluje się otwierając c o pewien czas k r a n . W r a z i e p o t r z e b y d o k o l b y s t o ż k o w e j d o d a j e się więcej p o k r u s z o n e g o l o d u . P o c a ł k o w i t y m przeniesieniu r o z t w o r u w c i e k ł y m a m o n i a k u d o k o l b y stożkowej s p ł u k u j e się k o l b ę reakcyjną z a s t o s o w a n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m i eks t r a k t ten dodaje d o g ł ó w n e j porcji e k s t r a k t u . Jeżeli m i e s z a n i n a r e a k c y j n a z a w i e r a d u ż o soli (np. h a l o g e n k u s o d u ) , należy o b r a c a ć k o l b ę r u c h e m w i r o w y m , a b y u t r z y m a ć sól w zawiesinie i w ten s p o s ó b z a p o b i e c z a b l o k o w a n i u r u r k i . G d y b y się t o j e d n a k z d a r z y ł o , t r z e b a n a t y c h m i a s t o t w o r z y ć k r a n . M o ż n a r ó w n i e ż p o z w o l i ć n a o s a d z a n i e się soli n a d n i e k o l b y reakcyjnej i s t o p n i o w o z a g ł ę b i a ć r u r k ę szklaną w m i a r ę p r z e t ł a c z a n i a cieczy. G d y cały r o z t w ó r z n a j d u j ą c y się n a d o s a d e m soli zostanie przeniesiony, d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się p o k r u s z o n e g o lodu i r o z p u s z c z a l n i k a i n a s t ę p n i e łączy tę m i e s z a n i n ę z g ł ó w n ą porcją.
METODY WYODRĘBNIANIA I OCZYSZCZANIA PRODUKTÓW REAKCJI 1,18. R O Z W A Ż A N I A O G Ó L N E P o z a k o ń c z e n i u reakcji t r z e b a w y o d r ę b n i ć z m i e s z a n i n y reakcyjnej czysty p r o d u k t za p o m o c ą szeregu operacji o k r e ś l a n y c h łącznie m i a n e m „ p r z e r a b i a n i e m i e s z a n i n y p o reakcji". P o z a p r o d u k t e m , k t ó r y był c e l e m syntezy, m i e s z a n i n a r e a k c y j n a m o ż e z a w i e r a ć
rozpuszczalnik z a s t o s o w a n y j a k o ś r o d o w i s k o reakcji, n a d m i a r o d c z y n n i k ó w , nieza m i e r z o n e p r o d u k t y reakcji ( p r o d u k t y u b o c z n e ) p o w s t a j ą c e w s k u t e k p r z e b i e g u r e a k c j i w i n n y m k i e r u n k u itd. Z a p l a n o w a n i e c z y n n o ś c i zmierzających d o w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u i z a s t o s o w a n i e ich d o t a k z ł o ż o n y c h m i e s z a n i n jest s p r a w d z i a n e m umiejętności e k s p e r y m e n t a t o r s k i c h c h e m i k a . S t u d e n t często n i e u z y s k u j e p o z y t y w n e g o w y n i k u p r z e p r o w a d z a n e j reakcji w s k u t e k błędu p o p e ł n i o n e g o p o d c z a s p r z e r a b i a n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej i traci p r o d u k t a l b o r o z k ł a d a j ą c g o p r z y p r ó b i e w y o d r ę b n i e n i a , a l b o nie ś w i a d o m i e wyrzucając go z p o w o d u b r a k u należytych w i a d o m o ś c i o j e g o w ł a s n o ś c i a c h fizycznych i c h e m i c z n y c h . N a l e ż y p a m i ę t a ć , ż e n a w e t wtedy, g d y p o s t ę p u j e się ściśle w e d ł u g s z c z e g ó ł o w o o p i s a n e g o przepisu, nie n a l e ż y w y r z u c a ć jakiejkolwiek oddzielonej frakcji ciekłej l u b stałej, d o p ó k i nie w y o d r ę b n i się i nie s c h a r a k t e r y z u j e j e d n o z n a c z n i e produktu końcowego. Z e względu n a często długi c z a s p o t r z e b n y d o c a ł k o w i t e g o wydzielenia się p r o d u k t u reakcji, d o b r z e jest k o n t r o l o w a ć p o s t ę p reakcji, zwłaszcza w p r z y p a d k u syntezy przep r o w a d z a n e p o r a z pierwszy. U b y t e k w m i e s z a n i n i e r e a k c y j n e j e d n e g o z r e a g e n t ó w l u b wzrost z a w a r t o ś c i p r o d u k t u , o z n a c z a n e w p r ó b k a c h s t a n o w i ą c y c h określoną część całości, p o b i e r a n y c h z m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j w o d p o w i e d n i c h o d s t ę p a c h czasu, dostar czają c e n n y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t p o s t ę p u reakcji. Z w y k l e stosuje się k o n t r o l ę u b y t k u s u b s t r a t u . p o n i e w a ż p r z e d r o z p o c z ę c i e m reakcji m o ż n a ł a t w o s p r a w d z i ć jego własności fizyczne ( n p . własności s p e k t r o s k o p o w e , p . 1,39), r e a k t y w n o ś ć chemiczną ( n p . r e a k c j e c h a r a k t e r y s t y c z n e dla g r u p y funkcyjnej, p . VII,5) i c h r o m a t o g r a m (p. 1,31) o r a z s p r ? w dzić w p ł y w r o z p u s z c z a l n i k a i i n n y c h o d c z y n n i k ó w n a p r a w i d ł o w o ś ć w y n i k ó w w y b r a n e j metody kontroli. ;
1
S p o s ó b w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u zależy w dużej m i e r z e o d jego własności fizycznych i c h e m i c z n y c h . M o ż n a j e d n a k p o d a ć o g ó l n e z a s a d y p o s t ę p o w a n i a w odniesieniu d o stanu s k u p i e n i a w t e m p . p o k o j o w e j s u r o w e j m i e s z a n i n y o t r z y m a n e j w w y n i k u reakcji. M i e s z a n i n a t a m o ż e b y ć układem j e d n o f a z o w y m (albo związek stały, a l b o ciecz) l u b d w u f a z o w y m (związek stały/ciecz albo ciecz/ciecz). W p r z y p a d k u jednofazowego układu stałego, jeżeli p r o d u k t o r g a n i c z n y jest o b o j ę t n y i n i e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e , m o ż n a p r z e m y ć o s a d w o d ą w celu usunięcia rozpuszczal n y c h zanieczyszczeń, n p . soli n i e o r g a n i c z n y c h . M o ż n a r ó w n i e ż w y e k s t r a h o w a ć s u r o w y o s a d o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m (p. 1,22), przesączyć i e k s t r a k t prze m y ć wodą. Przemywając następnie ekstrakt rozc. w o d n y m roztworem kwasu i rozc. w o d n y m r o z t w o r e m a l k a l i c z n y m u s u w a się zanieczyszczenia o c h a r a k t e r z e z a s a d o w y m i k w a s o w y m . P o wysuszeniu e k s t r a k t u (p. 1,23 i 1,24) i usunięciu r o z p u s z c z a l n i k a otrzy m u j e się oczyszczony osad, k t ó r y krystalizuje się z o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a (p. 1,20). Jeżeli p r o d u k t jest w niewielkim s t o p n i u r o z p u s z c z a l n y w e w ł a ś c i w y m roz puszczalniku o r g a n i c z n y m , t o stosuje się e k s t r a k c j ę ciągłą (np. w a p a r a c i e S o x h l e t a ) . W p r z y p a d k u gdy s u r o w y o s a d z a w i e r a p r o d u k t reakcji w p o s t a c i soli (np. soli sodowej lub p o t a s o w e j fenolu) i w związku z t y m r o z p u s z c z a się w w o d z i e , r o z t w ó r w o d n y p r o d u k t u z a k w a s z a się (lub alkalizuje, jeżeli p r o d u k t e m jest n p . sól a m i n y ) i w t e n s p o s ó b wydziela w o l n y związek o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m (lub z a s a d o w y m ) , k t ó r y n a s t ę p n i e odsącza się l u b e k s t r a h u j e o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m . Jednofazowy układ ciekły jest najczęściej s p o t y k a n y , p o n i e w a ż wiele reakcji orga n i c z n y c h p r z e p r o w a d z a się w r o z t w o r z e . G d y p r o d u k t reakcji jest cieczą, m o ż n a g o oddzielić o d r o z p u s z c z a l n i k a i i n n y c h ciekłych o d c z y n n i k ó w b e z p o ś r e d n i o p r z e z desty lację frakcyjną. Jeżeli n a t o m i a s t p r o d u k t e m jest związek stały, t o m o ż n a osiągnąć jego bezpośrednią krystalizację p r z e z zatężenie l u b oziębienie r o z t w o r u . J e d n a k często bardziej celowa, niezależnie o d tego czy p r o d u k t e m jest ciecz, czy związek stały, jest e k s t r a k c j a r o z t w o r e m k w a s u lub z a s a d y w s p o m n i a n a j u ż powyżej i o m ó w i o n a szczegó ł o w o n a srr. 110. E k s t r a c j ę t ę p r z e p r o w a d z a się b e z p o ś r e d n i o , jeżeli p r o d u k t jest roz p u s z c z o n y w r o z p u s z c z a l n i k u n i e m i e s z a j ą c y m się z wodą. Z n a j o m o ś ć k w a s o w e g o l u b z a s a d o w e g o c h a r a k t e r u p r o d u k t u i jego rozpuszczalności w w o d z i e jest n i e o d z o w n a dla z a c h o w a n i a właściwej frakcji, z k t ó r e j n a s t ę p n i e w y o d r ę b n i a się p r o d u k t G d y u ż y t y
w r e a k c j i r o z p u s z c z a l n i k miesza się z w o d ą ( n p . m e t a n o l , etanol, sulfotlenek d i m e tylu itd.), w ó w c z a s p r z e d p r z y s t ą p i e n i e m d o ekstrakcji należy g o c a ł k o w i c i e l u b w wię kszości usunąć z a p o m o c ą destylacji, a n a s t ę p n i e r o z p u ś c i ć p o z o s t a ł o ś ć w n a d m i a r z e r o z p u s z c z a l n i k a n i e mieszającego się z w o d ą . U s u w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a z frakcji u z y s k a n y c h w procesie ekstrakcji jest o b e c n i e b a r d z o u ł a t w i o n e dzięki z a s t o s o w a n i u w y p a r k i o b r o t o w e j (str. 132); posługując się w y p a r k ą u n i k a się ż m u d n e g o u s u w a n i a d u ż y c h objętości r o z p u s z c z a l n i k a z a p o m o c ą zwykłej destylacji. B a r d z o p o s p o l i t a jest m i e s z a n i n a r e a k c y j n a składająca się z d w ó c h faz. Jeżeli sta n o w i o n a u k ł a d związek stały/ciecz, t o oczywiście t r z e b a m i e ć p e w n o ś ć , w k t ó r e j fazie z n a j d u j e się p r o d u k t . P r o s t y m p r z y k ł a d e m jest mieszanina, w k t ó r e j faza s t a ł a s t a n o w i krystalizujący z r o z t w o r u r e a k c y j n e g o p r o d u k t . W t a k i m p r z y p a d k u w y s t a r c z a m i e s z a n i n ę oziębić i odsączyć w y d z i e l o n y w większości p r o d u k t reakcji. P r z e s ą c z n a ogół z a t ę ż a się ł u b e k s t r a h u j e w celu u z y s k a n i a m a k s y m a l n e j w y d a j n o ś c i p r o d u k t u . B e z p o ś r e d n i e sączenie m i e s z a n i n y reakcyjnej stosuje się r ó w n i e ż w t e d y , g d y w p o staci o s a d u wydzielają, s i ę p r o d u k t y u b o c z n e . Przesącz t r a k t u j e się w tyrr> p r z y p a d k u j a k o j e d n o f a z o w y u k ł a d ciekły. Jeżeli zaś o b s e r w u j e się, ż e p o z a s t a ł y m i zanieczyszcze n i a m i z a c z y n a p o j a w i a ć się krystalizujący z r o z t w o r u p r o d u k t reakcji, t o m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą należy p o w t ó r n i e o g r z a ć i przesączyć, p ó k i jest g o r ą c a (str. 88). D w u f a z o w y układ ciecz/ciecz s p o t y k a n y jest d o ś ć często; p o w s t a j e on n p . w t e d y , gdy p o z a k o ń c z e n i u reakcji p r z e p r o w a d z o n e j w r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m miesza ninę, reakcyjną w y l e w a się n a lód l u b d o r o z c i e ń c z o n e g o k w a s u . Destylacja z p a r ą w o d n ą (p. L25) s t o s o w a n a w celu w s t ę p n e g o r o z d z i e l e n i a i m e s z a n i n y reakcyjnej p r o wadzi r ó w n i e ż d o t e g o r o d z a j u u k ł a d u d w u f a z o w e g o . Destylacja z p a r ą w o d n ą s ł u ż y p r z e d e w s z y s t k i m d o oddzielenia w y s o k o w r z ą c y c h cieczy i l o t n y c h z p a r ą w o d n ą związ k ó w stałych o d zanieczyszczeń n i e o r g a n i c z n y c h , nielotnych p r o d u k t ó w smolistych itd. U z y s k a n y u k ł a d d w u f a z o w y nie n a s t r ę c z a k ł o p o t ó w p r z y d a l s z y m p r z e r a b i a n i u , p o n i e w a ż zazwyczaj d w i e fazy ciekłe ł a t w o m o ż n a rozdzielić. Z fazą organiczną p o s t ę p u j e się w s p o s ó b o d p o w i e d n i d o fizycznych i c h e m i c z n y c h własności p r o d u k t u , stosując czyn ności p o p r z e d n i o w y m i e n i o n e . :
W s z y s t k i e o m ó w i o n e w s t ę p n e s p o s o b y oczyszczania ciekłych i stałych p r o d u k t ó w reakcji r z a d k o dają związki z u p e ł n i e czyste; stopień czystości m o ż n a s p r a w d z i ć za p o m o c ą o d p o w i e d n i e j m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e j i s p e k t r o s k o p o w e j . C a ł k o w i c i e czyste związki stałe u z y s k u j e się z w y k l e za p o m o c ą krystalizacji l u b s u b l i m a c j i (p. 1,20 i 1,21), a związki ciekłe i n i s k o t o p i ą c e się związki stałe — z a p o m o c ą destylacji frakcyjnej p o d z w y k ł y m l u b z n i n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,26 i 1,27). W y s o k o w r z ą c e ciecze p o d d a j e się destylacji m o l e k u l a r n e j (p. 1,28). Jeżeli stosując t e k l a s y c z n e m e t o d y oczyszczania n i e u z y s k u j e się związku o w ł a ś c i w y m s t o p n i u czystości, należy uciec się d o m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e j . Szczególnie w a ż n e jest p r z y t y m p o z n a n i e z a c h o w a n i a się p r o d u k t u n a n o ś n i k u c h r o m a t o g r a f i c z n y m n a p o d s t a w i e p r ó b p r z e p r o w a d z o n y c h n a m a ł ą skalę. Czystość p r o d u k t u z n a n e g o szacuje się n a p o d s t a w i e jego s t a ł y c h fizycznych (p. 1,34 d o 1,39) w p o r ó w n a n i u z d a n y m i o p u b l i k o w a n y m i w literaturze. W p r z y p a d k u związku n i e z n a n e g o określa się j e g o stopień czystości i p o t w i e r d z a b u d o w ę z a p o m o c ą o d p o wiedniej m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e j i m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h . 1,19. S Ą C Z E N I E P O D Z M N I E J S Z O N Y M
CIŚNIENIEM
P o z a k o ń c z e n i u reakcji często k o n i e c z n e jest przesączenie m i e s z a n i n y reakcyjnej a l b o w celu oddzielenia stałego p r o d u k t u reakcji, a l b o w celu usunięcia n i e r o z p u s z c z a l n y c h zanieczyszczeń l u b o d c z y n n i k ó w wziętych d o r e a k c j i ; w d r u g i m p r z y p a d k u p r o d u k t reakcji pozostaje w r o z t w o r z e . P o n i ż e j o m ó w i o n e zostanie sączenie r o z t w o r ó w z i m n y c h . Sączenie r o z t w o r ó w g o r ą c y c h będzie treścią p. 1,20. D o odsączania d u ż y c h ilości o s a d u o d cieczy, w k t ó r e j się o n znajduje, u ż y w a się lejka B u c h n e r a o o d p o w i e d n i e j wielkości. Z w y k ł y lejek B u c h n e r a (rys. 1,27a) s k ł a d a się z c y l i n d r y c z n e g o lejka p o r c e l a n o w e g o i w t o p i o n e g o , p ł a s k i e g o , p e r f o r o w a n e g o d n a .
L e j e k B u c h n e r a umieszcza się z a p o m o c ą k o r k a g u m o w e g o lub s t o ż k a g u m o w e g o albo p ł a s k i e g o k r ą ż k a g u m o w e g o w szyi g r u b o ś c i e n n e j k o l b y ssawkowej (zwanej r ó w n i e ż k o l b ą d o sączenia lub kolbą B u c h n e r a ; r y s . I,27c). K o l b ę s s a w k o w ą z lejkiem B u c h n e r a łączy się z a p o m o c ą g r u b o ś c i e n n e g o w ę ż a g u m o w e g o (węża p r ó ż n i o w e g o ) z d r u g ą kolbą ssawkową, t z w . kolbą zabezpieczającą, tę zaś za p o m o c ą w ę ż a p r ó ż n i o w e g o z p o m p ą p r ó ż n i o w ą . K o l b a zabezpieczająca jest n i e z b ę d n a , g d y ż nagły s p a d e k ciśnienia w o d y m o ż e s p o w o d o w a ć cofnięcie się w o d y d o a p a r a t u r y i zanieczyszczenie przesączu. Sącze n i e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem jest o wiele szybsze, a p o n a d t o u m o ż l i w i a bardziej d o k ł a d n e o d e s s a n i e ługu p o k r y s t a l i c z n e g o niż sączenie p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . N a lejku u m i e s z c z a się k r ą ż e k b i b u ł y t a k i c h r o z m i a r ó w (przycina się g o w razie p o trzeby), a b y p r z y k r y w a ł c a ł k o w i c i e o t w o r y ; średnica k r ą ż k a p o w i n n a być n i e c o m n i e j s z a niż w e w n ę t r z n a średnica lejka, t a k a b y b i b u ł a w ż a d n y m razie nie była zagięta n a ścianki lejka. Sączek zwilża się p a r o m a k r o p l a m i k l a r o w n e g o r o z t w o r u z n a d o s a d u i załącza się p o m p ę p r ó ż n i o w ą . Sączek p o w i n i e n m o c n o p r z y l e g a ć i c a ł k o w i c i e p o k r y w a ć p e r f o r o w a n e dno lejka, a b y z a p o b i e c p r z e d o s t a n i u się o s a d u p o d b i b u ł ę i d o k o l b y s s a w k o w e j . N a s t ę p n i e wlewa się n a sączek m o ż l i w i e j a k najwięcej cieczy z n a d o s a d u i p o jej przesączeniu p r z e n o s i się n a lejek p o z o s t a ł ą m i e s z a n i n ę o s a d u z cieczą. T e n s p o s ó b sączenia jest c z ę s t o szybszy n i ż sączenie zawiesiny p o w y m i e s z a n i u o s a d u Z cieczą. Poza tym, początkowo łagodne ssanie jest nieraz skuteczniejsze o d b a r d z i e j energicznego, p r z y k t ó r y m drobniejsze cząstki o s a d u m o g ą wessać się w p o r y bibuły, a t y m s a m y m zmniejszyć s z y b k o ś ć sączenia. Niewielką ilość osadu p o z o s t a ł ą w n a c z y n i u r e a k c y j n y m przenosi się n a sączek w t e n s p o s ó b , ż e z a w r a c a się d o n a c z y n i a nieco przesączu >, m i e s z a t a k , a b y z m y ć o s a d przylegający d o ścianek, i sączy p o w t ó r n i e . C z y n n o ś ć tę p o w t a r z a się t a k d ł u g o , a ż o s a d w całości zostanie przeniesiony n a sączek. O d s y s a ć należy dotąd, aż n a s t ą p i p r a w i e c a ł k o w i t e oddzielenie cieczy, c o m o ż n a u ł a t w i ć n a c i s k a j ą c o s a d s z e r o k i m , p ł a s k i m s z k l a n y m k o r k i e m . O s a d n a sączku p r z e m y w a się odrKtwiednim r o z p u s z c z a l n i k i e m i z n o w u d o b r z e odciska. Jeżeli p r o d u k t e m r e a k c j i jest osad, t o należy g o następnie oczyścić za p o m o c ą krystalizacji ( p . 1,20). G d y p r o d u k t r e a k c j i z n a j d u j e się w przesączu, w y o d r ę b n i a się g o stosując o d p o w i e d n i ą m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a ( n p . p . 1,22,1,25 i 1,31). 1
P o d a n y ogólny sposób o d d z i e l a n i a o s a d u o d cieczy za p o m o c ą sączenia w y m a g a n i e r a z p e w n y c h m o d y f i k a c j i d o s t o s o w u j ą c y c h c z y n n o ś ć sączenia d o c h a r a k t e r u c h e m i c z n e g o rnieszaniny r e a k c y j n e j , w y m i a r u cząstek o s a d u i d o stosunku ilości o s a d u i cieczy w mieszaninie p o d d a w a n e j sączeniu. T a k n p . m i e s z a n i n y r e a k c y j n e silnie alkaliczne l u b silnie k w a ś n e niszczą celulozową b i b u ł ę filtracyjną. Jest w s p r z e d a ż y b i b u ł a h a r t o w a n a bardziej o d p o r n a n a d z i a ł a n i e c h e m i c z n e ) , j e d n a k d u ż o lepiej u ż y ć n a j b a r d z i e j o d p o r n e j b i b u ł y z w ł ó k n a s z k l a n e g o ' l u b z a s t o s o w a ć lejek szklany z w t o p i o n ą p ł y t k ą z e s z k ł a s p i e k a n e g o ( p . 1,11). B a r d z o r o z d r o b n i o n y o s a d t w o r z ą c y zawiesinę w cieczy zakleja p o r y b i b u ł y , co s p r a w i a , ż e sączenie jest c z ę s t o b a r d z o ż m u d n e . P r z e c i w d z i a ł a temu d o d a n i e do zawie siny p o m o c n i c z e g o ś r o d k a sączącego ( n p . wysokiej jakości ziemi o k r z e m k o w e j , takiej j a k Celite 545 *)). M o ż n a r ó w n i e ż przesączyć zawiesinę p r z e z p o d ł o ż e z p o m o c n i c z e g o ś r o d k a sączącego, w p r o w a d z a j ą c g o w p o s t a c i zawiesiny w o d p o w i e d n i m rozpuszczal n i k u n a sączek z b i b u ł y u m i e s z c z o n y w lejku d o sączenia. Z a s a d n i c z e znaczenie m a w t y m p r z y p a d k u ł a g o d n e ssanie p o d c z a s sączenia. B i b u ł a z w ł ó k n a s z k l a n e g o umiesz c z o n a ' ' n a z w y k ł e j bibule filtracyjnej w lejku B u c h n e r a l u b H i r s c h a daje d o b r e w y n i k i , gdy zależy n a szybkim usunięciu z r o z t w o r u b a r d z o r o z d r o b n i o n y c h zanieczyszczeń stałych. 2
3
P r z e d w y ł ą c z e n i e m p o m p y n a l e ż y ja. o d ł ą c z y ć o d k o l b y s s a w k o w e j , g ć y i w p r z e c i w n y m razie n a s t ę p u j e p r z e r z u c e n i e w o d y d o k o l b y , c o m o ż e z n i s z c z y ć p r o d u k t reakcji, jeżeli znajduje się o n w p r z e s ą c z u . *> Bibuła h a r t o w a n a o d p o r n a na działanie k w a s ó w , k l a s y 5 0 - 5 4 , 5i0~5&2, j e s t p r o d u k o w a n a przez W . I R. B a l s t o n L t d . *> P r o d u k o w a n a przez W , i R . B a l sto n L t d ; r o z p r o w a d z a n a p r z e z H . R e e v e A n g e l C o L t d . t) P r o d u k o w a n e j przez J o h n s - M l U i v U l e P r o d u c t s C o r p .
D o b i e r a j ą c lejek d o Baczenia n i e należy k i e r o w a ć się ogólną objętością r o z t w o r u , lecz ilością o s a d u . W p r z y p a d k u d u ż y c h objętości cieczy z a w i e r a j ą c y c h s t o s u n k o w o nie wiele o s a d u m o ż n a s t o s o w a ć a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą n a r y s . 1,69 ). G d y o d b i e r a l n i k n a p e ł n i się d o d w ó c h trzecich objętości, w p u s z c z a się d o ń p o w i e t r z e p r z e z o d p o w i e d n i e p r z e k r ę c e n i e k r a n u t r ó j d r o ż n e g o i w y p u s z c z a przesącz z a p o m o c ą k r a n u d o l n e g o . N a stępnie u s u w a się z n ó w p o w i e t r z e z a p a r a t u r y i sączy w d a l s z y m ciągu. D o sączenia p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem m a ł y c h ilości o s a d u (poniżej 5 g) z n a j dującego się w m a ł e j objętości cieczy u ż y w a się m a ł e g o s t o ż k o w e g o lejka B u c h n e r a , z n a n e g o j a k o lejek H i r s c h a (rys. I,27b). P r z e s ą c z zbiera się a l b o w m a ł e j k o l b i e s s a w k o w e j , a l b o w p r o b ó w c e z b o c z n ą r u r k ą ; z e s t a w z użyciem p r o b ó w k i p r z e d s t a w i o n o n a r y s . I,27d. M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć m a ł e g o lejka z płytką ze s z k ł a s p i e k a n e g o , sitowego 1
•Do poaoy
R y s , 1,69. A p a r a t u r a d o s y c z e n i a pod. z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m d u ż y c h i l o ś c i cieczy z małą ilością osadu
lejka szklanego l u b z w y k ł e g o lejka szklanego z płytką W i t t a (p, 1,11). S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p o d c z a s sączenia p o d o b n y jest d o s p o s o b u sączenia p r z e z lejek B u c h n e r a . M a ł e ilości r o z t w o r u m o ż n a przesączyć stosując p i p e t ę P a s t e u r a (pipeta t y p u z a k r a p l a c z a ) , w k t ó r e j przewężeniu u m i e s z c z a się m a ł y „kawałek sączącej t k a n i n y p a p i e r o w e j (ok. 3 c m ) , Pipetę u m i e s z c z a się w pozycji p i o n o w e j i w p r o w a d z a d o niej r o z t w ó r za p o m o c ą drugiej p i p e t y P a s t e u r a . P r o c e s sączenia m o ż n a przyspieszyć naciskając g r u s z k ę g u m o w ą z a m o c o w a n ą u g ó r y pipety. 2
M e t o d a ta jest p o ż y t e c z n a w p r z y p a d k u p r z y g o t o w y w a n i a r o z t w o r ó w p r ó b e k d o b a d a ń s p e k t r o s k o p o w y c h , gdy w a ż n e jest usunięcie wszystkich n i e r o z p u s z c z a l n y c h z a n i e czyszczeń. M o ż n a ją r ó w n i e ż s t o s o w a ć d o o d b a r w i a n i a niewielkich ilości r o z t w o r ó w , w t y m p r z y p a d k u n a sączku u m i e s z c z a się w a r s t e w k ę węgla o d b a r w i a j ą c e g o . L20. K R Y S T A L I Z A C J A S t a ł e związki o r g a n i c z n e , b e z p o ś r e d n i o w y d z i e l o n e w r e a k c j i , n i e są zazwyczaj czyste, lecz zawierają niewielkie ilości i n n y c h z w i ą z k ó w (tzw. zanieczyszczeń) p o w s t a j ą c y c h jednocześnie z p o ż ą d a n y m p r o d u k t e m reakcji. Oczyszcza się j e z w y k l e p r z e z krystali zację z o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a l u b z m i e s z a n i n y r o z p u s z c z a l n i k ó w . Oczyszczanie s u b s t a n c j i stałych p r z e z krystalizację p o l e g a n a w y k o r z y s t a n i u r ó ż n i c y ich rozpuszczalności w o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k u l u b w m i e s z a n i n i e rozpuszczalni- . k ó w . W n a j p r o s t s z y m ujęciu przebieg krystalizacji t c : 1) r o z p u s z c z e n i e zanieczyszczonej ' substancji w o d p o w i e d n i o d o b r a n y m r o z p u s z c z a l n i k u w t e m p e r a t u r z e w r z e n i a lub w p o bliżu t e m p e r a t u r y w r z e n i a r o z p u s z c z a l n i k a , 2) odsączenie g o r ą c e g o r o z t w o r u o d części nierozpuszczalnych i od p r z y p a d k o w y c h zanieczyszczeń, 3) p o z o s t a w i e n i e przesączu d o oziębienia, co p o w o d u j e krystalizację r o z p u s z c z o n e g o związku i 4) oddzielenie k r y s z t a ł ó w o d r o z t w o r u (ługu p o k r y s t a l i c z n e g o ) . P o wysuszeniu o t r z y m a n e g o z w i ą z k u stałego s p r a w d z a się j e g o czystość (zwykle p r z e z oznaczenie tt.\ p . 1,34, lecz r ó w n i e ż za p o m o c ą m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h , p . 1,39, l u b za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j , p . 1,31) i w r a z i e p o t r z e b y p o d d a j e p o n o w n e j krystalizacji ze świeżego i) Scientific G l a s s A p p a r a t u s C o d o s t a r c z a o d b i e r a j n i k i o p o j e m n o ś c i 1, 2 i 4 1.
r o z p u s z c z a l n i k a . K r y s t a l i z a c j ę p o w t a r z a się d o t ą d , a ż o t r z y m a się czysty związek, a więc z w y k l e tyle r a z y , aż t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a oczyszczonej substancji przestaje się z m i e n i a ć p o kolejnej krystalizacji. W s k a z a n e jest p o t w i e r d z e n i e czystości związku za p o m o c ą innych w y m i e n i o n y c h wyżej m e t o d . P o d s t a w y teoretyczne, n a k t ó r y c h o p a r t e jest u s u w a n i e zanieczyszczeń p r z e z krysta lizację, stają się z r o z u m i a ł e n a tle n a s t ę p u j ą c y c h r o z w a ż a ń : Z a ł ó ż m y , że zanieczyszcze n i a występują w s t o s u n k o w o niewielkiej ilości, nieprzekraczającej zwykle 5% całości. O z n a c z m y czystą s u b s t a n c j ę p r z e z A , a zanieczyszczenia p r z e z B i z a ł ó ż m y , że z a n i e czyszczenia wynoszą 5%. Najczęściej r o z p u s z c z a l n o ś ć związku A (Ra) i r o z p u s z c z a l n o ś ć B (Rb) w p o s z c z e g ó l n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h są r ó ż n e ( w p ł y w j e d n e j substancji n a r o z p u s z c z a l n o ś ć drugiej nie jest b r a n y p o d u w a g ę ) . Dla k a ż d e g o r o z p u s z c z a l n i k a m o g ą zajść d w a n a s t ę p u j ą c e p r z y p a d k i : 1) zanieczyszczenie jest lepiej r o z p u s z c z a l n e od s u b s t a n c j i oczyszczanej (Rb > Ra) l u b 2) zanieczyszczenie jest m n i e j r o z p u s z c z a l n e n i ż s u b s t a n c j a oczyszczana (Rb < Ra). Oczywiście w p r z y p a d k u p i e r w s z y m p o k i l k u krystalizacjach otrzymuje się czysty związek A, a B pozostaje w ł u g a c h pokrystalicznych. P r z y p a d e k drugi m o ż n a o b j a ś n i ć n a n a s t ę p u j ą c y m p r z y k ł a d z i e : Z a ł ó ż m y , ż e r o z puszczalności A i B w o k r e ś l o n y m r o z p u s z c z a l n i k u w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j ( 1 5 ° C ) w y n o s z ą 10 g i 3 g n a 100 m l r o z p u s z c z a l n i k a . Jeżeli r o z p u ś c i m y 50 g s u r o w e g o p r o d u k t u (zawierającego 47.5 g A i 2,5 g B) w 100 m l gorącego r o z p u s z c z a l n i k a i o z i ę b i m y r o z t w ó r d o t e m p . 15°C, to ług p o k r y s t a l i c z n y będzie zawierał 10 g A i 2,5 g (tzn. ca łość) B , p o n a d t o o t r z y m a m y 37,5 g czystego związku A ) . 1
R o z p u s z c z a l n i k u ż y w a n y d o krystalizacji p o w i n i e n m i e ć n a s t ę p u j ą c e cechy: a) d u ż ą zdolność r o z p u s z c z a n i a k r y s t a l i z o w a n e j substancji w t e m p e r a t u r z e p o d w y ż szonej i s t o s u n k o w o niewielką w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j l u b p o n i ż e j tej t e m p e r a t u r y ; b) p o w i n i e n r o z p u s z c z a ć zanieczyszczenia b a r d z o d o b r z e l u b r o z p u s z c z a ć j e tylko w nieznacznym stopniu; c) p o w i n i e n sprzyjać w y t w a r z a n i u d o b r z e w y k s z t a ł c o n y c h k r y s z t a ł ó w o c z y s z c z a n e g o związku; d) p o w i n i e n b y ć ł a t w y d o usunięcia z ich p o w i e r z c h n i , a więc m i e ć względnie niską t e m p e r a t u r ę wrzenia. R o z p u s z c z a l n i k n i e m o ż e oczywiście r e a g o w a ć c h e m i c z n i e z substancją oczyszczaną. Jeżeli m a m y d w a r o z p u s z c z a l n i k i n a d a j ą c e się w j e d n a k o w y m stopniu d o krystalizacji d a n e j substancji, t o o w y b o r z e r o z p u s z c z a l n i k a decydują ostatecznie t a k i e czynniki, jak łatwość manipulacji, toksyczność, zapalność i cena. Najczęściej s t o s o w a n e d o krystalizacji rozpuszczalniki, u s z e r e g o w a n e w kolejności zmniejszającej się p o l a r n o ś c i , p o d a n o w t a b l . 1,8. M e t o d y ich oczyszczania z a m i e s z c z o n e są w p . 11,1. J a k o r o z p u s z c z a l n i k a d o krystalizacji w m i a r ę m o ż n o ś c i nie należy u ż y w a ć eteru. C z ę ś c i o w o z p o w o d u jego ł a t w e j palności, a częściowo z p o w o d u s k ł o n n o ś c i d o w y p e ł z a n i a n a ścianki n a c z y n i a , c o p o w o d u j e w y d z i e l a n i e się substancji stałej p r z e z c a ł k o w i t e o d p a r o w a n i e zamiast p r z e z krystalizację. N a l e ż y t a k ż e u n i k a ć u ż y w a n i a d w u s i a r c z k u węgla, tw. 4 6 ° C , g d y ż m a o n niebezpiecznie niską t e m p e r a t u r ę s a m o r z u t n e g o z a p ł o n u i t w o r z y z p o w i e t r z e m m i e s z a n i n y silnie w y b u c h o w e . D o krystalizacji stosuje się t a k ż e i n n e rozpuszczalniki, n p . t e t r a h y d r o f u r a n ( T H F ) , tw. 6 5 — 6 6 ° C ; 2 - b u t a n o n ( k e t o n e t y l o w o m e t y i o w y ) , tw. 8 0 ° C ; 1,2-dichloroetan ) (chlo r e k etylenu), tw. 8 4 ° C ; acetonitryl*> (cyjanek m e t y l u ) , tw. 8 0 ° C ; t o l u e n ) , tw. U0°C; p i r y d y n a ) , tw. U 5 , 5 ° C ; c h l o r o b e n z e n ' , tw. 1 3 2 ° C ; cellosoWe*) (2-etoksyetanol), tw. a
2
2
2
i) P o n i e w a ż nie z n a m y z w y k l e ani ilości z a n i e c z y s z c z e ń , ani ich r o z p u s z c z a l n o ś c i w r o z p u s z c z a l n i k u u ż y t y m d o krystalizacji, w i e c nie jesteŁniy w stanie t a k d o b r a ć j e g o i l o ś c i , aby za nieć zy s i c z * ni s p o z o s t a ł y w cafości w p r z e s ą c z u . Sporządzając m o ż l i w i e s t ę ż o n y roztwór k r y s t a l i z o w a n e g o m a t e r i a ł u , o t r z y m u j e m y r o z t w ó r p r z e s y c o n y w s t o s u n k u d o substancji trudniej r o z p u s z c z a l n e j , a w i e c w s t o s u n k u d o z a n i e c z y s z c z e ń . Z t a k i e g o r o z t w o r u p o d c z a s o z i ę b i a n i a k r y s t a l i z u j e w i ę c z a w s z e p r o d u k t z a n i e c z y s z c z o n y . K o r z y s t n i e j s z y jest z a t e m p r z y p a d e k , g d y z a n i e c z y s z c z e n i a r o z p u s z c z a j ą sig l e p i e j o d substancji k r y s t a l i z o w a n e j i p o d t y m k ą t e m w i d z e n i a n a l e ż y w m i a r ę m o ż n o ś c i d o b i e r a ć r o z p u s z c z a l n i k (przyp. t ł u m . ) . *> P a r y t y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w są t o k s y c z n e , a w i e c krystalizację z i c h u d z i a ł e m n a l e ż j ' w y k o n y w a ć s p r a w n i e d z i a ł a j ą c y m w y c i ą g i e m i u n i k a ć w d y c h a n i a p a r . C o d o k u m u l u j ą c e g o w p r y w u t o k s y c z n e g o p. 1,3.
pod
T a b l i c a 1,8. R o z p u s z c z a l n i k i n a j c z ę ś c i e j s t o s o w a n e d o k r y s t a l i z a c j i Rozpuszczalnik
Woda
tw. 100
(destylowana)
64,5
Metanol Etanol
°C stosować możliwie palny;
78 77—82
palny
78
palny
Aceton
56
palny
Octan etylu
78
palny
Spirytus
przemysłowy
Spirytus
rektyfikowany
Kwas octowy
(lodowaty)
Dichlorometan
(chlorek
118
najczęściej
toksyczny
palny
niezbyt palny, pary
duszące
41
niepalny,
Chloroform Eter d i e t y ł o w y
61
niepalny, pary
35
palny, w miarę m o ż n o ś c i
1
80
palny, pary b a r d z o
11
2
Benzen ' '
3QI
Dioksan'> Czterochlorek Lekka
benzyna
Cykloheksan
3 >
metylenu)"
1
węgla '
77 40—60 81
toksyczny
palny, pary
toksyczne unikat
toksyczne
toksyczne
niepalny, pary
toksyczne
3
palna ' palny
Pary rozpuszczalnika są t o k s y c z n e , krystalizację trzeba w i e c przeprowadzać p o d sprawnie działającym w y c i ą g i e m ;
n a l e ż y unikać n a d m i e r n e g o w d y c h a n i a par rozpuszczalnika, O k u m u l u j ą c y m się w p ł y w i e t o k s y c z n y m p . 1,3. 3 >
3
T o l u e n jest z n a c z n i e m n i e j t o k s y c z n y n i ż b e n z e n i n a l e ż y g o u ż y w a ć zamiast b e n z e n u , o ile jest to m o ż l i w e .
» U ż y w a sie r ó w n i e ż frakcji o iw. 6 0 — S 0 , 8 0 — 1 0 0 i 1 0 0 — 1 2 0 ° C . B e n z y n ę o tw. wyższej n i ż 120°C n a z y w a sie Jigro-
iną. Jako rozpuszczalniki d o krystalizacji mają r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e : pentan, tw. 36^C i b e p t a n tw. 9B°C.
1
1 3 4 , 5 ° C ; eter d i b u t y l o w y , tw. 1 4 1 ° C ; j y m - t e t r a c h l o r o e t a n ) , tw. 1 4 7 ° C ; d i m e t y l o f o r m a m i d 1 ) ( D M F ) , tw. 1 5 3 ° C ; sulfotlenek dimetylu, tw. 1 8 9 ° C (rozkł.); n i t r o b e n z e n 1 ) , tw. 2 0 9 , 5 C ; b e n z o e s a n etylu, tw. 2 1 2 ° C . C
Następujące u o g ó l n i e n i a m o g ą d o p o m ó c s t u d e n t o w i w d o b o r z e r o z p u s z c z a l n i k a d o krystalizacji, n a l e ż y j e d n a k w y r a ź n i e z a z n a c z y ć , że z n a n e są liczne wyjątki (dokład niejsze o m ó w i e n i e p . VII,3): 1. Z w i ą z k i o r g a n i c z n e rozpuszczają się na ogół najłatwiej w r o z p u s z c z a l n i k a c h zbli ż o n y c h własnościami d o własności c h e m i c z n y c h i fizycznych związku k r y s t a l i z o w a n e g o . 2 . W m i a r ę p r z e c h o d z e n i a d o w y ż s z y c h członów szeregu h o m o l o g i c z n e g o r o z p u s z czalność związku zbliża się c o r a z bardziej d o rozpuszczalności w ę g l o w o d o r u , z k t ó r e g o m o ż n a d a n y związek w y p r o w a d z i ć . 3 . Związki p o l a r n e rozpuszczają się lepiej w r o z p u s z c z a l n i k a c h p o l a r n y c h , a gorzej w niepolarnych. R o z p u s z c z a l n i k i p o d a n e w tabl. 1,8 u s z e r e g o w a n o m n i e j więcej w kolej ności zmniejszającego się c h a r a k t e r u p o l a r n e g o . W p r a k t y c e d o b ó r r o z p u s z c z a l n i k a d o krystalizacji m u s i b y ć o p a r t y na p r ó b a c h doświadczalnych, jeżeli b r a k jest informacji, jaki rozpuszczalnik należy w d a n y m p r z y p a d k u zastosować. W t y m celu s p r o s z k o w a n ą substancję w ilości ok. 0 , 1 g ) umieszcza się w m a ł e j p r o b ó w c e ( 7 5 X 1 1 l u b 1 1 0 X 1 2 m m ) i d o d a j e p o kropli rozpuszczalnik wstrząsając stale p r o b ó w k ą . P o d o d a n i u ok. 1 m l r o z p u s z c z a l n i k a m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia, z a c h o w u j ą c należytą ostrożność, jeżeli rozpuszczalnik jest p a l n y . G d y p r ó b k a rozpuszcza się ł a t w o w 1 ml z i m n e g o rozpuszczalnika lub p o s ł a b y m o g r z a n i u , to użyty r o z p u s z c z a l n i k nie n a d a j e się d o krystalizacji. W p r z y p a d k u g d y cała ilość substancji n i e ulegnie r o z p u s z c z e n i u p o ogrzaniu do wrzenia, d o d a j e się więcej rozpusz c z a l n i k a p o r c j a m i p o 0 , 5 m l ogrzewając z a k a ż d y m r a z e m do w r z e n i a . Jeżeli p o d o d a n i u 3 rnl r o z p u s z c z a l n i k a substancja p o z o s t a j e n i e r o z p u s z c z o n a , to m o ż n a przyjąć, że jest nna w t y m r o z p u s z c z a l n i k u t r u d n o r o z p u s z c z a l n a , i należy w y p r ó b o w a ć i n n y r o z p u s z czalnik. G d y s u b s t a n c j a rozpuści się w g o r ą c y m rozpuszczalniku c a ł k o w i c i e l u b p r a w i e 2
i' P a r y t y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w są t o k s y c z n e , a w i e c krystalizację z i c h u d z i a ł e m n a l e ż y w y k o n y w a ć pod oprawnie d z i a ł a j ą c y m w y c i ą g i e m i u n i k a ć w d y c h a n i a p a r . C o d o k u m n l u j ą c e g o w p ł y w u t o k s y c z n e g o p. 1,3, ») S t u d e n t z p e w n ą p r a k t y k ą p o w i n i e n z ł a t w o ś c i ą w y k o n a ć p r ó b n ą krystalizacje z d u ż o m n i e j s z ą i l o i c i ą substancji, ( n p . 5 m g ) , s t o s u j ą c p r z y t y m m a ł ą p r o b ó w k ę i o d p o w i e d n i o m n i e j s z ą i l o ś ć r o z p u s z c z a l n i k a .
c a ł k o w i c i e r o z t w ó r w p r o b ó w c e oziębia się w celu stwierdzenia, czy następuje krysta lizacja. Jeżeli k r y s z t a ł y n i e p o j a w i a j ą się od r a z u , przyczyną t e g o m o ż e b y ć b r a k z a r o d k ó w krystalizacji. W t a k i m p r z y p a d k u należy p o t r z e ć z a p o m o c ą p a ł e c z k i szklanej ś c i a n y p r o b ó w k i poniżej p o w i e r z c h n i r o z t w o r u . R y s y n a szkle o r a z d r o b n e cząstki szkła m o g ą służyć j a k o d o s k o n a ł e z a r o d k i krystalizacji. Jeżeli krystalizacja n i e n a s t ę p u j e n a w e t p o k i l k u m i n u t a c h p o c i e r a n i a i oziębiania mieszaniną l o d u z solą, t o d a n y roz p u s z c z a l n i k należy o d r z u c i ć . G d y n a t o m i a s t wydzielą się kryształy, w ó w c z a s ocenia się ich ilość. T e g o r o d z a j u p r ó b y p o w t a r z a się z i n n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i , u ż y w a j ą c zą k a ż d y m r a z e m czystej p r o b ó w k i , i w y b i e r a się najodpowiedniejszy; należy p r z y t y m z a n o t o w a ć w przybliżeniu, j a k i stosunek ilościowy r o z p u s z c z a l n i k a d o substancji oczysz c z a n e j daje najlepsze wyniki krystalizacji. W p r z y p a d k u gdy s u b s t a n c j a jest zbyt d o b r z e r o z p u s z c z a l n a w j e d n y m rozpuszczal niku a z a m a ł o w d r u g i m , m o ż n a często osiągnąć d o s k o n a ł e w y n i k i stosując rozpusz czalniki m i e s z a n e , czyli „parę rozpuszczalników". O b a r o z p u s z c z a l n i k i m u s z ą oczywiście m i e s z a ć się ze sobą w k a ż d y m stosunku >. Krystalizację z r o z p u s z c z a l n i k ó w m i e s z a n y c h p r z e p r o w a d z a się w t e m p e r a t u r z e bliskiej t e m p e r a t u r y wrzenia ich m i e s z a n i n y . S u b s t a n cję r o z p u s z c z a się w t y m r o z p u s z c z a l n i k u , w k t ó r y m jest o n a d o b r z e r o z p u s z c z a l n a , a n a s t ę p n i e dodaje się ostrożnie, n a g o r ą c o , drugi rozpuszczalnik, w k t ó r y m jest o n a źle r o z p u s z c z a l n a , a ż d o p o w s t a n i a l e k k i e g o z m ę t n i e n i a . Z m ę t n i e n i e t o u s u w a się p r z e z d o d a n i e niewielkiej ilości p i e r w s z e g o r o z p u s z c z a l n i k a i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę d o ostyg nięcia d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , p r z y c z y m n a s t ę p u j e wydzielanie się k r y s z t a ł ó w . D o krystalizacji stosuje się n a s t ę p u j ą c e p a r y r o z p u s z c z a l n i k ó w : a l k o h o l i w o d a , a l k o h o l i benzen, b e n z e n i eter n a f t o w y , a c e t o n i eter n a f t o w y , eter dletylowy i p e n t a n , k w a s octowy i w o d a oraz dimetyloformamid z wodą lub benzenem. E
P o d o b r a n i u n a j o d p o w i e d n i e j s z e g o r o z p u s z c z a l n i k a l u b mieszariiny r o z p u s z c z a l n i k ó w i o z n a c z e n i u w przybliżeniu p o t r z e b n e j ilości r o z p u s z c z a l n i k a w s t o s u n k u d o ilości oczyszczanej substancji w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o , l u b t e ż n a p o d s t a w i e ź r ó d e ł za wierających d a n e o d n o s z ą c e się d o r o z p u s z c z a l n o ś c i ) , przystępuje się d o krystalizacji. S u b s t a n c j ę stałą umieszcza się w kolbie kulistej l u b s t o ż k o w e j o o d p o w i e d n i e j p o j e m ności, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą (rys. I,45a) i d o d a j e r o z p u s z c z a l n i k w ilości n i e c o mniejszej od ilości obliczonej o r a z kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y w celu u n i k n i ę c i a „ p o d r z u c a n i a " r o z t w o r u (p. 1,24). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia n a ł a ź n i w o d n e j (jeżeli t e m p e r a t u r a w r z e n i a r o z p u s z c z a l n i k a nie p r z e k r a c z a 8 0 ° C ) l u b w e l e k t r y c z n y m płaszczu g r z e j n y m j d o d a j e p o p r z e z c h ł o d n i c ę r o z p u s z c z a l n i k w ilości niezbędnej d o u z y s k a n i a p r z e z r o c z y s t e g o r o z t w o r u , p r z y c z y m nie bierze się p o d u w a g ę zanieczyszczeń n i e r o z p u s z c z a l n y c h >. Jeżeli z a s t o s o w a n y rozpuszczalnik nie jest p a l n y , t o k s y c z n y l u b k o s z t o w n y , t o m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć krystalizację w k o l b i e s t o ż k o w e j , umieszczając w jej szyi lejek z k r ó t k ą n ó ż k ą ; w t y m p r z y p a d k u ogrzewa się m i e s z a n i n ę n a p ł y t c e elektrycznej. 8
4
Sączenie gorącego roztworu. W r z ą c y l u b g o r ą c y r o z t w ó r należy s z y b k o przesączyć, unikając oziębienia (gdy r o z p u s z c z a l n i k jest p a l n y , t r z e b a zgasić wszystkie palniki W sąsiedztwie). Sączy się z w y k l e p r z e z sączek f a ł d o w a n y u m i e s z c z o n y w s t o s u n k o w o d u ż y m lejku o krótkiej szerokiej n ó ż c e ; w t e n s p o s ó b zmniejsza się d o m i n i m u m m o ż l i w o ś ć z a t k a n i a n ó ż k i lejka p r z e z wydzielające się kryształy. P r z e d r o z p o c z ę c i e m sączenia należy o g r z a ć lejek w suszarce. Lejek umieszcza się w kolbie s t o ż k o w e j o p o j e m n o ś c i wystarczającej d o p o m i e s z c z e n i a c a ł e g o r o z t w o r u , k o l b ę u s t a w i a n a elektrycznej p ł y t c e
'1 Jeżeli substancja zawiera z a n i e c z y s z c z e n i e n i e r o z p u s z c z a l n e , m o ż e t o utrudnić o c c n g ilości k r y s z t a ł ó w w y p a d a j ą c y c h z o z i ę b i o n e g o r o z t w o r u . N a l e ż y w i ę c g o r ą c y r o z t w ó r p r z e s ą c z y ć d o czystej p i u b ó w k i p r z e z m a l e ń k i s ą c z e k f a ł d o w a n y , u m i e s z c z o n y w m a t y m lejku o k r ó t k i e j n ó ż c e . R o z t w ó r przed, o z i ę b i e n i e m m u s i b y ć z a w s z e przezroczysty. £
» R o z p u s z c z a l n i k i w y m i e n i o n e n a p o c z ą t k u i p r z y k o ń c u tabl. 1,8 n i e m i e s z a j ą Więc n i e m o ż n a s t o s o w a ć i c h w p a r z e . ' o> N a p r z y k ł a d [ 3 5 — 3 7 ] . « Zanieczyszczenia puszczalność.
n i e r o z p u s z c z a l n e fatwo r o z p o z n a ć , jeżeli w y k o n a ł o
się ze s o b ą
wystarczająco,
sie u p r z e d n i o w s t ę p n e p r ó b y n a .raz-i. * -,:
grzejnej łub łaźni w o d n e j i o g r z e w a przesącz d o ł a g o d n e g o w r z e n i a , t a k a b y g o r ą c e p a r y r o z p u s z c z a l n i k a u t r z y m a ł y t e m p e r a t u r ę sączonego r o z t w o r u . Z a p o b i e g a t o w y d z i e laniu się k r y s z t a ł ó w n a sączku i w n ó ż c e lejka. Jeżeli j e d n a k s u b s t a n c j a wykrystalizuje n a sączku, t o należy ją z e b r a ć , przenieść d o pierwszej k o l b y , p o n o w n i e r o z p u ś c i ć i przesączyć. Przesącz p r z y k r y w a się szkiełkiem z e g a r k o w y m i p o z o s t a w i a d o o c h ł o dzenia. Jeżeli c h c e się o t r z y m a ć d u ż e kryształy, to w y t r ą c o n y osad należy r o z p u ś c i ć przez p o d g r z a n i e ( p o d chłodnicą zwrotną, g d y rozpuszczalnik jest p a l n y ) i n a s t ę p n i e owinąć k o l b ę ręcznikiem, t a k a b y r o z t w ó r stygnął powoli. W p r z y p a d k u gdy p o ż ą d a n y jest o s a d drobnofcrystaliczny, g o r ą c y n a s y c o n y r o z t w ó r miesza się energicznie i oziębia s z y b k o wodą l u b l o d e m . N a l e ż y d o d a ć , że d u ż e k r y s z t a ł y niekoniecznie m u s z ą b y ć bardziej czyste niż m a ł e . N a ogół wiele zanieczyszczonych substancji najlepiej oczyszcza się p r z e z p o w o l n ą krystalizację dającą d u ż e k r y s z t a ł y i n a s t ę p n i e p r z e z k i l k a szybkich krystalizacji p r o w a d z ą c y c h d o m a ł y c h k r y s z t a ł ó w . G d y z a c h o d z i p o t r z e b a przesączenia d u ż e j ilości g o r ą c e g o r o z t w o r u , t o p o d c z a s sączenia lejek ( w r a z z s ą c z k i e m k a r b o w a n y m ) należy o g r z e w a ć z e w n ę t r z n i e p ł a s z c z e m z g o r ą c ą wodą. T r z y r o d z a j e płaszczy d o sączenia n a g o r ą c o p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,26a—c. P o d c z a s sączenia r o z p u s z c z a l n i k ó w p a l n y c h p r z e z płaszcz typu a należy u s u n ą ć palnik. O p e r u j ą c d u ż y m i ilościami w o d n e g o l u b i n n e g o r o z t w o r u , z k t ó r e g o o s a d nie w y t r ą c a się n a t y c h m i a s t p o oziębieniu, m o ż n a sączyć p r z e z lejek B u c h n e r a u p r z e d n i o o g r z a n y w s u s z a r c e (p. 1,19). B i b u ł a p o w i n n a być gęsta i p r z e d z a ł ą c z e n i e m p o m p y zwilżona u ż y w a n y m d o krystalizacji r o z p u s z c z a l n i k i e m . P o włączeniu p o m p y w l e w a się r o z t w ó r na sączek. P r z y g o t o w a n i e s ą c z k ó w f a ł d o w a n y c h . K r ą ż e k b i b u ł y s k ł a d a się najpierw w p ó ł , a następnie n a cztery części i r o z k ł a d a , j a k p o k a z a n o n a rys. I,70a. N a s t ę p n i e s k ł a d a się k r a w ę d ź 1,2 z k r a w ę d z i ą 2 , 4 i k r a w ę d ź 2, 3 z krawędzią 2 , 4 , t w o r z ą c w ten s p o s ó b , p o rozłożeniu bibuły, d w i e n o w e fałdy 2, 5 i 2, 6. N a s t ę p n i e s k ł a d a się dalej 2 , 1 z 2, 6 i 2 , 3 z 2, 5, o t r z y m u j ą c d w i e fałdy 2 , 7 i 2, 8 (rys. I,70b), o r a z 2, 3 z 2 , 6 z u t w o r z e n i e m
R y s . 1,70. K o l e j n e etapy p r z y g o t o w a n i a
sączków
fałdowanych
fałdy 2 , 9 i 2 , 1 z 2 , 5 , z u t w o r z e n i e m fałdy 2 , 1 0 (rys. I,70c). O s t a t n i a c z y n n o ś ć p o l e g a n a zrobieniu fałdy w k a ż d y m z ośmiu s e g m e n t ó w — p o m i ę d z y k r a w ę d z i a m i 2 , 3 i 2 , 9 , p o m i ę d z y 2, 9 i 2, 6 itd., w p r z e c i w n y m k i e r u n k u niż p i e r w s z a seria fałd, tzn. że f a ł d ę zagina się n a zewnątrz, z a m i a s t d o w e w n ą t r z , j a k t o b y ł o n a początku. W w y n i k u otrzy m u j e się r o d z a j w a c h l a r z a (rys. I,70d), a p o rozłożeniu — sączek f a ł d o w a n y (rys. I,70e). S t o s o w a n i e węgla o d b a r w i a j ą c e g o . S u r o w e p r o d u k t y reakcji o r g a n i c z n y c h m o g ą za w i e r a ć zanieczyszczenia b a r w n e . P o d c z a s krystalizacji zanieczyszczenia t e rozpuszczają się w e w r z ą c y m r o z p u s z c z a l n i k u i ulegają częściowej adsorpcji p r z e z wydzielające się p o oziębieniu kryształy, w w y n i k u c z e g o o t r z y m u j e się p r o d u k t z a b a r w i o n y . N i e k i e d y
r o z t w ó r jest nieco m ę t n y n a s k u t e k o b e c n o ś c i niewielkich ilości s m ó ł l u b b a r d z o d r o b n e j zawiesiny nierozpuszczalnych zanieczyszczeń, k t ó r e nie zawsze m o ż n a u s u n ą ć p r z e z z w y k ł e sączenie. W s z y s t k i e w y m i e n i o n e zanieczyszczenia u s u w a się p r z e z o g r z e w a n i e r o z t w o r u w ciągu 5—10 m i n z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączenie n a g o r ą c o w s p o s ó b opisany p o w y ż e j . W ę g i e l o d b a r w i a j ą c y a d s o r b u j e zanieczyszczenia b a r w n e i z a t r z y m u j e zawiesiny s m ó ł i b a r d z o r o z d r o b n i o n y c h ciał stałych, a z przesączu w o l n e g o o d domieszek b a r w n y c h wydzielają się czyste kryształy. O d b a r w i e n i e n a s t ę p u j e najłatwiej w r o z t w o r z e w o d n y m , lecz m o ż n a go d o k o n a ć p r a w i e w k a ż d y m rozpuszczal n i k u o r g a n i c z n y m ; n a j m n i e j s k u t e c z n e jest o d b a r w i e n i e w r o z t w o r a c h r o z p u s z c z a l n i k ó w w ę g l o w o d o r o w y c h . N i e zawsze najskuteczniejszym s p o s o b e m o d b a r w i e n i a jest ogrze w a n i e d o w r z e n i a r o z t w o r u z w ę g l e m o d b a r w i a j ą c y m . Jeżeli n a skutek o g r z e w a n i a r o z t w ó r o d b a r w i a się t y l k o częściowo, t o w a r t o s p r ó b o w a ć przesączyć z i m n y r o z t w ó r substancji (najlepiej w r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m t a k i m j a k a l k o h o l ) p r z e z niewielką ilość węgla o d b a r w i a j ą c e g o z n a j d u j ą c e g o się w lejku i u t r z y m y w a n e g o w n i m p r z e z znajdujący się w nóżce lejka k ł ę b e k w a t y ; jest t o właściwie oczyszczanie c h r o m a t o graficzne. Ś r o d e k o d b a r w i a j ą c y n i e p o w i n i e n b y ć s t o s o w a n y w zbyt d u ż e j ilości, g d y ż m o ż e o h r ó w n i e ż z a a d s o r b o w a ć p e w n ą ilość s u b s t a n c j i oczyszczanej. I l o ś ć węgla, k t ó r ą t r z e b a d o d a ć , zależy o d ilości o b e c n y c h w substancji zanieczyszczeń; w p r z e w a ż a j ą c e j ilości p r z y p a d k ó w z a d o w a l a j ą c e w y n i k i o t r z y m u j e się u ż y w a j ą c 1—2% ś r o d k a odbarwiają cego w s t o s u n k u d o m a s y s u r o w e g o związku. Jeżeli ilość t a o k a ż e się niewystarczająca, t o o d b a r w i e n i e należy p o w t ó r z y ć , d o d a j ą c 1—2% świeżego węgla o d b a r w i a j ą c e g o . N i e k i e d y p e w n a ilość węgla p r z e c h o d z i n a w e t p r z e z gęstą b i b u ł ę filtracyjną; przezroczysty przesącz uzyskuje się p r z e z d o d a n i e p r z e d sączeniem nieco m i a z g i b i b u ł y filtracyjnej l u b c e b t u (ziemi o k r z e m k o w e j ) . N i e w o l n o d o d a w a ć węgla d o r o z t w o r u p r z e g r z a n e g o , g d y ż m o ż e t o s p o w o d o w a ć n a d m i e r n e w r z e n i e i w y k i p i e n i e cieczy.
a
Najczęściej s t o s o w a n y m r o d z a j e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o jest węgiel zwierzęcy (zna n y r ó w n i e ż j a k o węgiel k o s t n y ) ; jest o n n a j t a ń s z y m , ale wcale nie n a j l e p s z y m ś r o d k i e m o d b a r w i a j ą c y m . J e g o siła a d s o r p c y j n a jest o g r a n i c z o n a , p o n a d t o z a w i e r a d u ż e ilości f o s f o r a n u w a p n i a i i n n y c h soli w a p n i o w y c h ; n i e należy g o więc u ż y w a ć d o o d b a r w i a n i a r o z t w o r ó w k w a ś n y c h , z w ł a s z c z a gdy p r o d u k t wydziela się n a s t ę p n i e p r z e z zobojętnienie. T r u d n o ś ć t ę m o ż n a p o k o n a ć i z a r a z e m u n i k n ą ć niebezpieczeństwa w p r o w a d z e n i a zanie czyszczeń d o g o r ą c e g o r o z t w o r u p r z e z g o t o w a n i e w ciągu 2—3 h węgla zwierzęcego z r o z c . k w a s e m s o l n y m (1:1). M i e s z a n i n ę t ę rozcieńcza się n a s t ę p n i e gorącą w o d ą desty l o w a n ą , sączy p r z e z gęsty sączek u m i e s z c z o n y w lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a wrzącą w o d ą destylowaną d o t ą d , a ż przesącz p r z e s t a n i e r e a g o w a ć k w a ś n o . N a s t ę p n i e odsącza się d o k ł a d n i e i suszy n a p a r o w n i c y w suszarce. P r z e m y t y k w a s e m węgiel zwierzęcy z n a j d u j e się r ó w n i e ż w h a n d l u ; p r z e d użyciem należy s p r a w d z i ć c z y j e g o zawiesina w- w o d z i e w y k a z u j e o d c z y n o b o j ę t n y . L e p s z y m g a t u n k i e m węgla a k t y w n e g o jest węgiel o t r z y m a n y z d r e w n a . D o s k o n a ł y m i ś r o d k a m i o d b a r w i a j ą c y m i są węgle o n a s t ę p u j ą c y c h n a z w a c h h a n d l o w y c h : „ N o r i t " (z d r e w n a b r z o z o w e g o ) , „ D a r c o " i „ N u c h a r " . T r u d n o ś c i n a p o t y k a n e p o d c z a s krystalizacji. N i e k i e d y w czasie krystalizacji z a m i a s t o c z e k i w a n e g o p r o d u k t u s t a ł e g o wydziela się d r u g a w a r s t w a ciekła, t z w . „ o l e j " . Olej ten często p ó ź n i e j zestala się, c h o c i a ż m o ż e u p ł y n ą ć wiele czasu, z a n i m nastąpi krystalizacja. U t w o r z o n e k r y s z t a ł y zawierają z r e g u ł y z a o k l u d o w a n y ług pokrystaliczny, a więc ich czystość n i e jest d u ż a . W y d z i e l a n i u się oleju m o ż n a z a p o b i e c p r z e z z n a c z n e rozcień czenie r o z t w o r u , p r o w a d z i t o j e d n a k d o d u ż y c h strat. P r a w d o p o d o b n i e najlepiej w t y m p r z y p a d k u ogrzać m i e s z a n i n ę p o n o w n i e aż d o o t r z y m a n i a r o z t w o r u przezroczystego i p o z w o l i ć jej stygnąć. G d y tylko zacznie w y d z i e l a ć się olej, r o z t w ó r m i e s z a się ener gicznie, t a k a b y o t r z y m a ć d r o b n ą zawiesinę oleju w r o z t w o r z e i a b y p o j a w i a j ą c e się p r z y oziębieniu kryształy r o s ł y w całej objętości r o z t w o r u , a n i e tylko w wydzielonej fazie oleistej, c o zmniejsza z n a c z n i e okluzję ł u g u p o k r y s t a l i c z n e g o . P o zniknięciu oleju p r z e r y w a się m i e s z a n i e i p o z w a l a k r y s z t a ł o m opaść. M o ż n a niekiedy u ł a t w i ć krystali-
zację p r z e z d o d a n i e b a r d z o niewielkiej ilości s u r o w e g o związku, czyli „ z a s z c z e p i a j ą c " roztwór. Z d a r z a się, że powstają r o z t w o r y p r z e s y c o n e , z k t ó r y c h pierwsze k r y s z t a ł y w y d z i e lają się z trudnością; p r z y c z y n ą t e g o m o g ą być niekiedy z a w a r t e w r o z t w o r z e niewielkie ilości substancji smolistych l u b ż y w i c o w a t y c h , działające j a k koloid o c h r o n n y . K r y s t a l i zację m o ż n a w y w o ł a ć n a s t ę p u j ą c y m i m e t o d a m i : 1. P r z e z p o c i e r a n i e w e w n ę t r z n y c h ścian n a c z y n i a pałeczką szklaną. P o w o d u j e t o o d r y w a n i e d r o b n y c h cząstek szkła, k t ó r e m o g ą działać j a k o z a r o d k i krystalizacji, o r a z p o w s t a w a n i e rys n a p o w i e r z c h n i n a c z y n i a , c o u ł a t w i a szybszą orientację k r y s z t a ł ó w . 2. Przez zaszczepienie r o z t w o r u niewielką ilością substancji stałej l u b k r y s z t a ł a m i izo m o r f i c z n y m i ; z a p o c z ą t k o w u j e t o często krystalizację, k t ó r a p r z e b i e g a dalej, a ż d o osiągnięcia stanu r ó w n o w a g i . K r y s z t a ł y służące d o zaszczepienia m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z oziębienie b a r d z o cienkiej w a r s t e w k i r o z t w o r u d o niskiej t e m p e r a t u r y , K i l k a kropli r o z t w o r u u m i e s z c z a się w p r o b ó w c e l u b zlewce i o b r a c a j ą c n a c z y n i e m r o z ciąga w p o s t a c i cienkiej b ł o n k i n a jego ścianach. N a c z y n i e oziębia się n a s t ę p n i e w m i e s z a n i n i e l o d u z solą l u b w innej o d p o w i e d n i e j m i e s z a n i n i e oziębiającej. L e p s z y sposób, pozwalający uniknąć konieczności zdrapywania utworzonych kryształów, a co za t y m idzie e w e n t u a l n e g o ich stopienia, gdy związek jest zanieczyszczony l u b m a niską t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a , p o l e g a n a zwilżeniu niewielkiej p e r e ł k i szklanej p r z e s y c o n y m r o z t w o r e m danej substancji, umieszczeniu jej w p r o b ó w c e i oziębieniu p r o b ó w k i w m i e s z a n i n i e oziębiającej. N a p o w i e r z c h n i p e r e ł k i t w o r z ą się w t e d y kryształy. P e r e ł k ę tę m o ż n a n a s t ę p n i e przenieść z p r o b ó w k i d o n a c z y n i a zawierają cego r o z t w ó r substancji k r y s t a l i z o w a n e j . N i e k i e d y o t r z y m u j e się k r y s z t a ł y d o za szczepienia w t e n s p o s ó b , że u m i e s z c z a się kilka k r o p l i r o z t w o r u n a szkiełku zegar k o w y m i s t o p n i o w o o d p a r o w u j e r o z p u s z c z a l n i k j e d n o c z e ś n i e rozcierając u t w o r z o n ą błonkę. 3.
Przez oziębienie r o z t w o r u w m i e s z a n i n i e oziębiającej (lód i sól, l ó d i c h l o r e k w a p n i a l u b stały d w u t l e n e k węgla i a c e t o n ) . N a l e ż y p a m i ę t a ć , ż e s z y b k o ś ć p o w s t a w a n i a k r y s z t a ł ó w jest o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n a d o t e m p e r a t u r y , lecz z n ó w b a r d z o silne oziębienie zwiększa l e p k o ś ć r o z t w o r u , -a t y m s a m y m m o ż e w d u ż y m s t o p n i u h a m o w a ć krystalizację. W t y m p r z y p a d k u należy pozwolić n a p o w o l n e o g r z a n i e się r o z t w o r u , t a k a b y u m o ż l i w i ć w y t w o r z e n i e się k r y s z t a ł ó w w chwili, g d y zostanie osiąg-
^
nięty n a j b a r d z i e j sprzyjający krystalizacji zakres t e m p e r a t u r . Z chwilą p o w s t a n i a zarodków kryształów nieznaczne podniesienie temperatury roztworu sprzyja naj częściej t w o r z e n i u się k r y s z t a ł ó w o większych r o z m i a r a c h . 4. Przez d o d a n i e k i l k u k a w a ł k ó w stałego d w u t l e n k u w ę g l a ; w t e n s p o s ó b p o w s t a j e p e w n a ilość o ś r o d k ó w o niskiej t e m p e r a t u r z e , c o u ł a t w i a p o w s t a w a n i e k r y s z t a ł ó w . 5. Jeżeli wszystkie t e s p o s o b y zawiodą, należy r o z t w ó r p o z o s t a w i ć w z a m r a ż a l n i k u (lub w l o d ó w c e ) n a d ł u ż s z y czas. T r z e b a niekiedy w y k a z a ć wiele cierpliwości, a b y dać r o z t w o r o w i wszelką m o ż l i w ą s p o s o b n o ś ć d o krystalizacji. P r o d u k t r e a k c j i w y o d r ę b n i o n y z a p o m o c ą ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k i e m i n a s t ę p n e j e g o usunięcie (p. 1,22 i 1,24) m o ż e , n a skutek obecności zanieczyszczeń, wydzielić się nie w postaci krystalicznej, lecz j a k o olej, N a ogół w s k a z a n e jest olej ten d o p r o w a d z i ć d o zakrzepnięcia p r z e d d a l s z y m oczyszczaniem przez krystalizację. M o ż n a w t y m celu p o s ł u ż y ć się m e t o d ą 1 lub 2 ( o m ó w i o n y m i p o w y ż e j ) ; m e t o d a 2 nie z a w s z e d a j e się z a s t o s o w a ć ze względu n a t r u d n o ś c i w o t r z y m a n i u k r y s z t a ł ó w n i e z b ę d n y c h d o zaszcze pienia, lecz jeżeli są o n e d o s t ę p n e , t o m e t o d a t a daje d o b r e wyniki. I n n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polega n a d o d a n i u niewielkiej ilości rozpuszczalnika o r g a n i c z n e g o , w k t ó r y m d a n y związek jest s ł a b o r o z p u s z c z a l n y l u b nierozpuszczalny, i p o c i e r a n i u p a ł e c z k ą szklaną lub rozcieraniu w m o ź d z i e r z u a ż d o pojawienia się k r y s z t a ł ó w ; n i e r a z t r z e b a r o z c i e r a ć całą g o d z i n ę , z a n i m p o j a w i ą się o z n a k i zestalania się. I n n y skuteczny s p o s ó b polega n a p o z o s t a w i e n i u oleju w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d ż e l e m k r z e m i o n k o w y m l u b i n n y m ś r o d k i e m suszącym. Jeżeli ż a d n a z w y m i e n i o n y c h m e t o d nie d o p r o w a d z i d o zakrzepnięcia oleju, m o ż n a s p r ó b o w a ć p r z e k r y s t a l i z o w a ć g o b e z p o ś r e d n i o ; o t r z y m a n y
r o z t w ó r należy w y g o t o w a ć z w ę g l e m o d b a r w i a j ą c y m , g d y ż m o ż e to d o p r o w a d z i ć d o usunięcia zanieczyszczeń u t r u d n i a j ą c y c h t w o r z e n i e się k r y s z t a ł ó w . N i e k i e d y u d a j e się oleisty p r o d u k t p r z e p r o w a d z i ć w j e d n ą z j e g o p r o s t y c h p o c h o d n y c h krystalicznych, z k t ó r e j regeneruje się g o zwykle w stanie c z y s t y m w p o s t a c i krystalicznej. Z d a r z a j ą się j e d n a k p r z y p a d k i , gdy w s k a z a n e jest o s z a c o w a n i e z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j (p, 1,31) liczby p r a w d o p o d o b n y c h zanieczyszczeń w w y o d r ę b n i o n e j miesza ninie reakcyjnej i ich w z g l ę d n y c h ilości. M o ż n a w t e d y osądzić, czy należy z a s t o s o w a ć w s t ę p n e oczyszczanie z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i k o l u m n o w e j (p. 1,31) l u b ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k i e m (p. 1,22), z a n i m przystąpi się d o krystalizacji. W y o d r ę b n i e n i e związku stałego z a p o m o c ą sączenia p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z o s t a ł o już o m ó w i o n e (p. 1,19). W ten s a m s p o s ó b oddziela się oczywiście związek p r z e k r y s t a l i z o w a n y . N a l e ż y jednak d o d a ć , że ług p o k r y s t a l i c z n y p r z e d s t a w i a n i e r a z p e w n ą w a r t o ś ć , gdyż m o ż n a z n i e g o o d z y s k a ć d o d a t k o w e ilości p r o d u k t u . W z w i ą z k u z t y m , przesącz p o odsączeniu k r y s z t a ł ó w należy przenieść d o i n n e g o n a c z y n i a , zagęścić (p. 1,24, z a c h o w u j ą c o d p o w i e d n i ą o s t r o ż n o ś ć gdy r o z p u s z c z a l n i k jest p a l n y ) i w t e n s p o s ó b o t r z y m a ć drugi, a n i e r a z i dalsze r z u t y k r y s z t a ł ó w . D a l s z e r z u t y są zwykle m n i e j czyste o d k r y s z t a ł ó w o t r z y m a n y c h p i e r w o t n i e i należy je p o w t ó r n i e przekrystaliz o w a ć ze świeżego r o z p u s z c z a l n i k a ; czystość p r o d u k t u s p r a w d z a się p r z e z o z n a c z e n i e t e m p e r a t u r y topnienia. ;
P o usunięciu głównej ilości przesączu w celu zagęszczenia, k r y s z t a ł y p r z e m y w a się, a b y u s u n ą ć z ich p o w i e r z c h n i ług p o k r y s t a l i c z n y , k t ó r y p o wysuszeniu zanieczyściłby o t r z y m a n y p r o d u k t P r z e m y w a się z w y k l e t a k i m s a m y m r o z p u s z c z a l n i k i e m j a k u ż y t y d o krystalizacji, stosując go m o ż l i w i e w j a k najmniejszej ilości, a b y u n i k n ą ć s t r a t n a s k u t e k rozpuszczenia osadu. P o wyłączeniu p o m p y k r y s z t a ł y zalewa się niewielką obję tością r o z p u s z c z a l n i k a i ostrożnie miesza ł o p a t k ą l u b spłaszczoną p a ł e c z k ą szklaną (unikając u s z k o d z e n i a i przesunięcia sączka) tak, a b y r o z p u s z c z a l n i k d o k ł a d n i e zwilżył cały osad. N a s t ę p n i e włącza się p o n o w n i e p o m p ę i o d c i s k a k r y s z t a ł y jak p o p r z e d n i o s z e r o k i m k o r k i e m s z k l a n y m . W r a z i e p o t r z e b y p r z e m y w a n i e p o w t a r z a się ( p o wyłącze niu p o m p y ) . Jeżeli rozpuszczalnik u ż y t y d o krystalizacji m a s t o s u n k o w o w y s o k ą t e m p e r a t u r ę w r z e n i a , to należy o s a d p r z e m y ć nisko w r z ą c y m r o z p u s z c z a l n i k i e m , a b y o t r z y m a n e k r y s z t a ł y m o ż n a b y ł o ł a t w o osuszyć. Jest oczywiste, że k r y s t a l i z o w a n y o s a d p o w i n i e n b y ć nierozpuszczalny l u b tylko s ł a b o r o z p u s z c z a l n y w l o t n y m rozpuszczalniku u ż y t y m d o p r z e m y c i a , R o z p u s z c z a l n i k ten m u s i m i e s z a ć się całkowicie z r o z p u s z c z a l n i k i e m u ż y t y m d o krystalizacji; stosuje się go d o p r z e m y c i a d o p i e r o p o p r z y n a j m n i e j j e d n o razowym przemyciu rozpuszczalnikiem pierwotnym. K r y s t a l i z a c j a w b a r d z o niskich t e m p e r a t u r a c h . P o t r z e b a u t r z y m a n i a niskiej t e m p e r a t u r y p o d c z a s procesu krystalizacji z a c h o d z i w t y c h p r z y p a d k a c h , gdy r o z p u s z c z a l n o ś ć związku w w y m a g a n y m r o z p u s z c z a l n i k u w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j l u b t e m p e r a t u r z e l o d ó w k i jest zbyt d u ż a i w związku z t y m w y d a j n o ś ć krystalizacji jest zbyt m a ł a l u b g d y związek w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j jest cieczą, lecz m o ż n a go p r z e k r y s t a l i z o w a ć w z n a c z n i e niższych t e m p e r a t u r a c h ( n p . —10 d o —40°C). W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u związek p o kilku k o l e j n y c h krystalizacjach w niskiej t e m p e r a t u r z e p o w r a c a d o stanu ciekłego w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j , lecz oczyszczenie p o p r z e z krystalizację z o s t a ł o osiągnięte. Jeżeli związek nie jest w r a ż l i w y n a d z i a ł a n i e wilgoci i gdy jego ilość jest s t o s u n k o w o d u ż a (np. 5 d o 50 g), t o krystalizację w niskiej t e m p e r a t u r z e m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w prosty, t y m niemniej względnie skuteczny s p o s ó b . K o l b e kulistą lub stożkową za bezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i zawierającą rozpuszczalnik, w k t ó r y m p o p r z e d n i o r o z p u s z c z o n o związek, umieszcza się w o d p o w i e d n i e j m i e s z a n i n i e oziębiającej (p. 1,12) i p o z o s t a w i a w niej a ż d o c a ł k o w i t e g o w y k r y s t a l i z o w a n i a związku z r o z t w o r u . W tej s a m e j łaźni c h ł o d z ą c e j oziębia się d r u g ą k o l b ę , r ó w n i e ż z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , zawierającą r o z p u s z c z a l n i k d o p r z e m y w a n i a . L e j e k B u c h n e r a z o d p o w i e d n i m sączkiem p o ł ą c z o n y z kolbą s s a w k o w ą n a p e ł n i a się s t a ł y m d w u t l e n k i e m
węgla. T u ż p r z e d sączeniem stały d w u t l e n e k węgla u s u w a się z lejka (w p r z y p a d k u sączenia w b a r d z o niskich t e m p e r a t u r a c h p o z o s t a w i a się niewielką jego ilość, g d y ż p o m a g a to u t r z y m a ć niską t e m p e r a t u r ę sączonej mieszaniny), i m o ż l i w i e j a k najszybciej odsącza się kryształy, używając o z i ę b i o n e g o r o z p u s z c z a l n i k a d o ich w y p ł u k a n i a i p r z e m y c i a . Wszystkie czynności t r z e b a w y k o n a ć b a r d z o s z y b k o ; p o z a t y m należy p r z y k a ż d e j okazji w s t a w i a ć k o l b y z p o w r o t e m d o ł a ź n i chłodzącej i w y c i e r a ć j e z z e w n ą t r z , g d y ich z a w a r t o ś ć w l e w a się d o lejka, a b y k r o p l e cieczy z ł a ź n i nie d o s t a ł y się n a sączek. J a k w i d a ć , z krystalizacją i sączeniem w niskich t e m p e r a t u r a c h łączą się d u ż e trud ności: 1) n a o z i ę b i o n y m związku, r o z p u s z c z a l n i k u i lejku B u c h n e r a s z y b k o o s a d z a się wilgoć i 2) w c z a s i e sączenia t r u d n o u t r z y m a ć a p a r a t u r ę , p r o d u k t i r o z p u s z c z a l n i k w wymaganej temperaturze. T r u d n o ś c i t e m o ż n a p o k o n a ć tylko za p o m o c ą p o m y s ł o w e j a p a r a t u r y ; jedną z n i c h p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,71.
R y s . 1,71. Z e s t a w aparatury d o krystalizacji w n i s k i c h temperaturach: i — k o l b a z trzema szyjami, 2 — c h ł o d n i c a z a b e z p i e c z o n a rurką z c h l o r k i e m w a p n i a , 3 — rurka s ą c z ą c a , 4 — p r o w a d n i c a , 5 — k o l b a z d w i e m a szyjami, ó — kran
K o l b a g r u s z k o w a z t r z e m a szyjami 1 z a o p a t r z o n a jest w c h ł o d n i c ę z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a 2, r u r k ę sączącą 3 (jest t o r u r k a s z k l a n a z a k o ń c z o n a płytką ze szkła spie k a n e g o ) i w p r o w a d n i c ę o d m i e s z a d ł a 4 z giętką r u r k ą g u m o w ą l u b polietylenową umożliwiającą p r z e s u w a n i e r u r k i sączącej w g ó r ę i w d ó ł , j a k r ó w n i e ż w y k o n a n i e nią r u c h u kolistego. K o l b a z t r z e m a szyjami łączy się z kolbą z d w i e m a szyjami 5 z a o p a trzoną w u k ł a d d o w p r o w a d z a n i a a z o t u i w r u r k ę zasilającą z k r a n e m 6. P r z e z s t a r a n nie wysuszoną a p a r a t u r ę , zawierającą w k o l b i e I związek p o d d a w a n y krystalizacji, p r z e p u s z c z a się a z o t ; r u r k ę sączącą wyciąga się p r z e d t e m ku g ó r n e j części k o l b y 1. N a s t ę p n i e , r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą azot u s u w a się, d o k o l b y 5 w p r o w a d z a się r o z p u s z czalnik, p o n o w n i e załącza r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą azot i p r z e z o d p o w i e d n i ą regulację k r a n e m 6 (1) przetłacza d o k o l b y / w y m a g a n ą ilość r o z p u s z c z a l n i k a (2). K o l b ę 1 ogrze w a się n a s t ę p n i e za p o m o c ą o d p o w i e d n i e g o urządzenia grzejnego a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia o s a d u , p o c z y m c h ł o d z i się r o z t w ó r n a j p i e r w d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , a d o p i e r o p o t e m o b i e k o l b y 1 i 5 z a n u r z a się w ł a ź n i oziębiającej. P o c a ł k o w i t y m wy-* krystalizowaniu p r o d u k t u o b n i ż a się r u r k ę sączącą 3, t a k a b y s t y k a ł a się z p o w i e r z c h n i ą ł u g u macierzystego, i powoli odsysa r o z t w ó r (3). D z i ę k i p r z e s u w a n i u r u r k i sączącej w dół i w o k ó ł d n a k o l b y , c o u m o ż l i w i a giętkie p o ł ą c z e n i e 4, cały osad krystaliczny przysysa się d o p ł y t k i sączącej, n a t o m i a s t ł u g macierzysty zostaje c a ł k o w i c i e usunięty. Bez wyłączania p o m p y p r ó ż n i o w e j w p r o w a d z a się d o k o l b y 1 r o z p u s z c z a l n i k d o p r z e m y w a n i a , r e g u l u j ą c p o ł o ż e n i e d o p r o w a d z a j ą c e j g o r u r k i w ten s p o s ó b , a b y s t r u m i e ń r o z p u s z c z a l n i k a s p ł u k a ł ług m a c i e r z y s t y z zewnętrznej p o w i e r z c h n i r u r k i sączącej. T o
w s t ę p n e p r z e m y w a n i e służy r ó w n i e ż d o s p ł u k a n i a wewnętrznej p o w i e r z c h n i r u r k i sączą cej i zabezpieczenia w ten sposób o s a d u p r z e d zanieczyszczeniem ł u g i e m m a c i e r z y s t y m , ściekającym z rurki p o wyłączeniu p o m p y . Jeżeli w y m a g a n e jest d o k ł a d n i e j s z e p r z e m y cie, to w y ł ą c z a się p o m p ę , w p r o w a d z a r o z p u s z c z a l n i k skierowując jego s t r u m i e ń n a k r y s z t a ł y , m i e s z a je z r o z p u s z c z a l n i k i e m z a p o m o c ą r u r k i sączącej i p o n o w n i e załącza p o m p ę . N a s t ę p n ą krystalizację m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć b e z u s u w a n i a o s a d u z k o l b y 1. P o z a k o ń c z e n i u krystalizacji p o z o s t a w i a się zestawioną a p a r a t u r ę ( z a c h o w u j ą c w ten s p o s ó b b e z w o d n ą a t m o s f e r ę w e w n ą t r z ) d o czasu, a ż osiągnie o n a t e m p e r a t u r ę p o k o jową. D z i ę k i t e m u p o rozłączeniu a p a r a t u r y oczyszczony p r o d u k t n i e p o w i n i e n być za nieczyszczony skondensowaną parą wodną obecną w otaczającym powietrzu. U w a g i . (1) D o w p r o w a d z a n i a azotu należy z a s t o s o w a ć u k ł a d p r z e d s t a w i o n y n a r y s . 1,49. S ł u p e k rtęci l u b oleju m i n e r a l n e g o w r u r c e wylotowej p o w i n i e n b y ć n a tyle d u ż y , a b y m o ż n a b y ł o p r z e t ł o c z y ć r o z p u s z c z a l n i k z k o l b y 5 d o k o l b y / . D o regulowa nia p r z e p ł y w u r o z p u s z c z a l n i k a służy k r a n 6; w y l o t r u r k i d o p r o w a d z a j ą c e j rozpuszczal nik d o k o l b y 1 p o w i n i e n z n a j d o w a ć się p o w y ż e j p o z i o m u r o z t w o r u . (2) P o t r z e b n ą d o krystalizacji ilość r o z p u s z c z a l n i k a ustala się w p r ó b a c h w s t ę p n y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w m a ł y c h p r o b ó w k a c h ; w celu wydzielenia k r y s z t a ł ó w oziębia się je w ł a ź n i c h ł o d z ą c e j . (3) R u r k ę sączącą należy p o ł ą c z y ć z p o m p ą p r ó ż n i o w ą p o p r z e z n a c z y n i e d o zbie r a n i a ługu p o k r y s t a l i c z n e g o , k t ó r y w r a z i e p o t r z e b y zagęszcza się w celu u z y s k a n i a n a s t ę p n e g o r z u t u k r y s z t a ł ó w . P o n a d t o , k o n i e c z n a jest regulacja ssania (przez załączenie d o d a t k o w e g o k r a n u n i e u w i d o c z n i o n e g o na r y s u n k u ) , t a k a b y m o ż n a b y ł o d o s t o s o w a ć s z y b k o ś ć o b n i ż a n i a r u r k i sączącej d o szybkości o b n i ż a n i a się p o z i o m u ł u g u p o k r y s t a licznego. Z a n u r z e n i e w r o z t w o r z e r u r k i sączącej w y m a g a później k ł o p o t l i w e g o u s u w a n i a z jej p o w i e r z c h n i zewnętrznej ł u g u p o k r y s t a l i c z n e g o . Krystalizacja w atmosferze gazu obojętnego. S u b s t a n c j e r o z k ł a d a j ą c e się (lub ulega jące i n n y m z m i a n o m ) w zetknięciu z p o w i e t r z e m należy krystalizować w a t m o s f e r z e o b o j ę t n e j , k t ó r ą zazwyczaj s t a n o w i a z o t , a l e niekiedy stosuje się r ó w n i e ż d w u t l e n e k węgla l u b w o d ó r . D o t e g o r o d z a j u krystalizacji n a d a j e się a p a r a t u r a p r z e d s t a w i o n a na rys. 1,71, z tą różnicą, że z a m i a s t r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a u m i e s z c z a się d r u g i u k ł a d d o p r o w a d z a j ą c y a z o t A p a r a t u r ę p r z e p ł u k u j e się a z o t e m i s z y b k o w p r o w a d z a o s a d d o k o l b y 1; p r z e d p r z e p r o w a d z e n i e m r o z p u s z c z a i n i k a z k o l b y 5 d o k o l b y 1 r ó w n i e ż p r z e p ł u k u j e się a p a r a t u r ę a z o t e m . N a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się krystalizację w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o , stosując o d p o w i e d n i ą m e t o d ę oziębiania. K r y s z t a ł y suszy się w kolbie / przepuszczając przez zestaw s t r u m i e ń a z o t u , a następnie r o z ł ą c z a się a p a r a t u r ę . Z e t k n i ę c i e się p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o związku z p o w i e t r z e m p r z e z k r ó t k i czas nie z a w s z e jest szkodliwe i zazwyczaj m o ż n a związek s z y b k o przenieść d o naczynia, w k t ó r y m p r z e c h o w u j e się g o w a t m o s f e r z e azotu ( n p . d o n a p e ł n i o n e g o a z o t e m eksy katora). W p r z y p a d k u gdy n a w e t k r ó t k o t r w a ł e w y s t a w i e n i e związku n a d z i a ł a n i e p o w i e t r z a jest szkodliwe, wszystkie czynności z w i ą z a n e z krystalizacją i sączeniem p r z e p r o w a d z a się w w y p e ł n i o n e j a z o t e m skrzyni z z a i n s t a l o w a n y m i w jednej ze ścian r ę k a w i c a m i u m o ż l i w i a j ą c y m i m a n i p u l a c j e w e w n ą t r z skrzyni b e z jej o t w i e r a n i a (w l a b o r a t o r i a c h polskich o k r e ś l a się ją j a k o „ d r y b o x " ) i w y p o s a ż o n e j w sprzęt n i e z b ę d n y d o krystali zacji. R o z m i a r y skrzyni ograniczają oczywiście skalę w y k o n y w a n e j w niej krystalizacji. Krystalizacja w skali p ó ł m i k r o i mikro. W p r a c a c h p r e p a r a t y w n y c h z a c h o d z i nie kiedy p o t r z e b a p r z e k r y s t a l i z o w a n i a b a r d z o m a ł e j ilości substancji. N i e w i e l k a ilość sub stancji m o ż e b y ć w y n i k i e m : I) reakcji w y k o n a n e j w m a ł e j skali ze względu n a w y s o k i k o s z t o d c z y n n i k ó w , 2) o t r z y m a n i a p o c h o d n e j z m a ł e j ilości p r o d u k t u n a t u r a l n e g o , 3) oddzielenia p r o d u k t u u b o c z n e g o z p r z e p r o w a d z o n e j reakcji, 4) r o z d z i e l a n i a c h r o m a t o g r a f i c z n e g o (techniką k o l u m n o w ą l u b c i e n k o w a r s t w o w ą ) itd. D l a w y g o d y , s p o s ó b w y k o n a n i a krystalizacji m a ł y c h ilości substancji o m ó w i o n o dla t r z e c h z a k r e s ó w wiel kości p r ó b k i : 1) s k a l a o d 1 g d o 20 rag,
2) skala o d 20 m g d o 1 m g , 3) skala p o n i ż e j 1 m g . Krystalizację w skali 1 p r z e p r o w a d z a się w z w y k ł y c h a p a r a t u r a c h , tylko o z m n i e j s z o n y c h w y m i a r a c h . U ż y w a się w i ę c m a ł y c h k o l b e k s t o ż k o w y c h (5 d o 20 m l ) , m a ł y c h k o l b e k g r u s z k o w y c h (5 d o 20 ml), p r o b ó w e k p ó ł m i k r o ( 7 5 X 1 0 m m l u b 1 0 0 X 1 2 m m ) a l b o r u r e k w i r ó w k o w y c h (1 d o 5 m l ) . W s k a z a n e jest, a b y r o z t w o r y w t y c h n a c z y n i a c h nie b y ł y o g r z e w a n e b e z p o ś r e d n i o p a l n i k i e m p ó ł m i k r o , lecz n a ł a ź n i w o d n e j l u b olejo wej umożliwiających lepszą regulację o g r z e w a n i a . R o z t w o r y w ł a t w o p a l n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h należy o g r z e w a ć p o d chłodnicą z w r o t n ą stosując a p a r a t u r ę p ó ł m i k r o z wy m i e n n y m i s z k l a n y m i p o ł ą c z e n i a m i szlifowymi (szlify 7 / 1 1 i 1 0 / 1 9 ) . W y d z i e l o n e p o oziębieniu k r y s z t a ł y sączy się n a m a ł y m lejku H i r s c h a l u b n a m a ł y m lejku s t o ż k o w y m z a o p a t r z o n y m w p ł y t k ę p e r f o r o w a n ą l u b ze szkła s p i e k a n e g o . N i e k i e d y w y g o d n i e jest p o ł o ż y ć n a p ł y t k ę ze szkła spiekanego k r ą ż e k bibuły, g d y ż u ł a t w i a t o z e b r a n i e o s a d u . T y p o w e zestawy d o sączenia p r z e d s t a w i o n o n a rys. L72a i b . Z e s t a w a t o lejek H i r s c h a p o ł ą c z o n y z p r o b ó w k ą s s a w k o w ą ( 1 5 0 X 2 5 m m ) za p o m o c ą s t o ż k a g u m o w e g o . P r z e sącz zbiera się w r u r c e w i r ó w k o w e j l u b w p r o b ó w c e p ó ł m i k r o umieszczonej n a zwitku w a t y w p r o b ó w c e s s a w k o w e j . N a r y s . I,72b p r z e d s t a w i o n o zestaw z p o ł ą c z e n i e m szlifo w y m ; n a d a j e ' s i ę o n d o skali 20—100 m g .
a>
b>
R y s . 1,72. Z e s t a w y d o sączenia w skali p ó ł m i k r o : a ) z p o ł ą c z e n i e m za p o m o c ą s i o ż k a g u m o w e g o , V) x p o ł ą c z e n i e m s z l i f o w y m
R y s . 1,73. Z e s t a w d o s ą c z e n i a z , , g w o ź d z i e m " W i l l s t a t t e r a : a) w y m i a r y z e s t a w u , b) g w ó ź d ź z rowkowaną powierzchnią
D o odsączania k r y s z t a ł ó w w skali 1 1 2 stosuje się zestaw z t z w . „ g w o ź d z i e m " WiHstiittera. Jest t o cienka p a ł e c z k a s z k l a n a ' spłaszczona n a j e d n y m k o ń c u , G w ó ź d ź przy g o t o w u j e się ł a t w o , n a g r z e w a j ą c k o n i e c krótkiej p a ł e c z k i szklanej w p ł o m i e n i u p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o i dociskając g o n a s t ę p n i e d o ' p ł y t k i a z b e s t o w e j . G w ó ź d ź w k ł a d a się d o m a ł e g o lejka s z k l a n e g o (rys. 1,73) p o ł ą c z o n e g o za p o m o c ą pierścienia l u b s t o ż k a .gumowego z p r o b ó w k ą ssawkową, a l b o " d o lejka ze szlifem. G ł ó w k ę g w o ź d z i a m o ż n a p r z y k r y ć m a ł y m k r ą ż k i e m b i b u ł y , w y c i ę t y m za p o m o c ą b o r a d o k o r k ó w o o d p o w i e d n i e j średnicy, lecz m o ż n a r ó w n i e ż p o m i n ą ć "bibułę, jeżeli k r a w ę d ź g ł ó w k i g w o ź d z i a p r z y l e g a d o b r z e d o p o w i e r z c h n i lejka i jeżeli kryształy są d o b r z e w y k s z t a ł c o n e . Pierw sza p o r c j a k r y s z t a ł ó w z a t r z y m u j e ' s i ę n a g w o ź d z i u i spełnia rolę sączka. T e n s p o s ó b sączenia jest p r z y d a t n y d o p r z y g o t o w a n i a nie zawierającej w ł ó k i e n bibuły ani i n n y c h zanieczyszczeń p r ó b k i d o analizy e l e m e n t a r n e j . N a r y s . T , 7 3 a p o k a z a n o w y m i a r y lejka i gwoździa o d p o w i e d n i e d o odsączania o s a d u w ilości d o 1 g. Z e s t a w o m n i e j s z y c h w y m i a r a c h n a d a j e ' s i ę d o o d p o w i e d n i o m n i e j s z y c h ilości ( n p . d o 20 m g ) . W y g o d n i e jest p r z y g o t o w a ć kilka „ g w o ź d z i " o r ó ż n e j średnicy główki p a s u j ą c y c h d o j e d n e g o lejka.
tak a b y k a ż d o r a z o w o m o ż n a b y ł o u ż y ć „ g w o ź d z i a " i sączka o " ś r e d n i c y o d p o w i e d n i e j d o ilości z b i e r a n e g o o s a d u . „ G w o ź d z i e " o większych w y m i a r a c h , n a k t ó r e k ł a d z i e się sączki o 0 15—25 m m , p o w i n n y mieć p o w i e r z c h n i ę wyżłobioną, jak p o k a z a n o (z p e w ną przesadą) n a rys. I,73b. M a to n a celu umożliwienie sączenia n a całej p o w i e r z c h n i sączka. R o w k o w a t ą p o w i e r z c h n i ę sączącą uzyskuje się p r z e z dociśnięcie"gorącego s z k ł a do p o w i e r z c h n i ciernej s t a r e g o pilnika. D o przesączenia p o d c z a s ' k r y s t a l i z a c j i g o r ą c e g o l u b w r z ą c e g o r o z t w o r u (w celu u s u nięcia zanieczyszczeń) stosuje się m i k r o s ą c z e k ze szkła P y r e x ( o p o j . 8 m l ) , p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,74, w y d ł u ż o n y kształt sączka zmniejsza p a r o w a n i e . Sączek u m i e s z c z a się w p r o b ó w c e s s a w k o w e j j a k n a rys. 1,72. Jest o c z y w i s t e , ' ż e w m i a r ę zmniejszania się p r ó b k i w zakresie skali 2 (od 20 m g d o 1 m g ) s t r a t y p o d c z a s p r z e n o s z e n i a o s a d u z k o l b y n a sączek są c o r a z poważniejsze, a zanieczyszczenie p r z y p a d k o w e i zanieczyszczenie w ł ó k n a m i b i b u ł y c o r a z b a r d z i e j p r a w d o p o d o b n e . W związku z t y m p o w i n n o się w ó w c z a s s t o s o w a ć i n n e s p o s o b y prze p r o w a d z e n i a krystalizacji. T a k n a p r z y k ł a d , m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć krystalizację w r u r c e w i r ó w k o w e j . P o w y k r y s t a l i z o w a n i u o s a d u r u r k ę z z a w a r t o ś c i ą p o d d a j e się o d w i r o w a n i u , p r z y ' c z y m o s a d zbija się w krystaliczną m a s ę . W celu odsączenia o s a d u d o r u r k i w i r ó w k o w e j w p r o w a d z a ' s i ę p i p e t k ę (wyciągniętą w k a p i l a r ę o średnicy ok. 0,1 m m ) w i o d ą c jej k o n i e c p o p o w i e r z c h n i w e w n ę t r z n e j r u r k i aż d o osiągnięcia d n a . P r z y t a k i m s p o s o b i e w p r o w a d z a n i a pipetki jest mniejsza m o ż l i w o ś ć zbicia k a p i l a r n e g o z a k o ń c z e n i a , g d y ż wspiera się o n o o ś c i a n k ę r u r k i . Pipetką wyciąga się ług pokrystaliczny, p r z y c z y m k a p i l a r n y k o niec służy j a k o sączek. Z kolei w p r o w a d z a się za p o m o c ą drugiej pipetki kilka k r o p l i r o z p u s z c z a l n i k a d o p r z e m y c i a , kierując je najpierw n a w e w n ę t r z n ą ' p o w i e r z c h n i ę r u r k i zanieczyszczoną ługiem p o k r y s t a l i c z n y m , a p o t e m n a p o w i e r z c h n i ę m a s y k r y s t a l i c z n e j . R o z p u s z c z a l n i k przecieka p r z e z m a s ę krystaliczną, p o c z y m wyciąga się g o za p o m o c ą pipetki. N a p e ł n i o n ą p i p e t k ę w y j m u j e się z r u r k i i z a w r a c a o p r ó ż n i o n ą tyle razy, ile
30:
Rys.
1,74. M i k r e sączek
b)
R y s . 1,75. U r z ą d z e n i e d o krystalizacji m a ł y c h ilości substancji: a) rurka k r y s l a l i z a c y j n a , b) u m i e s z c z e n i e rurki k r y s t a l i z a c y j n e j w rurce w i r ó w k o w e j
jest t o p o t r z e b n e . N a s t ę p n ą ' k r y s t a l i z a c j ę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć b e z u s u w a n i a o s a d u z r u r k i w i r ó w k o w e j . P o krystalizacji r u r k ę w i r ó w k o w ą z o c z y s z c z o n y m z w i ą z k i e m u m i e s z c z a się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m l u b w pistolecie d o ' s u s z e n i a . G d y r o z p u s z czalnik zostanie całkowicie usunięty, w r u r c e p o z o s t a j e czysty p r o d u k t . G d y objętość r o z p u s z c z a l n i k a u ż y t e g o d o krystalizacji jest d u ż a w p o r ó w n a n i u z ilością osadu, to u s u w a n i e ługu p o k r y s t a l i c z n e g o z r u r k i w i r ó w k o w e j z a p o m o c ą pi petki jest ż m u d n e . W t a k i m p r z y p a d k u p r z e d ł u ż a się czas ' w i r o w a n i a , a b y uzyskafr bardziej zbity osad, i większość ł u g u p o k r y s t a l i c z n e g o u s u w a się, bez r o z d r o b n i e n i a m a s y krystalicznej, o d w r a c a j ą c d e l i k a t n i e r u r k ę d o g ó r y d n e m n a d i n n y m n a c z y n i e m .
G d y r u r k a jest jeszcze w pozycji o d w r ó c o n e j , spłukuje się jej brzeg r o z p u s z c z a l n i k i e m z a p o m o c ą z a k r a p l a c z a , a n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się r o z p u s z c z a l n i k ' d o r u r k i i p r z e m y w a n i m osad. P o p r z e m y c i u u s u w a się r o z p u s z c z a l n i k pipetką z k a p i l a r n y m z a k o ń c z e n i e m , tak j a k opisano poprzednio.* I n n y sposób p r z e p r o w a d z e n i a krystalizacji substancji w ilości o d 1 d o 5 m g p o l e g a h a rozpuszczeniu jej i w y k r y s t a l i z o w a n i u w ' w ą s k i e j r u r c e szklanej (6 m m ) z a t o p i o n e j z j e d n e g o k o ń c a i p r z e w ę ż o n e j w t a k i m miejscu, a b y część p o d p r z e w ę ż e n i e m m i a ł a odpowiednią p o j e m n o ś ć . P o z a k o ń c z e n i u ' k r y s t a l i z a c j i w p r o w a d z a się d o r u r k i p a ł e c z k ę szklaną spłaszczoną n a k o ń c u t a k j a k „ g w ó ź d ź " Willstattera (rys. I,75a), o d w r a c a r u r k ę d o g ó r y d n e m w r u r c e w i r ó w k o w e j (rys. T , 7 5 b ) i całość p o d d a j e w i r o w a n i u . W celu p r z e m y c i a u s u w a się z r u r k i g w ó ź d ź , w p r o w a d z a r o z p u s z c z a l n i k z a p o m o c ą p i p e t k i z kapilarnym zakończeniem, ponownie umieszcza'gwóźdź i odsącza osad przez odwiro w a n i e w o d w r ó c o n e j pozycji j a k p o p r z e d n i o . Jeżeli p r z e p r o w a d z a j ą c krystalizację w r u r c e w i r ó w k o w e j * l u b w r u r c e o m a ł e j średr nicy d o d a n o n a p o c z ą t k u z a d u ż o r o z p u s z c z a l n i k a , t o r o z t w ó r m o ż n a zagęścić w n a stępujący s p o s ó b : d o r u r k i ' d o d a j e się m a ł y k a w a ł e k k a r b o r u n d u i ogrzewa o s t r o ż n i e r o z t w ó r d o ł a g o d n e g o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j l u b olejowej. N a p o w i e r z c h n i ę wrzącej cieczy kieruje się z a p o m o c ą p i p e t k i z ' k a p i l a r n y m k o ń c e m s t r u m i e ń a z o t u . Zagęszcza n i e p r z e r y w a się p o osiągnięciu właściwej objętości. W t e n sposób zagęszcza się r ó w nież ług p o k r y s t a l i c z n y w p r z y p a d k u , g d y t r z e b a o t r z y m a ć n a s t ę p n e r z u t y k r y s z t a ł ó w . G d y osad p o d d a w a n y krystalizacji z a w i e r a k u r z l u b zanieczyszczenia n i e r o z p u s z czalne, należy najpierw u ż y ć większej n i ż p o t r z e b n a ilości r o z p u s z c z a l n i k a ( a b y u n i k n ą ć p r z e d w c z e s n e j ' krystalizacji) i p r z e s ą c z y ć r o z t w ó r p r z e z m i k r o s ą c z e k p r z e d s t a w i o n y n a rys; 1,74. N a s t ę p n i e r o z t w ó r zagęszcza się w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o a ż d o w y m a g a n e j mniejszej objętości, stosując w r a z i e p o t r z e b y najpierw w i ę k s z ą ' p r o b ó w k ę , z k t ó r e j p o zagęszczeniu p r z e n o s i się r o z t w ó r z a p o m o c ą pipetki d o r u r k i w i r ó w k o w e j l u b d o ' r u r k i o m a ł e j ś r e d n i c y o o d p o w i e d n i e j wielkości. N a l e ż y d o d a ć , ż e p r z e d p r z y s t ą p i e n i e m d o w y k o n y w a n i a o m ó w i o n y c h czynności t r z e b a m i e ć p r z y g o t o w a n e szczypce i p o d s t a w k ę d o p r o b ó w k i , ściskacze o r a z u c h w y t y , służące d o t r z y m a n i a i u s t a w i e n i a r u r e k w i r ó w k o w y c h i pipetek, j a k r ó w n i e ż szkiełka zegarkowe do nakrywania rurek dla ochrony przed kurzem. Krystalizację substancji w ilości mniejszej n i ż 1 m g (skala 3) p r z e p r o w a d z a się w r u r k a c h d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a , czyli w r u r k a c h k a p i l a r n y c h (o śred nicy n p . 1,5 m m ) . Jest t o o p e r a c j a d u ż o p r o s t s z a , n i ż m o g ł o b y się w y d a w a ć . W s z y s t k i e czynności należy w y k o n y w a ć n a stole n a k r y t y m k a w a ł k i e m b i a ł e g o g ł a d k i e g o p a p i e r u l u b szkłem n i e p r z e z r o c z y s t y m . M o ż n a w t e d y n a t y c h m i a s t z a u w a ż y ć i z l i k w i d o w a ć wszelki k u r z l u b b r u d i u c h r o n i ć szklaną a p a r a t u r ę p r z e d p r z y p a d k o w y m zanieczyszcze n i e m k u r z e m , p o l i t u r ą s t o ł u itp., k t ó r e n a w e t w niewielkiej ilości m o g ł y b y p o w a ż n i e zanieczyścić p r o d u k t . O s a d w p r o w a d z a się d o j e d n e g o z o t w a r t y c h k o ń c ó w r u r k i k a p i l a r n e j (o średnicy o k . ' 1 m m ) w s u w a j ą c k o n i e c r u r k i w o s a d znajdujący się w p r o b ó w c e l u b n a szkiełku z e g a r k o w y m . R o z p u s z c z a l n i k w p r o w a d z a się w t e n s a m o t w a r t y k o n i e c r u r k i k a p i l a r n e j d o t y k a j ą c nim d o k r o p l i r o z p u s z c z a l n i k a zwisającej z pipetki z k a p i l a r n y m z a k o ń c z e niem. ' P o b r a n a ilość r o z p u s z c z a l n i k a zależy o d r ó w n o w a g i p o m i ę d z y napięciem p o w i e r z c h n i o w y m i siłami k a p i l a r n y m i o r a z siłą grawitacji, k t ó r a z kolei zależy o d kąta, p o d k t ó r y m t r z y m a się rurkę kapilarną, i o d c z ę ś c i ' kropli d o t y k a n e j p r z e z k o n i e c k a p i l a r y . N a ogół, r u r k a t r z y m a n a p o z i o m o szybko wciąga k i l k u c e n t y m e t r o w y słupek cieczy, n a t o m i a s t r u r k a t r z y m a n a p i o n o w o n a d ' zawieszoną k r o p l ą wciąga tylko kilka mili m e t r ó w cieczy, P r a k t y k ę w e w p r o w a d z a n i u r o z p u s z c z a l n i k a n a b y w a się z łatwością za pomocą prób z pustymi kapilarami. P o wprowadzeniu' osadu i rozpuszczalnika, koniec r u r k i n i e zawierający substancji i r o z p u s z c z a l n i k a zatapia się w p ł o m i e n i u m i k r o p a l n i k a , pozostawia do ochłodzeDia i ' z a w a r t o ś ć k a p i l a r y p r z e n o s i się w z a t o p i o n y k o n i e c umieszczając k a p i l a r ę w r u r c e w i r ó w k o w e j i p o d d a j ą c w i r o w a n i u . W s k a z a n e jest u m i e ścić w r u r c e w i r ó w k o w e j z a t y c z k ę z miękkiej g u m y z p r z e k ł u t y m i o t w o r a m i , w k t ó r y c h
u m o c o w u j e się r u r k i k a p i l a r n e ; w ten s p o s ó b c h r o n i się je p r z e d p ę k n i ę c i e m p o d c z a s w i r o w a n i a , O t w a r t y k o n i e c k a p i l a r y oczyszcza się p r z e z w p r o w a d z e n i e d o d a t k o w e j ilości r o z p u s z c z a l n i k a . W t y m celu p r z e s u w a się k a p i l a r ę w jej ś r o d k o w e j części p o p r z e z płomień mikropalnika i następnie przykłada koniec kapilary do kropli rozpuszczalnika; w m i a r ę stygnięcia k a p i l a r y ciecz zostaje w c i ą g a n a d o r u r k i . T ę d o d a t k o w ą ilość r o z p u s z c z a l n i k a m o ż n a p r z e s u n ą ć w dół k a p i l a r y z a p o m o c ą w i r o w a n i a , b ą d ź też, jeżeli p o w i ę k s z e n i e objętości r o z p u s z c z a l n i k a n i e jest w y m a g a n e , m o ż n a ją u s u n ą ć owijając o t w a r t y k o n i e c bibułą i p r z e p r o w a d z a j ą c ś r o d k o w ą część k a p i l a r y p o p r z e z p ł o m i e ń m i k r o p a l n i k a . Oczyszczony k o n i e c z a t a p i a się i r o z p u s z c z a s u b s t a n c j ę w d o d a n y m roz puszczalniku zanurzając koniec k a p i l a r y w o d p o w i e d n i e j ł a ź n i ogrzewającej. N a s t ę p n i e oziębia się kapilarę i p o w y k r y s t a l i z o w a n i u substancji [dla z a p o c z ą t k o w a n i a krystali zacji m o ż e o k a z a ć się k o n i e c z n e o c h ł o d z e n i e w łaźni oziębiającej (1)], p o d d a j e się k a p i l a r ę o d w i r o w a n i u , a b y k r y s z t a ł y zespoliły się w zbitą m a s ę . G ó r n y k o n i e c kapilary odcina się (2) i u s u w a ług p o k r y s t a l i c z n y za p o m o c ą pipetki z b a r d z o cienkim kapilar n y m z a k o ń c z e n i e m ; r o z p u s z c z a l n i k d o p r z e m y w a n i a w p r o w a d z a się inną k a p i l a r n ą pi petką. N a s t ę p n i e o d c i n a się k o n i e c k a p i l a r y z o c z y s z c z o n y m o s a d e m , suszy g o w eksykatorze próżniowym i zawartość usuwa za pomocą krótkiego drucika platynowego w t o p i o n e g o w p a ł e c z k ę szklaną, t r z y m a j ą c k o n i e c k a p i l a r y pincetką. U w a g i . (1) W celu u m o c o w a n i a r u r e k k a p i l a r n y c h w łaźni ogrzewającej l u b oziębia jącej n a k r y w a się ł a ź n i e siatką d r u c i a n ą o wielkości oczek wystarczającej dla w p r o w a dzenia k a p i l a r e k . N a g ó r n y koniec k a p i l a r k i n a k ł a d a się m a ł y g u m o w y k o ł n i e r z u m o ż l i wiający zawieszenie r u r k i . (2) R u r k ę tej wielkości n a c i n a się n o ż y k i e m k a r b o r u n d o w y m , k t ó r y ł a t w o z r o b i ć p r z y t a p i a j ą c k a w a ł e k k a r b o r u n d u d o p a ł e c z k i s z k l a n e j . M o ż n a r ó w n i e ż użyć o ł ó w k a z diamentem. Suszenie o s a d u p o krystalizacji. W a r u n k i suszenia p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o o s a d u za leżą o d ilości p r o d u k t u , c h a r a k t e r u r o z p u s z c z a l n i k a , k t ó r y t r z e b a u s u n ą ć , i o d w r a ż l i wości p r o d u k t u n a c i e p ł o i w p ł y w a t m o s f e r y . W p r z y p a d k u odsączenia dużej ilości k r y s z t a ł ó w związku t r w a ł e g o , z w i l ż o n e g o r o z puszczalnikiem n i e t o k s y c z n y m i l o t n y m w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j ( n p . w o d ą , e t a n o lem, o c t a n e m etylu l u b a c e t o n e m ) , lejek B u c h n e r a przechyla się d n e m d o g ó r y n a d d w i e m a l u b t r z e m a w a r s t w a m i b i b u ł y (gruboziarnistej b i b u ł y o gładkiej p o w i e r z c h n i ) , leżących n a w a r s t w i e gazet, i u s u w a o s a d za p o m o c ą czystej ł o p a t k i . O s a d p r z y k r y w a się k i l k o m a w a r s t w a m i b i b u ł y d o suszenia i m o c n o przyciska. Jeżeli b i b u ł a zostanie z a n a d t o zwilżona r o z p u s z c z a l n i k i e m , t o o s a d p r z e n o s i się n a świeże w a r s t w y b i b u ł y . N a s t ę p n i e o s a d n a k r y w a się k a w a ł k i e m b i b u ł y p e r f o r o w a n e j l u b szkiełkiem z e g a r k o w y m a l b o płytką szklaną w s p a r t ą n a k o r k a c h . O s a d suszy się n a powietrzu, a ż d o pra w i e c a ł k o w i t e g o usunięcia r o z p u s z c z a l n i k a (co p o z n a j e się p o p r a w i e n i e w y c z u w a l n y m z a p a c h u ) , i następnie u m i e s z c z a g o w s u s z a r c e n a s t a w i o n e j n a o d p o w i e d n i ą t e m p e r a t u r ę ) . N i e k o r z y s t n ą stroną t e g o s p o s o b u suszenia jest możliwość zanieczyszczenia p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o p r o d u k t u w ł ó k n a m i b i b u ł y . W p r z y p a d k u mniejszej ilości (1—20 g) bardziej c e n n e g o p r o d u k t u o d s ą c z o n y o s a d p r z e n o s i się n a z w a ż o n e s z k i e ł k o z e g a r k o w e , r o z d r a b n i a krystaliczną m a s ę n i e niszcząc f o r m y krystalicznej i suszy n a p o w i e t r z u p o d o d p o w i e d n i o p o d p a r t y m d r u g i m szkiełkiem z e g a r k o w y m , a n a s t ę p n i e w s u s z a r c e o u r e gulowanej temperaturze. 1
N a j l e p s z a m e t o d a suszenia o s a d u o niskiej t e m p e r a t u r z e t o p n i e n i a polega n a umiesz czeniu k r y s z t a ł ó w n a szkiełku z e g a r k o w y m w e k s y k a t o r z e (p. 1,11) z a w i e r a j ą c y m o d p o wiedni ś r o d e k ' a b s o r b u j ą c y r o z p u s z c z a l n i k . P a r ę w o d n ą a b s o r b u j e się n a ogół z a p o -
W i e l u s t u d e n t ó w u m i e s z c z a p r z e k r y s t a l i z o w a n y o s a d w suszarce Ogrzanej d o t e m p e r a t u r y w y ż s z e j n i ż t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a o s a d u , z n i e u n i k n i o n y m s k u t k i e m . P r o w a d z i to d o b e z m y ś l n e j straty c z a s u i z m a r n o w a n i a o d c z y n n i k ó w . N a w e t w t e d y , gdy t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a z w i ą z k u jest z n a n a , w s k a z a n e jest z r o b i ć n a j p i e r w p r ó b ę suszenia z mafii ilością substancji n m i e s z c z o n ą n a s z k i e ł k u z e g a i k o w y m . W z a s a d z i e , dla u s u n i ę c i a z o s a d u p o s p o l i t y c h o d c z y n n i k ó w w y m i e n i o n y c h w tabl. 1,8 w y s t a r c z a s u s z e n i e przez 1—2 h w t e m p . 5 0 ° C . W c e l u c a ł k o w i t e g o u s u n i ę c i a w o d y p o z o s t a w i a się o s a d w toj t e m p e r a t u r z e n a n o c .
1
m o c ą g r a n u l o w a n e g o c h l o r k u w a p n i a , stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ) l u b żelu k r z e m i o n k o w e g o >, a p a r y m e t a n o l u l u b etanolu — z a p o m o c ą g r a n u l o w a n e g o c h l o r k u w a p n i a l u b żelu k r z e m i o n k o w e g o . D o absorpcji p a r r o z p u s z c z a l n i k ó w , t a k i c h j a k eter dietylowy, c h l o r o f o r m , c z t e r o c h l o r e k węgla, b e n z e n , toluen, eter n a f t o w y , i p o d o b n y c h r o z p u s z czalników stosuje się świeże s t r u ż y n y p a r a f i n y ; p o n i e w a ż p r ó b k a m o ż e z a w i e r a ć ślady wilgoci, należy r ó w n i e ż umieścić w e k s y k a t o r z e p a r o w n i c ę z o d p o w i e d n i m ś r o d k i e m p o c h ł a n i a j ą c y m w o d ę . Jeżeli d o krystalizacji u ż y t y był k w a s o c t o w y ( n p . d o krystalizacji 2,4-dhiitrofenylohydrazonu) l u b s t ę ż o n y k w a s solny (np. d o krystalizacji c h l o r o w o d o r k u a m i n y ) , t o k o n i e c z n e jest d w o j a k i e w y p e ł n i e n i e e k s y k a t o r a ; żel k r z e m i o n k o w y l u b stęż. kwas siarkowy d o absorpcji pary wodnej oraz umieszczony w oddzielnym naczyniu w o d o r o t l e n e k s o d u w p ł a t k a c h d o a b s o r p c j i o p a r ó w k w a s u . Związki, k t ó r e m a j ą być n a s t ę p n i e u ż y t e d o r e a k c j i w ś r o d o w i s k u b e z w o d n y m , najlepiej suszyć w e k s y k a t o r z e w y p e ł n i o n y m pięciotlenkiem f o s f o r u ) . fi
3
Szybciej osiąga się w y s u s z e n i e o s a d u w eksykatorze próżniowym (p. 1,11). P o d c z a s u s u w a n i a p o w i e t r z a p o m i ę d z y e k s y k a t o r a p o m p ę p r ó ż n i o w ą należy z a w s z e w ł ą c z y ć k o l b ę zabezpieczającą. Ciśnienie t r z e b a o b n i ż a ć p o w o l i , p r z y c z y m nie p o w i n n o o n o być niższe od 26 h P a (20 m m H g ) , jeżeli e k s y k a t o r nie jest z a b e z p i e c z o n y osłoną z gę stej stalowej siatki d r u c i a n e j ; wtedy zgniecenie e k s y k a t o r a przestaje b y ć g r o ź n e ) . Umieszczając n a c z y n i e z substancją (np. szkiełko z e g a r k o w e ) w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m należy je n a k r y ć o d w r ó c o n y m szkiełkiem z e g a r k o w y m . P r z e c i w d z i a ł a t o r o z p y l e niu d r o b n i e j s z y c h k r y s z t a ł ó w w p r z y p a d k u szybkiego w p u s z c z e n i a p o w i e t r z a d o eksy k a t o r a . W p r a k t y c e r u r k a p r o w a d z ą c a o d k r a n u d o w n ę t r z a e k s y k a t o r a w y g i ę t a jest t a k , a b y jej w y l o t s k i e r o w a n y był n a p o k r y w ę , g d y więc k r a n o t w o r z y się t y l k o t r o c h ę i p o w i e t r z e w c h o d z i p o w o l i , t o n i e m a właściwie o b a w y , a b y o s a d został w y d m u c h a n y ze szkiełka l u b i n n e g o n a c z y n i a . 4
Z d a r z a się często, że w o d a l u b i n n y r o z p u s z c z a l n i k jest tak silnie z a a d s o r b o w a n y p r z e z osad, ż e w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m i w zwykłej t e m p e r a t u r z e nie d a się g o usu n ą ć ilościowo. D u ż e ilości związku (powyżej 100 g) suszy się w t e d y w wyższej t e m p e r a -
R y s . 1,76. P r ó ż n i o w y p i s t o l e ! d o s u s z e n i a : i — kk(o l b a , 2 —• k o m o r a . 3 — n a c z y n i e z e ś r o d k i e m s u s z ą c y m
i) J e i e l i z a s t o s u j e sie r o z t w ó r 18 g s i a r c z a n u baru w 1 1 stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , to p o z a a b s o r b o w a n i u d o s t a t e c z n e j ilości w o d y w y t r ą c a się o s a d s i a r c z a n u b a r u , c o w s k a z u j e , że k w a s n i e nadaje się już d o s u s z e n i a i ż e trzeba go w y m i e n i ć . F a b r y k a o d c z y n n i k ó w M e r c k p r o d u k u j e g r a n u l o w a n y środek s u s z ą c y s k ł a d a j ą c y się z o b o j ę t n e g o m i n e r a l n e g o n o ś n i k a p o k r y t e g o k w a s e m s i a r k o w y m . Z a w a r t y w s k a ź n i k b a r w y p u r p u r o w e j staje się b e z b a r w n y w m i a r j a b s o r b o w a n i a w o d y , c o d o s t a r c z a informacji o p o t r z e b i e z m i a n y w y p e ł n i e n i a . W Z w y k l e stosuje sie z a b a r w i o n y n a n i e b i e s k o żel k r z e m i o n k o w y , z m i e n i a j ą c y barwę n a j a s n o r ó ż o w ą w t e d y , z a c h o d z i p o t r z e b a j e g o regeneracji za p o m o c ą o g r z e w a n i a w suszarce. s) W y d a j n y m ś r o d k i e m s u s z ą c y m d o e k s y k a t o r ó w jest p i ę c i o t l e n e k f o s f o r u o s a d z o n y n a n o ś n i k u m i n e r a l n y m ( p r o d u k c j i F a b r y k i O d c z y n n i k ó w M e r c k a ) , r o z p r o w a d z a n y p r z e l firmę- A n d e r m a n C o L t d . D z i ę k i d o d a t k o w i w s k a ź n i k a b e z b a i w a y o d c z y n n i k staje się n i e b i e s k i w m i a r ę absorpcji w o d y . gdy
G o t o w e o s ł o n y do eksykatorów p o d nazwą Designard dostarcza firma Fisher Scientific C o ; firma Jencons (Scientific) Ltd r ó w n i e i p r o d u k u j e o s ł o n y d o e k s y k a t o r ó w .
t u r z e w suszarce p r ó ż n i o w e j , stosując jeden z d o s t ę p n y c h w s p r z e d a ż y m o d e l i . D l a mniejszych ilości p r z e k r y s t a l i z o w a n y c h z w i ą z k ó w d o g o d n ą l a b o r a t o r y j n ą s u s z a r k ę p r ó ż niową s t a n o w i tzw. „pistolet do suszenia". Z e s t a w z w y m i e n n y m i p o ł ą c z e n i a m i szkla n y m i ) p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,76. P a r y cieczy wrzącej w kolbie 1 p r z e c h o d z ą p r z e z płaszcz otaczający k o m o r ę 2 (w której u m i e s z c z o n a jest substancja) i z a w r a c a n e są p r z e z c h ł o d n i c ę . K o m o r a 2 p o ł ą c z o n a jest z n a c z y n i e m 3 z a w i e r a j ą c y m ś r o d e k suszący; n a c z y n i e 3 p o ł ą c z o n e jest z p o m p ą p r ó ż n i o w ą . Ciecz w kolbie 1 d o b i e r a się w zależno ści o d żądanej t e m p e r a t u r y , n p . c h l o r o f o r m (61 °C), trichloroetylen (86°C), w o d a (100°C), t e t r a c h l o r o e t y l e n (120°C), .rym-tetrachlor o etan ( 1 4 7 C ) itd. W y p e ł n i e n i e n a czynia 3 zależy od rodzaju u s u w a n y c h p a r ; w celu związania p a r y w o d n e j u ż y w a się pięciotlenku fosforu o s a d z o n e g o n a w a c i e s z k l a n e j ) (dla uniknięcia zlepiania), dla p a r k w a s ó w — w o d o r o t i e n k u p o t a s u , a strużyn p a r a f i n o w y c h — dla u s u n i ę c i a p a r r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h , t a k i c h j a k c h l o r o f o r m , c z t e r o c h l o r e k węgla, b e n z e n itd. Ł
C
a
3
W s p r z e d a ż y znajdują się pistolety d o suszenia o g r z e w a n e e l e k t r y c z n i e ) (rys. 1,77). Są o n e d o g o d n e w użyciu p o ustaleniu zależności p o m i ę d z y n a s t a w i e n i e m p r z y r z ą d u a temperaturą wewnątrz k o m o r y grzejnej. P r ó b k i d o analizy elementarnej p o w i n n y być s u s z o n e za p o m o c ą tej w ł a ś n i e m e t o d y .
R y s . 1,77. P i s t o l e t d o suszenia o g r z e w a n y
elektrycznie
Ćwiczenia z krystalizacji. D l a n a b y c i a d o ś w i a d c z e n i a w technice krystalizacji student p o w i n i e n p r z e p r o w a d z i ć n a s t ę p u j ą c e ćwiczenia. D o b ó r rozpuszczalnika d o krystalizacji. P r z y g o t o w a ć m a ł e p r ó b k i (ok. 0,5 g) nastę pujących związków: a) k w a s salicylowy, b) acetanilid, c) m - d i n i t r o b e n z e n , d) naftalen i e) a m i d k w a s u p - t o l u e n o s u l f o n o w e g o . Z a s t o s o w a ć n a s t ę p u j ą c e r o z p u s z c z a l n i k i : w o d a d e s t y l o w a n a , spirytus p r z e m y s ł o w y , spirytus r e k t y f i k o w a n y , aceton, t o l u e n , k w a s octo w y i heksan, Umieścić 0,1 g substancji w p ó ł m i k r o p r o b ó w c e ( 7 5 X 1 0 m m l u b 1 0 0 X 1 2 m m ) i prze p r o w a d z i ć p r ó b y r o z p u s z c z a l n o ś c i w r ó ż n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h w e d ł u g opisu p o d a n e g o na str. 8 7 . P o d s u m o w a ć w y n i k i i w s k a z a ć , k t ó r y rozpuszczalnik l u b rozpuszczalniki są n a j b a r d z i e j o d p o w i e d n i e d o krystalizacji k a ż d e g o z w y m i e n i o n y c h związków. 1. Krystalizacja acetanilidu z w o d y . O d w a ż y ć 4,0 g technicznego acetanilidu i u m i e ścić g o w k o l b i e stożkowej o p o j . 250 m l . D o d a ć 80 m l w o d y i o g r z a ć p r a w i e d o t e m p e r a t u r y w r z e n i a n a elektrycznej p ł y t c e grzejnej. A c e t a n i l i d n a d t a p i a się i t w o r z y „ o l e j " . D o d a w a ć m a ł y m i p o r c j a m i ' g o r ą c ą w o d ę mieszając i ogrzewając m i e s z a n i n ę d o łagod n e g o w r z e n i a t a k długo, aż acetanilid r o z p u ś c i się c a ł k o w i c i e (lub p r a w i e c a ł k o w i c i e ) . Jeżeli r o z t w ó r nie jest b e z b a r w n y , t o należy g o nieco ochłodzić, d o d a ć ok. 0,1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i ogrzewać n a d a l p r z e z kilka m i n u t w celu usunięcia b a r w n y c h zanie" D o n a b y c i a w firmie J o b l i n g L a b o r a i o r y D i v i s i o a . P o d o b n y aparat p r o d u k u j e r ó w n i e ż f i r m a C o r n i n g G l a s s W o r k s . A p a r a t ten n a z y w a n y j e s t t a k ż e a p a r a t e m A b d e r h a l d e n a do s u s z s n i a w p r ó ż n i . i> M o ż n a u ż y ć g r a n u l o w a n e g o ś r o d k a s u s z ą c e g o o t r z y m a n e g o przez o s a d z e n i e p i ę c i o t l e n k u f o s f o r u n a noSnik u m i n e r a l n y m , d o s t a r c z a n e g o przez firmę A n d e r m a n C o L t d . *' D o n a b y c i a w f i r m i e A . G a l l e n k a m p C o L t d , k t ó r a d o s t a r c z y ł a f o t o g r a f i ę .
czyszczeń. Przesączyć w r z ą c y r o z t w ó r p r z e z sączek k a r b o w a n y ( p r z y g o t o w a n y w s p o s ó b p o d a n y n a str. 89) u m i e s z c z o n y w lejku z k r ó t k ą nóżką. Jeżeli nie m o ż n a przesączyć r o z t w o r u od r a z u , t o dla u t r z y m a n i a t e m p e r a t u r y nieprzesączonej części, k o l b ę s t o ż k o wą p o n o w n i e u s t a w i a się n a gorącej p ł y t c e . M o ż n a r ó w n i e ż przesączyć r o z t w ó r p r z e z lejek u m i e s z c z o n y w p ł a s z c z u z gorącą w o d ą (rys. I,26a). P r z e s ą c z z b i e r a ć w kolbie s t o ż k o w e j o p o j . 250 m l . P o przesączeniu c a ł e g o r o z t w o r u n a k r y ć k o l b ę z g o r ą c y m p r z e s ą c z e m szkiełkiem z e g a r k o w y m i c h ł o d z i ć s z y b k o o b r a c a j ą c k o l b ę r u c h e m w i r o w y m . P o z o s t a w i ć n a o k r e s ok. 30 m i n , a b y o s a d wydzielił się c a ł k o w i c i e . O d s ą c z y ć o s a d p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a m a ł y m lejku B u c h n e r a (p. 1,19), p r z e m y ć k r y s z t a ł y d w i e m a p o r c j a m i p o 5 m l z i m n e j w o d y (w celu usunięcia przylgniętego ł u g u p o k r y s t a licznego) i odcisnąć je n a lejku ł o p a t k ą l u b p ł a s k i m k o r k i e m s z k l a n y m . O d ł ą c z y ć lejek od k o l b y s s a w k o w e j , o d w r ó c i ć g o d o g ó r y d n e m nad d w i e m a w a r s t w a m i bibuły filtra cyjnej leżącymi n a w a r s t w i e gazet i w razie p o t r z e b y u s u n ą ć zbitą m a s ę k r y s z t a ł ó w p r z e z stuknięcie lejkiem. P o z o s t a w i ć k r y s z t a ł y d o wysuszenia n a p o w i e t r z u . W s k a z a n e jest, a b y p o d c z a s suszenia n a p o w i e t r z u k r y s z t a ł y były n a k r y t e d u ż y m szkiełkiem zegar k o w y m w s p a r t y m n a k o r k a c h l u b p e r f o r o w a n ą bibułą filtracyjną z d u ż ą ilością o t w o r ó w dla u ł a t w i e n i a o d p a r o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a . W celu s z y b s z e g o wysuszenia k r y s z t a ł y u m i e s z c z a się n a szkiełku z e g a r k o w y m l u b w p a r o w n i c y i w s t a w i a d o suszarki o g r z a n e j d o t e m p . ok. 8 0 ° C . Z w a ż y ć p r z e k r y s t a l i z o w a n y związek i o z n a c z y ć t e m p e r a t u r ę topnie nia. Jeżeli p r o d u k t n i e jest d o s t a t e c z n i e czysty (na co w s k a z u j e o b n i ż o n a t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a l u b t o p n i e n i e w przedziale kilku s t o p n i ) , to krystalizuje się g o jeszcze r a z . Czysty acetanilid m a tt. U 4 ° C . Jeżeli w s k a z a n e jest o z n a c z e n i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a z a r a z p o krystalizacji, t o m a ł ą p r ó b k ę związku suszy się s z y b k o u g n i a t a j ą c ją na kilku w a r s t w a c h b i b u ł y filtracyjnej i umieszczając n a szkiełku z e g a r k o w y m w c i e p ł y m miejscu. M o ż n a r ó w n i e ż odcisnąć p r ó b k ę n a k a w a ł k u n i e p o l e r o w a n e g o talerza p o r c e l a n o w e g o . Z a m i a s t acetanilidu m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z w o d y 3,0 g s u r o w e g o k w a s u benzo esowego l u b salicylowego. 2. Krystalizacja naftalenu z alkoholu (krystalizacja z rozpuszczalnika ł a t w o p a l nego). O d w a ż y ć 5,0 g h a n d l o w e g o naftalenu i umieścić g o w k o l b i e kulistej o p o j . 100 m l . D o d a ć 25 m l spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o (lub spirytusu p r z e m y s ł o w e g o ) , 2—3 k a w a ł k i p o r o w a t e j p o r c e l a n y i p o ł ą c z y ć k o l b ę z chłodnicą z w r o t n ą (jak n a rys. I,45a). Ogrzać mieszaninę d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j l u b w elektrycznym płaszczu g r z e j n y m i w p r o w a d z a ć s t o p n i o w o m a ł y m i p o r c j a m i ( p o 2—3 m l ) r o z p u s z c z a l n i k , d o p r o w a d z a jąc d o wrzenia p o k a ż d y m d o d a n i u , t a k d ł u g o , a ż naftalen r o z p u ś c i się (mogą p o z o s t a ć nierozpuszczalne zanieczyszczenia). Jeżeli r o z t w ó r jest z a b a r w i o n y , należy zdjąć k o l b ę ze ź r ó d ł a ciepła i gdy r o z t w ó r n i e c o ostygnie, d o d a ć 0,2—0,3 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i s t a r a n n i e w y m i e s z a ć . O g r z a ć m i e s z a n i n ę d o wrzenia i g o t o w a ć p r z e z kilka m i n u t . Przesączyć g o r ą c y r o z t w ó r p r z e z sączek k a r b o w a n y , stosując w r a z i e p o t r z e b y płaszcz z gorącą w o d ą (Uwaga: wszystkie p a l n i k i w pobliżu t r z e b a zgasić) i z e b r a ć przesącz w k o l b i e s t o ż k o w e j . N a k r y ć o d b i e r a l n i k szkiełkiem z e g a r k o w y m i c h ł o d z i ć zimną wodą. P o d c z a s c h ł o d z e n i a m i e s z a ć lub w s t r z ą s a ć z a w a r t o ś ć kolby. P o 30 m i n odsączyć kryszta ł y n a m a ł y m lejku B u c h n e r a z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j , s p ł u k u j ą c wszystek o s a d z kol by n a lejek m a ł y m i p o r c j a m i p r z e s ą c z u . O d ł ą c z y ć p o m p ę i p r z e m y ć k r y s z t a ł y d w i e m a p o r c j a m i p o 5 m l czystego r o z p u s z c z a l n i k a . D o b r z e odessać r o z t w ó r ugniatając k r y s z t a ły ł o p a t k ą l u b p ł a s k i m k o r k i e m szklanym. W y s u s z y ć k r y s z t a ł y n a bibule filtracyjnej j a k w p . 1. P o wysuszeniu z w a ż y ć i oznaczyć t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a o c z y s z c z o n e g o naftalenu. Czysty naftalen t o p i się w t e m p . 8 0 ° C . Doświadczenia podobne: a) K r y s t a l i z a c j a s u r o w e g o k w a s u b e n z o e s o w e g o (5,0 g) z m e t a n o l u (30 m l ) ; d o p r z e m y w a n i a m o ż n a u ż y ć 50-proc. w o d n e g o r o z t w o r u m e t a n o l u , b) K r y s t a l i z a c j a a c e t a n i l i d u (5,0 g) z t o l u e n u (100 m l ) ; przesączyć p r z e z n a g r z a n y lejek. 3. Krystalizacja k w a s u sulfaniłowego z w o d y . U ż y ć 5,0 g s u r o w e g o (szarego) k w a s u sulfanilowego i p o s t ę p o w a ć j a k w p . I. D o d a ć 0,2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o d o r o z t w o r u o t e m p . 7 0 — 8 0 ° C i o g r z e w a ć d o w r z e n i a p r z e z kilka m i n . Jeżeli p r z e s ą c z o n y r o z t w ó r
102
T&ókmką
laboratoryjna.
I
nie jest b e z b a r w n y , to należy o g r z a ć g o z n a s t ę p n ą porcją 0,2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . Przesączyć z i m n y r o z t w ó r z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j , p r z e m y ć o s a d niewielką ilością zimnej w o d y , wysuszyć i z w a ż y ć p r z e k r y s t a l i z o w a n y p r o d u k t . 1*21. T E C H N I K A S U B L I M A C J I — S U S Z E N I E Z A P O M O C Ą
ZAMRAŻANIA
Oczyszczenie n i e k t ó r y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h osiąga się za p o m o c ą sublimacji, sto sowanej z a m i a s t krystalizacji l u b j a k o u z u p e ł n i e n i e krystalizacji. T a m e t o d a oczyszcza nia d a j e d o b r e wyniki w p r z y p a d k u z w i ą z k ó w w y k a z u j ą c y c h d o ś ć znaczną p r ę ż n o ś ć p a r p o n i ż e j t e m p e r a t u r y topnienia, tzn. w t e d y , g d y s z y b k o ś ć p a r o w a n i a związku stałego jest d u ż a ; p a r y związku m o ż n a s k o n d e n s o w a ć n a zimnej p o w i e r z c h n i i o t r z y m a ć z p o w r o t e m związek stały. A b y m e t o d a ta była skuteczna, zanieczyszczenia p o w i n n y w y k a z y w a ć p r ę ż n o ś c i p a r r ó ż n i ą c e się z a s a d n i c z o od p r ę ż n o ś c i p a r o c z y s z c z a n e g o związku, g d y ż t y l k o w t e d y a l b o zostają u s u n i ę t e z pierwszą frakcją s u b l i m a t u , a l b o pozostają w n i e p r z e s u b l i m o w a n e j reszcie osadu. W y d a j n o ś ć s u b l i m a t u znacznie się polepsza, gdy s u b l i m a c j ę p r o w a d z i się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; w tych w a r u n k a c h stosuje się niższą t e m p e r a t u r ę , co zmniejsza m o ż l i w o ś ć t e r m i c z n e g o r o z p a d u związku. S u b s t a n c j e w y k a z u j ą c e niewielką p r ę ż n o ś ć p a r w p o b l i ż u t e m p e r a t u r y topnienia m o ż n a s u b l i m o w a ć t y l k o p o d z n a c z n i e z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( 1 0 d o 1 0 m m H g ) . - 8
- B
T e o r i a sublimacji p o d a n a jest w szeregu p o d r ę c z n i k ó w {33]; poniżej o m ó w i o n o więc tylko p r a k t y c z n ą s t r o n ę tej techniki, którą m o ż n a s t o s o w a ć n a w e t d o b a r d z o m a ł y c h ilości substancji, r z ę d u k i l k u m i l i g r a m ó w . N a j p r o s t s z e u r z ą d z e n i e d o sublimacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m związku w ilości od 10 d o 25 g s k ł a d a się z p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y p r z y k r y t e j k r ą ż k i e m b i b u ł y filtracyjnej z wieloma n a k ł u t y m i m a ł y m i o t w o r a m i i ze szkiełka z e g a r k o w e g o tej s a m e j średnicy, u m i e s z c z o n e g o n a k r ą ż k u b i b u ł y i z w r ó c o n e g o w y p u k ł ą s t r o n ą k u g ó r z e . S u b s t a n c j ę umieszcza się w p a r o w n i c y i ogrzewa ją m a l e ń k i m p ł o m i e n i e m n a siatce azbestowej l u b ł a ź n i p i a s k o w e j p o d wyciągiem. S u b l i m a t z b i e r a się n a szkiełku zegar k o w y m ; krążek bibuły zapobiega opadaniu sublimatu do parownicy. Szkiełko zegarko w e należy c h ł o d z i ć , p r z y k r y w a j ą c je k i l k o m a k a w a ł k a m i wilgotnej b i b u ł y zwilżanej c o p e w i e n czas. D o większych ilości substancji z a m i a s t szkiełka z e g a r k o w e g o u ż y w a się o d w r ó c o n y lejek szklany, w k t ó r e g o nóżce znajduje się k o r e k z w a t y s z k l a n e j . N a obrze żu p a r o w n i c y umieszcza się w ą s k i pierścień z p ł y t y a z b e s t o w e j , n a k t ó r y m o p i e r a się lejek. P o ł a g o d n y m o g r z a n i u p a r o w n i c y p a r y czystej substancji p r z e c h o d z ą p r z e z o t w o r y w bibule i kondensują się n a w e w n ę t r z n y c h ś c i a n k a c h lejka. N a l e ż y t a k d o p a s o w a ć d o p ł y w oiepła, a b y ścianki lejka n i e b y ł y g o r ą c e , lecz tylko n i e c o ciepłe. D o b r e w y n i k i uzyskuje się, stosując o d w r ó c o n y płaszcz w o d n y (rys. I,26a) n a p e ł n i o n y zimną w o d ą . D o s u b l i m a c j i p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (sublimacji p r ó ż n i o w e j ) z a p r o j e k t o w a n o kilka m o d e l i a p a r a t u r y d o s t o s o w a n y c h d o r ó ż n e j skali procesu. S u b l i m a c j ę związ k u , w ilości r z ę d u 5 g, p r z e p r o w a d z a się z w y k l e w a p a r a c i e o k o n s t r u k c j i p o k a z a n e j n a rys. 1,78. S u b s t a n c j ę p r z e z n a c z o n ą d o sublimacji u m i e s z c z a się n a d n i e szerokiej p r o b ó w k i , k t ó r ą łączy się z tzw. „ z i m n y m p a l c e m " , c h ł o d z o n y m bieżącą w o d ą . A p a r a t u r ę ł ą c z y się z olejową p o m p ą p r ó ż n i o w ą p o p r z e z n a s a d k ę w kształcie litery T . E w a k u a c j ę a p a r a t u r y należy p r z e p r o w a d z a ć p o w o l i , g d y ż n a g ł e usunięcie śladów wilgoci, r o z p u s z c z a l n i k a l u b p o w i e t r z a z m a s y krystalicznej m o ż e w y w o ł a ć p o d r z u c e n i e o s a d u n a z i m n y p a l e c , p r o w a d z ą c e d o zanieczyszczenia p r o d u k t u sublimacji. P r o b ó w k ę ze w n ę t r z n ą o g r z e w a się z a n u r z a j ą c ją w ł a ź n i z ciekłą parafiną l u b olejem s i l i k o n o w y m ; n a t o m i a s t nie należy s t o s o w a ć t r u d n e g o d o u r e g u l o w a n i a b e z p o ś r e d n i e g o o g r z e w a n i a p ł o m i e n i e m , k t ó r e m o ż e d o p r o w a d z i ć d o r o z k ł a d u substancji w s k u t e k z b y t wysokiej temperatury. Temperaturę trzeba zwiększać stopniowo i utrzymać na poziomie, przy k t ó r y m w i d o c z n e jest, że z a c h o d z i sublimacja. Z w y k l e pierwszym o b j a w e m sublimacji jest pojawienie się n a z i m n y m p a l c u „ m g ł y " ( p o m i m o c a ł k o w i c i e suchej p r ó b k i ) . P r o cesu sublimacji nie należy przyspieszać a n i p r z e z zbyt szybkie p o d n o s z e n i e t e m p e r a t u r y w p o c z ą t k o w y m okresie, a n i p r z e z s t o s o w a n i e wysokiej t e m p e r a t u r y p r z y k o ń c u sublimacji. N a ogół w s k a z a n e jest u t r z y m a n i e t e m p e r a t u r y o k . 3 0 ° C niższej o d t e m p e r a -
t u r y topnienia związku l u b n a w e t jeszcze niższej, jeżeli s u b l i m a c j a przebiega w t y c h w a r u n k a c h z u m i a r k o w a n ą szybkością. Postępując ostrożnie m o ż n a d o k o n a ć frakcyjnej sublimacji m i e s z a n i n y z w i ą z k ó w . G d y w danej t e m p e r a t u r z e n i e o b s e r w u j e się j u ż zwiększania ilości s u b l i m a t u , proces należy p r z e r w a ć i u s u n ą ć s u b l i m a t . O c z y s z c z o n y palec u m i e s z c z a się p o n o w n i e w a p a r a c i e i p r o w a d z i dalej s u b l i m a c j ę w wyższej t e m p e r a t u r z e zbierając kolejne l o t n e frak cje. N a l e ż y n o t o w a ć t e m p e r a t u r ę i ciśnienie p o d c z a s sublimacji, j a k r ó w n i e ż t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a zanieczyszczonej s u b s t a n c j i i s u b l i m a t u , w celu i n f o r m a c y j n y m .
R y s . 1,78. A p a r a t d o sublimacji p r ó ż n i o w e j m a ł y c h i l o ś c i substancji
R y s . 1,79. M o d e l e a p a r a t ó w d o s u b l i m a c j i p r ó ż n i o w e j p o w y ż e j 20 g substancji
I n n e m o d e l e a p a r a t u p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,79; są o n e w s p r z e d a ż y j a k o c a ł k o w i t e z e s t a w y ) i m o g ą być r ó w n i e ż w y k o n a n e na z a m ó w i e n i e . W y m i a r y p r o b ó w k i i z i m n e g o p a l c a m o ż n a d o s t o s o w a ć d o ilości p r z e z n a c z o n e g o d o sublimacji związku, p o c z ą w s z y o d 20 m g . N i e k i e d y zestawy t e p o niewielkiej z m i a n i e u ż y w a się d o mikrodestylacji gęstych cieczy p o d b a r d z o m a ł y m ciśnieniem (p. 1,28). Aparaty d o mikrosublimacji o d p o w i e d n i e d o p r z e s u b l i m o w a n i a b a r d z o m a ł y c h ilo ści substancji, r z ę d u od 2 d o 20 m g , są r ó w n i e ż d o n a b y c i a ) . W t y m p r z y p a d k u p r ó b k ę u m i e s z c z a się w m a ł e j szklanej k a p s u ł c e , którą w p r o w a d z a się n a d n o z a t o p i o n e j z jed n e g o k o ń c a czystej szklanej r u r k i o średnicy zewnętrznej 9 m m i długości ok. 15 c m . R u r k ę przewęża się n i e c o w p o b l i ż u o t w a r t e g o k o ń c a , o b r a c a j ą c ją w o d p o w i e d n i m -gromieniu i p o oziębieniu w p r o w a d z a się w p r c e w e ż e n i e z a t y c z k ę z waty. R u r k ę z s u b stancją umieszcza się z a t o p i o n y m k o ń c e m w e wgłębieniu a l u m i n i o w e g o b l o k u grzejnego, o t w a r t y k o n i e c r u r k i łączy się z p o m p ą olejową i u s u w a p o w o l i p o w i e t r z e a ż d o osiągnięcia ciśnienia ok. 0,013 h P a (0,01 m m H g ) . N a s t ę p n i e p r ó b k ę o g r z e w a się stop n i o w o , nastawiając o d p o w i e d n i o r e g u l a t o r p r ą d u , k t ó r y u m o ż l i w i a u z y s k a n i e t e m p e r a t u r y w zakresie o d 50 d o 3 5 0 ° C ( ± 2 ° C ) . S u b l i m a t zbiera się w chłodniejszej części r u r k i znajdującej się p o n a d b l o k i e m g r z e j n y m . P o z a k o ń c z e n i u sublimacji należy p o w o l i z l i k w i d o w a ć p r ó ż n i ę i w y d o s t a ć s u b l i m a t odcinając r u r k ę szklaną w o d p o w i e d n i m miejscu. 1
2
Suszenie za p o m o c ą zamrażania. P r o c e s ten, często z w a n y liofilizacją, stosowany jest wtedy, g d y t r z e b a u s u n ą ć w o d ę z r o z t w o r u zawierającego substancję n i e t r w a ł ą termicznie, tak że o d d e s t y l o w a n i e w o d y n a w e t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r o w a d z i ł o b y d o z n a c z n y c h s t r a t substancji w s k u t e k jej r o z p a d u . Z a p o m o c ą tej m e t o d y usuwa się np. w o d ę z w o d n y c h r o z t w o r ó w enzymów, p o l i s a c h a r y d ó w , p e p t y d ó w itd. i) Sprzedaje je m i ę d z y i n n y m i f i r m a S c i e n t i f i c G l a s s A p p a r a t u s C o . s> P r o d u k o w a n e przez firnie A . G a l l e n k a m p Co»
M e t o d a p o l e g a n a z a m r o ż e n i u w o d n e g o r o z t w o r u w o d p o w i e d n i e j m i e s z a n i n i e oziębia jącej z u d z i a ł e m s t a ł e g o d w u t l e n k u węgla (p. 1,12) i n a w y s u b l i m o w a n i u lodu, p o c z y m p o z o s t a j e sucha s u b s t a n c j a [39]. N a r y s u n k u 1,80 p r z e d s t a w i o n o d o s t ę p n y w s p r z e d a ż y liofilizer ze szkła Quickfit z c z t e r e m a k o l b a m i kulistymi (o p o j . 1 1), p r z e z n a c z o n y do p r z e r o b u 1 I r o z t w o r u w o d nego. D o każdej k o l b y w l e w a się 2 5 0 m l r o z t w o r u i o b r a c a k o l b y w ł a ź n i s u c h y l ó d — aceton, t a k a b y n a w e w n ę t r z n y c h ś c i a n k a c h k o l b u t w o r z y ł a się r ó w n o m i e r n a w a r s t w a z a m a r z n i ę t e g o r o z t w o r u . K o l b y p r z y ł ą c z a się n a t y c h m i a s t d o k o m o r y z a m r a ż a j ą c e j n a p e ł n i o n e j mieszaniną s u c h y lód —• aceton. K o m o r ę zamrażającą łączy się z p r ó ż n i o w ą p o m p ą olejową p o p r z e z r u r k ę zabezpieczającą, z a n u r z o n ą , jeżeli to m o ż l i w e , w naczy niu D e w a r a n a p e ł n i o n y m c i e k ł y m a z o t e m ; tak o c h ł o d z o n a r u r k a m a k s y m a l n i e zabez piecza p o m p ę olejową. P o w y t w o r z e n i u p r ó ż n i w a p a r a c i e r o z p o c z y n a się s u b l i m a c j a
usuwania
wody
lodu, k t ó r a trwa kilka g o d z i n (najlepiej p r o w a d z i ć ją p r z e z noc). P o w i e t r z e należy w p r o w a d z a ć d o a p a r a t u b a r d z o p o w o l i , g d y ż w y s u s z o n y związek jest często lekkim, ł a t w o ulegającym rozpyleniu p r o s z k i e m . K o l b y u s u w a się, a w o d ę z t o p i ą c e g o się l o d u s p u s z cza przez kran. D o s t ę p n e są tego r o d z a j u a p a r a t y d o u s u w a n i a w o d y m e t o d ą z a m r a ż a n i a z m n i e j szych ilości r o z t w o r u , zawierające z a o p a t r z o n e w szlify p r o b ó w k i l u b k o l b y o m n i e j s z e j p o j e m n o ś c i , począwszy o d 50 m l . 1,22. E K S T R A K C J A
ROZPUSZCZALNIKAMI
J a k j u ż w s p o m n i a n o w p . 1 , 1 8 , s u r o w e p r o d u k t y większości reakcji o r g a n i c z n y c h są w i e l o s k ł a d n i k o w y m i m i e s z a n i n a m i i z a s t o s o w a n i e ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k a m i j a k o pierwszej czynności zmierzającej d o rozdzielenia m i e s z a n i n y i oczyszczenia jej składni k ó w jest w wielu p r z y p a d k a c h b a r d z o p r z y d a t n e . P o n i ż e j o m ó w i o n o t e c h n i k ę ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k a m i w najczęściej s p o t y k a n y c h z a s t o s o w a n i a c h . W s k a z a n e jest j e d n a k , a b y s t u d e n t przejrzał treść p u n k t u 1,18 i z d a ł s o b i e s p r a w ę z tego, j a k w a ż n a jest p r z y rozdzielaniu mieszaniny reakcyjnej z n a j o m o ś ć fizycznego i chemicznego c h a r a k t e r u j e j s k ł a d n i k ó w , a zwłaszcza ich r o z p u s z c z a l n o ś c i o r a z k w a s o w y c h , z a s a d o w y c h l u b obojęt n y c h własności. E k s t r a k c j a cieczy. E k s t r a k c j a p r o s t a . P r a w d o p o d o b n i e , jedną z najpowszechniej w y k o n y w a n y c h czynności w l a b o r a t o r i u m p r e p a r a t y k i organicznej jest wydzielanie obojętne g o z w i ą z k u organicznego z jego r o z t w o r u l u b zawiesiny (osadu l u b cieczy) w w o d z i e t> P r o d u k o w a n y p r z e i f i r m ę J o b l i n g L a b o r a t o r y
Dmsion.
przez w y t r z ą s a n i e z r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m , w k t ó r y m d a n y związek jest r o z p u s z c z a l n y i k t ó r y nie m i e s z a się (lub m i e s z a się w b a r d z o niewielkim stopniu) z w o d ą . D o ekstrakcji najczęściej stosuje się n a s t ę p u j ą c e rozpuszczalniki: eter d i e t y l o w y l u b eter d i i z o p r o p y l o w y , b e n z e n l u b toluen, c h l o r o f o r m , c h l o r e k m e t y l e n u i eter n a f t o w y . P r z y w y b o r z e r o z p u s z c z a l n i k a b i e r z e się p o d u w a g ę r o z p u s z c z a l n o ś ć w n i m substancji e k s t r a h o w a n e j o r a z ł a t w o ś ć usunięcia g o z e k s t r a k t u . N a j s z e r s z e z a s t o s o w a n i e d o eks trakcji znajduje eter dietylowy, p o n i e w a ż jest o n d o s k o n a ł y m r o z p u s z c z a l n i k i e m wielu z w i ą z k ó w organicznych, a p o z a t y m m a niską t e m p e r a t u r ę w r z e n i a (35°C), co z kolei b a r d z o ułatwia u s u w a n i e g o z e k s t r a k t u . U j e m n ą stroną eteru dietylowego jest j e g o ł a t w a zapalność, lecz n i e b e z p i e c z e ń s t w o p o ż a r u m o ż n a s p r o w a d z i ć d o m i n i m u m prze strzegając w s k a z ó w e k p o d a n y c h w p . I , 3 . B 5 . Z n a c z n i e m n i e j ł a t w o p a l n y jest eter diizo p r o p y l o w y (tw. 67,5 °C), lecz jest o n d u ż o d r o ż s z y m r o z p u s z c z a l n i k i e m niż eter di etylowy. G d y b r a k jest i n f o r m a c j i , j a k i e g o r o z p u s z c z a l n i k a należy w d a n y m p r z y p a d k u u ż y ć , d o b i e r a się go n a p o d s t a w i e p r ó b n a m a ł ą skalę, K i l k a mililitrów zawiesiny l u b roz t w o r u , k t ó r y m a b y ć p o d d a n y ekstrakcji, u m i e s z c z a się w m a ł e j p r o b ó w c e i w y t r z ą s a g o z r ó w n ą objętością eteru dietylowego. R o z p u s z c z e n i e się zawiesiny związku w s k a zuje, że rozpuszczalnik jest o d p o w i e d n i . Jeżeli r o z t w ó r p r z e z n a c z o n y d o ekstrakcji jest j e d n o r o d n y , t o p o wytrzaśnięciu go z e t e r e m r o z t w ó r e t e r o w y u s u w a się z a p o m o c ą p i p e t k i , wylewa g o n a szkiełko z e g a r k o w e i p o z o s t a w i a d o o d p a r o w a n i a w celu stwier dzenia, czy związek został w y e k s t r a h o w a n y . T r o c h ę wiedzy u m o ż l i w i a r o z p o z n a n i e , c z y p o z o s t a ł o ś ć jest c i e k ł y m związkiem o r g a n i c z n y m , czy wodą, k t ó r a w ś l a d o w y c h ilościach przeszła d o w a r s t w y e t e r o w e j . G d y ekstrakcja za p o m o c ą eteru dietylowego daje w y n i k niezadowalający, p o w t a r z a się d o ś w i a d c z e n i e ze świeżą p r ó b k ą m i e s z a n i n y reakcyjnej stosując j a k o r o z p u s z c z a l n i k c h l o r o f o r m (tw. 61 ° C ) . W r a z i e p o t r z e b y prze p r o w a d z a się p r ó b y z i n n y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i , a ż d o b i e r z e się rozpuszczalnik o d p o wiedni. W y k o n a n i e ekstrakcji z o s t a n i e o m ó w i o n e n a p r z y k ł a d z i e ekstrakcji r o z t w o r u w o d n e g o eterem dietylowym E k s t r a k c j ę p r z e p r o w a d z a się w rozdzielaczu kulistym lub g r u s z k o w y m , z krótką n ó ż k ą , z a o p a t r z o n y m w szklany k o r e k ze z n o r m a l i z o w a n y m szli fem, k t ó r e g o p o j e m n o ś ć p o w i n n a b y ć d w u k r o t n i e większa n i ż objętość cieczy p r z e z n a czonej d o ekstrakcji. R o z d z i e l a c z u m i e s z c z a się w pierścieniu u m o c o w a n y m n a s t a t y w i e o o d p o w i e d n i o m o c n e j p o d s t a w i e . T u l e j k ę i stożek k r a n u w rozdzielaczu należy wytrzeć s z m a t k ą lnianą i n a s t ę p n i e , jeżeli k r a n jest szklany, l e k k o n a s m a r o w a ć odr^owiednim s m a r e m (wazeliną, s m a r e m „Cello-grease"*> l u b s m a r e m „Silicone** do k r a n ó w ) ) . D o r o z d z i e l a c z a w p r o w a d z a się r o z t w ó r p r z e z n a c z o n y d o ekstrakcji i r o z p u s z c z a l n i k , k t ó r e g o ilość p o w i n n a s t a n o w i ć ok. 1/3 objętości r o z t w o r u e k s t r a h o w a n e g o ( p a t r z t a k ż e o t e o r i i ekstrakcji, poniżej) i rozdzielacz z a m y k a się. Wszystkie palniki palące się w bez p o ś r e d n i m sąsiedztwie należy b e z w a r u n k o w o zgasić. P o s z c z e l n y m z a m k n i ę c i u k o r k i e m , z a w a r t o ś ć rozdzielacza w y t r z ą s a się ostrożnie, a b y n i e dopuścić d o z b y t g w a ł t o w n e g o w z r o s t u prężności p a r *) w rozdzielaczu. N a s t ę p n i e rozdzielacz o d w r a c a się nóżką ku g ó r z e i o t w i e r a k r a n w celu w y r ó w n a n i a ciśnienia. N a s t ę p n i e z a m k n ą w s z y k r a n , z n ó w wstrząsa się r o z d z i e l a c z e m , p a m i ę t a j ą c stale o w y r ó w n y w a n i u ciśnień. P o p e w n y m cza sie a t m o s f e r a w r o z d z i e l a c z u w y s y c a się p a r a m i eteru i dalsze w y t r z ą s a n i e w y w o ł u j e j e d y n i e niewielki w z r o s t ciśnienia l u b n a w e t nie w y w o ł u j e g o wcale. Osiągnąwszy t a k i stan, z a w a r t o ś ć rozdzielacza należy w y t r z ą s a ć energicznie p r z e z 2—3 m i n , a b y u m o ż l i wić przejście j a k największej ilości substancji organicznej d o w a r s t w y e t e r o w e j . N a stępnie rozdzielacz u m i e s z c z a się w pierścieniu n a statywie i p o z o s t a w i a n a p e w i e n czas 8
ii E t e r d i e t y l o w y z w y k l e n a z y w a n y w s k r ó c i e e t e r e m nie p o w i n i e n z a w i e r a ć , . n a d t l e n k ó w " ( p . U , 1,15). S m a r d o s t a r c z a n y p r z e z firmę F i s h e r Scientific C o . *> S m a r d o s t a r c z a n y przez M i d l a n d S i l i c o n e s L t d ; I C I Silicon.es Ltd; D o w C c r n i n g . *) JeSli d o r o z d z i e l a c z a z a w i e r a j ą c e g o r o z t w ó r w o d n y w l e j e się eler, to w ó w c z a s p o w s t a j e u k ł a d d w ó c h faz c i e k ł y c h . P o z a m k n i ę c i u r o z d z i e l a c z a i wytrza&nieciu m i e s z a n i n y p r ę ż n o ś ć par eteru - ( 4 0 0 — 6 6 0 h P a , z a l e ż n i e o d t e m p e r a t u r y ) sumuje^się z c i ś n i e n i e m a t m o s f e r y c z n y m ( o k . 1013 h P a ) o r a z z p r ę ż n o ś c i ą • p a r y w o d n e j , c o w y w o łuje z n a c z n y w z r o s t c i ś n i e n i a w e w n ą t r z r o z d z i e l a c z a . D l a t e g o w ł a ś n i e z p o c z ą t k u - t r z e b a w y t r z ą s a ć o s t r o ż n i e , w y r ó w n u j ą c c o p e w i e n c z a s cLśnienie, aż d o c a ł k o w i t e g o u s u n i ę c i a p o w i e t r z a z r o z d z i e l a c z a .
w s p o k o j u , a b y m i e s z a n i n a r o z d z i e l a ł a się. P o u t w o r z e n i u się w y r a ź n i e od siebie r o z d z i e l o n y c h d w ó c h w a r s t w d o l n ą w a r s t w ę w o d n ą spuszcza się p r z e z k r a n , starając się oddzielić ją m o ż l i w i e n a j d o k ł a d n i e j . P o z o s t a ł ą w r o z d z i e l a c z u w a r s t w ę e t e r o w ą w y l e w a się g ó r n y m o t w o r e m , u n i k a j ą c w t e n s p o s ó b zanieczyszczenia jej r o z t w o r e m w o d n y m , k t ó r e g o resztki m o g ą p o z o s t a w a ć w n ó ż c e r o z d z i e l a c z a . R o z t w ó r w o d n y z a w r a c a się d o rozdzielacza, wlewa n a s t ę p n ą p o r c j ę świeżego eteru i ekstrahuje p o w t ó r n i e . E k s t r a k c j ę p o w t a r z a się k i l k a k r o t n i e , a ż d o z u p e ł n e g o w y e k s t r a h o w a n i a . Z w y k l e w y s t a r c z a t r z y k r o t n e p o w t ó r z e n i e p r o c e s u , j e d n a k ilość p o t r z e b n y c h ekstrakcji jest oczywiście za l e ż n a od w s p ó ł c z y n n i k a p o d z i a ł u substancji o r g a n i c z n e j p o m i ę d z y w o d ę i eter. C h c ą c s p r a w d z i ć , czy ekstrakcja została p r z e p r o w a d z o n a całkowicie, p o b i e r a się p r ó b k ę z ostatniej p o r c j i e k s t r a k t u , o d p a r o w u j e ją n a ł a ź n i w o d n e j i obserwuje ilość p o z o s t a ł e j substancji. E k s t r a k t y e t e r o w e łączy się ze sobą, suszy o d p o w i e d n i m ś r o d k i e m s u s z ą c y m ( p . 1,23) i o d d e s t y l o w u j e eter z łaźni w o d n e j (p. 1,24 i 1,27). S u b s t a n c j ę o r g a n i c z n ą p o z o s t a ł ą p o o d d e s t y l o w a n i u eteru oczyszcza się, zależnie o d jej w ł a s n o ś c i i w ł a s n o ś c i zanieczyszczeń w y e k s t r a h o w a n y c h e t e r e m , a l b o za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i , a l b o p r z e z krystalizację l u b destylację. R o z t w ó r w o d n y n a l e ż y z a c h o w a ć , d o p ó k i nie w y o d r ę b n i się czystego p r o d u k t u , a b y n i e stracić r e s z t y p r o d u k t u , k t ó r a m o ż e być o b e c n a w r o z t w o rze, jeżeli wyciągnięto n i e p r a w i d ł o w y w n i o s e k c o d o jego rozpuszczalności. N i e k i e d y p o d c z a s ekstrakcji r o z t w o r u w o d n e g o r o z p u s z c z a l n i k a m i o r g a n i c z n y m i p o w s t a j e emulsja, co u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n e r o z d z i e l e n i e w a r s t w . E m u l s j a t w o r z y się szczególnie ł a t w o w ó w c z a s , gdy r o z t w ó r w o d n y m a o d c z y n alkaliczny l u b gdy u ż y t o d o ekstrakcji benzen lub chloroform. Emulsję m o ż n a zlikwidować za pomocą jednego z p o d a n y c h niżej s p o s o b ó w , a p o z a t y m m o ż n a n a o g ó ł przeciwdziałać jej p o w s t a w a n i u stosując b a r d z o ostrożny r u c h w i r o w y p r z y m i e s z a n i u zawartości r o z d z i e l a c z a n a p o czątku ekstrakcji; d o p i e r o p r z y k o ń c u ekstrakcji wstrząsa się r o z d z i e l a c z e m b a r d z i e j energicznie. 1.
W likwidacji emulsji m o g ą p o m ó c ś r o d k i m e c h a n i c z n e , n p . m i e s z a n i e pałeczką szklaną p o w i e r z c h n i g r a n i c z n e j emulsji z j e d n o c z e s n y m p o d r z u c a n i e m fazy w o d n e j lub delikatne obracanie rozdzielacza ruchem kołowym lub wirowym. Powolne prze sączenie p r z e z zbitą w a r s t w ę w a t y szklanej u m i e s z c z o n ą w lejku H i r s c h a lub B u c h n e r a d a j e r ó w n i e ż niekiedy d o b r e w y n i k i . 2. S k u t e c z n e b y w a zwiększenie stężenia z w i ą z k ó w j o n o w y c h w w y n i k u d o d a n i a n p . c h l o r k u s o d u , siarczanu sodu ł u b w ę g l a n u p o t a s u . W p r z y p a d k u ekstrakcji r o z t w o r ó w alkalicznych m o ż e o k a z a ć się p o m o c n e d o d a n i e r o z c , k w a s u s i a r k o w e g o , p o d w a r u n k i e m , że nie d o p r o w a d z i się d o z o b o j ę t n i e n i a l u b z a k w a s z e n i a r o z t w o r u , g d y ż m o g ł o b y t o zmienić c h a r a k t e r c h e m i c z n y s k ł a d n i k ó w (patrz niżej). 3. N i e k i e d y likwiduje emulsję d o d a n i e kilku k r o p l i a l k o h o l u lub i n n e g o odpowiedniego* r o z p u s z c z a l n i k a , k t ó r y w p r o w a d z a się z a p o m o c ą p i p e t y na p o w i e r z c h n i ę g r a n i c z n ą emulsji z cieczą. 4. R o z d z i e l e n i e w a r s t w osiąga się często, p o z o s t a w i a j ą c p o p r o s t u m i e s z a n i n ę w s p o k o j u n a o d p o w i e d n i o długi czas. P r z y wydzielaniu z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h z r o z t w o r ó w w o d n y c h n i e m a ł e k o r z y ś c i płyną z tzw. efektu wy solenia. P o l e g a o n n a t y m , że r o z p u s z c z a l n o ś ć wielu s u b s t a n c j i o r g a n i c z n y c h w w o d z i e ulega z n a c z n e m u zmniejszeniu w obecności r o z p u s z c z o n y c h soli n i e o r g a n i c z n y c h ( c h l o r k u s o d u , c h l o r k u w a p n i a , s i a r c z a n u a m o n u itp.). P o n a d t o r o z p u s z c z a l n i k i częściowo mieszające się z w o d ą , j a k n p . eter, z n a c z n i e gorzej r o z puszczają się w r o z t w o r z e soli n i ż w w o d z i e ; d o d a n i e soli d o w a r s t w y w o d n e j daje więc r ó w n i e ż t ę k o r z y ś ć , że mniejsze są straty r o z p u s z c z a l n i k a . P r o c e s ekstrakcji p o d l e g a p r a w u p o d z i a ł u l u b r o z d z i a ł u , w e d ł u g k t ó r e g o , jeśli d o u k ł a d u d w ó c h niemieszających się l u b b a r d z o słabo m i e s z a j ą c y c h się cieczy, t w o r z ą c y c h d w i e w a r s t w y , d o d a się p e w n ą ilość substancji trzeciej rozpuszczalnej w o b u c i e c z a c h , t o nastąpi p o d z i a ł tej substancji p o m i ę d z y obie ciecze w t a k i s p o s ó b , że stosunek stę żenia w j e d n y m r o z p u s z c z a l n i k u d o stężenia w d r u g i m rozpuszczalniku jest wielkością stałą w stałej t e m p e r a t u r z e . Z a k ł a d a się p r z y t y m , że s t a n cząsteczkowy substancji jest
Ł
j e d n a k o w y w o b u r o z p u s z c z a l n i k a c h > . Jeśli stężenia substancji w w a r s t w a c h A i B o z n a c z y się p r z e z CA i CB, t o w ó w c z a s w stałej t e m p e r a t u r z e c - - ss constans = K A
Ca
s t a ł a K nosi n a z w ę w s p ó ł c z y n n i k a p o d z i a ł u l u b r o z d z i a ł u . M o ż n a przyjąć, że w p r z y bliżeniu w s p ó ł c z y n n i k p o d z i a ł u jest r ó w n y s t o s u n k o w i r o z p u s z c z a l n o ś c i d a n e j s u b s t a n cji w o b u r o z p u s z c z a l n i k a c h . Z w i ą z k i o r g a n i c z n e są z w y k l e b a r d z i e j r o z p u s z c z a l n e w r o z p u s z c z a l n i k a c h o r g a n i c z n y c h niż w w o d z i e i dlatego m o g ą o n e b y ć e k s t r a h o w a n e z r o z t w o r ó w w o d n y c h . Jeśli d o r o z t w o r u w o d n e g o d o d a się elektrolitu, n p . c h l o r k u s o d u , to r o z p u s z c z a l n o ś ć substancji o r g a n i c z n e j maleje, inaczej m ó w i ą c , s u b s t a n c j a ule g a wysalaniu. C z y n n i k ten p o m a g a w y e k s t r a h o w a ć związek o r g a n i c z n y . P r z y ekstrakcji n a s u w a się następujące z a g a d n i e n i e : czy dla u z y s k a n i a najlepszego w y n i k u d a n ą ilość r o z p u s z c z a l n i k a należy u ż y ć w jednej p o r c j i , czy też podzielić g o n a k i l k a części w celu p r z e p r o w a d z e n i a k i l k a k r o t n e j ekstrakcji. P o n i ż e j p o d a n o o g ó l n e r o z w i ą z a n i e t e g o z a g a d n i e n i a . N i e c h w o d n y r o z t w ó r o objętości v m l zawierający wo g substancji r o z p u s z c z o n e j będzie k i l k a k r o t n i e e k s t r a h o w a n y świeżymi p o r c j a m i p o i m l r o z p u s z c z a l n i k a o r g a n i c z n e g o , nie mieszającego się z w o d ą . Jeśli p o pierwszej e k s t r a k c j i w fazie w o d n e j p o z o s t a n i e wi g substancji, t o stężenia będą w y n o s i ł y wi/v g n a 1 m l w fazie w o d n e j i (wq—wi)/s g na 1 ml w rozpuszczalniku organicznym. Współczynnik p o d z i a ł u K określa w z ó r
Oo-wiy* lub Kv W
-
x
q-~
W
Kv + s Jeżeli p o drugiej wówczas
ekstrakcji w
warstwie wodnej
pozostanie w z g substancji,
to
w fv 2
= K (Wl-Wł)/*
lub Kv
i
Kv+s
Kv
2
\Kv-\-s
P o d o b n i e , jeżeli p o n e k s t r a k c j a c h p o z o s t a n i e w w a r s t w i e w o d n e j w
n
g, t o
W procesie ekstrakcji w a r t o ś ć w w s t o s u n k u d o danej ilości r o z p u s z c z a l n i k a p o w i n n a być możliwie n a j m n i e j s z a ; iloczyn n razy s jest stały, stąd n p o w i n n o b y ć d u ż e , a s m a ł e . I n n y m i słowy, 'lepsze w y n i k i ekstrakcji u z y s k u j e się p r z e z p o d z i e l e n i e r o z p u s z c z a l n i k a n a kilka części n i ż p r z y j e d n o r a z o w y m użyciu całej jego ilości; N a l e ż y z a z n a c z y ć , że p o w y ż s z e w y r a ż e n i e ściśle stosuje się t y l k o d o r o z p u s z c z a l n i k a , k t ó r y nie m i e s z a się z u p e ł n i e z w o d ą np. b e n z e n , c h l o r o f o r m l u b c z t e r o c h l o r e k w ę g l a ; jeżeli r o z p u s z c z a l n i k w mewielkim s t o p n i u m i e s z a się z w o d ą , n p . eter, r ó w n a n i e (1) jest t y l k o p r z y b l i ż o n e . N i e m n i e j j e d n a k jest o n o u ż y t e c z n e dla j a k o ś c i o w e j oceny w y n i k ó w ekstrakcji. P o n i ż e j p o d a n o k o n k r e t n y p r z y k ł a d , a m i a n o w i c i e ekstrakcję w t e m p . 1 5 ° C 4,0 g k w a s u m a s ł o w e g o r o z p u s z c z o n e g o w 100 m l w o d y za p o m o c ą 100 m l b e n z e n u . W s p ó ł c z y n n i k p o d z i a ł u k w a s u m i ę d z y b e n z e n i w o d ę w y n o s i 3 (lub 1:3 m i ę d z y w o d ę i benzen) w t e m p . \5°C W p r z y p a d k u e k s t r a k c j i j e d n o r a z o w e j całkowitą ilością b e n z e n u w a r t o ś ć w wynosi n
t
n
0 O t e o r e t y c z n j T n ujęciu z a g a d n i e n i a a s o c j a c j i i d y s o c j a c j i w j e d n y m r o z p u s z c z a l n i k u - patrz 140]
i
[411.
I i-100 +m
\—
P r z y t r z e c h kolejnych e k s t r a k c j a c h p o r c j a m i p o 3*33 rnl świeżego b e n z e n u /
\
— -100 3 100 — - + 33,3
P,5g
J a k w i d a ć , j e d n o r a z o w a ekstrakcja 100 rnl b e n z e n u umożliwia w y o d r ę b n i e n i e 3,0 g (czyli 15%) k w a s u m a s ł o w e g o , p o d c z a s g d y w w y n i k u trzech k o l e j n y c h ekstrakcji uzy skuje się 3,5 g (czyli 8 7 , 5 % ) k w a s u . P r z y k ł a d t e n w y k a z u j e j a s n o większą skuteczność ekstrakcji p r z y użyciu r o z p u s z c z a l n i k a w kilku p o r c j a c h , a n i e j e d n o r a z o w o całej jego ilości. W y m a g a n a ilość k o l e j n y c h ekstrakcji jest t y m większa, im mniejsza jest w a r t o ś ć w s p ó ł c z y n n i k a podziału p o m i ę d z y r o z p u s z c z a l n i k organiczny i w o d ę . P o w y ż s z e r o z w a ż a n i a stosują się t a k ż e d o u s u w a n i a r o z p u s z c z a l n e g o zanieczyszcze nia za p o m o c ą ekstrakcji (lub p r z e m y w a n i a ) rozpuszczalnikiem nie m i e s z a j ą c y m się z wodą. K i l k a k r o t n e p r z e m y w a n i e p o r c j a m i r o z p u s z c z a l n i k a daje lepsze w y n i k i niż j e d n o r a z o w e przemycie c a ł k o w i t ą jego objętością. E k s t r a k c j a ciągła cieczy. G d y substancja o r g a n i c z n a lepiej r o z p u s z c z a się w w o d z i e niż w r o z p u s z c z a l n i k u o r g a n i c z n y m (tzn. g d y w s p ó ł c z y n n i k p o d z i a ł u p o m i ę d z y r o z p u s z c z a l n i k o r g a n i c z n y i w o d ę jest m a ł y ) , t o d o jej w y e k s t r a h o w a n i a w stopniu dosta t e c z n y m t r z e b a użyć b a r d z o d u ż y c h ilości r o z p u s z c z a l n i k a . U n i k a się tego posługując się a p a r a t a m i d o ekstrakcji ciągłej, u m o ż l i w i a j ą c y m i p r z e p r o w a d z e n i e ekstrakcji względ nie m a ł ą ilością r o z p u s z c z a l n i k a . W użyciu są d w a r o d z a j e a p a r a t ó w ) w zależności o d t e g o , czy d o ekstrakcji r o z t w o r u w o d n e g o stosuje się rozpuszczalnik o r g a n i c z n y cięższy c z y też lżejszy od w o d y . N a r y s u n k u 1,81 p r z e d s t a w i o n o a p a r a t y d o ekstrakcji r o z t w o r u w o d n e g o r o z p u s z c z a l n i k i e m lżejszym od w o d y , n p . e t e r e m l u b b e n z e n e m (ekstrakcja ciecz/ciecz przez przemieszczanie się rozpuszczalnika ku górze). Z e s t a w p o k a z a n y n a rys. I,81a p r z e z n a c z o n y jest d o ekstrakcji niewielkich ilości r o z t w o r u w o d n e g o (6—8 m l ) . R o z p u s z c z a l n i k destyluje z k o l b y (połączonej z d o l n y m k o ń c e m e k s t r a k t o r a ) , s k r a p l a się w c h ł o d n i c y (połączonej z g ó r n y m k o ń c e m e k s t r a k t o r a ) , spływa poprzez lejek d o wąskiej rurki Z Otworem u dołu i p r z e c h o d z i p o p r z e z u m i e s z c z o n y w gilzie r o z t w ó r w o d n y . N a s t ę p n i e g r o m a d z i się n a p o w i e r z c h n i w a r s t w y w o d n e j i w r a c a d o k o l b y p o p r z e z m a ł y o t w ó r u g ó r y gilzy. R o z p u s z c z a l n i k p r z e c h o d z ą c p r z e z r o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e p e w n ą ilość r o z p u s z c z o n e g o w w o d z i e związku. A p a r a t p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,81b n a d a j e się d o r o z t w o r ó w w o d n y c h o objętości o d 100 d o 500 m l . D z i a ł a on n a p o d o b n e j zasadzie jak a p a r a t o p i s a n y p o p r z e d n i o , lecz zawiera d o d a t k o w o h a m u j ą c e p r z e p ł y w krążki, k t ó r e ułatwiają r ó w n y r o z d z i a ł kropli rozpuszczalnika w z n o s z ą c y c h się ku g ó r z e i w ten sposób zwiększają skuteczność ekstrakcji. A p a r a t d o ekstrakcji ciecz—ciecz p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,81c d o s t ę p n y jest w sprzedaży w r ó ż n y c h w y m i a r a c h : m a k s y m a l n a p o j e m n o ś ć w y n o s i 2,5 1. W zestawie tym d o r u r k i d o p r o w a d z a j ą c e j s k r o p l o n y rozpuszczalnik p r z y t o p i o n a jest p ł y t k a ze szkła spiekanego, której celem jest r o z p r a s z a n i e r o z p u s z c z a l n i k a w m a ł e k r o p e l k i . W a ż n e jest, a b y w czasie zestawiania a p a r a t u r y w rurce d o p r o w a d z a j ą c e j z n a j d o w a ł się rozpuszczalnik i wyciekał z niej p o p r z e z p ł y t k ę z e s z k ł a s p i e k a n e g o p o d c z a s z a n u r z a n i a płytki w r o z t w o r z e w o d n y m . 1
4
Posługując się k a ż d y m z w y m i e n i o n y c h e k s t r a k t o r ó w należy p a m i ę t a ć , że p r o c e s ekstrakcji t r w a kilka g o d z i n i że a p a r a t u r a w y m a g a zabezpieczenia, jeżeli p o z o s t a w i o n a jest bez d o z o r u (p. 1,16). P o z a tym, p o n i e w a ż rozpuszczalnik użyty d o ekstrakcji jest i> D o n a b y c i a w firmie
JobHng
L a bort lory
Diyiiion.
p r a w i e zawsze ł a t w o p a l n y , należy b r a ć p o d u w a g ę n i e b e z p i e c z e ń s t w o p o ż a r u . K o l b ę z r o z p u s z c z a l n i k i e m należy o g r z e w a ć w p ł a s z c z u g r z e j n y m , a p o z i o m r o z p u s z c z a l n i k a w kolbie p o w i n i e n b y ć p o w y ż e j k r ę g u s t y k a n i a się z e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i k o l b y z płaszczem grzejnym, w przeciwnym razie zachodzi długotrwałe i p r a w d o p o d o b n i e s z k o d l i w e p r z e g r z a n i e s z k ł a p o n a d p o z i o m e m r o z p u s z c z a l n i k a . N a s t ę p n a u w a g a , doty c z ą c a p o s ł u g i w a n i a się k a ż d e g o t y p u a p a r a t u r ą , o d n o s i się d o p o z i o m u r o z t w o r u w o d n e g o , k t ó r y p o w i n i e n być z n a c z n i e p o n i ż e j o t w o r u w gilzie l u b b o c z n e g o r a m i e n i a e k s t r a k t o r a , n a w e t w t e d y , gdy h a m u j ą c e p r z e p ł y w krążki p o z o s t a j ą p o w y ż e j p o z i o m u r o z t w o r u . Jest t o k o n i e c z n e z t e g o względu, ż e objętość r o z t w o r u w o d n e g o m o ż e w z r o s n ą ć , a l b o w s k u t e k r o z p u s z c z e n i a się w w o d z i e m a ł y c h ilości r o z p u s z c z a l n i k a (od nosi się t o szczególnie d o eteru d i e t y l o w e g o ) , a l b o w s k u t e k w z r o s t u t e m p e r a t u r y p o d czas ekstrakcji. T o zwiększenie się objętości m o g ł o b y d o p r o w a d z i ć d o p r z e d o s t a n i a się r o z t w o r u w o d n e g o do k o l b y z r o z p u s z c z a l n i k i e m . N a r y s u n k u 1,82 p r z e d s t a w i o n o a p a r a t y u ż y w a n e do ekstrakcji r o z t w o r ó w w o d n y c h r o z p u s z c z a l n i k a m i cięższymi od w o d y , n p . c h l o r k i e m metylenu lub c z t e r o c h l o r k i e m w ę gla (ekstrakcja ciecz—ciecz przez przemieszczanie się rozpuszczalnika ku dołowi). A p a r a t p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,82a, p o załączeniu k o l b y i c h ł o d n i c y , n a d a j e się d o ekstrakcji ok. 10 m l r o z t w o r u . K r o p l e r o z p u s z c z a l n i k a s k r o p l o n e g o w c h ł o d n i c y p a d a j ą d o lejka i z niego spływają w d ó ł p r z e c h o d z ą c p r z e z r o z t w ó r . R o z p u s z c z a l n i k z a w r a c a d o k o l b y p o p r z e z b o c z n ą r u r k ę w t o p i o n ą w d n o gilzy e k s t r a k t o r a . W s k a z a n e jest, a b y p o d c z a s zestawiania a p a r a t u r y w p r o w a d z i ć d o gilzy k i l k a m i l i m e t r ó w z a s t o s o w a n e g o r o z p u s z c z a l n i k a , z a n i m się wleje r o z t w ó r d o ekstrakcji. W t e n s p o s ó b zmniejsza się m o ż l i w o ś ć p r z e d o s t a n i a się e k s t r a h o w a n e g o r o z t w o r u d o k o l b y z r o z p u s z c z a l n i k i e m . A p a r a t p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,82b z załączoną kolbą i chłodnicą jest o d p o w i e d n i d o ekstrakcji ok. 50 m l r o z t w o r u w o d n e g o . P r z e s z k o d y z k r ą ż k ó w umożliwiają rozdziela nie się r o z p u s z c z a l n i k a n a d r o b n e k r o p e l k i . N a j p i e r w u m i e s z c z a się w e k s t r a k t o r z e p e w ną ilość rozpuszczalnika, n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się krążki-przeszkody, a n a k o ń c u r o z t w ó r w o d n y ; niekiedy t r z e b a d o d a ć więcej r o z p u s z c z a l n i k a , a b y z a p o b i e c przejściu r o z t w o r u w o d n e g o do r u r k i zawracającej rozpuszczalnik. A p a r a t p r z e d s t a w i o n y n a
R y s . 1,81. A p a r a t y d o ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k a m i l ż e j s z y m i o d w o d y : a) o o b j ę t o ś c i r o z t w o r u 6—y ml,b) 1 0 0 — 5 0 0 m l , c) d o 2500 m l
R y s . 1,82. A p a r a t y d o ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k a m i c i ę ż s z y m i o d w o d y : a) o o b j ę t o ś c i r o z t w o r u d o 10 m l , b) d o 5 0 m l , c) d o 1000 m l
r y s . 1,820 p r z e z n a c z o n y jest d o ekstrakcji r o z t w o r u w o d n e g o w ilości d o 1 1. W a p a r a cie tyra. p a r y r o z p u s z c z a l n i k a p r z e c h o d z ą d o cliłodnicy z w r o t n e j p o p r z e z o t w o r y w g ó rze rurki doprowadzającej skroplony rozpuszczalnik d o ekstraktora. Rozpuszczalnik p r z e c h o d z i p o p r z e z p ł y t k ę ze szkła s p i e k a n e g o , k t ó r ą umieszcza się t u ż p o d p o w i e r z chnią, e k s t r a h o w a n e g o r o z t w o r u . D r o b n e k r o p e l k i r o z p u s z c z a l n i k a zbierają się n a d n i e e k s t r a k t o r a , d o k t ó r e g o należy u p r z e d n i o w p r o w a d z i ć r o z p u s z c z a l n i k w ilości w y s t a r czającej n a t o , a b y w r a z z m a s ą r o z t w o r u w o d n e g o u t r z y m a ł o n p o z i o m r o z p u s z c z a l n i k a w r u r z e bocznej n a w y s o k o ś c i p o z i o m e j części r u r k i z a w r a c a j ą c e j r o z p u s z c z a l n i k . Ekstrakcja rozpuszczalnikami chemicznie czynnymi. Nierzadko surowy produkt re akcji jest mieszaniną s k ł a d n i k ó w , o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m (np, fenol l u b k w a s k a r b o ksylowy), z a s a d o w y m i o b o j ę t n y m , w r ó ż n y c h zestawieniach. N i e k t ó r e z tych s k ł a d n i k ó w m o g ą b y ć oczywiście zanieczyszczeniami, lecz niezależnie od t e g o , czy celem jest w s t ę p n e czyszczenie, czy rozdzielenie m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j , p r z e p r o w a d z a się p l a n o w ą e k s t r a k c j ę r o z p u s z c z a l n i k a m i , stosując o d c z y n n i k k w a s o w y i odczynnik z a s a d o w y , k t ó r e reagują, o d p o w i e d n i o , z z a s a d o w y m i k w a s o w y m s k ł a d n i k i e m m i e s z a n i n y . P r z e d s t a w i o n y poniżej s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a m o ż n a w p r a k t y c e skrócić w zależności od r o d z a j u przerabianej mieszaniny reakcyjnej. W i e l o s k ł a d n i k o w ą m i e s z a n i n ę o r g a n i c z n ą r o z p u s z c z a się w o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k u , najlepiej w eterze d i e t y l o w y m , jeżeli jest to m o ż l i w e z w y m i e n i o n y c h wyżej p o w o d ó w , lecz m o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć inny n i s k o w r z ą c y i n i e m i e s z a j ą c y się z w o d ą r o z p u s z c z a l n i k (eter n a f t o w y , c h l o r e k m e t y l e n u itd.). R o z t w ó r w y t r z ą s a się w r o z d z i e l a c z u z k i l k o m a kolejnymi p o r c j a m i 1 M k w a s u solnego l u b 1 M k w a s u s i a r k o w e g o (1). S k ł a d n i k i z a s a d o w e p r z e c h o d z ą przy t y m d o k w a ś n e j w a r s t w y w o d n e j . P o ł ą c z o n e eks t r a k t y w o d n e p r z e m y w a się j e d e n r a z czystym r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m w celu u s u n i ę c i a ś l a d ó w fazy o r g a n i c z n e j , k t ó r e m o g ł y przejść d o e k s t r a k t u w o d n e g o ; jest t o t a k z w a n a „ekstrakcja odwrócona", (2). S k ł a d n i k i z a s a d o w e w y o d r ę b n i a się (jeżeli nie stanowią o n e w i a d o m y c h i n i e p o t r z e b n y c h zanieczyszczeń) p r z e z o s t r o ż n e z a a l k a l i z o wanie oziębionego w łaźni lodowej roztworu kwaśnego w o d n y m 5 M roztworem wodo r o t l e n k u s o d u (3), k t ó r y d o d a j e się p o k r o p l i z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m . W y d z i e l o n y olej l u b o s a d ekstrahuje się r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m , suszy (p. 1,23) i o d d e s t y l o w u j e się r o z p u s z c z a l n i k (p. 1,27). P i e r w o t n y r o z t w ó r o r g a n i c z n y , z k t ó r e g o u s u n i ę t o s k ł a d n i k i z a s a d o w e , ekstrahuje się n a s t ę p n i e k i l k o m a k o l e j n y m i p o r c j a m i 1 M w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o d e n k u s o d u l u b węglanu s o d u . D o alkalicznej w a r s t w y w o d n e j p r z e c h o d z ą p r z y tym składniki kwasowe. Po przemyciu połączonych ekstraktów alkalicznych czystym r o z p u s z c z a l n i k i e m w y o d r ę b n i a się s k ł a d n i k i k w a s o w e (gdy jest t o k o n i e c z n e ) , oziębiając r o z t w ó r alkaliczny i z a k w a s z a j ą c g o p r z e z o s t r o ż n e w k r o p l e n i e 5 M k w a s u s o l n e g o (4). W y d z i e l o n y o s a d l u b ciecz e k s t r a h u j e się r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m , suszy i o d p ę d z a r o z p u s z c z a l n i k (5). P i e r w o t n y r o z t w ó r o r g a n i c z n y z a w i e r a o b e c n i e t y l k o skład n i k i obojętne, W celu ich w y o d r ę b n i e n i a p r z e m y w a się r o z t w ó r najpierw niewielką ilością r o z c . w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u solnego, a b y u s u n ą ć ślady w o d o r o t l e n k u , a n a stępnie w o d ą destylowaną, t a k d ł u g o , a ż o d c z y n w o d y z p r z e m y w a n i a będzie o b o j ę t n y . R o z t w ó r o r g a n i c z n y suszy się i o d d e s t y l o w u j e r o z p u s z c z a l n i k . U w a g i . (1) R o z p u s z c z a l n i k o r g a n i c z n y i r o z p u s z c z a l n i k w o d n y stosuje się oczywiście w o b j ę t o ś c i a c h o d p o w i e d n i c h d o ilości s u r o w e g o p r o d u k t u . N a p r z y k ł a d , 5 g m i e s z a n i n y r o z p u s z c z a się w 30 m l r o z p u s z c z a l n i k a i e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i p o 10 m l r o z c . k w a s u . N a l e ż y zawsze s p r a w d z i ć , c z y e k s t r a k c j a jest c a ł k o w i t a . W t y m celu niewielką ilość o s t a t n i e g o e k s t r a k t u umieszcza się w p r o b ó w c e i alkalizuje stęż. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u . Z m ę t n i e n i e r o z t w o r u w s k a z u j e , że p o t r z e b n a jest jeszcze j e d n a e k s t r a k c j a r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m . P o n i e w a ż s k ł a d n i k z a s a d o w y p r z e c h o d z i p o d c z a s ekstrakcji k w a s e m w rozpuszczalną w w o d z i e sól, więc zostaje on p r a w i e c a ł k o w i c i e u s u n i ę t y z m i e s z a n i n y p o s t o s u n k o w o krótkiej ekstrakcji. (2) R o z p u s z c z a l n i k z p r z e m y c i a najlepiej d o d a ć d o g ł ó w n e g o r o z t w o r u w r o z p u s z czalniku, k t ó r e g o objętość m o ż n a z a w s z e p o w i ę k s z y ć , zwłaszcza p r z y p r z e d ł u ż a j ą c e j się ekstrakcji.
(3) Stosując s t ę ż o n y r o z t w ó r z a s a d y n i e p o w i ę k s z a się z b y t n i o k o ń c o w e j o b j ę t o ś c i r o z t w o r u w o d n e g o , c o u ł a t w i a w y o d r ę b n i e n i e s k ł a d n i k a z a s a d o w e g o . Jeżeli p o zalkaliz o w a n i u nie o b s e r w u j e się w y d z i e l a n i a ż a d n e j cieczy l u b osadu, n a t o m i a s t w y c z u w a się c h a r a k t e r y s t y c z n y z a p a c h a m i n y , t o w s k a z u j e t o n a dość d o b r ą r o z p u s z c z a l n o ś ć a m i n y w w o d z i e . W t a k i m p r z y p a d k u najlepiej w y o d r ę b n i ć ją z a p o m o c ą ekstrakcji ciągłej. (4) Jeżeli został u ż y t y w ę g l a n sodu, t o z a k w a s z a n i u r o z t w o r u t o w a r z y s z y silne pie nienie. W s k a z a n e jest więc u ż y c i e k o l b y d u ż o większej niż o b j ę t o ś ć r o z t w o r u , k t ó r y m a być zakwaszony, i wstrząsanie zawartością kolby podczas dodawania kwasu. (5) E k s t r a h u j ą c p o c z ą t k o w y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k i e m s o d u u s u w a się fenole, enole i k w a s y k a r b o k s y l o w e . W y d z i e l o n e składniki k w a s o w e m o ż n a ł a t w o rozdzielić r o z p u s z czając je p o n o w n i e w eterze dietylowym (lub i n n y m o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k u ) i ekstrahując n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d n y m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , c o p r o w a d z i d o usunięcia z w a r s t w y organicznej k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h . P o o d p a r o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a z osuszonej w a r s t w y organicznej w y o d r ę b n i a się fenole (lub enole). Z a k w a s z e n i e w a r s t w y w o d n e j p r o w a d z i d o wydzielenia k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , k t ó r e m o ż n a w y o d r ę b n i ć z a p o m o c ą ekstrakcji, w z w y k ł y s p o s ó b ; O p i s a n a m e t o d a p o s t ę p o w a n i a d o t y c z y ł a r o z d z i e l a n i a m i e s z a n i n y n a s k ł a d n i k i kwa sowe, z a s a d o w e i o b o j ę t n e . J e d n a k w specjalnych p r z y p a d k a c h stosuje się r ó w n i e ż e k s t r a k c j ę z a p o m o c ą i n n y c h s e l e k t y w n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w . T a k n p . z i m n y stęż. k w a s s i a r k o w y w y k o r z y s t u j e się d o u s u w a n i a w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h ( a l k e n ó w i alki nów) obecnych w mieszaninie z węglowodorami nasyconymi oraz d o usuwania alkoholi i e t e r ó w o b e c n y c h w h a l o g e n k a c h alkilowych. W p i e r w s z y m p r z y p a d k u tworzą się r o z puszczalne w k w a s i e p r o d u k t y p r z y ł ą c z e n i a k w a s u s i a r k o w e g o d o w i ą z a ń w i e l o k r o t n y c h ; w d r u g i m p r z y p a d k u powstają w o d o r o s i a r c z a n y alkilowe l u b p o ł ą c z e n i a k o m p l e k sowe, r o z p u s z c z a l n e w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m . I n n y m p r z y k ł a d e m jest u s u w a n i e z a l k o holu benzylowego, otrzymanego w reakcji Cannizzaro, pozostałego aldehydu benzoeso w e g o (p. IV, 145). Ekstrakcja osadów. P r o c e s t e n jest p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y d o w y d z i e l a n i a p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h z w y s u s z o n y c h t k a n e k roślin, g r z y b ó w , g l o n ó w , s s a k ó w itd. P r o d u k t y n a t u r a l n e l o t n e z p a r ą w o d n ą (np. s k ł a d n i k i o l e j k ó w eterycznych), t a k i e j a k a l k o h o l e , estry, związki k a r b o n y l o w e szeregu alifatycznego (acykliczne i alicykliczne) i związki k a r b o n y l o w e w y w o d z ą c e się z p r o s t y c h u k ł a d ó w a r o m a t y c z n y c h w y d z i e l a się z a p o m o c ą destylacji z parą w o d n ą (p. 1,25). Z w i ą z k i nielotne z parą w o d n ą w y o d r ę b n i a się sto sując prostą l u b ciągłą ekstrakcję r o z p u s z c z a l n i k a m i . N i e r z a d k o b a d a n i a z ł o ż o n e j m i e s z a n i n y substancji o r g a n i c z n y c h występujących w d a n e j t k a n c e w y m a g a j ą ekstrakcji k i l k o m a r o z p u s z c z a l n i k a m i , p o c z ą w s z y od eteru n a f t o w e g o (tw. ~ 4 0 ° C ) , k t ó r y u s u w a n a j m n i e j p o l a r n e składniki ( n p . w y ż s z e h o m o l o g i t e r p e n ó w , steroidy itd.), p o p r z e z bar dziej p o l a r n e rozpuszczalniki, j a k n p . eter dietylowy, a c e t o n i etanol, i s k o ń c z y w s z y n a ekstrakcji w o d ą , z a p o m o c ą k t ó r e j wydziela się n a j b a r d z i e j p o l a r n e związki (np. a m i n o k w a s y , w ę g l o w o d a n y itd.). Ekstrakcja prosta, m n i e j s k u t e c z n a niż ekstrakcja ciągła, polega n a m a c e r o w a n i u t k a n k i z o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m w c e r a m i c z n y m mieszalniku, p o z o s t a w i e n i u z r o z p u s z c z a l n i k i e m n a k r ó t k i czas (1), odsączeniu przez lejek B u c h n e r a o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h i z a w r ó c e n i u pozostałości d o p o n o w n e j ekstrakcji świeżym r o z p u s z c z a l n i kiem. Z p o ł ą c z o n y c h e k s t r a k t ó w o d d e s t y l o w u j e się rozpuszczalnik, z w y k l e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, i w y o d r ę b n i a p o s z c z e g ó l n e s k ł a d n i k i z a p o m o c ą o d p o w i e d n i c h m e t o d rozdzielania (2). U w a g i . (1) M o ż e o k a z a ć się n i e z b ę d n e o g r z e w a n i e r o z d r o b n i o n e j t k a n k i z r o z p u s z czalnikiem; w t e d y p r z e n o s i się ją d o odpowiedniej k o l b y i o g r z e w a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą . O p e r a c j a t a w y m a g a d o z o r u , g d y ż mieszanina m o ż e m i e ć t e n d e n c j ę d o „ p o d r z u c a n i a " . T r z e b a r ó w n i e ż z d a w a ć s o b i e s p r a w ę z tego, że w ekstrakcji prostej stosuje się o t w a r t e n a c z y n i a i z w y k l e d u ż e objętości r o z p u s z c z a l n i k ó w . K o n i e c z n e są w i ę c
ś r o d k i ostrożności zabezpieczające p r z e d możliwością p o ż a r u i z a t r u c i e m r o z p u s z c z a l nikami. (2) Pierwszą czynnością p o w i n n a b y ć e k s t r a k c j a r o z p u s z c z a l n i k a m i c h e m i c z n i e c z y n n y m i w celu rozdzielenia w i e l o s k ł a d n i k o w e j m i e s z a n i n y n a frakcje o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m , z a s a d o w y m i o b o j ę t n y m ( p a t r z wyżej). N a s t ę p n i e stosuje się c h r o m a t o g r a f i ę , krystalizację frakcyjną i t p . D o ekstrakcji ciągłej ciał stałych g o r ą c y m r o z p u s z c z a l n i k i e m u ż y w a się najczęściej a p a r a t u ekstrakcyjnego S o x h l e t a p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. I,83a. S u b s t a n c j ę stałą umiesz c z a się w p o r o w a t e j gilzie 1 (zrobionej z t w a r d e j b i b u ł y filtracyjnej) i gilzę w p r o w a d z a d o e k s t r a k t o r a 2. A p a r a t łączy się z kolbą kulistą 3 o o d p o w i e d n i e j p o j e m n o ś c i zawie rającą r o z p u s z c z a l n i k i k a m y c z k i w r z e n n e o r a z z chłodnicą z w r o t n ą 4 ( w s k a z a n a jest c h ł o d n i c a z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ) . K o l b ę z r o z p u s z c z a l n i k i e m ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a ; p a r y r o z p u s z c z a l n i k a przedostają się p o p r z e z r u r k ę 5 d o c h ł o d nicy 4, skraplają się i spływają d o gilzy, w y p e ł n i a j ą c z b i o r n i k a p a r a t u S o x h l e t a ) . P o osiągnięciu g ó r n e g o p o z i o m u r u r k i 6 r o z p u s z c z a l n i k przelewa się s y f o n e m d o k o l b y 3, 1
R y s . 1,83. A p a r a t e k s t r a k c y j n y S o x r J e t a ; a) m o d ę ] z w y k ł y ; 1 — gilza p o r o w a t a , 2 — ekstraktor, 3 — k o l b a , 4 — c h ł o d n i c a , 5 — r a m i ę b o c z n e , 6 — rurka s y f o n u j ą e a ; b) e k s t r a k t o r w wersji z m o d y f i k o w a n e j
u n o s z ą c ze sobą p e w n ą część substancji e k s t r a h o w a n e j . Proces t e n p o w t a r z a się a u t o m a t y c z n i e aż d o z a k o ń c z e n i a ekstrakcji. Z u z y s k a n e g o w kolbie 3 r o z t w o r u substancji e k s t r a h o w a n e j w y o d r ę b n i a się ją za p o m o c ą z w y k ł y c h m e t o d . U j e m n ą stroną o p i s a n e g o a p a r a t u d o ekstrakcji jest t o , że t e m p e r a t u r a cieczy w gilzie / jest d u ż o niższa od tem p e r a t u r y w r z e n i a r o z p u s z c z a l n i k a . E k s t r a k c j a o d b y w a się więc cieczą ciepłą i d l a t e g o jest s t o s u n k o w o p o w o l n a , z w ł a s z c z a w tych p r z y p a d k a c h , gdy r o z p u s z c z a l n o ś ć związku e k s t r a h o w a n e g o znacznie w z r a s t a w r a z z t e m p e r a t u r ą . Z tego względu korzystniejszy jest z m o d y f i k o w a n y a p a r a t p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,83b, w k t ó r y m o b s z a r mieszczący gilzę z substancją o m y w a n y jest g o r ą c y m i o p a r a m i rozpuszczalnika, dzięki c z e m u sub s t a n c j a e k s t r a h o w a n a jest g o r ą c y m r o z p u s z c z a l n i k i e m . P o j e m n o ś ć e k s t r a k t o r a S o x h l e t a p o d a j e się w d a n y c h o d n o s z ą c y c h się d o obszaru s y f o n o w a n e g o ; d o s t ę p n e są a p a r a t y o p o j e m n o ś c i o d 6 m l d o 5 JU
" W p r z y p a d k u c i a ł s t a ł y c h o m a l e j g ę s t o ś c i g ó r n y k r a n i e c gilzy p o w i n i e n s i ę g a ć p o w y ż e j rurki s y t o n u jacej 6, g d y ż w p r z e c i w n y m razie s u b s t a n c j a zawarta w g i l z i e m o g ł a b y w y p ł y w a ć p o z a gilzę i p r z e d o s t a w a ć sie p r z e z rurkę syfpnuiąca. d o k o l b y .
1,23, S U S Z E N I E C I E C Z Y L U B R O Z T W O R Ó W Z W I Ą Z K Ó W O R G A N I C Z N Y C H W ROZPUSZCZALNIKACH ORGANICZNYCH Ciekłe, związki o r g a n i c z n e l u b r o z t w o r y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h W r o z p u s z c z a l n i k a c h o r g a n i c z n y c h , o t r z y m a n e n p . w w y n i k u ekstrakcji opisanej w p . 1,22, suszy się z w y k l e b e z p o ś r e d n i o s t a ł y m i ś r o d k a m i suszącymi. Ś r o d e k suszący p o w i n i e n b y ć t a k d o b r a n y , a b y spełniał n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : 1) n i e m o ż e on r e a g o w a ć c h e m i c z n i e z suszoną s u b stancją organiczną, 2) p o w i n i e n w y k a z y w a ć skuteczne i szybkie d z i a ł a n i e osuszające, 3) n i e p o w i n i e n r o z p u s z c z a ć się (w s p o s ó b dający się z a u w a ż y ć ) W suszonej cieczy, 4) p o w i n i e n być m o ż l i w i e t a n i i 5) nie m o ż e k a t a l i z o w a ć t a k i c h reakcji c h e m i c z n y c h s u s z o n e g o związku, j a k p o l i m e r y z a c j a , k o n d e n s a c j a i s a m o r z u t n e utlenienie. P o n i ż e j będą o m ó w i o n e p o s p o l i t e ś r o d k i suszące. Suszenie r o z p u s z c z a l n i k ó w , łącznie z zastoso w a n i e m sit m o l e k u l a r n y c h , o r a z specjalne m e t o d y oczyszczania r o z p u s z c z a l n i k ó w są o m ó w i o n e w p . 11,1. N a ogół najlepiej w y t r z ą s a ć ciecz z niewielką ilością ś r o d k a suszącego d o chwili, g d y d z i a ł a n i e j e g o przestaje być w i d o c z n e . T r z e b a u n i k a ć z b y t d u ż e g o n a d m i a r u ś r o d k a suszącego, a b y s t r a t y s p o w o d o w a n e absorpcją były m o ż l i w i e j a k najmniejsze. Jeżeli ciecz z a w i e r a t y l e w o d y , ż e p o d o d a n i u ś r o d k a suszącego następuje wydzielenie niewiele kiej w a r s t w y w o d n e j ( n p . w p r z y p a d k u suszenia c h l o r k i e m w a p n i a ) , t o należy ją o d dzielić *> i suszyć p o n o w n i e świeżą porcją ś r o d k a suszącego. G d y jest n a t o czas, p o z o r nie s u c h ą ciecz sączy się i p o z o s t a w i a n a n o c n a d świeżą porcją ś r o d k a suszącego. P r z e d destylacją należy w z a s a d z i e oddzielić ś r o d e k suszący o d cieczy, najlepiej sącząc p r z e z sączek f a ł d o w a n y . Jest t o szczególnie w a ż n e w p r z y p a d k u s t o s o w a n i a ś r o d k ó w suszą c y c h , k t ó r y c h d z i a ł a n i e polega n a t w o r z e n i u h y d r a t ó w ( n p . s i a r c z a n u s o d u , s i a r c z a n u m a g n e z u i c h l o r k u w a p n i a ) . W wyższej t e m p e r a t u r z e ciśnienie p a r y n a d u t w o r z o n y m i h y d r a t a m i w z r a s t a t a k znacznie, ż e jeśli n i e u s u n i e się ich p r z e d destylacją, t o z n a c z n a , a n a w e t cała, ilość w o d y m o ż e przejść d o destylatu. N i e k t ó r e ś r o d k i suszące (np. tlenek w a p n i a , pięciotlenek fosforu) wiążą j e d n a k w o d ę t a k t r w a l e , że sączenie n i e jest konieczne. P o n i ż e j o m ó w i o n o najczęściej s t o s o w a n e ś r o d k i suszące' w r a z z p o d a n i e m o g r a m c z e ^ nia ich stosowalności. B e z w o d n y c h l o r e k w a p n i a . O d c z y n n i k t e n znalazł s z e r o k i e z a s t o s o w a n i e dzięki b a r d z o d u ż y m z d o l n o ś c i o m osuszającym i niskiej cenie. M a o n d u ż ą z d o l n o ś ć p o c h ł a n i a n i a w o d y , g d y ż w t e m p e r a t u r z e niższej o d 3 0 ° C t w o r z y h y d r a t C a C l z - t j r k O , działa j e d n a k niezbyt s z y b k o ; n a osuszenie należy więc p r z e z n a c z y ć długi czas. P o w o l n e działanie. ć h l o r k u w a p n i a p r z y p i s u j e się osadzaniu się n a p o w i e r z c h n i z i a r e n cienkiej w a r s t e w k i r o z t w o r u w o d n e g o ; p o p e w n y m czasie w o d a zostaje z w i ą z a n a , t w o r z ą c stały h y d r a t 0 niższej zawartości w o d y , k t ó r y d z i a ł a r ó w n i e ż j a k o ś r o d e k suszący. P o d c z a s p r o d u k c j i c h l o r k u w a p n i a n a skalę p r z e m y s ł o w ą z a c h o d z i z w y k l e w pew nym stopniu j e g o h y d r o l i z a . O t r z y m a n y p r o d u k t m o ż e więc z a w i e r a ć nieco w o d o r o tlenku w a p n i a l u b z a s a d o w e g o c h l o r k u . N i e m o ż n a g o więc u ż y w a ć d o suszenia k w a s ó w l u b r o z t w o r ó w k w a s ó w . C h l o r e k w a p n i a w i ą ż e się z a l k o h o l a m i , f e n o l a m i , a m i n a m i , a m i n o k w a s a m i , a m i d a m i , k e t o n a m i o r a z n i e k t ó r y m i a l d e h y d a m i i e s t r a m i , nie n a d a j e się w i ę c d o suszenia z w i ą z k ó w t e g o t y p u . S i a r c z a n m a g n e z u . Najskuteczniej działającą postacią t e g o ś r o d k a suszącego d o s t ę p n ą w s p r z e d a ż y jest m o n o h y d r a t . T a ń s z y p r o d u k t z a w i e r a o d 30 d o 4 0 % w o d y , lecz m i m o t o wykazuje d z i a ł a n i e suszące ( o d m i a n ą c a ł k o w i c i e u w o d n i o n ą jest s i e d m i o h y d r a t ) . S i a r c z a n m a g n e z u jest d o s k o n a ł y m , o b o j ę t n y m ś r o d k i e m s u s z ą c y m ; działa szyb k o , d o ś ć skutecznie, jest c h e m i c z n i e bierny, n a d a j e się więc d o suszenia większości z w i ą z k ó w (np. estrów, a l d e h y d ó w , k e t o n ó w , nitryli, a m i d ó w itp.), k t ó r y c h n i e m o ż n a Suszyć c h l o r k i e m w a p n i a .
» F a z ę w o d n ą m o ż n a s z y b k o i d o g o d n i e o d d z i e l i ć za p o m o c ą p r z e s ą c z e n i a p r z e z p a p i e r d o r o z d z i e l a n i a f a z ( p r o d u k o w a n y przez f i r m ę W . i R . B a l s t o n Ltd) i p r z e m y c i a s u c h y m r o z p u s z c z a l n i k i e m . Jest t o p a p i e r nieprze^ makałny, zatrzymujący warstwę wodną.
B e z w o d n y siarczan sodu. Jest t o o b o j ę t n y i t a n i ś r o d e k suszący, m a d u ż ą z d o l n o ś ć d o w i ą z a n i a w o d y (tworzy NauSCU* lOHzO, p o n i ż e j 32,4°C), lecz p o c h ł a n i a o n w o d ę p o w o l i i nie całkowicie. Jest t o c e n n y ś r o d e k suszący d o w s t ę p n e g o u s u w a n i a d u ż y c h ilości w o d y . Siarczan sodu n i e jest s k u t e c z n y m ś r o d k i e m s u s z ą c y m w z a s t o s o w a n i u d o t a k i c h r o z p u s z c z a l n i k ó w , j a k b e n z e n l u b toluen, i nie n a d a j e się d o suszenia w t e m p . p o w y ż e j 32,4°C, g d y ż w tej t e m p e r a t u r z e dziesięciobydrat z a c z y n a t r a c i ć w o d ę krystalizacyjną. B e z w o d n y siarczan wapnia. D w u w o d n y C a S C v 2 H 2 0 l u b p ó ł w o d n y 2CaS0«*H2O h y d r a t o g r z e w a n y ok. 3 h w piecu w t e m p . 2 3 0 — 2 4 0 ° C t r a c i w o d ę , p r z e c h o d z ą c w b e z w o d n y s i a r c z a n w a p n i a . Jest o n s p r z e d a w a n y p o d n a z w ą „ D r i e r i t e " (nie m y l i ć z „ D e h y d r i t e " , k t ó r y jest b e z w o d n y m n a d c h l o r a n e m m a g n e z u ) . O d c z y n n i k t e n działa n a d z w y czaj s z y b k o i skutecznie, jest c h e m i c z n i e b i e r n y i nierozpuszczalny w r o z p u s z c z a l n i k a c h o r g a n i c z n y c h , m o ż n a go w i ę c u ż y w a ć d o suszenia p r a w i e wszystkich substancji o r g a n i c z n y c h . J e d y n ą jego w a d ą jest o g r a n i c z o n a ilość w o d y , k t ó r ą jest w stanie związać, tworzy b o w i e m p ó ł w o d n y h y d r a t 2 C a S 0 4 - H 0 ; m o ż e w i ę c teoretycznie z a a b s o r b o w a ć j e d y n i e ilość w o d y o d p o w i a d a j ą c ą 6,6% jego m a s y . W p r z y p a d k a c h gdy c a ł k o w i t e w y s u s z e n i e nie jest konieczne, p o r o w a t y m p r o d u k t e m h a n d l o w y m m o ż n a związać ilość w o d y d o c h o d z ą c ą d o 1 0 % jego m a s y . W s k a z a n e jest, a b y p r z e d s u s z e n i e m s i a r c z a n e m w a p n i a z a s t o s o w a ć w s t ę p n e suszenie z a p o m o c ą s i a r c z a n u m a g n e z u l u b s o d u . 2
B e z w o d n y węglan potasu. Jest t o ś r o d e k suszący nie b a r d z o skuteczny w d z i a ł a n i u 1 o średniej zdolności w i ą z a n i a w o d y (tworzy d w u h y d r a t ) . Stosuje się g o d o suszenia nitryU, k e t o n ó w , estrów i n i e k t ó r y c h a l k o h o l i ; nie n a d a j e się d o suszenia k w a s ó w , fenoli i i n n y c h substancji o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m . W ę g l a n u p o t a s u u ż y w a się t e ż c z a s a m i z a m i a s t w o d o r o t l e n k u s o d o w e g o l u b p o t a s o w e g o d o suszenia a m i n w p r z y p a d k a c h , g d y z b y t silnie alkaliczny o d c z y n n i k n i e jest w s k a z a n y . Służy on też często d o w y s a l a n i a r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e alkoholi, a m i n i k e t o n ó w o r a z j a k o w s t ę p n y ś r o d e k suszący. W wielu p r z y p a d k a c h m o ż n a g o zastąpić s i a r c z a n e m m a g n e z u . Wodorotlenek sodu i potasu. Z a s t o s o w a n i e t y c h b a r d z o s p r a w n y c h ś r o d k ó w suszą c y c h o g r a n i c z a się n a ogół d o suszenia a m i n ( m o ż n a w t y m celu s t o s o w a ć r ó w n i e ż w a p n o s o d o w a n e , tlenek b a r u i tlenek w a p n i a ) . W o d o r o t l e n e k potasu d z i a ł a nieco sku teczniej od w o d o r o t l e n k u sodu. O d c z y n n i k i te reagują w o b e c n o ś c i w o d y z w i e l o m a z w i ą z k a m i o r g a n i c z n y m i ( n p . z k w a s a m i , f e n o l a m i , e s t r a m i i a m i d a m i ) o r a z z niektó r y m i p o s p o l i t y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i ( n p . z c h l o r o f o r m e m ) , c o o g r a n i c z a ich stosowal n o ś ć j a k o ś r o d k ó w suszących. Tlenek wapnia. O d c z y n n i k a t e g o u ż y w a się d o suszenia a l k o h o l i o m a ł e j m a s i e c z ą s t e c z k o w e j ; j e g o d z i a ł a n i e suszące m o ż n a zwiększyć p r z e z w y p r a ż a n i e w piecu elek t r y c z n y m w t e m p . 7 0 0 — 9 0 0 ° C . Z a r ó w n o tlenek, j a k i w o d o r o t l e n e k w a p n i a są n i e r o z puszczalne w r o z p u s z c z a l n i k a c h , p r a k t y c z n i e nielotne i n i e r o z k ł a d a j ą się p o d c z a s ogrze w a n i a , u s u w a n i e ich p r z e d destylacją n i e jest więc k o n i e c z n e ) . N a skutek znacznej z a s a d o w o ś c i tlenek w a p n i a nie m o ż e być s t o s o w a n y d o suszenia z w i ą z k ó w o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m a n i estrów; t e ostatnie u l e g a ł y b y b o w i e m hydrolizie. 1
Pięciotlenek fosforu. Jest to b a r d z o skuteczny i s z y b k i w d z i a ł a n i u ś r o d e k suszący. N i e jest o n j e d n a k d o g o d n y w użyciu, jest d r o g i i m a t e n d e n c j ę d o w y t w a r z a n i a n a p o w i e r z c h n i syropowatej w a r s t w y . Suszenie t y m o d c z y n n i k i e m należy więc p o p r z e d z i ć w s t ę p n y m osuszaniem s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b i n n y m ś r o d k i e m suszącym. Pięciotlenek fosforu stosuje się tylko w t e d y , gdy k o n i e c z n e jest b a r d z o d o k ł a d n e wysuszenie. M o ż n a u ż y w a ć g o d o suszenia w ę g l o w o d o r ó w , eterów, h a l o g e n k ó w a l k i l o w y c h i a r y l o w y c h o r a z nitryli, n a t o m i a s t n i e n a d a j e się d o suszenia a l k o h o l i , k w a s ó w , a m i n i k e t o n ó w . i) P o d c z a s destylacji znad t l e n k u w a p n i a d r o b n e j e g o c z ą s t k i m o g ą b y ć p o r y w a n e p r z e z p a r y destylatu. W s k a z a n e jest w i ę c , a b y n a s a d k a s z l i f o w e j aparatury d o destylacji o d p r o w a d z a j ą c a p a r y d o c h ł o d n i c y b y ł a wy, p e ł n i o n a o c z y s z c z o n ą w a t ą szklaną, z a t r z y m u j ą c ą d r o b n e cząstki stałe. W a t ę szklaną o c z y s z c z a się przez goto w a n i e z e stęż. k w a s e m a z o t o w y m w c i ą g u 15 m i n , d o k ł a d n e p r z e m y c i e w o d ą d e s t y l o w a n a i w r s u s z e n i e w t e m p . 1 2 0 ° C . Z a m i a s t n a s a d k i n a p e ł n i o n e j w a t ą szklaną w y g o d n i e j j e s t u ż y ć n a s a d k i z w a n e j ł a p a c z e m c i e c z y (rys. 1,87)
Suszenie z a p o m o c ą destylacji. N a ogół u w a ż a się, ż e b ł ę d e m jest d e s t y l o w a n i e z w i ą z k u o r g a n i c z n e g o p r z e d wysuszeniem, j e d n a k w p r z y p a d k u p e w n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w o r a z cieczy p r a k t y c z n i e n i e r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e s a m p r o c e s destylacji m o ż e d z i a ł a ć osuszająco. J e d n y m s ł o w e m , k o r z y s t a się w t y c h p r z y p a d k a c h z t w o r z e n i a się m i e s z a n i n dwu- l u b t r ó j s k ł a d n i k o w y c h o m i n i m u m t e m p e r a t u r y w r z e n i a . I tak p o d c z a s destylacji wilgotnego benzenu pierwsza frakcja s k ł a d a się z m i e s z a n i n y b e n z e n u i w o d y (mieszanina w r z ą c a w stałej t e m p e r a t u r z e 6 9 ° C z a w i e r a 9 % w o d y ) ; p o usunięciu w o d y destyluje suchy b e n z e n . W t e n s p o s ó b m o ż n a r ó w n i e ż osuszyć c z t e r o c h l o r e k węgla, t o l u e n , ksylen, h e k s a n , h e p t a n , eter n a f t o w y , 1,4-dioksan i c h l o r e k etylenu. S u c h y r o z puszczalnik z a c z y n a z b i e r a ć się d o p i e r o p o o d r z u c e n i u ok. 1 0 % ogólnej objętośei cieczy d e s t y l o w a n e j , g d y ż k o n i e c z n e jest r ó w n i e ż usunięcie wilgoci z a a d s o r b o w a n e j n a ścian k a c h k o l b y o r a z c h ł o d n i c y . P o d c z a s destylacji wilgotnej aniliny (tw. 184°C) l u b wilgot n e g o n i t r o b e n z e n u (tw. 2 1 0 * 0 ) w o d a zostaje s z y b k o u s u n i ę t a w r a z z pierwszą p o r c j ą destylatu i p o z o s t a ł a ilość destylującej cieczy jest już c a ł k o w i c i e b e z w o d n a . Z w i ą z e k ciekły, nieco w w o d z i e r o z p u s z c z a l n y , m o ż n a niekiedy osuszyć p r z e z destylację j e g o m i e s z a n i n y z r o z p u s z c z a l n i k i e m (zwykle b e n z e n e m ) ) n i e r o z p u s z c z a l n y m w w o d z i e . I t a k z m i e s z a n i n y k w a s u w a l e r i a n o w e g o , w o d y i benzenu destyluje n a j p i e r w miesza n i n a benzenu i w o d y (tw. 69,3°C), n a s t ę p n i e s u c h y b e n z e n (tw. 8 0 ° C ) i j a k o o s t a t n i a f r a k c j a suchy k w a s w a l e r i a n o w y (tw. 186°C). M e t o d ę tę stosuje się w p r z e m y ś l e d o suszenia k w a s u 3 - m e t y l o b u t a n o w e g o i w y ż s z y c h alifatycznych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , destylując je z ok. 4 0 % d o d a t k i e m (w s t o s u n k u d o ich m a s y ) b e n z e n u i o d r z u c a j ą c j a k o p r z e d g o n frakcję p r z e c h o d z ą c ą poniżej t e m p . 100°C. O d w o d n i e n i e krystalicznego k w a s u s z c z a w i o w e g o p r z e z o d d e s t y l o w a n i e w o d y z c z t e r o c h l o r k i e m węgla (jak r ó w n i e ż o t r z y m y w a n i e p i n a k o l u z h y d r a t u p i n a k o l u , p . m , 2 9 ) jest t a k ż e p r z y k ł a d e m u s u w a n i a w o d y za pomocą mieszaniny dwuskładnikowej. :
Z a s t o s o w a n i e m i e s z a n i n y t r ó j s k ł a d n i k o w e j d o u s u w a n i a w o d y ilustruje następujący p r z y k ł a d osuszenia związku stałego. D - F r u k t o z ę r o z p u s z c z a się w g o r ą c y m b e z w . a l k o h o l u e t y l o w y m , d o d a j e b e n z e n i p o d d a j e destylacji frakcyjnej. N a j p i e r w destyluje mie s z a n i n a t r ó j s k ł a d n i k o w a , zawierająca a l k o h o l - b e n z e n - w o d ę , o tw. 64°C, a n a s t ę p n i e m i e s z a n i n a d w u s k ł a d n i k o w a b e n z e n - a l k o h o l o tw. 68,3°C. Z ' p o z o s t a ł e g o bezw. r o z t w o r u a l k o h o l o w e g o p o c z ę ś c i o w y m zagęszczeniu krystalizuje bezw. cukier. TABLICA J,9. NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE ŚRODKI SUSZĄCE Alkohole
b e z w . w ę g l a n p o t a s n , b e z w . siarczan w a p n i a l u b siarczan m a g n e z u , tlenek w a p n i a
H a l o g e n k i alkilowe H a l o g e n k i arylowe
sforu
Węglowodory nasycone i aroma
b e z w . chlorek w a p n i a , b e z w o d n y siarczan w a p n i a , pięciotlenek f o s f o r u
'
bezw. chlorek w a p n i a , b e z w . siarczan w a p n i a lub siarczan m a g n e z u , p i ę c i o t l e n e k f o
tyczne Etery Aldehydy
bezw. siarczan w a p n i a lub s o d u , siarczan m a g n e z u
Ketony
b e z w . siarczan w a p n i a l u b s o d u , siarczan m a g n e z u , b e z w . w ę g l a n p o t a s u
Z a s a d y organiczne K w a s y organiczno
(aminy)
stały w o d o r o t l e n e k p o t a s u l u b s o d u , tlenek w a p n i a , tlenek b a r u b e z w . siarczan w a p n i a l u b s o d u , siarczan m a g n e z u
1,24. D E S T Y L A C J A P O D C I Ś N I E N I E M
ATMOSFERYCZNYM
T y p o w y zestaw d o oczyszczania z w i ą z k ó w ciekłych za p o m o c ą z w y k ł e j destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,84. K o l b a destylacyjna m o ż e m i e ć każdą, o d p o w i e d n i ą d o ilości cieczy p o j e m n o ś ć , c h o c i a ż t r z e b a d o d a ć , że d o m a ł y c h '> B e n z e n m o ż n a z a s t ą p i ć mniej" t o k s y c z n y m t o l u e n e m , 8 5 ' C , zawierający 2 0 % w o d y .
tworzącym z wodą
azeotrop dwuskładnikowy
o
tw.
ilości ( o d 3 d o 25 ml) lepiej u ż y ć k o l b y g r u s z k o w e j . W y m i a r y k o l b y p o w i n n y b y ć t a k d o b r a n e , a b y substancja p r z e z n a c z o n a d o destylacji z a j m o w a ł a od p o ł o w y d o d w ó c h trzecich objętości kolby. N a g w i n t o w a n y łącznik z n a k r ę t k ą u m i e s z c z o n y w n a s a d c e destylacyjnej u m o ż l i w i a umiejscowienie kulki t e r m o m e t r u nieco poniżej p o z i o m u b o c z nej r u r k i n a s a d k i . G d y t e m p e r a t u r a w r z e n i a cieczy p r z e k r a c z a 150°C, c h ł o d n i c ę w o d n ą z a s t ę p u j e się d ł u g ą r u r k ą (bez płaszcza) ze szlifami p r z y o b y d w ó c h k o ń c a c h , działającą j a k o c h ł o d n i c a p o w i e t r z n a . W p r z y p a d k u g d y destylat t r z e b a z a b e z p i e c z y ć p r z e d wil gocią p o w i e t r z a , d o bocznej r u r k i p r z e d ł u ż a c z a p r z y ł ą c z a się r u r k ę osuszającą n a p e ł n i o n ą bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , u t r z y m y w a n y m w r u r c e za p o m o c ą zatyczek z w a t y . D o k o l b y n a p e ł n i o n e j cieczą d o d a j e się kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j n i e p o l e w a n e j p o r celany, tzw. p o r c e l a n k i , z a p e w n i a j ą c y c h r ó w n o m i e r n e w r z e n i e cieczy p o d c z a s ogrze w a n i a >. W ż a d n y m p r z y p a d k u n i e w o l n o w r z u c a ć p o r c e l a n k i d o gorącej cieczy. K o l b ę ogrzewa się n a siatce azbestowej l u b lepiej w ł a ź n i (p. 1,13) o d p o w i e d n i e j d o o g r z e w a n i a d o t e m p e r a t u r y w r z e n i a cieczy p o d d a w a n e j destylacji. K o l b y g r u s z k o w e z m a ł y m i ilościami cieczy m o ż n a o g r z e w a ć o s t r o ż n i e p ó ł ś w i e c ą c y m p ł o m i e n i e m p a l n i k a B u n s e n a . D o p ó k i nie r o z p o c z n i e się w r z e n i e cieczy, ogrzewa się k o l b ę raczej intensywnie, n a stępnie zmniejsza się i n t e n s y w n o ś ć o g r z e w a n i a i reguluje d o p ł y w ciepła tak, a b y destylat spływał z c h ł o d n i c y z szybkością 1—2 k r o p l e na s e k u n d ę . N a l e ż y d o d a ć , ż e n a p o c z ą t k u destylacji o g r z a n i e górnej części k o l b y i t e r m o m e t r u prz.ez p a r y związku w y m a g a pew n e g o czasu. Destylacja nie p o w i n n a b y ć p r o w a d z o n a z b y t powoli, p o n i e w a ż t e r m o m e t r oziębia się w p r z y p a d k u n i e d o s t a t e c z n e g o d o p ł y w u świeżych p a r d o z b i o r n i k a z rtęcią i o d c z y t y t e m p e r a t u r y są n i e p r a w i d ł o w e . 1
R y s . 1,84.
Z e s t a w d o destylacji p o d c i ś n i e n i e m
atmosferycznym
R y s . 1,85. K o l b a z p r z y t w i e r d z o n ą c h ł o d n i c ą d o destylacji m a ł y c h iiosci cieczy
P o dojściu cieczy d o s t a n u w r z e n i a , o b s e r w u j e się n a t e r m o m e t r z e n a j p i e r w szybki w z r o s t t e m p e r a t u r y , n a s t ę p n i e , w p o b l i ż u t e m p e r a t u r y wrzenia, wzrost ten staje się p o w o l n y i wreszcie t e m p e r a t u r a p r a k t y c z n i e ustala się. W t y m m o m e n c i e d o a p a r a t u r y p r z y ł ą c z a się czysty z w a ż o n y o d b i e r a l n i k i zbiera destylat t a k d ł u g o , aż w kolbie desty lacyjnej p o z o s t a n i e tylko m a ł a objętość cieczy. W r e g u l a r n y c h o d s t ę p a c h czasu należy n o t o w a ć w s k a z a n i a t e r m o m e t r u . Jeżeli d e s t y l o w a n a ciecz nie jest z b y t zanieczyszczona, t o w i ę k s z o ś ć jej p o w i n n a p r z e d e s t y l o w a ć w w ą s k i c h g r a n i c a c h t e m p e r a t u r y (w p r z e dziale 2—3°C). " rundu, nikiem opiera
R ó w n o m i e r n e wrzenie c i e c z y o s i ą g a sie m a ł y c h p a s e c z k ó w t e f l o n o w y c h o szer. organicznym, osuszyć i użyć ponownie) sie na d o b r z e znanej w ł a s n o ś c i p l a t y n y ,
r ó w n i e ż przez d o d a n i e d o k o l b y k a w a ł k ó w p u m e k s u lub k a r b o 2 c m lub ś c i n k ó w t e f l o n o w y c h ( m o ż n a je p r z e m y ć r o z p u s z c z a l o r a z m a ł y c h k a w a ł k ó w druta p l a t y n o w e g o ( k t ó r y c h z a s t o s o w a n i * p o l e g a j ą c e j na p o c h ł a n i a n i u z n a c z n e j ilości g a z ó w ) ,
G d y t e m p e r a t u r a n i e u s t a l a się, lecz stale w z r a s t a , o z n a c z a t o , że związku nie m o ż n a oczyścić za p o m o c ą destylacji z w y k ł e j i że trzeba z a s t o s o w a ć destylację frakcyjną (p. 1,26). D o destylacji cieczy w ilości od 0,5 d o 3,0 m l d o s t ę p n e są k o l b y g r u s z k o w e o p o j . 2 m l i 5 m l ( w y m i a r szlifu 7 / 1 1 ) z p r z y t w i e r d z o n ą d o b o c z n e g o r a m i e n i a chłodniczką (rys. 1,85). Z a l e t a t e g o r o d z a j u z e s t a w u polega n a zmniejszeniu strat w y n i k a j ą c y c h z za t r z y m a n i a cienkiej w a r s t e w k i destylatu n a p o w i e r z c h n i szklanej. B o c z n e r a m i ę m a u wy l o t u specjalną oszlifowaną k o ń c ó w k ę u ł a t w i a j ą c ą ściekanie i z b i e r a n i e destylatu. K o l b ę o g r z e w a się p ó ł ś w i e c ą c y m p ł o m i e n i e m m i k r o p a l n i k a s t a r a n n i e regulując d o p ł y w ciepła przez ruch kołowy palnika wokół dna kolbki.
R y s . 1,86. Z e s t a w d o o d d e s t y l o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a z dużej ilości r o z t w o r u
Z e s t a w p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,86 s t o s o w a n y jest d o o d d e s t y l o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a ż r o z t w o r u o t r z y m a n e g o n p . w w y n i k u ekstrakcji. K o l b ę n a p e ł n i a się d o p o ł o w y r o z t w o r e m ; p o z o s t a ł y r o z t w ó r w l e w a się d o w k r a p l a c z a i w k r a p l a g o d o k o l b y z t a k ą s a m ą w przybliżeniu szybkością, z jaką destyluje i spływa d o o d b i e r a l n i k a rozpuszczal n i k . Z b ę d n e jest więc użycie dużej k o l b y mieszczącej cały r o z p u s z c z a l n i k . K o l b a desty lacyjna ( m o ż e być u ż y t a kolba Claisena z f r a k c j o n u j ą c y m b o c z n y m r a m i e n i e m , rys. 1,95, zwłaszcza w t e d y , gdy p o z o s t a ł o ś ć m a być destylowana p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem) p o w i n n a mieć p o j e m n o ś ć d w a r a z y t a k ą j a k p r z e w i d y w a n a objętość p o z o s t a ł o ś c i p o o d d e s t y l o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a . U s u w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a w ten sposób jest niekiedy o k r e ś l a n e j a k o destylacja r ó w n o w a g o w a . S t o s u n k o w o duże ilości r o z p u s z c z a l n i k a najwygodniej jest u s u n ą ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j (p. 1,27, rys. 1,99). 1,25. D E S T Y L A C J A Z P A R A W O D N Ą Destylacja z parą w o d n ą służy d o oddzielania i oczyszczania z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . W zasadzie o p e r a c j a ta polega n a p r z e p r o w a d z e n i u w stan p a r y substancji z a p o m o c ą s t r u m i e n i a p a r y w o d n e j p r z e p u s z c z a n e j przez mieszaninę tej substancji z wodą. Jeżeli s u b s t a n c j a m a wystarczającą p r ę ż n o ś ć p a r y (przynajmniej 6,5—13 h P a , czyli 5—10 m m H g w t e m p . 100°C), t o następuje jej destylacja z parą w o d n ą . Destylacja z parą w o d n ą z a c h o d z i w t e m p e r a t u r z e niższej od t e m p e r a t u r y wrzenia w o d y ~> i w wielu p r z y p a d k a c h znacznie poniżej t e m p e r a t u r y w r z e n i a substancji organicznej. U m o ż l i w i a t o oczyszczanie wielu w y s o k o w r z ą c y c h substancji p r z e z destylację w s t o s u n k o w o niskiej t e m p e r a t u r z e ; jest t o szczególnie cenne, gdy związek o r g a n i c z n y r o z k ł a d a się w czasie destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . Destylacja z p a r ą w o d n ą m a też d u ż e z n a c z e n i e j a k o s p o s ó b oddzielania p o ż ą d a n e g o związku o r g a n i c z n e g o w następujących p r z y p a d k a c h : x
1
> N a t e m a t t e o r i i destylacji z parą w o d n ą patrz (43J i [44],
1. Oddzielania o d p o w s t a j ą c y c h w wielu r e a k c j a c h nielotnych smolistych p r o d u k t ó w reakcji. 2. W y d z i e l a n i a z w o d n y c h r o z t w o r ó w soli n i e o r g a n i c z n y c h . 3. W p r z y p a d k a c h , g d y i n n e s p o s o b y r o z d z i e l a n i a nastręczają t r u d n o ś c i ( n p . bez p o ś r e d n i a ekstrakcja eterem aniliny o t r z y m a n e j p r z e z r e d u k c j ę n i t r o b e n z e n u c y n ą itd. p r o w a d z i n a skutek obecności z w i ą z k ó w c y n y i ś r o d o w i s k a alkalicznego d o p o w s t a n i a t r u d n y c h d o rozdzielenia emulsji; p. IV,54). 4. O d d z i e l a n i a o d z w i ą z k ó w n i e l o t n y c h z p a r ą w o d n ą (np. o-nitrofenolu o d p-nitrofenolu; p . IV,114), 5. Oddzielania o d n i e k t ó r y c h p r o d u k t ó w u b o c z n y c h l o t n y c h z p a r ą w o d n ą ( n p . d w u fenylu i n a d m i a r u s u b s t r a t ó w o d n i e l o t n e g o t r ó j f e n y l o k a r b i n o l u ; p . 111,38). P r o s t y zestaw a p a r a t u r y d o destylacji z p a r ą w o d n ą p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,87. K o l b a 1 p r z y s t o s o w a n a d o destylacji z p a r ą w o d n ą , z a o p a t r z o n a jest w n a s a d k ę z w a n ą t a p a c z e m cieczy 2, zapobiegającą p r z e r z u c a n i u z a w a r t o ś c i k o l b y 1 d o o d b i e r a l n i k a . R o z t w ó r (mieszaninę l u b związek staty z niewielką ilością w o d y ) u m i e s z c z a się w kol bie 1, a następnie łączy z nią resztę zestawu. N a s t ę p n i e p r z e p u s z c z a się p a r ę p r z e z kolbę p o d g r z e w a n ą m a ł y m p ł o m i e n i e m w celu uniknięcia z b y t szybkiego n a g r o m a dzenia się w kolbie w o d y . Jeżeli destylująca z parą w o d n ą s u b s t a n c j a krystalizuje W c h ł o d n i c y i w y k a z u j e tendencję d o z a t y k a n i a jej, to n a kilka m i n u t u s u w a się w o d ę z c h ł o d n i c y t a k , a b y o s a d stopił się i z o s t a ł p r z e n i e s i o n y p r z e z p a r ę d o cKlbieralnika,
W o d ę d o gorącej c h ł o d n i c y należy w ł ą c z a ć z p o w r o t e m b a r d z o ostrożnie. Jeżeli desty lację z p a r ą w o d n ą p r z e p r o w a d z a się s z y b k o , t o lepiej u ż y ć c h ł o d n i c y z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ; w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a z a s t o s o w a ć dwie t a k i e c h ł o d n i c e połą c z o n e w szereg, gdyż w większości p r z y p a d k ó w najlepsze wyniki destylacji z parą w o d n ą uzyskuje się w t e d y , g d y p r o c e s t e n p r o w a d z i się s z y b k o , P a r ę p r z e p u s z c z a się d o czasu, gdy w destylacie przestaje p o j a w i a ć się substancja n i e r o z p u s z c z a l n a w w o d z i e (1). A b y p r z e r w a ć destylację, wyłącza się d o p r o w a d z e n i e p a r y do a p a r a t u r y i gasi palnik p o d kolbą 1. S p o s ó b w y o d r ę b n i e n i a substancji organicznej z destylatu zależy o d jej s t a n u s k u p i e n i a i o d jej r o z p u s z c z a l n o ś c i w w o d z i e . N a p r z y k ł a d n i e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e związek stały oddziela się p r z e z odsączenie; ciecze o r a z o s a d y r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e w y o d r ę b n i a się za p o m o c ą prostej l u b ciągłej ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k i e m , w s p o s ó b o p i s a n y w p . 1,22. Z w a r t ą a p a r a t u r ę d o destylacji z parą w o d n ą m a ł y c h ilości substancji p r z e d s t a w i o n o n a r y s . I,88a. A p a r a t u r a s k ł a d a się z p y r e k s o w e j k o l b y K j e l d a h l a p o j . 100 m l ; w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a użyć k o l b y p o j . 50 m l i zmniejszyć p r o p o r c j o n a l n i e p o z o s t a ł e w y m i a r y . B o c z n a r u r k a 5 z a m k n i ę t a jest k a w a ł k i e m w ę ż a z e ściskaczem ś r u b o w y m . R u r k ę 5 m o ż n a zastąpić zwykłą w ą s k ą r u r k ą szklaną (o średnicy zewn. 3—4 m m ) , p r z e c h o d z ą c ą przez korek kolby Kjeldahla, co pozwala n a użycie kolby niezmodyfikowanej. Substan cję p o d d a w a n ą destylacji umieszcza się w r u r c e I , a d o n a c z y n i a 2 w l e w a się w o d ę . P o o g r z a n i u w o d y d o w r z e n i a p a r a p r z e c h o d z i p r z e z r u r k ę 3 i w r a z z substancją p r z e c h o d z i d o r u r k i 4, p o ł ą c z o n e j z c h ł o d n i c ą i o d p o w i e d n i m o d b i e r a l n i k i e m , w k t ó r y m
zbiera się destylat. R o z s z e r z e n i e g ó r n e j części r u r k i 3 z a b e z p i e c z a p r z e d p r z e r z u c e n i e m , j a k również p r z e d p r z e c i ą g n i ę c i e m cieczy z r u r k i 1 d o n a c z y n i a 2; m o ż n a t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć r ó w n i e ż p r z e z o t w o r z e n i e ściskacza n a r u r c e 5. U w a g a . (1) W p r z y p a d k u związku n i e r o z p u s z c z a l n e g o w w o d z i e destylację p r o w a d z i się do czasu, g d y z a c z y n a się zbierać destylat przezroczysty. W p r z y p a d k u związku r o z
puszczalnego w w o d z i e należy z a s t o s o w a ć o d p o w i e d n i ą c h e m i c z n ą m e t o d ę jego w y k r y w a n i a , np. o b e c n o ś ć a l d e h y d u l u b k e t o n u w destylacie m o ż n a stwierdzić za p o m o c ą p r ó b y z w o d n y m z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m 2,4-dinitrofenyIohydrazyny, N a r y s u n k u I,88b p r z e d s t a w i o n o dostępny w sprzedaży a p a r a t d o destylacji m a ł y c h ilości substancji, z a o p a t r z o n y w p o ł ą c z e n i a s z l i f o w e ) . 1
1,26. D E S T Y L A C J A F R A K C Y J N A P O D C I Ś N I E N I E M
ATMOSFERYCZNYM
Jeżeli r ó ż n i c a w t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y nie jest o d p o w i e d n i o d u ż a , t o p r z y ich r o z d z i e l a n i u za p o m o c ą destylacji stosuje się n a ogół k o l u m n ę desty lacyjną. A p a r a t u r a d o p r e c y z y j n e g o f r a k c j o n o w a n i a , za p o m o c ą której m o ż n a z p o w o dzeniem rozdzielić m i e s z a n i n ę s k ł a d n i k ó w o t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a r ó ż n i ą c y c h się za ledwie o kilka stopni, znajduje się w s p r z e d a ż y , lecz dla u z y s k a n i a d o b r y c h w y n i k ó w n i e z b ę d n e jest r ó w n i e ż s t a r a n n e w y k o n a n i e destylacji frakcyjnej i u m i e j ę t n o ś ć docenia n i a c z y n n i k ó w w y w i e r a j ą c y c h w p ł y w n a s p r a w n o ś ć k o l u m n y destylacyjnej. K o l u m n a destylacyjna jest t o d ł u g a p i o n o w a r u r a , p o p r z e z k t ó r ą p a r y podążają k u górze, ulegając w t y m czasie c z ę ś c i o w e m u skropleniu; s k r o p l m y spływają w dół k o l u m n y i są z a w r a c a n e d o k o l b y . W e w n ą t r z k o l u m n y n a s t ę p u j e b e z p o ś r e d n i e zetknięcie się z a w r a c a n e j cieczy z d ą ż ą c y m i k u g ó r z e p a r a m i . W w y n i k u w y m i a n y cieplnej p o m i ę d z y d w i e m a f a z a m i d ą ż ą c y m i d o stanu r ó w n o w a g i , p a r y zostają w z b o g a c o n e w bar^ dziej lotny s k ł a d n i k k o s z t e m fazy ciekłej. D l a d o b r e g o rozdzielenia destylowanej m i e s z a n i n y n i e z b ę d n e są n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : 1) s t o s u n k o w o d u ż a ilość cieczy z a w r a c a n e j w k o l u m n i e , 2) d o k ł a d n e w y m i e s z a n i e się fazy ciekłej i g a z o w e j , 3) d u ż a a k t y w n a p o w i e r z c h n i a zetknięcia się o b y d w u faz. i) P r o d u k o w a n y p r z e z f i r m ę S c i e n t i f i c Otąss. A p p a r a t u s C o ,
N a l e ż y u n i k a ć n a d m i e r n e g o o c h ł o d z e n i a k o l u m n y ; d o t y c z y t o zwłaszcza destylacji cieczy o w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a . P r z e c i w d z i a ł a t e m u skutecznie i z o l o w a n i e zewnętrznej p o w i e r z c h n i k o l u m n y i z a s t o s o w a n i e płaszcza p r ó ż n i o w e g o ł u b o g r z e w a n i a elektrycznego. N a r y s u n k u 1,89 p r z e d s t a w i o n o zestaw d o zwykłej destylacji frakcyjnej z z a s t o s o w a n i e m k o l u m n y V i g r e u x . K o l u m n a ta, o u m i a r k o w a n e j sprawności, jest p r a w d o p o d o b n i e jedną z najczęściej s t o s o w a n y c h k o l u m n . K o l u m n ę V i g r e u x s t a n o w i r u r a s z k l a n a z wgięc i a m i w y k o n a n y m i w ten s p o s ó b , że co d r u g i e wgięcia n a t y m s a m y m p o z i o m i e są s k i e r o w a n e w dół p o d k ą t e m 4 5 ° . M a t o n a celu z b i e r a n i e cieczy ze ścian i przeniesienie jej d o ś r o d k a k o l u m n y . Mieszaninę, k t ó r ą p o d d a j e się destylacji, u m i e s z c z a się w kolbie o takiej p o j e m n o ś c i , a b y ciecz w y p e ł n i ł a trzecią część l u b p o ł o w ę k o l b y , i w r z u c a się k i l k a k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . Boczną r u r k ę k o l u m n y łączy się z chłodnicą wodną. D e s t y l a t zbiera się w m a ł y c h k o l b k a c h s t o ż k o w y c h l u b w p r o b ó w k a c h . Z b i o r n i k
R y s . 1,89. Z e s t a w do destylacji f r a k c y j n e j z k o l u m n ą V i g r e u x
R y s . 1,90, K o l u m n y destylacyjne: a) s z k l a n a D u f t o n a . b) z g r u s z k o w y m i banieczkami, c) Hempla
t e r m o m e t r u p o w i n i e n z n a j d o w a ć się nieco poniżej p o z i o m u bocznej r u r k i k o l u m n y . C e l o w e jest owinięcie k o l u m n y t k a n i n ą a z b e s t o w ą ; ogranicza t o o c h ł a d z a n i e k o l u m n y p r ą d e m p o w i e t r z a . I z o l o w a n i e k o l u m n y m a z a s a d n i c z e z n a c z e n i e wtedy, g d y k t ó r y k o l w i e k ze s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y w r z e w t e m p e r a t u r z e przekraczającej 1 0 0 ° C . K o l b ę o g r z e w a się n a łaźni p o w i e t r z n e j lub olejowej (p. 1,13) umożliwiającej r ó w n o m i e r n e o g r z e w a n i e . P o c z ą t k o w o nie m o ż n a o g r z e w a ć zbyt szybko, g d y ż n a s t ę p u j e w t e d y inten sywne skraplanie się cieczy w n i e o g r z a n e j k o l u m n i e i t y m s a m y m z a l e w a n i e k o l u m n y cieczą. G d y destylacja już r o z p o c z n i e się, d o p ł y w ciepła reguluje się w ten s p o s ó b , ż e b y w ciągu 2—3 s p r z e c h o d z i ł a j e d n a k r o p l a destylatu. W t y c h w a r u n k a c h p o w i n n o się u z y s k a ć dość w y d a j n e r o z d e s t y l o w a n i e mieszaniny. Jeśli k o l u m n a destylacyjna z d o l n a jest d o w y r a ź n e g o rozdestylowania m i e s z a n i n y na poszczególne frakcje, to p o p r z e d e s t y l o w a n i u frakcji n i s k o wrzącej destylacja ustaje. W t e d y zwiększa się p o w o l i ogrze w a n i e , a ż zacznie destylować d r u g a frakcja, c z e m u towarzyszy z n a c z n y wzrost t e m p e r a t u r y odczytanej n a t e r m o m e t r z e , W p r z y p a d k u m a ł o sprawnej k o l u m n y o t r z y m u j e się
s t o s u n k o w o z n a c z n e ilości frakcji p o ś r e d n i c h . N a l e ż y podkreślić, że destylację frakcyjną t r z e b a p r o w a d z i ć p o w o l i ; destylując s z y b k o nie zaoszczędza się czasu, g d y ż z a z w y c z a j konieczna jest destylacja p o w t ó r n a . I n n e r o d z a j e k o l u m n destacyjnych b ę d ą c y c h w p o w s z e c h n y m użyciu p r z e d s t a w i o n o n a rys. l,90a—c. W y k o n a n a całkowicie ze szkła k o l u m n a D u f t o n a (rys. I,90a) jest wy starczająco s k u t e c z n a d o większości celów. S z k l a n a spirala p o w i n n a b y ć szczelnie osa d z o n a w e w n ą t r z k o l u m n y , t a k a b y p a r y substancji nie m o g ł y przejść p o m i ę d z y spiralą ą ścianką k o l u m n y . Z a z w y c z a j d ł u g o ś ć spirali w y n o s i 15, 20 l u b 30 c m , średnica w e w n . r u r y 15—20 m m , a odstęp m i ę d z y z w o j a m i spirali 9—13 m m . S t o ż e k i tulejka m a j ą w y m i a r y 1 9 / 2 6 l u b 2 4 / 2 9 . Zaletą k o l u m n y jest m a ł e orosienie (tzn. że z k o l u m n y za w r a c a d o k o l b y s t o s u n k o w o m a ł a objętość cieczy w p o r ó w n a n i u z jej objętością w kol bie), lecz jest o n a m a ł o w y d a j n a . K o l u m n a z g r u s z k o w y m i b a n i e c z k a m i (rys. I,90b) s k ł a d a się z precyzyjnej r u r y z d o k ł a d n i e d o p a s o w a n y m i u s u w a l n y m i b a n i e c z k a m i , przylegającymi d o ścian k o l u m n y t a k , a b y ciecz t w o r z y ł a z a m k n i ę c i e dla przelotu p a r p o m i ę d z y b a n i e c z k a m i a ścianą k o l u m n y . D o d a t k o w y m e l e m e n t e m u ł a t w i a j ą c y m w y m i e s z a n i e p o m i ę d z y p o d ą ż a j ą c y m i ku g ó r z e p a r a m i i spływającą w dół cieczą są m a ł e szklane banieczki u m i e s z c z o n e m i ę d z y banieczkami gruszkowymi. K o l u m n ę H e n r p ł a (rys. I,90c) s t a n o w i z w y k ł a r u r a szklana o dług. 2 5 — 7 5 c m i śred^ n i c y 15—25 m m , z a o p a t r z o n a w szlify o w y m i a r a c h 2 4 / 2 9 , 2 9 / 3 2 lub 3 4 / 3 5 . K o l u m n a n a p e ł n i o n a jest o d p o w i e d n i m w y p e ł n i e n i e m sięgającym o 5 c m poniżej szczytu k o l u m n y . W y p e ł n i e n i e o p i e r a się n a m a ł e j szklanej spirali o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h . W sprze d a ż y znajduje się kilka r o d z a j ó w d o s k o n a ł y c h wypełnień k o l u m n y . N a j p r o s t s z y m , n a j t a ń s z y m i jednocześnie b a r d z o s k u t e c z n y m w y p e ł n i e n i e m są s z k l a n e pierścienie o w y s o kości 6—9 m m i średnicy 6—9 m m , z w a n e pierścieniami R a s c h i g a (rys. 1,91 a ) ; p o d o b n e pierścienie p o r c e l a n o w e są p r a w i e tak s a m o skuteczne. P o r c e l a n o w e pierścienie Lessinga (rys. 1,9 l b ) są t o p u s t e w e w n ą t r z cylindry o j e d n a k o w e j w y s o k o ś c i i średnicy; w ś r o d k u cylindra znajduje się p r z e g r ó d k a . W m e t a l o w y m pierścieniu Lessinga (rys. I,91c, d o b r e wyniki uzyskuje się z pierścieniami a l u m i n i o w y m i , m i e d z i a n y m i i n i k l o w y m i , jeżeli n i e z a c h o d z i o d d z i a ł y w a n i e c h e m i c z n e p o m i ę d z y m e t a l e m i p a r a m i cieczy) b o c z n a p o w i e r z -
R y s , 1.91. W y p e ł n i e n i e k o l u m n d e s t y l a c y j n y c h : e } m e t a l o w e p i e r ś c i e n i e L e s s i n g a , d) p i e r ś c i e n i e
a) p i e r ś c i e n i e R a s c h i g a , FenjjŁcgo
b) porcelanowe
pierścienie
Lessinga,
c h n i a cylindra riie jest p e ł n a , a p r z e g r ó d k a s k i e r o w a n a w z d ł u ż średnicy j e d n ą stroną łączy się z cylindrem, a drugą nie d o t y k a ścianki cylindra. Z a s t o s o w a n i e o m a w i a n e j p r z e g r ó d k i w c y l i n d r a c h zwiększa s p r a w n o ś ć wypełnienia, g d y ż p o w s t a j e w ten s p o s ó b d o d a t k o w a p o w i e r z c h n i a zetknięcia p a r z cieczą. O b y d w a w y m i e n i o n e r o d z a j e w y p e ł nienia są s t o s u n k o w o tanie. O ich s p r a w n o ś c i świadczy destylacja frakcyjna m i e s z a n i n y 50 m l benzenu (tw. 8 0 ° C ) i 50 m l t o l u e n u (tw. 110°C) z użyciem kolumny. H e m p l a wypełnionej p o r c e l a n o w y m i pierścieniami R a s c h i g a lub a l u m i n i o w y m i pierścieniami Lessinga (przy w y p e ł n i e n i u k o l u m n y o dług. 35 c m i średnicy 18 m m ) . W w y n i k u desty lacji o t r z y m u j e się 43 •—47 m l czystego b e n z e n u i 44—46 m l czystego t o l u e n u . J e d n o z w o j o w e szklane heliski, z w a n e pierścieniami F e n s k e g o (rys. I,91d) stanowią r ó w n i e ż , aczkolwiek nieco kosztowniejsze, w y p e ł n i e n i e k o l u m n y destylacyjnej H e m p l a . D o g o d n e są heliski o z e w n . średnicy poszczególnego zwoju 4,0 m m i o g r u b o ś c i p a ł e c z k i 0,5 m m ; 1 k g helisków zajmuje w przybliżeniu objętość 2 1. Heliski te t w o r z ą ściśle u ł o ż o n e w y p e ł n i e n i e z a p e w n i a j ą c e m a k s y m a l n ą powierzchnię zetknięcia p o m i ę d z y stale
spływającą cieczą i s t r u m i e n i e m p a r i j e d n o c z e ś n i e umożliwiają d o b r y p r z e p ł y w cie czy i par. S z c z e g ó ł o w e o m ó w i e n i e teorii destylacji frakcyjnej p r z e k r a c z a z a k r e s p o d r ę c z n i k a ) ; zostaną tylko p o d a n e u ż y t k o w a n e pojęcia o r a z z a s a d n i c z e w y m a g a n i a d o t y c z ą c e s p r a w ności k o l u m n y destylacyjnej. P o j e m n o ś ć k o l u m n y o d p o w i a d a ilości p a r i cieczy, k t ó r e płyną w k o l u m n i e p r z e c i w p r ą d o w o , nie p o w o d u j ą c zalewania k o l u m n y cieczą. S p r a w n o ś ć k o l u m n y określa się zdolnością f r a k c j o n o w a n i a o d c i n k a k o l u m n y o określonej dłu gości; o z n a c z a się ją, p o r ó w n u j ą c z d o l n o ś ć f r a k c j o n o w a n i a k o l u m n y z obliczoną zdol nością f r a k c j o n o w a n i a teoretycznie d o s k o n a l e j k o l u m n y o jednej p ó ł c e w takich s a m y c h w a r u n k a c h . P ó l k a t e o r e t y c z n a określa sekcję k o l u m n y destylacyjnej o takiej długości, n a jakiej p a r y u c h o d z ą c e z p ó ł k i m a j ą ten s a m s k ł a d co p a r y , k t ó r e w tej samej t e m p e r a t u r z e pozostają w r ó w n o w a d z e z cieczą w e d ł u g w y k r e s u p a r a — faza ciekła. P o n i e w a ż s p r a w n o ś ć k o l u m n y zależy o d u s t a l a n i a się w a r u n k ó w r ó w n o w a g i p o m i ę d z y d ą ż ą c y m i ku g ó r z e p a r a m i i spływającą w dół cieczą n a s k u t e k d o k ł a d n e g o ich w y m i e s z a n i a , jest oczywiste, że bardziej l o t n y s k ł a d n i k p o w i n i e n b y ć o d b i e r a n y ze szczytu k o l u m n y m o ż l i w i e j a k najwolniej. L i c z b y p ó ł e k t e o r e t y c z n y c h nie m o ż n a określić n a p o d s t a w i e w y m i a r ó w k o l u m n y ; oblicza się ją n a p o d s t a w i e w y n i k ó w r o z d e s t y l o w a n i a m i e s z a n i n w z o r c o w y c h , dla k t ó r y c h s k ł a d p a r i cieczy jest d o k ł a d n i e z n a n y ) ( n p . b e n z e n i toluen, b e n z e n i czterochlorek węgla, b e n z e n i d i c h l o r o e t a n , h e p t a n i m e t y l o c y k l o h e k s a n ) . Z w y k ł a r u r a o średnicy 1 c m i dług. 1 m o d p o w i a d a t y l k o jednej p ó ł c e t e o r e t y c z n e j , p o d c z a s gdy t a s a m a r u r a z o d p o w i e d n i m w y p e ł n i e n i e m m o ż e osiągnąć s p r a w n o ś ć 20 l u b więcej p ó ł e k t e o r e t y c z n y c h . K o l u m n a o 12 p ó l k a c h t e o r e t y c z n y c h p r a k t y c z n i e w y s t a r c z a d o r o z d z i e l e n i a benzenu i t o l u e n u ( A tw. 3 0 C ) , lecz g d y składniki m i e s z a n i n y mają t e m p . w r z e n i a r ó ż n i ą c e się z a l e d w i e o 3 ° , to d o ich r o z d e s t y l o w a n i a w y m a g a n a jest k o l u m n a o ok. 100 p ó ł k a c h t e o r e t y c z n y c h . D z i a ł a n i e k o l u m n y zależy z a r ó w n o od w y s o kości i w y p e ł n i e n i a k o l u m n y , jak i o d jej k o n s t r u k c j i i d l a t e g o s p r a w n o ś ć k o l u m n y w y r a ż a się często wysokością r ó w n o w a ż n ą p ó ł c e t e o r e t y c z n e j . Oblicza się ją dzieląc w y s o k o ś ć k o l u m n y p r z e z liczbę p ó l e k t e o r e t y c z n y c h i określa się ją zazwyczaj w centy m e t r a c h . P o r ó w n y w a n i e w z g l ę d n y c h s p r a w n o ś c i k o l u m n destylacyjnych należy p r z e p r o wadzić w warunkach standardowych. 1
2
G
J d e a l n a destylacja frakcyjna daje w y r a ź n e frakcje w r z ą c e w o k r e ś l o n y m i w ą s k i m zakresie t e m p e r a t u r y . P o p r z e d e s t y l o w a n i u każdej frakcji t e m p e r a t u r a w z r a s t a gwał t o w n i e , p r z y c z y m nie destyluje frakcja p o ś r e d n i a . Jeśli sporządzi się w y k r e s zależności t e m p e r a t u r y wrzenia od objętości destylatu, t o w p r z y p a d k u idealnej destylacji frakcyj nej o t r z y m a się linie proste, kolejno p o z i o m e i p i o n o w e , p r z y p o m i n a j ą c e schodki, M n i e j l u b bardziej p o c h y ł e z a ł a m a n i e linii s c h o d k o w e j w s k a z u j e n a obecność frakcji pośred niej. Ilość tej frakcji p o ś r e d n i e j s t a n o w i j a k o ś c i o w e k r y t e r i u m d z i a ł a n i a r ó ż n y c h k o l u m n . Z a s a d n i c z y m celem p r z y p r o j e k t o w a n i u r ó ż n y c h k o l u m n destylacyjnych jest zmniejszenie ilości frakcji p o ś r e d n i c h d o m i n i m u m . D o najważniejszych c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h n a skuteczność rozdzielania m i e s z a n i n n a frakcje wrzące w w ą s k i m za kresie t e m p e r a t u r y należą następujące: L C z a s destylacji. K a ż d e j k o l u m n i e o d p o w i a d a zawsze pewien o p t y m a l n y czas destylacji. S k r ó c e n i e tego czasu p o w o d u j e zmniejszenie się d o k ł a d n o ś c i r o z d e s t y l o w a n i a m i e s z a n i n y , n a t o m i a s t n a d m i e r n e p r z e d ł u ż e n i e czasu destylacji n i e jest r a c j o n a l n e , c h o c i a ż z a p e w n i a nieco lepsze r o z d e s t y l o w a n i e . Destylacja frakcyjna z z a s t o s o w a n i e m k o l u m n l a b o r a t o r y j n y c h t r w a od 1 h d o 8—10 h. 2. O r o s i e n i e k o l u m n y . Ilość cieczy o k r e ś l a n a nazwą orosienia k o l u m n y p o w i n n a b y ć z m n i e j s z o n a d o m i n i m u m z a p e w n i a j ą c e g o d o s t a t e c z n ą skuteczność p r z e m y w a n i a o p a r ó w ; p o w i n n a też być d o s t o s o w a n a d o p o j e m n o ś c i k o l u m n y . S t o s u n e k ilości cieczy w p r o w a d z o n e j d o a p a r a t u destylacyjnego d o ilości cieczy zraszającej k o l u m n ę p o w i n i e n b y ć m o ż l i w i e największy; n a ogół ilość cieczy p r z e z n a c z o n e j d o destylacji p o w i n n a b y ć co n a j m n i e j d w u d z i e s t o k r o t n i e większa o d ilości zraszającej k o l u m n ę . i) P a t r z n p . [ 4 6 | . O s z c z e g ó ł a c h d o ś w i a d c z a l n y c h patrz n p . [471 i [4S],
3. Izolacja cieplna. N a w e t niewielkie straty cieplne p o w o d u j ą z n a c z n e przesunięcie stanu r ó w n o w a g i k o l u m n y . W p r z y p a d k u z a t e m m i e s z a n i n y , k t ó r e j s k ł a d n i k i różnią się t e m p e r a t u r a m i w r z e n i a zaledwie o k i l k a stopni, rozdzielenie ich w y m a g a z a s t o s o w a n i a k o l u m n y o p r a w i e d o s k o n a ł e j izolacji cieplnej. T e o r e t y c z n i e największą s p r a w n o ś ć k o l u m n y osiąga się w w a r u n k a c h a d i a b a t y c z n y c h . Jeżeli s k ł a d n i k i m i e s z a n i n y w r ą p o n i ż e j 100°C, w y s t a r c z a z a s t o s o w a n i e p r ó ż n i o w e g o p o s r e b r z a n e g o p ł a s z c z a , p r z y czym s p r a w ność płaszcza zależy o d s t a r a n n o ś c i j e g o w y k o n a n i a : oczyszczenia, p o s r e b r z e n i a i u s u nięcia z niego p o w i e t r z a . N a ogół n a j b a r d z i e j celowym s p o s o b e m i z o l o w a n i a k o l u m n y jest d o s t a r c z a n i e ciepła r ó w n o w a ż ą c e g o straty cieplne. W t y m celu k o l u m n ę u m i e s z c z a się w płaszczu o g r z e w a n y m elektrycznie, p r z y c z y m t e m p e r a t u r ę p ł a s z c z a reguluje się za p o m o c ą o p o r n i c y a l b o a u t o t r a n s f o r m a t o r a z ciągłą regulacją (typu V a r i a c ) . T e m p e r a t u r a płaszcza p o w i n n a b y ć o 5 C niższa o d t e m p e r a t u r y p a r skraplających się w g ó r nej części k o l u m n y . C
Płaszcz o g r z e w a n y elektrycznie p r z y g o t o w u j e się w ł a t w y s p o s ó b z d w ó c h s z k l a n y c h r u r p y r e k s o w y c h . D ł u g o ś c i t y c h r u r d o b i e r a się w t a k i s p o s ó b , ż e b y płaszcz u m i e s z c z o n y tuż p o w y ż e j d o l n e g o k o ń c a k o l u m n y , z a k o ń c z o n e g o szlifem, sięgał a ż d o d o l n e j części głowicy. W e w n ę t r z n a r u r a m a średnicę 35 m m , a z e w n ę t r z n a 55 m m . K o l u m n ę z p r z y m o c o w a n y m t e r m o m e t r e m u m i e s z c z a się w r u r z e w e w n ę t r z n e j (rys. 1,93). N a węższą r u r ę n a w i j a się elektryczną spiralę grzejną o średnicy z w o j ó w 20 m m , regulując o g r z e w a n i e opornicą, r e g u l a t o r e m m o c y l u b a u t o t r a n s f o r m a t o r e m . K o ń c e p ł a s z c z a za m y k a się zatyczką a z b e s t o w ą l u b inną zatyczką izolującą o o d p o w i e d n i e j wielkości i o d p o w i e d n i m kształcie. 4. S t o p i e ń deflegmacji. S t o p n i e m deflegmacji n a z y w a się stosunek ilości cieczy za w r a c a n e j d o k o l u m n y (w m o l a c h ) d o ilości destylatu (w m o l a c h ) o d b i e r a n e j w j e d n o s t c e czasu. W zależności o d t r u d n o ś c i r o z d e s t y l o w a n i a m i e s z a n i n y należy o d p o w i e d n i o z m i e n i a ć stopień deflegmacji. C h c ą c osiągnąć dużą s p r a w n o ś ć k o l u m n y , t r z e b a d o b r a ć d u ż y stopień deflegmacji 0. W y r a ż a j ą c t o i n a c z e j , m o ż n a przyjąć, że jeśli zmniejsza się stopień deflegmacji (czyli zmniejsza się ilość cieczy z a w r a c a n e j d o k o l u m n y , a w z r a s t a ilość destylatu), t o liczba p ó ł e k t e o r e t y c z n y c h w y m a g a n a d o r o z d e s t y l o w a n i a m i e s z a n i n y zwiększa się. Z m i a n ę stopnia deflegmacji osiąga się za p o m o c ą o d p o w i e d n i e j głowicy, zwykle głowicy d o całkowitej k o n d e n s a c j i , z r e g u l o w a n y m o d p ł y w e m d e s t y l a t u . W g ł o wicy tej c a ł a p a r a ulega skropleniu, część k o n d e n s a t u zostaje z a w r ó c o n a d o k o l u m n y , a p o z o s t a ł a część jest z b i e r a n a w o d b i e r a l n i k u . J e d n ą z d o s t ę p n y c h w h a n d l u głowic p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,92, i n n e z i l u s t r o w a n o w z e s t a w a c h d o destylacji opisa n y c h poniżej. R y s u n e k 1,93 p r z e d s t a w i a zdjęcie ogólnie p r z y d a t n e g o zestawu d o destylacji frak cyjnej > z z a s t o s o w a n i e m s z k l a n y c h helisków j a k o w y p e ł n i e n i a . K o l u m n a z a o p a t r z o n a jest w płaszcz o g r z e w a n y elektrycznie, k t ó r e g o t e m p e r a t u r ę n a s t a w i a się z a p o m o c ą a u t o t r a n s f o r m a t o r a z regulacją ciągłą. Z e s t a w z a o p a t r z o n y jest w głowicę d o całkowitej k o n d e n s a c j i z r e g u l o w a n y m o d p ł y w e m destylatu. N a szczycie k o l u m n y całość p a r y ulega skropleniu. Przez o d p o w i e d n i e n a s t a w i e n i e specjalnego k r a n u (umożliwiającego d o k ł a d n e d o b r a n i e s t o p n i a deflegmacji) część s k r o p l o n e j cieczy z a w r a c a się d o k o l u m n y , resztę zaś o d p r o w a d z a d o o d b i e r a l n i k a . K o r z y ś c i związane ze s t o s o w a n i e m głowicy polegają n a t y m , że m o ż n a s t w o r z y ć w a r u n k i pełnej r ó w n o w a g i p r z e d o d b i o r e m destylatu, c o jest szczególnie w a ż n e w t e d y , kiedy należy o d p o w i e d n i o n a s t a w i ć t e m p e r a t u r ę płaszcza grzejnego. P o z a t y m , przejście o d frakcji nisko wrzącej d o frakcji wrzącej wyżej jest 2
'i I m trudniejsze jest r o z d e s t y l o w a nie m i e s z a n i n y , t y m w i ę k s z y n a l e ż y d o b r a ć s t o p i e ń d e f l e g m a c j i . A w i ę c jeśli temperatury w r z e n i a s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y różnią się n i e z n a c z n i e , s t o p i e ń d e f l e g m a c j i p j w i n i e n w y r a z i ć się s t o s u n k i e m 5 0 : 1 . W p r z y p a d k u m i e s z a n i n c i e c z y o dużej r o z p i ę t o ś c i t e m p e r a t u r w r z e n i a , k t ó r e t y m s a m y m ł a t w o jest r o z d c s t y l o w a ć na s k ł a d n i k i , d o b i e r a się s t o p i e ń d e f l e g m a c j i 5:1 lub 10:1. Jeżeli j e d n a k z w i ę k s z a się s t o p i e ń deflegmacji p o z a p e w n e granice, z d o l n o ś ć r o z d z i e l c z a k o l u m n y nie w z r a s t a j u ż w y d a t n i e . J a k o o g ó l n ą w s k a z ó w k ę m o ż n a przyjąć, że jeSli s p r a w n o ś ć k o l u m n y p r z y p e ł n y m z a w r a c a n i u k o n d e n s a t u o d p o w i a d a l i c z b i e n p ó l e k t e o r e t y c z n y c h , to s t o p i e ń d e f l e g m a c j i p o w i n i e n w y n o s i ć o d - y - d o s l
-j->
D o s t a r c z a n y przez firmę A . G a l l e n k a m p C o . L t d , k t ó r a przysłała
fotografie.
R y s . 1,92. G ł o w i c a d o c a ł k o w i t e j k o n d e n s a c j i z regulowanym odpływem k o n d e n s a t u
R y s . 1,93. Z e s t a w d o destylacji frakcyjnej z w y p e ł n i e n i e m zs s z k l a n y c h h e l i a k ó w
s t o s u n k o w o ł a t w e . Ciecz s k r a p l a się p r z y z a m k n i ę t y m k r a n i e t a k d ł u g o , aż t e r m o m e t r w s k a ż e t e m p e r a t u r ę najniżej wrzącej frakcji. W t y m m o m e n c i e k o l u m n a osiąga naj w i ę k s z y stopień r o z d e s t y l o w a n i a m i e s z a n i n y i ustala się w niej r ó w n o w a g a . W t e d y o t w i e r a się częściowo k r a n i zbiera destylat. G d y t e m p e r a t u r a z a c z n i e w z r a s t a ć , z a m y k a się k r a n i z n ó w d o p r o w a d z a d o stanu r ó w n o w a g i w k o l u m n i e , p o c z y m zbiera się n a stępną frakcję. Postępując w t e n sposób osiąga się dokładniejsze rozdzielenie m i e s z a n i n y n a o s t r o w r z ą c e frakcje. D a l s z e ulepszenie polega n a o d p r o w a d z a n i u destylatu d o odbie r a l n i k a z a p o m o c ą r u r k i k a p i l a r n e j . S t o p i e ń deflegmacji określa się w przybliżeniu, p o r ó w n u j ą c liczbę k r o p l i z a w r a c a n e j d o k o l u m n y cieczy z liczbą k r o p l i cieczy spływa jącej d o o d b i e r a l n i k a ( k r o p l e spływające ze s k o ś n i e ściętych k o ń c ó w r u r e k ł a t w o jest zaobserwować). W a p a r a c i e m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w y k o r z y s t u j ą c n a s a d k ę d o destylacji „ p r ó ż n i o w e j " , r ó w n i e ż p o k a z a n ą n a rys. 1,93. Jej d z i a ł a n i e p o d o b n e jest d o d z i a ł a n i a „trójkąta P e r k i n a " l u b r ó w n o w a ż n e g o u r z ą d z e n i a opisanego w p . 1,27. Destylację frakcyjną p r z e p r o w a d z a się w s p o s ó b następujący: 1. K o l b ę n a p e ł n i o n ą cieczą łączy się z k o l u m n ą . G ł o w i c ę destylacyjną n a s t a w i a się n a c a ł k o w i t e z a w r a c a n i e k o n d e n s a t u i ogrzewa k o l b ę tak, a b y w k o l u m n i e zaczęły s k r a p l a ć się pary. N a s t ę p n i e ogrzewa się k o l u m n ę b a r d z o w o l n o , a ż skraplające się p a r y dojdą d o szczytu k o l u m n y i t e r m o m e t r w s k a ż e t e m p e r a t u r ę w r z e n i a . W t e d y t e m p e r a t u r ę płaszcza (lub górnej j e g o części), rejestrowaną n a t e r m o m e t r z e p r z y legającym d o k o l u m n y , n a s t a w i a się w t a k i sposób, żeby była o 5 ° C niższa o d o d c z y t a n e j t e m p e r a t u r y wrzenia. Jeśli w k o l u m n i e jest wypełnienie u ł o ż o n e b e z ł a d n i e , jak n p . szklane heliski l u b pierścienie z siatki, k o l u m n a p o w i n n a n a j p i e r w zostać z a l a n a , t a k żeby c a ł e w y p e ł n i e n i e z o s t a ł o c a ł k o w i c i e zwilżone cieczą. S t a n c a ł k o w i tego z a w r a c a n i a k o n d e n s a t u u t r z y m u j e się z a t e m d o chwili ustalenia się r ó w n o w a g i (ok, 1 h p r z y 10 p ó ł k a c h t e o r e t y c z n y c h ) . 2. G d y w k o l u m n i e ustali się r ó w n o w a g a , g ł o w i c ę n a s t a w i a się n a p o ż ą d a n y stopień deflegmacji, n a s t ę p n i e z m i e n i a o d b i e r a l n i k i zbiera najniżej wrzącą frakcję w za k r e s i e 1—2°C. P o d c z a s destylacji s z y b k o ś ć z a w r a c a n i a k o n d e n s a t u d o k o l u m n y
p o w i n n a b y ć m o ż l i w i e największa, j e d n a k d o b r a n a w taki s p o s ó b , ż e b y k o l u m n a nie byta z a l e w a n a cieczą. Z a c h o w u j ą c t a k i e w a r u n k i , d o b i e r a się s t o p i e ń deflegmacji przez o d p o w i e d n i ą regulację szybkości zbierania destylatu. W m i a r ę u s u w a n i a najni żej w r z ą c e g o s k ł a d n i k a m i e s z a n i n y ilość jego w k o l b i e destylacyjnej zmniejsza się i d o szczytu k o l u m n y m o ż e dojść m i e s z a n i n a d w ó c h s k ł a d n i k ó w , p r z y c z y m t e m p e r a t u r a w r z e n i a n i e c o w z r a s t a . W t e d y należy s t o p n i o w o zwiększać stopień deflegmacji, tzn. zmniejszać s z y b k o ś ć z b i e r a n i a się destylatu; w t e n s p o s ó b u m o ż l i wia się z e b r a n i e najniżej w r z ą c e g o s k ł a d n i k a w w ą s k i m zakresie t e m p e r a t u r . J e d n a k p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu nawet p r z y dość d u ż y m stopniu deflegmacji t e m p e r a t u r a wrzenia w z r a s t a . W ó w c z a s z m i e n i a się o d b i e r a l n i k i z b i e r a frakcję pośrednią. 3, Podczas destylacji frakcji pośredniej destylat należy z b i e r a ć b a r d z o p o w o l i . T e m p e r a t u r a w r z e n i a w z r a s t a , a p o t e m ustala się, a l b o też r o ś n i e b a r d z o p o w o l i . W t e d y zmienia się o d b i e r a l n i k , regulując z n ó w t e m p e r a t u r ę płaszcza grzejnego i z b i e r a w w ą s k i m zakresie t e m p e r a t u r drugą frakcję destylatu — p o c z ą t k o w o s z y b k o , d o póki u t r z y m u j e się stała t e m p e r a t u r a wrzenia, a n a s t ę p n i e w o l n i e j . W r e s z c i e g d y zacznie d e s t y l o w a ć d r u g a frakcja p o ś r e d n i a , zmienia się o d b i e r a l n i k i z n ó w zbiera się frakcję pośrednią b a r d z o w o l n o . N a s t ę p n i e p o s t ę p u j e się tak, j a k p o p r z e d n i o , zbierając trzeci s k ł a d n i k m i e s z a n i n y i. dalsze. K o n i e c z n e są n a s t ę p u j ą c e w y j a ś n i e n i a dotyczące szczegółów p o s t ę p o w a n i a p o d c z a s destylacji frakcyjnej: a. I m lepsze jest r o z d e s t y l o w a n i e m i e s z a n i n y na o s t r o w r z ą c e frakcje, t y m mniejsze są ilości frakcji p o ś r e d n i c h . Jeśli t e m p e r a t u r y w r z e n i a s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y r ó ż n i ą się znacznie, t o r o z d e s t y l o w a n i e m i e s z a n i n y jest t a k ł a t w e , że p r a k t y c z n i e c a ł a ilość niżej w r z ą c e g o s k ł a d n i k a p r z e c h o d z i w stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a . P o p e w n y m czasie p a r y przestają d o c h o d z i ć d o g ó r n e j części k o l u m n y , s z y b k o ś ć destylacji zmniejsza się i wreszcie destylacja ustaje, a u d o ł u k o l u m n y z a c h o d z i silne s k r a p l a nie. T e m p e r a t u r a p a r z a c z y n a o b n i ż a ć się, aż wreszcie s p a d a p o n i ż e j t e m p e r a t u r y górnej części płaszcza ogrzewającego. Z w y k ł e p o d w y ż s z e n i e t e m p e r a t u r y ł a ź n i ogrze wającej k o l b ę w y w o ł u j e w t a k i m p r z y p a d k u zalewanie k o l u m n y cieczą; należy więc s t o p n i o w o zwiększać o g r z e w a n i e płaszcza, t a k ż e b y skraplające się p a r y osiągnęły z n o w u szczyt k o l u m n y , w t e d y t e m p e r a t u r a w r z e n i a zacznie w z r a s t a ć , a p o p e w n y m czasie ustali się; t e m p e r a t u r ę p ł a s z c z a u t r z y m u j e się nieco p o n i ż e j t e m p e r a t u r y wrzenia. b. G d y p o d k o n i e c destylacji p e w n e j frakcji zmniejsza się s z y b k o ś ć z b i e r a n i a destylatu, należy r ó w n i e ż zmniejszyć nieco t e m p e r a t u r ę ł a ź n i ogrzewającej, a t o w celu unik nięcia z a l e w a n i a k o l u m n y cieczą. K i e d y p o d c z a s destylacji frakcji p o ś r e d n i e j t e m p e r a t u r a w r z e n i a wzrasta, należy zwiększyć ogrzewanie płaszcza, t a k ż e b y t e m p e r a t u r a jego była t y l k o nieco niższa o d t e m p e r a t u r y w r z e n i a . c. Jeśli u d o ł u k o l u m n y p a r y skraplają się tylko w n i e z n a c z n y m s t o p n i u , a u szczytu k o l u m n y n a s t ę p u j e zalewanie cieczą, w s k a z u j e t o , że t e m p e r a t u r a płaszcza ogrzewa jącego k o l u m n ę jest za w y s o k a . G d y n a t o m i a s t u d o ł u k o l u m n y w y s t ę p u j e n o r m a l n e silne s k r a p l a n i e , a szczyt k o l u m n y ulega zalaniu cieczą, t o p r a w d o p o d o b n i e t e m p e r a t u r a ł a ź n i ogrzewającej jest za wysoka. Jeśli d ó ł k o l u m n y jest z a l e w a n y cieczą, a u szczytu k o l u m n y p a r y skraplają się t y l k o w n i e z n a c z n y m s t o p n i u , w s k a zuje t o , że t e m p e r a t u r a płaszcza jest za niska. d.
W p r z y p a d k u gdy p o ż ą d a n e jest p r z e d e s t y l o w a n i e cieczy pozostającej w k o l u m n i e p o z a k o ń c z e n i u destylacji (stanowiącej orosienie k o l u m n y ) , p r z e d r o z p o c z ę c i e m de stylacji d o k o l b y należy d o d a ć cieczy wyżej wrzącej w ilości n i e c o większej od ilości stanowiącej orosienie k o l u m n y . T e m p e r a t u r a wrzenia d o d a n e j cieczy p o w i n n a b y ć c o n a j m n i e j o 2 0 ° C wyższa od k o ń c o w e j t e m p e r a t u r y w r z e n i a d e s t y l o w a n e j m i e s z a niny. O d d e s t y i o w u j ą c k o ń c o w ą frakcję mieszaniny, reguluje się t e m p e r a t u r ę ł a ź n i ogrzewającej k o l b ę w t a k i s p o s ó b , żeby najwyżej w r z ą c y s k ł a d n i k m i e s z a n i n y desty l o w a ł , a płaszcz o g r z e w a się p o w o l i i ostrożnie d o t e m p e r a t u r y nieco wyższej o d t e m p e r a t u r y w r z e n i a t e g o s k ł a d n i k a . D o d a n a d o m i e s z a n i n y d e s t y l o w a n e j ciecz p o -
w i n n a b y ć chemicznie b i e r n a , tania i nie p o w i n n a d a w a ć mieszanin a z e o t r o p o w y c h ze s k ł a d n i k a m i m i e s z a n i n y ; stosuje się do tego celu następujące ciecze: toluen, tw. 1 1 0 ° C ; p-cymen, tw. 1 7 5 ° C ; t e t r a h y d r o n a f t a l e n , tw. 2 0 7 ° C i eter difenylowy, tw. 259 ° C . M i e s z a n i n ę s k ł a d n i k ó w o t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a r ó ż n i ą c y c h się z a l e d w i e o kilka stopni m o ż n a z p o w o d z e n i e m r o z d e s t y l o w a ć za p o m o c ą k o l u m n y z wirującą w s t ę g ą . K o l u m n ę destylacyjną s t a n o w i p i o n o w a r u r a szklana, w której u m i e s z c z o n a jest w z d ł u ż całej długości r u r y d o k ł a d n i e d o p a s o w a n a spirala z teflonu l u b siatki m e t a l o w e j (z pla t y n y , stali nierdzewnej l u b stopu M o n e l a ) , p r z y m o c o w a n a d o t e f l o n o w e g o l u b m e t a l o w e g o p r ę t a . Średnica spirali jest b a r d z o niewiele mniejsza od w e w n ę t r z n e j średnicy r u r y . S p i r a l a p r z e c h o d z i r ó w n i e ż p r z e z c h ł o d n i c ę spełniającą rolę głowicy d o całkowitej k o n d e n s a c j i z r e g u l o w a n y m o d b i o r e m destylatu. Spiralę w p r o w a d z a się w r u c h obro-' t o w y za p o m o c ą a l b o b e z p o ś r e d n i e g o , a l b o m a g n e t y c z n e g o połączenia z silnikiem elek t r y c z n y m (rys. 1,94). C e n t r a l n y pręt wirującej wstęgi sięga d o k o l b y destylacyjnej, gdzie p r z e c h o d z i w m i e s z a d ł o teflonowe, z a p e w n i a j ą c e r ó w n o m i e r n e w r z e n i e . K o l u m n ę u m o 1)
1
R y s . 1,94. Z e s t a w d o destylacji f r a k c y j n e j z k o l u m n ą z wirująca w s t ę g ą : / — silnik e l e k t r y c z n y , 2 — m a g n e s , 3 ~ p o k r y w a szklana
cowuje się w płaszczu z c h r o m o n i k l o w y m e l e m e n t e m grzejnym, a l b o u m i e s z c z a się ją w r a z z głowicą w p o s r e b r z a n y m płaszczu p r ó ż n i o w y m . W i r u j ą c a wstęga ( k t ó r a o b r a c a się z w y b r a n ą prędkością p o m i ę d z y 600 i 3000 o b r / m i n ) r z u c a p a r y d e s t y l o w a n e j mie s z a n i n y n a ściany k o l u m n y , gdzie stykają się o n e z cieczą spływającą w p o s t a c i cienkiej w a r s t w y . D z i ę k i temu zwiększa się p o w i e r z c h n i a zetknięcia p a r y z cieczą, c o w p ł y w a i> N a p r z y k ł a d , k o l u m n y z wirującą wstęgą N e s t e r a - F a u s i a , p r o d u k o w a n e j przez f i r m ę P e r k i n - E l m c r L t d .
d o d a t n i o n a s p r a w n o ś ć k o l u m n y . P o z a t y m , k o l u m n a z wirującą wstęgą w y k a z u j e m a ł ą s k ł o n n o ś ć d o z a l e w a n i a i m a ł e jest o r o s i e n i e k o l u m n y , co jeszcze b a r d z i e j zwiększa jej s p r a w n o ś ć . Jeżeli k o l u m n a zostanie z a l a n a celowo, to s z y b k o jest t o n i w e c z o n e i r ó w n o w a g a ciecz-para p r z y w r ó c o n a . N a s t ę p n a zaleta wirującej wstęgi p o l e g a n a u ł a t w i o n y m p r z e l o c i e p a r p r z e z k o l u m n ę . Z m n i e j s z a t o r ó ż n i c ę ciśnień, k t ó r a w y s t ę p u j e zawsze p o m i ę d z y o b s z a r e m s z c z y t o w y m (ciśnienie mniejsze) i o b s z a r e m u d o ł u k o l u m n y desty lacyjnej (ciśnienie większe). R ó ż n i c a ciśnień zależy od w y m i a r ó w k o l u m n y , r o d z a j u w y p e ł n i e n i a i szybkości destylacji. D u ż a r ó ż n i c a ciśnień jest n i e p o ż ą d a n a , g d y ż d l a przesunięcia p a r d o głowicy k o n i e c z n y jest w t e d y większy d o p ł y w ciepła d o k o l b y destylacyjnej. W p r z y p a d k u k o l u m n y z wirującą wstęgą r ó ż n i c a ciśnień w y n o s i t y l k o 0,3 b P a (0,23 m m H g ) . D z i ę k i t e m u k o l u m n a ta jest szczególnie d o g o d n a d o destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27). Z e s t a w d o destylacji frakcyjnej z wirującą wstęgą jest p r o d u k o w a n y w w y m i a r a c h o d p o w i e d n i c h d o skali m i k r o i p ó ł m i k r o (np. 1—-5 ml), d o skali l a b o r a t o r y j n e j (np. 250 m l ) o r a z d o skali p ó ł t e c h n i c z n e j (12 1). S p o s ó b w y k o n a n i a destylacji jest w z a s a d z i e t a k i s a m j a k w p r z y p a d k u zwykłej k o l u m n y destylacyjnej w y p e ł n i o n e j pierścieniami Fenskego. 1,27.
DESTYLACJA POD ZMNIEJSZONYM CIŚNIENIEM (DESTYLACJA PRÓŻNIOWA)
Wielu substancji o r g a n i c z n y c h nie m o ż n a p r z e d e s t y l o w a ć p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , p o n i e w a ż ulegają o n e c z ę ś c i o w e m u l u b c a ł k o w i t e m u r o z k ł a d o w i , z a n i m z o s t a n i e osiągnięta t e m p e r a t u r a w r z e n i a . P r z e z zmniejszenie ciśnienia d o 0,13—40 h P a ( 0 , 1 — 30 m m H g ) m o ż n a z n a c z n i e o b n i ż y ć t e m p e r a t u r ę w r z e n i a i p r z e p r o w a d z i ć destylację n a ogół bez niebezpieczeństwa r o z k ł a d u substancji.
— kapilara.
A p a r a t u r a d o destylacji p r ó ż n i o w e j p o w i n n a w y k a z y w a ć p e w n e c e c h y u ł a t w i a j ą c e w y k o n a n i e tej o p e r a c j i ; t y p o w y zestaw p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,95. G r u s z k o w a k o l b a Claisena z deflegmatorern V i g r e u x 1 z a w i e r a w lewej szyi n a g w i n t o w a n y łącznik z na krętką, w k t ó r y m o s a d z o n a jest r u r k a s z k l a n a 2 o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h , wyciągnię t a u d o ł u w k a p i l a r ę 3 (1). N a g ó r n y k o n i e c r u r k i 2 n a ł o ż o n y jest k r ó t k i k a w a ł e k w ę ż a
1
p r ó ż n i o w e g o ze ściskaczem ś r u b o w y m 4 >. C h ł o d n i c a p o ł ą c z o n a jest p o p r z e z t r ó j d r o ż n y p r z e d ł u ż a c z 5 (pospolicie z w a n y „ k r ó w k ą " , „ p a j ą k i e m " lub „ ś w i n k ą " ) z t r z e m a odbie r a l n i k a m i . Boczną r u r k ę p r z e d ł u ż a c z a łączy się p o p r z e z kolbę zabezpieczającą i m a n o m e t r (p. 1,30) a l b o z p o m p ą w o d n ą , a l b o z olejową (p. 1,29). T r ó j d r o ż n y p r z e d ł u ż a c z u m o ż l i w i a z e b r a n i e trzech o d r ę b n y c h frakcji b e z wyłączania p r ó ż n i i p r z e r y w a n i a de stylacji. K o l b ę ogrzewa się za p o m o c ą ł a ź n i powietrznej lub w o d n e j a l b o olejowej > (p. 1,13); w o s t a t n i m p r z y p a d k u p r z y n a j m n i e j 2 / 3 kolby z a n u r z a się w ł a ź n i ; ł a ź n i a p o w i n n a być z a o p a t r z o n a w t e r m o m e t r . 2
W celu p r z e p r o w a d z e n i a destylacji (pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem u z y s k a n y m z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j ) d o k o l b y Claisena w l e w a się ciecz w ilości o d p o w i a d a j ą c e j m n i e j więcej p o ł o w i e p o j e m n o ś c i kolby, łączy się części a p a r a t u r y tak, j a k t o p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,95, i d o p r o w a d z a d o c h ł o d n i c y w o d ę . N a s t ę p n i e w ł ą c z a się p o m p ę w o d n ą n a m a k s i m u m jej w y d a j n o ś c i , a ściskacz ś r u b o w y 4 zaciska się p r a w i e c a ł k o wicie (2). N a s t ę p n i e reguluje się dociśnięcie ściskacza tak, a b y p r z e z ciecz p r z e c h o d z i ł s t r u m i e ń b a r d z o m a l e ń k i c h p ę c h e r z y k ó w p o w i e t r z a ; w ten s p o s ó b z a p o b i e g a się (lub zmniejsza) p o d r z u c a n i u cieczy w k o l b i e p o d c z a s d e s t y l a c j i ) . W p r o w a d z a n i e g a z u (po wietrza) z a p o b i e g a o p ó ź n i e n i u w p o j a w i a n i u się p a r , czyli p r z e g r z a n i u się cieczy. O b jętość p o w i e t r z a w p r o w a d z a n e g o w p o s t a c i m a l e ń k i c h p ę c h e r z y k ó w jest t a k n i e z n a c z n a , że w p ł y w p r ę ż n o ś c i cząstkowej n a t e m p e r a t u r ę w r z e n i a jest z w y k l e z n i k o m y . G d y p o z i o m rtęci w m a n o m e t r z e (p, 1,30) ustali się, odczytuje się ciśnienie w a p a r a t u r z e . Jeżeli ciśnienie jest zbyt duże, t o należy s p r a w d z i ć szczelność a p a r a t u r y i u s u n ą ć nieszczelności p r z e d r o z p o c z ę c i e m destylacji. Szczególną u w a g ę t r z e b a zwrócić n a d o k ł a d n e przylega nie p o ł ą c z e ń szlifowych i n a czystość ich p o w i e r z c h n i o r a z n a szczelne p o ł ą c z e n i e w ę ż y p r ó ż n i o w y c h z r u r k a m i s z k l a n y m i . P o osiągnięciu z a d o w a l a j ą c e g o ciśnienia z a c z y n a się o g r z e w a ć kolbę. W p r z y p a d k u s t o s o w a n i a ł a ź n i w o d n e j lub olejowej t e m p e r a t u r a ł a ź n i p o w i n n a być w y ż s z a o 2 0 — 2 5 ° C od t e m p e r a t u r y wrzenia cieczy p r z y o d c z y t a n y m ciśnieniu. G d y stosuje się ł a ź n i ę powietrzną, t e m p e r a t u r ę p o d w y ż s z a się p o w o l i , a ż ciecz zacznie destylować i w ó w c z a s i n t e n s y w n o ś ć o g r z e w a n i a d o s t o s o w u j e się tak, a b y desty lacja p r z e b i e g a ł a z szybkością 1—2 k r o p l i n a s e k u n d ę . W p r z y p a d k u cieczy o w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a d o b r z e jest o w i n ą ć szyję k o l b y poniżej r u r k i o d p r o w a d z a j ą c e j p a r y p ł ó t n e m a l b o lepiej t k a n i n ą l u b s z n u r e m a z b e s t o w y m . P o d c z a s destylacji n a l e ż y często o d c z y t y w a ć w s k a z a n i a t e r m o m e t r u i m a n o m e t r u . Jeżeli n a p o c z ą t k u destylat w r z e w t e m p e r a t u r z e niższej niż o c z e k i w a n a , t o nie zmieniając i n t e n s y w n o ś c i o g r z e w a n i a destyluje się W d a l s z y m ciągu, aż t e r m o m e t r w s k a ż e t e m p e r a t u r ę bliską s p o d z i e w a n e j ; w ó w c z a s zmienia się o d b i e r a l n i k p r z e z p r z e k r ę c e n i e „ k r ó w k i " w p o ł o ż e n i e , p r z y k t ó r y m p o d w y l o t e m chłodnicy znajdzie się czysta k o l b a . W p r z y p a d k u związku czystego t e m p e r a t u r a w r z e n i a m o ż e w z r o s n ą ć p o d c z a s całej destylacji najwyżej o 1—2°C, n a w e t w ó w c z a s , g d y pod k o n i e c t r z e b a znacznie p o d w y ż s z y ć t e m p e r a t u r ę ł a ź n i w celu prze d e s t y l o w a n i a reszty cieczy. P o z a k o ń c z e n i u destylacji u s u w a się ł a ź n i ę , a n a s t ę p n i e likwiduje się s t o p n i o w o „ p r ó ż n i ę " w a p a r a t u r z e i o t w i e r a c a ł k o w i c i e ściskacz ś r u b o w y 4 (co z a p o b i e g a w t ł o c z e n i u cieczy d o k a p i l a r y ) . 3
Jeżeli ciśnienie p o d c z a s destylacji n i e jest d o k ł a d n i e t a k i e s a m o , j a k ciśnienie p r z y p o d a n e j w literaturze t e m p e r a t u r z e w r z e n i a , t o m o ż n a ją obliczyć z dużym przybliże niem, zakładając, że dla ciśnień r o b o c z y c h p o m p y w o d n e j (13—30 h P a , czyli 1 0 — 25 m m H g ) r ó ż n i c a 1 m m ciśnienia o d p o w i a d a różnicy 1 ° C t e m p e r a t u r y w r z e n i a . ') P o n a b y c i u p e w n e j w p r a w y m o ż n a w y c i ą g n ą ć w p ł o m i e n i u r u r k ę k a p i l a r n ą o o d p o w i e d n i e j ś r e d n i c y ; w ą ż p r ó ż n i o w y i ś c i s k a c z 4 są w ó w c z a s z b f d n e . Jeżeli s t o s u j e się w ą ż g u m o w y , to d o b r z e jest w ł o ż y ć d o n i e g o k a w a ł e k c i e n k i e g o drutu m e t a l o w e g o
D o ś w i a d c z e n i e k s p e r y m e n t a t o r z y o g r z e w a j ą n i e r a z silnie p i e n i ą c e się c i e c z e b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m pal n i k a . P ł o m i e ń k i e m j e się g ł ó w n i e n a o b s z a r w p o b l i ż u p o w i e r z c h n i c i e c z y i o g r z e w a r ó w n o m i e r n i e k o ł b ę w o k ń ł obracając p a l n i k r u c h e m k o ł o w y m ; p i e n i e n i e j e s t przy t y m m n i e j s z e i destylacja p r z e b i e g a d o ś ć s p o k o j n i e . J e ż e l i o g r z e w a j ą c b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m nie destyluje się c i e c z y b a r d z o p o w o l i , t o o t r z y m u j e się n i e c o za w y s o k i e wskazania temperatury wrzenia. '> W p r z y p a d k u z w i ą z k ó w w r a ż l i w y c h n a d z i a ł a n i e p o w i e t r z a g ó r n y o t w ó r kapilary ł ą c z y się ze z b i o r n i kiem azotu.
TABLICA 1,10.
PRZYBLIŻONE TEMPERATURY WRZENIA CC)
Ciśnienie
POD ZMNIEJSZONYMI CIŚNIENIAMI Salicylan
Benzaldehyd
100
132
179
234
290
354
38
54
95
139
204
225
40(30)
30
43
84
127
192
207
33(25)
26
39
79
124
188
201
27(20)
22
34,5
75
119
182
194
20(15)
17,5
29
69
113
175
18d
13(10)
11
22
62
175
10
50
105 95
167
1
156
159
1013(760) 67(50)
6,7(5)
Woda
etylu
Gliceryna
Antracen
C h l o r o b e n zen
hPa (mm H g )
T a b l . 1,10 m o ż e b y ć u ż y t e c z n a d o określenia przybliżonej temperatury wrzenia p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, g d y jest z n a n a t e m p e r a t u r a w r z e n i a p o d ciśnieniem a t m o sferycznym. P o m a g a o n a r ó w n i e ż d o b r a ć t e r m o m e t r o d p o w i e d n i d o destylacji. U w a g i . (1) K a p i l a r a p o wyciągnięciu p o w i n n a b y ć n a tyle m a s y w n a , a b y n i e p ę k ł a p o d c z a s energicznego w r z e n i a , lecz j e d n o c z e ś n i e p o w i n n a mieć p e w n ą giętkość zezwala jącą n a nieznaczne r u c h y p o d c z a s destylacji; m a to znaczenie szczególnie w p r z y p a d k u s t o s o w a n i a k o l b kulistych. P o z a t y m prześwit k a p i l a r y p o w i n i e n b y ć n a tyle m a ł y , a b y p o włączeniu p o m p y p r z e z ciecz p r z e d o s t a w a ł się s t r u m i e ń b a r d z o m a ł y c h pęcherzy k ó w . P r z y g o t o w a n i e d o b r e j k a p i l a r y w y m a g a pewnej p r a k t y k i i z w y k l e lepiej się t o u d a j e , gdy wyciąga się kapilarę d w u s t o p n i o w o , N a j p i e r w o d p o w i e d n i k a w a ł e k r u r k i p y r e k s o w e j ( o k . 15 c m X 5 m m ) ogrzewa się d o ciemnej czerwieni n a o d c i n k u 2 c m ś r o d k o w e j części r u r k i , o b r a c a j ą c ją w płomieniu p a l n i k a t l e n o w o - g a z o w e g o . N a l e ż y się p r z y t y m s t a r a ć , a b y z m i ę k c z o n e ścianki r u r k i nieco z g r u b i a ł y ; p o c z y m u s u w a się r u r k ę z p ł o m i e n i a i rozciąga ją o kilka c e n t y m e t r ó w (rys. I,96a), P r z e w ę ż o n y f r a g m e n t r u r k i ogrzewa się p o n o w n i e , z a p o m o c ą ostrego p ł o m i e n i a p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o , a g d y r u r k a stanie się giętka, rozciąga się ją z u m i a r k o w a n ą szybkością (rys. I,96b). P r a k t y k a uczy, j a k s z y b k o i n a jakiej długości należy w y c i ą g a ć r u r k ę , a b y u z y s k a ć d o b r ą kapilarę. N a s t ę p n i e p r z y c i n a się k a p i l a r ę n a takiej długości, a b y p o umieszczeniu w kolbie k o n i e c jej z n a j d o w a ł się w odległości 1—2 m m o d d n a kolby.
a)
Rys.
b)
1,96. W y c i ą g a n i e
kapilary
(2) W p r z y p a d k u g d y substancja u m i e s z c z o n a w kolbie zawiera ślady l o t n y c h r o z puszczalników, w s k a z a n e jest p r z e p u ś c i ć p r z e z ciecz s t o s u n k o w o dużą objętość powie trza i jednocześnie k o l b ę delikatnie o g r z e w a ć . S t r u m i e ń p o w i e t r z a p o r y w a resztę l o t n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w , k t ó r e u c h o d z ą d o p o m p y . Jeżeli się t e g o nie z r o b i , t o ciśnienie z m i e r z o n e przed r o z p o c z ę c i e m destylacji będzie wyższe niż ciśnienie o d p o w i a d a j ą c e w y d a j ności p o m p y , c o m o ż e w z b u d z a ć podejrzenie, że a l b o ź l e f u n k c j o n u j e p o m p a , albo a p a r a t u r a n i e jest szczelna. P o usunięciu ś l a d ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w l o t n y c h z a m y k a się ściskacz ś r u b o w y 4 l u b o d p o w i e d n i o g o reguluje. G d y w celu u z y s k a n i a niższego ciśnienia stosuje się p r ó ż n i o w ą p o m p ę olejową, nie z b ę d n e jest zabezpieczenie p r z e d p r z e d o s t a n i e m się d u ż y c h objętości p a r rozpuszczal n i k a d o p o m p y . P o m p ę c h r o n i się o d p o w i e d n i m i p o c h ł a n i a c z a m i , a p o n a d t o większość n i s k o w r z ą c e g o r o z p u s z c z a l n i k a u s u w a się za p o m o c ą wstępnej destylacji p r z y ciśnieniu p o m p y w o d n e j , z a n i m zastosuje się p o m p ę olejową. P r z e p r o w a d z e n i e destylacji frakcyjnej m i e s z a n i n y z w i ą z k ó w p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w y m a g a z a s t o s o w a n i a s p r a w n e j k o l u m n y destylacyjnej. P r z e d ł u ż a c z t y p u „ k r ó w k i " zastępuje się w t e d y t z w . trójkątem Perkina u m o ż l i w i a j ą c y m d o g o d n e zbiera-
nie większej liczby frakcji. C a ł k o w i t y z e s t a w a p a r a t u r y d o destylacji p r ó ż n i o w e j p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,97. K o l b a kulista z d w i e m a szyjami 1 z a o p a t r z o n a jest w k o l u m n ę H e m p l a (wypełnioną p i e r ś c i e n i a m i F e n s k e g o ) , p o ł ą c z o n ą p o p r z e z n a s a d k ę z a o p a t r z o n ą w t e r m o m e t r z chłodnicą w o d n ą , k t ó r e j k o n i e c ł ą c z y się z t r ó j k ą t e m P e r k i n a . K a p i l a r a u m o c o w a n a jest w i n n y sposób niż o p i s a n y p o p r z e d n i o , gdyż d o jej umieszczenia służy n a s a d k a o d p r o w a d z a j ą c a 2 (rys. I,15a) z k r ó t k i m k a w a ł k i e m w ę ż a p r ó ż n i o w e g o 3 z a o p a t r z o n e g o w ściskacz ś r u b o w y 4. W t e g o r o d z a j u n a s a d c e m o ż n a z m i e n i a ć d ł u g o ś ć o d c i n k a k a p i l a r y (musi być o n a giętka, lecz d o s t a t e c z n i e m a s y w n a ) w p r o w a d z a n e g o d o kolby, p r z e s u w a j ą c ją w r u r c e g u m o w e j i przytwierdzając z a p o m o c ą ściskacza 4.
7
R y s . 1,97. Z e s t a w d o destylacji p r ó ż n i o w e j f r a k c y j n e j : 1 —. k o l b a , 2 — n a s a d k a , 3 — w ą z 4 — ś c i s k a c z , S — o d b i e r a l n i k , 6, 7, 8 — k r a n y , 9 — k o l b a
próżniowy,
W celu p r z e p r o w a d z e n i a destylacji k o l b ę n a p e ł n i a się mieszaniną i zestawia c a ł k o wicie a p a r a t u r ę . P r z e d e w a k u a c j ą u k ł a d u z a m y k a się k r a n 6, a b y oddzielić o d b i e r a l n i k 5 od k o l b y 9, n a t o m i a s t k r a n y 8 i 7 p o z o s t a w i a się o t w a r t e w celu połączenia p o m p y z o d b i e r a l n i k i e m 5 ( p o p r z e z k r a n 8) i z kolbą 9 ( p o p r z e z k r a n 7). Z a p a r a t u r y u s u w a się p o w i e t r z e t a k d ł u g o , a ż m a n o m e t r w s k a ż e , że ciśnienie się ustaliło ( a p a r a t u r a p o w i n n a być u p r z e d n i o s p r a w d z o n a n a szczelność) i n a s t ę p n i e ogrzewa się k o l b ę n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j l u b olejowej. Pierwszą p o r c j ę destylatu zbiera się b e z p o ś r e d n i o w k o l b i e 9, otwierając w t y m celu k r a n 6, a gdy t e r m o m e t r w s k a ż e , że destyluje frakcja o stałej t e m p e r a t u r z e wrzenia, z a m y k a się k r a n 6 i zbiera destylat w o d b i e r a l n i k u 5, zapisując w s k a z a n i a t e r m o m e t r u i m a n o m e t r u . U t r z y m u j ą c n o r m a l n e t e m p o destylacji u s t a w i a się k r a n t r ó j d r o ż n y 7 w t e n s p o s ó b , a b y d o p r o w a d z i ć p o w i e t r z e d o k o l b y 9. K o l b ę 9 o d ł ą c z a się i zastępuje ją czystym o d b i e r a l n i k i e m , w k t ó r y m p r z y w r a c a się „ p r ó ż n i ę " oddzielając najpierw p r z e z z a m k n i ę c i e k r a n u 8 całość a p a r a t u r y od u k ł a d u p o m p y , a n a s t ę p n i e łącząc o d b i e r a l n i k 9 z p o m p ą p o p r z e z k r a n 7. P o ustaleniu się ciśnienia o t w i e r a się k r a n 8, a n a s t ę p n i e k r a n 6, a b y z a w a r t o ś ć 5 spływała d o 9. G d y t e r m o m e t r w s k a ż e , że z a c z y n a d e s t y l o w a ć n a s t ę p n a frakcja, oddziela się 9 od 5 za p o m o c ą k r a n u 7 i p o w t a r z a w y m i a n ę o d b i e r a l n i k a 9. W p r z y p a d k u destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem m i e s z a n i n y cieczy o bliskich t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a , w y m a g a j ą c e j z a s t o s o w a n i a g ł o w i c y d o c a ł k o w i t e j
k o n d e n s a c j i z r e g u l o w a n y m o d b i o r e m destylatu, u ż y w a się d o z b i e r a n i a p o s z c z e g ó l n y c h frakcji u r z ą d z e n i a p o d a n e g o n a rys. 1,93. D z i a ł a o n o p o d o b n i e j a k t r ó j k ą t P e r k i n a . P o d c z a s z m i a n y o d b i e r a l n i k a cały destylat z a w r a c a się d o k o l u m n y . K o l u m n a z wirującą wstęgą (rys. 1,94), dzięki swej dużej s p r a w n o ś c i i m a l e j r ó ż n i c y ciśnień p o m i ę d z y górą i d o ł e m k o l u m n y , n a d a j e się szczególnie d o d o k ł a d n e j destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. G ł o w i c a jest z a o p a t r z o n a w u r z ą d z e n i e t y p u t r ó j k ą t a P e r k i n a , u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę o d b i e r a l n i k a bez z a k ł ó c e n i a r ó w n o w a g i w k o l u m n i e .
R y s . 1,98. próżniowej a) 1—1 m l b) 5—8 m l
Z e s t a w y d o destylacji w skali p ó ł m i k r o : cieczy, cieczy
Destylację p r ó ż n i o w ą w skali p ó ł m i k r o (1—8 ml) m o ż n a d o g o d n i e p r z e p r o w a d z i ć stosując a p a r a t u r y p r z e d s t a w i o n e n a rys. I,98a *) i b >. P i e r w s z a z nich (a) z a w i e r a k o l b ę destylacyjną z d w i e m a szyjami z p r z y t w i e r d z o n ą d o bocznej r u r k i c h ł o d n i c ą i specjalny odbieralnik, k t ó r y m o ż n a o b r a c a ć i oddzielnie z b i e r a ć p o s z c z e g ó l n e frakcje, Z e s t a w n a daje się d o destylacji cieczy w ilości 1—4 m l . A p a r a t u r a (b) z a w i e r a k r ó t k ą , o t o c z o n ą p ł a s z c z e m p r ó ż n i o w y m k o l u m n ę destylacyjną; z e s t a w ten jest p r z y d a t n y d o destylacji n i e c o większych objętości (5—8 m l ) . 2
D o g o d n ą a p a r a t u r ą d o szybkiego u s u w a n i a d u ż y c h ilości r o z p u s z c z a l n i k a z r o z t w o r u związku o r g a n i c z n e g o ( n p . p o ekstrakcji r o z p u s z c z a l n i k i e m ) jest w y p a r k a o b r o t o w a (rys. 1,99). O d p a r o w a n i e p r z e p r o w a d z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( u z y s k a n y m za p o m o c ą p o m p y w o d n e j ) i w związku z t y m w s t o s u n k o w o niskiej t e m p e r a t u r z e . K o l b ę d o o d p a r o w a n i a o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o o d p o w i e d n i e j t e m p e r a t u r y i jednocześnie w p r o w a d z a ją w r u c h o b r o t o w y , dzięki c z e m u z a w a r t o ś ć k o l b y jest d o k ł a d n i e m i e s z a n a . Z a p o b i e g a t o p o d r z u c a n i u cieczy, a p o z a t y m w s k u t e k o b r o t ó w k o l b y o d p a r o w a n i e z a c h o d z i ze s t o s u n k o w o dużej p o w i e r z c h n i . P a r y r o z p u s z c z a l n i k a skraplają się w spiralnej c h ł o d n i c y i spływają d o o d b i e r a l n i k a . N a s t ę p n e p o r c j e r o z t w o r u w p r o w a d z a się p o p r z e z r u r k ę zasilającą z a m y k a n ą k o r k i e m . W y p a r k a jest niekiedy z a o p a t r z o n a w p o d n o ś n i k u r u c h a m i a n y w b u d o w a n ą sprężyną. W y k o n a w c a m o ż e p o d n o s i ć l u b o p u s z c z a ć zestaw i u m o c o w y w a ć go w o d p o w i e d n i e j pozycji d o p e w n y c h o k r e ś l o n y c h g r a n i c . D o s t ę p n e są k o l b y d o o d p a r o w y w a n i a o r ó ż n y c h w y m i a r a c h i specjalnym kształcie, lecz m o ż n a r ó w n i e ż s t o s o w a ć k o l b y kuliste z a o p a t r z o n e w o d p o w i e d n i e połą czenia szlifowe. i) D o s t a r c z a n a przez J o b l i n g L a b o r a t o r y D i v i s i o n . < D o s t a r c z a n a n a z a m ó w i e n i e przez Scientific F n r n i s h i n g s .Lffc...
r
R y s . 1,99. W y p a r k a o b r o t o w a d o szybkiego usuwania rozpuszczalnika z roztworu
1,28. D E S T Y L A C J A P O D W Y S O K A P R Ó Ż N I Ą — D E S T Y L A C J A MOLEKULARNA Z e s t a w y a p a r a t u r y opisane w p . 1,27 nie n a d a j ą się z u p e ł n i e d o destylacji związków o b a r d z o wysokich t e m p e r a t u r a c h w r z e n i a , k t ó r e t r z e b a destylować p r z y ciśnieniu r z ę d u 1,33 - l O h P a ( 1 0 ~ m m H g ) , jeżeli chce się u n i k n ą ć ich r o z k ł a d u , Z w i ą z k i te m o ż n a j e d n a k z p o w o d z e n i e m p r z e d e s t y l o w a ć w dość prostej a p a r a t u r z e , k t ó r e j główną cechą jest b a r d z o m a ł a odległość p o m i ę d z y ogrzaną powierzchnią cieczy i c h ł o d z o n y m obsza r e m k o n d e n s u j ą c y m p a r y (destylacja m o l e k u l a r n a , p . r ó w n i e ż [50] i [51]). - 5
s
P o d c z a s destylacji m o l e k u l a r n e j stałe ciśnienie g a z u jest t a k niskie [mniejsze niż 0,00133 h P a (0,001 m m H g ) ] , że m a b a r d z o m a ł y w p ł y w n a s z y b k o ś ć destylacji. P o d t a k niskimi ciśnieniami szybkość destylacji zależy od szybkości, z j a k ą p a r a cieczy destylo wanej m o ż e p r z e b y ć p r z e z przestrzeń dzielącą o d p a r o w a l n i k (miejsce, w k t ó r y m p a r a powstaje), od chłodnicy, p o d w p ł y w e m jej własnej prężności n a s y c e n i a j a k o siły n a p ę d o w e j . Jeżeli odległość p o w i e r z c h n i o d p a r o w y w a n e j cieczy od c h ł o d n i c y jest mniejsza lub t e g o s a m e g o r z ę d u c o średnia d r o g a s w o b o d n a cząsteczki p a r y destylatu w szczątko wej a t m o s f e r z e g a z u o tej marnej gęstości i ciśnieniu, t o większość cząsteczek opuszcza j ą c y c h p o w i e r z c h n i ę cieczy j u ż d o niej n i e p o w r a c a . Średnia d r o g a s w o b o d n a cząsteczek p o w i e t r z a p o d r ó ż n y m i ciśnieniami jest n a s t ę p u j ą c a : Ciśnienie; h P a ( m m H g ) średnia droga swobodna; cm
1,33 (1,0) 0,0056
0,133(0,1) 0,0562
0,013 (0,01) 0,562
0,0013 (0,001) 5,62
ś r e d n i a d r o g a s w o b o d n a d u ż y c h cząsteczek o r g a n i c z n y c h jest k r ó t s z a ; stąd w y n i k a , że c h ł o d n i c a m u s i z n a j d o w a ć się b a r d z o blisko p o w i e r z c h n i cieczy o d p a r o w y w a n e j . Ściśle m ó w i ą c , zestaw d o destylacji m o l e k u l a r n e j m o ż n a określić j a k o u r z ą d z e n i e , w k t ó r y m odległość między p o w i e r z c h n i ą o d p a r o w y w a n e j cieczy, a zimną powierzchnią c h ł o d n i c y jest mniejsza niż średnia d r o g a s w o b o d n a cząsteczek. W i ę k s z o ś ć u c h o d z ą c y c h z p o wierzchui cieczy cząsteczek p o r u s z a się r u c h e m p r o s t o l i n i o w y m w k i e r u n k u c h ł o d n i c y ; p r z e z u t r z y m a n i e s t o s u n k o w o niskiej t e m p e r a t u r y c h ł o d n i c y liczbę o d b i ć cząsteczek a d p o w i e r z c h n i chłodzącej m o ż n a zmniejszyć. D u ż ą zaletą destylacji w wysokiej p r ó ż n i jest m o ż l i w o ś ć znacznego o b n i ż e n i a t e m p e r a t u r y w r z e n i a , w niektórych p r z y p a d k a c h n a w e t o 2 0 0 — 3 0 0 ° C , co u m o ż l i w i a destylację substancji r o z k ł a d a j ą c y c h się w wyższych tem p e r a t u r a c h , b a r d z o w r a ż l i w y c h n a ogrzewanie, o r a z związków o b a r d z o wysokiej tem p e r a t u r z e w r z e n i a i o dużej m a s i e cząsteczkowej. G d y ciecz parująca jest i n d y w i d u u m c h e m i c z n y m , s z y b k o ś ć p a r o w a n i a w y n o s i Qc(s g/(cm*-s), p r z y c z y m Q jest gęstością p a r y nasyconej w d a n e j t e m p e r a t u r z e ,
c — średnią szybkością cząsteczek, as — średnią drogą s w o b o d n ą cząsteczek destylatu. Jeżeli ciecz jest mieszaniną, s z y b k o ś ć p a r o w a n i a r-tego s k ł a d n i k a w y n o s i o c / j g / ( c m - s ) . T a k więc rozdzielenie u z y s k i w a n e w destylacji m o l e k u l a r n e j zależy od wielkości cr, w odróżnieniu od rozdzielenia o t r z y m a n e g o p r z e z zwykłą destylację, w której p a r a jest w r ó w n o w a d z e z cieczą, a więc zależy od P o n i e w a ż c jest o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n e d o pierwiastka k w a d r a t o w e g o z m a s y c z ą s t e c z k o w e j , a wielkość o jest, ogólnie biorąc, największa dla s k ł a d n i k ó w o najmniejszej m a s i e cząsteczkowej, Q CT jest n a j w i ę k s z e dla s k ł a d n i k ó w o najmniejszej m a s i e cząsteczkowej. Destylacja m o l e k u l a r n a ( z w a n a nie kiedy destylacją odpar owy walną) jest jedyną m e t o d ą , p r z y p o m o c y k t ó r e j m o ż n a prze d e s t y l o w a ć b e z r o z k ł a d u s u b s t a n c j e o dużej m a s i e cząsteczkowej. W e d ł u g L a n g m u i r a (1917) teoretyczną s z y b k o ś ć destylacji m o ż n a p o d a ć w następującej postaci,*. * £
r
r
r
r
r
T
g
p r z y c z y m w o z n a c z a m a s ę substancji p a r u j ą c e j z 1 c m p o w i e r z c h n i cieczy w ciągu s e k u n d y , M — m a s ę cząsteczkową cieczy, R — stałą g a z o w ą i T — t e m p e r a t u r ę bez względną, W p r a k t y c e ze względu na odbijanie się cząsteczek od p o w i e r z c h n i k o n d e n sującej o t r z y m u j e się w a r t o ś c i niższe. Destylację m o l e k u l a r n ą m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w a p a r a t u r z e d o sublimacji (rys, I , 7 9 b ) , szczególnie w t e d y , gdy t r z e b a p r z e d e s t y l o w a ć m a ł e ilości (10—50 m g ) dość gęstej w y s o k o wrzącej cieczy. W zestawie t y m p r z e p ł y w p a r y od p o w i e r z c h n i o d p a r o w a n i a d o p o w i e r z c h n i c h ł o d z o n e j n a p o t y k a najmniejsze p r z e s z k o d y . S z y b k o ś ć destylacji jest o k r e ś l o n a p r z e z szybkość, z j a k ą p o w i e r z c h n i a cieczy w y t w a r z a p a r ę . P o n i e w a ż ciecz p r z e z n a c z o n a d o destylacji p r a w i e n a p e w n o zawiera r o z p u s z c z o n e gazy a l b o r o z p u s z czalnik, k t ó r y został użyty do jej przeniesienia d o k o m o r y destylacyjnej, należy ewakuo^ w a ć a p a r a t u r ę jeszcze ostrożniej niż p o d c z a s sublimacji o s a d ó w . N a p o c z ą t k u z a m i a s t z i m n e g o palca p o w i n n o się u ż y ć k o r k a . A b y u n i k n ą ć zbyt silnego pienienia i r o z p r y s k a nia cieczy, trzeba zmniejszać ciśnienie bardzo powoli i ostrożnie zwiększać t e m p e r a t u r ę . N a j p i e r w stosuje się p r ó ż n i ę u z y s k a n ą za p o m o c ą p o m p y w o d n e j i z a n u r z a a p a r a t destylacyjny w ł a ź n i w o d n e j s t o p n i o w o zwiększając jej t e m p e r a t u r ę ; delikatne wstrząsa n i e a p a r a t e m p o d c z a s o g r z e w a n i a u ł a t w i a usunięcie r o z p u s z c z a l n i k a i zmniejsza pienie nie d o m i n i m u m . G d y pienienie u s t a n i e , zastępuje się p o m p ę w o d n ą p o m p ą olejową 1 z n ó w powoli zmniejsza ciśnienie j e d n o c z e ś n i e ostrożnie ogrzewając. G d y już jest oczy wiste, że l o t n e s u b s t a n c j e zostały u s u n i ę t e c a ł k o w i c i e (co często z a j m u j e 1 h l u b więcej czasu), k o r e k zastępuje się z i m n y m p a l c e m , a p a r a t u r ę łączy ze ź r ó d ł e m wysokiej p r ó ż n i
1,100,
Rys. Schemat zestawu do destylacji m o l e k u l a r n e j : / — a p a r a t destylacyjny, 2 — S m a n o m e t r r t ę c i o w y , 4 — p o m p a d y f u z y j n a , 5 — p o c h ł a n i a c z w i l g o c i , 6 —- p o m p a 7 — m a n o m e t r M c L e o d a , S—13 — k r a n y p r ó ż n i o w e
pochłaniacz pomocnicza
par,. ( i
j
i r o z p o c z y n a destylację m o l e k u l a r n ą . W y m a g a n e ciśnienie u z y s k u j e się za p o m o c ą o d p o w i e d n i e j p o m p y dyfuzyjnej. C a ł k o w i t y zestaw d o destylacji m o l e k u l a r n e j p r z e d s t a w i o n o s c h e m a t y c z n i e n a rys. 1,100. S k ł a d a się o n z a p a r a t u destylacyjnego l, p o c h ł a niaczy p a r 2, z w y k ł e g o n i e k a l i b r o w a n e g o m a n o m e t r u rtęciowego 3, p o m p y dyfuzyjnej 4 (p, 1,29), p o c h ł a n i a c z a wilgoci n a p e ł n i o n e g o pięciotlenkiem fosforu 5, olejowej i m e r s y j nej p o m p y r o t a c y j n e j , tzw. p o m p y „ p o m o c n i c z e j " 6 (p. 1,29) i z m a n o m e t r u M c L e o d a 7 (p, 1,30) ). Części t e łączy się za p o m o c ą szerokich r u r e k s z k l a n y c h o m i n i m a l n e j 1
B a r d z o jest w s k a z a n e u m i e s z c z e n i e p r z e n o ś n e j o s ł o n y 'i A p a r a t e m d e s t y l a c y j n y m o r a z c a ł y m u k ł a d e m próżniowym.
U*
zabezpieczającej
pomiędzy
wykonawcą
destylacji
liczbie zgięć, z a o p a t r z o n y c h w p o ł ą c z e n i a szlifowe p o w l e c z o n e s m a r e m A p i e z o n W l u b , lepiej, z a p o m o c ą r u r e k o p o ł ą c z e n i a c h z uszczelnieniem pierścieniowym (p. 1,8). Szerok o d r o ż n e k r a n y p r ó ż n i o w e 8—13 u m i e s z c z o n e są w takich p o ł o ż e n i a c h , a b y m o ż l i w e b y ł o rozdzielenie części z e s t a w u i u ł a t w i o n e r e g u l o w a n i e o r a z p o m i a r p r ó ż n i . C a ł o ś ć a p a r a t u r y , z wyjątkiem oczywiście a p a r a t u 1, m o n t u j e się z w y k l e n a stałe, łącznie z częścią p o m i ę d z y 11 i 13 i z m a n o m e t r e m M c L e o d a , p o z o s t a w i a n y m n a stałe p o d próżnią. Przystępując d o destylacji, a p a r a t destylacyjny / łączy się z p o ł ą c z e n i e m szlifowym k r a n u 8, pozostawiając n a razie wszystkie k r a n y z a m k n i ę t e . N a c z y n i e D e w a r a otacza jące p o c h ł a n i a c z e p a r n a p e ł n i a się ś r o d k i e m oziębiającym (mieszanina s t a ł e g o d w u t l e n k u węgla z a c e t o n e m l u b ciekły azot) i w p r o w a d z a w o d ę d o c h ł o d n i c y p o m p y dyfuzyjnej i d o z i m n e g o p a l c a (lub c h ł o d n i c y ) a p a r a t u 1, N a s t ę p n i e włącza się p o m p ę p o m o c n i c z ą i o t w i e r a kolejno k r a n y 13, 12, 11 i 8 d o p r o w a d z a j ą c ciśnienie w u k ł a d z i e d o p o z i o m u w y t w a r z a n e g o p r z e z p o m p ę . Ciśnienie w a p a r a t u r z e odczytuje się n a p o m o c n i c z y m m a n o m e t r z e 3, z a p o m o c ą k t ó r e g o m o ż n a również s p r a w d z i ć szczelność a p a r a t u r y , z a m y k a j ą c k r a n 13 i obserwując czy z m i e n i a się p o z i o m rtęci w m a n o m e t r z e . P o p o n o w n y m włączeniu d o u k ł a d u p o m p y p o m o c n i c z e j p r z e z o b r ó t k r a n u 13 u r u c h a m i a się p r z e z d o p ł y w ciepła p o m p ę dyfuzyjną d o p r o w a d z a j ą c u k ł a d d o m i n i m u m ciśnienia, w y k a z y w a n e g o p r z e z m a n o m e t r M c L e o d a (co d o o p e r o w a n i a t y m m a n o m e t r e m p . 1,30). N a s t ę p n i e a p a r a t d o destylacji / o g r z e w a się s t o p n i o w o n a łaźni olejowej a ż d o wystą pienia zamglenia n a z i m n y m p a l c u ; w t e d y n o t u j e się t e m p e r a t u r ę ł a ź n i i u t r z y m u j e ją n a t y m p o z i o m i e . W czasie destylacji s p r a w d z a się c o pewien czas ciśnienie za p o m o c ą m a n o m e t r u M c L e o d a . P o z a k o ń c z e n i u destylacji w y ł ą c z a się d o p ł y w ciepła d o p o m p y dyfuzyjnej i oddziela a p a r a t 1 od u k ł a d u p r z e z z a m k n i ę c i e k r a n u 8. C z e k a się kilka m i n u t , a b y o p a d ł a t e m p e r a t u r a cieczy w p o m p i e dyfuzyjnej *) i t e m p e r a t u r a a p a r a t u 1, z a m y k a k r a n 11 i w y ł ą c z a p o m p ę p o m o c n i c z ą p o połączeniu jej z a t m o s f e r ą p o p r z e z t r ó j d r o ż n y k r a n 13. N a s t ę p n i e otwiera się ostrożnie t r ó j d r o ż n y k r a n 9 w celu d o p r o w a dzenia p o w i e t r z a d o p o c h ł a n i a c z y 2, k t ó r e n a s t ę p n i e w y m o n t o w u j e się, p o d d a j e oczysz czeniu o r a z osuszeniu i z a m o n t o w u j e z p o w r o t e m . K r a n 8 o t w i e r a się i o d ł ą c z a a p a r a t 1, g d y u z y s k a on t e m p e r a t u r ę pokojową. N a k o n i e c wyłącza się d o p ł y w w o d y do c h ł o d n i c . W p r z y p a d k u g d y ilość cieczy p o d d a w a n e j destylacji jest na tyle d u ż a , że z a c h o d z i o b a w a ściekania k r o p e l e k k o n d e n s a t u z z i m n e g o palca, umieszcza się p o d z i m n y m pal-
R y s . 1,101. „ Z i m n y p a l e c " z p r z y t w i e r d z o n y m z b i o r n i k i e m na k o n d e n s a t
R y s . 1,102. A p a r a t destylacyjny H i c k m a n a : a) z c h ł o d z e n i e m o k r e s o w y m , b) z c h ł o d z e n i e m c i ą g ł y m
'> M a t o z n a c z e n i e s z c z e g ó l n i e w t y m p r z y p a d k u , g d y cieczą w p o m p i e dyfuzyjnej jest o l e j a p i e z o n o w y o g r z e w a n y za p o m o c ą u r z ą d z e n i a e l e k t r y c z n e g o . W s k u t e k d u ż e j w y d a j n o ś c i e l e m e n t u g r z e j n e g o m o ż e n a s t ą p i ć p r z e g r z a n i e o l e j u p r o w a d z ą c e d o k r a k i n g u i p o w s t a w a n i a niżej w r z ą c y c h s k ł a d n i k ó w o b n i ż a j ą c y c h s p r a w n o ś ć p o m p y dyfuzyjnej.
1,29. Pompy
próżniowe
c e m m a ł y z b i o r n i k p r z y t w i e r d z o n y za pomocą, d r u t u p l a t y n o w e g o w t o p i o n e g o w szklane p o w i e r z c h n i e (rys. 1,101). D o destylacji w w y s o k i e j p r ó ż n i w i ę k s z y c h ilości substancji służy a p a r a t destylacyjny H i c k m a n a ) , rys. I,102a; średnica jego w y n o s i 600 m m , w y s o k o ś ć — 4 5 m m i p o j e m n o ś ć — 40 m l cieczy. W i e r z c h a p a r a t u n a p e ł n i a się w o d ą z l o d e m l u b inną o d p o w i e d n i ą mieszaniną oziębiającą. M o d y f i k a c j ę tego a p a r a t u , pozwalającą n a p r z e p u s z c z a n i e ciąg łego strumienia cieczy c h ł o d z ą c e j , ilustruje r y s . I,102b. M a ł e ilości (0,1—2 g) substancji m o ż n a p r z e d e s t y l o w a ć w p r z y r z ą d z i e destylacyjnym p r z e d s t a w i o n y m n a rys. 1,103, k t ó r y ł a t w o w y k o n a ć z r u r k i p y r e k s o w e j o średnicy 9 m m ; w y m i a r y kulki d o s t o s o w u j e się d o ilości substancji. S u b s t a n c j ę p r z e z n a c z o n ą d o destylacji r o z c i e ń c z a się m a ł ą ilością rozpuszczalnika, t a k a b y m o ż n a ją b y ł o w p r o w a d z i ć z a p o m o c ą k a p i l a r n e j pipetki b e z p o ś r e d n i o d o kulki destylacyjnej, nie zanie czyszczając p r z y t y m ścianek r u r k i . P o w p r o w a d z e n i u r o z t w o r u r o z p u s z c z a l n i k u s u w a się s t a r a n n i e w o p i s a n y p o p r z e d n i o s p o s ó b i pozostałość p r z y g o t o w u j e d o destylacji 1
R y s . 1.103. A p a r a t d o destylacji p o d w y s o k ą p r ó ż n i ą m a ł y c h ilości substancji
R y s . 1,104. A p a r a t d o destylacji p o d w y s o k ą p r ó ż n i ą d u ż y c h ilości w y s o k o w r z ą c y c h substancji
w wysokiej p r ó ż n i , t a k j a k w p o p r z e d n i c h p r z y p a d k a c h . P r z y r z ą d u m o c o w u j e się w t a kiej pozycji, a b y r u r k a z o d b i e r a l n i k a m i była nieco n a c h y l o n a k u d o ł o w i , i p o d kulką destylacyjną umieszcza się łaźnię p o w i e t r z n ą l u b z a n u r z a ją w ł a ź n i olejowej. Z a n i m r o z p o c z n i e się o g r z e w a n i e n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j l u b olejowej, k t ó r y c h t e m p e r a t u r ę r e g u luje się wielkością p ł o m i e n i a , d o p r o w a d z a się ciśnienie w p r z y r z ą d z i e d o stałej w a r t o ś c i . Ciecz destyluje d o p i e r w s z e g o w g ł ę b i e n i a ; n o t u j e się przy t y m t e m p e r a t u r ę i ciśnienie. N a s t ę p n e wgłębienia zapobiegają u c h o d z e n i u z p r z y r z ą d u nie s k r o p l o n e j w p i e r w s z y m wgłębieniu substancji. 2
M o d e l a p a r a t u ) , k t ó r y w p r a c o w n i a u t o r a znalazł d u ż e z a s t o s o w a n i e d o destylacji p o d w y s o k ą próżnią ( 1 , 3 3 - 1 0 ~ h P a ) ( 1 0 m m H g ) s t o s u n k o w o d u ż y c h ilości (do 100 gj gęstych w y s o k o w r z ą c y c h p o c h o d n y c h m o n o s a c h a r y d ó w , ilustruje rys. 1,104. L o t n e r o z puszczalniki u s u w a się z p r o d u k t u , znajdującego się w kolbie kulistej, n a w y p a r c e o b r o t o w e j p o d ciśnieniem, k t ó r e daje p o m p a w o d n a , a n a s t ę p n i e z a p o m o c ą p o m p y olejowej z a o p a t r z o n e j w serię o d p o w i e d n i o c h ł o d z o n y c h p o c h ł a n i a c z y p a r . G o r ą c y , p o z b a w i o n y r o z p u s z c z a l n i k a p r o d u k t w p r o w a d z a się, p ó k i jest jeszcze r u c h l i w ą cieczą, d o r e t o r t y destylacyjnej, p o s ł u g u j ą c się p r z y t y m n a g r z a n y m lejkiem z długą szeroką nóżką, k t ó r e j k o n i e c sięga d o b a ń k i retorty. W ten s p o s ó b u n i k a się zanieczyszczenia w e w n ę t r z n y c h ścian r u r k i retorty o r a z u s u w a n i a ś l a d ó w r o z p u s z c z a l n i k a , co m o g ł o b y być ż m u d n e p r z y tej skali. D o k o l b y w p r o w a d z a się drzazgi sosnowe, a b y z a p o b i e c p o d r z u c a n i u cieczy p o d c z a s destylacji, k t ó r ą się p r z e p r o w a d z a załączając k o l b ę d o ź r ó d ł a w y s o k i e j p r ó ż n i i ogrzewając n a ł a ź n i olejowej. 5
- 6
1,29. P O M P Y P R Ó Ż N I O W E P o m p y w o d n e . D o zasilania zwykłej p o m p y d o sączenia, mającej t a k wiele z a s t o s o w a ń w l a b o r a t o r i u m , u ż y w a się sieci w o d o c i ą g o w e j o d u ż y m ciśnieniu. K i l k a r o d z a j ó w p o m p w o d n y c h , szklanych, p l a s t y k o w y c h i m e t a l o w y c h , m o ż n a n a b y ć u d o s t a w c ó w sprzętu l a b o r a t o r y j n e g o ) . Są one często z a o p a t r z o n e w o d p o w i e d n i z a w ó r j e d n o k i e r u n k o w y s
i) D o s t a r c z a n y n p . przez firmę Scientific G l a s s A p p a r a t u s C o . °y A p a r a t z o s t a ł w y k o n a n y n a z a m ó w i e n i e przez f i r m ę R . B . R a d l e y C o . Ltd: p o j e m n o ś ć nej w y n o s i 2 0 0 , 50 lub 10 m l . * N a p r z y k ł a d w firmie D o n a l d B r o w n ( B r o w n h a l l ) L t d .
retorty
destylacyj
zabezpieczający p r z e d z a l a n i e m a p a r a t u r y w o d ą w p r z y p a d k u w a h a ń ciśnienia w o d y . P o m p ę m e t a l o w ą łączy się z k r a n e m w o d n y m b e z p o ś r e d n i o , za p o m o c ą n a g w i n t o w a n e j n a k r ę t k i ; w p r z y p a d k u p o m p y p l a s t y k o w e j l u b szklanej stosuje się k a w a ł e k p r ó ż n i o w e j r u r k i g u m o w e j o o d p o w i e d n i e j średnicy, k t ó r a p r z y m o c o w u j e się d r u t e m d o k r a n u i do pompy. P r a k t y c z n i e jest umieścić p o m i ę d z y p o m p ą i a p a r a t u r ą dużą b u t l ę ciśnieniową 1 (rys. 1,105) z k o r k i e m g u m o w y m , zabezpieczającą a p a r a t u r ę p r z e d z a l a n i e m w o d ą , g d y b y zawiódł z a w ó r , i służącą j a k o z b i o r n i k w y r ó w n u j ą c y ciśnienie. Butlę łączy się z a p a r a t u r ą i z m a n o m e t r e m za p o m o c ą k r a n u t r ó j d r o ż n e g o 2, k t ó r y m m o ż n a r ó w n i e ż l i k w i d o w a ć p r ó ż n i ę . D w u d r o ż n y k r a n 3 u m o ż l i w i a oddzielenie m a n o m e t r u o d a p a r a t u r y , g d y jest t o k o n i e c z n e . T e o r e t y c z n i e w y d a j n a p o m p a w o d n a p o w i n n a o b n i ż y ć ciśnienie w u k ł a d z i e d o w a r t o ś c i r ó w n e j prężności p a r y w o d n e j w t e m p e r a t u r z e , jaką m a w o d a
1
R y s . 1,105, U r z ą d z e n i e z a b e z p i e c z a j ą c e aparaturę p r z e d z a l a n i e m w o d a : / — b u t l a c i ś n i e n i o w a , 2 — k r a n t r ó j d r o ż n y , 3 — kran dwudrożny
w sieci w o d o c i ą g o w e j . W p r a k t y c e ciśnienie t o jest r z a d k o osiągane (zwykle jest 0 5—13 h P a , czyli o 4—10 m m H g , wyższe) ze względu n a p r z e n i k a n i e p o w i e t r z a d o a p a r a t u r y i wyższą t e m p e r a t u r ę w l a b o r a t o r i u m . Prężności p a r y w o d n e j w t e m p . 5, 10, 15, 20 i 2 5 ° C wynoszą o d p o w i e d n i o 8,5, 12,0, 16,7. 22,8, 30,1 h P a (6,5, 9,2, 12,8, 17,5 1 23,8 m m H g ) . W i d a ć stąd, że p r ó ż n i a osiągana za p o m o c ą p o m p y w o d n e j z m i e n i a się z n a c z n i e z t e m p e r a t u r ą w o d y , a więc i 7 p o r ą r o k u ; w k a ż d y m razie rzeczywiście d o b r e j p r ó ż n i nie możn? u z y s k a ć za porr.tcą w o d n e j p o m p y d o sączenia. Olejowe i::iersyjne p o m p y r o t a c y j n e . D z i a ł a n i e p o m p w o d n y c h nie z a w s z e jest sku t e c z n e , zwłaszcza w lecie, g d y ciśnienie w sieci w o d o c i ą g o w e j jest n i e z b y t wysokie. P o m p y w o d n e nie są p e w n e i za m a ł o w y d a j n e d o w y t w o r z e n i a niskich ciśnień. O b e c n i e s z e r o k i e z a s t o s o w a n i e mają olejowe i m e r s y j n e p o m p y r o t a c y j n e , z a r ó w n o j a k o urzą d z e n i a obsługujące j e d n ą a p a r a t u r ę , j a k i j a k o d u ż e urządzenia c e n t r a l n e p o ł ą c z o n e z szeregiem s t a n o w i s k p r a c y d o g o d n i e r o z m i e s z c z o n y c h w l a b o r a t o r i u m ) . P o m p y te m o g ą o b n i ż a ć ciśnienie d o ok. 0,13 h P a (0,1 m m H g ) , lecz n i e c o w y ż s z e ciśnienie zupeł nie w y s t a r c z a d o większości celów. A b y w y k o r z y s t a ć niskie ciśnienie w y t w a r z a n e p r z e z d o b r ą p o m p ę olejową, należy u n i k a ć w z e s t a w a c h a p a r a t u r y w ą s k i c h e l e m e n t ó w i stoso w a ć , gdzie t y l k o m o ż n a , p o ł ą c z e n i a szlifowe. R u r k a g u m o w a łącząca a p a r a t u r ę z p o m p ą p o w i n n a b y ć możliwie najkrótsza. 1
D l a w y g o d y w z a s t o s o w a n i a c h l a b o r a t o r y j n y c h p o m p y są m o n t o w a n e n a o d p o w i e d nich w ó z k a c h ) mieszczących r ó w n i e ż m a n o m e t r (p. 1,30) o r a z d w a szklane n a c z y n i a o c h r o n n e (rys. 1,106) zabezpieczające p o m p ę p r z e d wilgocią i o p a r a m i c h e m i c z n y m i ) , k t ó r e zanieczyszczają olej i w s k u t e k tego zmniejszają w y d a j n o ś ć p o m p y . P r z e d u r u c h o m i e n i e m p o m p y n a c z y n i a t e n a p e ł n i a się o d p o w i e d n i m ś r o d k i e m oziębiającym. 2
s
') S p r a w n i e działająca instalacje p r ó ż n i o w e d o s t a r c z a f i r m a E d w a r d s H i g h V a c u u m L t d . W W ó z e k tego typu m o ż n a n a b y ć w firmie A . G a l l e n k a m p C o . L t d . ') Jeżeli p r z y p u s z c z a sie, że pary m o g ą m i e ć w ł a s n o ś c i k o r o d u j ą c e , t o n i e z b ę d n e jest z a s t o s o w a n i e złożonego układu ochronnego.
bardziej
P o m p y dyfuzyjne. W, celu u z y s k a n i a ciśnienia niższego niż w y t w a r z a n e p r z e z olejową p o m p ę rotacyjną stosuje się p o m p ę dyfuzyjną. P o m p a ta obniża ciśnienie d o 6 , 7 - 1 0 - ° h P a ( 5 * 1 0 - m m H g ) . Z a s a d ę d z i a ł a n i a p o m p y ilustruje rys. 1,107. C z ą s t e c z k i p a r y (rtęci lub o d p o w i e d n i e g o oleju) u c h o d z ą c e z p o d g r z e w a c z a k u g ó r z e zmieniają k i e r u n e k ku d o ł o w i p r z e c h o d z ą c p r z e z ' - o t w o r y u m i e s z c z o n e p o d p ł y t a m i h a m u j ą c y m i przelot ku górze. Cząsteczki g a z u mieszają się z p a r a m i , s p ł y w a j ą c y m i w dół s t r u m i e niem, i są przez nie p o r y w a n e i u s u w a n e p r z e z p o m o c n i c z ą olejową imersyjną p o m p ę rotacyjną. O d p a r o w y w a n a ciecz k o n d e n s u j e się w c h ł o d z ą c y m płaszczu o t a c z a j ą c y m u r z ą d z e n i e i spływa d o p o d g r z e w a c z a , gdzie jest p o n o w n i e o d p a r o w y w a n a , . 8
R y s . 1,106. N a c z y n i e z a b e z p i e c z a j f . e e p o m p ę p r z e d wilgocią i o p a r a m i
R y s . 1,107, Z a s a d a
działania p o m p y
dyfuzyjnej
P o p r z e d n i o , p o w s z e c h n i e u ż y w a n o p o m p dyfuzyjnych n a p e ł n i o n y c h rtęcią, z p o d grzewaczem wykonanym z kwarcu i dostosowanym do ogrzewania za pomocą płomienia g a z o w e g o lub u r z ą d z e n i a e l e k t r y c z n e g o ; reszta p o m p y była w y k o n y w a n a ze szkła P y r e x . O b e c n i e d o s t ę p n e są trwalsze i wydajniejsze p o m p y dyfuzyjne c a ł k o w i c i e w y k o n a n e z m e t a l u , w k t ó r y c h m o ż n a s t o s o w a ć z a r ó w n o rtęć, jak i o d p o w i e d n i e j jakości A p i e z o n lub olej s i l i k o n o w y ) . P o m p y te ogrzewa się elektrycznie, 1
1,30. M A N O M E T R Y I M A N O S T A T Y P r o s t y m a n o m e t r r t ę c i o w y p r z e d s t a w i o n o n a rys. 1,108. N a d a j e się o n wyłącznie d o m i e r z e n i a ciśnień w zakresie 0,6—23 h P a (0,5—17 m m H g ) , tzn. takich, j a k i e m o ż n a u z y s k a ć stosując p o m p ę w o d n ą . M a n o m e t r n a p e ł n i a się ok. 8 m l rtęci, wlewając ją d o bocznej r u r k i m a n o m e t r u t r z y m a n e g o p o z i o m o (plastykową p o d s t a w k ę u s u w a się) n a d o d p o w i e d n i c h w y m i a r ó w t a c k ą w celu z a t r z y m a n i a p r z y p a d k o w o rozlanej rtęci (rys. 1,109). W s k a z a n e jest s p r a w d z i ć , c z y w p r o w a d z o n o dostateczną ilość rtęci. W t y m celu u s t a w i a się m a n o m e t r p i o n o w o i s p r a w d z a , czy p o z i o m rtęci znajduje się p r z y n a j m n i e j p r z y 2 c m skali. P o d c z a s z m i a n y p o ł o ż e n i a m a n o m e t r u należy b a r d z o u w a ż a ć , a b y rtęć s p ł y w a ł a w dół w e w n ą t r z szklanej r u r k i p o stronie przeciwnej d o r u r k i b o c z n e j . M a n o m e t r o d w r a c a się z p o w r o t e m w p o ł o ż e n i e p o z i o m e i b o c z n ą r u r k ę łączy z w y d a j n ą i) N a p e ł n i o n a ś w i e ż y m o l e j e m p o m p a d y f u z y j n a r a z u , l e c z d o p i e r o p o 24 h c i ą g ł e g o d z i a ł a n i a , w gazy itd.
osiąga zwykle właściwe dla niej najniższe ciśnienie nie od, k t ó r y m , to czasie zostają usunięte z cieczy r o z p u s z c z o n e
p o m p ą , n p . ż o l e j o w ą p o m p ą rotacyjną, z a p o m o c ą g u m o w e j r u r k i z k r a n e m . S t o p n i o w o u s u w a się z m a n o m e t r u p o w i e t r z e i p o całkowitej ewakuacji u s t a w i a się m a n o m e t r p i o n o w o ; r t ę ć w e w n ą t r z i z e w n ą t r z w e w n ę t r z n e j r u r k i p o w i n n a być n a t y m s a m y m p o z i o m i e , n a w y s o k o ś c i p r z y n a j m n i e j 1,5 c m . Z a m y k a się k r a n , o d ł ą c z a p o m p ę i utrzy m u j ą c m a n o m e t r w pozycji p i o n o w e j o t w i e r a p o w o l i k r a n w celu w p r o w a d z e n i a p o
w i e t r z a ; r t ę ć p o w i n n a p r z y t y m p r z e m i e ś c i ć się d o r u r k i w e w n ę t r z n e j . P o w i e t r z e t r z e b a k o n i e c z n i e w p r o w a d z a ć p o w o l i , g d y ż p r z y n a g ł y m jego d o p ł y w i e r t ę ć idzie w g ó r ę z t a k ą siłą, że m o ż e stłuc w i e r z c h o ł e k r u r k i . O d g o t o w e g o d o użycia m a n o m e t r u o d ł ą c z a się k r a n i u m i e s z c z a m a n o m e t r w p l a s t y k o w e j p o d s t a w i e . I n n y m t y p e m m a n o m e t r u często u ż y w a n y m d o p o m i a r u ciśnienia r z ę d u 0,6—23 h P a (0,5—17 m m H g ) jest m a n o m e t r z r u r k ą w k s z t a ł c i e litery U , p r z e d s t a w i o n y n a rys. I , U 0 a . S k ł a d a się on z U " " k i n a p e ł n i o n e j rtęcią, u m o c o w a n e j n a d r e w n i a n e j p o d stawie. S k a l a 2 o p o d z i a ł c e m i l i m e t r o w e j ) u m i e s z c z o n a p o m i ę d z y r a m i o n a m i L J r u r k i jest r u c h o m a ; u m o ż l i w i a t o u s t a w i e n i e d o g o d n e j p o d z i a ł k i skali n a j e d n y m z p o z i o m ó w s ł u p a rtęci, co u ł a t w i a o d c z y t a n i e r ó ż n i c y p o z i o m ó w rtęci w o b u r a m i o n a c h r u r k i , określającej b e z p o ś r e d n i o w a r t o ś ć ciśnienia. M a n o m e t r jest z w y k l e z a o p a t r z o n y w k r a n i , u m o ż l i w i a j ą c y w m i a r ę p o t r z e b y w y ł ą c z a n i e m a n o m e t r u z a p a r a t u r y destyla cyjnej. U ż y w a j ą c t a k i e g o m a n o m e t r u , należy z a c h o w a ć dużą o s t r o ż n o ś ć ; jeżeli d o a p a r a t u r y , w której jest „ p r ó ż n i a " , w p u s z c z a się s z y b k o powietrze, a k r a n 7 jest o t w a r t y , to s z y b k o ś ć p o d n o s z e n i a się słupa rtęci w z a m k n i ę t y m r a m i e n i u m o ż e być tak duża, że rtęć stłucze r u r k ę . D l a t e g o poleca się z a m y k a ć k r a n 1, g d y ciśnienia się nie o d c z y t u j e , a p o s k o ń c z o n e j destylacji i w p u s z c z e n i u p o w i e t r z a d o a p a r a t u r y k r a n 1 t r z e b a o t w i e r a ć b a r d z o powoli. r u ,
1
s
I n n y m p o ż y t e c z n y m t y p e m m a n o m e t r u jest „ w a k u s t a t " r y s . I , 1 1 0 b ) , u ż y w a n y zwy kle r a z e m z p o m p ą olejową. D o s t ę p n e są d w a m o d e l e w a k u s t a t u o b e j m u j ą c e ciśnienie w z a k r e s i e o d 13 d o 0,013 h P a ( o d 10 d o 0,01 m m H g ) i o d 1,3 d o 0,0013 h P a ( o d 1 d o 0,001 m m H g ) . W a k u s t a t m a b u d o w ę z w a r t ą i jest n a p e ł n i o n y tylko 8 m l rtęci. Ciśnienie o d c z y t u j e się n a n i m b e z p o ś r e d n i o . W celu o d c z y t a n i a ciśnienia m a n o m e t r o b r a c a się o s t r o ż n i e w p o ł o ż e n i e p i o n o w e ; n a s t ę p n i e o b r a c a się g o z p o w r o t e m w p o ł o ż e n i e p o z i o C z a s e m jest o n a w y k o n a n a n a s z k l e l u s t r z a n y m ' w c e l u u n i k n i ę c i a b ł ę d ó w o d c z y t u wynikających z parolaksy, P r o d u k o w a n y przez firmę Edwards H i g h V a c u u m Ltd. Wakustat jest w zasadzie odmianą m a n o m e t r u M c L e o d a , opisanego dalej.
R y s . 1,110. M a n o m e t r y r t ę c i o w e ; aj U - r u r k ą ; / — k r a n , 2 — p o d z U ł k a ; b) „ w a k u s t a t " ; c) m a n o m e t r Z i m m e r i i e e o : / , 2 — r a m i o n a U - r a r k i , 3 — rurka k a p i l a r n a , 4 — rurka s z e r o k a , 5 — p r z e w ó d n i s k i e g o ciśnienia z
m e , r o w m c ostrożnie, g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e m o ż e się z d a r z y ć , ż e nieco rtęci przeleje się d o r u r k i łączącej w a k u s t a t z a p a r a t u r ą i stąd d o p o m p y (str. 20). M a n o m e t r n i e w s k a z u j e a u t o m a t y c z n i e z m i a n ciśnienia. 1
M a n o m e t r Z t m m e r l i e g o ) p r z e d s t a w i o n y na rys. I,110c o b e j m u j e szeroki z a k r e s ciśnień (0—130 h P a , czyli 0—100 m m H g ) . Jest o n u l e p s z a n y m m a n o m e t r e m z r u r k ą w kształcie litery U (rys. 1,1 lOa), k t ó r e g o g ł ó w n y m i w a d a m i są: 1) k o n i e c z n o ś ć w y g o t o w y w a n i a rtęci w celu usunięcia p o w i e t r z a z z a m k n i ę t e g o r a m i e n i a U - r u r k i p o d c z a s na-
!0* 10 * 10
1
Dt> poopr
Do aparatury —8mm
280mm
55mm Rys. 1,111. M a n o m e t r M c L e o d a z w y k ł v . 2 — kran trójdrożny
1
; _
kran
R y s . 1,112. M o n o s l a t N e w m a n a : l — k r a n o o t w o r z e 3 m m , 2 — k a p i l a r n e z a k o ń c z e n i e rurki
[' ^ s t a r c z a n y p r z e z f i r m ę Scientific- G l a s s A p p a r a t u s C o . ; z d o k ł a d n o ś ć ^ o d c z y t u 0,13 h P u <0,1 rum H g ) .
jest w
sprzedaży również m o d e l
precyzyjny
pełniania m a n o m e t r u , 2) s k ł o n n o ś ć d o p r z e d o s t a w a n i a się powietrza d o z a m k n i ę t e j części U - r u r k i p o p e w n y m czasie i 3 } t r u d n o ś ć d o k ł a d n e g o odczytywania ciśnienia w s k u t e k .zjawiska w ł o s k o w a t o ś c i w wąskiej r u r c e oraz ł a t w e zanieczyszczanie się p o w i e r z c h n i rtęci. W m a n o m e t r z e Z i m m e r l i e g o 1 i 2 stanowią r a m i o n a U - r u r k i , z k t ó r y c h k a ż d e m a średnicę 16 m m . R u r k a 1 jest r a m i e n i e m w s k a z u j ą c y m , a r u r k a 2 — r a m i e n i e m odnie sienia. R u r k a ta nie jest z a t o p i o n a u góry, lecz p o ł ą c z o n a z k a p i l a r n ą r u r k ą 3 , a t a ź kolei — z szeroką r u r k ą 4; t a k r u r k a 1, j a k i 4 są p o ł ą c z o n e z p r z e w o d e m niskiego ciśnienia 5. W ten s p o s ó b z a r ó w n o r a m i ę wskazujące, j a k i r a m i ę odniesienia są połą c z o n e z t y m s a m y m p r z e w o d e m niskiego ciśnienia, c o ułatwia n a p e ł n i a n i e m a n o m e t r u , i u t r z y m a n i e g o w d o s k o n a ł y m stanie. N a p e ł n i e n i e m a n o m e t r u rtęcią p o k a z a n o n a r y s u n k u ; w celu z a p e w n i e n i a d o b r e g o z a m k n i ę c i a w y s o k o ś ć s ł u p ó w rtęci w r u r k a c h 114 p o w i n n a wynosić o k . 2 c m . M a n o m e t r łączy się z a p a r a t u r ą , z k t ó r e j u s u w a się powietrze. S k o r o t y l k o ciśnienie W a p a r a t u r z e zmniejszy się d o w a r t o ś c i o d p o w i a d a j ą c e j r ó ż n i c y w y s o k o ś c i s ł u p ó w rtęci w r u r k a c h 1 i 2 (lub w r u r k a c h 3 i 4), słup rtęci p r z e r y w a się u w i e r z c h o ł k a zakrzywie nia (między r u r k a m i 2 i 3 ) ; w m i a r ę s p a d k u ciśnienia k a ż d a część słupa rtęci cofa się w r u r k a c h 2 i i a ż d o chwili ustalenia się p o z i o m ó w . R ó ż n i c a w y s o k o ś c i p o z i o m ó w rtęci w r u r k a c h 1 i 2 o d c z y t a n a n a skali umieszczonej m i ę d z y 1 i 2 określa ciśnienie a b s o l u t n e panujące w a p a r a t u r z e . O d c z y t a n i e ciśnienia m o ż n a u ł a t w i ć p r z e z n a ł o ż e n i e n a r u r k i 1 i 2 p o c z e r n i o n y c h szerokich pierścieni m e t a l o w y c h , dających się p r z e s u w a ć w z d ł u ż rurki. O b s e r w o w a n e na j a s n y m tle w świetle r o z p r o s z o n y m d o l n e k r a w ę d z i e pierścieni i m e n i s k rtęci tworzą o s t r o z a r y s o w a n e linie p r o s t e i k r z y w e . P o ustawieniu pierścieni t a k , a b y k r a w ę d z i e ich w y d a w a ł y się stycznymi d o m e n i s k ó w rtęci, ciśnienie a b s o l u t n e określa r ó ż n i c a wyso kości k r a w ę d z i o b u pierścieni. 1
M a n o m e t r M c L e o d a ) p r z e d s t a w i o n y n a r y s , 1,111 stosowany jest d o p o m i a r u ciś^ nień o b n i ż o n y c h do o k . 6 , 7 - 1 0 h P a ( 5 - 1 0 m m H g ) u z y s k i w a n y c h za p o m o c ą rtęcio wej lub olejowej p o m p y dyfuzyjnej (p. L29). M a n o m e t r z a m o n t o w a n y n a o d p o w i e d n i e j p o d s t a w i e włącza się do u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o p o m i ę d z y p o m p ę dyfuzyjną i p o c h ł a n i a c z e p a r (p. rys. 1,90), za p o m o c ą połączeń szlifowych stale p o w l e k a n y c h s m a r e m A p i e z o n W l u b , lepiej, za p o m o c ą połączeń z uszczelnieniem pierścieniowym (p. 1,8). M a n o m e t r m o ż n a oddzielić o d u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o z a m y k a j ą c k r a n 1, r y s . 1. Boczną r u r k ę z b i o r n i k a rtęci łączy się p o p r z e z t r ó j d r o ż n y k r a n 2 z o d p o w i e d n i m p o m o c n i c z y m u k ł a d e m p r ó ż n i o w y m ; z w y k l e wystarczająca jest p r ó ż n i a u z y s k a n a za p o m o c ą p o m p y wodnej. - 6
- 8
Świeżo z a i n s t a l o w a n y m a n o m e t r p r z y g o t o w u j e się d o o d c z y t u w następujący s p o s ó b . Z a m y k a się t r ó j d r o ż n y k r a n 2 i łączy m a n o m e t r z u k ł a d e m p r ó ż n i o w y m otwierając; k r a n 1; r t ę ć zostaje p r z y t y m częściowo wciągnięta d o b a ń k i . N a s t ę p n i e otwiera się t r ó j d r o ż n y k r a n 2 łączący m a n o m e t r z p o m o c n i c z y m u k ł a d e m p r ó ż n i o w y m , c o pro-? w a d z i d o ściągnięcia rtęci w b a ń c e w d ó ł . G d y w rezultacie kilku t a k i c h kolejnych operacji z m a n o m e t r u i z e z b i o r n i k a rtęci z o s t a n i e całkowicie usunięte p o w i e t r z e , z a m y k a się k r a n y 1 i 2. M o ż n a t e r a z z a r e j e s t r o w a ć ciśnienie w u k ł a d z i e w y k o n u j ą c kolejno następujące czynności. K r a n 1 o t w i e r a się ostrożnie i chwilę czeka, a b y ciśnienie w m a n o m e t r z e z r ó w n a ł o się ostatecznie z ciśnieniem w p o z o s t a ł y m u k ł a d z i e . N a s t ę p n i e Otwiera się ostrożnie k r a n 2 d o p r o w a d z a j ą c d o z b i o r n i k a rtęci powietrze, k t ó r e wtłacza r t ę ć d o b a ń k i . G d y p o z i o m rtęci będzie blisko dolnego k o ń c a z a m k n i ę t e j k a p i l a r y , u s t a w i a s i ę k r a n t r ó j d r o ż n y w t e n s p o s ó b , a b y r t ę ć p o d n o s i ł a się b a r d z o p o w o l i i j a k tylko jej p o z i o m w k a p i l a r z e odniesienia p o k r y j e się z zerem n a skali, k r a n 2 z a m y k a się. W a r t o ś ć ciśnienia w y z n a c z a p o z i o m rtęci w z a m k n i ę t e j k a p i l a r z e . M a n o m e t r od dziela się z n ó w o d u k ł a d u z a m y k a j ą c k r a n 1 i u s u w a p o w i e t r z e z e z b i o r n i k a rtęci p o p r z e z k r a n 2, w celu ściągnięcia rtęci poniżej bańki m a n o m e t r u . K u l i s t e rozszerzenie
D M a n o m e t r tego r o d z a j u m o ż n a o t r z y m a ć , m i ę d z y i n n y m i , C o r p . o r a z z f i r m y E d w a r d s High. Y a c u u m L t d .
z firmy
Manostat
Division
of G r c i n e r
Scientific
u g ó r y m a n o m e t r u z a p o b i e g a przerzuceniu rtęci d o u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o , lecz m i m o t o wszystkie czynności n i e z b ę d n e d o o z n a c z e n i a ciśnienia w u k ł a d z i e t r z e b a w y k o n a ć sta r a n n i e i m e t o d y c z n i e , g d y ż g w a ł t o w n e „ p o d r z u c e n i e " rtęci w m a n o m e t r z e s p o w o d o w a n e n i e o s t r o ż n y m d o p r o w a d z e n i e m p o w i e t r z a m o ż e d o p r o w a d z i ć d o stłuczenia s z k ł a i nie bezpiecznego r o z p r y s k a n i a rtęci. N a l e ż y d o d a ć , że jest w zwyczaju p o z o s t a w i a n i e m a n o m e t r u i zbiornika rtęci p o d próżnią. U t r z y m a n i e s t a ł e g o ciśnienia w a p a r a t u r z e p o d c z a s destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem m a d u ż e p r a k t y c z n e znaczenie, g d y są p o t r z e b n e ścisłe w s k a z a n i a t e m p e r a t u r y wrzenia, U r z ą d z e n i a u t r z y m u j ą o e w a p a r a t u r z e ciśnienie stałe, wyższe o d ciśnienia m i n i n i a l n e g o dającego się u z y s k a ć za p o m o c ą p o m p y , są n a z y w a n e m a n o s t a t a m i . P r o s t y m a n o s t a t p o m y s ł u M . S. N e w m a n a jest p r z e d s t a w i o n y n a rys, 1,112. Z a s a d a j e g o dzia ł a n i a polega n a t y m , że gaz z a w a r t y w u k ł a d z i e , w k t ó r y m ciśnienie t r z e b a r e g u l o w a ć , z a n i m zostanie w y p o m p o w a n y , m u s i przezwyciężyć ciśnienie s ł u p a cieczy. Z p o c z ą t k u , p o u r u c h o m i e n i u p o m p y , większą część p o w i e t r z a z a w a r t e g o w u k ł a d z i e u s u w a się p r z e z o t w a r t y k r a n ; gdy ciśnienie w s k a z y w a n e p r z e z m a n o m e t r r t ę c i o w y p r a w i e osiągnie w a r tość pożądaną, k r a n z a m y k a się i z m u s z a p o z o s t a ł y gaz d o p r z e d o s t a w a n i a się p r z e z słup cieczy w m a n o s t a c i e . K o n i e c r u r k i w p r o w a d z a j ą c e j g a z d o cieczy jest z w ę ż o n y , np, d o średnicy 1—1,5 m m tak, że g d y u k ł a d osiąga stan r ó w n o w a g i , stały d o p ł y w gazu
R y s . 1,113. U r a d z e n i e m e c h a n i c z n e z z a w o r e m i g l i o w y m d o regulacji ciśnienia
R y s , 1.114. M a n o s t a t K a n e z j u s z a ; a) m o d e l p o d s t a w o w y : 1 — p ł y w a k . 2 — tarcza. 3 — d y s z a ; b) m o d e l 7
d o a p a r a t u r y p r z e z nieszczelności (łącznie z kapilarą użytą d o destylacji) p o w o d u j e r ó w n o m i e r n y p r z e p ł y w strumienia m a ł y c h p ę c h e r z y k ó w , z a m i a s t n i e r ó w n o m i e r n e g o p r z e p ł y w u większych p ę c h e r z y k ó w w p r z y p a d k u b r a k u kapilary. P o z a k o ń c z e n i u desty lacji, przed w p u s z c z e n i e m p o w i e t r z a , otwiera się k r a n , a b y u n i k n ą ć g w a ł t o w n e g o roz p r y s k i w a n i a cieczy w regulatorze ciśnienia. W z a s a d z i u r z ą d z e n i e służy d o u t r z y m y w a n i a stałej różnicy ciśnień m i ę d z y u k ł a d e m p o m p y a u k ł a d e m destylacyjnym; r ó ż n i c a ciśnień r ó w n a się ciśnieniu słupa cieczy w r e g u l a t o r z e . Cieczą w r e g u l a t o r z e m o ż e być ftalan dibutylowy, p r z y użyciu k t ó r e g o uzyskuje się r ó ż n i c ę ciśnień w zakresie 1,3—20 h P a (1—15 m m H g ) , oczywiście p o d w a r u n k i e m , że m i n i m a l n e ciśnienie osią g a n e p r z e z p o m p ę jest mniejsze niż 1,3 h P a (1 m m H g ) , Jeżeli są p o t r z e b n e większe r ó ż n i c e ciśnienia, praktyczniej jest u ż y ć d w ó c h lub większej liczby takich r e g u l a t o r ó w p o ł ą c z o n y c h szeregowo, niż z a s t o s o w a ć jeden dłuższy. D r u g i m e w e n t u a l n y m wyjściem jest napełnienie r e g u l a t o r a rtęcią, lecz w ó w c z a s jego z b i o r n i k p o w i n i e n m i e ć kształt i wytrzymałość płuczki Drechsla.
U r z ą d z e n i e m e c h a n i c z n e zawierające z a w ó r iglicowy z uszczelnieniem l a b i r y n t o w y m r e g u l o w a n y precyzyjnie za p o m o c ą ś r u b y i d ź w i g n i ) jest p r z e d s t a w i o n e n a rys. 1,113. I g ł a jest ze stali n i e r d z e w n e j . Z a p o m o c ą tego z a w o r u w p r o w a d z a się d o u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o odpowiednią nieszczelność regulując w ten sposób ciśnienie. D o s k o n a ł y m a n o s t a t . k t ó r y działa n a z a s a d z i e p ł y w a k a K a r t e z j u s z a , z n a j d u j e się w h a n d l u p o d n a z w ą manostatu Kartezjusza. D z i a ł a n i e m a n o s t a t u m o ż n a w y t ł u m a c z y ć p r z y p o m o c y rys. J,114a. D o z b i o r n i k a p r z y r z ą d u wlewa się tyle rtęci, a b y t a r c z a 2 p ł y w a k a 1 d o t k n ę ł a w y l o t u p r z e w o d u 3 p r o w a d z ą c e g o d o p o m p y ; ciśnienia n a z e w n ą t r z i w e w n ą t r z p ł y w a k a 1 są w ó w c z a s j e d n a k o w e . P r z y r z ą d łączy się z p o m p ą i a p a r a t u r ą p o p r z e z d u ż y z b i o r n i k i m a n o m e t r . Ciśnienie w a p a r a t u r z e r e d u k u j e się p r z e z b o c z n e b e z p o ś r e d n i e połączenie m i ę d z y p o m p ą i a p a r a t u r ą przy o t w a r t y m k r a n i e m a n o s t a t u , a ż m a n o m e t r w s k a ż e p o ż ą d a n e ciśnienie; w ó w c z a s z a m y k a się k r a n m a n o s t a t u o r a z p o ł ą c z e n i e b o c z n e . O d tej chwili m a n o s t a t b ę d z i e u t r z y m y w a ł ciśnienie n a p o ż ą d a n e j wysokości. Jeżeli u k ł a d jest szczelny, ciśnienie będzie u t r z y m y w a ć się s a m o r z u t n i e ; m a ł a nieszczelność, k t ó r ą m o ż n a s p o w o d o w a ć r o z m y ś l n i e , w y w o ł a m a ł y w z r o s t ciśnienia. W s k u t e k tego p o z i o m rtęci n a z e w n ą t r z p ł y w a k a o b n i ż y się, a w e w u ą t r z — podniesie się, p a r c i e rtęci na p ł y w a k 1 zmniejszy się i g d y przezwycięży siłą ssania u wylotu r u r k i , p o ł ą c z o n e j z p o m p ą i wynikającą z r ó ż n i c y ciśnień, tarcza 2 p ł y w a k a 1 o d s u n i e się od w y l o t u , a p o m p a u s u n i e ilość g a z u p o t r z e b n ą d o p r z y w r ó c e n i a ciśnienia p o c z ą t k o w e g o . G d y ciśnienie w r ó c i d o w a r t o ś c i p o c z ą t k o w e j , tarcza 2 z p ł y w a k i e m 1 przyjmie p o ł o żenie p o p r z e d n i e i z a m k n i e w y l o t p o m p y . Cykl ten p o w t a r z a się bez p r z e r w y , jeżeli wielkość nieszczelności w u k ł a d z i e n i e p r z e k r a c z a p r z e p u s t o w o ś c i dyszy p o ł ą c z o n e j z p o m p ą i zdolności ssącej p o m p y . 1
2
Manostat Kartezjusza b ę d ą c y w s p r z e d a ż y ) , m o d e l 7, jest p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,114b; n o r m a l n i e jest on n a p e ł n i o n y rtęcią z wyjątkiem b a r d z o m a ł y c h ciśnień, kiedy zastępuje ją ftalan dibutylowy. M a n o s t a t jest b a r d z o czuły w d z i a ł a n i u ; p o n a d t o , gdy ciśnienie z o s t a n i e j u ż n a s t a w i o n e w p r z y r z ą d z i e , u k ł a d m o ż n a w y ł ą c z y ć nie r o z r e g u l o w u j ą c nastawienia. 1,31. C H R O M A T O G R A F I A C h r o m a t o g r a f i a jest m e t o d ą r o z d z i e l a n i a polegającą na z r ó ż n i c o w a n y m p o d z i a l e skład n i k ó w m i e s z a n i n y p o m i ę d z y dużą o b j ę t o ś c i o w o f a z ę _ r u c h o m ą i fazę stacjonarną, n a o g ó ł w p o s t a c i cienkiej w a r s t w y . F a z ę stacjonarną" m o ż e s t a n o w i ć w y p e ł n i o n a k o l u m n a (chromatografia kolumnowa), p o p r z e z k t ó r ą p r z e p ł y w a faza r u c h o m a , a l b o c i e n k a war s t w a przylegająca d o o d p o w i e d n i e g o p o d ł o ż a (chromatografia cienkowarstwowa), po p r z e z k t ó r ą p r z e n o s i się faza r u c h o m a w w y n i k u działania sił k a p i l a r n y c h . F a z ą stacjonarną m o ż e b y ć ciecz l u b c i a ł o stałe, a fazą r u c h o m ą — ciecz l u b gaz. D l a m o ż l i w y c h k o m b i n a c j i tych faz o p r a c o w a n o o d p o w i e d n i e m e t o d y c h r o m a t o g r a ficzne, będące w p o w s z e c h n y m użyciu. W chromatografii rozdzielczej fazą s t a c j o n a r n ą jest cienka b ł o n k a cieczy z a a d s o r b o w a n a n a p o w i e r z c h n i o b o j ę t n e g o zwykle n o ś n i k a . F a z ą r u c h o m ą m o ż e być a l b o ciecz (chromatografia rozdzielcza ciecz—ciecz), a l b o gaz (chromatografia rozdzielcza gaz— ciecz l u b chromatografia gazowa, często o k r e ś l a n a s k r ó t e m G L C ) . W o b u u k ł a d a c h r o z d z i e l a n i e polega g ł ó w n i e n a p o d z i a l e s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y p o m i ę d z y o b i e fazy ( p . 1,32), chociaż p r o c e s r o z d z i e l a n i a m o ż e k o m p l i k o w a ć a d s o r p c j a t y c h s k ł a d n i k ó w n a o b o j ę t n y m n o ś n i k u . P r z y k ł a d e m c h r o m a t o g r a f i i rozdzielczej o d u ż y m p r a k t y c z n y m z n a c z e n i u jest c h r o m a t o g r a f i a b i b u ł o w a , w k t ó r e j b i b u ł a jest n o ś n i k i e m dla n i e r u c h o m e j fazy ciekłej. W c h r o m a t o g r a f i i a d s o r p c y j n e j fazą r u c h o m ą jest zwykle ciecz, a fazą s t a c j o n a r n ą d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n y a d s o r b e n t stały (chromatografia ciecz—ciało stałe). R o z d z i e l a nie polega na selektywnej adsorpcji s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y n a p o w i e r z c h n i ciała stałego, u D o s t a r c z a n e przez f i r m ę E d w a r d s Higb V a c u u m L t d . D o s t a r c z a n y przez firmę M a n o s t a t D i v i s i o n of G r e i n e r Scientific K a r t e z j u s z a w y k o n a D J c a ł k o w i c i e z m e t a l u jest r ó w n i e ż w s p r z e d a ż y . 1
Corp.
w
Nowym
Jorku;
nianostat
1
R o z d z i e l a n i e o p a r t e n a p r o c e s i e c h r o m a t o g r a f i c z n y m gaz — c i a ł o stałe m a o g r a n i c z o n e z a s t o s o w a n i e w p r z y p a d k u m i e s z a n i n związków o r g a n i c z n y c h . U ż y c i e żywic jonitowych j a k o fazy stałej s t a n o w i specjalny p r z y k ł a d c h r o m a t o g r a f i i ciecz — c i a ł o stałe, w której siły elektrostatyczne wzmacniają s t o s u n k o w o słabe siły adsorpcji. P o z a p r o c e s e m p o d z i a ł u i adsorpcji, rozdzielanie c h r o m a t o g r a f i c z n e m o ż e p o l e g a ć n a w y k o r z y s t a n i u różnic w wielkości cząsteczek (chromatografia z przenikaniem po przez żel, sączenie przez żel). W m e t o d z i e tej m a t e r i a ł p o d o b n y d o żelu, d o s t ę p n y w s p r z e d a ż y o r ó ż n e j p o r o w a t o ś c i , służy j a k o faza stacjonarna. R o z d z i e l e n i e z a c h o d z i w w y n i k u z r ó ż n i c o w a n y c h dyfuzji cząsteczek w p o r y m a t r y c y ; nie ulegają jej cząsteczki n a tyle duże, ż e ich dyfuzja jest c a ł k o w i c i e w y k l u c z o n a . W d a l s z y m ciągu tekstu zostaną o p i s a n e p o d s t a w o w e m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e . P o z a t y m , należy zwrócić u w a g ę czytelnika n a z b i ó r m o n o g r a f i i dotyczących t e c h n i k c h r o m a t o g r a f i c z n y c h [52—67], J e d n a k w y b ó r właściwej m e t o d y , n a j b a r d z i e j o d p o w i e d niej dla d a n e g o u k ł a d u , jest d o p e w n e g o s t o p n i a kwestią doświadczenia. W w y b o r z e m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e j m o g ą być p o m o c n e następujące r o z w a ż a n i a . W zwykłej p r a c y l a b o r a t o r y j n e j , gdy ekstrakcję i oczyszczanie p r o d u k t u p r z e p r o w a d z a się zgodnie ze s z c z e g ó ł o w y m p r z e p i s e m z literatury, k o r z y s t a n i e z c h r o m a t o g r a f i i j a k o d o d a t k o w e g o s p r a w d z i a n u czystości p r o d u k t u reakcji nie jest n a ogół p o t r z e b n e , jeżeli jego stałe fizyczne (np, tt., tw., yo, [ a ] h d . ) są z g o d n e z w a r t o ś c i a m i p o d a n y m i , a d a n e spektralne z g o d n e z c y t o w a n y m i w l i t e r a t u r z e . T y m n i e m n i e j , niekiedy w s k a z a n e jest c h r o m a t o g r a f i c z n e b a d a n i e czystości p r o d u k t u (np. w celu w y k r y c i a i z o m e r ó w , t a k jak w syntezie p-nitroacetarulidu, p . IY,76). Czystość p r o d u k t u stałego s p r a w d z a się naj szybciej i n a j d o g o d n i e j z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j . D l a o c e n y czy stości p r o d u k t u ciekłego l u b lotnego p r o d u k t u stałego stosuje się z w y k l e c h r o m a t o g r a f i ę gazową. Jest t o w s k a z a n e zwłaszcza w t e d y , gdy trzeba o s z a c o w a ć , w j a k i m stopniu został oddzielony p r o d u k t p o p r z e p r o w a d z o n e j destylacji frakcyjnej, p o n i e w a ż j e d n o r a z o w a destylacja frakcyjna r z a d k o p r o w a d z i d o p r o d u k t u o wysokiej czystości. P o z a t y m , trzeba p a m i ę t a ć , że związki wyjściowe b ę d ą c e p r o d u k t a m i h a n d l o w y m i nie z a w s z e są p o z b a w i o n e zanieczyszczeń o p o d o b n y m c h a r a k t e r z e (np. izomery, h o m o l o g i ) , a ich obecność m o ż e p r o w a d z i ć d o zanieczyszczenia p r o d u k t u k o ń c o w e g o z w i ą z k a m i , k t ó r y c h w y s t ę p o w a n i a n i e m o ż n a by inaczej w y t ł u m a c z y ć ; czystość t a k i c h związków wyjścio w y c h p o w i n n a być s p r a w d z a n a c h r o m a t o g r a f i c z n i e . D
M e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e stosuje się niekiedy d o k o n t r o l i p o s t ę p u r e a k c j i , dla której w a r u n k i o p t y m a l n e nie są w pełni ustalone, n p . w p r z y p a d k u , gdy p o d s t a w ą d ó p r z e p r o w a d z a n e j syntezy jest o p u b l i k o w a n y przepis dotyczący o t r z y m y w a n i a z w i ą z k u o p o d o b n y m c h a r a k t e r z e . N a ogół k o n t r o l a przebiegu reakcji polega n a o k r e s o w y m p o b i e r a n i u p r ó b e k m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j i p o d d a w a n i u ich b a d a n i u c h r o m a t o g r a f i c z n e m u . W p r z y p a d k u stałego p r o d u k t u i stałego związku wyjściowego w y g o d n ą i dosta tecznie pewną m e t o d ą k o n t r o l n ą jest c h r o m a t o g r a f i a c i e n k o w a r s t w o w a ; szereg o d p o wiedniej wielkości p r ó b e k h o m o g e n i c z n e j mieszaniny r e a k c y j n e j , p o b r a n y c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h w czasie biegu r e a k c j i , n a k ł a d a się b e z p o ś r e d n i o n a płytkę d o c h r o m a t o g r a f i i N a s t ę p n i e b a d a się c h r o m a t o g r a m p o rozwinięciu z a p o m o c ą kilku w y b r a n y c h u k ł a d ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w (p. niżej) i n a p o d s t a w i e o t r z y m a n y c h w y n i k ó w szacuje się p o s t ę p reakcji. W p r z y p a d k u o d c z y n n i k ó w i p r o d u k t ó w ciekłych p r ó b k ę , p o w s t ę p n y m oczysz czeniu i w y e k s t r a h o w a n i u o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m , p o d d a j e się c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j , S p o s ó b w y k o n a n i a p r ó b y m o ż n a przedstawić n a p r o s t y m p r z y k ł a d z i e syntezy b r o m k u alkilowego z a l k o h o l u i k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e nia w o b e c k w a s u s i a r k o w e g o (p. 111,54). P o o d p o w i e d n i m czasie od p o c z ą t k u reakcji (np. p o 30 m i n ) z m i e s z a n i n y reakcyjnej p o b i e r a się p r ó b k ę , stanowiącą określoną część całości m i e s z a n i n y , z a p o m o c ą k a p i l a r n e j pipety i p r z e n o s i ją d o m i k r o p r o b ó w k i . D o d a j e się k i l k a kropli c h l o r o f o r m u i w y t r z ą s a z a w a r t o ś ć p r o b ó w k i . D o l n ą w a r s t w ę c h l o r o -
» Pewne niezbędne.
przygotowanie
próbki
przed
nałożeniem
je]
na
nłylkę
e h ro m a t o graficzną
może
być
oczywiście
f o r m o w ą oddziela się z a p o m o c ą k a p i l a r n e j pipety, przenosi ją d o innej m i k r o p r o b ó w k i i p r z e m y w a wytrząsając k o l e j n o z r o z c . r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i z w o d ą ; w a r s t w ę w o d n ą u s u w a się k a p i l a r n ą pipetą. W a r s t w ę c h l o r o f o r m o w ą suszy się niewielką ilością siarczanu m a g n e z u , w r a z i e p o t r z e b y o d w i r o w u j e i przezroczystą w a r s t w ę g ó r n ą -poddaje się c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . G d y p o w o d z e n i e r e a k c j i nie jest p e w n e l u b w y n i k n i e w i a d o m y , m e t o d y c h r o m a t o graficzne są bezcenne z a r ó w n o dla śledzenia p r z e b i e g u reakcji, j a k i dla o s z a c o w a n i a skuteczności p r o c e s u oczyszczania. M o g ą o n e w y k a z a ć , że z a s t o s o w a n e p o s t ę p o w a n i e nie jest o d p o w i e d n i e dla w y o d r ę b n i e n i a i oczyszczenia p r o d u k t u reakcji. W t y c h przy p a d k a c h z a c h o w a n i e się s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y p o d c z a s p r o c e s u c h r o m a t o g r a f i i , p o z n a n e za p o m o c ą w s t ę p n y c h b a d a ń n a m a ł ą skalę, jest p o d s t a w ą d o z a p l a n o w a n i a pre p a r a t y w n e j m e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e j , z a p o m o c ą której oczyszcza się całość p r o d u k t u . W y n i k i c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j m o ż n a ściśle z w i e l o k r o t n i ć stosując p o d o b n ą fazę s t a c j o n a r n ą i p o d o b n ą fazę r u c h o m ą w technice k o l u m n o w e j , z a r ó w n o „wilgotnej", jak i „suchej" i tym samym powiększyć układ chromatograficzny dostoso wując go d o całości p r o d u k t u reakcji. P r e p a r a t y w n a c h r o m a t o g r a f i a g a z o w a m a t ę zaletę, że dla d o k o n a n i a rozdzielenia p o t r z e b a z w y k l e niewielu d o d a t k o w y c h b a d a ń , j e d n a k rozdzielanie większych ilości substancji n a skalę p r e p a r a t y w n a m o ż e w y m a g a ć z a s t o s o w a n i a z a u t o m a t y z o w a n e j a p a r a t u r y , umożliwiającej w i e l o k r o t n y cykl rozdziela nia, co będzie o m ó w i o n e p ó ź n i e j . M e t o d y c h r o m a t o g r a f i c z n e . 1. C h r o m a t o g r a f i a c i e n k o w a r s t w o w a ( T L C ) . W metodzie, tej stosuje się zazwyczaj p ł y t k i szklane p o k r y t e w a r s t w ą stałej fazy s t a c j o n a r n e j , przy legającej d o płytki dzięki d o d a t k o w i ś r o d k a wiążącego, np. siarczanu w a p n i a . J a k o fazę stacjonarną stosuje się najczęściej żel k r z e m i o n k o w y , tlenek glinu, z i e m i ę o k r z e m k o w ą i celulozę w p r o s z k u , w d o s t ę p n y c h w h a n d l u g a t u n k a c h specjalnie p r z y gotowanych do stosowania w chromatografii cienkowarstwowej N i e k t ó r e z nich za wierają związek fluoryzujący (np. siarczek c y n k u ) , k t ó r y u ł a t w i a w y k r y w a n i e r o z d z i e l o n y c h s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y , gdy ogląda się p ł y t k ę p o d światłem n a d f i o l e t o w y m . D o specjalnych celów s t o s o w a n e są r ó w n i e ż i n n e a d s o r b e n t y , j a k n p . p o l i a m i d y , z m o d y f i k o w a n a celuloza o w ł a s n o ś c i a c h w y m i e n i a c z a j o n ó w i r ó ż n e o d m i a n y żeli o r g a n i c z n y c h o w ł a s n o ś c i a c h sit m o l e k u l a r n y c h (np. S e p h a n d e x , Bio-Gel P ) . Przygotowanie płytek. P r z e d n a ł o ż e n i e m a d s o r b e n t a n a p ł y t k ę szklaną t r z e b a ją sta r a n n i e u m y ć d e t e r g e n t e m i u s u n ą ć przylegające zanieczyszczenia szczotką d o czyszcze n i a p r o b ó w e k . N a s t ę p n i e p ł y t k ę s p ł u k u j e się d o k ł a d n i e wodą destylowaną, umieszcza, w o d p o w i e d n i e j r a m c e m e t a l o w e j i suszy w suszarce. P o u m y c i u p ł y t k i d e t e r g e n t e m m o ż n a d o t y k a ć tylko jej k r a w ę d z i lub p o w i e r z c h n i d o l n e j , n i e p o k r y w a n e j a d s o r b e n t e m . P o m i j a n i e tego zastrzeżenia m o ż e d o p r o w a d z i ć d o u t w o r z e n i a w a r s t w y a d s o r b e n t a n i e trwałej m e c h a n i c z n i e , s k ł o n n e j d o o d p r y s k i w a n i a w miejscach t ł u s t y c h ś l a d ó w n a p o w i e r z c h n i szkła. P ł y t k i bardziej zanieczyszczone t ł u s t y m i p l a m a m i trzeba oczyścić mieszaniną c h r o m o w ą (p. 1,2). M a ł e p ł y t k i , o d p o w i e d n i e d o w s t ę p n y c h b a d a ń p r z e p r o w a d z a n y c h w celu d o b r a n i a o d p o w i e d n i e j fazy stacjonarnej lub u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w , p r z y g o t o w u j e się ze szkie łek d o m i k r o s k o p u stosując t e c h n i k ę z a n u r z e n i o w ą . O p e r a c j ę tę p r z e p r o w a d z a się p o d wyciągiem. P a p k ę a d s o r b e n t a p r z y g o t o w u j e się dodając p o w o l i z j e d n o c z e s n y m w s t r z ą s a n i e m 30 g a d s o r b e n t u (najczęściej żelu k r z e m i o n k o w e g o l u b t l e n k u glinu) d o 100 m l cztero-, c h l o r k u węgla znajdującego się w butelce z szeroką szyją z a m y k a n e j zakrętką. D w a szkiełka d o m i k r o s k o p u z ł ą c z o n e p o w i e r z c h n i a m i z a n u r z a się w p a p c e , n a s t ę p n i e p o w o l i A d s o r b e n t y do c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j m o ż n a n a b y ć w większości firm dostarczających odczyn* niki. c h e m i c z n e , lecz są f i r m y s p e c j a l i z u j ą c e się w tej d z i e d z i n i e , n p . C a m l a b G l a s s L i d , C a m b r i d g e ; E a s t m a n K o d a k , N e w Y o r k ; F l u k a A G , S z w a j c a r i a ; J o h n s - M a n v i l l e , N e w Y o r k ; E. M e r c k , za p o ś r e d n i c t w e m A n d e r m a n Co. L t d ; H . Reeve A n g e l C o , L t d , L o n d o n ; M . W o e l m , za p o ś r e d n i c t w e m L a b o r a t o r i u m Koch-Light, Ltd, Buckinghamshire.
je w y j m u j e i t r z y m a j ą c n a d butelką c z e k a chwilę, a b y obciekły. S z k i e ł k a rozdziela się ostrożnie, umieszcza w r a m c e w p o ł o ż e n i u p o z i o m y m i p o z o s t a w i a do w y s c h n i ę c i a p o d wyciągiem n a okres ok. 10 m i n . N a d m i a r a d s o r b e n t u u s u w a się z a p o m o c ą żyletki. W celu zwiększenia a k t y w n o ś c i a d s o r b e n t u o g r z e w a się p ł y t k i w t e m p . 110°C. P o n i e w a ż a k t y w n o ś ć a d s o r b e n t a zależy od w y g r z a n i a j w a r u n k ó w p r z e c h o w y w a n i a p r z y g o t o w a n y c h płytek, należy przestrzegać p e w n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a z g o t o w y m i p ł y t k a m i . A b y wyniki były p o w t a r z a l n e , najlepiej a d s o r b e n t a k t y w o w a ć i p o z o s t a w i a ć d o ochło dzenia w e k s y k a t o r z e t u ż przed użyciem. W i ę k s z e płytki (np. 20 X 5 c m ) m o ż n a d o g o d n i e p o k r y w a ć a d s o r b e n t e m posługując się p r o s t y m u r z ą d z e n i e m p r z e d s t a w i o n y m n a rys. 1,115. S k ł a d a się o n o z p ł y t k i szklanej (20 X 30 c m ) , d o której p r z y t w i e r d z a się p r z y węższych k r a w ę d z i a c h d w i e płytki szkla n e (20 X 5 c m ) , stosując w t y m celu c e m e n t d o szkła. W u t w o r z o n y m w ten s p o s ó b wgłębieniu umieszcza się p ł y t k ę p r z e z n a c z o n ą d o p o k r y c i a a d s o r b e n t e m ; o p a r c i e dla niej stanowią dwie p ł y t k i p o o b u s t r o n a c h . A b y osiągnąć r ó w n o m i e r n ą g r u b o ś ć w a r s t w y a d s o r b e n t a (np. 0,25—0,3 m m ) , stosuje się „ p o w l e k a c z " p r z y g o t o w a n y z p r ę t a szklanego o dług. 14 c m i średnicy 7,5 m m , którego o b y d w a k o ń c e owija się j e d n a k o w e j długości o d c i n k a m i (12,5 c m ) t a ś m y przylepnej o szer. 2,5 c m .
R y s , 1,115, U r z ą d z e n i e szklanych adsorbentem
do
pokrywania
płytek
W ł a ś c i w y skład p a p k i d o p o k r y w a n i a płytki zależy o d c h a r a k t e r u a d s o r b e n t a i na leży ją p r z y g o t o w a ć w e d ł u g s p o s o b u z a l e c a n e g o przez p r o d u c e n t a . Skfad p a p k i t r z e b a nieraz zmienić, n p . w p r z y p a d k u p r z y g o t o w a n i a płytek z b u f o r o w a n y m żelem k r z e m i o n k o w y m lub ziemią o k r z e m k o w ą , a l b o p ł y t e k d o c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j z o d w r ó c o n ą fazą, k t ó r e w y m a g a j ą p o k r y c i a w a r s t w ą h y d r o f o b o w ą . P a p k a z ok. 2 g suchego a d s o r b e n t a w y s t a r c z a d o p o k r y c i a p ł y t k i o p o d a n y c h w y m i a r a c h . P a p k ę wy l e w a się n a p ł y t k ę centralną p r z y górnej jej k r a w ę d z i (rys. 1,115) i r ó w n o m i e r n i e roz p r o w a d z a n a p ł y t c e z a p o m o c ą p o w l e k a c z a lub innego o d p o w i e d n i e g o u r z ą d z e n i a ; zajmuje t o ok. 15 s. P ł y t k ę p o z o s t a w i a się n a okres 5 m i n , a b y a d s o r b e n t osiadł. P ł y t k i p o k r y t e celulozą l u b p o l i a m i d e m suszy się w t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e p r z e c h o w u j e w c z y s t y m p o j e m n i k u ; p ł y t e k tych nie o g r z e w a się. A d s o r b e n t y n i e o r g a n i c z n e a k t y w u j e się i p r z e c h o w u j e w z n o r m a l i z o w a n y c h w a r u n k a c h (p. wyżej). 1
N a r y s u n k u 1,11 Ga p r z e d s t a w i o n o s c h e m a t y c z n i e d o s t ę p n y w s p r z e d a ż y p o w l e k a c z ) składający się z p ł a s k i e g o szablonu mieszczącego pięć z w a r c i e u ł o ż o n y c h p ł y t e k szkla n y c h 20 X 20 c m l u b o d p o w i e d n i ą liczbę p ł y t e k 20 X 10 c m a l b o 20 X 5 cm. S z a b l o n jest t a k z b u d o w a n y , że p o u ł o ż e n i u płytek k r a w ę d ź przy k r a w ę d z i p o w i e r z c h n i e p ł y t e k tworzą j e d n ą płaszczyznę. P ł a s k a p o w i e r z c h n i a , n i e z a k ł ó c o n a n i e r ó w n o ś c i a m i w m i e j scach połączeń płytek, u m o ż l i w i a p o k r y c i e wszystkich p ł y t e k warstwą a d s o r b e n t a o jed nolitej grubości. P o p o w i e r z c h n i tej p r z e s u w a się r ó w n o i l e k k o m e t a l o w y zasobnik (rys. I,116b). P r z y o b y d w ó c h k o ń c a c h p ł a s z c z y z n y p ł y t e k d o b r z e jest umieścić d w i e d o d a t k o w e szklane p ł y t k i 20 X 5 c m , n a k t ó r y c h r o z p o c z y n a się i k o ń c z y czynność n a k ł a d a n i a a d s o r b e n t a , gdyż często g r u b o ś ć w a r s t w y n a p o c z ą t k o w y m i k o ń c o w y m odcinku nie jest jednolita. P r z y g o t o w a n ą p a p k ę wlewa się d o p r o s t o k ą t n e g o z b i o r n i k a R o z p r o w a d z a n y przez firmę S h a n d o n cci. p o w l e k a c i f i r m y C a m l a b ( G l a s s ) L t d ,
Southern
Instruments Ltd; w
sprzedaży
są
również inne
modele,
p o w l e k a c z a znajdującego się n a k o ń c o w e j p ł y t c e i p r z e s u w a g o r ó w n o m i e r n i e p o p r z e z płytki t a k , a b y p a p k a w y p ł y w a j ą c a z e szczeliny t w o r z y ł a jednolitą w a r s t w ę . W celu d o b r a n i a właściwej g r u b o ś c i w a r s t w y o d k r ę c a się n a k r ę t k i i o d p o w i e d n i o n a s t a w i a d o k ł a d n i e r e g u l o w a n ą m e t a l o w ą z a s u w ę z b i o r n i k a u s t a w i o n e g o n a płaskiej powierzchni szklanej. W t e n s p o s ó b m o ż n a d o b r a ć w a r s t w ę o dowolnej g r u b o ś c i w przedziale o d 200 d o 2000 jim, lecz właściwie w a r s t w a o g r u b o ś c i 250 Lim jest najczęściej u ż y w a n a . G d y p r z e w i d u j e się, ż e z o s t a n i e z u ż y t y pełen z b i o r n i k p o w l e k a c z a , n p . d o u t w o r z e n i a
R y s . 1.116. P o w l e k a c z d o n a k ł a d a n i a a d s o r b e n t a : a) s z a b l o n z p ł y t k a m i s z k l a n y m i , b ) u r z ą d z e n i e
powlekające
grubej w a r s t w y a d s o r b e n t a w y m a g a j ą c e j dużej objętości p a p k i , w y g o d n i e jest p o d c z a s n a p e ł n i a n i a z b i o r n i k a u m i e ś c i ć w z d ł u ż szczeliny, p o m i ę d z y p o w i e r z c h n i ą szklaną i m e talową zasuwę, p r ę t szklany, a b y z a p o b i e c n a d m i e r n e m u wyciekaniu p a p k i , z a n i m przy stąpi się d o p o w l e k a n i a . Nanoszenie substancji na płytkę. B a d a n ą p r ó b k ę n a n o s i się n a p r z y g o t o w a n ą p ł y t k ę (o w y m i a r a c h n p . 20 X 5 c m ) w e d ł u g p o d a n e g o s p o s o b u p o s t ę p o w a n i a ; m o ż n a g o od p o w i e d n i o zmienić w p r z y p a d k u s t o s o w a n i a większych l u b b a r d z o m a ł y c h płytek. N a d m i a r a d s o r b e n t a z d o ł u i z b o k ó w p ł y t k i należy zetrzeć. N a p ł y t c e w y z n a c z a się w y r a ź n ą granicę, kreśląc z a p o m o c ą m e t a l o w e g o p i s a k a linię r ó w n o l e g ł ą d o krótszej k r a w ę d z i płytki i w odległości 5 m m o d niej (w p r z y p a d k u p ł y t e k o szer. 5 i 10 c m ) . N a d m i a r a d s o r b e n t a u s u w a się z a p o m o c ą ł o p a t k i i s t a r a n n i e g o w y d m u c h u j e . D o tej g r a n i c y w a r s t w y a d s o r b e n t a p r z y k ł a d a się dolną k r a w ę d ź s z a b l o n u {rys. 1,117 {!)) i kierując się g ó r n ą krawędzią szablonu (2) rysuje się m e t a l o w y m p i s a k i e m n a p ł y t c e linię; n a d m i a r a d s o r b e n t a s t a r a n n i e się w y d m u c h u j e . L i n i a ta t w o r z y n a s t ę p n i e g r a n i c ę c z o ł a u k ł a d u . Jeżeli linia n i e jest oczyszczona z a d s o r b e n t a , t o r o z p u s z c z a l n i k p r z e c h o d z i n i e r ó w n o m i e r n i e p o z a nią, c o d o p r o w a d z a d o niewłaściwej o c e n y c h r o m a t o g r a m u . T r z y m a j ą c s z a b l o n ciągle w tej samej pozycji, n a p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a z a z n a c z a się delikatnie p i s a k i e m , p o p r z e z o t w o r y w szablonie, p u n k t y s t a r t u ; są o n e zwykle w odległości 15 c m
R y s . 1,117, P ł y t k a z a d s o r b e n t e m p r z y g o t o w a n a d o n a n o s z e n i a substancji
R y s . 1,118. K o m o r y d o r o z w i j a n i a c h r o m a t o g r a m u n a p ł y t k a c h : a) c y l i n d r y c z n a , hi Drostokalna
o d linii czoła. (Odległość p o m i ę d z y p u n k t a m i s t a r t o w y m i w y n o s i 1 c m ; s z a b l o n jest w ten sposób z a p r o j e k t o w a n y , a b y n a p ł y t c e o szer. 5 c m b y ł y r o z m i e s z c z o n e syme trycznie cztery p u n k t y ) . W szklanej p r o b ó w c e z a m y k a n e j p l a s t y k o w y m k o r k i e m r o z p u s z c z a się 3 m g b a d a nej mieszaniny w 0,1—0,6 m l r o z p u s z c z a l n i k a , zależnie o d r o z p u s z c z a l n o ś c i m i e s z a n i n y , c o daje r o z t w ó r o stężeniu 0,5—3,0 p r o c . D o b i e r a się r o z p u s z c z a l n i k względnie l o t n y ( n p . c h l o r o f o r m , b e n z y n a l e k k a o tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , t a k a b y po w p r o w a d z e n i u k r o p l i r o z t w o r u n a p o w i e r z c h n i ę a d s o r b e n t a r o z p u s z c z a l n i k s z y b k o o d p a r o w a ł ; zostaje w t e d y p l a m a o m a ł e j średnicy, co daje lepsze rozdzielenie s k ł a d n i k ó w p o d c z a s r o z w i j a n i a c h r o m a t o g r a m u . P o d o b n a objętość r o z t w o r u w o d n e g o p o z o s t a w i a p l a m ę większą, c o p r o w a d z i do bardziej r o z m y t e g o c h r o m a t o g r a m u . Jeżeli t r z e b a z a s t o s o w a ć r o z t w ó r w o d n y , t o m o ż e o k a z a ć się k o n i e c z n a t e c h n i k a w i e l o k r o t n a (p. niżej). P o d o b n i e p r z y g o t o w u j e się r o z t w o r y czystych z w i ą z k ó w w c h o d z ą c y c h n a j p r a w d o p o d o b n i e j w skład m i e s z a n i n y (np. z w i ą z k ó w w y j ś c i o w y c h l u b p r z e w i d y w a n y c h p r o d u k t ó w reakcji) i rjanosi je n a tę samą p ł y t k ę o b o k p l a m y b a d a n e j mieszaniny; służą o n e j a k o związki odnie sienia u m o ż l i w i a j ą c e łatwiejszą interpretację c h r o m a t o g r a m u , R o z t w o r y rjanosi się w w y z n a c z o n y c h n a p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a p u n k t a c h z a p o m o c ą o d p o w i e d n i e j kapilary. P r z y g o t o w u j e się ją wyciągając w p ł o m i e n i u m i k r o p a l n i k a B u n s e n a rurkę k a p i l a r n ą d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y topnienia i r o z r y w a j ą c rozciągnięty o d c i n e k n a d w a f r a g m e n t y p o nacięciu rysy za p o m o c ą k a w a ł k a n i e p o l e r o w a n e j p o r c e l a n y , c o u m o ż l i w i a r ó w n y p r z e ł o m . R u r k ę k a p i l a r n ą n a p e ł n i a się z a n u r z a j ą c jej k o n i e c w r o z t w o r z e ; p o wyjęciu z r o z t w o r u p r z y k ł a d a się do k o ń c a k a p i l a r y k a w a ł e k b i b u ł y i ściąga część r o z t w o r u , t a k a b y p o z o s t a ł o o k . 0,5 ul. Z ręką o p a r t ą n a szablonie w p r o w a d z a się r o z t w ó r n a p ł y t k ę dotykając k o ń c e m kapilary w a r s t w y a d s o r b e n t u ; należy p r z y t y m u w a ż a ć , a b y nie n a r u s z y ć p o w i e r z c h n i . Jeżeli w p r o w a d z i się z dość d o b r ą dokładnością 0,5 ul r o z t w o r u , t o p o z o s t a n i e p l a m a o średnicy 3 m m . D o w p r o w a d z e n i a r o z t w o r u m o ż n a t a k ż e p o s ł u g i w a ć się d o s t ę p n ą w h a n d l u m i k r o p i p e t k ą z p o d z i a ł k ą od 1 d o 5 ul i n a p e ł n i a ć ją c z ę ś c i o w o w y m a g a n ą ilością r o z t w o r u , a l b o k a l i b r o w a n ą strzy k a w k ą , którą m o ż n a w p r o w a d z a ć od 0,1 d o 5 ul cieczy; w ten s p o s ó b d o z o w a n i e roz t w o r u w p r o w a d z a n e g o n a p ł y t k ę jest d o k ł a d n i e j s z e . W p r z y p a d k u r o z t w o r ó w bardziej r o z c i e ń c z o n y c h l u b g d y t r z e b a n a n i e ś ć n a p ł y t k ę więcej m i e s z a n i n y , zwiększa się o b j ę tość, z t y m że r o z t w ó r w p r o w a d z a się na p ł y t k ę s t o p n i o w o u ł a t w i a j ą c jednoczesne od p a r o w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a ( w s k a z a n e jest użycie elektrycznej suszarki d m u c h a w k o w e j ) , t a k a b y średnica p l a m y n i e p r z e k r o c z y ł a 3 m m . N a w a r s t w i e a d s o r b e n t a , poniżej linii startowej i n a p r z e c i w p u n k t u naniesierjia, wpisuje się cyfrę określającą stężenie r o z t w o r u , K a p i l a r ę p o użyciu oczyszcza się zanurzając ją w czystym r o z p u s z c z a l n i k u i ściągając g o k a w a ł k i e m b i b u ł y p r z y t k n i ę t y m d o k o ń c a k a p i l a r y ; czynność tę p o w t a r z a się d w a lub t r z y r a z y . Rozwijanie chromatogramu. Rozwijanie chromatogramu na płytkach o wymiarach 2 0 X 5 c m p r z e p r o w a d z a się w cylindrycznej k o m o r z e s z k l a n e j ) (rys. 1,11 Sa). W i ę k s z e p ł y t k i , 2 0 X 1 0 c m i 20 X 20 c m , w y m a g a j ą użycia p r o s t o k ą t n e j k o m o r y o o d p o w i e d n i c h w y m i a r a c h (rys. I , l l S b ) . T e g o r o d z a j u k o m o r ę stosuje się r ó w n i e ż d o j e d n o c z e s n e g o r o z w i j a n i a kilku p ł y t e k o mniejszych w y m i a r a c h . M i k r o p ł y t k i umieszcza się w nie d u ż y c h b u t e l k a c h z szeroką szyją z a m y k a n y c h n a g w i n t o w a n y m i z a k r ę t k a m i . K o m o r ę w y k ł a d a się w e w n ą t r z bibułą filtracyjną p o z o s t a w i a j ą c o t w ó r dla obser w a c j i płytki. B i b u ł ę n a s y c a się r o z p u s z c z a l n i k i e m rozwijającym (p. niżej), z a m y k a k o m o r ę i p o z o s t a w i a n a 10 m i n , a b y a t m o s f e r a w k o m o r z e z o s t a ł a w y s y c o n a p a r a m i rozpuszczalnika. N a s t ę p n i e d o k o m o r y w p r o w a d z a się p ł y t k ę z n a n i e s i o n y m i p l a m a m i i u s t a w i a ją p o c h y ł o w sposób p r z e d s t a w i o n y n a r y s u n k u , ze z w r ó c o n ą k u górze p o wierzchnią nie p o k r y t ą a d s o r b e n t e m . O s t r o ż n i e w l e w a się p o ściance k o m o r y więcej rozpuszczalnika, t a k a b y d ó ł w a r s t w y a d s o r b e n t a był w n i m z a n u r z o n y , lecz ż e b y p o z i o m r o z p u s z c z a l n i k a nie sięgał d o p l a m . K o m o r ę z a m y k a się. W w y n i k u d z i a ł a n i a sił 1
i' N a przykład ments Ltd.
w
komorze
„Chromajar"
wytwarzanej
i
dostarczanej
przez
Shanton
Southern
Instru
k a p i l a r n y c h rozpuszczalnik w z n o s i się ku linii c z o ł a n a k r e ś l o n e j w p o p r z e k płytki. C z a s p o t r z e b n y do c a ł k o w i t e g o r o z w i n i ę c i a c h r o m a t o g r a m u zależy o d składu r o z p u s z c z a l n i k a i r o d z a j u a d s o r b e n t a . Jeżeli p r o c e s r o z w i j a n i a z a c h o d z i zbyt p o w o l i , m o ż n a z a k o ń c z y ć gn przed osiągnięciem linii czoła, p o d w a r u n k i e m , że p o z y c j ę frontu r o z p u s z c z a l n i k a z a z n a c z y się n a p ł y t c e natychmiast p o wyjęciu jej z k o m o r y . P ł y t k ę po wyjęciu suszy się w o d p o w i e d n i s p o s ó b , zależnie od lotności i toksyczności rozpuszczalnika, n p . w strumieniu g o r ą c e g o p o w i e t r z a , w r a z i e p o t r z e b y p o d wyciągiem iub w suszarce o r e g u l o w a n e j t e m p e r a t u r z e . Umiejscowienie plam ( w y w o ł y w a n i e c h r o m a t o g r a m u ) . P o z y c j e s k ł a d n i k ó w b a r w n y c h n a c h r o r n a t o g r a m i e ustala się z w y k l e bez t r u d u , jeżeli ich stężenie w p i e r w o t n e j p l a m i e b y ł o wystarczająco duże i g d y nie n a s t ą p i ł o n a d m i e r n e r o z p r o s z e n i e s k ł a d n i k a p o d c z a s rozwijania c h r o m a t o g r a m u . P o z y c j e związków b e z b a r w n y c h , fluoryzujących p o d wpły w e m p r o m i e n i o w a n i a nadfioletowego, m o ż n a określić umieszczając płytkę w świetle o d p o w i e d n i e j l a m p y ) ; z a z n a c z a się je m e t a l o w y m pisakiem n a p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a . Z w i ą z k i nie w y k a z u j ą c e fluorescencji m o ż n a w y k r y ć na p o d s t a w i e ich w p ł y w u e k r a n u jącego fluorescencję w s k a ź n i k a z a w a r t e g o w a d s o r b e n c i e , jeżeli został użyty t e g o r o dzaju a d s o r b e n t (jak n p . Silica G e l G . F . 254). N a ogół u w a ż a się, że pierwszą czyn nością zmierzającą d o z b a d a n i a c h r o m a t o g r a m u , z a n i m zastosuje się i n n e s p o s o b y , p o w i n n o być naświetlenie płytki p r o m i e n i o w a n i e m n a d f i o l e t o w y m . 1
Ogólnie s t o s o w a n y m , c h o c i a ż niespecyficznym, czynnikiem s ł u ż ą c y m d o w y w o ł a n i a p l a m większości z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h są p a r y j o d u . Suchą p ł y t k ę u m i e s z c z a się w z a m k n i ę t y m p o j e m n i k u z a w i e r a j ą c y m n a dnie r o z r z u c o n e k r y s z t a ł k i j o d u . N a p ł y t c e pojawiają się b r ą z o w e p l a m y s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y . Ich p o z y c j e z a z n a c z a się n a t y c h miast p o wyjęciu płytki, g d y ż w s k u t e k p a r o w a n i a j o d u p l a m y znikają n a w e t p o k r ó t k i m okresie p o z o s t a w i e n i a p ł y t k i n a p o w i e t r z u . I n n y ogólny s p o s ó b w y w o ł y w a n i a c h r o m a t o g r a m u , s t o s o w a n y wyłącznie d o p ł y t e k p o k r y t y c h a d s o r b e n t e m n i e o r g a n i c z n y m i d o w y k r y w a n i a substancji o r g a n i c z n y c h , p o lega na spryskaniu > (rys. 1,119) p ł y t k i stęż, k w a s e m s i a r k o w y m l u b r o z t w o r e m stęż. 2
R y s . 1,119. R o z p y l a c z a e r o z o l o w y d o spryskiwania chromatogramu
R y s . 1,120. Ilustracja m e t o d y p o m i a r u w a r t o ś c i Rp
kwasu s i a r k o w e g o (4 ml) w m e t a n o l u (100 m l ) i następnie n a o g r z e w a n i u w suszarce w t e m p . 2 0 0 ° C d o czasu, g d y n a p ł y t c e pojawią się ciemne p l a m y z w ę g l o n y c h substan cji organicznych. S p r y s k i w a n i e należy oczywiście p r z e p r o w a d z a ć b a r d z o ostrożnie i w s k a z a n e jest, a b y p ł y t k a była p r z y t y m u m i e s z c z o n a n a d n i e d u ż e g o p r o s t o k ą t n e g o naczynia szkla nego u s t a w i o n e g o p o d wyciągiem. P r z y s t ę p u j ą c d o s p r y s k i w a n i a p o w i n n o się osłonić t w a r z m a s k ą . P ł y t k a m u s i być s p r y s k a n a jednolicie, lecz należy u n i k a ć n a d m i e r n e g o i! L a m p y d o t e g o c e l u m o ż n a n a b y ć u d o s t a w c ó w sprzętu d o c h r o m a t o g r a f i i , n p . l a m p ę H a n o v i a C h r o m a t o lite d o s t a r c z a f i r m a A . G a l l e n k a m p C o . L t d . W sprzedaży są r o z p y l a c z e a e r o z o l o w e o r a z t a ń s z e s z k l a n e r o z p y l a c z e ( n p , d o s t a r c z a n e przez ILrme J o b l i n g Laboratory D i v i s i o n ; r y s . 1,119). działające ?a p o m o c ą s p r ę ż o n e g o powietrza lub d m u c h a w k i ręcznej t y p u g u m o wej gruszki. f l
n a s y c e n i a w a r s t w y a d s o r b e n t a i s p ł y w a n i a cieczy p o p o w i e r z c h n i , gdyż m o ż e to s p o w o d o w a ć zniekształcenie stref. D o w y w o ł a n i a z w i ą z k ó w b e z b a r w n y c h stosuje się często m e t o d y c h e m i c z n e , pole gające n a s p r y s k a n i u p ł y t k i o d c z y n n i k i e m , k t ó r y daje b a r w n ą r e a k c j ę z w y w o ł y w a n ą substancją- Z w y k l e jest t o o d c z y n n i k selektywny, reagujący z określoną grupą l u b gru p a m i f u n k c y j n y m i i b a r d z o czuły; p r z y k ł a d e m jest n i n h y d r y n a s t o s o w a n a do w y k r y w a nia a m i n o k w a s ó w . I n n e odczynniki m a j ą bardziej ogólne z a s t o s o w a n i e , n p . w s k a ź n i k i u ż y w a n e do w y k r y w a n i a k w a s ó w i zasad. W y w o ł y w a n i e c h r o m a t o g r a m u za p o m o c ą o d c z y n n i k ó w c h e m i c z n y c h stosuje się zwykle p o z b a d a n i u płytki w świetle n a d f i o l e t o w y m i p o p o d d a n i u jej działaniu p a r j o d u i o d p a r o w a n i u j o d u . T o k i l k a k r o t n e b a d a n i e daje dokładniejszy o b r a z s k ł a d u m i e s z a n i n y n a c h r o m a t o g r a m i e niż j e d n a nieselektywna metoda. D a n e co d o selektywności i czułości o d c z y n n i k ó w s t o s o w a n y c h d o s p r y s k i w a n i a m o ż n a znaleźć w m o n o g r a f i a c h n a t e m a t c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j [57—60]. W t a k i c h s a m y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z a l n y c h , przemieszczenie k a ż d e j substancji w odniesieniu d o c z o ł a r o z p u s z c z a l n i k a w d a n y m u k ł a d z i e c h r o m a t o g r a f i c z n y m m a w a r t o ś ć stałą, c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla danej substancji. W a r t o ś ć tę, o z n a c z a n ą s y m b o l e m Rr, określa stosunek: o d l e g ł o ś ć przebyta przez substancję
= —
,
:
„ — .
odległość przebyta przez czoło rozpuszczalnika R y s u n e k 1,120 p r z e d s t a w i a m e t o d ę p o m i a r u w a r t o ś c i R matogramu-
F
R
F
= - ; O
R' =
,
F
D
;
składników typowego chro
S*=*--r O
W p r a k t y c e r z a d k o się u d a j e o d t w o r z y ć w a r t o ś c i RF, g d y ż zależą o n e od niewielkich nawet zmian w następujących czynnikach: 1) w y m i a r a c h z i a r e n a d s o r b e n t a , p o b i e r a n e g o z r ó ż n y c h o p a k o w a ń ; 2) składzie r o z p u s z c z a l n i k a i stopniu n a s y c e n i a atmosfery k o m o r y p a r a m i r o z p u s z czalnika; 3) aktywacji i w a r u n k a c h p r z e c h o w y w a n i a p ł y t e k ; 4) grubości w a r s t w y a d s o r b e n t a itd. W a r t o ś c i RF j a k o k r y t e r i u m t o ż s a m o ś c i związku nie m o ż n a więc s t o s o w a ć bezpo średnio, lecz w p o r ó w n a n i u z w y k o n a n y m n a tej samej p ł y t c e c h r o m a t o g r a m e m sub stancji w z o r c o w y c h , jeżeli są o n e d o s t ę p n e . W p r z y p a d k u z w i ą z k ó w o n i e z n a n e j c h a r a k t e r y s t y c e c h r o m a t o g r a f i c z n e j d o b i e r a się najodpowiedniejszy r o z p u s z c z a l n i k rozwijający n a p o d s t a w i e w s t ę p n y c h p r ó b n a m i k r o p ł y t k a c h , k t ó r e w celu rozwinięcia c h r o m a t o g r a m u umieszcza się w b u t e l k a c h z n a k r ę t k a m i . W y g o d n i e jest u s t a w i ć serię butelek z r o z p u s z c z a l n i k a m i u s z e r e g o w a n y m i w e d ł u g zmniejszającej się p o l a r n o ś c i , w y b r a n y m i z t a b l . 1,8 (p. Dobór rozpuszczalników w chromatografii adsorpcyjnej, str. 165). M i k r o p ł y t k i z identycznie naniesioną b a d a n ą mieszaniną p o d d a j e się rozwinięciu oddzielnie w w y b r a n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h , n a s t ę p nie suszy je, spryskuje o d p o w i e d n i m o d c z y n n i k i e m i z a z n a c z a przemieszczenia p o szczególnych s k ł a d n i k ó w . Jeżeli w d a n y m r o z p u s z c z a l n i k u wszystkie składniki pozostają w pobliżu p l a m y p i e r w o t n e j l u b przemieszczają się blisko c z o ł a r o z p u s z c z a l n i k a , t o rozpuszczalnik ten nie jest o d p o w i e d n i . W p r z y p a d k u g d y ż a d e n i n d y w i d u a l n y r o z puszczalnik n i e daje z a d o w a l a j ą c e g o c h r o m a t o g r a m u z d o b r z e r o z d z i e l o n y m i i z w a r tymi p l a m a m i , p r z e p r o w a d z a się p r ó b y z m i e s z a n i n a m i r o z p u s z c z a l n i k ó w , d a j ą c y m i układy o pośrednich polarnościach. .« Gotowe, płytki do chromatografii. W f i r m a c h specjalistycznych m o ż n a n a b y ć płytki szklane p o k r y t e ogólnie s t o s o w a n y m i a d s o r b e n t a m i , z d o d a t k i e m l u b bez d o d a t k u w s k a ź n i k a fluoryzującego. P ł y t k i t e są p r z y g o t o w y w a n e w s t a r a n n i e u j e d n o l i c o n y c h w a r u n k a c h i w związku z t y m umożliwiają lepszą o d t w a r z a l n o ś ć w y n i k ó w n i ż p ł y t k i o t r z y m y w a n e w l a b o r a t o r i u m , co wiąże się z w y e l i m i n o w a n i e m n i e k t ó r y c h p o p r z e d n i o W*
w y m i e n i o n y c h c z y n n i k ó w p o w o d u j ą c y c h z m i e n n o ś ć w a r t o ś c i R , j a k n p . r ó ż n i c w wy m i a r a c h z i a r e n a d s o r b e n t a , w g r u b o ś c i w a r s t w itd. N a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć o z n a j d u j ą c y c h się w s p r z e d a ż y g o t o w y c h w a r s t w a c h o s a d z o n y c h n a giętkich p ł y t a c h . P o d ł o ż e m jest folia a l u m i n i o w a l u b , częściej, p ł y t a . z o d p o r n e g o n a d z i a ł a n i e r o z p u s z c z a l n i k ó w poliestru. P ł y t y t e m o ż n a ciąć n o ż y c a m i na płytki o wymaganych wymiarach i w razie potrzeby aktywować. Z dwóch krawędzi p ł y t k i , r ó w n o l e g ł y c h d o k i e r u n k u p r z e m i e s z c z a n i a się r o z p u s z c z a l n i k a , z e s k r o b u j e się w a r s t w ę a d s o r b e n t a o szerokości kilku m i l i m e t r ó w z a p o m o c ą ł o p a t k i p r o w a d z o n e j w z d ł u ż stalowej linijki. W ten s p o s ó b z a p o b i e g a się p r z e s u w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a w z d ł u ż k r a w ę d z i p ł y t k i i j e g o p r z e d o s t a w a n i u się w szczelinę p o m i ę d z y w a r s t w ą a d s o r b e n t u i p o d ł o ż e m , u t w o r z o n ą p o d c z a s cięcia płyty n o ż y c a m i . Z giętką p ł y t k ą p o s t ę p u j e się t a k s a m o j a k z płytką szklaną p o k r y t ą a d s o r b e n t e m , a jej zaletą jest m n i e j s z e p r a w d o podobieństwo przypadkowego uszkodzenia warstwy adsorbenta. P o z a tym rozwinięty c h r o m a t o g r a m n a giętkiej p ł y t c e m o ż n a p r z e c h o w y w a ć w zeszycie l a b o r a t o r y j n y m , c p s t a n o w i r ó w n i e ż jej zaletę. F
R o z w i n i ę t y c h r o m a t o g r a m n a p ł y t c e szklanej m o ż n a w r a z i e p o t r z e b y zabezpieczyć pokrywając płytkę odpowiednim lakierem k t ó r y p o wyschnięciu daję w a r s t w ę ł a t w ą d o zdjęcia. Ćwiczcnia z chromatografii cienkowarstwowej. Rozdzielanie a m i n o k w a s ó w . P r z y g o t o w u j e się r o z t w o r y c h l o r o w o d o r k ó w D L - a l a n i n y , L - l e u c y n y i L-lizyny, r o z p u s z c z a j ą c oddzielnie 5 m g k a ż d e j soli a m i n o k w a s u w 0,33 m l destylowanej w o d y , o d m i e r z o n e j pipetą n a 1 m l z p o d z i a ł k ą ( r o z p u s z c z e n i e l e u c y n y m o ż e w y m a g a ć o g r z a n i a ) . N a s t ę p n i e , p r z y g o t o w u j e się m i e s z a n i n ę t r z e c h a m i n o k w a s ó w p o b i e r a j ą c z k a ż d e g o r o z t w o r u j e d n ą k r o p l ę i mieszając r a z e m . P o z o s t a ł o ś ć k a ż d e g o r o z t w o r u r o z c i e ń c z a się do objętości 1 ml, otrzymując w ten s p o s ó b r o z t w o r y a m i n o k w a s ó w zawierające w 1 u l o k . 5 (ig a m i n o k w a s u . M i e s z a n i n a z a w i e r a r ó w n i e ż ok, 5 yig k a ż d e g o a m i n o k w a s u w 1 ul. N a p ł y t k ę p o k r y t ą a d s o r b e n t e m Silica G e l G w p r o w a d z a się w przybliżeniu 0,5 yl k a ż d e g o r o z t w o r u i p o z o s t a w i a p ł y t k ę d o wyschnięcia n a powietrzu (tzn. d o czasu, g d y p l a m y p r z e s t a n ą być widoczne). J a k o rozpuszczalnik rozwijający stosuje się m i e s z a n i n ę 70 m l 1-propanolu i 30 m l stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d 0,88). W n ę t r z e k o m o r y c h r o m a t o g r a f i c z n e j , p o wyżej 3 c m od d n a , w y k ł a d a się bibułą filtracyjną i zwilża ją r o z p u s z c z a l n i k i e m r o z w i j a j ą c y m . W k o m o r z e u m i e s z c z a się p r z y g o t o w a n ą p ł y t k ę i o s t r o ż n i e w p r o w a d z a z a p o m o c ą p i p e t y r o z p u s z c z a l n i k rozwijający w takiej ilości, a b y z a n u r z y ł a się w n i m d o l n a k r a w ę d ź w a r s t w y a d s o r b e n t a . K o m o r ę z a m y k a się p o k r y w ą i p o z o s t a w i a u k ł a d w celu rozwinięcia c h r o m Ł o g r a m u . C h r o m a t o g r a m w y j m u j e się, suszy p r z e z 10 m i n w t e m p . 1 0 0 ° C i spryskuje 0,2 p r o c . r o z t w o r e m n i n h y d r y n y w 1-butanolu (1). N a s t ę p n i e p ł y t k ę o g r z e w a się p r z e z 5—10 m i n w t e m p . 110°C, a b y w y w o ł a ć z a b a r w i e n i e . Ś r o d e k k a ż d e j p l a m y z a z n a c z a się m e t a l o w y m p i s a k i e m i oblicza o r a z zapisuje w a r t o ś c i R . U w a g a . (1) N i n h y d r y n a (I) jest h y d r a t e m i n d a n o - l , 2 , 3 - t r i o n u . R e a g u j e o n a z a m i n o k w a s a m i dając i n t e n s y w n i e z a b a r w i o n e p r o d u k t y . N a l e ż y u n i k a ć zetknięcia n i n h y d r y n y ze skórą, g d y ż pozostawia o n a d ł u g o t r w a ł e p u r p u r o w e p l a m y . F
P
O j
Rozdzielanie 2,4-dinitrofenyIohydrazonów. P r ó b k i p o 10 m g 2 , 4 - d i n i t r o f e n y l o h y d r a z o n u a c e t o n u , 1 - b u t a n o n u i 3 - h e k s a n o n u (lub 2 - h e k s a n o n u ) r o z p u s z c z a się w 0,5 m l o c t a n u etylu. P r z y g o t o w u j e się giętką p ł y t k ę p o k r y t ą żelem k r z e m i o n k o w y m o w y m i a O L i k i e r . , D i i c o f i ł r h " d o s t a r c z a n a przez firmę
Camlab (Glass) Ltd.
r a c h 2 0 X 5 c m w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o i n a n o s i n a nią ok. 0,5 M1 k a ż d e g o z trzech" r o z t w o r ó w ; uzyskuje się p l a m y o średnicy 2—3 m m . P l a m ę r m e s z a n i n y o t r z y m u j e się n a n o s z ą c p o kolei w t y m s a m y m miejscu p ł y t k i porcje p o 0,5 ftl k a ż d e g o r o z t w o r u ; p r z e d d o d a n i e m n a s t ę p n e j porcji należy d o p r o w a d z i ć d o c a ł k o w i t e g o o d p a r o w a n i a r o z puszczalnika z porcji p o p r z e d n i e j . D o k o m o r y c h r o m a t o g r a f i c z n e j w y ł o ż o n e j bibułą filtracyjną w p r o w a d z a się roz puszczalnik rozwijający (toluen i l e k k a b e n z y n a o tw. 4 0 — 6 0 ° C , w s t o s u n k u 3:1), umieszcza w niej p r z y g o t o w a n ą p ł y t k ę i p o z o s t a w i a d o rozwinięcia. R o z w i n i ę t y c h r o m a t o g r a m suszy się n a powietrzu i odczytuje b e z p o ś r e d n i o w a r t o ś c i R składników. 2. Chromatografia b i b u ł o w a . C h r o m a t o g r a f i a b i b u ł o w a jest p r z y k ł a d e m c h r o m a t o grafii rozdzielczej, w której fazę s t a c j o n a r n ą s t a n o w i w o d a z a a d s o r b o w a n a p r z e z włók na cełulozy t w o r z ą c e j b i b u ł ę filtracyjną (w bibule filtracyjnej z a w s z e jest zawarta w o d a , w ilości ok. 2 2 % ) . C h r o m a t o g r a f i ę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć n a zwykłej bibule filtracyjnej, j e d n a k pole c a n e są d o s t ę p n e w s p r z e d a ż y specjalne g a t u n k i b i b u ł y ( n p . b i b u ł y W h a t m a n a ) ) od znaczające się większą j e d n o r o d n o ś c i ą n i ż b i b u ł a zwykła. D o z w y k ł y c h p r a c c h r o m a t o graficznych n a j b a r d z i e j o d p o w i e d n i a jest b i b u ł a W h a t m a n a N r 1, n a t o m i a s t i n n e g a t u n k i stosuje się d o c e l ó w specjalnych, n p . N r 4, g d y o d g r y w a r o l ę s z y b k o ś ć rozwi j a n i a c h r o m a t o g r a m u , N r 3, g d y w y m a g a n a jest g r u b s z a b i b u ł a d o naniesienia więk szych p r ó b e k , a N r 20, gdy p o t r z e b n e jest szczególnie d o b r e rozdzielenie. D o s t ę p n e są r ó w n i e ż z m o d y f i k o w a n e b i b u ł y celulozowe, n p . n a s y c o n e olejem s i l i k o n o w y m , stoso w a n e j a k o p o d ł o ż e d o faz n i e w o d n y c h , g d y p r z e p r o w a d z a się c h r o m a t o g r a f i ę techniką fazy o d w r ó c o n e j , a l b o m o d y f i k o w a n e żywicą jonitową, służące d o r o z d z i e l a n i a orga n i c z n y c h i n i e o r g a n i c z n y c h substancji j o n o w y c h . F
1
F a z ę r u c h o m ą s t a n o w i mieszanina j e d n e g o l u b kilku r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h z w o d ą . W celu zwiększenia s t o s u n k u w o d y w fazie r u c h o m e j stosuje się często j a k o jeden ze s k ł a d n i k ó w o r g a n i c z n y c h r o z p u s z c z a l n i k mieszający się z w o d ą , j a k n p . fenol, k w a s o c t o w y l u b p i r y d y n a . Wiele m i e s z a n i n r o z p u s z c z a l n i k ó w p o l e c a n y c h d o rozwijania c h r o m a t o g r a m u t w o r z y u k ł a d y d w u f a z o w e . W p r z y p a d k u takiej m i e s z a n i n y , p o roz w a r s t w i e n i u faz, oddziela się n a s y c o n ą w o d ą fazę organiczną i stosuje ją j a k o fazę r u c h o m ą ; n a t o m i a s t fazę w o d n ą stosuje się d o wysycenia a t m o s f e r y n a c z y n i a , w k t ó r y m n a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się r o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u . Często w p r z y p a d k u c h r o m a t o g r a f i i a m i n o k w a s ó w i i n n y c h s u b s t a n c j i a m f o t e r y c z n y c h , w celu o t r z y m a n i a d o b r z e r o z d z i e l o n y c h i z w a r t y c h p l a m , z a n u r z a się bibułę w w o d n y m r o z t w o r z e b u f o r u (w przybliżeniu 0,066 M ) o o d p o w i e d n i m p H i n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a ją d o w y s u s z e n i a n a p o w i e t r z u . Organiczną f a z ę rozwijającą t r z e b a p r z e d użyciem wymieszać z roztworem buforowym. K r o p l e r o z t w o r ó w substancji p o d d a w a n y c h c h r o m a t o g r a f i i n a n o s i się n a b i b u ł ę za p o m o c ą r u r k i k a p i l a r n e j (p. c h r o m a t o g r a f i a c i e n k o w a r s t w o w a ) i b i b u ł ę suszy. N a s t ę p n i e umieszcza się b i b u ł ę w o d p o w i e d n i m n a c z y n i u , w k t ó r y m p r z e n o s i się p o niej faza r u c h o m a ( a l b o w dół p o d w p ł y w e m siły c i ą ż e n i a — t e c h n i k a spływowa, albo w górę p o d d z i a ł a n i e m sił k a p i l a r n y c h — technika wstępująca), c o p o w i n n o z a c h o d z i ć bez od p a r o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a . G d y r o z p u s z c z a l n i k przemieści się na w y m a g a n ą odległość, w y j m u j e się b i b u ł ę z n a c z y n i a , z a z n a c z a c z o ł o r o z p u s z c z a l n i k a i b i b u ł ę suszy. Jeżeli p l a m y nie są b a r w n e , określa się ich p o ł o ż e n i a przez s p r y s k a n i e o d c z y n n i k i e m tworzą c y m z c h r o m a t o g r a f o w a n y m i s u b s t a n c j a m i b a r w n e połączenia. N i e k i e d y s u b s t a n c j e te wykazują fluorescencję w świetle n a d f i o l e t o w y m i w t e n s p o s ó b m o ż n a ustalić ich p r z e mieszczenia. T a k j a k w p r z y p a d k u c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j w s p ó ł c z y n n i k RF określa stosunek: odległość przebyta przez substancję
" —————
————•
odległość przebyta przez czoło rozpuszczalnika » P r o d u k o w a n e p r z e z firma W . i R . B a l s t c m L t d , a r o z p r o w a d z a n e przez f i r m ę H .
Reeve Angel C o . Ltd.
Rozwijanie chromatogramu. W technice wstępującej bibułę zawiesza się w p o ł o ż e n i u p i o n o w y m w z a m k n i ę t e j k o m o r z e cylindrycznej l u b p r o s t o k ą t n e j (rys. I,121a—c) w ten sposób, a b y k r a w ę d ź bibuły, w k t ó r e j p o b l i ż u znajdują się n a n i e s i o n e p l a m y , b y ł a za n u r z o n a w r u c h o m e j fazie rozwijającej. S p o s ó b zawieszenia b i b u ł y n a rys. I,121a nie w y m a g a k o m e n t a r z y , lecz w p r z y p a d k u u r z ą d z e n i a b trzeba d o d a ć , że w naczyniu c y l i n d r y c z n y m bibułę się zawija i zabezpiecza p r z e d zetknięciem jej k r a w ę d z i z a p o m o c ą trzech spinaczy W p r z y p a d k u c h r o m a t o g r a f i i n a m a ł ą skalę m o ż n a zawiesić bibułę n a zatopionej cienkiej r u r c e (c).
R y s . 1,121. S p o s o b y zawieszenia b i b u ł y w k o m o r z e przy techniki wstępującej
stosowaniu
R y s . 1,122. K o m o r a d o r o z w i j a n i a chromatogramu przy zastosowaniu techniki spływowej
W technice spływowej r o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u p r z e p r o w a d z a się w specjalnie p r z y s t o s o w a n e j k o m o r z e , cylindrycznej l u b p r o s t o k ą t n e j , p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,122. N i e z b ę d n y m elementem k o m o r y jest r y n i e n k a o d p o w i e d n i o u m o c o w a n a w p o b l i ż u szczytu k o m o r y , w k t ó r e j znajduje się rozpuszczalnik s t o s o w a n y j a k o faza r u c h o m a . K r a w ę d ź b i b u ł y u t r z y m u j e w r y n i e n c e p a ł e c z k a szklana, k t ó r e j j e d e n k o n i e c jest za gięty dla wygodniejszego m a n i p u l o w a n i a . B i b u ł ę p r z e p r o w a d z a się p r z e z drugą p a ł e c z k ę szklaną, leżącą ściśle n a k r a w ę d z i r y n i e n k i , aby: 1) s z k l a n a k r a w ę d ź r y n n y nie p r z e t a r ł a bibuły i 2) rozpuszczalnik s p ł y w a ł r e g u l a r n i e i r ó w n o w d ó ł bibuły. T e c h n i k a s p ł y w o w a jest k o r z y s t n a wtedy, gdy stosuje się d w u f a z o w y u k ł a d rozwijający. W t y m p r z y p a d k u fazę w o d n ą umieszcza się n a d n i e k o m o r y , a b y p a r y jej wysyciły a t m o s f e r ę k o m o r y . N a s t ę p n i e b i b u ł ę z n a n i e s i o n y m m a t e r i a ł e m p r z y m o c o w u j e się d o pustej r y n i e n k i , za m y k a k o m o r ę i p o z o s t a w i a u k ł a d w celu n a s y c e n i a b i b u ł y a t m o s f e r ą k o m o r y . N a k o niec, w p r o w a d z a się d o r y n i e n k i z w k r a p l a c z a , p o p r z e z z a m y k a n y otwór w p o k r y w i e k o m o r y , fazę r u c h o m ą . Ćwiczenia z chromatografii b i b u ł o w e j . Rozdzielanie aminokwasów za p o m o c ą techniki s p ł y w o w e j . R o z t w o r y c h l o r o w o d o r k ó w D L - a l a n i n y , glicyny, L - l e u c y n y i L-Iizyny p r z y g o t o w u j e się rozpuszczając oddzielnie 5 m g k a ż d e g o a m i n o k w a s u w 0,25 m l w o d y ; d o o d m i e r z e n i a w o d y stosuje się p i p e t ę n a 1 m l z p o d z i a ł k ą ( c h l o r o w o d o r e k l e u c y n y m o ż e r o z p u ś c i ć się d o p i e r o p o ogrzaniu). M i e s z a n i n ę a m i n o k w a s ó w o t r z y m u j e się p o b i e r a j ą c z k a ż d e g o r o z t w o r u jedną k r o p l ę i mieszając r a z e m . P o z o s t a ł o ś ć k a ż d e g o r o z t w o r u r o z c i e ń c z a się do objętości 1 m l , o t r z y m u j ą c w ten sposób r o z t w o r y o d p o w i e d n i c h a m i n o k w a s ó w , zawierające 5 u g a m i n o k w a s u w 1 jd. P r z y g o t o w a n a m i e s z a n i n a zawiera w 1 ul ok. 5 ug k a ż d e g o a m i n o k w a s u . R o z t w ó r do rozwijania c h r o m a t o g r a m u s t a n o w i m i e s z a n i n a 40 m l 1-butanolu, 10 ml k w a s u o c t o w e g o i 50 m l w o d y . M i e s z a n i n ę w y t r z ą s a się w rozdzielaczu, a n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a d o rozdzielenia i oddziela w a r s t w ę dolną od g ó r n e j . R o z p u s z c z a l n i k ten powinien być p r z y g o t o w a n y p r z e d użyciem, g d y ż p o d c z a s stania j e g o skład m o ż e się zmienić w s k u t e k estryfikacji. l ;
S p e c j a l n e p l a s t y k o w e s p i n a c i e d o s t a r c z a f i r m a S b a n d o n Scientific C o .
Ltd.
C h r o m a t o g r a f i ę p r z e p r o w a d z a się w k o m o r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,122. Z b i b u ł y W h a t m a n a N r I o d c i n a się p a s k i o w y m i a r a c h 5 0 X 1 0 c m , starając się j a k n a j m n i e j d o t y k a ć je r ę k a m i i b r a ć d o r ą k tylko za k r a w ę d z i e . N a p a s k u b i b u ł y zaznacza się o ł ó w k i e m (lecz nie p i ó r e m a n i d ł u g o p i s e m ) linię startową w odległości 7,5 c m od jed n e g o z k o ń c ó w p a s k a (tzn. w takiej odległości, a b y p o u m o c o w a n i u b i b u ł y w r y n i e n c e linia ta p o k r y w a ł a się z pałeczką p o d t r z y m u j ą c ą bibułę). W i n n y c h m o d e l a c h k o m o r y c h r o m a t o g r a f i c z n e j p o ł o ż e n i e linii startowej należy o d p o w i e d n i o d o b r a ć . N a s t ę p n i e n a linii startowej z a z n a c z a się ś r o d k o w y p u n k t M i .cztery i n n e p u n k t y , d w a p o każdej stronie M , w odległości 1,5 c m od siebie. W p u n k t a c h tych n a n o s i się n a bibułę k r o p l e roztworów. R o z t w ó r k a ż d e g o a m i n o k w a s u i b a d a n e j mieszaniny n a n o s i się za p o m o c ą m i k r o pipetki o p o j . 2 ul, k t ó r ą n a p e ł n i a się c a ł k o w i c i e i n a s t ę p n i e p r z y t y k a w w y z n a c z o n y c h p u n k t a c h d o b i b u ł y c h r o m a t o g r a m u , a b y p r ó b k a ściekła n a b i b u ł ę ; p l a m y p o w i n n y m i e ć średnicę ok. ó m m . P i p e t k ę p r z e m y w a się w o d ą d e s t y l o w a n ą w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o p r z y c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j i p o d o b n i e w p r o w a d z a następną próbkę. N i e c o dolnej (wodnej) w a r s t w y rozwijającego u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w w p r o w a d z a się n a d n o k o m o r y , u m o c o w u j e w r y n i e n c e b i b u ł ę , n a d a j e jej p o ł o ż e n i e p i o n o w e (rys. 1,122), n a k ł a d a p o k r y w ę i p o z o s t a w i a n a 1—2 h, a b y b i b u ł a osiągnęła stan r ó w n o w a g i z p a r a m i r o z p u s z c z a l n i k a . N a s t ę p n i e , p o p r z e z o t w ó r w p o k r y w i e w p r o w a d z a się g ó r n ą w a r s t w ę r o z p u s z c z a l n i k a rozwijającego, n a p e ł n i a n i m r y n i e n k ę d o p o ł o w y i o t w ó r z a m y k a się. R o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u p r z e p r o w a d z a się w ciągu 12—13 h , p o c z y m zdejmuje się p o k r y w ę k o m o r y , o d c i n a b i b u ł ę w z d ł u ż k r a w ę d z i r y n i e n k i i w y j m u j e c h r o m a t o g r a m z k o m o r y u n o s z ą c p a ł e c z k ę podtrzymującą. Ś r o d e k p a ł e c z k i owija się k i l k o m a w a r s t w a m i b i b u ł y filtracyjnej, załącza k l a m r ę i zawiesza c h r o m a t o g r a m n a pałeczce u m o c o w a n e j w pozycji p o z i o m e j w statywie stojącym p o d wyciągiem. Z a z n a cza się o ł ó w k i e m c z o ł o r o z p u s z c z a l n i k a i suszy bibułę w strumieniu g o r ą c e g o powie trza. M o ż n a r ó w n i e ż zawiesić bibułę p i o n o w o w suszarce i suszyć w t e m p . 1 0 0 ° C w ciągu 5 m i n . W celu ustalenia pozycji a m i n o k w a s ó w spryskuje się c h r o m a t o g r a m p o d wyciągiem l e k k o i r ó w n o m i e r n i e n i n h y d r y n ą (0,2 p r o c . r o z t w ó r w 2-butanolu) i w y w o ł u j e z a b a r w i e n i e umieszczając g o w suszarce o t e m p . 100°C n a 5—10 m i n . P o ł o ż e n i a c z t e r e c h i n d y w i d u a l n y c h a m i n o k w a s ó w są w y r a ź n i e w i d o c z n e dzięki b a r w i e ich stref lub p l a m ; m i e s z a n i n a a m i n o k w a s ó w p o w i n n a się rozdzielić n a cztery o d r ę b n e p l a m y . P l a m y o b r y s o w u j e się d o b r z e z a o s t r z o n y m o ł ó w k i e m i oblicza w a r t o ś c i R - p o szczególnych a m i n o k w a s ó w . t
Wyznaczanie w s p ó ł c z y n n i k a R g monosacharydów za p o m o c ą techniki s p ł y w o w e j . P r z y g o t o w u j e się r o z t w o r y D-ksylozy, D - a r a b i n o z y , D - g l u k o z y , D - g a l a k t o z y i D - f r u k t o zy rozpuszczając 30 m g k a ż d e g o m o n o s a c h a r y d u w 0,25 m l w o d y . N a p a s e k b i b u ł y W h a t m a n a N r 1, p r z y c i ę t y i p r z y g o t o w a n y w sposób p o d a n y w p o p r z e d n i m ćwiczeniu, n a n o s i się p l a m ę k a ż d e g o r o z t w o r u stosując w k a ż d y m p r z y p a d k u d w i e porcje p o 0,5 ul; p r z e d n a ł o ż e n i e m drugiej porcji u s u w a się c a ł k o w i c i e r o z p u s z c z a l n i k w p r o w a d z o n y z pierwszą porcją (za p o m o c ą suszarki d m u c h a w k o w e j ) . P l a m y p o w i n n y m i e ć średnicę ok. 3 m m . M i k r o p i p e t k ę spłukuje się wodą d e s t y l o w a n ą p r z e d o d m i e r z e n i e m r o z t w o r u k a ż d e g o n a s t ę p n e g o m o n o s a c h a r y d u . Bibułę u m o c o w u j e się w szklanej ry nience, n a k ł a d a p o k r y w ę i przez o t w ó r w p o k r y w i e w p r o w a d z a się h o m o g e n i c z n ą mieszaninę r o z p u s z c z a l n i k ó w , składającą się z 1-butanolu, a c e t o n u i w o d y w s t o s u n k u 4 : 5 : 1 . R o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u p r z e p r o w a d z a się w ciągu 12—14 h. W t y m przy p a d k u r o z p u s z c z a l n i k ścieka z b i b u ł y p o d k o n i e - r o z w i j a n i a c h r o m a t o g r a m u . Bibułę wyjmuje się z k o m o r y , zawiesza p o d wyciągiem i suszy w strumieniu g o r ą c e g o powie trza. N a s t ę p n i e spryskuje się c h r o m a t o g r a m e t a n o l o w y m r o z t w o r e m n a f t o r e z o r c y n o l u (1) i umieszcza w s u s z a r c e o t e m p . 1 0 0 ° C n a 3—5 m i n l u b t a k d ł u g o , a ż p l a m y staną się widoczne. W a r t o ś ć R k a ż d e g o m o n o s a c h a r y d u oblicza się ze s t o s u n k u : odległość przebyta przez monosacharyd g
W a r t o ś c i R m o n o s a c h a r y d ó w są r a c z e j m a ł e i dla u j a w n i e n i a r ó ż n i c w ich p r z e m i e s z czeniach w y m a g a n y jest dłuższy czas r o z w i j a n i a c h r o m a t o g r a m u , w związku z czym z e z w a l a się n a ściekania r o z p u s z c z a l n i k a z b i b u ł y . W o b e c b r a k u p o ł o ż e n i a c z o ł a r o z p u s z c z a l n i k a n a c h r o m a t o g r a m i e , przemieszczenie k a ż d e g o m o n o s a c h a r y d u p o r ó w n u j e się z przemieszczeniem w z o r c a , k t ó r y m jest D - g l u k o z a , i o t r z y m a n ą w a r t o ś ć o z n a c z a symbolem R . U w a g a . (1) Stosuje się 0,2-proc. e t a n o l o w y r o z t w ó r n a f t o r e z o r c y n o l u z a w i e r a j ą c y 1 0 % (objętościowo) k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o , / i . C h r o m a t o g r a f i a d w u k i e r u n k o w a . Z ł o ż o n a m i e s z a n i n a związków o r g a n i c z n y c h m o ż e ^"zawierać składniki o w a r t o ś c i a c h RF n a tyle bliskich, ż e ich w y r a ź n e rozdzielenie nie jest możliwe, W t a k i m p r z y p a d k u stosuje się z p o w o d z e n i e m d w u k i e r u n k o w ą c h r o m a t o grafię c i e n k o w a r s t w o w ą l u b b i b u ł o w ą . W d w u k i e r u n k o w e j c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r stwowej u ż y w a się p ł y t e k 20 X 20 c m , a w c h r o m a t o g r a f i i b i b u ł o w e j d o b i e r a się k w a d r a t b i b u ł y ( 3 0 X 3 0 cm, 4 5 X 4 5 c m l u b 6 0 X 6 0 c m ) o d p o w i e d n i d o wielkości d o s t ę p n e j k o mory chromatograficznej. F
g
K r o p l ę b a d a n e j m i e s z a n i n y u m i e s z c z a się w p o b l i ż u j e d n e g o z n a r o ż y p ł y t k i l u b b i b u ł y i r o z w i j a c h r o m a t o g r a m w j e d n y m k i e r u n k u , t a k j a k zwykle. N a s t ę p n i e p ł y t k ę lub b i b u ł ę w y j m u j e się z k o m o r y , suszy i r o z w i j a c h r o m a t o g r a m i n n y m u k ł a d e m r o z p u s z c z a l n i k ó w w t e n s p o s ó b , a b y r o z p u s z c z a l n i k przenosił się w k i e r u n k u p r o s t o p a d ł y m d o k i e r u n k u przenoszenia pierwszego r o z p u s z c z a l n i k a (rys. 1,123). P i e r w o t n ą p l a m ę t r z e b a u m i e ś c i ć w n a r o ż u p r a w i d ł o w o , tak a b y p o z i o m y r o z p u s z c z a l n i k ó w w o b y d w ó c h p r o c e s a c h r o z w i j a n i a n i e p o k r y ł y w p r o w a d z o n e j p l a m y l u b p l a m p o s z c z e g ó l n y c h skład n i k ó w rozdzielonych w p i e r w s z y m r o z w i j a n i u .
Rys. 1,123. Rozwijanie c b r o m a t o g r a m u
dwukierunkowego
R y s . 1,124. C h r o m a t o g r a m mieszaniny k e t o n ó w
homologicznej
N a ogół d o b i e r a się t a k i e d w a u k ł a d y r o z p u s z c z a l n i k ó w , w k t ó r y c h składniki mie s z a n i n y wykazują o d p o w i e d n i o d u ż e r ó ż n i c e w w a r t o ś c i a c h R gdyż wtedy obserwuje się d o b r e rozdzielenie s k ł a d n i k ó w , r o z m i e s z c z o n y c h n a całej p ł y t c e . P o ł o ż e n i a p l a m ustala się w sposób o p i s a n y p o p r z e d n i o ; p r z e m i e s z c z e n i e k a ż d e g o s k ł a d n i k a określają dwie w a r t o ś c i R . N a c h r o m a t o g r a m i e d w u k i e r u n k o w y m n i e m o ż e b y ć oczywiście u m i e s z c z o n a oddzielna p l a m a odniesienia o z n a n y m składzie. Jeżeli t r z e b a określić przemieszczenia z w i ą z k ó w odniesienia w z a s t o s o w a n y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z a l n y c h , t o p r z e p r o w a d z a się t o n a d r u g i m c h r o m a t o g r a m i e d w u k i e r u n k o w y m , k t ó r y r o z w i j a się razem z chromatogram em badanej mieszaniny. Ft
F
3. C l i r o m a t o g r a f i a gaz—ciecz. C h r o m a t o g r a f i a gaz—ciecz ( G L C ) jest p r a w d o p o d o b n i e najdoskonalszą techniką umożliwiającą szybką i d o g o d n ą analizę s k ł a d u mie s z a n i n y z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , jeżeli s k ł a d n i k i tej mieszaniny są o d p o w i e d n i o l o t n e . P o d s t a w ą m e t o d y jest p o d z i a ł s k ł a d n i k ó w p o m i ę d z y r u c h o m ą f a z ę g a z o w ą i s t a c j o n a r n ą fazę ciekłą, z a a d s o r b o w a n ą j a k o p o w i e r z c h n i o w a w a r s t w a n a o d p o w i e d n i m s t a ł y m nośniku.
W z w y k ł y c h p r a c a c h a n a l i t y c z n y c h n o ś n i k n a s y c o n y fazą s t a c j o n a r n ą ł a d u j e się d o m e t a l o w e j l u b szklanej k o l u m n y , o długości 2—3 m i średnicy w e w n . 2—4 m m , w kształcie kolistej spirali o t r z e c h l u b czterech skrętach i k o l u m n ę u m i e s z c z a się w p i e c u o r e g u l o w a n e j t e m p e r a t u r z e . R u c h o m a faza g a z o w a (zwykle, ale nie k o n i e c z n i e azot) w c h o d z i d o k o l u m n y p r z y j e d n y m jej k o ń c u , p r z y k t ó r y m znajduje się o t w ó r d o w p r o w a d z a n i a p r ó b k i . S k ł a d n i k i p r ó b k i p r z e n o s z o n e są w d ó ł k o l u m n y , gdzie ulegają r o z dzieleniu z g o d n i e z ich i n d y w i d u a l n y m i w s p ó ł c z y n n i k a m i p o d z i a ł u p o m i ę d z y fazę stacjo n a r n ą i fazę r u c h o m ą i p r z e c h o d z ą d o u k ł a d u d e t e k t o r o w e g o u w y l o t u k o l u m n y . Sygnał d e t e k t o r a jest o d p o w i e d n i o w z m o c n i o n y i p r z e k a z a n y d o rejestrującego u k ł a d u piszą cego. N a p o d s t a w i e u z y s k a n e g o w ten s p o s ó b zapisu graficznego ustala się ilościowy (i w razie p o t r z e b y j a k o ś c i o w y ) skład m i e s z a n i n y . U k ł a d rejestrujący w n o w o c z e s n y c h m o d e l a c h jest b a r d z o czuły, c o wielce u ł a t w i a d o k ł a d n ą o c e n ę ilościową s k ł a d u mie szaniny. T y p o w y c h r o m a t o g r a m h o m o l o g i c z n e j m i e s z a n i n y k e t o n ó w (rys. 1,124) ilustruje skuteczność i d o k ł a d n o ś ć tej m e t o d y analitycznej. Z a c h o w a n i e się k a ż d e g o s k ł a d n i k a mieszariiny p o d c z a s c h r o m a t o g r a f i i w d a n y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z a l n y c h określa się z w y k l e za p o m o c ą czasu jego retencji ( i ) . Jest t o czas, k t ó r y u p ł y w a od chwili w p r o w a d z e n i a p r ó b k i d o k o l u m n y , d o m o m e n t u w k t ó r y m s k ł a d n i k w y ł a n i a się z k o l u m n y . Określa się g o m i e r z ą c n a w y k r e s i e odległość p u n k t u o d p o w i a d a j ą c e g o m a k s i m u m p i k u od p u n k t u o d p o w i a d a j ą c e g o w p r o w a d z e n i u p r ó b k i i dzieląc o t r z y m a n ą wielkość p r z e z szybkość p r z e s u w a n i a się p a p i e r u w y k r e s u p o d c z a s zapisu. J a k w i d a ć z c h r o m a t o g r a m u , dłuższy czas retencji p r o w a d z i d o poszerzenia p i k u . M a t o p r a k t y c z n e znaczenie w p r z y p a d k u interpretacji c h r o m a t o g r a m u mieszaniny o n i e z n a n e j liczbie s k ł a d n i k ó w . Jeżeli nie d a się d o s t a t e c z n i e długiego czasu dla p o j a w i e n i a się najwolniej w ę d r u j ą c e g o s k ł a d n i k a i w p r o w a d z i się drugą p r ó b k ę , t o wystąpienie p i k u n i e n o r m a l n i e szerokiego w s t o s u n k u d o czasu retencji n a s u w a przypuszczenie, że o b r a z u j e on p o w o l i przemiesz czający się s k ł a d n i k z p o p r z e d n i e j p r ó b k i . H
Jeżeli przyjmie się, że d e t e k t o r jest j e d n a k o w o w r a ż l i w y n a k a ż d y ze s k ł a d n i k ó w mieszaniny, c o jest s ł u s z n y m z a ł o ż e n i e m , gdy b a d a się związki tej samej k l a s y o r a z jeżeli przyjmie się, ż e wszystkie s k ł a d n i k i są l o t n e i że uległy elucji, to m o ż n a określić zawartość procentową każdego składnika' mierząc powierzchnię piku (metodą opisaną dalej) i wyrażając ją j a k o część p o w i e r z c h n i ogólnej. leżeli d e t e k t o r nie jest j e d n a k o w o w r a ż l i w y na wszystkie s k ł a d n i k i , p r z e p r o w a d z a się d o d a t k o w e b a d a n i a w celu określenia p o p r a w e k , k t ó r e należy w p r o w a d z i ć ; opis o d p o w i e d n i c h b a d a ń p o d a j ą specjalne m o n o g r a f i e n p . [63—65]. P o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m a p a r a t e m do c h r o m a t o g r a f i i gaz—ciecz jest Pye-Series „ 1 0 4 " C h r o r n a t o g r a p h *> p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,125, lecz w s p r z e d a ż y znajdują się r ó w n i e ż
" D o nabycia w firmie Pye Unicara L t d , skąd pochodzi
fotografia.
1
i n n e d o s k o n a ł e a p a r a t y ) . S c h e m a t a p a r a t u r y z z a z n a c z o n y m i najważniejszymi elemen t a m i p r z e d s t a w i a rys. 1,126. J a k o stały n o ś n i k f a z y n i e r u c h o m e j stosuje się zazwyczaj ziemię o k r z e m k o w ą l u b cegłę o g n i o t r w a ł ą ) , d o s t ę p n e w h a n d l u w r ó ż n y c h w y m i a r a c h ziaren*). N i e k t ó r e ga t u n k i tych n o ś n i k ó w są p r z e m y t e k w a s e m w celu usunięcia z ich p o w i e r z c h n i substancji n i e o r g a n i c z n y c h r o z p u s z c z a l n y c h w kwasie. Są t a k ż e nośniki p r z e m y t e k w a s e m i p o n a d to r ó w n i e ż zasadą w celu oczyszczenia z k w a ś n y c h zanieczyszczeń o r g a n i c z n y c h . P o l a r n y c h a r a k t e r n o ś n i k a związany z obecnością n a p o w i e r z c h n i g r u p w o d o r o t l e n o w y c h m o ż n a zmienić za p o m o c ą działania d i m e t y l o d i c h l o r o s i l a n e m . 2
2asi lanie
R y s . 1,126. S c h e m a t aparatury chromatografii gaz—ciecz: l — kolumna, 2 — piec, 3 — 4 — wzmacniacz, 5 — układ rejestrujący
do detektor,
F a z ę stacjonarną d o b i e r a się w zależności od p o l a r n e g o c h a r a k t e r u s k ł a d n i k ó w mie szaniny. N a ogół m i e s z a n i n y s k ł a d a j ą c e się z substancji w z n a c z n y m stopniu p o l a r n y c h rozdzielają się lepiej, gdy stosuje się bardziej p o l a r n e fazy s t a c j o n a r n e . Rozdzielenie c h r o m a t o g r a f i c z n e m i e s z a n i n y ocenia się j a k o skuteczne, gdy piki są d o b r z e r o z d z i e l o n e (tzn. gdy jest d o b r a rozdzielczość), a ich p o w i e r z c h n i e s y m e t r y c z n e i nie rozciągnięte. T e m p e r a t u r ę pieca d o s t o s o w u j e się d o ogólnej lotności s k ł a d n i k ó w , c o z kolei w p ł y w a n a d o b ó r fazy s t a c j o n a r n e j , n p . rozdzielanie m i e s z a n i n y w y s o k o w r z ą c y c h s k ł a d n i k ó w w k o l u m n i e z m a ł o o d p o r n ą termicznie fazą stacjonarną b y ł o b y z u p e ł n i e niecelowe. Lista d o s t ę p n y c h w h a n d l u faz s t a c j o n a r n y c h jest obecnie b a r d z o b o g a t a i u m o ż l i w i a d o b r a n i e fazy o o d p o w i e d n i m c h a r a k t e r z e p o l a r n y m i trwałości t e r m i c z n e j . W tabl. 1,11 p o d a n o niektóre z częściej s t o s o w a n y c h faz s t a c j o n a r n y c h , m a k s y m a l n e t e m p e r a t u r y r o b o c z e , p r z y k t ó r y c h m o ż n a j e s t o s o w a ć o r a z klasy związków, dla k t ó r y c h s t w i e r d z o n o z a d o w a l a j ą c e rozdzielenie p r z y użyciu d a n e j fazy s t a c j o n a r n e j . W p r z y p a d k u gdy t r z e b a ocenić czystość n o w e g o związku l u b z ł o ż o n o ś ć ciekłej mieszaniny, celowe jest w y k o n a n i e c h r o m a t o g r a f i i n a więcej n i ż jednej k o l u m n i e , gdyż r z a d k o się z d a r z a , a b y d w a związki m i a ł y i d e n t y c z n e czasy retencji na d w ó c h od rębnych fazach stacjonarnych. Rozdzielczość u z y s k a n a dla danej m i e s z a n i n y w z n a c z n y m stopniu zależy od r o d z a j u fazy s t a c j o n a r n e j , długości k o l u m n y i s p o s o b u napełnienia k o l u m n y , j e d n a k z a p o m o c ą p e w n y c h prostych operacji m o ż n a osiągnąć z m i a n y w w i d m i e c h r o m a t o g r a m u , umożli wiające lepsze oszacowanie czasów retencji i p o w i e r z c h n i p i k ó w . Najlepszą rozdziel czość, którą m o ż n a u z y s k a ć w danej k o l u m n i e , osiąga się przy w p r o w a d z e n i u n a j m n i e j szej p r ó b k i , tzn. r z ę d u 0,1 ul i o d p o w i e d n i m u r e g u l o w a n i u czułości u k ł a d ó w rejestrują-, c y c h s k ł a d n i k i , a b y graficzny w y n i k w p o s t a c i p i k ó w wypełnił p o w i e r z c h n i ę w y k r e s u . O b n i ż e n i e t e m p e r a t u r y k o l u m n y zwiększa czas retencji wszystkich s k ł a d n i k ó w , c o m o ż e p o p r a w i ć rozdzielczość p i k ó w ; t o o p ó ź n i o n e pojawienie się s k ł a d n i k ó w p r o w a d z i d o poszerzenia pików, c o z kolei u p r a s z c z a obliczenie ich p o w i e r z c h n i . Zmniejszenie szyb-
i) N a p r z y k ł a d , p r o d u k o w a n e p r z e z firmy; V a r i a n A s s o c i a t e s L t d , H e w l e t t - P a c k a r d L t d , P e r k i n - E l m e r L t d . *) P r o d u k o w a n ą p o d n a z w ą „ P o r a p a k " p r z e z f i r m ę W a t e r s A s s o c i a t e s I n c . ; p o z a t y m , w sprzedaży jest p o l i m e r e t y l o w i nyl o ben ze nu z di w i n y l o b e n z e n e m o r ó ż n i e z m o d y f i k o w a n e j strukturze, k t ó r y stosują sie j a k o b e z p o ś r e d n i e w y p e ł n i e n i e k o l u m n y , b e z z a a d s o r b o w a n c j fazy s t a c j o n a r n e j . *> D o s t a r c z a n e n p . p r z e z firmy: A p p l i e d S c i e n c e L a b o r a t o r i e s I n c . , U K s u p p l i e r s F i e l d I n s t r u m e n t s C o . L t d , P h a s e S e p a r a t i o n L t d , J.J.*s { C h r o m a t o g r a p h y ) L t d .
'TABLICA 1.1 i. FAZY STACJONARNF NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANI; v: CHROMATOGRAFII KOLUMNOWEJ GAZ—CIECZ Tempera Faza slacjoru.rn.i
,
tura araJ
niC2na, C
Rozpusz
-Skwalan
150
A
B e n z y l o di fenyl
100
A
Apiezony Silikon
GB
Silikon G E S E - 5 2
Zastosowanie
1
czalnik '
150—300
A
350
.A
300
O g ó l n i e ; w ę g l o w o d o r y i związki c h l o r o w c o w e ; O g ó l n i e w p r z y p a d k u w y s o k i c h tetńjleraUir; o s a d z o n y n a sil i n o w a n y m aośniku s t o s o w a n y jest d o e t e r ó w trimetylosililo: w y c h , z w i ą z k ó w w i e l o w o d o r o t i e n o w y c h , d o p o l i a m i n itd.
C a r b o w a * 550-2DM.
A l k o h o l e , aldehydy, k e t o n y , etery
100—200
B
D iglice ryn a
150
C
A l k o h o l e , związki k a r b o n y l o w e itd.
Ftalan d i n o n y l o w y
150
D
A l k o h o l e , związki k a r b o n y l o w e itd.
Bursztynian glikolu dietyfeno-
200
B
Estry; o g ó l a i e d o z w i ą z k ó w polarnych
500
B
W p r a c a c h * w y s o k i c h temperaturach
wego Dexsii 300
2
GC )
R o z p u s z c z a l n i k i najbardziej o d p o w i e d n i e d o p r z y g o t o w a n i a r o z t w o r ó w faz stacjonarnych przed o s a d z e n i e m
na
n o ś n i k u : A — t o l u e n , B — chlorek m e t y l u , C — m e t a n o l , D — a c e t o n . 2 >
P o l i k a r b o r a n o s i l o k s a n o p r a c o w a n y przez Orlin C o r p . , d o s t ę p n y u d o s t a w c ó w o d c z y n n i k ó w d o c h r o m a t o g r a f i i .
kości p r z e p ł y w u g a z u r ó w n i e ż sprzyja zwiększeniu czasów retencji. Jeżeli m o ż l i w a jest regulacja szybkości p r z e s u w a n i a p a p i e r u w y k r e s u , to d o b r z e zwiększyć tę szybkość dla s k ł a d n i k ó w o k r p t k i m czasie retencji. N o w o c z e s n e a p a r a t y zawierają u r z ą d z e n i e pro g r a m u j ą c e w y s o k o ś ć t e m p e r a t u r y , dzięki c z e m u bardziej l o t n e s k ł a d n i k i m i e s z a n i n y m o ż n a eluować z d o b r ą rozdzielczością w o d p o w i e d n i o niskiej p o c z ą t k o w o t e m p e r a t u r z e k o l u m n y ; n a s t ę p n i e t e m p e r a t u r a k o l u m n y w z r a s t a z z a p r o g r a m o w a n ą szybkością, co u m o ż l i w i a szybszą elucję s k ł a d n i k ó w m n i e j lotnych. O t r z y m a n y w ten s p o s ó b profil c h r o m a t o g r a m u jest dokładniejszy, n i ż w y k r e s o t r z y m a n y w t e m p e r a t u r z e stałej. Prowizoryczną identyfikację s k ł a d n i k ó w mieszaniny osiąga się p o r ó w n u j ą c ich czasy retencji z c z a s a m i retencji czystych s k ł a d n i k ó w , jeżeli są o n e d o s t ę p n e (np. rozpuszczal n i k a , o d c z y n n i k a z a s t o s o w a n e g o w syntezie itd.). Identyfikację należy j e d n a k potwier dzić p r z e p r o w a d z a j ą c c h r o m a t o g r a f i ę m i e s z a n i n y z d o d a n y m p o kolei k a ż d y m przy p u s z c z a l n y m s k ł a d n i k i e m . P o w i ę k s z e n i e o d p o w i e d n i e g o p i k u p o t w i e r d z a obecność w mieszaninie s k ł a d n i k a i d e n t y c z n e g o z d o d a n y m . N a l e ż y j e d n a k podkreślić, że ilość
R y s . 1,127. C h r o m a t o g r a m y o t r z y m a n e p r z y k o l e j n y m z w i ę k s z a n i u s k ł a d n i k a B w z a n i e c z y s z c z o n y m z w i ą z k u
A
d o d a n e g o związku w z o r c o w e g o p o w i n n a b y ć d o s t o s o w a n a d o oczekiwanej ilości związku identyfikowanego w m i e s z a n i n i e i że należy go d o d a w a ć s t o p n i o w o w ilości n p . 20, 50 i 1 0 0 % . W p r z e c i w n y m razie pik o d p o w i a d a j ą c y s k ł a d n i k o w i ś l a d o w e m u , k t ó r e g o toż s a m o ś ć w y m a g a p o t w i e r d z e n i a , zostanie przesłonięty p i k i e m d o d a n e g o związku i iden tyfikacja będzie n i e p e w n a . N a rys. I,127a—e p r z e d s t a w i o n o w y n i k i , k t ó r y c h n a l e ż a ł o b y oczekiwać p o k o l e j n y m d o d a w a n i u c o r a z większych ilości s k ł a d n i k a B d o m i e s z a n i n y okładającej się głównie ze s k ł a d n i k a A ze ś l a d o w y m zanieczyszczeniem. C h r o m a t o g r a m
p o c z ą t k o w e j m i e s z a n i n y ilustruje a; b i c t o c h r o m a t o g r a m y , k t ó r y c h należy oczekiwać po d o d a n i u d o m i e s z a n i n y związku B , czyli s p o d z i e w a n e g o zanieczyszczenia, w ilości 50 i 1 0 0 % w stosunku d o z a w a r t o ś c i s k ł a d n i k a ś l a d o w e g o . P o w i ę k s z e n i e p i k u p r o p o r c j o n a l n e d o ilości d o d a n e g o s k ł a d n i k a p o t w i e r d z a t o ż s a m o ś ć s k ł a d n i k a ś l a d o w e g o ze związkiem B. G d y b y związek B n i e był i d e n t y c z n y ze s k ł a d n i k i e m ś l a d o w y m , n a c h r o m a t o g r a m i e d po d o d a n i u B u j a w n i ł o b y się rozdzielenie s k ł a d n i k a ś l a d o w e g o i d o d a n e g o s k ł a d n i k a B. Efekt d o d a n i a zbyt dużej ilości B ilustruje c h r o m a t o g r a m e, n a k t ó r e g o p o d s t a w i e n i e m o ż n a ustalić, czy piki s k ł a d n i k a ś l a d o w e g o i d o d a n e g o w z o r c a B p o krywają się d o k ł a d n i e . Ćwiczenia z chromatografii g a z o w e j . A n a l i z a mieszaniny ketonów, a. Analiza jakościo wa. W l a b o r a t o r i u m , w k t ó r y m t e c h n i k a c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j jest stale w użyciu, p o w i n i e n b y ć oczywiście p r z y g o t o w a n y zestaw k o l u m n n a p e ł n i o n y c h w y b r a n y m i fazami s t a c j o n a r n y m i na o d p o w i e d n i c h stałych n o ś n i k a c h . S p o s ó b n a p e ł n i a n i a k o l u m n y m o ż n a p r z e d s t a w i ć n a t y p o w y m p r z y k ł a d z i e k o l u m n y szklanej o dług. 150 c m i średnicy 4 m m , n a p e ł n i o n e j ftalanem d i n o n y l o w y m (w ilości 1 0 % ) na n o ś n i k u C h r o m o s o r b W i p r z y g o t o w y w a n e j d o z a m o n t o w a n i a w a p a r a c i e Pye-Sertes „ 1 0 4 " C h r o m a t o g r a p h . W kolbie kulistej o p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 1,5 g t t a l a n u d i n o n y l o w e g o w 40 m l a c e t o n u i d o d a j e d o r o z t w o r u 13,5 g n o ś n i k a C h r o m o s o r b W (60—80 mesh) p o w o l i i z j e d n o c z e s n y m o b r a c a n i e m k o l b y r u c h e m w i r o w y m . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a okres 2 h, wstrząsając ją ł a g o d n i e co pewien czas, u s u w a się r o z p u s z c z a l n i k w w y p a r c e o b r o t o w e j p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i n a s t ę p n i e ogrzewa p o z o s t a ł o ś ć w t e m p . 100°C n a ł a ź n i w o d n e j p o d ciśnieniem u z y s k a n y m p r z y użyciu p o m p y w o d n e j p r z e z 1 h. W koniec k r ó t s z e g o r a m i e n i a k o l u m n y w s u w a się z a t y c z k ę z w a t y szklanej i nakłada m e t a l o w y łącznik. Ł ą c z n i k p r z y ł ą c z a się d o u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o i za p o m o c ą ssania zbija się w a t ę szklaną w zwartą zatyczkę. K o l u m n ę u m o c o w u j e się w statywie i d o dłuższego jej r a m i e n i a u s t a w i o n e g o w pozycji p i o n o w e j p r z y m o c o w u j e się k a w a ł k i e m r u r k i s z k l a n y lejek. P r z y załączonej p o m p i e p r ó ż n i o w e j w p r o w a d z a się d o k o l u m n y p o p r z e z lejek m a ł y m i p o r c j a m i p r z y g o t o w a n e wypełnienie, s t u k a j ą c w szklaną spiralę d r e w n i a n y m d r ą ż k i e m w celu lepszego u p a k o w a n i a ł a d u n k u . P o n a p e ł n i e n i u k o l u m n y d o p o z i o m u 5,5 c m p o n i ż e j otwartego końca usuwa się lejek i w s u w a z a t y c z k ę z w a t y szklanej, a ż e b y z a t r z y m a ć ł a d u n e k . K o l u m n ę d o p r o w a d z a się d o stanu g o t o w e g o d o użycia ogrzewając ją p r z e z 24 h w piecu o t e m p . 110°C i j e d n o c z e ś n i e przepuszczając przez nią stały s t r u m i e ń a z o t u (1). D w i e p o d o b n i e p r z y g o t o w a n e k o l u m n y u m i e s z c z a się w a p a r a c i e , z g o d n i e z instruk cją dostawcy, i n a s t a w i a t e m p e r a t u r ę pieca n a 8 0 ° C , a szybkość p r z e p ł y w u g a z u noś nego n a 40 m l / m i n . P o nastawieniu t ł u m i k a n a dość dużą w a r t o ś ć (np. 2 0 X 1 0 * , co od p o w i a d a s t o s u n k o w o m a ł e j czułości) i włączeniu u k ł a d u piszącego w p r o w a d z a się d o k o l u m n y 1 Mi a c e t o n u w n a s t ę p u j ą c y sposób. Igłę m i k r o s t r z y k a w k i o p o j . 1 ul z a n u r z a się w p r ó b c e a c e t o n u i wyciąga tłok p o z a p o d z i a ł k ę 1 ul. W y j m u j e się s t r z y k a w k ę i d o p r o w a d z a t ł o k d o kreski. Igłę w y c i e r a się k a w a ł k i e m bibuły i w p r o w a d z a ją n a całej długości d o k o l u m n y p o p r z e z o t w ó r w p u s t o w y ; p o d c z a s p r z e c h o d z e n i a igły p r z e z prze p o n ę g u m o w ą o d c z u w a się pewien opór. J e d n o c z e ś n i e z w p r o w a d z e n i e m p r ó b k i o d p o w i e d n i m przyciskiem u r u c h a m i a się p i ó r k o rejestrujące w celu z a p i s a n i a n a c h r o m a t o g r a m i e czasu zasilenia k o l u m n y . P o kilku s e k u n d a c h u s u w a się igłę z k o l u m n y i o d p a rowuje p o z o s t a ł y w s t r z y k a w c e a c e t o n przesuwając kilka r a z y tłok. P o d c z a s wsuwania i w y c i ą g a n i a igły należy p o d t r z y m a ć ją p a l c a m i , a b y zapobiec jej zgięciu. O t r z y m a n y n a c h r o m a t o g r a m i e p i k należy u w a ż n i e obejrzeć i ustalić niezbędną r e gulację czułości dla u z y s k a n i a p i k u o takiej wielkości, a b y m a k s i m u m p r z y p a d ł o p o m i ę d z y połową a t r z e m a c z w a r t y m i szerokości p a p i e r u . N a s t a w i e n i e czułości s p r a w d z a się w p r o w a d z a j ą c n a s t ę p n ą p r ó b k ę 1 iii i p o w t a r z a tę czynność, d o p ó k i n i e u z y s k a się o d t w a r z a l n e g o p i k u . N a s t ę p n i e zwiększa się dziesięciokrotnie czułość zestawu rejestru j ą c e g o o r a z zmniejsza objętość w p r o w a d z a n e j p r ó b k i do 0,1 ul i p o n o w n i e k i l k a k r o t n i e s p r a w d z a o d t w a r z a l n o ś ć w y n i k ó w (2).
D o s p r a w d z o n e j a p a r a t u r y w p r o w a d z a się 0,1 ul p r ó b k ę k a ż d e g o z n a s t ę p u j ą c y c h n i e r o z g a ł ę z i o n y c h alifatycznych k e t o n ó w : 2 - b u t a n o n u , 3 - p e n t a n o n u , 2-pentanonu i 3 - h e p t a n o n u . P o w p r o w a d z e n i u k a ż d e j p r ó b k i oczyszcza się s t r z y k a w k ę k i l k a k r o t n i e napełniając ją a c e t o n e m i u s u w a j ą c g o ; p o z o s t a ł y w s t r z y k a w c e a c e t o n o d p a r o w u j e się w sposób podany poprzednio. Z kolei, w y k r e ś l a się zależność lgroiK od m a s y cząsteczkowej l u b liczby w ę g l o w e j ' (tzn. liczby a t o m ó w w ę g l a w cząsteczce) k e t o n u . U s t a l a się czas retencji dla k e t o n u 0 sześciu a t o m a c h węgla i s p r a w d z a o t r z y m a n y w y n i k z w y n i k i e m c h r o m a t o g r a f i c z n y m . N a s t ę p n i e p o d d a j e się c h r o m a t o g r a f i i 3-metylo-2-butanon, 4 - m e t y l o - 2 - p e n t a n o n i 5-metylo-2-heksanon. b. A n a l i z a ilościowa. P r z y r z ą d z a się w z o r c o w e m i e s z a n i n y z 2 - p e n t a n o n u (A) 1 3 - h e p t a n o n u (B) w s t o s u n k u w a g o w y m 20:80, 50:50 i 75:25 o d w a ż a j ą c d o k ł a d n i e o d p o w i e d n i e ilości k e t o n ó w w p ó ł m i k r o p r o b ó w k a c h . D o k o l u m n y w p r o w a d z a się k o l e j n o p o dwie p r ó b k i 0,1 ul k a ż d e j m i e s z a n i n y i rejestruje w i d m a c h r o m a t o g r a f i c z n e . Oblicza się p o w i e r z c h n i e o t r z y m a n y c h p i k ó w za ~ p o m o c ą następujących s p o s o b ó w : 4,. M i e r z y się w y s o k o ś ć k a ż d e g o p i k u od w y e k s t r a p o l o w a n e j linii p o d s t a w o w e j i sze r o k o ś ć p i k u w p o l o w i e jego w y s o k o ś c i . Iloczyn t y c h d w ó c h w a r t o ś c i o d p o w i a d a w przybliżeniu p o w i e r z c h n i p i k u . % P r z e r y s o w u j e się s t a r a n n i e k a ż d y p i k n a i n n y papier, w y c i n a i w a ż y p o w i e r z c h n i ę zawartą p o m i ę d z y o b r y s e m i linią p o d s t a w o w ą . U s t a l a się, że r e a k c j a d e t e k t o r a n a k a ż d y s k ł a d n i k jest j e d n a k o w a (3), w y k a z u j ą c , że dla k a ż d e j m i e s z a n i n y powierzchnia piku A
odważka A
powierzchnia piku B
odważka B
S k ł a d p r o c e n t o w y k a ż d e j m i e s z a n i n y oblicza się z r ó w n a ń : powierzchnia piku A :
%A=-
-10Q
powierzchnia [piku A + piku B] lub masa p i k u A 100 masa [piku A + p i k u B] U w a g i . (1) K o l u m n y z i n n y m i f a z a m i s t a c j o n a r n y m i w y g r z e w a się z w y k l e w t e m p e r a t u r z e o 10-r-15°C wyższej od t e m p e r a t u r y , w której k o l u m n a będzie d z i a ł a ł a ; nie na leży p r z e k r a c z a ć t e m p e r a t u r y g r a n i c z n e j p o d a n e j w t a b . 1,11. (2) Jeżeli t r u d n o u z y s k a ć w y m a g a n ą o d t w a r z a l n o ś ć piku, t o m o ż l i w e jest, że p r z e p o n a g u m o w a w e wlocie k o l u m n y jest u s z k o d z o n a i że w s k u t e k tego p r ó b k a częściowo się ulatnia; p r z y c z y n ą z m i a n y czasu retencji m o ż e b y ć r ó w n i e ż u l a t n i a n i e się g a z u n o ś n e g o . P r z e p o n ę n a l e ż y więc zmienić. R o z b i e ż n o ś ć w y n i k ó w m o ż e b y ć t a k ż e s p o w o d o w a n a nieszczelnością t ł o k a s t r z y k a w k i . Jeżeli p o p r z e w i d z i a n y m czasie a p a r a t u r a rejestrująca nie p o d a j e s y g n a ł ó w , t o t r z e b a sprawdzić, czy s t r z y k a w k a n i e jest z a b l o k o w a n a , czy w p r z y p a d k u p ł o m i e n i o w e g o d e t e k t o r a jonizującego pali się p ł o m i e ń (spraw d z a się, czy z a c h o d z i s k r a p l a n i e n a k a w a ł k u szkła t r z y m a n e g o n a d w y l o t e m d e t e k t o r a p o zdjęciu k a p t u r k a ) i czy c z u ł o ś ć n a s t a w i o n a jest o d p o w i e d n i o . (3) W p r z y p a d k u i n n y c h m i e s z a n i n , szczególnie m i e s z a n i n z w i ą z k ó w o r ó ż n y c h gru p a c h funkcyjnych, r e a k c j a d e t e k t o r a n a k a ż d y składnik m o ż e być n i e j e d n a k o w a . W ta kich p r z y p a d k a c h stosuje się m e t o d ę w e w n ę t r z n e j n o r m a l i z a c j i l u b w e w n ę t r z n e j stan daryzacji; m e t o d y tc o p i s a n e są w [64], P r e p a r a t y w n a c h r o m a t o g r a f i a g a z o w a . Oczyszczone frakcje, u c h o d z ą c e z k o l u m n y c h r o m a t o g r a f i c z n e j , m o ż n a z b i e r a ć , jeżeli w s t a w i się p o m i ę d z y k o n i e c k o l u m n y i detek t o r urządzenie kierujące większość k a ż d e j frakcji d o o d p o w i e d n i c h w y m r a ż a l n i k ó w (rys. 1,128), w k t ó r y c h n a s t ę p u j e s k r o p l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h s k ł a d n i k ó w . P r ó b k a m i k r o litrowa w p r o w a d z a n a d o k o l u m n y w p r a c a c h analitycznych n i e m o ż e d a ć oczywiście
d o s t a t e c z n y c h ilości oczyszczonych s k ł a d n i k ó w . J e d n a k stosując dłuższą k o l u m n ę (ISO, 380 lub 760 cm) o n i e c o większej średnicy (ok. 10 c m ) o r a z większą p r ó b k ę (20—100 ul) m o ż n a z w y k l e o t r z y m a ć , p o j e d n y m zasileniu k o l u m n y , r o z d z i e l o n e s k ł a d n i k i w iloś c i a c h wystarczających d o w y k o n a n i a b a d a ń s p e k t r o s k o p o w y c h . W i ę k s z e ilości uzyskuje
R y s . 1,128. W y m r a ż a l n i k d o s k r a p l a n i a
frakcji
się p o p o w t ó r z e n i u cyklu rozdzielania i zebraniu s k ł a d n i k ó w w o d p o w i e d n i o przystoso w a n y c h p r z y r z ą d a c h a n a l i t y c z n y c h . R o z d z i e l a n i e n a rzeczywiście p r e p a r a t y w n a skalę p r z e p r o w a d z a się n a j d o g o d n i e j stosując jeden z d o s t ę p n y c h w h a n d l u a u t o m a t y c z n y c h a p a r a t ó w do p r e p a r a t y w n e j c h r o m a t o g r a f i i gazowej (np. Pye-Series „ 1 0 5 " G a s C h r o matograph). 4. C h r o m a t o g r a f i a ciecz—ciało stale. R o z d z i e l a n i e m i e s z a n i n n a skalę p r e p a r a t y w n a z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i ciecz—ciało stałe polega na ogół n a naniesieniu substancji n a stałą fazę stacjonarną z a w a r t ą w cylindrycznej k o l u m n i e i n a rozwinięciu c h r o m a t o g r a m u z a p o m o c ą w p r o w a d z a n e j z o d p o w i e d n i e g o z b i o r n i k a ciekłej fazy r u c h o m e j , k t ó r a p r z e p ł y w a p r z e z k o l u m n ę p o d d z i a ł a n i e m siły ciężkości l u b p o d niewielkim n a d ciśnieniem z a s t o s o w a n y m n a szczycie z b i o r n i k a . W tradycyjnej technice stały p r z e p ł y w i n d y w i d u a l n e g o r o z p u s z c z a l n i k a eluującego (wymywającego) p o p r z e z k o l u m n ę p r o w a d z i d o p o j a w i a n i a się n a d n i e k o l u m n y p o szczególnych s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y , k t ó r e oddzielnie zbiera się i w y o d r ę b n i a . Ulepsze nie tej techniki polega na s t o p n i o w y m zwiększaniu polarności fazy r u c h o m e j , co u ł a t w i a w y m y w a n i e i n d y w i d u a l n y c h frakcji z fazy s t a c j o n a r n e j i w związku z t y m s k r a c a o g ó l n y czas c h r o m a t o g r a f i i . Jeżeli j e d n a k w y m y w a n i e s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y z k o l u m n y za p o m o c ą r o z p u s z c z a l n i k ó w nie jest p r a k t y c z n e ( n p . ze względu n a z b y t długi czas elucji), t o m o ż n a ściągnąć n a d m i a r r o z p u s z c z a l n i k a , p r z e n i e ś ć w całości w y p e ł n i e n i e k o l u m n y n a p ł y t ę szklaną, r o z c i ą ć je w o d p o w i e d n i c h m i e j s c a c h i poszczególne części oddzielnie e k s t r a h o w a ć i b a d a ć . R o z c i n a n i e w y p e ł n i e n i a k o l u m n y i ekstrakcję stosuje się do wy o d r ę b n i a n i a r o z d z i e l o n y c h s k ł a d n i k ó w w t a k zwanej technice z „ s u c h y m w y p e ł n i e n i e m " opisanej poniżej, str. 167, różniącej się od techniki tradycyjnej s p o s o b e m rozwijania chromatogramu. Jeżeli oddzielany związek l u b związki są b a r w n e (lub silnie fluoryzują w świetle n a d f i o l e t o w y m ) , to ich rozmieszczenie w k o l u m n i e l u b w poszczególnych f r a k c j a c h wy cieku m o ż n a ł a t w o r o z p o z n a ć . W t a k i c h p r z y p a d k a c h o d p o w i e d n i e frakcje łączy się i zagęszcza w celu w y o d r ę b n i e n i a oczyszczonej substancji. Związki b e z b a r w n e w z b i e r a n y c h f r a k c j a c h wycieku w y k r y w a się zwykle za p o m o c ą j e d n e g o z ogólnie s t o s o w a n y c h s p o s o b ó w : \ 1. Jeżeli fazą r u c h o m ą jest w z g l ę d n i e l o t n y rozpuszczalnik organiczny, t o naj prostszy sposób o s z a c o w a n i a postępu r o z d z i e l a n i a c h r o m a t o g r a f i c z n e g o polega n a zbie r a n i u eluatu j a k o szeregu frakcji o j e d n a k o w e j o b j ę t o ś c i ) , o d p a r o w a n i u każdej frakcji 1
i> D u ż a liczbę frakcji o objetościacta o d p o n i ż e j automatycznego kolektora.
i ni) d o 5 0 lub 100 m l
n a j w y g o d n i e j z b i e r a ć za
pomocą
d o s u c h a w w y p a r c e o b r o t o w e j i z w a ż e n i u o t r z y m a n y c h pozostałości. W y k r e s zależności m a s y frakcji od kolejnego n u m e r u frakcji daje o b r a z osiągniętego rozdzielenia c h r o m a tograficznego; ogólną m a s ę eluatu należy zawsze p o r ó w n a ć z ilością m i e s z a n i n y nanie sioną na k o l u m n ę w o k r e ś l o n y m czasie dla u z y s k a n i a i n f o r m a c j i o stopniu odzyskania wprowadzonego materiału. Jednorodność pozostałości po odparowaniu rozpuszczalnika b a d a się za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j w celu ustalenia, czy p o t r z e b n e jest dalsze f r a k c j o n o w a n i e l u b czy któreś frakcje zawierają jeden i ten s a m s k ł a d n i k i m o ż n a je połączyć. 2. K a ż d ą z o d e b r a n y c h i n d y w i d u a l n y c h frakcji m o ż n a oczywiście b e z p o ś r e d n i o b a d a ć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j (stosując jeden z nieselektywnych c z y n n i k ó w w y w o ł u j ą c y c h c h r o m a t o g r a m , n p . p a r y j o d u j , lecz m o ż e być nieco k ł o p o t l i w e ustalenie stężenia substancji w eluacie, a więc i określenie w y m a g a n e j wielkości p r ó b k i n a n o s z o n e j n a p ł y t k ę . D o w y k r y c i a związków w s t o s u n k o w o m a ł y c h stężeniach m o ż e o k a z a ć się n i e z b ę d n e w i e l o k r o t n e naniesienie poszczególnych frakcji w t y m s a m y m miejscu płytki. U z y s k a n e wyniki c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j wskazują, w jaki s p o s ó b m o ż n a frakcje połączyć i w r a z i e p o t r z e b y dalej oczyszczać. M o ż n a się spodziewać, że w y m i e n i o n e m e t o d y są w y s t a r c z a j ą c e w p r z y p a d k u więk szości b a d a ń j a k o ś c i o w y c h i w s t ę p n y c h b a d a ń ilościowych s t o s o w a n y c h w rozwijających się l a b o r a t o r y j n y c h m e t o d a c h syntetycznych. Poza tym, k o n t r o l a rozdzielenia n a ko l u m n i e c h r o m a t o g r a f i c z n e j z a p o m o c ą spektroskopii w nadfiolecie jest często naj m n i e j ż m u d n ą m e t o d ą analityczną, jeżeli są s p e ł n i o n e n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i . P o pierwsze, składniki mieszaniny p o w i n n y a b s o r b o w a ć p r o m i e n i o w a n i e n a d f i o l e t o w e , a długości fal z a s t o s o w a n e g o światła p o w i n n y być t a k d o b r a n e , a b y wszystkie s k ł a d n i k i zostały wy k r y t e . Jeżeli w y n i k i p o m i a r u a b s o r p c j i frakcji p r z y jednej długości fali w z b u d z a j ą za strzeżenia, to należy o z n a c z y ć a b s o r p c j ę p r z y dwu l u b więcej d ł u g o ś c i a c h fal. P o drugie, m e t o d a ta jest d o g o d n a t y l k o w p r z y p a d k u i n d y w i d u a l n e g o r o z p u s z c z a l n i k a rozwijają cego i d a j e się z a s t o s o w a ć j e d y n i e w t e d y , g d y d o rozwijania c h r o m a t o g r a m u u ż y w a się r o z p u s z c z a l n i k ó w przepuszczających ś w i a t ł o nadfioletowe o w y b r a n e j długości fali. K u w e t a p o r ó w n a w c z a p o w i n n a z a w i e r a ć czysty rozpuszczalnik. W p r a c a c h p r e p a r a t y w n y c h p r ó b k ę stanowiącą określoną część frakcji t r z e b a rozcieńczyć c z y s t y m roz puszczalnikiem, a b y o t r z y m a ć w y k r e s w i d m a mieszczący się w f o r m a c i e p a p i e r u , k t ó r y m a m y do dyspozycji. A k t y w n o ś ć optyczną związków o r g a n i c z n y c h w y k o r z y s t u j e się r ó w n i e ż d o ich w y k r y w a n i a w e f r a k c j a c h c h r o m a t o g r a f i c z n y c h , szczególnie w p r z y p a d k u rozdzielania mieszanin p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h . W celu w y k r y c i a z w i ą z k ó w b e z b a r w n y c h i nie fluoryzujących n a w y d o b y t y m wypeł nieniu k o l u m n y , n a n o s i się n a p o w i e r z c h n i ę w y p e ł n i e n i a p o p r z e z całą j e g o długość wąskie p a s m o o d p o w i e d n i e g o o d c z y n n i k a o c h a r a k t e r z e w s k a ź n i k a . N a powierzchni w y p e ł n i e n i a w miejscu z w i l ż o n y m o d c z y n n i k i e m pojawiają się o d p o w i e d n i e z a b a r w i e n i a wskazujące p o ł o ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h p a s m . P o umiejscowieniu p a s m z a b a r w i o n ą część wypełnienia m o ż n a z łatwością z e s k r o b a ć ; część tę należy oczywiście o d r z u c i ć . W y p e ł nienie dzieli się i r o z d z i e l o n e składniki w y o d r ę b n i a za p o m o c ą ekstrakcji. M o ż n a r ó w nież przyłożyć n a chwilę d o w y p e ł n i e n i a , w z d ł u ż jego p o w i e r z c h n i , p a s e k t a ś m y przy lepnej i usuniętą w ten s p o s ó b cienką w a r s t w ę spryskać t w o r z ą c y m z a b a r w i e n i e odczyn nikiem. W y k a z a n e p a s m a p r z e n o s i się n a całość wypełnienia za p o m o c ą o d p o w i e d n i e g o r z u t o w a n i a . G d y nie m o ż n a u z y s k a ć ż a d n y c h b a r w n y c h śladów, w y d o b y t e wypełnienie dzieli się p o prostu n a d o w o l n e odcinki, z k t ó r y c h k a ż d y e k s t r a h u j e się, o d p a r o w u j e rozpuszczalnik i p o d d a j e d a l s z y m b a d a n i o m (tzn. w a ż y się i p r z e p r o w a d z a c h r o m a t o grafię c i e n k o w a r s t w o w ą ) . Aparatura stosowana w chromatografii kolumnowe]. Z a s a d n i c z ą częścią a p a r a t u r y jest długa w ą s k a r u r a s z k l a n a (dł. 10—90 c m ; średnica 1—4,8 c m ) , w której mieści się 25—400 g m a t e r i a ł u s t o s o w a n e g o j a k o wypełnienie k o l u m n y . N a rys. J,129 przedsta w i o n o zestaw z niedużą k o l u m n ą (dł. 10—40 c m ; średnica 1—1,8 c m ) , z a o p a t r z o n y w szlify, za p o m o c ą k t ó r y c h łączy się k o l u m n ę z w k r a p l a c z e m (służącym j a k o z b i o r n i k dla rozpuszczalnika) o r a z z u k ł a d e m d o o d b i e r a n i a frakcji eluatu, s k ł a d a j ą c y m się
z łącznika z k r a n e m i z k o l b y s s a w k o w e j . W k o l u m n i e u m i e s z c z a się p ł y t k ę ze szkła s p i e k a n e g o (o p o r o w a t o ś c i 0), n a k t ó r e j opiera się wypełnienie. N a r y s . 1,130 p r z e d s t a w i o n o większą k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą ze szlifami p r z y o b y d w ó c h k o ń c a c h ; p r z e d u ż y c i e m k o l u m n y w d o l n y m jej k o ń c u u m i e s z c z a się szlif z p r z y t ę p i o n ą płytką ze szkła spiekanego. Urządzenie to ułatwia usuwanie wypełnienia kolumny. *>. Jeżeli p o d d a j e się c h r o m a t o g r a f i i substancję utleniającą się ł a t w o w zetknięciu z p o wietrzem, t o rozdzielacz z a o p a t r u j e się w n a g w i n t o w a n y łącznik z nakrętką, w k t ó r y m u m i e s z c z a się r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą g a z o b o j ę t n y (np. azot; rys. 1,49). J a k o o d b i e r a l n i k m o ż n a z a s t o s o w a ć k o l b ę z t r z e m a szyjami o odpowiedniej p o j e m n o ś c i i w y k o r z y s t a ć d w i e b o c z n e szyje d o p r z e p u s z c z a n i a g a z u o b o j ę t n e g o .
R y s . 1,129. Z e s t a w a p a r a t u r y d o c h r o m a t o g r a f i i kolumnowej
R y s . 1,130. ze szlifami
Kolumna
chromatograficzna
Z a s t o s o w a n i e ssania p r z e z połączenie o d b i e r a l n i k a z p o m p ą p r ó ż n i o w ą n i e jest n a ogół w s k a z a n e , g d y ż p r o w a d z i t o d o ścisłego u b i c i a w y p e ł n i e n i a k o l u m n y , w z w i ą z k u z c z y m szybkość p r z e p ł y w u r o z p u s z c z a l n i k a nie zwiększa się, lecz zmniejsza. D o b r y m s p o s o b e m zwiększenia szybkości p r z e p ł y w u r o z p u s z c z a l n i k a jest z a s t o s o w a n i e niewiel k i e g o nadciśnienia p r z e z połączenie w k r a p l a c z a (za p o m o c ą ł ą c z n i k a p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. 1,15) ze ź r ó d ł e m s p r ę ż o n e g o p o w i e t r z a o r e g u l o w a n y m p r z e p ł y w i e . Materiały stosowane jako wypełnienie kolumny. Podstawą d o dobrania odpowied n i e g o w y p e ł n i e n i a k o l u m n y *) jest p r o c e s c h r o m a t o g r a f i c z n y , k t ó r y należy z a s t o s o w a ć d o rozdzielenia d a n e j m i e s z a n i n y , tzn. a d s o r p c j a , c h r o m a t o g r a f i a j o n i t o w a l u b sączenie i' Materiary d o wypełniania k o l u m n m o i n a n a b y t u większości d o s t a w c ó w o d c z y n n i k ó w laboratoryjnych o r a z w f i r m a c h s p e c j a l i z u j ą c y c h się w w y t w a r z a n i u o d c z y n n i k ó w d o c h r o m a t o g r a f i i , j a k n p . A p p l i e d S c i e n c e L a b o r a t o r i e s Ltd; J.J. C h r o m a t o g r a p h y L t d ; P h a s e S a p a r a l i o n L t d : H , R e e y e A n g e l and C o . L t d ; M . W o e l m .
p r z e z żel. W p r e p a r a t y w n e j c h e m i i organicznej w najczęstszym użyciu jest c h r o m a t o grafia a d s o r p c y j n a ze względu n a p r z y d a t n o ś ć tej techniki d o oczyszczania z w i ą z k ó w wyjściowych ( g d y d o s t ę p n e są tylko zanieczyszczone p r o d u k t y t e c h n i c z n e ) o r a z d o c a ł k o w i t e g o l u b częściowego r o z d z i e l a n i a s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n reakcyjnych. R o z d z i e lanie c h r o m a t o g r a f i c z n e w k o l u m n i e z żywicą jonitową jest pożyteczną analityczną i p r e p a r a t y w n a metoda, r o z d z i e l a n i a m i e s z a n i n k w a s ó w l u b z a s a d ( n p . a m i n o k w a s ó w , a m i n o f e n o l i itd.) o r a z m e t o d ą w y o d r ę b n i a n i a o b o j ę t n y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h z r o z tworów wodnych zawierających substancje kationowe i anionowe (metoda „odsalania"; p . 111,182 o u s u w a n i u za p o m o c ą żywicy j o n u c h l o r k o w e g o p o d c z a s w y o d r ę b n i a n i a a m i n o k w a s ó w ) . S p o s ó b w y p e ł n i a n i a k o l u m n y w obu tych p r z y p a d k a c h jest w z a s a d z i e n i e c o o d m i e n n y . Sączenie p r z e z żel jest p r o c e s e m c h r o m a t o g r a f i c z n y m n i e z w y k l e cen n y m dla analizy ilościowej m i e s z a n i n z w i ą z k ó w n a t u r a l n y c h o d u ż e j m a s i e cząsteczko wej ( n p . mieszanin białek, p e p t y d ó w , e n z y m ó w , h o r m o n ó w , k w a s ó w n u k l e i n o w y c h i t d . ) d o s t ę p n y c h w niewielkich ilościach. Z a s t o s o w a n i e tego procesu d o b a d a ń w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w w skali p r e p a r a t y w n e j m a c o r a z większe znaczenie, lecz o m ó w i e n i e specjalnej a p a r a t u r y i p r z y k ł a d ó w specyficznych z a s t o s o w a ń p r z e k r a c z a zakres niniejszego p o d ręcznika. Najczęściej s t o s o w a n y m w y p e ł n i e n i e m k o l u m n y w c h r o m a t o g r a f i i a d s o r p c y j n e j jest tlenek glinu W h a n d l u d o s t ę p n e są g a t u n k i o w y m i a r a c h z i a r e n 5 0 — 2 0 0 n m ( 7 0 — 290 m e s h ) , c o p o z w a l a n a s t o s u n k o w o j e d n o l i t e ułożenie a d s o r b e n t a p o d c z a s w y p e ł n i a nia k o l u m n y o r a z u m o ż l i w i a p r z e p ł y w r o z p u s z c z a l n i k a p o d w p ł y w e m siły ciężkości i s z y b k i e ustalanie się r ó w n o w a g i w r o z k ł a d z i e substancji a d s o r b o w a n e j p o m i ę d z y p o wierzchnię a d s o r b e n t a i r u c h o m ą fazę ciekłą. T l e n e k glinu m o ż n a o t r z y m a ć w o d m i a n i e z a s a d o w e j ( p H 10), obojętnej ( p H 7) i k w a s o w e j ( p H 4) (1). Z a s t o s o w a n i e właściwej o d m i a n y m a d u ż e z n a c z e n i e ze w z g l ę d u n a k a t a l i t y c z n y w p ł y w poszczególnych o d m i a n n a n i e k t ó r e r e a k c j e o k r e ś l o n y c h z w i ą z k ó w funkcyjnych. N a p r z y k ł a d , z a s a d o w y t l e n e k glinu m o ż e d o p r o w a d z i ć d o h y d r o l i z y estrów, a p o d w p ł y w e m k w a s o w e g o t l e n k u glinu m o ż e nastąpić eliminacja w o d y z a l k o h o l i (szczególnie t r z e c i o r z ę d o w y c h ) l u b izomery zacja związków z p o d w ó j n y m i w i ą z a n i a m i p o m i ę d z y a t o m a m i w ę g l a ; w t a k i c h p r z y p a d k a c h w s k a z a n e jest użycie o b o j ę t n e g o t l e n k u glinu. A k t y w n o ś ć wszystkich t r z e c h o d m i a n , k t ó r ą się r o z p a t r u j e w odniesieniu z a r ó w n o d o wielkości siły p r z y c i ą g a n i a p o między grupami powierzchniowymi adsorbenta i adsorbowanymi cząsteczkami, j a k i d o liczby miejsc, w k t ó r y c h t o przyciąganie z a c h o d z i , klasyfikuje się w e d ł u g p i ę c i o s t o p niowej skali B r o c k m a n n a [68], N a j a k t y w n i e j s z ą p o s t a ć a d s o r b e n t a o z n a c z a się cyfrą I (zatrzymuje o n związki najsilniej p o l a r n e ) . O t r z y m u j e się g o p r z e z o g r z e w a n i e t l e n k u glinu w t e m p . 3 0 0 — 4 0 0 ° C w ciągu kilku g o d z i n . Mniej a k t y w n e p o s t a c i e , I I — V , u z y s k u j e się z I p r z e z d o d a n i e o d p o w i e d n i e j ilości w o d y (II, 3 — 4 % ; I I I , 5 — 7 % ; I V , 9 — 1 1 % ; V , 1 5 — 1 9 % ) (2). W celu o s z a c o w a n i a s t o p n i a a k t y w n o ś c i t l e n k u glinu p r z y g o t o w u j e się z niego k o l u m n ę (o dług. 5 c m i średnicy 1—5 c m ) , n a n o s i p a r a m i o k r e ś l o n e b a r w n i k i w ściśle z n o r m a l i z o w a n y c h w a r u n k a c h i r o z w i j a c h r o m a t o g r a m z a p o m o c ą m i e s z a n i n y b e n z e n — l e k k a b e n z y n a (o tw. 6 0 — 8 0 ° C ) (3). P o r ó w n u j ą c u z y s k a n e w y n i k i z p o d a n y m i w tabl. 1,12 ustala się stopień a k t y w n o ś c i tlenku glinu. A k t y w n o ś ć żelu k r z e m i o n k o w e g o ( p H 7) oznacza się r ó w n i e ż o d p o w i e d n i o d o ilości w o d y d o d a n e j d o najaktywniejszej p o s t a c i , o t r z y m a n e j p r z e z o g r z e w a n i e żelu w ciągu kilku godzin w t e m p . n i e przekraczającej 3 0 0 ° C ; z a w a r t o ś c i w o d y wynoszą: I I — 5 % , I I I — 1 5 % , I V — 2 5 % i V — 3 8 % . A k t y w n o ś ć ustala się stosując t e s a m e p a r y b a r w n i k ó w j a k w p r z y p a d k u t l e n k u glinu [69]. D o d a n i e większej ilości w o d y p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a n a p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a cienkiej w a r s t w y w o d n e j , t a k ż e w k o l u m n i e Z p r z y g o t o w a n y m w len s p o s ó b a d s o r b e n t e m m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć raczej c h r o m a t o grafię rozdzielczą z a m i a s t adsorpcyjnej (p. c h r o m a t o g r a f i a b i b u ł o w a ) . D o rzadziej u ż y w a n y c h a d s o r b e n t ó w należą: k r z e m i a n m a g n e z u , tlenek m a g n e z u , >> N a p r z y k ł a d „ C a m a g " p r o d u k o w a n y przez C a m a g , C h ę t n i 3 - E r z e u g n i s s e u n d A d s o r p t i o n s t e c h n i k i r o z p r o w a d z a u y przez f i r m ę H o p k i n a n d W i l l i a m s L t d ; T h e S p e n c e C h r o m a t o g r a p h i c A l u m i n a , t y p , , H " i , , 0 " , p r o d u k o w a n y i r o z p r o w a d z a n y p r z e z firmę L a p o r t e I n d u s t r i e s L t d .
węglan m a g n e z u , w ę g l a n w a p n i a , węglan b a r u , w o d o r o t l e n e k w a p n i a , s i a r c z a n w a p n i a , l a k t o z a , skrobia, celuloza i ziemia F u l l e r a . W p r z y p a d k u wielu z tych a d s o r b e n t ó w a k t y w a c j a za p o m o c ą suszenia w y m a g a s t a r a n n e j k o n t r o l i ; p o z a t y m n i e k t ó r e z nich nie n a d a j ą się d o r o z d z i e l a n i a z w i ą z k ó w zawierających p e w n e g r u p y funkcyjne, A d s o r b e n t y n i e o r g a n i c z n e należące d o tej g r u p y o t r z y m u j e się zwykle w p o s t a c i b a r d z o d r o b n y c h p r o s z k ó w , w i ę c r o z p u s z c z a l n i k i p r z e p ł y w a j ą przez n a p e ł n i o n e n i m i k o l u m n y b a r d z o p o w o l i . W celu p o p r a w i e n i a szybkości p r z e p ł y w u r o z p u s z c z a l n i k a p r z e z k o l u m n ę m i e s z a się a d s o r b e n t przed p r z y g o t o w a n i e m k o l u m n y z ułatwiającą sączenie ziemią o k r z e m k o w ą , w y k a z u j ą c ą m a ł ą a k t y w n o ś ć adsorpcyjną. R ó ż n e g a t u n k i ziemi
TABLICA 1 , 1 2 , SZEREG AKTYWNOŚCI TLENKU GLINU Stopień aktywności
III
Pozycja barwnika
I
1 c m o d szczytu
p-metoksy-'
Sudan
kolumny
azobenzen
czerwony >
I cm od dna kolumny
azobenzen
Eluat
1
p-metoksy-
Sudan
azobenzen
żółty '
Sudan
żółty
1
azobenzen
—
p-metoksyazobenzen
Pozycja barwnika
IV
I c m o d szczytu kolumny I cm o d d n a k o l u m n y Eluat
V p-ammo-
p-hydroksy-
azobenzen
azobenzen
Sudan
Sudan
p-amino-
czerwony
czerwony
azobenzen
Sudan żółty
" S u d a n c z e r w o n y ( S u d a n III) m a b u d o w ę HO
/
=N^Q_N=N-
\_) -'> S u d a n ż ó ł t y jest l - ( . l e n y l o a i o ) - 2 - n a f t o i « m ; m o ż n a g o n a b y ć w Seacie O l a g o o s t i c ( G u r r P r o d u c u ) ; p . r u w n i c f i V , 9 l
o k r z e m k o w e j mają n a z w y h a n d l o w e : Filter-Cel, Super-Cel, Clara-Cel itd. W y m i e n i o n e ziemie o k r z e m k o w e są często s t o s o w a n e j a k o n o ś n i k i w rozdzielczej c h r o m a t o g r a f i i kolumnowej. W tablicy 1,13 p o d a n o w y k a z a d s o r b e n t ó w u s z e r e g o w a n y c h w e d ł u g wzrastającej m o c y adsorpcji. T a k a kolejność z o s t a ł a p o d a n a p r z e z S t r a i n a [70]. U w a g i . (1) O b o j ę t n y tlenek glinu m o ż n a o t r z y m a ć z o d m i a n y z a s a d o w e j . W t y m celu m i e s z a się ją z n a d m i a r e m w o d y i o g r z e w a d o 80°C, a n a s t ę p n i e d o d a j e k r o p l a m i z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m r o z c . k w a s solny w takiej ilości, a b y o d c z y n był s ł a b o k w a ś n y ( p H 6,5), i o g r z e w a w ciągu 1 h. R o z t w ó r z n a d o s a d u d e k a n t u j e się i tlenek glinu m i e s z a z w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u ( 2 - p r o c . ) w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C p r z e z 3 0 m i n . TABLICA 1,13. SZEREG ADSORBENTÓW ;
1. S a c h a r o z a , skrobia 2. I n u l i n a 3. Talk
10. Żel k r z e m i o n k o w y
4. W ę g l a n s o d u 5. W ę g l a n wapn;a 6. F o s f o r a n w a p n i a 7. W ę g l a n m a g n e z u
S. W o d o r o t l e n e k m a g n e z u 9. W o d o r o t l e n e k wapnia 11. K r z e m i a n m a g n e z u ( F l o r i s i l ]
i
12. T l e n e k glinu ; .13. Z i e m i a Fullera
O s a d tlenku glinu odsącza się, p r z e m y w a w o d ą destylowaną, d o p ó k i n i e stwierdzi się nieobecności j o n ó w c h l o r k o w y c h w przesączu, i suszy w t e m p . 120°C. (2) D e z a k t y w a c j ę a d s o r b e n t a n a skutek d o d a n i a w o d y osiąga się p o p r o s t u p r z e z zmieszanie o d p o w i e d n i c h ilości a d s o r b e n t a i w o d y w z a m k n i ę t e j k o l b i e i w y t r z ą s a n i e w e w s t r z ą s a r c e m e c h a n i c z n e j w ciągu o k . 1 h w celu d o p r o w a d z e n i a d o r ó w n o w a g i . (3) P r z y g o t o w u j e się d w i e k o l u m n y o dług. ok. 10 c m z r u r y szklanej o średnicy 1,5 c m w następujący s p o s ó b : odcinek r u r y o dług. 22 c m o g r z e w a się w ś r o d k o w e j części w szerokim p ł o m i e n i u p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o (p. 1,10) t a k d ł u g o , a ż szkło z m i ę k n i e i zgrubieje. N a s t ę p n i e rozciąga się r u r ę o ok. 5 c m , t a k ż e b y średnica prze w ę ż o n e j części w y n o s i ł a 0,5 c m , a ścianki p o z o s t a ł y n a t y l e g r u b e , a b y p o rozcięciu r u r y n a dwie części p r z e w ę ż o n e k o ń c e nie były z b y t ł a m l i w e . O b y d w a k o ń c e k o l u m n y o b t a p i a się. D o z w ę ż o n e g o k o ń c a k a ż d e j r u r y w p r o w a d z a się z a t y c z k ę z w a t y szklanej, u m o c o w u j e r u r ę w s t a t y w i e w pozycji p i o n o w e j i n a p e ł n i a t l e n k i e m glinu, jednocześnie o b s t u k u j ą c delikatnie r u r ę p a ł e c z k ą drewnianą. W y s o k o ś ć w a r s t w y t l e n k u glinu p o w i n n a w y n o s i ć 5 c m . P o d w y l o t e m k o l u m n y u s t a w i a się m a ł ą zlewkę stożkową. P a r ę o d p o wiednich b a r w n i k ó w w ilości 5 m g r o z p u s z c z a się w 5 m l b e n z e n u ( o g r z a n i e n a łaźni w o d n e j m o ż e o k a z a ć się niezbędne) i p o c a ł k o w i t y m r o z p u s z c z e n i u d o d a j e się 20 m l lekkiej b e n z y n y o tw. 60—SO^C. P i p e t ę o p o j . 10 ml, z a o p a t r z o n ą w g u m o w ą g r u s z k ę ssącą, napełnia się r o z t w o r e m b a r w n i k ó w i p r z y k ł a d a j ą c k o n i e c pipety d o w e w n ę t r z n e j ściany k o l u m n y w odległości 1 c m od p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a w p r o w a d z a się d o k o l u m n y r o z t w ó r , u w a ż a j ą c , a b y n i e n a r u s z y ć powierzchni a d s o r b e n t a . (Często w s k a z a n e jest umieścić krążek b i b u ł y filtracyjnej n a g ó r n e j p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a , a b y z a b e z pieczyć ją p r z e d n a r u s z e n i e m przez s t r u m i e ń r o z t w o r u ; w t y m p r z y p a d k u r o z t w ó r w p r o w a d z a się z pipety w p r o s t n a bibułę). P o d c z a s w s i ą k a n i a r o z t w o r u w k o l u m n ę n a p e ł n i a się czystą pipetę o p o j . 10 m l r o z p u s z c z a l n i k i e m eluującym ( b e n z e n — b e n z y n a l e k k a , 1:4) i g d y tylko p o z i o m cieczy w k o l u m n i e obniży się do p o z i o m u a d s o r b e n t a , spłukuje się w e w n ę t r z n ą p o w i e r z c h n i ę r u r y k i l k o m a m l r o z p u s z c z a l n i k a . P o wsiąknięciu tej porcji r o z p u s z c z a l n i k a w p o w i e r z c h n i ę a d s o r b e n t a w p r o w a d z a się d o k o l u m n y p o z o stałą z 10 m l resztę r o z p u s z c z a l n i k a . P o ścieknięciu r o z p u s z c z a l n i k a ocenia się c h r o m a t o g r a m . W r a z i e p o t r z e b y d o ś w i a d c z e n i e p o w t a r z a się w ściśle t a k i s a m sposób n a świeżo w y p e ł n i o n e j k o l u m n i e z n a s t ę p n ą p a r ą b a r w n i k ó w , a ż ustali się stopień a k t y w ności tlenku glinu. 1
Dobór rozpuszczalników do chromatografu adsorpcyjnej. P r z y w y b o r z e rozpuszczal n i k a d o przeniesienia b a d a n e j m i e s z a n i n y n a k o l u m n ę należy się oczywiście k i e r o w a ć c e c h a m i rozpuszczalności m i e s z a n i n y . Jeżeli znajduje się o n a w r o z t w o r z e , n p . p o prze p r o w a d z o n e j ekstrakcji, t o r o z t w ó r ten o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a w najmniejszej objętości n a j b a r d z i e j n i e p o l a r n e g o o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a . P o ż ą d a n e jest możliwie największe stężenie r o z t w o r u , a b y u z y s k a ć z w a r t e p a s m o w g ó r z e k o l u m n y , gdyż w t e d y rozdzielenie p r z e b i e g a korzyst nie, z u t w o r z e n i e m o d r ę b n y c h p a s m . Ogólnie m ó w i ą c , a d s o r p c j a przebiega najłatwiej z r o z p u s z c z a l n i k ó w n i e p o l a r n y c h , t a k i c h j a k lekka benzyna l u b b e n z e n , a najtrudniej z r o z p u s z c z a l n i k ó w p o l a r n y c h , n p . estrów i alkoholi. C z ę s t o r o z p u s z c z a l n i k n i e p o l a r n y u ż y t y d o w p r o w a d z e n i a mie s z a n i n y n a k o l u m n ę stosuje się r ó w n i e ż j a k o p o c z ą t k o w y r o z p u s z c z a l n i k rozwijający. A d s o r p c j a z a c h o d z i więc s z y b k o , a r o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u m o ż n a w r a z i e p o t r z e b y przyspieszyć p r z e z s t o p n i o w e zwiększanie polarności eluenta d o b i e r a j ą c kolejny roz puszczalnik według p o d a n e g o niżej szeregu „ e l u o t r o p o w e g o " . Wszystkie z a m i e s z c z o n e w t y m szeregu rozpuszczalniki mają t e m p e r a t u r y wrzenia dostatecznie niskie, a b y m o ż n a b y ł o ł a t w o w y o d r ę b n i ć e l u o w a n y związek: H e k s a n , c y k l o h e k s a n , c z t e r o c h l o r e k węgla, trichloroetylen, toluen, benzen, chlo r e k m e t y l e n u , c h l o r o f o r m , eter d i m e t y l o w y , octan etylu, aceton, p r o p a n o ł , etanol, metanol. Z w y k l e nie d o k o n u j e się ostrych z m i a n w składzie r o z p u s z c z a l n i k a , lecz w p r o w a d z a n a k o l u m n ę cluent o s t o p n i o w o z w i ę k s z a n y m stężeniu r o z p u s z c z a l n i k a bardziej polar-.
S Ę g o , a ż d o c a ł k o w i t e j w y m i a n y eluenta. W p r a k t y c e p r z e p r o w a d z a się t o w t e n s p o s ó b , z e stosuje się k o l e j n o m i e s z a n i n y r o z p u s z c z a l n i k a n i e p o l a r n e g o i p o l a r n e g o zawierające o b a s k ł a d n i k i w stosunku n p . 90:10, 70:30, 50:50, 30:70, 10:90, 0:100 l u b w k r a p l a sie w s p o s ó b ciągły r o z p u s z c z a l n i k bardziej p o l a r n y d o z b i o r n i k a zawierającego r o z p u s z czalnik niepolarny. Z b i o r n i k p o w i n i e n b y ć z a o p a t r z o n y w u r z ą d z e n i e d o m i e s z a n i a , a b y s k ł a d eluenta z m i e n i a ł się s t o p n i o w o . K o l e j n o ś ć , z j a k ą s k ł a d n i k i m i e s z a n i n y są w y m y w a n e z k o l u m n y , zależy o d ich w z g l ę d n y c h p o l a m o ś c i . T a k więc w p r z y p a d k u d w ó c h s k ł a d n i k ó w r ó ż n i ą c y c h się p o l a r nością, n p . w ę g l o w o d o r u i k e t o n u , osiąga się ich rozdzielenie dzięki t e m u , że bardziej p o l a r n y k e t o n silniej a d s o r b u j e się n a p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a , w związku z c z y m węglo w o d ó r m o ż n a w y e l u o w a ć n i e p o l a r n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m ; n a s t ę p n i e eluuje się k e t o n zmieniając r o z p u s z c z a l n i k n a p o l a r n y . Ł a t w o ś ć , z jaką r ó ż n e klasy z w i ą z k ó w organicz n y c h ulegają elucji, zmniejsza się w szeregu: Węglowodory nasycone > a l k e n y , alkiny, w ę g l o w o d o r y a r o m a t y c z n e > estry, a l d e h y d y , k e t o n y > a m i n y , a l k o h o l e , tiole > fenole, k w a s y k a r b o k s y l o w e . W p r z y p a d k u m i e s z a n i n y o n i e z n a n y c h c e c h a c h c h r o m a t o g r a f i c z n y c h c e l o w e jest u z y s k a n i e informacji co d o w y b o r u a d s o r b e n t a i r o z p u s z c z a l n i k a n a p o d s t a w i e wstęp n y c h b a d a ń za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j p r z e p r o w a d z o n e j n a szkieł, k a c h d o m i k r o s k o p u p o k r y t y c h d e n k i e m glinu l u b żelem k r z e m i o n k o w y m . Jeżeli w y k o n a n e p r ó b y nie są z a d o w a l a j ą c e , t o należy z a s t o s o w a ć i n n e a d s o r b e n t y . T r z e b a z a p a m i ę t a ć , że n a p ł y t k a c h d o c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j u z y s k u j e się lepsze rozdzielenie n i ż w tradycyjnej k o l u m n i e adsorpcyjnej (por. z" c h r o m a t o g r a f i ą z a p o m o c ą k o l u m n y z s u c h y m w y p e ł n i e n i e m poniżej), w związku z t y m p r z e d naniesieniem n a k o l u m n ę całości m i e s z a n i n y t r z e b a w y k o n a ć dalsze p r ó b y z a d s o r b e n t a m i o r ó ż n y m stopniu a k t y w n o ś c i o r a z z r o z p u s z c z a l n i k i e m o z m i e n i o n y m składzie. W ł a ś n i e w t y c h p r ó b a c h należy zwrócić szczególną u w a g ę n a o b r a z c h r o m a t o g r a f i c z n y o t r z y m a n y w w y niku odpowiedniej analizy w y m y t y c h frakcji i n a c a ł k o w i t e o d z y s k a n i e n a n i e s i o n e j mieszaniny. Wypełnianie kolumny adsorpcyjnej i nanoszenie substancji. Warunkiem uzyskania p o m y ś l n y c h w y n i k ó w c h r o m a t o g r a f i i jest j e d n o r o d n e w y p e ł n i e n i e k o l u m n y a d s o r b e n tem. W n i e r ó w n o w y p e ł n i o n e j k o l u m n i e tworzą się szczeliny i k a n a l i k i , c o p r o w a d z i d o z n a c z n y c h d e f o r m a c j i w p o w i e r z c h n i a c h p a s m adsorpcji. Jeżeli n i e m a się p e w n o ś c i , że a d s o r b e n t jest j e d n o r o d n y m p r o s z k i e m , t o należy g o p r z e d użyciem przesiać w celu oddzielenia większych ziaren. B a r d z o d r o b n e cząstki u s u w a się z a d s o r b e n t a z a p o m o c ą s e d y m e n t a c j i p r z e p r o w a d z a n e j t u ż p r z e d w y p e ł n i a n i e m k o l u m n y . T l e n e k glinu l u b żel" k r z e m i o n k o w y m i e s z a się z w y b r a n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m l u b u k ł a d e m rozpuszczalni k ó w , w z i ę t y m w objętości od pięcio- d o dziesięciokrotnej w stosunku d o objętości a d s o r b e n t a , p o z o s t a w i a n a 5 m i n , a b y o s a d osiadł, i ciecz z n a d o s a d u d e k a n t u j e ; p r o c e s ten p o w t a r z a się t a k d ł u g o , a ż ciecz n a d o s a d e m będzie p r z e z r o c z y s t a .
t
A d s o r b e n t stosuje się zwykle w ilości 2 5 — 5 0 r a z y większej od m a s y m i e s z a n i n y p r z e z n a c z o n e j d o r o z d z i e l a n i a . Z a w i e s i n ę a d s o r b e n t a w r o z p u s z c z a l n i k u (w s t o s u n k u ok. 1:10) w l e w a się p o p r z e z lejek d o czystej i suchej k o l u m n y u m o c o w a n e j w pozycji pionowej i u s t a w i o n e j w miejscu n i e p r z e w i e w n y m , z dala o d p r ą d ó w ciepłego p o wietrzą od k a l o r y f e r a l u b s u s z a r k i itd. R ó w n o m i e r n e m u osadzaniu się a d s o r b e n t a i u t w o r z e n i u w a r s t w y bez p ę c h e r z y k ó w p o w i e t r z a sprzyja o b s t u k i w a n i e r u r y d r e w n i a n ą pałeczką. W p r z y p a d k u w y p e ł n i a n i a d u ż y c h k o l u m n najlepiej umieścić zawiesinę w e w k r a p l a c z u i m i e s z a ć ją za p o m o c ą m i e s z a d ł a p r z e g u b o w e g o p o d c z a s w p r o w a d z a n i a d o k o l u m n y . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o p r z e z k r a n łącznika z a m o n t o w a n e g o u d o ł u k o l u m n y i dodaje n a s t ę p n e p o r c j e zawiesiny, aż u z y s k a się w y m a g a n ą w y s o k o ś ć k o l u m n y a d s o r b e n t a . N i e k t ó r z y polecają p r z y ł ą c z e n i e d o szczytu k o l u m n y drugiej k o l u m ny, t a k a b y m o ż n a b y ł o całą ilość zawiesiny w p r o w a d z i ć od r a z u , dzięki c z e m u osiąga się bardziej r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i a n i e k o l u m n y p o d c z a s o s a d z a n i a się a d s o r b e n t a . Przez k o l u m n ę przepuszcza się świeży r o z p u s z c z a l n i k , p o d ciśnieniem h y d r o s t a t y c z n y m , j a k i e przewiduje się p o d c z a s rozwijania c h r o m a t o g r a m u , d o p ó k i n i e stwierdzi się, że a d s o r -
b e n t j u ż się nie osadza. P o z i o m cieczy w k o l u m n i e nie p o w i n i e n o p a ś ć p o n i ż e j p o z i o m u adsorbenta w żadnym momencie podczas wypełniania i używania kolumny. N a w a r s t w i e a d s o r b e n t a umieszcza się c z ę s t o krążek b i b u ł y filtracyjnej lub w a r s t w ę czystego p i a s k u , a b y zabezpieczyć p o w i e r z c h n i ę a d s o r b e n t a p r z e d n a r u s z e n i e m p o d c z a s n a n o s z e n i a substancji. O d p o w i e d n i o s t ę ż o n y r o z t w ó r b a d a n e j m i e s z a n i n y w p r o w a d z a się d o k o l u m n y za p o m o c ą pipety, czeka, a ż ciecz wsiąknie w p o w i e r z c h n i ę a d s o r b e n t a i s p ł u k u j e rurę w e w n ą t r z niewielką ilością r o z p u s z c z a l n i k a , u m o ż l i w i a j ą c j a k p o p r z e d n i o j e g o wsiąknięcie w k o l u m n ę . N a s t ę p n i e p r z e s t r z e ń k o l u m n y p o w y ż e j w a r s t w y a d s o r b e n t a n a p e ł n i a się r o z p u s z c z a l n i k i e m i p r z y ł ą c z a n a p e ł n i o n y r o z p u s z c z a l n i k i e m w k r a p l a c z . R o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u , analizę frakcji i w y o d r ę b n i e n i e r o z d z i e l o n y c h s k ł a d n i ków opisano poprzednio. Chromatografia na kolumnie z suchym wypełnieniem. Technikę tę rozwinął Loev i w s p ó ł p r a c . [71] w n a s t ę p s t w i e obserwacji, że rozdzielanie mieszanin n a p ł y t k a c h d o c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j jest d u ż o skuteczniejsze niż rozdzielanie za p o m o c ą tradycyjnej c h r o m a t o g r a f i i k o l u m n o w e j , p r z y z a s t o s o w a n i u t a k i c h s a m y c h a d s o r b e n t ó w 1 u k ł a d ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w . W m e t o d z i e tej u ż y w a się k o l u m n y szklanej (o średnicy 2 d o 5 c m ) z a o p a t r z o n e j w łącznik z płytką z e szkła s p i e k a n e g o (rys. 1,130) l u b r u r y n y l o n o w e j ) o średnicy (2 d o 3 c m ) s p o j o n e j l u b z a t o p i o n e j p r z y d o l n y m k o ń c u , w k t ó r y w p r o w a d z a się k ł ę b e k w a t y s z k l a n e j . K a ż d ą z tych k o l u m n w y p e ł n i a się s u c h y m tlenkiem glinu (100—200 (tm; a k t y w n o ś ć I I l u b I I I ; z d o d a t k i e m w s k a ź n i k a fluoryzują cego) lub żelem k r z e m i o n k o w y m > (200—250 |im; a k t y w n o ś ć I I I ; z d o d a t k i e m w s k a ź n i k a fluoryzującego) (1), b i o r ą c n a 1 g b a d a n e j m i e s z a n i n y w przybliżeniu 300 g adsor b e n t a . W celu r ó w n o m i e r n e g o w y p e ł n i e n i a k o l u m n y szklanej stosuje się u l t r a w i b r a t o r p o r u s z a j ą c y się w z d ł u ż r u r y . W p r z y p a d k u k o l u m n y n y l o n o w e j n a p e ł n i a się r u r ę d o ok, jednej trzeciej długości i spuszcza w pozycji p i o n o w e j z w y s o k o ś c i kilkunastu centy m e t r ó w n a p o w i e r z c h n i ę stołu; m o ż n a z a s t o s o w a ć u l t r a w i b r a t o r , lecz nie jest t o koniecz n e , gdyż o t r z y m a n a k o l u m n a jest u b i t a p o d o b n i e jak k o l u m n a s z k l a n a . W zestawie z k o l u m n ą szklaną p o d c z a s w y p e ł n i a n i a k o l u m n y i p o d c z a s p r o c e s u c h r o m a t o g r a f i i , a ż d o chwili z a k o ń c z e n i a rozwijania c h r o m a t o g r a m u , k r a n u d o ł u k o l u m n y p o z o s t a w i a się o t w a r t y , a w p r z y p a d k u k o l u m n y n y l o n o w e j p e r f o r u j e się za p o m o c ą igły jej d n o ; wypełnienie z a t r z y m u j e zatyczką z w a t y s z k l a n e j . 1
a
B a d a n ą substancję, ciekłą l u b stałą, m o ż n a nanieść n a k o l u m n ę w p o s t a c i r o z t w o r u w m i n i m a l n e j ilości r o z p u s z c z a l n i k a , stosując w t y m celu pipetę kapilarną, za p o m o c ą której r o z p r o w a d z a się r o z t w ó r r ó w n o m i e r n i e p o górnej p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a i czeka, aż r o z p u s z c z a l n i k c a ł k o w i c i e w nią wsiąknie. I n n a m e t o d a , u w a ż a n a za lepszą, p o l e g a n a rozpuszczeniu b a d a n e j substancji w o d p o w i e d n i o l o t n y m r o z p u s z c z a l n i k u (eter, l e k k a benzyna, chlorek metylenu), dodaniu do roztworu użytego d o wypełnienia k o l u m n y a d s o r b e n t a w ilości p i ę c i o k r o t n i e większej niż m a s a p r ó b k i i o d p a r o w a n i u rozpuszczal nika. A d s o r b e n t z naniesioną substancją w p r o w a d z a się n a s t ę p n i e n a g ó r ę k o l u m n y i u k ł a d a go w r ó w n o m i e r n ą w a r s t w ę . W p r z y p a d k u k a ż d e j z tych m e t o d p o w i e r z c h n i ę a d s o r b e n t a p o k r y w a się w a r s t w ą o grubości 0,5—1 c m czystego, p r z e m y t e g o k w a sem piasku. C h r o m a t o g r a m r o z w i j a się p o d naciskiem 3 — 5 c m w a r s t w y r o z p u s z c z a l n i k a . W y g o d n i e jest umieścić rozpuszczalnik ( 2 ) w z a m k n i ę t y m k o r k i e m w k r a p l a c z u , k t ó r e g o r u r k a w y l o t o w a d o t y k a p o w i e r z c h n i w a r s t w y piasku, i n a s t ę p n i e o s t r o ż n i e o t w o r z y ć k r a n . R o z p u s z c z a l n i k p o w o l i ścieka, do czasu, gdy s p a d e k ciśnienia w e w k r a p l a c z u uniemożliwi dalsze spływanie. W y l o t w k r a p l a c z a p o z o s t a w i a się p o d p o z i o m e m cieczy w k o l u m n i e ; gdy p o z i o m cieczy o b n i ż y się, d o w k r a p l a c z a przedostają się p ę c h e r z y k i p o w i e t r z a i r o z p u s z c z a l n i k s p ł y w a dalej. R o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u jest z a k o ń c z o n e , gdy czoło r o z p u s z c z a l n i k a osiągnie d n o k o l u m n y (od 15 d o 30 m i n ) . Przebieg r o z w i j a n i a m o ż n a z łatwością o b s e r w o w a ć w k o l u m n i e n y l o n o w e j , ogląda jąc ją w świetle n a d f i o l e t o w y m p r z e n i k a j ą c y m przez w a r s t w ę n y l o n u ; w p r z y p a d k u i' R u r y n y l o n o w e sa d o n a b y c i a w C h e m i s c h e F a b r i k B u d e n h e l m o r a z w f i r m i e W . '> S t o s o w a n y w tej m e t o d z i e zel k r z e m i o n k o w y m o ż n a n a b y ć w f i r m i e M . W o e l m .
Coles C o . Ltd.
k o l u m n y szklanej wyniki są m n i e j z a d o w a l a j ą c e . W y p e ł n i e n i e k o l u m n y szklanej wy tłacza się, n a t o m i a s t w p r z y p a d k u k o l u m n y n y l o n o w e j r u r ę k ł a d z i e się w pozycji pozio mej n a płycie szklanej i r o z c i n a w z d ł u ż w a r s t w ę n y l o n u żyletką. W y k r y w a n i e p a s m i. e k s t r a k c j ę r o z d z i e l o n y c h s k ł a d n i k ó w o p i s a n o p o p r z e d n i o (str. 161). U w a g i . (1) P o m y ś l n y w y n i k r o z d z i e l a n i a m i e s z a n i n y z a p o m o c ą k o l u m n y z s u c h y m w y p e ł n i e n i e m zależy c a ł k o w i c i e od użycia a d s o r b e n t a o w ł a ś c i w y m stopniu a k t y w n o ś c i . N i e p o w i n n o się z a k ł a d a ć , że p o d o d a n i u o d p o w i e d n i e j ilości w o d y d o n a b y t e g o adsor benta o p o d a n e j a k t y w n o ś c i I u z y s k a się właściwą j a k o ś ć a d s o r b e n t a , lecz należy ozna czyć a k t y w n o ś ć w sposób opisany p o p r z e d n i o l u b za p o m o c ą d o s k o n a ł e j m i k r o m e t o d y p o d a n e j p r z e z L o e v a i w s p ó ł p r . [71]. (2) Stosuje się rozpuszczalnik, k t ó r e g o skuteczność s p r a w d z o n o z a p o m o c ą c h r o m a tografii c i e n k o w a r s t w o w e j . Najlepiej, g d y jest t o j e d e n rozpuszczalnik. Jeżeli k o n i e c z n e jest użycie mieszaniny r o z p u s z c z a l n i k ó w , t o w e d ł u g L o e v a i w s p ó ł p r a c , z d e z a k t y w o w a n y a d s o r b e n t należy p r z e d w p r o w a d z e n i e m d o k o l u m n y w y m i e s z a ć z u k ł a d e m roz p u s z c z a l n i k ó w (wysyconych w z a j e m n i e p r z e z mieszanie) wziętym w ilości 1 0 % w sto sunku wagowym. R o z d z i e l c z a c h r o m a t o g r a f i a k o l u m n o w a . J a k w y n i k a z opisu c h r o m a t o g r a f i i b i b u ł o wej, rozdzielanie s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y za p o m o c ą cieczowej c h r o m a t o g r a f u rozdziel czej o p a r t e jest n a r ó ż n i c a c h w e w s p ó ł c z y n n i k a c h p o d z i a ł u t y c h s k ł a d n i k ó w p o m i ę d z y dwie n i e mieszające się ze sobą ciecze. F a z ę s t a c j o n a r n ą s t a n o w i r o z p u s z c z a l n i k bardziej p o l a r n y z a a d s o r b o w a n y w p o s t a c i cienkiej w a r s t w y n a o d p o w i e d n i m n o ś n i k u , a fazą r u c h o m ą jest u k ł a d m n i e j p o l a r n y . W c h r o m a t o g r a f i i rozdzielczej z o d w r ó c o n y m i f a z a m i m n i e j p o l a r n y r o z p u s z c z a l n i k s t a n o w i fazę stacjonarną, a bardziej polarny-—? fazę r u c h o m ą ; w tym p r z y p a d k u nośnik p o d d a j e się działaniu dichlorodimetylosilanu, reagującemu z powierzchniowymi grupami wodorotlenowymi, aby zapobiec nawilgoce niu p o w i e r z c h n i nośnika. J a k o n o ś n i k stosuje się p r z e w a ż n i e żel k r z e m i o n k o w y , z w y k l e o t a k i m s a m y m wy m i a r z e z i a r e n jak u ż y w a n y w c h r o m a t o g r a f i i adsorpcyjnej, o r a z ziemię o k r z e m k o w ą (Celite) l u b s p r o s z k o w a n ą celulozę. F a z ą s t a c j o n a r n ą jest często w o d a a l b o w o d n e r o z t w o r y b u f o r ó w , rozc. k w a s s i a r k o w y l u b solny o r a z m e t a n o l . J a k o fazę r u c h o m ą stosuje się m i e s z a n i n ę b u t a n o l - c h l o r o f o r m , m i e s z a n i n ę b u t a n o l - b e n z e n , c z t e r o c h l o r e k węgla,, octan etylu, h e k s a n l u b 2,2,4 - trim etyl op en tan. P r z y k ł a d a m i r o z p u s z c z a l n i k ó w w technice z o d w r ó c o n y m i f a z a m i są: o k t a n (faza s t a c j o n a r n a ) — 60-proc. w o d n y r o z t w ó r m e t a n o l u , (faza r u c h o m a ) i t o l u e n — f o r m a m i d . U k ł a d r o z p u s z c z a l n i k ó w d o b i e r a się n a p o d s t a w i e w s t ę p n y c h p r ó b , polegających n a wytrząsaniu r ó ż n y c h p a r r o z p u s z c z a l n i k ó w ze s k ł a d n i k a m i m i e s z a n i n y p r z e z n a c z o n e j d o rozdzielenia (lub z samą m i e s z a n i n ą ) i o d p o w i e d n i e j analizie k a ż d e j porcji r o z t w o r u w celu oznaczenia w przybliżeniu w s p ó ł c z y n n i k ó w p o d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h s k ł a d n i k ó w . W y b i e r a się ten u k ł a d r o z p u s z c z a l n i k ó w , w k t ó r y m g ł ó w n y s k ł a d n i k w y k a z u j e współ czynnik p o d z i a ł u r z ę d u 1 (rozdzielanie p r z e c i w p r ą d o w e , p . 1 , 3 2 ) . D w i e fazy ciekłe w y t r z ą s a się ze s o b ą w rozdzielaczu, oddziela o d p o w i e d n i ą o b j ę t o ś ć w a r s t w y rozpuszczalnika, k t ó r y m a być u ż y t y j a k o f a z a s t a c j o n a r n a , i m i e s z a z nośni kiem (zwykle w s t o s u n k u 0,5—1 m l / g ) . N o ś n i k p o k r y t y r o z p u s z c z a l n i k i e m miesza się n a s t ę p n i e z d r u g i m r o z p u s z c z a l n i k i e m , k t ó r y m a być u ż y t y j a k o faza r u c h o m a . Otrzy m a n ą zawiesinę w p r o w a d z a się d o k o l u m n y szklanej w t a k i s a m sposób j a k w przy p a d k u k o l u m n y a d s o r p c y j n e j . J e d n a k siła ciężkości r z a d k o w y s t a r c z a d o r ó w n o m i e r nego wypełnienia k o l u m n y i t r z e b a ją w s p o m ó c , stosując w t y m celu p e r f o r o w a n y m e t a l o w y k r ą ż e k (o nieco mniejszej średnicy n i ż średnica r u r y ) p r z y m o c o w a n y d o m e t a l o w e g o p r ę t a . Z a p o m o c ą t e g o u r z ą d z e n i a m o ż n a m i e s z a ć zawiesinę w k o l u m n i e stosując długie, ł a g o d n e p i o n o w e r u c h y ; n a p e ł n i e n i e k o l u m n y osiąga się p r z e z p o w o l n e przesu w a n i e k r ą ż k a p o p r z e z zawiesinę w d ó ł i u b i j a n i e w ten s p o s ó b n o ś n i k a n a dole k o l u m n y . P r z e z s t o p n i o w e u s u w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a z k o ń c a k o l u m n y , d o d a w a n i e na s t ę p n y c h porcji zawiesiny i mieszanie n a z m i a n ę z ubijaniem o t r z y m u j e się k o l u m n ę nie zawierającą oddzielnych w a r s t w i p ę c h e r z y k ó w powietrza, <*•
N a n o s z e n i e substancji n a k o l u m n ę rozdzielczą, rozwijanie c h r o m a t o g r a m u i analizę frakcji p r z e p r o w a d z a się t a k s a m o j a k w p r z y p a d k u k o l u m n y a d s o r p c y j n e j . Rozdzielcza c h r o m a t o g r a f i a k o l u m n o w a m a d u ż e z a s t o s o w a n i e d o r o z d z i e l a n i a z w i ą z k ó w h o m o l o g i c z n y c h z p e w n y m i g r u p a m i funkcyjnymi, k t ó r y c h nie m o ż n a r o z dzielić za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i a d s o r p c y j n e j . W ten s p o s ó b m o ż n a n a p r z y k ł a d rozdzielić mieszaniny p r o s t y c h a l k o h o l i , k w a s ó w tłuszczowych, k w a s ó w d i k a r b o k s y lowych, fenoli, a t a k ż e m i e s z a n i n y białek, p u r y n , s t e r o i d ó w i l i p i d ó w . W y s o c e sprawna chromatografia cieczowa. O p i s a n e t r a d y c y j n e s p o s o b y p r z e p r o w a d z a n i a c h r o m a t o g r a f i i k o l u m n o w e j ciecz—ciało stałe i ciecz—ciecz zostały ostatnio z m o d y f i k o w a n e , t a k że analizę m i e s z a n i n y z w i ą z k ó w stałych (przy wielkości p r ó b k i r z ę d u 1 m i k r o g r a m a ) m o ż n a w y k o n a ć z p o d o b n ą d o k ł a d n o ś c i ą rozdzielenia i w p o d o b n y m czasie jak w u k ł a d z i e c h r o m a t o g r a f i c z n y m gaz—ciecz. T e u d o s k o n a l o n e t e c h n i k i są szczególnie p r z y d a t n e d o a n a l i z y z w i ą z k ó w nielotnych i n i e t r w a ł y c h termicznie, d o k t ó r y c h oczywiście nie m o ż n a z a s t o s o w a ć c h r o m a t o g r a f i i gaz—ctecz. C h r o m a t o g r a f i ę p r z e p r o w a d z a się w k o l u m n a c h ze stali n i e r d z e w n e j o d ł u g . od 50 d o 100 c m i o średnicach p o d o b n e j wielkości j a k w k o l u m n a c h d o c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . K o l u m n y wypełnia się f a z a m i s t a c j o n a r n y m i specjalnie p r z y g o t o w a n y m i d o poszczegól n y c h p r o c e s ó w c h r o m a t o g r a f i c z n y c h , j a k a d s o r p c j a , podział s k ł a d n i k ó w , w y m i a n a j o n o w a l u b p r z e n i k a n i e p r z e z żel. Z d o l n o ś ć rozdzielcza u k ł a d u b a r d z o zależy od j e d n o r o d ności d r o b n o z i a r n i s t e g o t l e n k u glinu s t o s o w a n e g o j a k o w y p e ł n i e n i e k o l u m n y . W y m i a r y k o l u m n y i p o s t a ć fizyczna w y p e ł n i e n i a stwarzają p o t r z e b ę z a s t o s o w a n i a nadciśnienia u ł a t w i a j ą c e g o p r z e p ł y w cieczy p r z e z k o l u m n ę . N a d c i ś n i e n i e uzyskuje się za p o m o c ą o d p o w i e d n i e j p o m p y i ustala w y m a g a n ą jego w a r t o ś ć , w g r a n i c a c h 6,8—41,2 M P a , p r z e d naniesieniem substancji. Z a i n s t a l o w a n e d e t e k t o r y mierzą r ó ż n i c ę w a b s o r p c j i p r z y w y b r a n y c h długościach fal l u b różnicę w w a r t o ś c i refrakcji p o m i ę d z y s y g n a ł e m odniesienia p o c h o d z ą c y m o d z a s t o s o w a n e g o r o z p u s z c z a l n i k a i s y g n a ł e m opuszczającego k o l u m n ę wycieku. 1
Szereg urządzeń d o t e g o r o d z a j u c h r o m a t o g r a f i i znajduje się w s p r z e d a ż y ) i m o ż n a oczekiwać, że najbliższe lata w y k a ż ą o l b r z y m i e możliwości tej techniki w z a s t o s o w a niach d o badań analitycznych i preparatywnych. Ćwiczenia z chromatografii a d s o r p c y j n e j . Oczyszczanie antracenu. W 50 m l h e k s a n u r o z p u s z c z a się, w razie p o t r z e b y ogrzewając, 50 m g s u r o w e g o a n t r a c e n u (zwykle b a r w y żółtej). K o l u m n ę szklaną o dług. 40 c m i średnicy 1,8 m m , z a o p a t r z o n ą w płytkę ze s z k ł a spiekanego, łącznik z k r a n e m i rozdzielacz, w y p e ł n i a się a k t y w o w a n y m tlenkiem glinu d o wysokości 20 c m , stosując zawiesinę 50 g tlenku glinu ( a k t y w n o ś ć II) w heksa nie. R o z t w ó r a n t r a c e n u w p r o w a d z a się n a szczyt k o l u m n y z w k r a p l a c z a , s p ł u k u j e w k r a placz niewielką ilością h e k s a n u i n a s t ę p n i e r o z w i j a c h r o m a t o g r a m za p o m o c ą 200 m l h e k s a n u . C o pewien czas ogląda się k o l u m n ę w świetle l a m p y n a d f i o l e t o w e j (p. 1,3 F). W p o b l i ż u górnej p o w i e r z c h n i a d s o r b e n t a p o w i n n o być w i d o c z n e wąskie p a s m o z ciem noniebieską fluorescencją ( z a a d s o r b o w a n y k a r b a z o l ) ; n a s t ę p n e p a s m o , w niższej części k o l u m n y , m a b a r w ę żółtą, n i e w y k a z u j e fluorescencji i należy d o naftacenu; intensyw n o ś ć tego p a s m a zależy o d czystości p r ó b k i a n t r a c e n u . A n t r a c e n t w o r z y s z e r o k i e p a s m o 0 fioletowoniebieskiej fluorescencji w dolnej części k o l u m n y . R o z w i j a n i e c h r o m a t o g r a m u p r o w a d z i się d o chwili p o j a w i e n i a się a n t r a c e n u w wycieku z k o l u m n y . Pierwszą porcję wycieku o d r z u c a się, g d y ż zawiera o n a najsłabiej a d s o r b o w a n e zanieczyszczenia, p r z y p o m i n a j ą c e p a r a f i n ę , i zmienia się o d b i e r a l n i k n a czysty. E l u c j ę h e k s a n e m p r o w a d z i się t a k długo, a ż a n t r a c e n z o s t a n i e c a ł k o w i c i e usunięty z k o l u m n y (1); ż ó ł t e p a s m o nie p o w i n n o d o t r z e ć d o d n a k o l u m n y . F r a k c j ę eluatu zawierającą a n t r a c e n zagęszcza się w w y p a r c e o b r o t o w e j p o d zmniejszonym ciśnieniem do ok. 2 ml, chłodzi k o l b ę w łaźni z l o d e m i solą i za p o m o c ą oziębionego w lodzie h e k s a n u przenosi ilościowo kryształy 1 r o z t w ó r n a sączek. K r y s z t a ł y a n t r a c e n u p r z e m y w a się z i m n y m h e k s a n e m ; p r o d u k t (30 mg), fluoryzujący w świetle słonecznym, m a tt. 2 1 5 — 2 1 6 ° C . I
1
N a przykład, p r o d u k c j i
firmy W a t e r s A s s o c i a t e s L t d .
U w a g a . (1) G d y a n t r a c e n zacznie w y ł a n i a ć przez z m i a n ę r o z p u s z c z a l n i k a n a m i e s z a n i n ę frakcje zawierające a n t r a c e n o d p a r o w u j e się p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a w h e k s a n i e i zagęszcza nio. T e d o d a t k o w e czynności są n i e z b ę d n e ze cenu w benzenie.
się z k o l u m n y , elucję m o ż n a przyspieszyć b e n z e n - h e k s a n (1:1). W t y m p r z y p a d k u d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o m a ł e j objętości, j a k o p i s a n o poprzed względu na d o b r ą r o z p u s z c z a l n o ś ć a n t r a
1
Oddzielenie cholestenonu o d cholesterolu ).
M i e s z a n i n ę 1,0 g oczyszczonego c h o l e s t e r o l u i 0,2 g d e n k u m i e d z i ( I I ) u m i e s z c z a się w p r o b ó w c e u m o c o w a n e j u g ó r y w łapie, d o d a j e k a w a ł e k s u c h e g o l o d u , a b y z a s t ą p i ć p o w i e t r z e d w u t l e n k i e m węgla, i w wylocie p r o b ó w k i u m i e s z c z a z a t y c z k ę z w a t y . P r o b ó w k ę ogrzewa się w ł a ź n i m e t a l o w e j o t e m p . 3 0 0 — 3 5 0 ° C w ciągu 15 m i n i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia, o b r a c a j ą c ją c o p e w i e n c z a s r u c h e m w i r o w y m w celu r o z p r o w a d z e n i a stopionej m i e s z a n i n y n a ś c i a n k i p r o b ó w k i . Z i m n y s t o p o g r z e w a się z k i l k o m a m l ben zenu i c z a r n ą zawiesinę w l e w a b e z p o ś r e d n i o n a szczyt u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n e j k o l u m n y (1). P r o b ó w k ę s p ł u k u j e się niewielką ilością benzenu i d o d a j e p o p ł u c z y n y d o k o l u m n y . Z a p o m o c ą niewielkiego nadciśnienia (ok. 4—5 h P a , czyli 3—4 m m H g ) u m o ż l i w i a się wessanie r o z t w o r u w tlenek glinu; dość często m i e s z a się p o w i e r z c h n i o w ą w a r s t w ę a d s o r b e n t a , o g r u b o ś c i o k . 0,5 c m , t w a r d y m d r u t e m m i e d z i a n y m , a b y z a p o b i e c b l o k a d z i e p r z e z b a r d z o d r o b n y osad z w i ą z k ó w m i e d z i . G d y j u ż w p r o w a d z i się c a ł o ś ć c z a r n e j cieczy, p o w i n n a o n a s p ł y w a ć w d ó ł b e z konieczności dalszego m i e s z a n i a . C h r o m a t o g r a m rozwija się z a p o m o c ą benzenu d o czasu, gdy o d r ę b n e ż ó ł t a w e r o z m y t e p a s m o zbliży się d o d n a k o l u m n y ; zbiera się p r z y t y m ok. 150 m l cieczy. N a s t ę p n i e z b i e r a się frakcje p o 5 m l , a ż ż ó ł t e p a s m o z o s t a n i e c a ł k o w i c i e usunięte. K a ż d ą z t y c h frakcji o d p a r o w u j e się oddzielnie. P i e r w s z e z nich tworzą olej (chociaż dają ż ó ł t y 2 , 4 - d i n i t r o f e n y l o h y d r a z o n ) ; o s t a t n i e frakcje p o p o t a r c i u krystalizują (cholestenon). Elucjęp r o w a d z i się dalej z a p o m o c ą 400 m l b e n z e n u ; f r a k c j a ta p o o d p a r o w a n i u daje w i ę k szość c h o l e s t e n o n u . P o z o s t a ł y w k o l u m n i e c h o l e s t e n o n eluuje się b e n z e n e m zawierają c y m 0 , 5 % a b s o l u t n e g o etanolu t a k d ł u g o , aż c i e m n o b r ą z o w e p a s m o zbliży się d o d n a k o l u m n y . Wszystkie krystaliczne p o z o s t a ł o ś c i p r z e n o s i się za p o m o c ą niewielkiej ilości b e n z y n y lekkiej, o tw. 4 0 — 6 0 ° C , d o m a ł e j k o l b y i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 4 0 — 5 0 m l g o r ą c e g o m e t a n o l u , d o d a j e 0,2 g węgla odbarwiającego,, sączy p r z e z m a ł ą w a r s t w ę t l e n k u glinu (6 m m X 6 m m ) , zagęszcza d o ok. 20 m l i p o z o s t a w i a n a n o c do krystalizacji. W y d a j n o ś ć c h o l e s t e n o n u o tt. 8 2 ° C w y n o s i 0,5 g. U w a g a , (1) K o l u m n ę do c h r o m a t o g r a f i i p r z y g o t o w u j e się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : 9 0 g c h r o m a t o g r a f i c z n e g o t l e n k u glinu (Spence) m i e s z a się z b e n z e n e m wziętym w ilości dostatecznej d o u t w o r z e n i a p o d c z a s m i e s z a n i a rzadkiej zawiesiny. Z a w i e s i n ę p r z e l e w a się, energicznie mieszając, d o r u r y ( o dług. 4 0 c m i średnicy w e w n . 18 m m ) , z a w i e r a jącej p ł y t k ę ze szkła spiekanego i w y p ł u k u j e resztę a d s o r b e n t a niewielką ilością ben zenu. P o w i n n o się p r z y t y m u z y s k a ć r ó w n o m i e r n e wypełnienie k o l u m n y o dług. 35 c m . O d c i e k a n i e benzenu d o p r o w a d z a się d o t a k i e g o stopnia, a b y n a d p o w i e r z c h n i ą t l e n k u glinu p o z o s t a ł a ok. 1 c m w a r s t w a cieczy, p r z e d w p r o w a d z e n i e m r o z t w o r u p r z y g o t o w a n e g o d o c h r o m a t o g r a f i i . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż n a d o p u ś c i ć d o o b n i ż e n i a sięp o z i o m u cieczy poniżej p o z i o m u tlenku glinu.
V Z e w z g l ę d u na t o k s y c z n o ś ć b e n z e n u k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą
należy u s t a w i ć p o d
wyciągiem.
Otrzymywanie cis-azobenzenu z rran^-azobenzenu. trans-
HC s
cis-
H C
fc
S
\ \
C*H
6
C«Hj
.N = N,
S
W zlewce o p o j . 200 m l r o z p u s z c z a się 1,0 g a z o b e n z e n u (p. I V 1 0 2 ; jest t o od m i a n a trans) w 50 m l lekkiej b e n z y n y o tw. 4 0 — 6 0 ° C . R o z t w ó r naświetla się w ciągu 30 m i n p r o m i e n i o w a n i e m n a d f i o l e t o w y m ; najwygodniej p r z e p r o w a d z i ć riaświedanie z a pomocą lampy fluorescencyjnej H a n o v i a , m o d e l 16, u m i e s z c z o n e j w odległości ok. 13 c m n a d p o w i e r z c h n i ą cieczy w zlewce. W międzyczasie p r z y g o t o w u j e się k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą z 50 g a k t y w o w a n e g o k w a s o w e g o d e n k u glinu (o a k t y w n o ś c i I) z n a j dującego się w p o s t a c i z a w i e s i n y w lekkiej b e n z y n i e o tw. 4 0 — 6 0 ° C ; uzyskuje się k o l u m n ę a d s o r b e n t a o p r z y b l i ż o n y c h w y m i a r a c h 20 c m X l , 8 c m . P o p r z y g o t o w a n i u k o l u m n y u m i e s z c z a się n a p o w i e r z c h n i w a r s t w y a d s o r b e n t a d o b r z e przylegający k r ą ż e k b i b u ł y filtracyjnej i naświetlany r o z t w ó r n a t y c h m i a s t p o usunięciu s p o d l a m p y w l e w a p o w o l i p o szklanej pałeczce n a bibułę, a ż k o l u m n a n a p e ł n i się cieczą; t r z e b a p r z y t y m u w a ż a ć , a b y n i e n a r u s z y ć górnej w a r s t w y k o l u m n y . C h r o m a t o g r a m r o z w i j a się za p o m o c ą 100 m l b e n z y n y lekkiej o tw. 4 0 — 6 0 ° C . W g ó r z e k o l u m n y p o j a w i a się o s t r e b a r w n e p a s m o o dług. ok. 2 c m (izomer cis); n a t o m i a s t r o z m y t e b a r w n e p a s m o ( i z o m e r trans) p r z e s u w a się w dół k o l u m n y . P o d c z a s rozwijania c h r o m a t o g r a m u część k o l u m n y z a s ł a n i a się p r z e d światłem owijając ją c z a r n y m p a p i e r e m , k t ó r y p r z y m o c o w u j e się g u m o w ą o p a s k ą ; z a p o b i e g a t o w d u ż y m s t o p n i u p o w r o t n e j p r z e m i a n i e o d m i a n y cis w o d m i a n ę trans. W y p e ł n i e n i e k o l u m n y w y j m u j e się, oddziela 2 c m w a r s t w ę z b a r w n y m p a s m e m i wytrząsa ją ze 150 m l lekkiej b e n z y n y o iw. 4 0 — 6 0 * C zawierającej 1,5 m l a b s o l u t n e g o m e t a n o l u ( 1 ) . T l e n e k glinu o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a przesącz d w i e m a p o r c j a m i p o 15 m l w o d y w celu usunięcia m e t a n o l u . E k s t r a k t b e n z y n o w y suszy się wstrząsając go z ok. 1 g b e z w . siarczanu sodu w ciągu 10 m i n , sączy i o d p a r o w u j e r o z p u s z c z a l n i k p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o z o s t a ł y b e z b a r w n y o s a d o tt. 7 1 . 5 ° C jest p r a k t y c z n i e c z y s t y m cis-azobenzenem. T o ż s a m o ś ć i czystość związku m o ż n a p o t w i e r d z i ć rejestrując j e g o w i d m o w nadfiolecie w r o z t w o r z e e t a n o l o w y m t a k s z y b k o , j a k jest t o m o ż l i w e p o w y o d r ę b n i e n i u ; c w - a z o b e n z e n m a / m e x 281 n m , * 5260, a trans-azobenzen — X 320 n m , e 21 300 w r o z t w o r z e e t a n o l o w y m . t
iaax
U w a g a . (1) I z o m e r cis m o ż n a r ó w n i e ż u s u n ą ć z k o l u m n y zmieniając r o z p u s z c z a l n i k eluujący n a b e n z y n ę lekką o tw. 4 0 — 6 0 ° C zawierającą \ % m e t a n o l u . E l u a t p r z e m y w a się n a s t ę p n i e w o d ą w celu usunięcia m e t a n o l u , t a k jak o p i s a n o p o p r z e d n i o . Ćwiczenie z rozdzielczej chromatografii k o l u m n o w e j . Rozdzielanie 2,4-dinih-ofenylotaydrazonów za p o m o c ą chromatografii z odwróconymi fazami. Zaletą opisanej m e t o d y jest m o ż l i w o ś ć jej z a s t o s o w a n i a d o analizy ilościowej m i e s z a n i n p o c h o d n y c h a l d e h y d ó w i k e t o n ó w . Związki te są nieraz d o s t ę p n e w ilościach m i l i g r a m o w y c h , j a k n p . p o prze p r o w a d z e n i u ozonolizy a l k e n ó w . J a k o p r z y k ł a d p o d a n o r o z d z i e l a n i e m i e s z a n i n y h o m o logicznych ketonów. D o 250 m l w o d n e g o z a k w a s z o n e g o r o z t w o r u 2 , 4 - d i n i t r o f e n y l o h y d r a z y n y (1), znaj dującego się w k o l b i e s t o ż k o w e j , d o d a j e się z a p o m o c ą s k a l i b r o w a n e j p i p e t k i p o r c j e po 0,02 m l n a s t ę p u j ą c y c h k e t o n ó w : a c e t o n u , 2-butanonu, 2 - p e n t a n o n u i 4-metylo-2-pent a n o n u . K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i w s t r z ą s a energicznie p r z e z 2—3 m i n w celu d o k ł a d n e g o wymieszania z a w a r t o ś c i . R o z t w ó r ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 3 5 — 4 0 ° C w ciągu 0,5 h , oziębia i e k s t r a h u j e c z t e r e m a p o r c j a m i p o 25 m l c h l o r k u m e t y l e n u . E k s t r a k t y ł ą c z y się, p r z e m y w a w o d ą , d o p ó k i nie o d m y j e się k w a s u , suszy w a r s t w ę organiczną s i a r c z a n e m s o d u , sączy i o d p a r o w u j e r o z t w ó r d o s u c h a . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 10 m l t o l u e n u i o t r z y m a n y r o z t w ó r p r z e n o s i n a k o l u m n ę z t l e n k i e m glinu (10 c m X l , 8 c m ) , p r z y g o t o w a n ą z zawiesiny 25 g tlenku glinu (o a k t y w n o ś c i II)
w toluenie. K o l u m n ę eluuje się t o l u e n e m t a k d ł u g o , aż z o s t a n i e w y m y t e s z y b k o prze suwające się szerokie p a s m o b a r w y p o m a r a ń c z o w e j ; c i e m n o c z e r w o n e p a s m o nieprzer e a g o w a n e j 2,4-dinitrofenylohydrazyny p o w i n n o p o z o s t a ć w g ó r z e k o l u m n y . F r a k c j e eluatu łączy się i o d p a r o w u j e d o s u c h a w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 5 m l t o l u e n u i ilościowo przenosi r o z t w ó r (stosując wkraplającą pipetę i d o d a t k o w e m a ł e ilości toluenu) d o k o l b y m i a r o w e j n a 10 m l ; r o z t w ó r u z u p e ł n i a się d o kreski toluenem. Mieszaninę 500 m l f o r m a m i d u (2) i 50 m l t o l u e n u wytrząsa się w rozdzielaczu w celu osiągnięcia r ó w n o w a g i p o m i ę d z y o b y d w i e m a f a z a m i i każdą z w a r s t w przenosi się d o z a m y k a n e j kolby s t o ż k o w e j . W zlewce o d w a ż a się 28 g s i l a n o w a n e g o Celitu 545 (3) i d o d a j e 14 ml n a s y c o n e g o f o r m a m i d e m t o l u e n u . Z a w a r t o ś ć zlewki m i e s z a się m e c h a nicznie w celu r o z p r o s z e n i a t o l u e n u n a n o ś n i k i w p r o w a d z a s t o p n i o w o , jednocześnie mieszając, n a s y c o n y t o l u e n e m f o r m a m i d , c o p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a zawiesiny. Jeżeli pojawią się p r z y t y m p ę c h e r z y k i p o w i e t r z a , t o należy je u s u n ą ć p r z e z o d w i r o w a n i e za wiesiny, oddzielenie s z u m o w i n i p o w t ó r n e r o z p r o s z e n i e osadu. Z w y k l e p o d w ó c h t a k i c h o p e r a c j a c h o t r z y m u j e się zawiesinę bez p ę c h e r z y k ó w powietrza. Zawiesinę w p r o w a d z a się p o r c j a m i d o o d p o w i e d n i e j k o l u m n y c h r o m a t o g r a f i c z n e j , miesza z a p o m o c ą p i o n o wych ruchów perforowanym krążkiem metalowym przymocowanym do metalowego p r ę t a i u b i j a w y p e ł n i e n i e p r z e s u w a j ą c p o w o l i k r ą ż e k w dół p o p r z e z zawiesinę i osia dający nośnik. N a l e ż y w p r o w a d z i ć t a k ą ilość zawiesiny, a b y d ł u g o ś ć w y p e ł n i e n i a wy niosła 26—30 c m . Ostateczne osadzenie w y p e ł n i e n i a osiąga się za p o m o c ą nadciśnienia wielkości 80 h P a (60 m m H g ) , k t ó r e u t r z y m u j e się n a s t ę p n i e p o d c z a s r o z w i j a n i a c h r o m a t o g r a m u i elucji. K o l u m n ę należy zabezpieczyć przed p r ą d a m i z i m n e g o i ciepłego p o w i e t r z a ; nadaje się o n a d o u ż y t k u p r z e z p r z y n a j m n i e j t r z y dni. Z p r z y g o t o w a n e g o r o z t w o r u t o l u e n o w e g o 2,4-dinitrofenyIohydrazonów p o b i e r a się 0,5 ml p r ó b k ę za p o m o c ą k a l i b r o w a n e j p i p e t y n a 1 m l i w p r o w a d z a ją do m a ł e j zlewki. D o d a j e się 1 g silinowanego Celitu i m i e s z a w celu r o z p r o s z e n i a r o z t w o r u n a nośnik. P o z i o m f o r m a m i d u w k o l u m n i e o b n i ż a się d o wysokości 0,5 c m poniżej p o w i e r z c h n i n o ś n i k a i w p r o w a d z a n a k o l u m n ę całą z a w a r t o ś ć zlewki. Z l e w k ę w y p ł u k u j e się p o r c j a m i p o 1 ml n a s y c o n e g o t o l u e n e m f o r m a m i d u i w p r o w a d z a k a ż d ą p o r c j ę n a k o l u m n ę czeka jąc n a d o k ł a d n e ścieknięcie cieczy, a b y m i e s z a n i n ę ilościowo przenieść. N a s t ę p n i e roz wija się c h r o m a t o g r a m za p o m o c ą f o r m a m i d u n a s y c o n e g o t o l u e n e m i zbiera r ó w n e frakcje w g r a n i c a c h 1,5—2,0 m l w a u t o m a t y c z n y m k o l e k t o r z e frakcji. Przebieg c h r o m a t o g r a f i i ustala się graficznie wykreślając zależność p o m i ę d z y n u m e r e m frakcji i jej absorpcją m i e r z o n ą dla k a ż d e j frakcji p r z y o d p o w i e d n i e j długości fali. Jeżeli dysponuje się f o t o e l e k t r y c z n y m s p e k t r o m e t r e m S p e k k e r a ) , t o stosuje się g o z filtrem I l f o r d a n r 602 o r a z z kuwetą odniesienia zawierającą f o r m a m i d n a s y c o n y t o l u e n e m . N a t o m i a s t w p r z y p a d k u u ż y w a n i a r ę c z n e g o lub samopiszącego s p e k t r o f o t o m e t r u d o nadfioletu i światła widzialnego d o b r z e jest oznaczyć dla k a ż d e g o z 2,4-din i t r o f e n y l o h y d r a z o n ó w krzywą a b s o r p c j i w r o z t w o r z e n a s y c o n e g o t o l u e n e m forrrfarnidu i n a t e j p o d s t a w i e d o b r a ć d ł u g o ś ć fali najbardziej o d p o w i e d n i ą d o b a d a n i a wszyst kich frakcji. 1
F r a k c j e zawierające ten s a m s k ł a d n i k łączy się w oddzielnych k o l b a c h m i a r o w y c h (zwykle o p o j . 10 ml) i rozcieńcza d o kreski f o r m a m i d e m n a s y c o n y m t o l u e n e m ; m i e r z y , się a b s o r p c j ę światła tych r o z t w o r ó w . K a ż d y r o z t w ó r rozcieńcza się 20 ml w o d y i eksstrahuje c h l o r k i e m m e t y l e n u . E k s t r a k t y p r z e m y w a się w o d ą w celu .usunięcia p o z o s t a łego f o r m a m i d u , suszy s i a r c z a n e m s o d u , sączy i o d p a r o w u j e d o sucha. K a ż d ą p o z o s t a łość (ok. 4 mg) krystalizuje się z kilku k r o p l i m e t a n o l u w s p o s ó b opisany w p . 1,20 i identyfikuje składniki z a p o m o c ą oznaczenia t e m p e r a t u r y topnienia w a p a r a c i e typu m i k r o s k o p u z ogrzewaną p o d s t a w ą (p. 1,34). W ten s p o s ó b identyfikuje się zasadnicze p a s m a frakcji c h r o m a t o g r a f i c z n y c h , lecz analizę m i e s z a n i n y m o ż n a u w a ż a ć z a pełną, p o p o r ó w n a n i u o d c z y t ó w a b s o r b a n c j i p o ł ą c z o n y c h i r o z c i e ń c z o n y c h frakcji z w z o r c o i' A p a r a t m o ż n a n a b y ć w firniie R a n k
Hilger.
w y m i w y k r e s a m i o t r z y m a n y m i z p o m i a r ó w a b s o r b a n c j i r o z t w o r ó w o z n a n y m stężeniu k a ż d e g o 2,4-dinitrofenylohydrazonu w f o r m a m i d z i e n a s y c o n y m t o l u e n e m , w y k o n a n y c h n a t y m s a m y m a p a r a c i e i p r z y takiej samej długości fali. U w a g i . (1) O d p o w i e d n i r o z t w ó r 2,4-dinitrofenylohydrazyny p r z y g o t o w u j e się w n a stępujący s p o s ó b : d o m i e s z a n i n y 42 m l stęż. k w a s u solnego i 50 m l w o d y d o d a j e się 600 m g 2,4-dinitrofenylohydrazyny, o g r z e w a na łaźni w o d n e j i p o oziębieniu rozcieńcza r o z t w ó r w o d ą destylowaną d o 200 m l . (2) F o r m a m i d jest b a r d z o h i g r o s k o p i j n y ; p o d c z a s destylacji p o d ciśnieniem atmosfe r y c z n y m (tw. 193 °C) ulega r o z p a d o w i . Z a p o m o c ą destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m o t r z y m u j e się p r o d u k t o czystości wystarczającej d o użycia w t y m d o ś w i a d c z e n i u . (3) Celit silanuje się p r z e z w y m i e s z a n i e z 5-proc. r o z t w o r e m d i c h l o r o d i m e t y l o s i l a n u w c z t e r o c h l o r k u węgla i p o z o s t a w i e n i e n a 24 h. N a s t ę p n i e , celit odsącza się i p r z e m y w a c z t e r o c h l o r k i e m węgla, a p o t e m a c e t o n e m , d o p ó k i nie o d m y j e się k w a s u ( s p r a w d z a n i e w i l g o t n y m u n i w e r s a l n y m p a p i e r k i e m w s k a ź n i k o w y m ) . P o wysuszeniu n a p o w i e t r z u , a n a s t ę p n i e w suszarce w t e m p . 1 0 0 ° C , p r ó b k a energicznie w y t r z ą s a n a w p r o b ó w c e z w o d ą i p o z o s t a w i o n a d o o s a d z e n i a p o w i n n a u t w o r z y ć niezwilżalną w a r s t w ę n a p o wierzchni cieczy. Jeżeli część o s a d u o s i a d a na d n i e p r o b ó w k i , t o s i l a n o w a n i e t r z e b a powtórzyć. 1,32. R O Z D Z I E L A N I E
PRZECIWPRADOWE
P o p r z e d n i o (p. 1,22) z d e f i n i o w a n o w s p ó ł c z y n n i k p o d z i a ł u K j a k o stosunek stężeń sub stancji, g d y rozdziela się o n a p o m i ę d z y d w i e niemieszaiące się z e sobą fazy, o r a z p o s ł u ż o n o się t y m w s p ó ł c z y n n i k i e m p r z y o m ó w i e n i u teorii prostej ekstrakcji rozpuszczal nikiem. Obecnie, zostanie o n u ż y t y d o wyjaśnienia t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w techniki rozdzielania p r z e c i w p r ą d o w e g o (czyli wielokrotnej frakcjonowanej ekstrakcji rozpusz czalnikiem), k t ó r a r o z w i n ę ł a się w p r a k t y c z n ą m e t o d ę r o z d z i e l a n i a s k ł a d n i k ó w miesza niny i ustalania s t o p n i a czystości związków. M e t o d a ta m a szczególne znaczenie w przy p a d k u mieszanin z a w i e r a j ą c y c h s k ł a d n i k i n i e t r w a ł e termicznie, d o k t ó r y c h rozdzielenia nie n a d a j e się c h r o m a t o g r a f i a g a z o w a , o r a z w p r z y p a d k u m i e s z a n i n s k ł a d n i k ó w skłon nych d o r o z p a d u p o d c z a s tradycyjnej c h r o m a t o g r a f i i ciecz — c i a ł o stałe n a skutek sty k a n i a się z p o w i e r z c h n i ą a d s o r b e n t a . W y k a z licznych z a s t o s o w a ń tej techniki m o ż n a znaleźć w m o n o g r a f i i C r a i g a i C r a i g a [72]. P o n i e w a ż z r o z u m i e n i e z a s t o s o w a n i a p o d s t a w t e o r e t y c z n y c h d o rzeczywistych wyni k ó w doświadczalnych jest w tej m e t o d z i e rozdzielania n i e z b ę d n e dla u z y s k a n i a m a k s i m u m informacji c o d o skuteczności r o z d z i e l a n i a i oczyszczania s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y , więc opis tej techniki r o z p o c z ę t o o d r o z w a ż a ń w s t ę p n y c h . Bardziej szczegółowe m a t e m a t y c z n e ujęcie teorii procesu znajduje się w c y t o w a n y c h a r t y k u ł a c h [73—76]. Z a s a d ę r o z d z i e l a n i a p r z e c i w p r ą d o w e g o m o ż n a zilustrować i jednocześnie wyjaśnić podstawy teoretyczne procesu na następującym prostym przykładzie. Załóżmy, że usta w i o n o jedenaście rozdzielaczy z n u m e r a m i 0, 1, 2, 3 , 1 0 , z a w i e r a j ą c y c h r ó w n e obję tości d w ó c h nie mieszających się ze sobą r o z p u s z c z a l n i k ó w . D o rozdzielacza 0 w p r o w a d z o n o czystą substancję A (w ilości n p . 160 g, dla u ł a t w i e n i a obliczeń) o K = 1 w d a n y m u k ł a d z i e r o z p u s z c z a l n i k ó w . P o wymieszaniu z a w a r t o ś c i r o z d z i e l a c z a z a p o m o c ą wstrząsania ( w celu d o p r o w a d z e n i a d o r ó w n o w a g i ) , z a w a r t o ś ć A w g ó r n e j w a r stwie (Ł/o) wyniesie 80 g ( 1 6 0 X 1 / 2 ) i w d o l n e j warstwie (La) r ó w n i e ż 80 g (1). U s u n i ę c i e górnej fazy z k a ż d e g o r o z d z i e l a c z a i przeniesienie jej d o n a s t ę p n e g o rozdzielacza w spo sób: LV-* rozdzielacz 1, Ui -*• rozdzielacz 2 , . . . , Ł/io-*- rozdzielacz 0 jest j e d n o z n a c z n e z podzieleniem A p o m i ę d z y rozdzielacz 0 i rozdzielacz 1 ( p o 80 m g w k a ż d y m ) . T o przeniesienie p r o w a d z i d o z d e f i n i o w a n i a fazy g ó r n e j j a k o fazy ruchomej, a fazy d o l n e j j a k o fazy stacjonarnej. P o ustaleniu się r ó w n o w a g i w r o z d z i e l a c z u 0 i w rozdzielaczu 1 i n a s t ę p n y m p o d o b n y m przeniesieniu (przeniesienie 2) o g ó l n a ilość substancji A r o z dzieli się o d p o w i e d n i o p o m i ę d z y r o z d z i e l a c z e 0, 1 i 2 w s p o s ó b : 40, 80 i 40 m g . W dal szym ciągu d o p r o w a d z a się d o r ó w n o w a g i z a w a r t o ś c i r o z d z i e l a c z y i p r z e n o s i fazę g ó r n ą ; w rezultacie, p o dziesięciu przeniesieniach, faza g ó r n a obecna p o c z ą t k o w o w rozdzie-
laczu O znajdzie się w rozdzielaczu 10. R o z d z i a ł substancji A p o k a ż d y m przeniesieniu w y k a z a n o w tabl. 1,14; n a r y s . 1,131 p r z e d s t a w i o n o krzywą r o z d z i a ł u p o dziesięciu przeniesieniach. TABLICA 1 , 1 4 . ROZDZIAŁ ZWIĄZKU A(K
=
1 ) W POSZCZEGÓLNYCH ETAPACH PRZENIESIENIA
Prze nieś ie-
N u m e r rozdzielacza
nie
2
3
4
5
6
7
8
[
,9.
0 160
I
0 1
80
so
40
80
40
3
20
60
20
4
10
40
60 60
40
10
5
5
25
50
50
25
6
2,5
15
37,5
50
37,5
15
2,5
7
1,25
8,75
26,25
43,75
43,75
26,25
8,75
8
0,62
4,99
17,57
34,99
43,75
34,99
17,57
4,99
0,62
;
9
0,31
2,80
11,27
26,27
39,36
39,36
26,27
11,27
2,80
'
0,31
10
0,15
1,55
7,03
18,76
32,81
39,36
32,31
18,76
7,03
i
1,55
iii
i. i' 5
{'
r 1,25
0,15
N a l e ż y d o d a ć , ż e o b l i c z o n y t e o r e t y c z n i e r o z d z i a ł p o k r y w a się d o k ł a d n i e z r o z d z i a ł e m d o ś w i a d c z a l n y m dla związku o K = 1, p r z y z a s t o s o w a n i u r ó w n y c h objętości d w ó c h n i e mieszających się ze sobą r o z p u s z c z a l n i k ó w w dziesięciu przeniesieniach, p o d w a r u n k i e m , ż e stężenie substancji w k a ż d y m rozdzielaczu (odnosi się t o szczególnie d o począt k o w y c h e t a p ó w r o z d z i e l a n i a ) jest nieduże (tzn. 1—2%) i że n i e występują z u p e ł n i e od d z i a ł y w a n i a fizyczne ( n p . efekty solwatacji, d y s o c j a c j a itd.) p o m i ę d z y substancją i k a ż d y m z r o z p u s z c z a l n i k ó w (2).
U w a g i . (1) U ł a m e k substancji w górnej fazie i w dolnej fazie m o ż n a o z n a c z y ć o d p o w i e d n i o przez p i ą. W u k ł a d z i e , w k t ó r y m objętości górnej i dolnej fazy są j e d n a k o w e , K m o ż n a wyrazić w sposób
P o n i e w a ż p + q = 1 , u ł a m e k p m o ż n a w y r a z i ć tylko w d a n y c h K 1-p a zatem P =
K-Kp
albo K
.P ~
K-l
podobnie! q =
^
TTt
A z a t e m w o p i s a n y m p r z y k ł a d z i e r o z d z i e l a n i a substancji A (K — 1) k a ż d y z u ł a m k ó w p i q r ó w n a się 1/2. (2) W p r z y p a d k u m i e s z a n i n substancji Si, £2, 53 itd. s t w i e r d z o n o d o ś w i a d c z a l n i e , że w r o z t w o r a c h r o z c i e ń c z o n y c h , jeżeli n i e m a ż a d n y c h o d d z i a ł y w a ń c h e m i c z n y c h i fizycz n y c h p o m i ę d z y s u b s t a n c j a m i i r o z p u s z c z a l n i k a m i , k a ż d a z s u b s t a n c j i dzieli się p o m i ę d z y fazy ciekłe z g o d n i e z w ł a ś c i w y m dla niej w s p ó ł c z y n n i k i e m p o d z i a ł u ( K i , Kz, K 3 itd). P o d z i a ł ten nie jest z a l e ż n y o d obecności i n n y c h substancji. S t ą d
^ - Ł .
^
= ^ itd.
Jeżeli objętości g ó r n y c h i d o l n y c h faz nie są_jednakowe, l e c z w y n o s z ą Vp i KP> ^ K
PfVv q\Vt,
J a s n e jest, że w p r z y p a d k u substancji o w s p ó ł c z y n n i k a c h p o d z i a ł u r ó ż n y c h o d jed ności, t e o r e t y c z n e obliczenie r o z d z i a ł u p o m i ę d z y dużą liczbę r o z d z i e l a c z y b y ł o b y nie z w y k l e ż m u d n e . J e d n a k u ł a m e k substancji w k a ż d y m rozdzielaczu p o n p r z e n i e s i e n i a c h d a n y jest w y r a z a m i rozwinięcia d w u m i a n u (p + q) (tabl. 1,15). U ł a m e k substancji (T ,r) w rozdzielaczu r m o ż n a więc obliczyć z p o j e d y n c z e g o w y r a z u r o z w i n i ę c i a n
n
r
•P ^«-*
Zn* =
TABLICA 1,15. ROZWINIĘCIE DWUMIANU
(p+gT N u m e r rozdzielacza
Przeniesienie
i
3
Apq
3
4p q
itd.
Z a s t o s o w a n i e r ó w n a n i a 1 m o ż n a z i l u s t r o w a ć n a p r z y k ł a d z i e substancji A ; u ł a m e k w rozdzielaczu 4 p o dziesięciu p r z e n i e s i e n i a c h w y n o s i
A
10!
6!4! P o n i e w a ż p = 1 / 2 i ą = 1 / 2 , więc 4
S
7 \ o , 4 ; = 210;(1/2) <1/2) = 0,205. R o z d z i a ł o w i uległo 160 m g A , więc o g ó l n a ilość A w rozdzielaczu 4 w y n o s i 0 , 2 0 5 * 1 6 0 , czyli 32,81 m g . N a r y s u n k u 1,132 p r z e d s t a w i o n o t e o r e t y c z n y wykres r o z d z i a ł u k a ż d e g o z d w ó c h z w i ą z k ó w : B ( 1 0 0 m g ) i C ( 2 0 0 m g ) p r z y K& = 0 , 4 5 i Kc = 2 , 2 p o szesnastu p r z e n i e sieniach. G d y b y związki B i C w t y c h ilościach zostały w p r o w a d z o n e r a z e m d o p i e r w szego rozdzielacza i i c h m i e s z a n i n a p o d d a n a szesnastu p r z e n i e s i e n i o m , t o stężenie m i e s z a n i n y w k a ż d y m r o z d z i e l a c z u b y ł o b y t a k i e , j a k p o k a z a n o z a p o m o c ą linii p r z e r y w a n e j .
J a k w i d a ć z r y s u n k u , p r z e z połączenie z a w a r t o ś c i rozdzielaczy 0, 1, 2, 3 i 4 o r a z r o z dzielaczy 11, 12, 13, 14, 15 i 16 i o d p o w i e d n i e dalsze p o s t ę p o w a n i e m o ż n a o t r z y m a ć rozdzielone s k ł a d n i k i B i C. W y k r e s w y k a z u j e r ó w n i e ż , że r o z d z i e l a c z e od 5 d o 10 za wierają o b y d w a składniki B i C, w s t o s u n k u zmieniającym się w o b s z a r z e n a k ł a d a n i a się k r z y w y c h rozdziału. C a ł k o w i t e rozdzielenie B i C m o ż n a by osiągnąć przez zwiększe nie liczby przeniesień. T e p r o s t e p r z y k ł a d y ilustrują w a r t o ś ć tej m e t o d y d l a r o z d z i e l a n i a s k ł a d n i k ó w w o p a r c i u o różnice w ich w s p ó ł c z y n n i k a c h p o d z i a ł u . S t o s u n e k w s p ó ł c z y n n i k ó w p o działu (współczynnik rozdzielania, fi) m a d u ż e znaczenie d l a o c e n y efektywności roz dzielenia d w ó c h s k ł a d n i k ó w o w s p ó ł c z y n n i k a c h p o d z i a ł u Ki i K% fi = ~ Ki
gdzie
K-t > K
t
Jeżeli fi = 1. rozdzielenie jest niemożliwe. I m większa jest w a r t o ś ć l i c z b o w a mniejsza będzie liczba przeniesień w y m a g a n a d l a d o k o n a n i a rozdzielenia. m ó w i ą c , dla s t o s u n k o w o m a ł e j liczby przeniesień (20—50) fi p o w i n n o w y n o s i ć zależnie od względnych ilości o b u s k ł a d n i k ó w ; dla większej liczby przeniesień w y s t a r c z a fi *=*2. •-•
R y s . 1,133. Z a u t o m a t y z o w a n y aparatu d o r o z d z i e l a n i a przed wp radowego
fi, t y m Ogólnie 3 do 4, ( > 100)
model
W p r a k t y c e , r o z d z i e l a n i e przeciw p r ą d owe, n a w e t w p r z y p a d k u kilku tylko przenie sień, w y m a g a a p a r a t u , w k t ó r y m etapy u s t a l a n i a się r ó w n o w a g i i etapy przeniesienia m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć p r z y n a j m n i e j p ó ł a u t o m a t y c z n i e , N a r y s . 1,133 p r z e d s t a w i o n o fotografię m o d e l u c a ł k o w i c i e z a u t o m a t y z o w a n e g o ) , a n a rys. 1,134 s c h e m a t a p a r a t u przeciwprądowego obsługiwanego ręcznie. A p a r a t obsługiwany r ę c z n i e s k ł a d a się z d w u d z i e s t u szklanych e l e m e n t ó w rozdziel czych, z k t ó r y c h k a ż d y z a w i e r a r u r k ę ekstrakcyjną ( o d p o w i a d a j ą c ą rozdzielaczowi) p o ł ą c z o n ą za p o m o c ą r u r k i bocznej ze z b i o r n i k i e m . W y l o t z b i o r n i k a p r o w a d z i d o r u r k i ekstrakcyjnej n a s t ę p n e g o elementu. Pięć e l e m e n t ó w rozdzielczych t w o r z y stały zespół, k t ó r y m o ż n a p o ł ą c z y ć z d r u g i m z e s p o ł e m za p o m o c ą szlifu kulistego i tulejki ze szlifem i w ten sposób o t r z y m a ć serię składającą się z 10, 15 l u b 20 j e d n o s t e k . R a m ę , w której u m o c o w a n y jest zespół r u r e k ekstrakcyjnych, m o ż n a o b r a c a ć r ę c z n i e o kilka stopni w o b i e s t r o n y , przy z a c h o w a n i u p o z i o m e g o p o ł o ż e n i a r u r e k . U m o ż l i w i a t o ł a g o d n e wy1
i) A p a r a t y te są p r o d u k o w a n e i d o s t a r c z a n e p r z e z firmę
W r i g h t Scientific L t d , k t ó r a przysłała
fotografię.
trząsanie z a w a r t o ś c i r u r e k w celu osiągnięcia stanu r ó w n o w a g i . P o rozdzieleniu się roz puszczalników n a d w i e w a r s t w y o b r a c a się r a m ę w ten s p o s ó b , a b y wszystkie r u r k i znalazły się w p o ł o ż e n i u p i o n o w y m . O b j ę t o ś c i r o z p u s z c z a l n i k ó w p o w i n n y b y ć tak d o b r a n e , a b y w p o ł o ż e n i u p i o n o w y m r u r e k g r a n i c a w a r s t w p o k r y ł a się z r u r k ą boczną p r o w a d z ą c ą d o z b i o r n i k a , d o k t ó r e g o p r z e p ł y w a faza g ó r n a (1). P o o d w r ó c e n i u r a m y z p o w r o t e m w p o ł o ż e n i e p o z i o m e faza g ó r n a s p ł y w a z k a ż d e g o z b i o r n i k a d o n a s t ę p n e j r u r k i ekstrakcyjnej. W t e g o r o d z a j u a p a r a c i e d o każdej r u r k i ekstrakcyjnej w p r o w a d z a się o d p o w i e d n i ą objętość fazy d o l n e j n a s y c o n e j u p r z e d n i o fazą g ó r n ą (2), a o d p o w i e d nią objętość fazy górnej n a s y c o n e j fazą dolną m o ż n a w p r o w a d z a ć s t o p n i o w o d o r u r k i O p o k a ż d y m przeniesieniu (3). W p r z y p a d k u m a ł e j liczby przeniesień (10—20) fazę g ó r n ą m o ż n a d o d a w a ć ręcznie, lecz w p r z e d s t a w i o n y m a p a r a c i e jest u r z ą d z e n i e d o a u t o m a t y c z n e g o w p r o w a d z a n i a p o k a ż d y m przeniesieniu świeżej p o r c j i fazy górnej d o r u r k i O ze z b i o r n i k a z r o z p u s z c z a l n i k i e m ; r u r k a ekstrakcyjna 19 z a o p a t r z o n a jest w r u r k ę drenującą p o ł ą c z o n ą z e z b i o r n i k i e m .
R y s . 1,134. S c h e m a t aparatu d o r o z d z i e l a n i a 3 — zbiornik
p r z e c i w p r ą d o w e g o o b s ł u g i w a n e g o ręcznie:
l — rurka
ekstrakcyjna.
B a d a n ą m i e s z a n i n ę , wziętą w takiej ilości, a b y jej stężenie w ogólnej z a w a r t o ś c i r u r e k nie p r z e k r a c z a ł o 2 % , r o z p u s z c z a się w o d p o w i e d n i e j objętości fazy górnej i w p r o w a d z a d o r u r k i O. Z a w a r t o ś ć r u r k i d o p r o w a d z a się d o stanu r ó w n o w a g i i p r z e n o s i fazę g ó r n ą w sposób o p i s a n y p o p r z e d n i o (4). P o p r z e p r o w a d z e n i u w y b r a n e j liczby przenie sień, z a w a r t o ś c i r o z d z i e l a n y c h substancji w k a ż d e j r u r c e o z n a c z a się ilościowo za p o m o c ą o d p o w i e d n i c h m e t o d . W y b ó r m e t o d y zależy oczywiście od r o d z a j u r o z p u s z c z o n y c h związków i o d z a s t o s o w a n e g o u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w ; n i e k t ó r e m e t o d y o m ó w i o n o ogólnie poniżej. Z w y k l e k o n i e c z n e jest t y l k o o z n a c z e n i e ilości r o z p u s z c z o n y c h z w i ą z k ó w w górnej i dolnej fazie k a ż d e j r u r k i p o o s t a t n i m d o p r o w a d z e n i u d o s t a n u r ó w n o w a g i . W y k r e s zależności o z n a c z o n y c h w każdej r u r c e ilości substancji od n u m e r u r u r k i u m o ż liwia: a) ocenę czystości poszczególnego s k ł a d n i k a , b) o s z a c o w a n i e efektywności dal szych e t a p ó w przeniesienia p r z y n i e c a ł k o w i t y m rozdzieleniu, c) w y b r a n i e r u r e k z roz d z i e l o n y m i s k ł a d n i k a m i w celu p o ł ą c z e n i a ich zawartości i p o d d a n i u o d p o w i e d n i m p r o cesom wyodrębniania. U w a g i . (1) W o m a w i a n y m a p a r a c i e objętość fazy d o l n e j w k a ż d e j r u r c e w y n o s i 2 0 m l ; w większości p r z y p a d k ó w stosuje się t a k ą samą objętość fazy r u c h o m e j (górnej).
c h o c i a ż m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć r o z d z i e l a n i e z mniejsza l u b większą objętością fazy górnej. (2) R o z p u s z c z a l n i k i w y b r a n e d o rozdzielenia p r z e c i w p r ą d o w e g o , j a k o faza g ó r n a 1 d o l n a , należy p r z e d w p r o w a d z e n i e m d o a p a r a t u r y d o k ł a d n i e ze sobą w y t r z ą s n ą ć w celu ich w z a j e m n e g o n a s y c e n i a ( d o p r o w a d z o n e g o d o s t a n u r ó w n o w a g i ) . P o m i n i e c i e tej c z y n n o ś c i p r o w a d z i d o z n a c z n y c h z m i a n w e względnych o b j ę t o ś c i a c h rozpuszczal n i k ó w p o d c z a s p r z e p r o w a d z a n i a d o ś w i a d c z e n i a , co sprawia, ż e n a ł o ż e n i e się p r a k t y c z n e j i teoretycznej k r z y w e j r o z d z i a ł u jest niemożliwe. (3) L e p i e j w p r o w a d z i ć fazę g ó r n ą r ó w n i e ż d o r u r k i 1 i 2, z a n i m r o z p o c z n i e się d o świadczenie. W ten s p o s ó b u n i k a się możliwości s t o p n i o w e g o u b y t k u objętości p r o w a dzącej fazy g ó r n e j , zawierającej r o z p u s z c z o n ą m i e s z a n i n ę , p o d c z a s n a s t ę p n y c h prze niesień. (4) W p r z y p a d k u r o z d z i e l a n i a w i ę k s z y c h ilości związków w a p a r a t u r z e o większej liczbie r u r e k , r o z t w ó r z o d p o w i e d n i ą z a w a r t o ś c i ą m i e s z a n i n y w p r o w a d z a się d o pierw s z y c h pięciu, a n a w e t dziesięciu r u r e k . Obliczenie teoretycznej k r z y w e j r o z d z i a ł u jest w t e d y d u ż o bardziej z ł o ż o n e , lecz łatwiejsze jest rozdzielenie w i ę k s z y c h ilości m i e szaniny. W c a ł k o w i c i e a u t o m a t y c z n y m a p a r a c i e m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć większą liczbę prze niesień i z a s t o s o w a ć o p t y m a l n y czas dla u s t a l a n i a się r ó w n o w a g i , dla r o z d z i e l a n i a faz p o ustaleniu się r ó w n o w a g i i dla c a ł k o w i t e g o z d e k a n t o w a n i a o d d z i e l o n y c h faz g ó r n y c h d o z b i o r n i k ó w itd. D o n a b y c i a są r u r k i e k s t r a k c y j n e o r ó ż n y c h p o j e m n o ś c i a c h d l a fazy d o l n e j . Nakładanie praktycznych i teoretycznych krzywych r o z d z i a ł u . O m ó w i e n i e rozdzie l a n i a p r z e c i w p r ą d o w e g o r o z p o c z ę t o od p r o s t y c h p r z y k ł a d ó w , p o d a j ą c p r z y t y m w y k r e s y teoretycznie o b l i c z o n y c h k r z y w y c h r o z d z i a ł u dla z w i ą z k ó w o w s p ó ł c z y n n i k a c h p o d z i a ł u 1, 0,45 i 2,2. Jest z r o z u m i a ł e , ż e w rzeczywiście p r z e p r o w a d z a n y c h r o z d z i e l a n i a c h m o ż n a n i e znać d o k ł a d n y c h w s p ó ł c z y n n i k ó w p o d z i a ł u w s z y s t k i c h s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y (p. niżej, o w y b o r z e u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w w zależności od u s t a l o n e g o w s p ó ł czynnika podziału składnika głównego). Jednak, w przypadku zastosowania jednakowych o b j ę t o ś c i fazy g ó r n e j \ dolnej m o ż n a obliczyć w s p ó ł c z y n n i k i p o d z i a ł u s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y z doświadczalnej k r z y w e j r o z d z i a ł u , posługując się j e d n ą z d w ó c h zależności, w y r a ż o n y c h w z o r a m i I i II, w k t ó r y c h n o z n a c z a liczbę p r z e p r o w a d z o n y c h przeniesień, a r x — pozycję m a k s i m u m m a
W z ó r ten jest ścisły j e d y n i e w t e d y , gdy K jest jednością l u b w p r z y p a d k u n i e s k o ń czonej liczby przeniesień. W p r a k t y c e m o ż n a g o j e d n a k z p o w o d z e n i e m s t o s o w a ć , g d y liczba przeniesień p r z e k r a c z a 20 i g d y w a r t o ś c i K s k ł a d n i k ó w są bliskie jedności. W a r tość r a x nie m u s i być liczbą c a ł k o w i t ą ; jej wartość u ł a m k o w ą ustala się z p o ł o ż e n i a m a k s i m u m n a k r z y w e j p r z e p r o w a d z o n e j p r z e z o d p o w i e d n i e p u n k t y na k r z y w e j r o z d z i a ł u i wyciągniętej w t y p o w y w i e r z c h o ł e k . s m
K
= In±L Tl — r
m a
di) i
W z ó r ten jest o d p o w i e d n i w p r z y p a d k u doświadczeń, w k t ó r y c h liczba przeniesień w y n o s i od S d o 20. W a r t o ś ć r x u s t a l a się, j a k p o p r z e d n i o , z w y p o ś r o d k o w a n e g o p o ł o żenia m a k s i m u m n a k r z y w e j r o z d z i a ł u . O t r z y m a n e wartości K dla wszystkich s k ł a d n i k ó w stosuje się n a s t ę p n i e d o dalszych obliczeń zmierzających d o w y p r o w a d z e n i a teoretycznej k r z y w e j r o z d z i a ł u . Obliczenia p r z e p r o w a d z a się w d w o j a k i s p o s ó b ; pierwszy s p o s ó b (a) jest o d p o w i e d n i dla m a ł e j liczby przeniesień (15—25), a d r u g i (b) dla p r z y p a d k ó w , w k t ó r y c h z a s t o s o w a n o wię kszą liczbę przeniesień ( > 25). a. T e o r e t y c z n ą k r z y w ą r o z d z i a ł u dla k a ż d e g o s k ł a d n i k a (Si, S2, S3 itd.) u s t a l a się, stosując w a r t o ś c i Ki, Kz Kz itd. d o obliczenia u ł a m k a s u b s t a n c j i w fazie g ó r n e j k a ż d e j m a
t
r u r k i , w której d a n a substancja się znajduje. W a r t o ś ć tego u ł a m k a oblicza się z r ó w n a n i a : -
U ł a m e k substancji w górnej fazie r u r k i ' = T„,,-p = — (n — r)]
—p'^" ''P r\
K a ż d ą z tych wartości m n o ż y się n a s t ę p n i e przez stosunek w/plmas, w k t ó r y m w jest wartością analityczną ilości substancji w fazie górnej r u r k i rmax *> (np. m a s ą , wartością a b s o r p c j i itd.), a pTm3x jest o b l i c z o n y m u ł a m k i e m substancji w g ó r n e j fazie rurki r x . W y k r e s obliczonych wartości n a k ł a d a się na doświadczalnie o z n a c z o n ą k r z y w ą r o z d z i a ł u w fazie g ó r n e j . P o k r y w a n i e się o b u k r z y w y c h w p r z y p a d k u k a ż d e g o ze s k ł a d n i k ó w jest d o w o d e m ich czystości. O d c h y l e n i a o d z g o d n o ś c i k r z y w y c h l u b z a c h o d z ą c e n a siebie k r a w ę d z i e k r z y w y c h (uwzględniając z n a n e n a k ł a d a n i e się sąsiednich k r z y w y c h ) w s k a z u j e na n i e c a ł k o w i t e rozdzielenie s k ł a d n i k ó w . W t a k i m p r z y p a d k u należy z a s t o s o w a ć większą liczbę przeniesień. m a
b . G d y z a s t o s o w a n a liczba przeniesień jest d u ż a ( > 20), obliczanie krzywej r o z działu dla k a ż d e g o s k ł a d n i k a za p o m o c ą m e t o d y a b y ł o b y z b y t c z a s o c h ł o n n e . M o ż n a w t e d y ustalić teoretyczną k r z y w ą z r o z d z i a ł u k a ż d e j substancji w fazie g ó r n e j z r ó w nania antylog 0,434JC y
"
=
y
° +
2
2 ,Kl(K+l)> r
w k t ó r y m yo r ó w n a się o z n a c z o n e j ilości substancji (np. z a p o m o c ą zważenia l u b p o m i a r u absorpcji itd.) w górnej fazie r u r k i zawierającej m a k s y m a l n e stężenie substancji, yz r ó w n a się obliczonej ilości substancji w r u r c e x ( n u m e r a c j ę r o z p o c z y n a się o d r u r k i szczytowej, k t ó r ą o z n a c z a się j a k o r u r k ę 0, (rys. 1,135), a n jest liczbą przeniesień.
W y k r e s teoretycznych k r z y w y c h r o z d z i a ł u p o w i n i e n być z g o d n y z k r z y w ą doświad czalną, jeżeli s k ł a d n i k i m i e s z a n i n y zostały r o z d z i e l o n e i są czyste. N i e d u ż e odchylenia m o g ą sugerować, że istnieją s k ł a d n i k i r ó ż n i ą c e się niewiele w s p ó ł c z y n n i k a m i p o d z i a ł u o d składnika g ł ó w n e g o . Posługując się tą m e t o d ą liczenia m o ż n a ustalić p r o c e n t o w ą z a w a r t o ś ć s k ł a d n i k ó w m i e s z a n i n y w następujący s p o s ó b : ilość (Pi) substancji Si w e wszystkich fazach g ó r n y c h = y o + ( 2 y i + y 2 . . . y ) x
- W p r z y p a d k u gdy sąsiednie piki d w ó c h s k ł a d n i k ó w nakładają się w n i e w i e l k i m zakresie, m o ż n a ustalić za p o m o c ą ekstrapolacji, W j a k i m s t o p n i u n a l e ż y s k o r y g o w a ć wartoSĆ w rurce f , , , , , aby w y r ó w n a ć u d z i a ł n a k i a d a j ą c e j sic części s ą s i e d n i e g o p i k u . P o o b l i c z e n i u o b y d w ó c h k r z y w y c h teoretycznych, na p o d s t a w i e tej w s i ę p n e j o c e n y w z a j e m n y c h u d z i a ł ó w p r z y m a k s i m u m m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć ściślejszą o c e n ę i p o w t ó r n e o b l i c z e n i a , a b y o k r e ś l i ć d o k ł a d n o ś ć n a k ł a d a n i a sie k r z y w e ] t e o r e t y c z n e j i d o ś w i a d c z a l n e ! w k a ż d y m p r z y p a d k u .
ogólna ilość (Qi) substancji Si w e wszystkich ł a z a c h górnych i d o l n y c h = procentowa zawartość S i —
100
Qi+Qz
ei
+ ... i t d .
W y b ó r u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w . Z a d o w a l a j ą c e w y n i k i rozdzielenia p r z e c i w p r ą d o wego poszczególnej m i e s z a n i n y są u z a l e ż n i o n e o d w y b o r u o d p o w i e d n i e g o u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w . P o n i e w a ż r z a d k o u d a j e się d o b r a ć u k ł a d spełniający wszystkie w y m i e n i o n e niżej w a r u n k i , więc n i e t r z e b a ż a ł o w a ć czasu n a p r ó b n e d o ś w i a d c z e n i a w m a ł e j skali w celu ustalenia z a k r e s u m o ż l i w y c h k o m b i n a c j i r o z p u s z c z a l n i k ó w ( d o b ó r u k ł a d u r o z p u s z c z a l n i k ó w w rozdzielczej chromatografii kolumnowej, p. str. 168). O osta t e c z n y m w y b o r z e o d p o w i e d n i e g o u k ł a d u decyduje w y w a ż e n i e p o m i ę d z y skutecznością rozdzielania a c z y n n i k a m i t a k i m i , j a k toksyczność i ł a t w o p a l n o ś ć r o z p u s z c z a l n i k ó w , s k ł o n n o ś ć d o t w o r z e n i a emulsji p o z m i e s z a n i u r o z p u s z c z a l n i k ó w itd. 1. W w y b r a n y m d w u f a z o w y m u k ł a d z i e r o z p u s z c z a l n i k ó w s k ł a d n i k g ł ó w n y m i e s z a n i n y p o w i n i e n mieć w s p ó ł c z y n n i k p o d z i a ł u ok. 1 (por. z c h r o m a t o g r a f i ą rozdzielczą). W a r t o ś ć /S p o w i n n a b y ć w i ę k s z a n i ż 2 , jeżeli rozdzielanie m a b y ć p r z e p r o w a d z o n e za p o m o c ą m n i e j niż 100 przeniesień. 2. W s p ó ł c z y n n i k i p o d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h s k ł a d n i k ó w p o w i n n y być stałe w g r a n i c a c h stężeń, k t ó r y c h należy o c z e k i w a ć w z a w i e r a j ą c y c h te s k ł a d n i k i r u r k a c h ; w przeciw n y m r a z i e k r z y w e r o z d z i a ł u będą zniekształcone. 3. R o z p u s z c z a l n i k i n i e p o w i n n y r e a g o w a ć ze sobą i ze s k ł a d n i k a m i m i e s z a n i n y . R o z puszczenie substancji nie p o w i n n o p r o w a d z i ć d o z m i a n y w e w z a j e m n e j rozpuszczal ności d w ó c h faz r o z p u s z c z a l n i k ó w . W p r z e c i w n y m razie, p o d c z a s p r o c e s u rozdziela nia p r z e c i w p r ą d o w e g o , objętości faz w r u r k a c h , mogą s t o p n i o w o ulegać z m i a n i e , w s k u t e k czego k r z y w a t e o r e t y c z n a nie n a ł o ż y się z krzywą doświadczalną. W a r u n e k ten o d n o s i się szczególnie d o t a k i c h u k ł a d ó w r o z p u s z c z a l n i k ó w , k t ó r e tworzą fazy o dość znacznej wzajemnej rozpuszczalności (np. butanol — w o d n y r o z t w ó r k w a s u octowego). 4. R o z p u s z c z a l n i k i p o w i n n y być m a ł o t o k s y c z n e i względnie tanie, p o n i e w a ż u ż y w a się je w d u ż y c h ilościach. P a r a r o z p u s z c z a l n i k ó w , z a r ó w n o bez r o z p u s z c z o n e j sub stancji, jak i z substancją, p o w i n n a p o wytrząśnięciu ł a t w o się rozdzielać, g d y ż w p r z e c i w n y m razie etap r o z d z i e l a n i a z a b i e r a z b y t wiele czasu. U k ł a d rozpuszczal n i k ó w wykazujący s k ł o n n o ś ć d o t w o r z e n i a emulsji jest szczególnie n i e d o g o d n y . 5. N a l e ż y d o b i e r a ć u k ł a d r o z p u s z c z a l n i k ó w umożliwiający s t o s u n k o w o prostą a n a l i z ę ilościową substancji w k a ż d e j fazie k a ż d e j r u r k i . M e t o d ę analityczną d o b i e r a się zależnie od c h e m i c z n y c h i fizycznych w ł a s n o ś c i substancji (tak jak w p r z y p a d k u frakcji eluatu o d b i e r a n y c h z k o l u m n y c h r o m a t o g r a f i c z n e j ciecz — ciało stałe, str. 160). O d p o w i e d n i e d o ilościowego o z n a c z e n i a są m e t o d y polegające na: a) z w a ż e n i u p o z o stałości p o usunięciu r o z p u s z c z a l n i k a , b) p o m i a r z e a b s o r b a n c j i p r z y o d p o w i e d n i e j długości fali w o b s z a r z e ś w i a t ł a w i d z i a l n e g o l u b nadfioletu, z z a s t o s o w a n i e m k u w e t y odniesienia zawierającej r o z p u s z c z a l n i k n a s y c o n y drugą fazą i c) z m i a r e c z k o w a n i u m i a n o w a n y m r o z t w o r e m k w a s u l u b zasady. Jeżeli chodzi o j a k o ś c i o w ą ocenę sku teczności rozdzielenia, t o w i e l e p o ż y t e c z n y c h informacji u z y s k u j e się n a n o s z ą c o d p o wiedniej wielkości p r ó b k i n a p ł y t k ę d o c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j i rozwija jąc c h r o m a t o g r a m . 6. P o z a w y m i e n i o n y m i w a r u n k a m i o d n o s z ą c y m i się d o skuteczności rozdzielania i a n a lizy z a w a r t o ś c i r u r e k , u k ł a d r o z p u s z c z a l n i k ó w m u s i być t a k d o b r a n y , a b y substancje r o z p u s z c z o n e w d u ż y c h objętościach o b u faz m o ż n a było ł a t w o w y o d r ę b n i ć . W p r z y p a d k u z w i ą z k ó w o b o j ę t n y c h p u n k t e m wyjścia d o p r ó b w s t ę p n y c h m o ż e być" niemieszająca się ze sobą p a r a r o z p u s z c z a l n i k ó w w y b r a n a z szeregu e l u o t r o p o w e g o (str. 165). W p r ó b a c h tych o p r a c o w u j e się r ó w n i e ż o d p o w i e d n i ą m e t o d ę analityczną, c o z kolei p i o ż n a w y k o r z y s t a ć d o ustalenia w przybliżeniu w a r t o ś c i K. ( U w a g a . W a r -
tości tej nie należy s t o s o w a ć d o obliczenia teoretycznej k r z y w e j r o z d z i a ł u ; w a r t o ś ć K m u s i być o b l i c z o n a z d o ś w i a d c z a l n e j k r z y w e j r o z d z i a ł u ) . W p r z y p a d k u m i e s z a n i n s k ł a d n i k ó w k w a ś n y c h l u b z a s a d o w y c h u z y s k u j e się często d o b r e wyniki stosując w o d n y r o z t w ó r b u f o r u z niemieszającą się z n i m fazą organiczną. P r z e z o d p o w i e d n i e d o b r a n i e w a r t o ś c i p H b u f o r u i / l u b d o d a n i e do fazy w o d n e j m e t a n o l u a l b o etanolu m o ż n a d o k ł a d n i e u r e g u l o w a ć w a r t o ś ć K c o b y w a b a r d z o p o ż y t e c z n e . s
Ć w i c z e n i a z r o z d z i e l a n i a p r z e c i w p r ą d o w e g o . D w a następujące ćwiczenia u z n a n o za od p o w i e d n i e d o w y k a z a n i a r ó ż n y c h a s p e k t ó w rozdzielania p r z e c i w p r ą d o w e g o . Ćwiczenia t e p r z e p r o w a d z a się w a p a r a c i e z d w u d z i e s t o m a r u r k a m i ; stosuje się j e d n a k o w e obję tości ( p o 20 m l ) faz g ó r n y c h i d o l n y c h . R o z d z i a ł b a r w n i k a „zieleń j a s k r a w a " . W rozdzielaczu o p o j . 2 1 w y t r z ą s a się s t a r a n nie 440 ml b u t a n o l u , 560 m l w o d y i 62 m l l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o . D w i e fazy, k t ó r e p o w i n n y m i e ć w przybliżeniu taką samą objętość, p o z o s t a w i a się d o rozdzielenia i n a s t ę p n i e k a ż d ą w a r s t w ę zlewa d o o d p o w i e d n i e g o naczynia!. Z pierwszych dziesięciu r u r e k e k s t r a k c y j n y c h a p a r a t u w y j m u j e się k o r k i polietyle n o w e i d o każdej r u r k i w l e w a d o k ł a d n i e p o 40 m l fazy d o l n e j . R u r k i z a m y k a się i p r z e k r ę c a w p o ł o ż e n i e p i o n o w e w celu z d e k a n t o w a n i a n a d m i a r u fazy dolnej w k a ż d e j r u r c e d o p o ł ą c z o n e j z nią r u r k i z b i o r n i k o w e j . P o całkowitej d e k a n t a c j i p r z y w r a c a się r u r k o m e k s t r a k c y j n y m p o ł o ż e n i e p o z i o m e , c o s p r a w i a , że r o z p u s z c z a l n i k ścieka ze z b i o r n i k ó w . O p e r a c j ę tę p o w t a r z a się k i l k a k r o t n i e , a ż wszystkie r u r k i e k s t r a k c y j n e z o s t a n ą n a p e ł n i o n e właściwą objętością fazy d o l n e j ; należy s p r a w d z i ć , c z y d o ostatniej r u r k i ekstrakcyjnej p r z y ł ą c z o n a jest r u r k a drenująca dla o d p r o w a d z e n i a n a d m i a r u f a z y dolnej. D o drugiej i trzeciej r u r k i ekstrakcyjnej w p r o w a d z a się p o 20 m l fazy g ó r n e j nasy c o n e j fazą dolną. N a s t ę p n e 20 m l fazy g ó r n e j o d m i e r z a się d o k o l b y s t o ż k o w e j i prze l e w a d o z b i o r n i k a fazy g ó r n e j u m i e s z c z o n e g o z tyłu a p a r a t u . Z b i o r n i k ten ł ą c z y się Z pierwszą r u r k ą . O k o ł o 3 m g b a r w n i k a „zieleń j a s k r a w a " r o z p u s z c z a się w 20 m l fazy górnej u p r z e d n i o u m i e s z c z o n e j w z b i o r n i k u i r o z t w ó r w p r o w a d z a d o pierwszej r u r k i . P r z e p r o w a d z a się p o kolei etap d o p r o w a d z a n i a d o r ó w n o w a g i i etap przeniesienia; w y t r z ą s a się ok. 3 m i n (co o d p o w i a d a ok. 50 r u c h o m k o ł y s z ą c y m ) . Jeżeli p o d c z a s w y t r z ą s a n i a u t w o r z y się emulsja, t o z p r ó b w s t ę p n y c h z z a s t o s o w a n y m u k ł a d e m r o z p u s z c z a l n i k ó w p o w i n n o się wiedzieć, że sprawi o n a niewiele k ł o p o t u i że d w i e fazy p o w i n n y rozdzielić stę d o b r z e . P o dwudziestu przeniesieniach i o s t a t e c z n y m d o p r o w a d z e n i u d o r ó w n o w a g i z a w a r tości r u r e k e k s t r a k c y j n y c h p r z e n o s i się oddzielnie z a w a r t o ś ć k a ż d e j r u r k i d o rozdzie l a c z a i segreguje w a r s t w y umieszczając je w z a e t y k i e t o w a n y c h z a m y k a n y c h k o l b a c h stożkowych. A p a r a t p r z e m y w a się s t a r a n n i e w o d ą , stosując o p e r a c j ę przeniesień w celu u m y c i a z b i o r n i k ó w , a n a s t ę p n i e s p i r y t u s e m p r z e m y s ł o w y m i p o z o s t a w i a d o wyschnięcia n a powietrzu. P o b i e r a się p r ó b k ę jednej fazy górnej i jednej fazy dolnej o b a r w i e wskazującej n a obecność b a r w n i k a i o z n a c z a w i d m o w o b s z a r z e w i d z i a l n y m (400—700 n m ) , stosując j a k o sygnały odniesienia, o d p o w i e d n i o , sygnał górnej i d o l n e j fazy n a s y c o n y c h d r u g i m r o z p u s z c z a l n i k i e m . N a p o d s t a w i e p r z e g l ą d u k a ż d e g o w i d m a d o b i e r a się d ł u g o ś ć fali o d p o w i e d n i ą d o o z n a c z e n i a a b s o r b a n c j i wszystkich faz g ó r n y c h i d o l n y c h w o b e c o d p o wiedniego s y g n a ł u odniesienia. W y k r e ś l a się krzywą r o z d z i a ł u j a k o zależność w a r t o ś c i a b s o r p c j i od n u m e r u r u r k i . Stosując p o d a n e p o p r z e d n i o w z o r y m a t e m a t y c z n e oblicza się w a r t o ś ć K dla b a r w n i k a o r a z wykreśla teoretyczną krzywą r o z d z i a ł u . R o z d z i e l a n i e k w a s u 3,4,5-trihydroksyhenzoesowego ( k w a s u g a l u s o w e g o ) i k w a s u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o . D o p r o w a d z a się s t a r a n n i e d o r ó w n o w a g i u k ł a d r o z p u s z c z a l n i k ó w e t e r — w o d a , n a p e ł n i a r u r k i e k s t r a k c y j n e fazą dolną, a g ł ó w n y z b i o r n i k o r a z drugą i trzecią r u r k ę ekstrakcyjną fazą górną, t a k j a k o p i s a n o w p o p r z e d n i m ćwiczeniu.
m
W 20 m l fazy eterowej w p r o w a d z o n e j d o z b i o r n i k a r o z p u s z c z a się w przybliżeniu p o 60 m g k w a s u galusowego i k w a s u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o i r o z t w ó r p r z e n o s i d o pierwszej r u r k i . P o dwudziesta e t a p a c h d o p r o w a d z a n i a d o stanu r ó w n o w a g i i przeniesienia rozdziela się górną i dolną fazę k a ż d e j r u r k i i p r z e l e w a r o z t w o r y d o o p a t r z o n y c h etykietami z a m y k a n y c h kolb. O z n a c z a się a b s o r b a n c j ę k a ż d e j fazy w o b e c o d p o w i e d n i e g o sygnału odniesienia p r z y X 275 n m , p r z y której t o długości fali o b y d w a k w a s y mają p o d o b n ą w a r t o ś ć e (1). W y k r e ś l a się zależność a b s o r b a n c j i o d n u m e r u r u r k i dla o b y d w ó c h faz, górnej i d o l n e j . Oblicza się w a r t o ś ć K dla k a ż d e g o k w a s u i teoretyczną 'krzywą r o z działu k a ż d e g o k w a s u , stosując w a r t o ś c i o t r z y m a n e albo dla fazy g ó r n e j , a l b o dla d o l n e j . N a s t ę p n i e , w y b i e r a się r u r k i , dla k t ó r y c h o d p o w i a d a j ą c e im k r z y w e r o z d z i a ł u nie n a k ł a d a j ą się, z a w a r t o ś c i r u r e k łączy, o d p a r o w u j e w w y p a r c e o b r o t o w e j r o z p u s z c z a l n i k (eter i w o d ę ) i k a ż d y k w a s identyfikuje z a p o m o c ą oznaczenia t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a . U w a g a . (1) Dla z a r e j e s t r o w a n i a k r z y w y c h a b s o r p c j i , z k t ó r y c h oblicza się w a r t o ś ć s , o d p o w i e d n i e są r o z t w o r y k w a s ó w w eterze l u b w w o d z i e o stężeniu 10 p p m f
1,33. P R Z E C H O W Y W A N I E P R Ó B E K Wszystkie o t r z y m a n e czyste p r o d u k t y należy p r z e c h o w y w a ć w o d p o w i e d n i c h naczy niach, o z n a c z o n y c h w y r a ź n i e i t r w a l e etykietami. D u ż e p r ó b k i związków stałych i cieczy p r z e c h o w u j e się w s ł o i k a c h z n a k r ę t k a m i l u b w b u t e l k a c h z d o s z l i f o w a n y m k o r k i e m . P r ó b k i h i g r o s k o p i j n e lub s k ł o n n e d o r o z p a d u w zetknięciu z wilgocią p o wietrza p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e a l b o w e k s y k a t o r z e , a l b o w b u t e l k a c h uszczelnio n y c h w miejscu z a m k n i ę c i a k o r k i e m stopioną parafiną. O d c z y n n i k i , k t ó r e m o g ą ulegać r o z p a d o w i f o t o c h e m i c z n e m u , należy c h r o n i ć p r z e d b e z p o ś r e d n i m światłem s ł o n e c z n y m i przechowywać w butelkach brązowych. M a ł e p r ó b k i w s z y s t k i c h p r o d u k t ó w , łącznie z w y o d r ę b n i o n y m i z w i ą z k a m i pośred n i m i w i e l o e t a p o w y c h syntez, a zwłaszcza p r ó b k i frakcji w y o d r ę b n i o n y c h p o d c z a s d ł u g o trwającej c h r o m a t o g r a f i i l u b p o d c z a s i n n y c h p r o c e s ó w oczyszczania, p o w i n n y b y ć z r e g u ł y p r z e c h o w y w a n e w c e l a c h p o r ó w n a w c z y c h . D o p r ó b e k substancji s t a ł y c h d o s t o s o w a n e są d o s t ę p n e w h a n d l u p r o s t o ś c i e n n e p r o b ó w k i ze szczelnymi p o l i e t y l e n o w y m i z a t y c z k a m i , k t ó r e m o ż n a n a b y ć w r ó ż n y c h w y m i a r a c h . N a p r o b ó w c e p o w i n n a być za z n a c z o n a n a z w a z w i ą z k u ; w y g o d n i e jest z a z n a c z y ć r ó w n i e ż k o d u ł a t w i a j ą c y znalezienie w zeszycie l a b o r a t o r y j n y m o z n a c z o n y c h dla związku d a n y c h (np. w y n i k ó w analizy ele m e n t a r n e j , w y n i k ó w s p e k t r o s k o p o w y c h itd.). W celu p r z e c h o w a n i a p r ó b k i ciekłej z a t a p i a się ją w specjalnie p r z y g o t o w a n e j szkla nej a m p u ł c e ; r ó w n i e ż w ten s p o s ó b w y s y ł a się p r ó b k ę , np. d o l a b o r a t o r i u m analitycz n e g o . W sprzedaży są g o t o w e a m p u ł k i o r ó ż n y c h w y m i a r a c h , lecz m o ż n a j e r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć s a m e m u w następujący s p o s ó b : k r ó t k i k a w a ł e k r u r k i szklanej, o średniej grubości ścianki i średnicy w e w n ę t r z n e j o d p o w i e d n i e j d o wielkości p r ó b k i , czyści się p r z e z z a n u r z e n i e w cylindrze z mieszaniną c h r o m o w ą (p. Ł,2), n a s t ę p n i e m y j e d o k ł a d n i e w o d ą destylowaną o r a z niewielką ilością a c e t o n u i suszy s t r u m i e n i e m g o r ą c e g o p o wietrza. J e d e n koniec r u r k i z a t a p i a się w p ł o m i e n i u d m u c h a w y (rys. I,136a). P r z e w ę ż e n i e r u r k i u z y s k u j e się p r z e z o s t r o ż n e o b r a c a n i e jej w m a ł y m p ł o m i e n i u d m u c h a w y ; w a ż n e jest, a b y g r u b o ś ć ścianki w t y m miejscu była j e d n a k o w a . Ciecz w p r o w a d z a się d o a m p u ł k i najwygodniej za p o m o c ą p i p e t y k a p i l a r n e j l u b igły m i k r o s t r z y k a w k i p r z e c h o dzącej p r z e z r u r k ę zabezpieczającą u m i e s z c z o n ą p o p r z e d n i o w przewężeniu a m p u ł k i (rys. I,136b). W s k a z a n e jest, a b y k o n i e c r u r k i zabezpieczającej, k t ó r y n i e p o w i n i e n sięgać p o n i ż e j k o ń c o w e g o p o z i o m u cieczy, był nieco z a o k r ą g l o n y . Z a p o b i e g a t o z a n i e czyszczeniu zewnętrznej p o w i e r z c h n i r u r k i ciekłą p r ó b k ą ; r u r k ę m o ż n a n a s t ę p n i e wy ciągnąć bez o b a w y w p r o w a d z e n i a p r ó b k i n a w e w n ę t r z n ą p o w i e r z c h n i ę p r z e w ę ż e n i a . N a p e ł n i o n ą a m p u ł k ę z a t a p i a się m a ł y m p ł o m i e n i e m w z w y k ł y s p o s ó b . Jeżeli p r ó b k ę t r z e b a z a t o p i ć w a t m o s f e r z e a z o t u , w y l o t r u r k i zabezpieczającej p o u s u n i ę c i u p i p e t y l u b s t r z y k a w k i , łączy się z u r e g u l o w a n y m n a m a ł e ciśnienie d o p ł y w e m
a z o t u . P o w y p a r c i u p o w i e t r z a wyciąga się p o w o l i r u r k ę i z a t a p i a a m p u ł k ę . A m p u ł k i n a p e ł n i o n e cieczami l o t n y m i należy d o b r z e schłodzić w o d p o w i e d n i e j ł a ź n i oziębiającej, z a n i m przystąpi się d o u s u w a n i a p o w i e t r z a i z a t a p i a n i a . P r z y otwieraniu z a t o p i o n y c h a m p u ł e k , zwłaszcza d ł u g o p r z e c h o w y w a n y c h , należy z a c h o w a ć dużą o s t r o ż n o ś ć i d o s t o s o w a ć się d o w s k a z ó w e k p o d a n y c h w p . I,3,B,4(ix).
b)
1 /
\
/
\
R y s . 1,136. P r z y g o t o w a n i e a m p u ł k i d o p r z e c h o w y w a n i a z z a t o p i o n y m k o i i c e m , b) w p r o w a d z a n i e c i e c z y
p r ó b k i : a) rurka
OZNACZANIE STAŁYCH FIZYCZNYCH 1,34. O Z N A C Z A N I E T E M P E R A T U R Y T O P N I E N I A — T E M P E R A T U R Y TOPNIENIA MIESZANIN Czysty o r g a n i c z n y związek krystaliczny w y k a z u j e n a ogół określoną i ostrą t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a , tzn. z a k r e s t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a (różnica m i ę d z y t e m p e r a t u r ą , w której za c z y n a się kurczenie k r y s z t a ł ó w , a t e m p e r a t u r ą , w której p r ó b k a p r z e c h o d z i całkowicie w s t a n ciekły), nie p o w i n i e n p r z e k r a c z a ć 0,5°C. Stubstancje z m a ł ą d o m i e s z k ą miesza jących się lub częściowo mieszających się z n i m i zanieczyszczeń topią się n a ogół w znacznie szerszym zakresie t e m p e r a t u r , p r z y c z y m zaczynają się t o p i ć poniżej t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a substancji czystej. T e m p e r a t u r a t o p n i e n i a s t a n o w i z a t e m c e n n e kryte r i u m czystości związku. O s t r a t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a świadczy zazwyczaj o dużej czystości substancji. Z d a rzają się j e d n a k p e w n e wyjątki. M i e s z a n i n a eutektyczna d w ó c h l u b większej liczby związków m o ż e w p r a w d z i e w y k a z y w a ć ostrą t e m p e r a t u r ę topnienia, t e m p e r a t u r a t a j e d n a k m o ż e ulec z m i a n i e p o frakcyjnej krystalizacji z o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a l u b mieszaniny r o z p u s z c z a l n i k ó w . L i c z b a w y j ą t k ó w s p o t y k a n y c h w p r a k t y c e jest zaska kująco m a ł a i d l a t e g o słusznie u z n a j e się za czysty związek, który topi się w zakresie 0 , 5 ° C l u b mniej i w y k a z u j e stałą t e m p e r a t u r ę topnienia nie zmieniającą się p o p o w t ó r nej krystalizacji frakcyjnej,
Ogólnie s t o s o w a n a m e t o d a o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a polega n a o g r z e w a n i u m a l e j ilości (ok. 1 m g ) substancji w r u r c e k a p i l a r n e j umieszczonej w a p a r a c i e d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i o z n a c z e n i u t e m p e r a t u r y , p r z y której nastąpiło stopienie. R u r k i k a p i l a r n e d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a robi się z p r o b ó w e k z m i ę k k i e g o s z k ł a l u b z szerokich s z k l a n y c h r u r e k (o średnicy ok, 12 c m ) h D o z a m k n i ę t e g o k o ń c a p r o b ó w k i p r z y t a p i a się k r ó t k ą r u r k ę szklaną l u b szklaną p a ł e c z k ę . P r o b ó w k ę (lub sze r o k ą r u r k ę szklaną) należy p r z e d t e m s t a r a n n i e p r z e m y ć w o d ą destylowaną, t a k ż e b y z p o w i e r z c h n i szkła u s u n ą ć zanieczyszczenia m e c h a n i c z n e , alkalia i pył szklany; następ nie p r o b ó w k ę suszy się. Z a t o p i o n y k o n i e c p r o b ó w k i ogrzewa się najpierw w m a ł y m p ł o m i e n i u p a l n i k a d m u c h a w k o w e g o , o b r a c a j ą c powoli p r o b ó w k ę ; jednocześnie w t a k i s a m s p o s ó b ogrzewa się szklaną p a ł e c z k ę czy r u r k ę (rys. I,137a). G d y o b a k a w a ł k i 1
R y s . 1,137. P r z y g o t o w a n i e r u r k i k a p i l a r n e j temperatury topnieria
do
oznaczania
s z k ł a osiągną t e m p e r a t u r ę c z e r w o n e g o ż a r u , p r z y t a p i a się m o c n o jeden d o d r u g i e g o , u n i k a j ą c ich skręcenia, i n a t y c h m i a s t w y j m u j e z p ł o m i e n i a . G d y część s t o p i o n a zastygnie n a tyle, że n i e m o ż e się j u ż skrzywić, w p r o w a d z a się p r o b ó w k ę d o szerokiego p ł o m i e n i a (rys. I,138b) i o g r z e w a ją n a przestrzeni 5 c m , obracając r ó w n o m i e r n i e w p ł o m i e n i u , .Kiedy szkło ogrzewanej części p r o b ó w k i z m i ę k n i e i nieco zgrubieje, w y j m u j e się p r o b ó w k ę z p ł o m i e n i a i p o u p ł y w i e j e d n e j l u b d w ó c h sekund rozciąga najpierw p o w o l i , a p o t e m bardziej energicznie n a r o z p i ę t o ś ć r a m i o n (aż z e w n ę t r z n a średnica r u r k i z m n i e j szy sig d o 1—2 m m ) . Jeżeli o m a w i a n e czynności zostały w y k o n a n e p r a w i d ł o w o , t o o t r z y m u j e się długą k a p i l a r ę o p r a w i e j e d n a k o w y m p r z e k r o j u n a całej długości. D ł u g ą cienką r u r k ę kroi się p o t e m n a o d c i n k i o długości ok. 8 c m , p r z y k ł a d a j ą c l e k k o pilnik, a n a s t ę p n i e uderzając d e h k a t n i e p ł a s k ą stroną p i l n i k a ; po osiągnięciu p e w n e j w p r a w y k r o j e n i e kapilary n a m a ł e k a w a ł k i b e z stłuczenia k r u c h e j r u r k i nie p o w i n n o n a s t r ę c z a ć t r u d n o ś c i . P o odcięciu długiej k a p i l a r y p o z o s t a j e p r o b ó w k a z a k o ń c z o n a k r ó t k ą r u r k ą , k t ó r a jest wystarczająco sztywna i m o ż e służyć j a k o uchwyt. C z y n n o ś c i o p i s a n e p o w t a r z a się. K i e d y p r o b ó w k a staje się za k r ó t k a n a t o , żeby jej o t w a r t y koniec u t r z y m a ć w ręku, p r z y t a p i a się do niej w sposób o p i s a n y p o p r z e d n i o k r ó t k ą r u r k ę l u b p a łeczkę, k t ó r a służy j a k o u c h w y t . W ten s p o s ó b z jednej p r o b ó w k i o t r z y m u j e się dużą, ilość kapilar. J e d e n k o n i e c r u r k i k a p i l a r n e j z a t a p i a się, t r z y m a j ą c ją p o z i o m o i o b r a cając p r z e z kilka s e k u n d n a brzegu p a l n i k a B u n s e n a ; w z a t a p i a n y m k o ń c u r u r k i n i e p o w i n n o p o w s t a ć zgrubienie. O t r z y m a n e k a p i l a r y należy p r z e c h o w y w a ć w szerokiej p r o b ó w c e d o p r ó b e k l u b w p r o b ó w c e zwykłej z a m y k a n e j k o r k i e m . R u r k ę kapilarną n a p e ł n i a się w s p o s ó b następujący: ok. 25 m g osuszonej substancji umieszcza się n a szkiełku l u b gładkiej p ł y t c e p o r c e l a n o w e j i d o k ł a d n i e r o z c i e r a z a p o m o c ą m e t a l o w e j l u b szklanej ł o p a t k i , a p o t e m zgarnia w j e d n o miejsce. O t w a r t y k o n i e c r u r k i w p y c h a się w osad, zgarniając g o , jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a , ł o p a t k ą . N a stępnie strząsa się osad w dół r u r k i , u d e r z a j ą c z a t o p i o n y m k o ń c e m k a p i l a r y o stół l u b p r z e s u w a j ą c delikatnie płaską stroną t r ó j k ą t n y pilnik w z d ł u ż g ó r n e g o k o ń c a r u r k i . Czyn ność tę p o w t a r z a się t a k d ł u g o , aż p o w s t a n i e l e k k o u b i t a w a r s t w a o s a d u o w y s o k o ś c i 3—5 m m . Z e w n ę t r z n ą ściankę r u r k i t r z e b a oczyścić z p r z y l e p i o n e g o osadu. D o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a u ż y w a się d w ó c h t y p ó w a p a r a t ó w : a p a r a t y , w k t ó r y c h r u r k ę k a p i l a r n ą ogrzewa się z a p o m o c ą ciekłej łaźni ogrzewającej, i a p a r a t y , w k t ó r y c h elementem g r z e j n y m jest elektrycznie o g r z e w a n y blok m e t a l o w y . it B a r d z i e j n a d a j e sie s z k i c P y r e x , l e c z w y m a g a o n o u ż y c i a d m u c h a w k i t l e n o w e j . O d p o w i e d n i e r u r k i d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a m o ż n a n a b y ć w w y t w ó r n i a c h p r z y r z ą d ó w n a u k o w y c h l u b o d c z y n n i k ó w . Jednaka, n a u c z e n i e sie s p o r z ą d z a n i a w ł a s n y c h k a p i l a r j e s t dla s t u d e n t a j a k n a j b a r d z i e j c e l o w e .
T r z y d o g o d n e a p a r a t y t y p u łaźni p r z e d s t a w i o n o n a rys. I,138a, b i c. P i e r w s z y z n i c h jest t o kolba kulista z długą szyją ( n a d a j e się d o tego k o l b a K j e l d a h l a o p o j , 100 ml) u m o c o w a n a p e w n i e , ale nie c i a s n o w ł a p i e t u ż p o d w y w i n i ę t y m brzegiem szyi, jak p o k a z a n o n a r y s u n k u . T e r m o m e t r (1) o s a d z a się w k o r k u , z k t ó r e g o w y k r a w a się w y c i n e k tak, ż e b y b y ł o w i d a ć całą skalę t e r m o m e t r u i ż e b y u m o ż l i w i ć s w o b o d n e u c h o dzenie p o w i e t r z a z a p a r a t u . K o l b ę n a p e ł n i a się d o t r z e c h c z w a r t y c h w y s o k o ś c i o d p o wiednią cieczą grzejną (2). U w a g i . (1) D o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y topnienia (a r ó w n i e ż t e m p e r a t u r y w r z e n i a ) d o g o d n i e jest s t o s o w a ć t e r m o m e t r y w y c e c h o w a n e p r z y c z ę ś c i o w y m z a n u r z e n i u do wy sokości zaznaczonej n a t e r m o m e t r z e ( t e r m o m e t r y c e c h o w a n e p r z y z a n u r z e n i u 30 m m są o d p o w i e d n i e d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y topnienia, a c e c h o w a n e p r z y z a n u r z e n i u 80 m m — d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y w r z e n i a ) . G d y u ż y w a się t e r m o m e t r u c e c h o w a nego p r z y c a ł k o w i t y m z a n u r z e n i u , odczyt t e m p e r a t u r y jest b ł ę d n y . Ź r ó d ł e m b ł ę d u jest o c h ł o d z e n i e tej części s ł u p k a rtęci, k t ó r a n i e jest o g r z e w a n a w a p a r a t u r z e , lecz p o z o s t a j e
K^s. 1,138, A p a r a t y t y p a łaźni d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a ; a) p r z y r z ą d % k o l b ą k j e l d a h l a , 'b\ przyrząd T h i e i e g o , c) p r z y r z ą d z m i e s z a n i e m c i e c z y grzejnej: / — m i e s z a d l e , 2 — rurka, 3, 4 —
korki
w chłodniejszym p o w i e t r z u l a b o r a t o r y j n y m . P o p r a w k ę n a w y s o k o ś ć s ł u p k a rtęci, którą należy d o d a ć d o odczytanej t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a w celu o t r z y m a n i a w a r t o ś c i rzeczy wistej, oblicza się ze w z o r u 0,00016 JV ( r i - f c ) , w k t ó r y m N jest długością nie objętego o g r z e w a n i e m s ł u p k a rtęci w s t o p n i a c h , u jest średnią t e m p e r a t u r ą n i e o b j ę t e g o ogrze w a n i e m s ł u p k a rtęci, z m i e r z o n ą z a p o m o c ą znajdującego się t u ż o b o k t e r m o m e t r u p o mocniczego ze z b i o r n i k i e m u m i e s z c z o n y m p o ś r o d k u wystającego s ł u p k a , a t\ jest t e m p e r a t u r ą o b s e r w o w a n ą n a skali t e r m o m e t r u . (2) Bezpiecznymi i n a j b a r d z i e j d o g o d n y m i cieczami g r z e j n y m i są t r w a ł e i o d p o r n e na działanie wysokiej t e m p e r a t u r y oleje silikonowe. Stosuje się r ó w n i e ż tańszą od nich parafinę f a r m a c e u t y c z n ą . Jest t o ciecz n i e p a l n a i n i e k o r o d u j ą c a , o m a ł y m cieple «iaściwym. P a r a f i n ę m o ż n a o g r z e w a ć tylko d o ok. 2 2 0 ° C , g d y ż p o w y ż e j tej t e m p e r a t u r y
z a c z y n a się r o z k ł a d a ć i staje się z a b a r w i o n a . J a k o ciecz d o ł a ź n i o g r z e w a j ą c y c h zale c a n o stęż. k w a s s i a r k o w y , lecz u ż y w a n i e g o w t y m cełu n i e jest w s k a z a n e . W przyrządzie T h i e i e g o (rys. J,139b) ciecz grzejna znajduje się w r u r c e z z a g i ę t y m b o c z n y m r a m i e n i e m ; t e r m o m e t r umieszcza się w s p o s ó b w i d o c z n y n a r y s u n k u . Ciecz o g r z e w a n a w b o c z n e j r u r c e k r ą ż y w całej ł a ź n i i p o d n o s i t e m p e r a t u r ę p r ó b k i . Miesza nie cieczy w przyrządzie a i b n i e jest w y m a g a n e . P r z y r z ą d p r z e d s t a w i o n y n a rys. I,139c s k ł a d a się z m a ł e j p y r e k s o w e j zlewki (np. o p o j . 100 ml) n a p e ł n i o n e j o d p o w i e d n i ą cieczą. Ciecz tę m i e s z a się m a ł y m s z k l a n y m m i e s z a d ł e m 1, k t ó r e g o w a ł u m i e s z c z o n y jest w szklanej r u r c e 2. R u r k a 2 i t e r m o m e t r o s a d z o n e są w o t w o r a c h k o r k ó w 3 i 4. D o m i e s z a d ł a przywiązuje się s z n u r e k , k t ó r y p r z e c h o d z i p r z e z r u r k ę 2. N a d r u g i m k o ń c u s z n u r k a r o b i się w ę z e ł e k a l b o przywiązuje m a ł y korek, k t ó r y z a b e z p i e c z a p r z e d osunięciem się m i e s z a d ł a n a d n o zlewki. P r z y r z ą d u m i e s z c z a się n a siatce p o ł o ż o n e j n a pierścieniu p r z y m o c o w a n y m d o statywu, n a k t ó r y m r ó w n i e ż osadza się ł a p ę u t r z y m u j ą c ą k o r e k 3. Ciecz w łaźni m i e s z a się pociągając sznur kiem, c o należy r o b i ć w r ó w n y c h o d s t ę p a c h czasu p o d c z a s o g r z e w a n i a ł a ź n i . N a p e ł n i o n ą substancją r u r k ę p r z y c z e p i a się d o d o l n e g o k o ń c a t e r m o m e t r u w t a k i s p o s ó b , żeby s u b s t a n c j a z n a j d o w a ł a się p o ś r o d k u kulki z rtęcią ( z a n u r z o n ą u p r z e d n i o w cieczy łaźni); zwilżoną k a p i l a r ę z s u w a się n a właściwe miejsce. Jeżeli w y s o k o ś ć r u r k i k a p i l a r n e j p o n a d p o z i o m e m cieczy w ł a ź n i p r z e k r a c z a w y s o k o ś ć części z a n u r z o n e j , "wówczas dzięki napięciu p o w i e r z c h n i o w e m u cieczy r u r k a u t r z y m u j e się p r z y t e r m o m e t r z e n a zasadzie p r z y c i ą g a n i a k a p i l a r n e g o . D o p r z y m o c o w a n i a r u r k i (w p o b l i ż u jej o t w o r u ) do t e r m o m e t r u m o ż n a u ż y ć g u m o w e g o p a s e c z k a w y k r o j o n e g o z wąskiej r u r k i g u m o w e j l u b k a w a ł k a d r u t u . T e r m o m e t r z p r z y m o c o w a n ą r u r k ą w s u w a się d o łaźni. P r z y r z ą d d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a ogrzewa się m a ł y m p ł o m i e n i e m p o c z ą t k o w o dość s z y b k o . N a s t ę p n i e , gdy ł a ź n i a osiągnie t e m p . o 1 5 ° C niższą o d t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a b a d a n e j substancji, o g r z e w a się p o w o l i , t a k ż e b y t e m p e r a t u r a w z r a s t a ł a o ok. 2 ° C n a m i n u t ę ; o g r z e w a się d o chwili, a ż substancja s t o p i się c a ł k o w i c i e . N a l e ż y określić zakres t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a , czyli t e m p e r a t u r ę , w k t ó r e j s u b s t a n c j a z a c z y n a się topić, i t e m p e r a t u r ę , w k t ó r e j k r y s z t a ł y znikają całkowicie. Z a k r e s t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a związku czystego nie p o w i n i e n p r z e k r a c z a ć 0 , 5 — 1 ° C ; z a k r e s ten jest zwykle mniejszy, N a l e ż y z a n o t o w a ć t e m p e r a t u r ę e w e n t u a l n e g o spiekania się l u b m i ę k n i ę c i a o s a d u poniżej t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a , jak r ó w n i e ż e w e n t u a l n e w y d z i e l a n i e się g a z u l u b i n n e o b j a w y r o z k ł a d u ) . Jeżeli nie z n a się w przybliżeniu t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a s u b stancji, w s k a z a n e jest n a p e ł n i ć nią dwie r u r k i k a p i l a r n e . J e d n e j z nich u ż y w a się d o określenia przybliżonej t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a ; t e m p e r a t u r ę ł a ź n i m o ż n a w t y m p r z y p a d k u p o d n o s i ć szybciej. N a s t ę p n i e , g d y łaźnia ostygnie o ok. 3 0 ° C , w a p a r a c i e umiesz cza się drugą k a p i l a r ę i p r z e p r o w a d z a d o k ł a d n y p o m i a r . I
N a l e ż y zaznaczyć, że drugiego z kolei p o m i a r u t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a nie m o ż n a d o k o n a ć p o d c z a s stygnięcia ł a ź n i odczytując t e m p e r a t u r ę , w k t ó r e j s t o p i o n a p r ó b k a k r z e p n i e , ani też p r z e z p o n o w n e o g r z e w a n i e zakrzepniętej p r ó b k i . W wielu b o w i e m p r z y p a d k a c h s u b s t a n c j a p o d c z a s t o p n i e n i a ulega częściowemu r o z k ł a d o w i , a n i e r a z p r z e c h o d z i w inną o d m i a n ę krystaliczną, o innej t e m p e r a t u r z e topnienia. D o k a ż d e g o n a s t ę p n e g o p o m i a r u u ż y w a się zawsze świeżo n a p e ł n i o n e j r u r k i k a p i l a r n e j . S u b s t a n c j e , k t ó r e ł a t w o sublimują, o g r z e w a się n i e k i e d y w k a p i l a r a c h z a t o p i o n y c h n a o b u k o ń c a c h . O z n a c z e n i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a z w i ą z k ó w t o p i ą c y c h się z r o z k ł a d e m n a s t r ę c z a nieraz t r u d n o ś c i ; w t a k i m p r z y p a d k u najlepiej umieścić k a p i l a r ę w ł a ź n i d o p i e r o wtedy, g d y t e m p e r a t u r a ł a ź n i jest zaledwie o k i l k a stopni niższa o d t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i r o z k ł a d u substancji. W ten s p o s ó b , w okresie, g d y t e m p e r a t u r a ł a ź n i w z r a s t a , u n i k a się r o z k ł a d u p o w o d u j ą c e g o o b n i ż e n i e t e m p e r a t u r y topnienia. P r z y r z ą d y z g r z e j n y m i cieczami stały się zbyteczne, g d y zaczęto s t o s o w a ć a p a r a t y o g r z e w a n e elektrycznie. D o g o d n y m e l e m e n t e m g r z e j n y m jest w t y m p r z y p a d k u alumii> Jeśli n p . substancja z a c z y n a m i ę k n ą ć i o d p a d a ć o d ś c i a n e k rurki w t e m p . 1 2 0 ° C , t o p i ć sie w t e m p . 121 C , a jest c a ł k o w i c i e s t o p i o n a w t e m p . 1 2 2 ° C i jeśli t o p n i e n i u substancji t o w a r z y s z y w y d z i e l a n i e sie g a z u , , to w y n i k n a l e ż y z a p i s a ć n a s t ę p u j ą c o : rt, 1 2 1 — 1 2 2 ° C ( r o z k ł a d ) , w 1 2 0 ° C m i ę k n i e c i e . e
fliow.y l u b m i e d z i a n y b l o k o g r z e w a n y elektrycznie. Z a s a d n i c z e cechy a p a r a t u h a n d l o w e g o ) w i d o c z n e są z rys. 1,139. W d u ż y m ś r o d k o w y m o t w o r z e u m i e s z c z a się t e r m o m e t r , a trzy mniejsze o t w o r y służą d o umieszczenia kapilar p r z y g o t o w a n y c h d o p o m i a r u t e m p e r a t u r y topnienia, k t ó r e m o ż n a o b s e r w o w a ć jednocześnie. Blok o g r z e w a n y jest elektrycznie, a szybkość o g r z e w a n i a reguluje się p o k r ę t ł a m i u m i e s z c z o n y m i z p r z o du a p a r a t u . K a p i l a r y oświetlone są z d w ó c h stron, c o u ł a t w i a p o m i a r t e m p e r a t u r y t o p nienia o b s e r w o w a n e j p r z e z s o c z e w k ę o k u l a r u . U ż y w a j ą c t e n t y p a p a r a t u , należy w p o bliżu t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a p o d n o s i ć t e m p e r a t u r ę powoli, g d y ż p r z e n o s z e n i e ciepła jest m n i e j efektywne niż w p r z y p a d k u ł a ź n i grzejnych. 1
R y s . 1,139. A p a r a t d o o z n a c z a n i a temperatury topnienia ogrzewany cłektrycznia
Uys.
1,140. A p a r a t
Koflera.
B
A p a r a t K o f l e r a ( o g r z e w a n a ł a w a > ) , p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,140 s k ł a d a się z p ł y t y ze stopu m e t a l i c z n e g o o p o w i e r z c h n i p o k r y t e j n i e korodującą stalą (dług. 36 c m , szer. 4 c m ) , której j e d e n k o n i e c o g r z e w a się p r ą d e m elektrycznym, a d r u g i p o z o s t a j e nie o g r z a n y . U z y s k u j e się w ten s p o s ó b ł a g o d n e i r ó w n o m i e r n e s t o p n i o w a n i e t e m p e r a t u r y . W a h a n i a napięcia w sieci k o m p e n s u j e w b u d o w a n y stabilizator. W dowolnej odległości od o g r z e w a n e g o k o ń c a p ł y t y p a n u j e o k r e ś l o n a i stała t e m p e r a t u r a . S k a l a z p o d z i a ł k ą c o 2 ° C o b e j m u j e z a k r e s t e m p e r a t u r od 50 do 2 6 0 ° C . P r z e s u w a j ą c n a d skalą u r z ą d z e n i e , n a k t ó r y m odczytuje się t e m p e r a t u r ę , w p r o w a d z a się p o p r a w k ę n a z m i a n y t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j . P r ą d w ł ą c z a się p r z y n a j m n i e j n a g o d z i n ę p r z e d użyciem p r z y r z ą d u , k t ó r y należy osłonić p r z e d przeciągiem. P r z e d użyciem p r z y r z ą d k a l i b r u j e się stosując d o tego celu r ó ż n e s u b s t a n c j e d o s t ę p n e w h a n d l u . U ż y w a się n a s t ę p u j ą c y c h s u b s t a n c j i w z o r c o w y c h ; a z o b e n z e n u , it. 6 8 ° C ; benzilu, tt. 9 5 C ; acetanilidu, tt. 1 1 4 ° C ; fenacetyny, tt. 1 3 5 ° C ; benzanilidu, tt. 1 6 3 ° C ; salicylanu p-acetyloaminofenylu (salofenu), tt. 1 9 0 ° C i s a c h a r y n y , tt. 228 ° C . W celu o z n a c z e n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a n a s y p u j e się n a r o z grzaną ł a w ę niewielką ilość k r y s z t a ł ó w , k t ó r e m o ż n a p r z e s u w a ć w z d ł u ż ł a w y za p o m o c ą mosiężnej lancy u m o c o w a n e j n a u r z ą d z e n i u d o o d c z y t y w a n i a . Z a z w y c z a j o b s e r w u j e się w y r a ź n ą g r a n i c ę m i ę d z y substancją stałą i stopioną; odczytuje się w t e d y n a skali t e m p e r a t u r ę o d p o w i a d a j ą c ą linii oddzielającej k r y s z t a ł y od cieczy. C h c ą c osiągnąć j a k n a j większą d o k ł a d n o ś ć należy p r z y r z ą d s k a l i b r o w a ć p o n o w n i e , używając d o tego celu d w ó c h substancji w z o r c o w y c h o t e m p e r a t u r a c h t o p n i e n i a zbliżonych d o t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a substancji b a d a n e j . O p i s a n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest szybki i b a r d z o p r z y d a t n y w p r z y p a d k u substancji, k t ó r e p o d c z a s s t o p n i o w e g o o g r z e w a n i a wykazują s k ł o n ność d o r o z k ł a d u . W a ż n e jest, a b y stopionej substancji n i e p o z o s t a w i a ć n a p o w i e r z c h n i l a w y p r z e z d ł u ż s z y c z a s ; b e z p o ś r e d n i o p o p o m i a r z e należy ją zetrzeć k a w a ł k i e m b i b u ł y . C
i> A p a r a t y s p r z e d a w a n e przez firmę A . G a l l e n k a m p C o . L t d są s t o s u n k o w o n i e d r o g i e i z u p e ł n i e z a d o w a l a jące, -) Przyrząd p r o d u k o w a n y p r z e z firmę R e i c h e r t C o . , V i e n n a , a d o s t ę p n y W f i r m i e British A m e r i c a n O p t i c a t C o . Ltd.
Aparat do oznaczania temperatury topnienia typu mikroskopu z ogrzewana podsta w a ? (w zasadzie o g r z e w a n y elektrycznie b l o k na miejscu stolika p r z e d m i o t o w e g o m i k r o s k o p u ) jest szczególnie c e n n y m p r z y r z ą d e m w p r z y p a d k u o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a b a r d z o m a l e j ilości substancji ( n p . p o j e d y n c z e g o kryształu). I n n ą jego zaletą jest m o ż l i w o ś ć obserwacji wszelkich z m i a n w p o s t a c i k r y s z t a ł ó w przed stopieniem. H a n d l o w y m o d e l a p a r a t u p r z e d s t a w i a rys. 1,141. A p a r a t z a w i e r a r ó w n i e ż p o l a r y z a t o r ułatwiający obserwację p r o c e s u topnienia. S z y b k o ś ć ogrzewania reguluje się opornicą. ]
:1
R y s . 1,141. M i k r o s k o p z o g r z e w a n a p o d s t a w ą d o o z n a c z a n i a temperatury topnienia: 1 — m i k r o s k o p , 2 — m o s t e k s z k l a n y , 3 —- gałka d o p r z e s u w a n i a p o d s t a w k i d o p ! y t e k , 4 — p o k r y w a szklana z d o s z l i f o w a n y m i b r z e g a m i , 5 — specjalna płytka szklana, 6 — termometr, 7 —• p o d s t a w k a d o p ł y t e k
E
W s p r z e d a ż y jest r ó w n i e ż m o d e l u p r o s z c z o n y ) ( m i k r o a p a r a t d o o z n a c z a n i a t e m p e ratury topnienia). Jest t o o g r z e w a n y stolik, k t ó r y m o ż n a z a i n s t a l o w a ć w z w y k ł y m mi k r o s k o p i e ; szybkość o g r z e w a n i a reguluje się t r a n s f o r m a t o r e m . P r ó b k ę u m i e s z c z a się n a szkiełku p o k r y w a j ą c y m zagłębienie w bloku grzejnym, k t ó r e g o t e m p e r a t u r ę m o ż n a p o d n i e ś ć d o 325°C. T e m p e r a t u r y t o p n i e n i a mieszanin. W większości p r z y p a d k ó w o b e c n o ś ć „obcej s u b s t a n c j i " obniża t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a czystego związku o r g a n i c z n e g o . W y k o r z y s t u j e się t o w tzw. p r ó b i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a m i e s z a n i n y p r z y identyfikacji związków orga nicznych. Z a ł ó ż m y , że m a m y związek X o tt. 1 4 0 ° C i że p r a w d o p o d o b n i e jest o n kwa s e m o - c h l o r o b e n z o e s o w y m . T o ż s a m o ś ć związku m o ż n a s p r a w d z i ć oznaczając t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a mieszaniny r ó w n y c h w a g o w o ilości X i a u t e n t y c z n e g o k w a s u o - c h l o r o b e n z o e s o w e g o (A). Jeżeli t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a mieszaniny w y n o s i 1 4 0 ° C , t o X jest istotnie k w a s e m o - c h l o r o b e n z o e s o w y m , lecz g d y jest o n a o b n i ż o n a o kilka stopni, t o A i X nie m o g ą b y ć identyczne. W s k a z a n e jest sporządzenie p r z y n a j m n i e j t r z e c h miesza nin zawierających n p . 2 0 % X + 8 0 % A ; 5 0 % X + 5 0 % A i 8 0 % X + 2 0 % A i o z n a c z e n i e ich t e m p e r a t u r topnienia, Są p r z y p a d k i , że t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a m i e s z a n i n y jest wyższa niż t e m p e r a t u r y t o p nienia poszczególnych s k ł a d n i k ó w . Z d a r z a się t o n p . w t e d y , gdy t w o r z y się związek a d d y c y j n y o wyższej t e m p e r a t u r z e t o p n i e n i a l u b gdy d w a związki rozpuszczają się na w z a j e m c a ł k o w i c i e w stanie s t a ł y m t w o r z ą c stały r o z t w ó r . T e m p e r a t u r a t o p n i e n i a m i e szaniny, chociaż m a d u ż e p r a k t y c z n e znaczenie, nie jest więc p r ó b ą n i e z a w o d n ą i należy z niej k o r z y s t a ć uwzględniając w y m i e n i o n e możliwości. Ćwiczenia z o z n a c z e n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a związku i n d y w i d u a l n e g o i m i e s z a n i n y . O z n a c z a się t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a w y m i e n i o n y c h niżej z w i ą z k ó w w a p a r a c i e z łaźnią grzejną l u b w a p a r a c i e o g r z e w a n y m elektrycznie, postępując w o m ó w i o n y p o p r z e d n i o s p o s ó b . P r a w i d ł o w e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a czystych substancji p o d a n o w n a w i a s a c h : 1) p-nitrotoluen (54°C) l u b a z o b e n z e n ( 6 8 ° C ) , 2) 1-naftol (96°C) lub p i r o k a t e c h i n a ( 1 0 4 ° C ) a l b o benzil ( 9 5 ° C ) , 3) k w a s b e n z o e s o w y ( 1 2 2 ° C ) l u b 2-naftol ( 1 2 3 ° C ) a l b o m o c z n i k ( 1 3 3 ° C ) , 4) k w a s salicylowy ( I 5 9 ° C ) l u b fenylomocznik (148°C), 5) k w a s b u r sztynowy ( 1 8 5 ° C ) l u b p-tolilomocznik (180°C), 6) kwas p - n i t r o b e n z o e s o w y (239°C) l u b s y m - d i f e n y l o m o c z n i k ( 2 4 2 ° C ) . O z n a c z a j ą c t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a w y m i e n i o n y c h związ» T e g o typu aparaty p r o d u k u j e f i r m a C . R e i c h e r t C o . s) A . G a l l e n k a m p C o . L t d .
k ó w w p o d a n e j kolejności, nie m a p o t r z e b y c z e k a ć n a o c h ł o d z e n i e a p a r a t u p o m i ę d z y poszczególnymi p o m i a r a m i . W celu z d o b y c i a p r a k t y k i w o z n a c z a n i u t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a m i e s z a n i n y należy p r z e p r o w a d z i ć n a s t ę p u j ą c e p r o s t e doświadczenie. O z n a c z a się t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a czystego kwasu c y n a m o n o w e g o ( 1 3 3 * 0 i czyste go m o c z n i k a (133*C). R ó w n e w p r z y b l i ż e n i u ilości w a g o w o (ok. 50 m g ) o b y d w ó c h z w i ą z k ó w umieszcza się w czystej p o r o w a t e j p a r o w n i c y p o r c e l a n o w e j , r o z c i e r a j e r a z e m i d o k ł a d n i e m i e s z a z a p o m o c ą m a ł e j ł o p a t k i . K a p i l a r ę n a p e ł n i o n ą mieszaniną o r a z d w i e kapilary, z k t ó r y c h każda napełniona jest j e d n y m z d w ó c h składników, umieszcza się razem w aparacie do oznaczania temperatury topnienia. Obserwując jednocześnie top nienie k r y s z t a ł ó w w t r z e c h k a p i l a r a c h , widzi się w y r a ź n i e z n a c z n e o b n i ż e n i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a p o z m i e s z a n i u czystych z w i ą z k ó w . Podobne doświadczenie można przeprowadzić z mieszaniną kwasu benzoesowego (122°C) i 2-naftolu (123°C) l u b z mieszaniną acetanilidu (113°C) i a n t y p i r y n y ( 1 1 3 ° C ) . 1,35.
OZNACZANIE TEMPERATURY
WRZENIA
G d y d y s p o n u j e się n i e z b y t m a ł ą ilością związku ciekłego ( > 5 ml), t o t e m p e r a t u r ę wrze nia oznacza się destylując związek p o w o l i z k o l b y gruszkowej w ł ą c z o n e j d o zestawu p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. 1,84; notuje się p r z y tym t e m p e r a t u r ę , w k t ó r e j destyluje większość związku. Szczegóły d o ś w i a d c z a l n e dotyczące w y k o n a n i a destylacji p o d a n o w p . 1,24. Mniejsze ilości z w i ą z k ó w ciekłych (0,5—3,0 ml) n a l e ż y p r z e d e s t y l o w a ć w zestawie p r z e d s t a w i o n y m n a r y s . 1,85. M a j ą c d o dyspozycji t y l k o m i n i m a l n e ilości cieczy, o z n a c z a się t e m p e r a t u r ę w r z e n i a stosując jedną z d w ó c h o p i s a n y c h p o n i ż e j m i k r o m e t o d . Metoda 1 (metoda S i w o ł o b o w a , 1886). U ż y w a się d w ó c h r u r e k z a t o p i o n y c h n a jednym k o ń c u . Jedną z nich jest z w y k ł a r u r k a d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y topnienia o dług. 90—110 m m i średnicy 1 m m . D r u g ą r u r k ę , o dług, 80—100 m m i średnicy 4—5 m m , o d c i n a się z r u r k i fabrycznej o takiej właśnie ś r e d n i c y ; w r a z i e p o t r z e b y n a k o ń c u r u r k i w y d m u c h u j e się m a ł ą cienką kulkę, k t ó r e j ś r e d n i c a n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 6 m m , W szerszej r u r c e u m i e s z c z a się 0,25—0,5 m l cieczy, w zależności od t e m p e r a t u r y w r z e n i a , i w p r o w a d z a d o niej r u r k ę k a p i l a r n ą tak, żeby z a t o p i o n y jej k o n i e c był w górze. N a s t ę p n i e r u r k ę p r z y m o c o w u j e się d o t e r m o m e t r u za p o m o c ą p a seczka g u m o w e g o (rys. 1,142) i z a n u r z a t e r m o m e t r w ł a ź n i a p a r a t u d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y topnienia. P o d c z a s s t o p n i o w e g o o g r z e w a n i a ł a ź n i z k o ń c a k a p i l a r y w y d o b y wają się powoli p ę c h e r z y k i p o w i e t r z a , a w chwili, gdy ciecz osiągnie temperaturę w r z e -
V
R y s . 1,142. O z n a c z a n i e t e m p e r a t u r y w r z e n i a m e t o d a Siwołobowa
R y s . 1,143. O z n a c z a n i e t e m p e r a t u r y w r z e n i a m e t o d ą Emricba
nia, o b s e r w u j e się szybki i ciągły s t r u m i e ń p ę c h e r z y k ó w . T e m p e r a t u r a , w której p o j a w i a się ten szybki i ciągły s t r u m i e ń p ę c h e r z y k ó w , o d p o w i a d a t e m p e r a t u r z e w r z e n i a cieczy. Jeżeli w p o b l i ż u t e m p e r a t u r y w r z e n i a nie p o d n o s i się t e m p e r a t u r y b a r d z o p o w o l i , t o pierwsze oznaczenie m o ż e b y ć o b a r c z o n e niewielkim błędem. Bardziej d o k ł a d n y w y n i k o t r z y m u j e się, jeśli w chwili p o j a w i e n i a się ciągłego strumienia p ę c h e r z y k ó w z a p r z e stanie się o g r z e w a ć ; s z y b k o ś ć w y d o b y w a n i a się p ę c h e r z y k ó w maleje, a gdy p o j a w i się o s t a t n i p ę c h e r z y k w y k a z u j ą c y t e n d e n c j ę d o c o f a n i a się, odczytuje się n a t y c h m i a s t t e m p e r a t u r ę . P o n i e w a ż następuje t o w chwili, gdy ciśnienie p a r r ó w n e jest ciśnieniu a t m o s f e r y c z n e m u , o d c z y t a n a t e m p e r a t u r a o d p o w i a d a t e m p e r a t u r z e w r z e n i a cieczy. N a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się p o m i a r s p r a w d z a j ą c y ; ł a ź n i ę c h ł o d z i się o k i l k a s t o p n i , a p o t e m p o woli o g r z e w a ; t e m p e r a t u r ę o d c z y t u j e się w chwili pojawienia się c i ą g ł e g o s t r u m i e n i a p ę c h e r z y k ó w . O b a odczyty t e r m o m e t r u n i e p o w i n n y różnić się więcej n i ż o 1 ° C . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że m e t o d a S i w o ł o b o w a daje wyniki w i a r o g o d n e tylko w p r z y p a d k u względnie czystych cieczy; o b e c n o ś ć m a ł y c h ilości zanieczyszczeń l o t n y c h , n p . eteru l u b w o d y , m o ż e p r o w a d z i ć d o o z n a c z e n i a t e m p e r a t u r y wrzenia zbliżonej d o t e m p e r a t u r y wrzenia lotnych składników. Metoda 2 ( m e t o d a E m r i c h a ) . D o p o m i a r u u ż y w a się r u r k i k a p i l a r n e j o dług. 10 c m i p r z e k r o j u 1 m m . J e d e n jej k o n i e c wyciąga się w m a ł y m p ł o m i e n i u w b a r d z o cienką k a p i l a r ę o dług. 2 c m (rys. I,143a). T a k ą k a p i l a r n ą p i p e t k ę m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć , wyciągając ją w o d p o w i e d n i sposób z r u r k i z m i ę k k i e g o s z k ł a o średnicy 6—7 m m . R u r k ę a z a n u r z a się w b a d a n e j cieczy. D z i ę k i działaniu sił k a p i l a r n y c h p o z i o m cieczy p o d n o s i się p o w o l i ; g d y ciecz wypełni w ą s k ą część stożkową, r u r k ę w y j m u j e się. K o n i e c k a p i l a r k i zatapia się, w p r o w a d z a j ą c g o k i l k a k r o t n i e n a brzeg p ł o m i e n i a . N a s a m y m k o ń c u k a p i l a r k i t w o r z y się p r z y t y m m a ł y p ę c h e r z y k p o w i e t r z a . D ł u g o ś ć jego nie p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 1—3 m m , należy z a t e m o b e j r z e ć go p r z e z szkło powiększające, a b y u p e w n i ć się, że n i e jest z a d u ż y (rys. I,143b). N a p e ł n i o n ą r u r k ę p r z y m o c o w u j e się d o t e r m o m e t r u , t a k j a k p o d c z a s p o m i a r u t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a (p. 1,34) i p o w o l i o g r z e w a w o t w a r t e j , d o b r z e mieszanej łaźni. N a j d o g o d n i e j o b s e r w o w a ć k a p i l a r ę p r z e z szkło powiększające. G d y p ę c h e r z y k p o w i e t r z a w k a p i l a r z e rozszerzy się (jak n a rys. I,143c) i zacznie u n o s i ć się d o góry, p ł o m i e ń należy u s u n ą ć l u b znacznie zmniejszyć. T e m p e r a t u r a , w której pęcherzyk dosięgnie p o w i e r z c h n i cieczy w łaźni, o d p o w i a d a t e m p e r a t u r z e wrzenia b a d a n e j cieczy. G d y ł a ź n i a ostygnie d o t e m p . ok. 1 0 ° C niższej o d z a o b s e r w o wanej t e m p e r a t u r y w r z e n i a , z n ó w o g r z e w a się ją p o w o l i i o z n a c z a p o r a z drugi t e m p e r a t u r ę wrzenia. Ćwiczenia z oznaczenia t e m p e r a t u r y w r z e n i a . N a s t ę p u j ą c e czyste związki ciekłe sta nowią o d p o w i e d n i d o ćwiczeń zestaw o dużej rozpiętości t e m p e r a t u r w r z e n i a : a) cztero c h l o r e k węgla (77°C); b) b r o m e k etylenu (132°C) l u b c h l o r o b e n z e n ( 1 3 2 ° C ) ; c) anilina (184,5°C) i d) n i t r o b e n z e n 2 1 1 ° C . T e m p e r a t u r y w r z e n i a m o ż n a oznaczyć w z w y k ł y c h z e s t a w a c h a p a r a t u r y d o destylacji, lecz dla z d o b y c i a d o ś w i a d c z e n i a m o ż n a r ó w n i e ż w y k o n a ć o z n a c z e n i a za p o m o c ą m e t o d y S i w o ł o b o w a l u b E m r i c h a , 1,36. O Z N A C Z E N I E M A S Y
CZĄSTECZKOWEJ
S p e k t r o s k o p i a m a s o w a s t a n o w i najdokładniejszą m e t o d ę o z n a c z a n i a m a s y cząsteczkowej z w i ą z k ó w w y k a z u j ą c y c h p r ę ż n o ś ć p a r większą niż 0,13 h P a (0,1 m m H g ) w t e m p . 3 5 0 ° C . W p r z y p a d k u a p a r a t u o d u ż e j rozdzielczości o t r z y m u j e się w a r t o ś c i m a s y czą steczkowej z d o k ł a d n o ś c i ą ± 5 p p m . D o k ł a d n i e oznaczoną m a s ę cząsteczkową m o ż n a w y k o r z y s t a ć do ustalenia wzoru cząsteczki, p o s ł u g u j ą c się t a b l i c a m i M a s s a n d A b u d a n c e T a b l e s ; [77—78], z a w i e r a j ą c y m i w y k a z d o k ł a d n y c h m a s (do 500) wszelkich m o ż l i w y c h p o ł ą c z e ń C, H , O i N ( r ó w n i e ż p . VJJ,4,3). N i e k i e d y , d o s c h a r a k t e r y z o w a n i a związku organicznego p r z y d a t n e jest oznaczenie przybliżonej m a s y cząsteczkowej. S t o s o w a n e w t y m celu m e t o d y , e b u l i o s k o p o w a i k r i o s k o p o w a , są często z b y t c z a s o c h ł o n n e . J e d n a k , z n a c z n e o b n i ż e n i e t e m p e r a t u r y krzep nięcia k a m f o r y w m i e s z a n i n i e z n i e z n a n y m związkiem u m o ż l i w i a p o m i a r m a s y cząstecz/
.kawej w - z w y k ł y m a p a r a c i e d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a ( m e t o d a R a s t a ) , dzięki c z e m u o z n a c z e n i e t r w a k r ó t k o i d a j e w y n i k i wystarczająco d o k ł a d n e (odchyle n i a 1—5%). M a ł ą czystą p r o b ó w k ę ( n p . 7 5 X 1 0 m m ) u m o c o w u j e się w o d p o w i e d n i o w y b o r o w a n y m o t w o r z e k o r k a , a b y m o ż n a b y ł o u s t a w i ć ją n a szalce wagi. P r o b ó w k ę w a ż y się, w p r o w a d z a d o niej o k . 5 0 m g z w i ą z k u , k t ó r e g o m a s a c z ą s t e c z k o w a m a b y ć o z n a c z o n a , i p o w t ó r n i e w a ż y . N a s t ę p n i e d o d a j e się 500—600 m g czystej p r z e s u b l i m o w a n e j k a m f o r y (np. o d c z y n n i k a d o a n a l i z w skali m i k r o ) i w a ż y p r o b ó w k ę z mieszaniną. P r o b ó w k ę z a m y k a się l u ź n o k o r k i e m i w celu stopienia m i e s z a n i n y u m i e s z c z a ją w ł a ź n i olejowej u p r z e d n i o o g r z a n e j d o t e m p . 1 8 0 ° C ) . Ciecz miesza się d r u c i k i e m p l a t y n o w y m , a l e n i e należy o g r z e w a ć jej dłużej niż 1 m i n , g d y ż k a m f o r a będzie s u b l i m o w a ł a z r o z t w o r u . P r o b ó w k ę z zawartością p o z o s t a w i a się d o oziębienia, p r z e n o s i s t o p n a czyste s z k i e ł k o z e g a r k o w e i r o z d r a b n i a n a p r o s z e k . N i e c o s p r o s z k o w a n e g o s t o p u w p r o w a d z a się d o cienkiej r u r k i k a p i l a r n e j , której z a t o p i o n y k o n i e c jest s t a r a n n i e z a o k r ą g l o n y , i u b i j a d o b r z e osad d r u c i k i e m p l a t y n o w y m l u b z a t o p i o n ą r u r k ą k a p i l a r n ą o mniejszej średnicy. W y s o k o ś ć w a r s t w y o s a d u n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 2 m m . N a s t ę p n i e o z n a c z a się t e m p , t o p n i e n i a m i e s z a n i n y w a p a r a c i e z łaźnią grzejną l u b o g r z e w a n y m elektrycznie (p. 1,34), u ż y w a j ą c najlepiej t e r m o m e t r u o zakresie 1 0 0 — 2 0 0 ° C z p o d z i a ł k ą c o 0,1 l u b 0 , 2 " . K o n i e c z n e jest p r z y t y m d o b r e oświetlenie i b a r d z o s t a r a n n a r e g u l a c j a szybkości ogrze w a n i a . Z a p u n k t t o p n i e n i a p r z y j m u j e się t e m p e r a t u r ę , w k t ó r e j z n i k a o s t a t n i f r a g m e n t o s a d u . W celu u p e w n i e n i a się, ż e m i e s z a n i n a jest h o m o g e n i c z n a , p o w t a r z a się o z n a c z e n i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a b i o r ą c d r u g ą p r ó b k ę . Jeżeli są z n a c z n e r ó ż n i c e p o m i ę d z y o b y d w o m a o z n a c z e n i a m i , t o p r z y g o t o w u j e się n o w ą mieszaninę. N a s t ę p n i e o z n a c z a się t e m p . topnienia k a m f o r y . R ó ż n i c a m i ę d z y t y m i t e m p e r a t u r a m i s t a n o w i o b n i ż e n i e t e m p . t o p n i e n i a k a m f o r y , s p o w o d o w a n e d o d a n i e m b a d a n e g o związku. M a s ę cząsteczkową związku ( M ) oblicza się z r ó w n a n i a 1
tf.w-1000
M = —
Ar- w gdzie K jest stałą cząsteczkowej depresji k a m f o r y (39,7), w — o d w a ż k a związku, W -~~ odważką kamfory, a A T — obniżeniem temperatury topnienia. U w a g a . Stężenie r o z t w o r u p o w i n n o b y ć w i ę k s z e niż 0,2 M ; w r o z t w o r a c h rozcień c z o n y c h K w z r a s t a o d 39,7 d o 50. TABLICA 1,16. ROZPUSZCZALNIKI DO OZNACZANIA MASY CZĄSTECZKOWEJ ZA POMOCĄ OBNIŻENIA PUNKTU KRZEPNIĘCIA
Związek
Stała
tt. >C 1
Cykloheksanol' Kamfen Cykl o pen tadek a n o n
cząsteczkowej depresji
24,7
42,5
49
31
65,6
21,3
164
40,6
Bornyl o amin a Borneol
202
35,8
La eta m kwasu
196
40 '
1
cw-4-aminQcykluile&sano-t-karboksylowego
u
A u t o r i w s p ó ł p r a c , stwierdzili p r z y d a t n o ś ć t e g o z w i ą z k u d o o z n a c z a n i a m a s y c z ą s t e c z k o w e j p e p t y d ó w .
M e t o d a R a s t a jest b a r d z o p r o s t a , lecz jej stosowalność jest w z n a c z n y m s t o p n i u o g r a n i c z o n a . J e d n ą z w a ż n y c h p r z y c z y n jest w y s o k a t e m p , t o p n i e n i a k a m f o r y i możli w o ś ć r o z p a d u w tej t e m p e r a t u r z e związku, k t ó r e g o m a s a c z ą s t e c z k o w a m a b y ć ozna c z o n a . N a s t ę p n a p o w a ż n a t r u d n o ś ć w y n i k a z nieznacznej r o z p u s z c z a l n o ś c i wielu klas z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h w ciekłej k a m f o r z e . N i e k t ó r e związki zastępcze o dużej stałej cząsteczkowej depresji p o d a n o w tabl. 1,16. •1 Przy dużej o s t r o ż n o ś c i m o ż n a S p o s ó b o p i s a n y w tekście jest lepszy.
s t o p i ć m i e s z a n i n ę , o g r z e w a j ą c ją b a r d z o
małym
płomieniem
p r z e z 30 s,
1,37. O Z N A C Z E N I E SKRECALNOSCI OPTYCZNEJ Związki w y k a z u j ą c e w ł a s n o ś ć s k r ę c a n i a p ł a s z c z y z n y światła s p o l a r y z o w a n e g o , niezależ nie od tego, c z y są o n e w stanie g a z o w y m , c i e k ł y m czy w s t o p i o n y m , b ą d ź też w r o z t w o r z e , określa się j a k o związki optycznie czynne. W ł a s n o ś ć ta jest s p o w o d o w a n a bra kiem p e w n y c h elementów symetrii w cząsteczce (tzn. ś r o d k a symetrii, p ł a s z c z y z n y symetrii i n-krotnej p r z e m i e n n e j osi symetrii), co sprawia, ż e c z ą s t e c z k a i jej o b r a z l u s t r z a n y nie m o g ą się n a siebie n a ł o ż y ć . C z y n n o ś ć optyczną s t w i e r d z o n o n a j p i e r w w z w i ą z k a c h zawierających j e d e n l u b więcej c h i r a l n y c h a t o m ó w węgla ( a t o m węgla p o ł ą c z o n y z c z t e r e m a r ó ż n y m i p o d s t a w n i k a m i ) , lecz obecnie z n a n e są związki o p t y c z n i e c z y n n e zawierające j a k o c e n t r a chiralne a t o m y k r z e m u , g e r m a n u , a z o t u , fosforu, arsenu, siarki itd. D y s s y m e t r i a cząsteczkowa, k t ó r ą wykazują p e w n e p o d s t a w i o n e p o c h o d n e difenylu i allenu, n i e zawierające c h i r a l n y c h a t o m ó w węgla, lecz osie l u b płasz czyzny c h i r a l n e , w y w o ł u j e r ó w n i e ż c z y n n o ś ć optyczną związku. O s t a t n i o , w a ż n y m i roz szerzającym się t e m a t e m p r a c b a d a w c z y c h są b a d a n i a czynności o p t y c z n e j z w i ą z k ó w k o o r d y n a c y j n y c h . C z y t e l n i k o w i m o ż n a polecić szereg w y d a n y c h o s t a t n i o d o s k o n a ł y c h m o n o g r a f i i i a r t y k u ł ó w [79] o m a w i a j ą c y c h bieżące a s p e k t y stereochemii cząsteczek i znaczenie rozważań s t e r e o c h e m i c z n y c h dla wyjaśnienia przebiegów reakcji. G d y p r o m i e ń światła m o n o c h r o m a t y c z n e g o p r z e c h o d z i p r z e z k r y s z t a ł s z p a t u islandz kiego, ulega p r z e m i a n i e na d w a p r o m i e n i e , drgające w p ł a s z c z y z n a c h w z a j e m n i e d o siebie p r o s t o p a d ł y c h . Pryzmat N i c o l a s k ł a d a się z d w ó c h o d c i n k ó w k r y s z t a ł u s z p a t u islandzkiego, tak wyciętych i p o n o w n i e sklejonych b a l s a m e m k a n a d y j s k i m , że jeden z p r o m i e n i ulega z a ł a m a n i u i pochłonięciu (przez czerń otaczającą p r y z m a t ) ; p r z e z p r y z m a t p r z e c h o d z i więc światło drgające t y l k o w jednej płaszczyźnie. T a k i e ś w i a t ł o n a z y w a się światłem spolaryzowanym w płaszczyźnie. T o s p o l a r y z o w a n e ś w i a t ł o prze puszcza się przez drugi, tak s a m o u s t a w i o n y p r y z m a t N i c o l a i o b s e r w u j e ś w i a t ł o z p o zycji o d d a l o n e j , lecz leżącej w jednej linii ze ź r ó d ł e m światła. S t w i e r d z a się w t e d y , że przy o b r a c a n i u d r u g i m p r y z m a t e m p o l e widzenia staje się n a p r z e m i a n j a s n e i c i e m n e i ż e m i n i m u m jasności n a s t ę p u j e p o m a k s i m u m , gdy p r y z m a t o b r ó c i się o kąt 9 0 ° ; p o l e widzenia staje się c i e m n e , gdy osie d w ó c h p r y z m a t ó w u s t a w i o n e są w o b e c siebie p o d k ą t e m p r o s t y m . P r y z m a t , z a p o m o c ą k t ó r e g o ś w i a t ł o ulega polaryzacji, n a z y w a się polary zatorem, a d r u g i p r y z m a t , służący d o b a d a n i a światła, z w a n y jest analizatorem. Jeżeli p o m i ę d z y dwa p r y z m a t y u s t a w i o n e t a k , ż e p o l e widzenia jest c i e m n e , wstawić r u r ę zawierającą r o z t w ó r o p t y c z n i e c z y n n e g o związku, t o pole widzenia r o z j a ś n i a się; a b y p r z y w r ó c i ć p o c z ą t k o w ą c i e m n o ś ć p o l a widzenia, jeden z d w ó c h p r y z m a t ó w należy o b r ó c i ć o pewien k ą t a. P o n i e w a ż płaszczyzna d r g a ń światła s p o l a r y z o w a n e g o m o ż e ulegać skręceniu w k i e r u n k u r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a lub o d w r o t n y m , należy p r z e strzegać obowiązującej u m o w y , dotyczącej z n a k u skręcalności. G d y w celu p r z y w r ó c e n i a zaciemnienia pola widzenia analizator t r z e b a o b r ó c i ć w k i e r u n k u r u c h u w s k a z ó w e k z e g a r a (tj. w p r a w o ) , optycznie czynną substancję n a z y w a się prawoskrętną; s u b s t a n c j a jest lewoskrętna, gdy a n a l i z a t o r t r z e b a o b r ó c i ć w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u wska z ó w e k zegara (tj. w lewo). Niewątpliwą w a d ą wyżej opisanego p r o s t e g o p r z y r z ą d u (polarymetru) jest t r u d n o ś ć o z n a c z e n i a „ p u n k t u z e r o w e g o " , czyli p u n k t u , w k t ó r y m następuje m a k s i m u m zaciem nienia. O k o ludzkie jest złym sędzią a b s o l u t n y c h natężeń światła, lecz jest z d o l n e d o oceny p o r ó w n a w c z e j n a t ę ż e ń d w ó c h jednocześnie o b s e r w o w a n y c h p ó l w i d z e n i a , i t o z dużą d o k ł a d n o ś c i ą . Z tego p o w o d u wszystkie d o k ł a d n e p o l a r y m e t r y są w y p o s a ż o n e w u r z ą d z e n i a optyczne dzielące p o l e widzenia na d w i e lub trzy stykające się z e sobą części ( p o l a r y m e t r p ó ł c i e n i o w y l u b trójcieniowy, [80]). W „ p u n k c i e z e r o w y m " natężenie oświetlenia o d c i n k ó w p o l a widzenia jest t a k i e s a m o , lecz b a r d z o n i e z n a c z n e o b r ó c e n i e a n a l i z a t o r a sprawia, że j e d n a część pola w i d z e n i a staje się jaśniejsza, a d r u g a ciem niejsza. C z u ł o ś ć przyrządu z t a k i m u r z ą d z e n i e m jest z n a c z n i e w i ę k s z a ; d o k ł a d n o ś ć o d czytu wynosi b o w i e m p r z y n a j m n i e j 0,01°, p o d c z a s gdy odczyty w p r z y r z ą d z i e z niep o d z i e l o n y m p o l e m w i d z e n i a osiągają d o k ł a d n o ś ć zaledwie 4—5°.
P o l a r y m e t r p ó ł c i e n i o w y (typ L i p p i c h a ) p r z e d s t a w i o n o s c h e m a t y c z n i e n a rys. 1,144. D w a s p o l a r y z o w a n e p r o m i e n i e są w n i m o t r z y m y w a n e za p o m o c ą g ł ó w n e g o p r y z m a t u Nicoła 1 i małego pryzmatu Nicola 2 ; mały pryzmat pokrywa połowę pola widzenia d u ż e g o p o l a r y z a t o r a 1, a jego p ł a s z c z y z n a polaryzacji jest nieco o b r ó c o n a w s t o s u n k u d o płaszczyzny p o l a r y z a c j i p r y z m a t u 1. K ą t y między p ł a s z c z y z n a m i polaryzacji m o ż n a z m i e n i a ć p r z e z niewielki o b r ó t p o l a r y z a t o r a 1. P o d c z a s o b r o t u a n a l i z a t o r a 3 m o ż n a znaleźć położenie, w k t ó r y m j e d e n z p r o m i e n i będzie w y g a s z o n y całkowicie, a drugi t y l k o częściowo, w s k u t e k czego, oglądając p o l e widzenia p r z e z okular 5, z o b a c z y się j e d n ą jego p o ł o w ę ciemną, a drugą jeszcze jasną, jak n a rys. I,145a. P o d c z a s dalszego o b r a c a n i a a n a l i z a t o r a 3 znajdzie się n a s t ę p n e p o ł o ż e n i e , w k t ó r y m tylko d r u g i p r o m i e ń będzie w y g a s z o n y i p o l e w i d z e n i a będzie m i a ł o wygląd j a k n a rys. I,145c. J e d n a k g d y a n a l i z a t o r zajmie pozycję pośrednią, p o l e widzenia będzie m i a ł o j a s n o ś ć j e d n a k o w ą (rys. I.145b) i to jest w ł a ś n i e p o ł o ż e n i e , w k t ó r e należy u s t a w i ć a n a l i z a t o r , a n a s t ę p n i e o d c z y t a ć d o k ł a d n i e w a r t o ś ć liczbową n a k o ł o w e j skali 6 z a o p a t r z o n e j w noniusz. N a r y s u n k u 1,144 4 jest k o l i m a t o r e m , 8 — k o r y t k i e m ( p o k a z a n y m bez p o k r y w y ) d o umieszczenia r u r y p o l a r y m e t r y c z n e j 7, 5 — o k u l a r e m , a 10 — ciężką p o d s t a w ą p r z y r z ą d u ; 9 — jest u r z ą d z e n i e m d o p o r u s z a n i a p o l a r y z a t o r e m i z m i a n y „ k ą t a p ó ł c i e n i a " .
R y s . 1,144. S c h e m a t p o l a r y m e t r u p ó f c i e n i o w e g o L i p p i c h a : 1 — g ł ó w n y p r y z m a t N i c o l a , 2 — m a ł y p r y z m a t N i c o l a , 3 — a n a l i z a t o r , 4 — k o l i m a t o r , 5 — o k u l a r , 6 — s k a l a , 7 — rura p o l a r y m e t r y c z n a , 8 — k o r y t k o , 9 — urządzenie d o p o r u s z a n i a p o l a r y z a t o r e m , 10 — p o d s t a w a
U r z ą d z e n i e t o u m o ż l i w i a zwiększenie intensywności światła t r a n s m i t o w a n e g o p r z e z p o l a r y z a t o r , co m o ż e być n i e z b ę d n e p r z y o z n a c z a n i u czynności optycznej r o z t w o r ó w b a r w n y c h , lecz z drugiej s t r o n y zmniejsza o d t w a r z a l n o ś ć p o ł o ż e n i a , w k t ó r y m występuje r ó w n o m i e r n a jasność pola. N a r y s u n k u 1,146 p r z e d s t a w i o n o d w a r o d z a j e r u r p o l a r y m e t r y c z n y c h . Z w y k ł e r u r y (a) są g r u b o ś c i e n n y m i r u r a m i s z k l a n y m i o d o k ł a d n i e oszlifowanych k o ń c a c h . R u r ę z a m y k a się z a p o m o c ą o k r ą g ł y c h p ł y t e k szklanych o r ó w n o l e g ł y c h p o w i e r z c h n i a c h , d o c i s k a n y c h n a k r ę t k a m i d o k o ń c ó w r u r y . N a k r ę t e k nie należy d o c i s k a ć tak m o c n o , a b y p o w o d o w a ł y napięcia w p ł y t k a c h , gdyż p ł y t k i m o g ą w ó w c z a s s a m e skręcać p ł a s z c z y z n ę polaryzacji; płytki szklane n a k o ń c a c h r u r y m u s z ą być przezroczyste, a ich z e w n ę t r z n e powierzchnie suche. W m o d e l u z m o d y f i k o w a n y m r u r a o t o c z o n a jest p ł a s z c z e m u m o ż l i w i a j ą c y m przetłaczanie d o o k o ł a r u r y w o d y o stałej t e m p e r a t u r z e . R u r a t y p u b m a o t w ó r d o n a p e ł n i a n i a u m i e s z c z o n y z b o k u ; w t y m p r z y p a d k u p ł y t k i szklane są p r z y m o c o w a n e d o r u r y za p o m o c ą c e m e n t u , o b o j ę t n e g o w o b e c większości r o z p u s z c z a l n i k ó w . W p o l a r y m e t r i i j e d n o s t k ą długości jest 1 d m , dlatego z w y k l e w y t w a r z a n e są r u r y o długościach b ę d ą c y c h u ł a m k a m i l u b w i e l o k r o t n o ś c i a m i tej wielkości, n p . 0,5, 1, 2 l u b 4 dm. Przekrój rury wynosi zwykle 8 m m , a wiec r u r a o dług. 1 d m m a pojemność
5,02 m l . C z ę s t o z a c h o d z i p o t r z e b a o z n a c z e n i a skręcaldości z w i ą z k u ciekłego lub r o z t w o r u o objętości 1—2 m l . W t a k i c h p r z y p a d k a c h u ż y w a się r u r p o l a r y m e t r y c z n y c h (o d ł u g . zwykle 0,5 d m ) , k t ó r y c h p r z e k r ó j w y n o s i 4 l u b 5 m m >. N a p e ł n i a n i u r u r p o l a r y m e t r y c z n y c h t r z e b a poświęcić n i e c o u w a g i . Jeżeli r u r a o wię k s z y m przekroju m a o t w ó r w p u s t o w y z b o k u (typ b), to należy j e d y n i e w l a ć ostrożnie przez otwór ciekły związek l u b r o z t w ó r ) , o b r a c a j ą c p r z y t y m r u r ę w celu usunięcia p o w i e t r z a , o r a z d o p r o w a d z i ć p o z i o m cieczy d o b r z e g u o t w o r u . R u r ę i ciecz należy p r z e d n a p e ł n i a n i e m p o z o s t a w i ć n a pewien czas w t e m p e r a t u r z e l a b o r a t o r i u m . N a p e ł n i e n i e zwykłej r u r y (a), niezależnie o d jej średnicy, w y m a g a j e d n a k p e w n y c h s t a r a ń , a b y unik n ą ć obecności p ę c h e r z y k ó w p o w i e t r z a w e w n ą t r z n a p e ł n i o n e j r u r y , c o p r z e s z k a d z a w o b serwacji p o l a . P o u p e w n i e n i u się, że r u r a i o k r ą g ł e płytki s z k l a n e (należy d o t y k a ć tylko ich krawędzi) są czyste i suche, z a m y k a się d o k ł a d n i e jeden z k o ń c ó w r n r y . N a s t ę p n i e umieszcza się r u r ę w p o ł o ż e n i u p i o n o w y m n a p o w i e r z c h n i stołu, z a m k n i ę t y m k o ń c e m k u d o ł o w i , i n a p e ł n i a ją cieczą p r a w i e d o k r a w ę d z i o t w a r t e g o k o ń c a . W p r z y p a d k u r u r w ą s k i c h stosuje się p i p e t ę kapilarną. W o b u p r z y p a d k a c h , d l a u n i k n i ę c i a p ę c h e r z y k ó w p o w i e t r z a , w p r o w a d z a się ostrożnie k o n i e c p i p e t y aż d o d n a r u r y (nie d o t y k a j ą c p o wierzchni płytki) i p o d n o s i g o w m i a r ę , j a k ciecz s p ł y w a d o r u r y . W k o ń c o w y m etapie n a p e ł n i a n i a należy ciecz w y p u s z c z a ć z p i p e t y l u b kapilarnej p i p e t y powoli, d o p r o w a dzając ją w takiej ilości, a b y p o k r y ł a k r a w ę d ź o t w o r u . Pipetę w y j m u j e się i jednocześnie n a s u w a n a otwór r u r y drugą p ł y t k ę szklaną, zgarniając n a d m i a r cieczy. W ten s p o s ó b u n i k a się w p r o w a d z e n i a p o w i e t r z a p o d c z a s z a m y k a n i a r u r y . 1
2
a)
b)
R y s . 1.145. Obraz o g l ą d a n y w p o l u w i d z e n i a polarymetru zależnie od położenia analiiatora
R y s . 1,146. R u r y p o l a r y m e t r y c z n e : a) m o d e l b) model z bocznym otworem wpustowym
zwykły,
D l a d o k ł a d n o ś c i o z n a c z e n i a k o n i e c z n e jest ustalenie pozycji „ z e r o w e j " p r z y r z ą d u z p u s t ą r u r ą p o l a r y m e t r y c z n ą . Jej p o ł o ż e n i e w p o l a r y m e t r z e i d o k ł a d n e p o z y c j e p ł y t e k należy o d p o w i e d n i o z a z n a c z y ć . W celu ustalenia pozycji zerowej o d n o t o w u j e się dzie sięć kolejnych o d c z y t ó w n a k o ł o w e j skali (posługując się n o n i u s z e m ) pozycji analiza t o r a , w której obserwuje się r ó w n o m i e r n ą j a s n o ś ć , obracając g o w k i e r u n k u r u c h u w s k a z ó w e k zegara o r a z w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u w s k a z ó w e k zegara i w y p r o w a d z a się średnią. N a s t ę p n i e n a p e ł n i a się r u r ę , u k ł a d a ją w i d e n t y c z n y s p o s ó b j a k p o p r z e d n i o i zapisuje o r a z u ś r e d n i a dziesięć k o l e j n y c h o d c z y t ó w pozycji o r ó w n o m i e r n e j jasności p r z y o b r o c i e a n a l i z a t o r a w k i e r u n k u z g o d n y m i n i e z g o d n y m z r u c h e m wska zówek zegara. R ó ż n i c a u ś r e d n i o n y c h o d c z y t ó w daje skręcalność optyczną b a d a n e j cieczy l u b r o z t w o r u . Wielkość skręcalności o p t y c z n e j zależy o d : 1) c h a r a k t e r u substancji, 2) d ł u g o ś c i s ł u p a cieczy, przez k t ó r y p r z e c h o d z i światło, 3) długości fali u ż y t e g o światła, 4) t e m p e r a t u r y i 5) stężenia substancji o p t y c z n i e c z y n n e j , jeśli b a d a się jej r o z t w ó r . A b y m i e ć m i a r ę skręcalności optycznej d a n e j substancji, c z y n n i k i te muszą być wzięte p o d u w a g ę . Z r e g u ł y d ł u g o ś ć f a l i , s t o s o w a n e g o światła o d p o w i a d a długości fali linii D p r o m i e n i o w a n i a sodu, 589,3 n m ( u z y s k i w a n e g o za p o m o c ą l a m p y sodowej), a l b o zielonej linii p r o m i e n i o w a n i a rtęci, 546,1 n m ( w y t w a r z a n e g o p r z e z l a m p ę r t ę c i o w ą z a o p a t r z o n ą w o d p o w i e d n i filtr). W y b r a n ą t e m p e r a t u r ą jest t e m p . 2 0 C a l b o t e m p e r a t u r a l a b o r a t o C
t* W firmie B e l l i n g h a m i S t a n l e y Ltd m o ż n a n a b y ć rury p o l a r y m e t r y c z n e o m n i e j s z y c h p r z e k r o j a c h ( 1 , 2 l u b 3 m m ) , j a k r ó w n i e ż rury o i n n y c h w y m i a r a c h . -> P r ó b k a z w i ą z k u c i e k ł e g o l u b r o z t w o r u n i e m o ż e a b s o l u t n i e zawierać j a k i e j k o l w i e k z a w i e s i n y stałej l u b k r o p e l e k n i e m i e s z a j ą c e g o się r o z p u s z c z a l n i k a .
rium t°C Skrecalność właściwą jednorodnej o p t y c z n i e czynnej cieczy w t e m p e r a t u r z e t dla linii D sodu określa w z ó r
w k t ó r y m w jest z a o b s e r w o w a n y m kątem skręcania w s t o p n i a c h , l — długością słupa cieczy w d m , a d — gęstością w t e m p e r a t u r z e t. P o d o b n i e skrecalność właściwą roz tworu optycznie czynnej substancji p o d a j e w z ó r t
_
°
I
0
0
lc
a
_
1
0
0
a
Ipd
w k t ó r y m i jest długością słupa cieczy w d m , c — liczbą g r a m ó w substancji r o z p u s z c z o n y c h w 100 m l r o z t w o r u , p — liczbą g r a m ó w substancji r o z p u s z c z o n y c h w 100 g roz t w o r u , a d — gęstością r o z t w o r u w t e m p e r a t u r z e t. P o d a j ą c skrecalność właściwą sub stancji w r o z t w o r z e , należy w y r a ź n i e z a z n a c z y ć stężenie r o z t w o r u i r o d z a j rozpuszczal n i k a (gdyż m a on w p ł y w n a skrecalność). S k r e c a l n o ś ć m o l e k u l a r n ą określa w z ó r
w k t ó r y m M jest m a s ą cząsteczkową. N a p r z y k ł a d , k a m f o r a n a t u r a l n a m a [ < 0 £ ° — 4 4 , 3 (c = 3,6 w E t O H ) i M' — 67,3. D o g o d n i e j s z y m i i d o k ł a d n i e j s z y m i p r z y r z ą d a m i d o o z n a c z a n i a skręcalności o p t y c z n e j są n o w o c z e s n e p o l a r y m e t r y foto elektryczne. W y z n a c z a j ą o n e p u n k t r ó w n o w a g i z a p o m o c ą u r z ą d z e n i a elektronicznego, a skrecalność optyczną związku p r z y określonej dłu gości fali odczytuje się na skali m i k r o m e t r u l u b z a p o m o c ą a u t o m a t y c z n e g o m i e r n i k a p r z y c i s k o w e g o . W tego r o d z a j u p r z y r z ą d z i e ( n p . Perkin-Elmer M o d e l 141) m o ż n a ozna c z y ć skrecalność optyczną p r ó b k i r z ę d u kilku m i l i g r a m ó w z d o k ł a d n o ś c i ą 0,001°. M o d e l 141 M u ż y w a się p r z y długości fali linii D sodu l u b p r z y k t ó r e j k o l w i e k z d w u dziesto i jeden długości fal p r o m i e n i o w a n i a e m i t o w a n e g o p r z e z r t ę ć . Stosując z m i e n n e ź r ó d ł o światła m o ż n a o z n a c z y ć skrecalność optyczną p r z y k a ż d e j długości fali w za kresie 250—650 n m , c o u m o ż l i w i a w y k r e ś l e n i e krzywej dyspersji skręcalności o p t y c z n e j ( O R D ) . Przyrząd s t o s o w a n y d o w y k r e ś l a n i a k r z y w y c h O R D określa się j a k o „ s p e k t r o polarymetr". Przykładami spektropolarymetrów z automatycznym zapisem krzywych O R D i k r z y w y c h d i c h r o i z m u k o ł o w e g o ( C D ) p r z y d ł u g o ś c i a c h fal w p r z e d z i a l e 1 8 5 — 650 nm są C a r y M o d e l 60 > i J a s c o M o d e l J-20 >. O p u b l i k o w a n o w y k a z d o k ł a d n y c h w a r t o ś c i O R D i C D u z y s k a n y c h w b a d a n i a c h n a d b u d o w ą z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h [81]. D
3
2
1,38. O Z N A C Z A N I E G Ę S T O Ś C I I W S P Ó Ł C Z Y N N I K A Z A Ł A M A N I A
ŚWIATŁA
G ę s t o ś ć i w s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła są często c y t o w a n y m i stałymi f i z y c z n y m i ; w r a z z temperaturą wrzenia i wynikami chromatograficznymi i spektroskopowymi do starczają o n e cennych i n f o r m a c j i p r z y i d e n t y f i k o w a n i u cieczy. O z n a c z a n i e gęstości. G ę s t o ś ć cieczy o z n a c z a się z a p o m o c ą p i k n o m e t r u (rys. 1,147). O b j ę t o ś ć z b i o r n i k a p i k n o m e t r u w y n o s i 1—2 m l , a k a p i l a r n e r a m i o n a mają p r z e k r ó j 0,5 m m . P i k n o m e t r n a p e ł n i a się d o k r e s k i 1, z a z n a c z o n e j o s t r y m pilnikiem l u b d i a m e n t e m . Pętla z cienkiego d r u t u s r e b r n e g o służy d o zawieszania p i k n o m e t r u n a h a c z y k u p o n a d szalką wagi. P i k n o m e t r ł a t w o m o ż n a n a p e ł n i ć za p o m o c ą u r z ą d z e n i a p r z e d s t a w i o n e g o n a rys, 1,148. S k ł a d a się o n o z krótkiej i w ą s k i e j (o prześwicie ok. 3 m m ) r u r k i g u m o w e j n a ł o ż o n e j n a z w ę ż o n y k o n i e c k a w a ł k a r u r k i s z k l a n e j . P i k n o m e t r oczysz cza się*> wciągając d o niego i u s u w a j ą c z n i e g o k o l e j n o : r o z t w ó r d e t e r g e n t a , w o d ę destylowaną, a l k o h o l i eter o s u s z o n y n a d s o d e m . W celu osuszenia p i k n o m e t r u p r z e ciąga się p r z e z n i e g o z a p o m o c ą p o m p y s t r u m i e ń p o w i e t r z a , p r z e p r o w a d z a n e g o p r z e z 1
i' V a r i a n A s s o c i a t e s L t d . J a p a n S p e c t r o s c o p i c C o . L t d , British A g e n t s , L a s e r A s s o c i a t e s L t d . 3' C o p e w i e n c z a i n a l e ż y p i k n o m e t r u m y ć m i e s z a n i n ą c h r o m o w ą .
r u r k ę z k ł ę b k i e m w a t y j a k o filtrem, w ciągu 10—15 m i n . P i k n o m e t r przeciera się sta r a n n i e k a w a ł k i e m b i b u ł y i w a ż y . B a d a n ą ciecz u m i e s z c z a się w m a ł y m p o r c e l a n o w y m tygielku l u b zlewce (poj. 3—5 m l ) , z a n u r z a w cieczy k r ó t s z e r a m i ę p i k n o m e t r u , n a dłuższe r a m i ę n a k ł a d a r u r k ę g u m o w ą i wyciągając ostrożnie p o w i e t r z e ^ p o p r z e z r u r k ę szklaną n a p e ł n i a się p i k n o m e t r nieco p o z a k r e s k ę 1. Jeżeli p i k n o m e t r n a p e ł n i o n o sta r a n n i e , t o nie p o w i n n y się w n i m z a j d o w a ć p ę c h e r z y k i p o w i e t r z a . N a s t ę p n i e p i k n o m e t r u m i e s z c z a się w n a p e ł n i o n e j w o d ą szerokiej p r o b ó w c e w ten s p o s ó b , a b y j e g o r a m i o n a p o z o s t a ł y p o z a p r o b ó w k ą , i zawiesza p r o b ó w k ę w t e r m o s t a c i e o t e m p . 2 0 ° C l u b innej odpowiedniej temperaturze; r a m i o n a piknometru powinny pozostać p o n a d powierzchnią w o d y w termostacie. W r a z ze w z r o s t e m t e m p e r a t u r y cieczy następuje jej r o z s z e r z a n i e ; u c h o d z ą c e p r z y t y m z p i k n o m e t r u k r o p e l k i w y c i e r a się bibułą filtracyjną. P o 10— 15 m i n d o p r o w a d z a się p o z i o m cieczy w p i k n o m e t r z e do kreski 1 p r z y k ł a d a j ą c d o k r ó t s z e g o r a m i e n i a k a w a ł e k b i b u ł y filtracyjnej, k t ó r a wyciąga ciecz z r u r k i k a p i l a r n e j . Bibułę u s u w a się s z y b k o , g d y ciecz osiągnie k r e s k ę 1. P r z y niewielkiej p r a k t y c e n a p e ł n i a n i e p i k n o m e t r u d o k ł a d n i e d o kreski 1 nie n a s t r ę c z a trudności. P i k n o m e t r w y j m u j e się z t e r m o s t a t u , s t a r a n n i e w y c i e r a bibułą i w a ż y . N a s t ę p n i e u s u w a się ciecz przez n a ł o ż e n i e r u r k i g u m o w e j na dłuższe r a m i ę i o s t r o ż n e w y d m u c h a n i e z a w a r t o ś c i p i k n o m e t r u d o tygielka lub innego naczynia. P o u m y c i u i osuszeniu p i k n o m e t r u p o w t a r z a się wszystkie czynności, z t y m że p i k n o m e t r n a p e ł n i a się w o d ą d e s t y l o w a n ą i w y g o t o w a n ą p r z e d p o m i a r e m w celu usunięcia p o w i e t r z a . G ę s t o ś ć cieczy oblicza się w następujący s p o s ó b .
Rys.
1,147, P i k n o m e t r
R y s . 1.148. U r z ą d z e n i e
do napełniania
piknometru
G ę s t o ś ć względną (d\) cieczy m o ż n a z d e f i n i o w a ć j a k o stosunek m a s y cieczy d o m a s y r ó w n e j objętości w o d y o tej samej t e m p e r a t u r z e Gęstość względna £ masa cieczy w t e m p . 20°C C|° ń
0 2 0
=
—"—~
"~
*
masa równej objętości wody w temp. 20°C
- — —
—
C^
0
0
G ę s t o ś ć (rf^ ) m o ż n a r o z p a t r y w a ć j a k o gęstość względną odniesioną d o r ó w n e j objętości w o d y o t e m p , 4 ° C ; tzn.
c*°
L C? J
sa
gdzie D oznacza gęstość w o d y w t e m p . 2 0 ° C , tzn. 0,9982. W y r a ż e n i e w n a w i a s i e jest stałe dla d a n e g o p i k n o m e t r u i p o w y z n a c z e n i u należy je z a n o t o w a ć . W e wszystkich n a s t ę p n y c h p o m i a r a c h gęstości będzie z a t e m p o t r z e b n a tylko m a s a cieczy wypełniającej p i k n o m e t r . W s k a z a n e jest j e d n a k , a b y co p e w i e n czas stała p i k n o m e t r u b y ł a spraw dzana. D W p r z y p a d k u c i e c z y k o r o d u j ą c y c h i t r u j ą c y c h p o m i ę d z y u r z ą d z e n i e m s s ą c y m i p i k n o m e i r c m u m i e s z c z a się pustą płuczkę.
Współczynnik załamania światła. W s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła cieczy o z n a c z a się w d o g o d n y s p o s ó b za p o m o c ą refraktometru A b b e g o . R e f r a k t o m e t r ten m a n a s t ę p u j ą c e zalety: a. W s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła ( o d 1,3000 d o 1,7000) m o ż n a b e z p o ś r e d n i o o d c z y t a ć n a skali z d o k ł a d n o ś c i ą ok. 0,0002. b . D o oznaczenia w y s t a r c z a t y l k o k r o p l a b a d a n e j cieczy. c. P r z y r z ą d n i e w y m a g a m o n o c h r o m a t y c z n e g o ź r ó d ł a światła; dzięki z a s t o s o w a n e m u „ k o m p e n s a t o r o w i " nawet p r z y użyciu światła białego o d c z y t a n a wielkość współ czynnika z a ł a m a n i a o d p o w i a d a t e j , j a k ą o t r z y m a ł o b y się p r z y z a s t o s o w a n i u ź r ó d ł a światła o długości fali linii D sodu. Z a s a d a d z i a ł a n i a p r z y r z ą d u polega n a z a o b s e r w o w a n i u „ k r y t y c z n e g o " kąta c a ł k o w i t e g o odbicia p r o m i e n i a światła p r z e c h o d z ą c e g o ze szkła o d u ż y m w s p ó ł c z y n n i k u z a ł a m a n i a (np. flintu o no 1,75) d o s u b s t a n c j i b a d a n e j . O ś r o d e k szklany m a kształt p r o s t o k ą t n e g o p r y z m a t u , n a k t ó r e g o p o w i e r z c h n i p r z e c i w p r o s t o k ą t n e j A B u m i e s z c z a się cienką w a r s t e w k ę (o g r u b o ś c i ok. 0,15 m m ) substancji b a d a n e j , k t ó r ą n a s t ę p n i e n a k r y w a się d r u g i m p o d o b n y m p r y z m a t e m (rys. 1,150). P o w i e r z c h n i a A C p r y z m a t u bierze udział w zjawisku z a ł a m a n i a światła i m i e r z o n y jest k ą t z a ł a m a n i a a, j e d n a k ż e skala p r z y r z ą d u jest w y c e c h o w a n a b e z p o ś r e d n i o w j e d n o s t k a c h w s p ó ł c z y n n i k a z a ł a m a n i a światła. P r o m i e ń światła w s k a z a n y n a rys. 1,149 i 1,150 jest p r o m i e n i e m p r a w i e r ó w n o l e g ł y m d o
R y s . 1,149. K i e r u n e k w oSrodku s z k l a n y m
przebiegu
promienia
Światła
R y s . 1.150. Z a s a d a d z i a ł a n i a Abbego
refraktometru
p o w i e r z c h n i A B i o d p o w i a d a linii odgraniczającej ciemną część pola p r z y r z ą d u . K i e r u n e k p r o m i e n i a p r z e c h o d z ą c e g o p r z e z p o w i e r z c h n i ę A B zależy o d j e g o długości fali i d l a t e g o w a r t o ś ć w s p ó ł c z y n n i k a z a ł a m a n i a z m i e n i a się w zależności od u ż y t e g o światła. U m o w n i e przyjętą długością fali s t o s o w a n e g o światła jest długość o d p o w i a d a j ą c a ż ó ł t e j linii światła s o d u , j e d n a k w celu u m o ż l i w i e n i a o z n a c z e ń w świetle b i a ł y m wynikła, dyspersję światła w y c h o d z ą c e g o z p o w i e r z c h n i A C neutralizuje się z a p o m o c ą „ k o m p e n s a t o r a " dyspersji u m i e s z c z o n e g o u d o ł u lunetki. S k ł a d a się on z d w ó c h p r y z m a t ó w , d o s t o s o w a n y c h d o linii D ś w i a t ł a s o d u , k t ó r e m o ż n a o b r a c a ć w j e d n a k o w y m s t o p n i u , ale w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h d o o k o ł a osi lunetki r e f r a k t o m e t r u . P r y z m a t y te tworzą u k ł a d o zmiennej dyspersji, k t ó r ą m o ż n a d o b r a ć tak, że jest r ó w n a c o d o wielkości, ale przeciwna c o d o k i e r u n k u w s t o s u n k u d o dyspersji w y p a d k o w e j ( D ) p r y z m a t u r e f r a k t o m e t r u i substancji b a d a n e j . 1
R y s u n e k 1,151 jest s c h e m a t e m ) r e f r a k t o m e t r u A b b e g o f i r m y H i i g e r , a rys. 1,152 fotografią ) przyrządu z rozchylonymi pryzmatami. W celu o z n a c z e n i a w s p ó ł c z y n n i k a z a ł a m a n i a cieczy w t e m p . 2 0 ° C przez płaszcz otaczający o b a p r y z m a t y p r z y r z ą d u p r z e p u s z c z a się w o d ę o t e m p . 2 0 C z t e r m o s t a t u , aż t e m p e r a t u r a n a t e r m o m e t r z e r e f r a k t o m e t r u p o z o s t a n i e n a t y m p o z i o m i e p r z y n a j m n i e j p r z e z 10 m i n . P o o t w a r c i u zacisku r o z c h y l a się p r y z m a t y i e w e n t u a l n i e p r z e z o b r ó t r a m i e n i a , s t a n o w i ą c e g o w s k a z ó w k ę p r z y r z ą d u , u s t a w i a je tak, a b y p o w i e r z c h n i a przeciwprostokątna dolnego pryzmatu przybrała położenie poziome. Wypolerowaną powierzch nię przeciera się c z y s t y m p ł ó t n e m , u m i e s z c z a n a niej 1—2 k r o p l e b a d a n e j cieczy, p r z e z o b r ó t d o p r o w a d z a p r y z m a t y d o zetknięcia się p o w i e r z c h n i a m i i dociska je za p o m o c ą 1
D
u A u t o r d z i ę k u j e k i e r o w n i c t w u f i r m y H i l g e r za u ż y c z e n i e tych d w ó c h ilustracji. D o k ł a d n y o p i s z n a j d u j e sie w instrukcji tej f i r m y pt. W s k a z ó w k i d o p o s ł u g i w a n i a sie r e f r a k t o m e t r e m A b b e g o " , m o ż n a znaleźć d a l s z e s z c z e g ó ł y .
przyrządu w której
Xficknika
'Rys.
1,151.
Schemat
refraktometru A b b e g o
laboratoryjna
J
R y s . 1,152. R e f r a k t o m e t r A b b e g o p r o d u k c j i firmy H i l g e r
zacisku. Przez obrót o k u l a r u uzyskuje się o s t r y o b r a z s k r z y ż o w a n y c h nitek w lunecie p r z y r z ą d u , a następnie u s t a w i a się z w i e r c i a d e t k o tak, a b y o d p o w i e d n i o u m i e s z c z o n a m a t o w a ż a r ó w k a d o b r z e oświetlała pole widzenia. Z a p o m o c ą k o l a z ę b a t e g o i zębatki, regulujących p o ł o ż e n i e r a m i e n i a — w s k a z ó w k i p r z y r z ą d u , o b r a c a się p r y z m a t y d o t ą d , a ż p o l e widzenia stanie się częściowo jasne, a częściowo c i e m n e . P r z y użyciu światła b i a ł e g o g r a n i c a oświetlonej części p o l a widzenia n i e jest ostra i s t a n o w i ją b a r w n y p a s e k r o z s z c z e p i o n e g o światła. Z a p o m o c ą ś r u b y u p o d s t a w y lunety o b r a c a się k o m p e n s a t o r dyspersji, aż zniknie b a r w n y p a s r o z s z c z e p i o n e g o światła i g r a n i c a m i ę d z y jasną i ciem ną częścią p o l a widzenia stanie się ostra. W dalszym ciągu o b r a c a się p o w o l i p r y z m a t y z b a d a n ą p r ó b k ą , a ż ostra g r a n i c a cienia p r z e t n i e p u n k t s k r z y ż o w a n i a n i t e k w lunecie, i w ó w c z a s odczytuje się b e z p o ś r e d n i o w a r t o ś ć w s p ó ł c z y n n i k a z a ł a m a n i a dla linii D s o d u n a ł u k o w a t e j skali za p o m o c ą lupy. N a t y c h m i a s t p o w y k o n a n i u o z n a c z e n i a ściera się ciecz organiczną bibułą l u b w a t ą i z m y w a p o w i e r z c h n i e p r y z m a t ó w w a t ą nasiąk niętą a c e t o n e m . Ścisłość w s k a z a ń p r z y r z ą d u m o ż n a sprawdzić p r z e z oznaczenie w s p ó ł c z y n n i k a z a ł a m a n i a w o d y destylowanej (n£° 1,3337, n £ ° 1,3330, 1,3320 i n j ° l , 3 3 0 7 ) . f
W s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła cieczy p o d a j e się j a k o n , p r z y c z y m t o z n a c z a t e m p e r a t u r ę , zwykle 20 l u b 2 8 ° C , w k t ó r e j w y k o n a n o o z n a c z e n i e ; D o z n a c z a długość fali linii D światła sodu. D
1,39. M E T O D Y S P E K T R O S K O P O W E
!
S t w i e r d z a n i e obecności g r u p f u n k c y j n y c h o r a z rodzaju cech s t r u k t u r a l n y c h i stereoche m i c z n y c h w z w i ą z k a c h c h e m i c z n y c h z o s t a ł o z r e w o l u c j o n i z o w a n e dzięki dostępności apa r a t ó w z d o l n y c h d o s z y b k i e g o i d o g o d n e g o p o m i a r u a b s o r b o w a n e g o p r z e z cząsteczkę p r o m i e n i o w a n i a e l e k t r o m a g n e t y c z n e g o w z a k r e s i e nadfioletu, w zakresie w i d z i a l n y m , w p o d c z e r w i e n i i w zakresie fal r a d i o w y c h . D o najistotniejszych t e c h n i k i n s t r u m e n t a l -
n y c h należą; s p e k t r o s k o p i a w z a k r e s i e nadfioletu i w i d z i a l n y m (czyli spektroskopia elek tronowa), s p e k t r o s k o p i a w p o d c z e r w i e n i (czyli spektroskopia oscylacyjna) i spektrosko p i a m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o . A b s o r p c j a p r o m i e n i o w a n i a nadfioletowego i widzialnego p o w o d u j e z m i a n y s t a n ó w energetycznych e l e k t r o n ó w w a l e n c y j n y c h w czą steczkach, a b s o r p c j a p r o m i e n i o w a n i a p o d c z e r w o n e g o jest z w i ą z a n a z r ó ż n i c a m i energii m i ę d z y m o ż l i w y m i s t a n a m i oscylacyjnymi cząsteczek, z m i a n y zaś energii z a c h o d z ą c e p o d c z a s absorpcji p r o m i e n i o w a n i a o częstości r a d i o w e j w stanie m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o wiążą się ze z m i a n a m i ustawienia jąder a t o m o w y c h w w y t w o r z o n y m polu magnetycznym. Dostępność tanich spektrofotometrów d o p o m i a r u a b s o r p c j i p r o m i e n i o w a n i a elek t r o m a g n e t y c z n e g o w zakresie nadfioletu i widzialnym o r a z w zakresie p o d c z e r w i e n i przyczyniła się w ostatnich latach d o p o w s z e c h n e g o w y k o r z y s t a n i a t y c h a p a r a t ó w w większości l a b o r a t o r i ó w . Związki stanowiące p o ś r e d n i e etapy s k o m p l i k o w a n e j syntezy o r a z oczyszczone p r o d u k t y reakcji są b a d a n e w sposób s t a n d a r d o w y w celu właściwego ich s c h a r a k t e r y z o w a n i a p r z e z p o r ó w n a n i e o t r z y m a n y c h w i d m z w i d m a m i z w i ą z k ó w w z o r c o w y c h lub p r z e z d o k ł a d n e z i n t e r p r e t o w a n i e głównych p a s m absorpcyjnych. W y korzystuje się d o tego celu tablice korelacyjne, w k t ó r y c h p o d a n e są c h a r a k t e r y s t y c z n e częstości odpowiadające najczęściej s p o t y k a n y m u k ł a d o m wiązań. W analizie jakościo w e j r o z p o z n a n i e cech s t r u k t u r a l n y c h za p o m o c ą m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h u z u p e ł n i a informacje wynikające z p r ó b c h e m i c z n y c h o r a z i n f o r m a c j e u z y s k a n e n a p o d s t a w i e o t r z y m y w a n y c h p o c h o d n y c h . T e c h n i k i te znajdują r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w b a d a n i u p o s t ę p u reakcji c h e m i c z n y c h , w ilościowej analizie mieszanin z w i ą z k ó w c h e m i c z n y c h o r a z w b a d a n i u w p ł y w u e f e k t ó w modyfikacji s t r u k t u r y n a c h a r a k t e r y s t y c z n e częstości gru p o w e (np. b a d a n i e o d d z i a ł y w a ń z r o z p u s z c z a l n i k i e m itd.). Aparaty do pomiaru widm magnetycznego rezonansu jądrowego były do niedawna d r o g i e , uzyskanie zaś dobrej jakości w i d m w y m a g a ł o z n a c z n y c h umiejętności. P r a c o w nicy l a b o r a t o r i u m przesyłali z a t e m p r ó b k i d o c e n t r u m b a d a w c z e g o , k t ó r e w y k o n y w a ł o . s t a n d a r d o w e p o m i a r y . J e d n a k ż e dzięki p o j a w i e n i u się n o w e j serii a p a r a t ó w > m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ciągu kilku lat s p e k t r o m e t r y m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o :staną się, w r a z ze s p e k t r o m e t r a m i p r a c u j ą c y m i w zakresie nadfioletu i światła widzial n e g o o r a z ze s p e k t r o m e t r a m i d o p o d c z e r w i e n i , d o s t ę p n e i ł a t w e d o obsługi. W i ę k s z o ś ć wykwalifikowanych pracowników laboratoriów powinna umieć interpretować widma N M R i wiązać j e z c e c h a m i s t r u k t u r a l n y m i b a d a n y c h związków. P r a c o w n i k l a b o r a t o ryjny p o w i n i e n r ó w n i e ż i n t e r p r e t o w a ć d a n e u z y s k a n e ze s p e k t r o m e t r u m a s o w e g o , jak kolwiek p o m i a r y t y c h w i d m w y m a g a j ą p o m o c y w y s p e c j a l i z o w a n e g o c e n t r u m usłu gowego. 2
Poniżej zostanie o m ó w i o n a t e c h n i k a p o m i a r u w i d m w z a k r e s i e nadfioletu i w za kresie w i d z i a l n y m o r a z w i d m w zakresie p o d c z e r w i e n i . Z a s a d y i n t e r p r e t o w a n i a w i d m .zawiera p. VII,4,2—4. W i d m o e l e k t r o m a g n e t y c z n e . J e d n o s t k i . D ł u g o ś ć fal p r o m i e n i o w a n i a e l e k t r o m a g n e tycznego z n a j d u j ą c e g o z a s t o s o w a n i e w analizie jakościowej i ilościowej leży w zakresie -od m e t r ó w (w p r z y p a d k u p r o m i e n i o w a n i a o częstości r a d i o w e j ) d o o k o ł o 1 0 cm -(w p r z y p a d k u p r o m i e n i r e n t g e n o w s k i c h ) . F a l ę c h a r a k t e r y z u j e z a r ó w n o jej długość (X), j a k i częstość (v). Z a l e ż n o ś ć ?. od v w y r a ż a r ó w n a n i e : - 8
v). ~ c 10
- 1
:gdzie c jest p r ę d k o ś c i ą p r o m i e n i o w a n i a e l e k t r o m a g n e t y c z n e g o ( 3 - 1 0 c m - s ) . D ł u g o ś ć fali jest to więc odległość m i ę d z y p u n k t a m i szczytowymi sąsiednich g r z b i e t ó w , n a t o m i a s t •częstość jest t o liczba g r z b i e t ó w fal, k t ó r e p r z e c h o d z ą u s t a l o n y p u n k t w d a n y m czasie. Specyficzne z a k r e s y p r o m i e n i o w a n i a (określone długością fal i częstością) o r a z zja w i s k a , k t ó r e o n o w y w o ł u j e z e s t a w i o n o w tabl. 1,17. i ' A p a r a t y t a k i e p r o d u k u j ą na p r z y k ł a d firmy: B e c k m a n n - R J I C , £ N o p r z y k ł a d o p r a c o w a n e p r z e z firmę V a r i a n A s s o c i a t e s .
Perkin-Elmer, Pye-Unicam
i Rank
Hilger.
T a b l i c a 1,17.
Z a k r e s y w i d m a e l ek t r o m a g n e t y c z n ho o Częstość
Z a k r e s spcktralr.y
D ł u g o ś ć fali
w liczbach f a l o w y c h
Szczególne zjawiska
cm-' Promienie gamma Promienie rentgenowskie Nadfiolet
próżniowy
0,0001-0,01
nm
Reakcje j ą d r o w e
G.01— 2 n m 2—200 nm
Przejścia e l e k t r o n ó w p o w ł o k 5 000 000—50 000
Nadfiolet
200—400 nm
50 0 0 0 — 2 5 0 0 0
Zakres w i d z i a l n y
40O-750
25 0 0 0 — 1 3 333
Podczerwień Daleka
nm
0,-75—25 urn
podczerwień
25 tim—1
13 3 3 3 — 4 0 0 400—10
mm
wewnętrznych
Jonizacja a t o m ó w i cząsteczek Przejścia e l e k t r o n ó w p o w ł o k
zewnętrznych
I (rozciąganie wiązań) Drgania cząsteczkowe ( z g i n a n i e wiązań)
Mikrofale
1 m m — 3 0 cm
10—0,033
R o t a c j e cząsteczek Spinowy rezonans elektronowy
f krótkie Fale radiowe
j średnie 1 długie
M a g n e t y c z n y r e z o n a n s jądrowy
10—50 m 190—555
Kwadropoiowy rezonans jądrowy
m
1000—2000 m
Granice p o s z c z e g ó l n y c h z a k r e s ó w spektralnych p r z e d s t a w i o n y c h w tej tablicy zostały, oczywiście,
ustalone w
sposób
arbitralny.
Z e względu n a z n a c z n e r ó ż n i c e w długości fal m i ę d z y poszczególnymi z a k r e s a m i nie b y ł o b y d o g o d n i e s t o s o w a ć dla określenia p o ł o ż e n i a p a s m a w w i d m i e t e s a m e jednostki w c a ł y m o m a w i a n y m o b s z a r z e . W z a k r e s i e nadfioletu i w zakresie w i d z i a l n y m d ł u g o ś ć fali w y r a ż a się w n a n o m e t r a c h (nm, 1 0 ~ m ; d a w n i e j tę j e d n o s t k ę długości fali nazy w a n o m i l i m i k r o n e m , m u ) . W zakresie p o d c z e r w i e n i długość fali w y r a ż a się w m i k r o m e t r a c h (ftm; d a w n i e j tę j e d n o s t k ę długości fali n a z y w a n o m i k r o n e m , t t ) l u b p o d a j e się o d w r o t n o ś ć długości fali w y r a ż o n e j w c e n t y m e t r a c h (1 jX). W i e l k o ś ć tę n a z y w a się liczbą falową, v, W zakresie fal r a d i o w y c h stosuje się nie liczby falowe, lecz bezwzględne częstości. N a p r z y k ł a d fali o długości 5 m e t r ó w o d p o w i a d a częstość cli, czyli 6 - 1 0 ' H z (herców, czyli cykli n a s e k u n d ę ) , co m o ż n a z a p i s a ć j a k o 60 M H z . 9
E l e m e n t y b u d o w y s p e k t r o m e t r ó w d o p o m i a r u w i d m w zakresie nadfioletu i w i d z i a l n y m o r a z w zakresie p o d c z e r w i e n i . I s t o t n y m i częściami k a ż d e g o s p e k t r o m e t r u są: źródło energii promienistej obejmującej c a ł y z a k r e s , w k t ó r y m d o k o n y w a n y mn być p o m i a r ; monochromator i układ szczelin m a j ą c y n a celu w y o d r ę b n i a n i e m o n o c h r o m a t y c z n y c h (lub o m a ł e j różnicy długości fal) p a s m energii promienistej p o c h o d z ą c e j ze ź r ó d ł a ; k o m o r a d o u m i e s z c z a n i a kuwety (naczynka) z próbką i kuwety porównawczej (często p r ó b k ę rozpuszcza się w o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k u i w ó w c z a s k u w e t a p o r ó w n a w c z a zawiera czysty r o z p u s z c z a l n i k ) ; detektor do u s t a l a n i a r ó ż n i c y m i ę d z y intensywnością sygnału, k t ó r y o d p o w i a d a p r o m i e n i o w a n i u p r z e c h o d z ą c e m u p r z e z k u w e t ę p o r ó w n a w c z ą oraz sygnału, który odpowiada promieniowaniu przechodzącemu przez kuwetę z p r ó b k ą ; wzmacniacz d o zwiększania m o c y p o w s t a j ą c e g o sygnału d o t a k i e g o p o z i o m u , a b y m o ż n a go b y ł o odczytać n a mierniku (w a p a r a t a c h o b s ł u g i w a n y c h ręcznie) l u b p r z e k s z t a ł c i ć z a p o m o c ą samopisu w w y k r e s graficzny (w a p a r a t a c h o a u t o m a t y c z n e j rejestracji). W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u o b r a c a j ą c y się b ę b e n l u b przesuwający się stolik, n a k t ó r y m umieszcza się o d p o w i e d n i o w y s k a l o w a n y arkusz papieru, jest s p r z ę ż o n y m e c h a n i c z n i e z m o n o c h r o m a t o r e m l u b z w i ą z a n y m z n i m u k ł a d e m luster w ten s p o s ó b , że p o ł o ż e n i e p i s a k a p r z y określonej n a wykresie długości fali (jeśli t y l k o p a p i e r jest właściwie umiesz czony) o d p o w i a d a długości fali energii p r o m i e n i s t e j p r z e c h o d z ą c e j p r z e z k u w e t ę z p r ó b ką i k u w e t ę p o r ó w n a w c z ą .
\
D o s t ę p n e w handlu s p e k t r o f o t o m e t r y d o b a d a n i a w i d m w nadfiolecie d o s t o s o w a n e są r ó w n i e ż d o m i e r z e n i a w i d m w zakresie w i d z i a l n y m i z t e g o względu zawierają d w a źródła ś w i a t ł a — l a m p ę deuterową lub wodorową (rura do wyładowań w rozrzedzonych g a z a c h ) dla z a k r e s u 200—370 n m i l a m p ę z w ł ó k n e m w o l f r a m o w y m dla z a k r e s u 325—750 n m . W a p a r a t a c h s a m o p i s z ą c y c h następuje a u t o m a t y c z n a z m i a n a tych l a m p p r z y 370 n m . M o n o c h r o m a t o r zawiera p r y z m a t k w a r c o w y l u b siatkę dyfrakcyjną.
W normalnych, w a r u n k a c h d o l n y z a k r e s p o m i a r u wynosi 190 n m , p o n i e w a ż p o n i ż e j t e j w a r t o ś c i p r o m i e n i o w a n i e a b s o r b o w a n e jest p r z e z tlen. P o n a d t o w zakresie t y m k w a r c staje się m n i e j p r z e p u s z c z a l n y dla p r o m i e n i o w a n i a . P o m i a r y p o n i ż e j 190 n m w y m a g a j ą użycia siatek d y f r a k c y j n y c h i z a s t o s o w a n i a specjalnej techniki p r ó ż n i o w e j . Pomieszcze nie dla k u w e t s t a n o w i światłoszczelna k o m o r a , k t ó r a w a p a r a t a c h r ę c z n i e o b s ł u g i w a n y c h zawiera p l a t f o r m ę z u c h w y t a m i dla kuwet. Z a p o m o c ą tej p l a t f o r m y m o ż n a w p r o w a dzać w p r o m i e ń świetlny kolejno k u w e t ę zawierającą r o z t w ó r p r ó b k i i k u w e t ę z r o z puszczalnikiem. K u w e t y są cate w y k o n a n e z k w a r c u i są d o s t ę p n e w r o z m i a r a c h zapew niających grubość w a r s t w y (tzn. g r u b o ś ć p r ó b k i , p r z e z k t ó r ą p r z e c h o d z i wiązka p r o m i e n i o w a n i a ) od 0,5 d o 10 c m . W a p a r a t a c h z a u t o m a t y c z n y m z a p i s e m (tak z w a n y c h samopiszących, dwuwiązkowych spektrofotometrach) w i ą z k a świetlna jest a l b o rozszcze p i a n a n a dwie r ó w n o l e g ł e wiązki, k t ó r e p r z e c h o d z ą przez k u w e t ę p o r ó w n a w c z ą i k u w e t ę z p r ó b k ą do u k ł a d u d e t e k t o r a , a l b o też w i ą z k a jest p r z e p u s z c z a n a n a z m i a n ę w s p o s ó b a u t o m a t y c z n y n a j p i e r w p r z e z jedną, a n a s t ę p n i e przez drugą k u w e t ę i d o p i e r o później jest k i e r o w a n a d o u k ł a d u d e t e k t o r a . D e t e k t o r e m jest k o m ó r k a fotoelektryczna ( a p a r a t y o r ę c z n y m s t e r o w a n i u ) l u b f o t o p o w i e l a c z ( a p a r a t y samopiszące). D o znajdujących się w h a n d l u t y p o w y c h s a m o p i s z ą c y c h a p a r a t ó w , k t ó r y c h użycie w l a b o r a t o r i a c h w y p a d ł o z a d o w a l a j ą c o , należą U n i c a m S P . 8 0 0 i S p e c t r o n i c 505 >. 2
Ź r ó d ł e m energii promienistej w s p e k t r o f o t o m e r a c h d o p o d c z e r w i e n i jest ż a r o w y p r ę t c e r a m i c z n y u t r z y m y w a n y w t e m p e r a t u r z e o k o ł o 1700°C ( w ł ó k n o N e r n s t a ) . C h o c i a ż w wielu s p e k t r o f o t o m e t r a c h , k t ó r e są w y k o r z y s t y w a n e d o s t a n d a r d o w e g o b a d a n i a p r ó bek, u ż y w a się p r y z m a t u z c h l o r k u sodu >, to j e d n a k najlepsze wyniki — jeśli chodzi 0 o t r z y m a n i e w i d m p r z y dużej z d o l n o ś c i rozdzielczej — u z y s k u j e się stosując d w i e siatki dyfrakcyjne o b e j m u j ą c e o d p o w i e d n i o z a k r e s y 4000—1300 c m (2,5—7,7 nm) i 2 0 0 0 — 650 c m " (5,0—35,4 M-m). W y m i a n a tych siatek m o ż e być d o k o n y w a n a r ę c z n i e z t a b l i c y sterowniczej a p a r a t u l u b też m o g ą z m i e n i a ć się one a u t o m a t y c z n i e przy 2000 c m . W s z y s t k i e n o w o c z e s n e a p a r a t y są dwu w i ą z k o w y m i , s a m o p i s z ą c y m i s p e k t r o f o t o m e t r a m i , w k t ó r y c h r ó ż n i c ę energii m i ę d z y wiązką w y c h o d z ą c ą z k u w e t y zawierającej p r ó b k ę s
- 1
1
- 1
1 wiązką opuszczającą k u w e t ę p o r ó w n a w c z ą m i e r z y się m e t o d ą o p t y c z n e g o z e r o w a n i a . W m e t o d z i e tej sygnał p o c h o d z ą c y z d e t e k t o r a zostaje w z m o c n i o n y i w y k o r z y s t a n y d o m e c h a n i c z n e g o p o r u s z a n i a u r z ą d z e n i a o kształcie grzebienia ( z w a n e g o o s ł a b i a c z e m o p t y c z n y m ) , k t ó r y zostaje w p r o w a d z o n y w w i ą z k ę p o r ó w n a w c z ą w celu o b n i ż e n i a jej natężenia d o natężenia wiązki p r o m i e n i o w a n i a biegnącego od p r ó b k i . W t y m m o m e n c i e d e t e k t o r przestaje e m i t o w a ć sygnał i r u c h osłabiacza zostaje z a t r z y m a n y . D e t e k t o r e m jest urządzenie m i e r z ą c e n a w e t niewielkie r ó ż n i c e t e m p e r a t u r y o b y d w u wiązek p r o m i e n i o w a n i a , a m o ż e nim b y ć termistor, t e r m o p a r a lub k o m ó r k a G o l a y ' a . Stopień, w k t ó r y m należy s k o m p e n s o w a ć w i ą z k ę p o r ó w n a w c z ą , a b y z r ó w n o w a ż y ć ją z wiązką bieg nącą o d p r ó b k i , s t a n o w i m i a r ę absorpcji p r ó b k i . M e t o d a t a s t a n o w i p r z e c i w s t a w i e n i e metody porównawczej, w której detektor porównuje bezpośrednio natężenie dwóch p a d a j ą c y c h wiązek. K u w e t y u ż y w a n e d o p o m i a r u w i d m w p o d c z e r w i e n i r ó ż n i ą się b u d o w ą od k u w e t s t o s o w a n y c h d o p o m i a r u w i d m w nadfiolecie i z o s t a n ą o p i s a n e później, O k i e n k a k u w e t są z r o b i o n e z p r a s o w a n e g o c h l o r k u sodu (najczęściej) l u b z b r o m k u p o t a s u , c h l o r k u s r e b r a czy b r o m k u cezu. D o t y p o w y c h , d o s t ę p n y c h w h a n d l u samopiszących a p a r a t ó w , k t ó r e z n a l a z ł y p o m y ś l n e z a s t o s o w a n i e w l a b o r a t o r i a c h che m i c z n y c h należą s p e k t r o f o t o m e t r y : U n i c a m SP.200 *) o r a z P e r k i n - E l m e r 257 i P e r k i n - E l m e r 337 >. !
P o m i a r w i d m w nadfiolecie i z a k r e s i e w i d z i a l n y m . G d y cząsteczka a b s o r b u j e światło nadfioletowe l u b widzialne o częstości v l u b długości fali X, w ó w c z a s następuje przejście Finny Pye Unicam. '1 F i r m y B a u s c h a n d L o m b . ** D l a o s i ą g n i ę c i a dużej z d o l n o ś c i r o z d z i e l c z e j p o d c z a s badania c h a r a k t e r y s t y k i a b s o r p c y j n e j związków w o k r e ś l o n y c h z a k r e s a c h s t o s u j e się p r y z m a t y z f l u o r k u litu ( z a k r e s 4 0 0 0 — 1 7 0 0 c m ) , f l u o r k u wapnia ( 4 2 0 0 — 1 3 0 0 c m 1 ) i b r o m k u p o t a s u ( 1 1 0 0 — 3 5 0 c m ) , z w y k l e w r a z z siatkami d y f r a k c y j n y m i . - 1
-
" Firmy Pye U n i c a m Instruments. ' Firmy Perkin-Elmer. !
- 1
e l e k t r o n u z niższego n a wyższy p o z i o m energetyczny w cząsteczce. R ó ż n i c ę energii /±E określa wyrażenie _ i ? _ ^ _
— X
gdzie h jest stalą P l a n c k a , a c prędkością p r o m i e n i o w a n i a . M n o ż ą c w a r t o ś ć _._ przez liczbę A v o g a d r o , NA (6,02* 1 0 m o l ) w y z n a c z a się energię a b s o r b o w a n ą p r z e z 1 m o l . W p r o w a d z a j ą c liczbowe w a r t o ś c i na h ( 6 , 6 3 - 1 0 ~ erg s) i n a c ( 3 * 1 0 c m s " ) o r a z sto sując w s p ó ł c z y n n i k p r z e l i c z e n i o w y (4,184-10 ) w celu p r z e k s z t a ł c e n i a ergów w k i l o k a l o r i e o t r z y m u j e się w y r a ż e n i e w p o s t a c i 23
- 1
a i
10
1
10
2 7
N hc
6 , 0 2 - 1 0 " • 6,63 • 1 0 ~ • 3 • 10'°
A
JŁ«,~i-*
-
—
_ 28,6-10-
_
-
_ _ _ _ _ _ _ _
4
Xcai 28,6-10
3
lub
v
28,6-4,184-10 Aii_
J.
R
A
(
)
1
-i
-
3
-
W zakresie 200—750 n m energia n i e z b ę d n a dla w y w o ł a n i a przejścia e l e k t r o n o w e g o w y n o s i o d 600 d o 160 k J - m o l - . W z a k r e s i e p r o m i e n i o w a n i a n a d f i o l e t o w e g o o d ł u g o ś c i fali 200—400 n m energia jest tej s a m e j wielkości co energia p o w s z e c h n i e w y s t ę p u j ą c y c h w i ą z a ń k o w a l e n c y j n y c h ( n p . energia w i ą z a n i a C — H wynosi o k o ł o 410 k J - m o l ) . Z t e g o w z g l ę d u należy p o d c z a s p o m i a r u u n i k a ć p r z e d ł u ż o n e g o w y s t a w i a n i a p r ó b k i n a p r o m i e n i o w a n i e n a d f i o l e t o w e , a b y o g r a n i c z y ć d o m i n i m u m e w e n t u a l n y r o z k ł a d części próbki. 1
- 1
E n e r g i a tej wielkości z w i ą z a n a jest z przejściem e l e k t r o n u z niewiążącego orbitalu n l u b orbitalu n n a a n t y w i ą ż ą c y o r b i t a l je* l u b na antywiążący orbital o*. D o n a j w a ż niejszych przejść w z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h należą: 1. Przejścia n ->-a*. D o t y c z ą o n e z w y k l e e l e k t r o n ó w wiązań w i e l o k r o t n y c h ł ą c z ą c y c h a t o m węgla z a t o m a m i węgla, a z o t u , tlenu, siarki itd. i o d p o w i a d a j ą im z w y k l e p a s m a absorpcyjne o dużym natężeniu. 2. Przejścia n - * j r * . D o t y c z ą o n e e l e k t r o n ó w t a k i c h g r u p , j a k k a r b o n y l o w a , tiokarb o n y l o w a , n i t r o z o w a itd., i n a ogół n a t ę ż e n i e p a s m a b s o r p c y j n y c h jest z u a c z n i e s ł a b s z e niż w p r z y p a d k u o p i s a n y m w p u n k c i e 1. W w i d m a c h prostych cząsteczek p a s m a a b s o r p c y j n e o d p o w i a d a j ą c e p r z e j ś c i o m n-*-st* leżą, p r z y dłuższych f a l a c h n i ż p a s m a p o c h o d z ą c e od w z b u d z e n i a Wy n i k a t o oczywiście stąd, że energia n i e z b ę d n a do p r o m o w a n i a e l e k t r o n u jest niższa w p r z y p a d k u przejścia je—ł-jr*. A b s o r p c j a z a c h o d z i w p e w n y m z a k r e s i e długości fal w o k ó ł w y r ó ż n i a j ą c y c h się m a k s i m ó w , c o jest przyczyną, że w i d m o substancji w r o z t w o r z e o b r a z u j e s z e r o k a k r z y w a a b s o r p c j i . T a k i k s z t a ł t w i d m a w y n i k a z t e g o , że o d stępy m i ę d z y p o z i o m a m i energii r o t a c y j n e j i oscylacyjnej są s t o s u n k o w o niewielkie ( o k o ł o 0,5—4,2 k J * m o l ) , a przejścia e l e k t r o n o w e z a c h o d z ą (z o d p o w i e d n i m i niewiel kimi r ó ż n i c a m i energii) z szeregu p o z i o m ó w oscylacyjno-rotacyjnych s t a n u p o d s t a w o w e g o n a szereg t a k i c h p o z i o m ó w s t a n u w z b u d z o n e g o . - 1
P r a w a a b s o r p c j i ś w i a t ł a . Z g o d n i e z p r a w e m L a m berta-Beera ilość ś w i a t ł a z a a b s o r b o w a n e g o p r z e z substancję r o z p u s z c z o n ą w n i e a b s o r b u j ą c y m r o z p u s z c z a l n i k u n i e zależy od n a t ę ż e n i a p a d a j ą c e g o światła i jest p r o p o r c j o n a l n a d o liczby a b s o r b u j ą c y c h cząste czek z n a j d u j ą c y c h się n a d r o d z e p r o m i e n i a
gdzie /o — n a t ę ż e n i e światła p a d a j ą c e g o , / — n a t ę ż e n i e ś w i a t ł a p r z e p u s z c z o n e g o , s — m o l o w y w s p ó ł c z y n n i k a b s o r p c j i l u b m o l o w y w s p ó ł c z y n n i k ekstynkcji, c — stężenie sub stancji r o z p u s z c z o n e j w m o l a c h n a litr, / — g r u b o ś ć kuwety (cm), A — a b s a r bancja. M o ż n a się więc p r z e k o n a ć , że c jest m i a r ą a b s o r b a n c j i r o z t w o r u o stężeniu 1 m o l n a litr znajdującego się w k u w e c i e o g r u b o ś c i 1 c m . P r a w o B e e r a s t a n o w i p r a w o g r a n i c z n e i jest ściśle s p e ł n i o n e tylko w p r z y p a d k u m a ł y c h stężeń. G d y m a s a c z ą s t e c z k o w a (M) substancji absorbującej nie jest z n a n a , w ó w c z a s dla p o r ó w n y w a n i a n a t ę ż e n i a a b s o r p c j i stosuje się zwykle w s p ó ł c z y n n i k ekstynkcji 1% roz t w o r u znajdującego się w k u w e c i e o g r u b o ś c i 1 c m (A \° ^) !
, ,
A
,4Jo/o _
cl g d z i e c jest w y r a ż o n e w g r a m a c h n a 100 m l , a / w c m . Z a l e ż n o ś ć tej wielkości od m o l o w e g o w s p ó ł c z y n n i k a absorpcji w y r a ż a w z ó r
Z a r ó w n o s, j a k i A\l(° nie zależą o d stężenia l u b g r u b o ś c i k u w e t y p o d w a r u n k i e m , że spełnione jest p r a w o L a m b e r t a - B e e r a . W s p ó ł c z y n n i k A\°J& nie u w z g l ę d n i a m a s y cząsteczkowej, z tego względu jest s t o s o w a n y w p r z y p a d k u związków o nieznanej l u b niezbyt pewnej b u d o w i e . W i d m o w nadfiolecie s t a n o w i w y k r e s a b s o r b a n c j i (]ogio(_c//)) l u b t r a n s m i t a n c j i (I/h) w zależności o d długości fali l u b częstości p r o m i e n i o w a n i a . D a n e w i d m o w e p r z e d s t a w i a się r ó w n i e ż w p o s t a c i , w której a b s o r b a n c j ę w y r a ż a się j a k o m o l o w y w s p ó ł c z y n n i k a b s o r p c j i (_) l u b log e. Jest to więc graficzny w y k r e s zależności e l u b log e od X. N a t ę żenie p a s m a a b s o r p c y j n e g o w w i d m i e w nadfiolecie w y r a ż a się z w y k l e p o d a j ą c m o l o w y w s p ó ł c z y n n i k a b s o r p c j i o d p o w i a d a j ą c y m a k s i m u m absorpcji ( i x ) . I m m n i e j s z a jest r ó ż n i c a energii m i ę d z y s t a n a m i p o d s t a w o w y m i w z b u d z o n y m , t y m dłuższe są fale, p r z y k t ó r y c h zachodzi a b s o r p c j a . T e n s t a n rzeczy wyjaśnia w y r a ż e n i e X = hc/&E. A więc a b s o r p c j a światła w z a k r e s i e w i d z i a l n y m , k t ó r a jest przyczyną b a r w n o ś c i n i e k t ó r y c h związków, w y w o ł a n a jest przejściami o mniejszej energii w p o r ó w n a n i u z absorpcją światła w zakresie nadfioletu. m a
R o z p u s z c z a l n i k i d o s p e k t r o s k o p i i w nadfiolecie. Związki o r g a n i c z n e a b s o r b u j ą zwy kle z b y t silnie, a b y m o ż n a b y ł o m i e r z y ć b e z p o ś r e d n i o k h w i d m a w nadfiolecie. D l a t e g o t r z e b a p r z y g o t o w y w a ć ich r o z t w o r y w r o z p u s z c z a l n i k a c h p r z e p u s z c z a l n y c h dla światła n a d f i o l e t o w e g o w b a d a n y m zakresie długości fal. N a szczęście, m o ż n a zazwyczaj p r z y g o t o w a ć o d p o w i e d n i r o z t w ó r z w i ą z k u , k t ó r e g o w i d m o c h c e się zmierzyć, p o n i e w a ż istnieje s t o s u n k o w o z n a c z n a liczba r o z p u s z c z a l n i k ó w p r z e p u s z c z a l n y c h d l a p r o m i e n i o w a n i a o długości fali d o 205 n m . N a l e ż ą d o nich: h e k s a n * , h e p t a n * , c y k l o h e k s a n * , i z o o k t a n (2,4,4-trimetylopentan)*, c h l o r o f o r m * , t e t r a h y d r o f u r a n , 1,4-dioksan*, 2-propanol*, etanol*, m e t a n o l * i w o d a * . D o p o m i a r u w i d m w d a l e k i m nadfiolecie n a d a j ą się heksan i heptan. Gwiazdkami oznaczono rozpuszczalniki dostępne w handlu w postaci „spektralnie c z y s t e j " , j a k k o l w i e k d o wielu celów analitycznych n a d a j ą się rozpuszczal n i k i cz.d.a., jeśli g r u b o ś ć k u w e t y jest m a ł a . N a l e ż y z a z n a c z y ć , ż e w a r t o ś ć X może zależeć od p o l a r n o ś c i r o z p u s z c z a l n i k a , t o t e ż należy z a w s z e w y r m e r u a ć r o z p u s z c z a l n i k u ż y t y d® p o m i a r ó w s p e k t r a l n y c h . max
P r z y g o t o w a n i e r o z t w o r u . A b y o t r z y m a ć d o k ł a d n e w a r t o ś c i a b s o r b a n c j i w zakresie m a k s y m a l n e j czułości s p e k t r o f o t o m e t r u , należy zwykle p r z y g o t o w a ć r o z t w ó r o stężeniu, k t ó r e m u będzie o d p o w i a d a ł a w zakresie A x w a r t o ś ć A o k o ł o 0,5 w p r z y p a d k u a p a r a t u o b s ł u g i w a n e g o ręcznie l u b o k o ł o 0,9 w p r z y p a d k u a u t o m a t y c z n e g o a p a r a t u samopiszącego. D l a związku, k t ó r y m a w a r t o ś ć e wynoszącą 15 000, j a k n p . a l d e h y d k r o t o n o w y ( L a x 220 n m , E 15 000, M 70), i p r z y użyciu k u w e t y o g r u b o ś c i 1 c m p o p o d s t a w i e n i u t y c h wartości d o r ó w n a n i a n a p r a w o L a m b e r t a - B e e r a o t r z y m u j e się ma
OglO_o'J
— ECl
01,5 = 15 000-c-l
stąd c _ lub
=
0,5 3
15 000 70-0,5 75 000
3,33-JO' moJdm 3
2,33- i O - g d m -
3
3
R o z t w ó r o tyra stężeniu p r z y g o t o w u j e się z w y k l e przez o d w a ż e n i e n p . 23 m g (lub 2 3 m g ) substancji i r o z p u s z c z e n i e jej w 100 m l (lub 10 ml) r o z p u s z c z a l n i k a w k o l b c e m i a r o w e j . N a s t ę p n i e rozcieńcza się t y m s a m y m r o z p u s z c z a l n i k i e m 1 m l tego r o z t w o r u d o k ł a d n i e d o 100 m l . K u w e t y o p t y c z n e i s p o s ó b o b c h o d z e n i a się z n i m i . C h o c i a ż d o o z n a c z a n i a w i d m w z a k r e s i e w i d z i a l n y m nadają się k u w e t y z r o b i o n e ze szkła, t o j e d n a k m a t e r i a ł ten jest niedostatecznie p r z e p u s z c z a l n y w zakresie nadfioletu i tr2eba w ó w c z a s s t o s o w a ć k u w e t y z k w a r c u . P r o d u k o w a n e są z w y k l e k u w e t y o grubości o d 0,5 d o 10 c m . D o k u w e ty k w a d r a t o w e j o grubości 1 c m p o t r z e b a o k o ł o 3 ml r o z t w o r u . K u w e t y m o g ą ulec z a b r u d z e n i u w w y n i k u o d p a r o w y w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a z r o z t w o r u o r a z w w y n i k u p o k r y w a n i a się w a r s t e w k ą tłuszczu w s k u t e k nieostrożnego o b c h o d z e n i a się z nimi. T a k i e w a r s t e w k i o r a z cząstki k u r z u zmniejszają przepuszczalność o r a z m o g ą zanieczyszczać ciecz u m i e s z c z a n ą n a s t ę p n i e w kuwecie. N a t y c h m i a s t p o użyciu t r z e b a więc k u w e t ę o p r ó ż n i ć , w y p ł u k a ć c z y s t y m rozpuszczalnikiem, a n a s t ę p n i e wyczyścić r o z t w o r e m o d p o w i e d n i e g o detergentu i p r z e c h o w y w a ć w w o d z i e destylowa nej. Nie wolno s t o s o w a ć szczotki, k t ó r a m o g ł a b y p o d r a p a ć optyczną p o w i e r z c h n i ę . S t a ł e zanieczyszczenia t r z e b a zawsze u s u w a ć , stosując następującą m e t o d ę czyszczenia na m o k r o : a. P o z o s t a w i ć k u w e t ę w z k n u y m r o z t w o r z e detergentu n a 15 m i n u t . b. W y p ł u k a ć kilka r a z y d e s t y l o w a n ą wodą. c. W y p ł u k a ć e t a n o l e m i p r z e c h o w y w a ć w z a m k n i ę t y c h p o j e m n i k a c h z a w i e r a j ą c y c h wodę destylowaną lub wysuszyć pod p r o m i e n n i k i e m ) . Nie wolno dopuścić do wy schnięcia k u w e t y d o p ó k i p r o c e s czyszczenia n i e zostanie z a k o ń c z o n y . Podczas manipulowania kuwetami należy p o n a d t o zachować następujące środki ostrożności: a. K u w e t y m o ż n a b r a ć tylko za b o c z n e , m a t o w e p o w i e r z c h n i e . b. D o osuszania z e w n ę t r z n y c h p o w i e r z c h n i k u w e t y przed jej u m i e s z c z e n i e m w apa r a c i e należy u ż y w a ć tylko b i b u ł y (tkanin p a p i e r o w y c h ) . c. K u w e t y p r z e c h o w y w a n e w w o d z i e należy w y j m o w a ć z a p o m o c ą o d p o w i e d n i o z a b e z p i e c z o n y c h szczypców. K u w e t y n a p e ł n i a się p a m i ę t a j ą c o następujących z a s a d a c h . P r z e d o s t a t e c z n y m n a p e ł n i e n i e m , suchą i czystą k u w e t ę p ł u c z e się n a j p i e r w o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m , a następnie przygotowanym roztworem. W przypadku roztworów przygotowanych w lotnych rozpuszczalnikach napełnioną kuwetę trzeba zamknąć za pomocą dopaso w a n e j p o k r y w k i . W p o d o b n y sposób n a p e ł n i a się czystym r o z p u s z c z a l n i k i e m k u w e t ę p o r ó w n a w c z ą . Jeśli k u w e t a b y ł a p r z e c h o w y w a n a w wodzie, t o n a l e ż y ją najpierw p r z e d d e f i n i t y w n y m n a p e ł n i e n i e m w y p ł u k a ć o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m , a n a s t ę p n i e nie wielką ilością p r z y g o t o w a n e g o r o z t w o r u . G d y s t o s o w a n y r o z t w ó r n i e miesza się z w o d ą , t o w r a z i e potrzeby, p r z e m y w a się wstępnie k u w e t ę etanolem. D o d o k ł a d n y c h p o m i a r ó w należy u ż y w a ć d o b r z e d o p a s o w a n e j p a r y k u w e t i k a ż d ą z nich u m i e s z c z a ć w a p a r a c i e w t a k i s p o s ó b , a b y p a d a j ą c e p r o m i e n i o w a n i e w c h o d z i ł o d o k u w e t y zawsze p r z e z tę samą p o w i e r z c h n i ę optyczną. U w a ż a m y za z b ę d n e p o d a w a n i e tu s z c z e g ó ł ó w o p e r o w a n i a s p e k t r o m e t r e m . N a l e ż y w t y m celu skorzystać z instrukcji d o s t a r c z a n e j przez p r o d u c e n t a a p a r a t u , k t ó r e g o się używa'. P o m i a r w i d m w p o d c z e r w i e n i . P o d c z e r w o n y m n a z y w a się p r o m i e n i o w a n i e o za kresie długości fal od 0,5 d o 1000 u m . N a j w i ę k s z e znaczenie p r a k t y c z n e dla c h e m i k a 1
U N p . produkcji f i r m y A . G a l l e n k a m p a n d C o .
o r g a n i k a m a p r o m i e n i o w a n i e p o d c z e r w o n e o długości fal m i ę d z y 2 i 15 Mm (5OO0-— 660 c m - ) . 1
P r o m i e n i o w a n i e p o d c z e r w o n e jest a b s o r b o w a n e i p r z e k s z t a ł c a n e p r z e z cząsteczkę z w i ą z k u organicznego w energię oscylacyjną cząsteczki. Istnieją d w a t y p y d r g a ń cza/ s t e c z k o w y c h •— rozciągające i zginające. D r g a n i e rozciągające polega n a r u c h u a t o m ó w w z d ł u ż osi wiązania. A t o m y p o r u s z a j ą się w t a k i s p o s ó b , że odległość m i ę d z y d w o m a a t o m a m i n a p r z e m i a n m a l e j e i w z r a s t a w sposób ciągły. D r g a n i e zginające polega n a zmianie kątów między wiązaniami. Takie oddziaływanie między promieniowaniem elektromagnetycznym a układem wiązań cząsteczki, k t ó r e p r o w a d z i d o p o c h ł o n i ę c i a energii i t y m s a m y m d o w z r o s t u a m p l i t u d y o d p o w i e d n i e g o d r g a n i a rozciągającego lub zginającego, jest m o ż l i w e w ó w c z a s , gdy s p e ł n i o n e są d w a w a r u n k i : a. Musi n a s t ę p o w a ć z m i a n a r o z k ł a d u ł a d u n k u w e w n ą t r z w i ą z a n i a ulegającego r o z ciąganiu lub zginaniu, tzn. p o d c z a s d r g a n i a m o m e n t d i p o l o w y wiązania m u s i z m i e n i a ć się tak, a b y b y ł o m o ż l i w e o d d z i a ł y w a n i e ze z m i e n n y m p o l e m elektrycznym p r o m i e niowania. b, Częstość p a d a j ą c e g o p r o m i e n i o w a n i a m u s i ściśle o d p o w i a d a ć częstości d a n e g o t y p u drgania. W m i a r ę p r z e m i a t a n i a z a k r e s u częstości poszczególne „ a k t y w n e w p o d c z e r w i e n i " d r g a n i a (tzn. te, p o d c z a s k t ó r y c h następuje z m i a n a m o m e n t u dipolowego) będą k o l e j n o ulegały w z b u d z e n i u w w y n i k u a b s o r p c j i p r o m i e n i o w a n i a . A b s o r p c j a p r o m i e n i o w a n i a nastąpi w ó w c z a s , g d y jego energia z r ó w n a się z energią p o s z c z e g ó l n y c h przejść. vSpowoduje to wystąpienie serii p a s m a b s o r p c y j n y c h . Pojedynczej z m i a n i e p o z i o m ó w energii oscylacyjnej t o w a r z y s z y szereg z m i a n energii r o t a c y j n e j , w s k u t e k czego w w i d m a c h oscylacyjnych występują p a s m a , nie zaś ostre linie. P o ł o ż e n i e m a k s i m ó w p a s m a b s o r p c y j n y c h określa się z a p o m o c ą długo,ści fali (w m i k r o m e t r a c h , u m ) l u b liczby falowej (v, w y r a ż o n e j w o d w r o t n o ś c i c e n t y m e t r ó w , c m ) . N a t ę ż e n i e p a s m określa się a l b o z a p o m o c ą t r a n s m i t a n c j i T (stosunek natężenia p r o m i e n i o w a n i a p r z e p u s z c z a n e g o p r z e z p r ó b k ę d o n a t ę ż e n i a p r o m i e n i o w a n i a padają cego n a p r ó b k ę , Ijh), a l b o a b s o r b a n c j i A(logio/o//). N a t ę ż e n i e p a s m a b s o r p c y j n y c h w w i d m i e w p o d c z e r w i e n i określa się zwykle w sposób j a k o ś c i o w y , n p . j a k o p a s m a b a r d z o silne (vs — z angielskiego v e r y strong), silne (s — strong), ś r e d n i e (m — m e d i u m ) ł u b słabe (w — w e a k ) itd. P r z y g o t o w a n i e p r ó b e k . W i d m o w p o d c z e r w i e n i cieczy m o ż n a d o g o d n i e zapisać, umieszczając substancję w p o s t a c i cienkiego filmu ( b ł o n k i ) u t r z y m y w a n e g o w wiązce p r o m i e n i o w a n i a p o d c z e r w o n e g o m i ę d z y d w i e m a p r z e p u s z c z a l n y m i dla tego p r o m i e n i o w a n i a p ł y t k a m i bez konieczności użycia rozcieńczającego r o z p u s z c z a l n i k a . Z a m a t e r i a ł n o ś n y służą zwykle p o l e r o w a n e płytki z c h l o r k u s o d u , k t ó r e odznaczają się o d p o wiednią przepuszczalnością w zakresie od 2 d o 15 um. W i d m a w zakresie fal d ł u ż s z y c h (12—25 u m ) m o ż n a z a p i s y w a ć , u ż y w a j ą c p ł y t e k z b r o m k u p o t a s u . W p r z y p a d k u l o t n y c h cieczy trzeba u ż y w a ć szczelnych k u w e t (str. 211). - 1
P r z y stosowaniu p ł y t e k i m a n i p u l o w a n i u n i m i trzeba z a c h o w a ć dużą u w a g ę , p o n i e w a ż p o d w p ł y w e m ś l a d ó w wilgoci n a s t ę p u j e zmętnienie p o l e r o w a n y c h p o w i e r z c h n i , c o powoduje niepożądane rozproszenie przepuszczanego promieniowania. Płytki przecho w u j e się w szczelnie z a m y k a n y c h p o j e m n i k a c h , w k t ó r y c h u m i e s z c z a się niewielkie w o r e c z k i z o d p o w i e d n i m ś r o d k i e m suszącym, n p . żelem k r z e m i o n k o w y m . P ł y t k i należy b r a ć jedynie z a brzeg i w m i a r ę m o ż n o ś c i m a n i p u l o w a ć n i m i p o d p r o m i e n n i k i e m . P o użyciu płytki t r z e b a ją n a j p i e r w w y t r z e ć bibułą, s p ł u k a ć s t r u m i e n i e m c h l o r k u m e t y l e n u , w y t r z e ć p o n o w n i e bibułą i n a k o n i e c p o z o s t a w i ć do wyschnięcia p o d p r o m i e n n i k i e m . R o z t w o r y z p r z e m y w a n i a należy zbierać w o d p o w i e d n i m p o j e m n i k u , a b y je n a s t ę p n i e o d z y s k a ć . Płytki, k t ó r e z m a t o w i a ł y w s k u t e k zużycia w y m a g a j ą s t a r a n n e g o p r z e p o l e r o w a n i a , co m o ż n a zrobić za p o m o c ą j e d n e g o z d o s t ę p n y c h w h a n d l u z e s t a w ó w do polerowania.
W celu oznaczenia w i d m a czystej ciekłej p r ó b k i w y t w a r z a się m i ę d z y d w i e m a płyt k a m i film k a p i l a r n y suchej substancji, umieszczając ostrożnie trzy m a t e k r o p l e n a w y p o l e r o w a n e j p o w i e r z c h n i jednej p ł y t k i , p r z y k r y w a j ą c ją drugą i ł a g o d n i e dociskając z j e d n o c z e s n y m l e k k i m r u c h e m o b r o t o w y m , a b y u s u n ą ć z filmu p ę c h e r z y k i p o w i e t r z a . N a s t ę p n i e płytki u m i e s z c z a się w r o z k r ę c a n e j k u w e c i e ) (rys, 1,153) z w r a c a j ą c u w a g ę n a właściwe p o ł o ż e n i e p o d k ł a d e k i dociśnięcie n a k r ę t e k m o c n e , ale bez wyciśnięcia cieczy spomiędzy płytek. P o z m o n t o w a n i u k u w e t ę umieszcza się w s p e k t r o f o t o m e t r z e d o p o d c z e r w i e n i n a d r o d z e wiązki p r z e z n a c z o n e j d o p r z e c h o d z e n i a przez p r ó b k ę . 1
Rys.
1.153. R o z k r ę c a n a k u w e t i
firmy
Beckmann-RIIC
Zariim zarejestruje się w i d m o m o ż n a , w p r z y p a d k u większości a p a r a t ó w , u p e w n i ć się ł a t w o , c z y g r u b o ś ć filmu jest w ł a ś c i w a d l a o t r z y m a n i a z a d o w a l a j ą c e g o w i d m a . W t y m celu szybko p r z e m i a t a się w i d m o i o b s e r w u j e r u c h p i ó r k a s a m o p i s u nie opusz czając g o n a p a p i e r dla o t r z y m a n i a w y k r e s u . N i e k i e d y obserwację t a k ą m o ż n a prze p r o w a d z i ć przesuwając r ę c z n i e pulpit, n a k t ó r y m znajduje się k a r t k a p a p i e r u . Jeśli u z n a się, że natężenie p a s m jest z a duże, t o t r z e b a k u w e t ę r o z e b r a ć i p r z y g o t o w a ć cieńszy film. P o zapisaniu w i d m a m o ż n a s k a l i b r o w a ć skalę długości fal p r z e z n a ł o ż e n i e n a z a p i s a n e w i d m o c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p i k ó w w i d m a folii z polistyrenu, którą umiesz cza się w a p a r a c i e n a miejscu p r z e z n a c z o n y m dla k u w e t y z p r ó b k ą . Z a w z o r c o w e m o g ą służyć p o ł o ż e n i a n a s t ę p u j ą c y c h i n t e n s y w n y c h p a s m w w i d m i e polistyrenu: 3027, 2 8 5 1 , 1602, 1028, 907 c m - . 1
Substancje stałe b a d a się zwykle w postaci zawiesiny l u b j a k o p a s t y l k ę z h a l o g e n kiem m e t a l u a l k a l i c z n e g o (zwykle b r o m k u p o t a s u ) u z y s k a n ą w w y n i k u s p r a s o w a n i a . D o p r z y g o t o w y w a n i a zawiesin (past) stosuje się p o w s z e c h n i e nujol ( w y s o k o w r z ą c a frak cja r o p y naftowej, olej p a r a f i n o w y ) . Jeśli j e d n a k t r z e b a b a d a ć z a k r e s y w i d m a , w któ r y c h występują p a s m a a b s o r p c y j n e s a m e g o nujolu, t o u ż y w a się f l u o r o l u b e (perfluorow a n a nafta, mieszanina f l u o r o w a n y c h w ę g l o w o d o r ó w ) lub h e k s a c h l o r o b u t a d i e n . D l a celów p o r ó w n a w c z y c h należy z a r e j e s t r o w a ć i p r z e c h o w y w a ć w i d m a substancji służą cych z a m e d i a d o s p o r z ą d z a n i a zawiesin. Z a w i e s i n y s p o r z ą d z a się p r z e z r o z t a r c i e ok. 2,5 m g stałej p r ó b k i z j e d n ą l u b d w i e m a k r o p l a m i nujolu w m a f y m a g a t o w y m m o ź d z i e r z u . M i e s z a n i n a m u s i być b a r d z o d o k ł a d n i e r o z c i e r a n a p r z e z c o najmniej 5 m i n . a b y o t r z y m a ć cząstki o b a r d z o m a ł y c h r o z m i a r a c h . W t e n s p o s ó b zmniejsza się d o m i n i m u m rozproszenie światła i u n i k a z a d r a p a ń p ł y t e k k u w e t y . O t r z y m a n ą pastę r o z c i e r a się na jednej płytce r o z k r ę c a n e j k u w e t y , n a k r y w a drugą płytką i reguluje g r u b o ś ć w a r s t w y o b r a c a j ą c i dociskając płytki, a b y wycisnąć s p o m i ę d z y nich n a d m i a r pasty. P ł y t k i umieszcza się w u c h w y c i e i k u w e t ę '-' N a p r z y k t a d firmy B e c k m a n n - R I I C , k t ó r a d o s t a r c z y ł a r e p r o d u k o w a n e
zdjęcie.
w s t a w i a d o s p e k t r o f o t o m e t r u n a d r o d z e wiązki p r z e z n a c z o n e j d o p r z e c h o d z e n i a p r z e z p r ó b k ę . Jeśli z n a się wygląd w i d m a substancji służącej d o o t r z y m a n i a zawiesiny, t o m o ż n a , s z y b k o p r z e m i a t a j ą c w i d m o , ustalić, czy stężenie p r ó b k i w zawiesinie jest w y starczające dla o t r z y m a n i a z a d o w a l a j ą c e g o w i d m a . W r a z i e p o t r z e b y stężenie m o ż n a d o p a s o w a ć przez d o d a n i e większej ilości p r ó b k i i p o n o w n e r o z t a r c i e l u b przez rozcień czenie większą ilością n o ś n i k a . T e c h n i k a o t r z y m y w a n i a p r a s o w a n y c h pastylek jest następująca. O d w a ż o n ą p r ó b k ę substancji m i e l e się d o k ł a d n i e z c z y s t y m , b e z w o d n y m b r o m k i e m p o t a s u , u m i e s z c z a m i e s z a n i n ę w specjalnej f o r m i e i p r a s u j e stosując jednocześnie e w a k u o w a n i e za p o m o c ą p o m p y p r ó ż n i o w e j . Stężenie p r ó b k i w pastylce w y n o s i z w y k l e o k o ł o 1 % . T a k otrzy m a n ą pastylkę m o ż n a b e z p o ś r e d n i o u s t a w i ć n a d r o d z e wiązki p r o m i e n i o w a n i a p r z e z n a czonej d o p r z e c h o d z e n i a p r z e z p r ó b k ę . Zaletą m e t o d y b a d a n i a substancji s p r a s o w a n y c h w pastylki jest t o , że o t r z y m u j e się w y ł ą c z n i e w i d m o p r ó b k i , p o n i e w a ż czysty, bez w o d n y b r o m e k p o t a s u jest p r z e p u s z c z a l n y dla p r o m i e n i o w a n i a p o d c z e r w o n e g o w za k r e s i e od. 2. d o 25 n m . A b y j e d n a k w y e l i m i n o w a ć a b s o r p c j ę e w e n t u a l n y c h zamęczysz-,, czed zawartych w b r o m k u potasu, m o ż n a przygotować pastylkę porównawczą z samego b r o m k u p o t a s u i umieścić ją w s p e k t r o f o t o m e t r z e n a d r o d z e wiązki p o r ó w n a w c z e j . O b y d w i e pastylki p o w i n n y m i e ć tę samą g r u b o ś ć . W p r z e c i w n y m razie, jeśli b r o m e k p o t a s u jest wilgotny l u b zanieczyszczony, m o g ą wystąpić „ o d w r o t n e " p a s m a , co będzie, szczególnie w i d o c z n e w ó w c z a s , g d y p a s t y l k a p o r ó w n a w c z a b ę d z i e g r u b s z a od pastylki z próbką. U ż y w a n y h a l o g e n e k m u s i m i e ć c o n a j m n i e j czystość analityczną i p o w i n i e n być w s t ę p n i e s p r o s z k o w a n y t a k , a b y jego cząstki p r z e c h o d z i ł y p r z e z sito o gęstości 70 m e s h . Przesiewanie n i e jest k o n i e c z n e , jeśli k a ż d ą p r ó b k ę p r o s z k u z b a d a się i stwierdzi, że uzyskuje się z n i e g o d o b r e pastylki. W s t ę p n e s p r o s z k o w a n i e m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w m e c h a n i c z n y m m ł y n k u lub r ę c z n i e w a g a t o w y m m o ź d z i e r z u . P r o s z e k najlepiej suszyć w p ł y t k i m krystalizatorze u m i e s z c z o n y m w s u s z a r c e o t e m p e r a t u r z e 1 2 0 C n a c o naj m n i e j 24 h. M o ż n a g o n a s t ę p n i e p r z e s y p a ć d o l e k k o z a m k n i ę t e g o słoika, k t ó r y należy przechowywać w eksykatorze. D
O g ó l n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p o l e g a n a o d w a ż e n i u 500 m g w s t ę p n i e z m i e l o n e g o b r o m k u p o t a s u i z m i e s z a n i u z o d p o w i e d n i ą ilością p r ó b k i (tzn. 5 m g , a b y u z y s k a ć p a stylkę o stężeniu 1%), której w i d m o m a zostać zapisane. M i e s z a n i n ę m i e l e się jeszcze d o k ł a d n i e w m ł y n k u w i b r a c y j n y m ^ . C z a s n i e z b ę d n y d o zmielenia p r ó b k i zależy od s t o p n i a w s t ę p n e g o r o z d r o b n i e n i a b r o m k u , z w y k l e j e d n a k w y n o s i od 1 d o 2 m i n , P r a s o w a n i e pastylki p r z e p r o w a d z a się p r z e w a ż n i e w d o s t ę p n e j w h a n d l u f o r m i e wy k o n a n e j ze stali n i e r d z e w n e j ) , stosując nacisk r z ę d u 122—137 M P a . F o r m ę p r z e c h o wuje się n o r m a l n i e w p r ó ż n i o w y m e k s y k a t o r z e i umieszcza p o d p r o m i e n n i k i e m n a CO n a j m n i e j 30 m i n p r z e d użyciem. F o r m ę p o użyciu t r z e b a b a r d z o d o k ł a d n i e wyczyścić, u s u w a j ą c wszelkie ślady h a l o g e n k u m e t a l u alkalicznego, k t ó r y m o ż e d z i a ł a ć k o r o d u j ą c e n ą nierdzewną stal. W celu p r z y g o t o w a n i a pastylki postępuje się w następujący s p o s ó b ; a. W c i s k a się k o r p u s f o r m y / n a p o d s t a w ę 2 (rys. 1,154a). b . W k ł a d a się jedną p ł y t k ę ze stali nierdzewnej 3 w y p o l e r o w a n ą stroną d o g ó r y W cylindryczny o t w ó r w f o r m i e . c. D o o t w o r u w f o r m i e 1 wsypuje się o d m i e r z o n ą ilość zmielonej p r ó b k i (150—< 200 m g ) . d. R o z p r o w a d z a się p r o s z e k n a p o l e r o w a n e j p o w i e r z c h n i p ł y t k i 3 p r z e z p o w o l n e w p r o w a d z a n i e t ł o c z k a 4 d o tulei w f o r m i e ; p o d c z a s w p r o w a d z a n i a t ł o c z k a o b r a c a się g o ostrożnie, a n a s t ę p n i e o b r a c a k i l k a k r o t n i e jednocześnie przyciskając delikatnie palcami. e. W y c i ą g a się p o w o l i t ł o c z e k u w a ż a j ą c , a b y nie n a r u s z y ć p o w i e r z c h n i p r o s z k u , k t ó r a p o w i n n a p o z o s t a ć g ł a d k a , bez d o ł k ó w i pęknięć. 2
i) N p . typu V i b r c m i l l f i r m y B e c k m a n n - R I I C . -> N p . f o r m ę z m o ż l i w o ś c i ą s t o s o w a n i a e w a k u a c j i rtrenn-Rllc.
(Evacuable
KBr
Die)
produkowaną
prze?
firmę
Beck-
to
n
3
1
II! _
r
l'l i
Jl
R y s . 1,154. F o r m a d o p r a s o w a n i a p a s t y l e k ; a) p r z y g o t o w a n a d o n a p e ł n i e n i a : i — k o r p u s , 2 — p o d s t a w a , 3 — s t a l o w a p ł y t k a , 4 — t t o c r e k , b) n a p e ł n i o n a i u s z c z e l n i o n a , c ) p r z y g o t o w a n a d o u s u n i ę c i a p a s t y l k i
f. W tuleję w f o r m i e w k ł a d a się d r u g ą p ł y t k ę w y p o l e r o w a n ą p o w i e r z c h n i ą d o d o ł u i delikatnie dociska się p ł y t k ę d o p r o s z k u za p o m o c ą tłoczka. U k ł a d staje się k o m p l e t n y p o z a ł o ż e n i u n a tłoczek pierścienia uszczelniającego (ang. „ O - r i n g " ) stykającego się z p o w i e r z c h n i ą f o r m y (rys. I,154b). g. F o r m ę łączy się z p o m p ą p r ó ż n i o w ą i e w a k u u j e przez co n a j m n i e j 3 m i n ; f o r m ę (ciągle p o d ł ą c z o n ą d o p o m p y p r ó ż n i o w e j ) u m i e s z c z a się w prasie h y d r a u l i c z n e j ^ i p r z e z 1 m i n p o d d a j e n a c i s k o w i nie p r z e k r a c z a j ą c e m u 122—137 M P a . h. Z w a l n i a się p r a s ę i o d ł ą c z a p o m p ę próżniową, f o r m ę o d w r a c a się i u s u w a p o d stawę 2 p a l c a m i u t r z y m u j ą c t ł o c z e k n a miejscu. i. Cylinder z p e r s p e k s u (plekśiglasu) u m i e s z c z a się n a w i e r z c h o ł k u u k ł a d u , k t ó r y wstawia się p o n o w n i e do p r a s y h y d r a u l i c z n e j ; stosuje się wystarczający nacisk, a b y w y s u n ą ć dolną p ł y t k ę i p a s t y l k ę z tulei (rys. I,154c). j . Z w a l n i a się nacisk, u s u w a k o r p u s f o r m y / , z d e j m u j e górną, stalową p ł y t k ę z p o wierzchni pastylki, a n a s t ę p n i e w y j m u j e s z c z y p c a m i s a m ą pastylkę (pastylki n i e w o l n o b r a ć p a l c a m i ) i u m o c o w u j e ją w specjalnie z a p r o j e k t o w a n y m u c h w y c i e . T e ostatnie o p e r a c j e najlepiej p r o w a d z i ć p o d p r o m i e n n i k i e m . U c h w y t z pastylką u m i e s z c z a się w s p e k t r o f o t o m e t r z e n a d r o d z e wiązki p r z e z n a c z o n e j d o b a d a n i a p r ó b k i ; jeśli p o t r z e b n a jest pastylka p o r ó w n a w c z a z b r o m k u p o t a s u , to p r z y g o t o w u j e się ją w p o d o b n y s p o s ó b i w p r o w a d z a n a d r o g ę wiązki p o r ó w n a w c z e j . Odpowiednio przygotowana pastylka, powinna być lekko m a t o w a wskutek obecności p r ó b k i (pastylka p o r ó w n a w c z a p o w i n n a b y ć przejrzysta). Jeśli w p a s t y l c e w i d o c z n e są b i a ł e p l a m k i , t o jest m o ż l i w e , że m i e s z a n i n a z o s t a ł a n i e r ó w n o m i e r n i e z m i e l o n a . T e n dencja pastylki d o łuszczenia się świadczy o zbyt silnym zmieleniu s k ł a d n i k ó w . Z m ę t n i e n i e pastylki p o wyjęciu z f o r m y ś w i a d c z y o p o c h ł o n i ę c i u w o d y ; a b y t e g o u n i k n ą ć , należy dostatecznie d ł u g o s t o s o w a ć e w a k u a c j ę , a n a s t ę p n i e wyjąć p a s t y l k ę p o d p r o m i e n nikiem. W h a n d l u d o s t ę p n y jest szereg m a ł y c h r ę c z n y c h p r a s , k t ó r e m o ż n a s t o s o w a ć w ó w czas, gdy w y t w a r z a się niewielką liczbę pastylek z h a l o g e n k i e m . N i e m a w ó w c z a s p o t r z e b y n a b y w a n i a bardziej s k o m p l i k o w a n e j prasy h y d r a u l i c z n e j . Z a s a d a d z i a ł a n i a ręcz n y c h p r a s polega n a t y m , że n a s p r o s z k o w a n ą p r ó b k ę (około 50—100 m g ) , r o z s y p a n ą r ó w n o m i ę d z y w y p o l e r o w a n y m i d o g ł a d k o ś c i optycznej c z o ł a m i d w ó c h ś r u b , wywiera się n i e z b ę d n e ciśnienie p r z e z w k r ę c e n i e t y c h ś r u b z p r z e c i w n y c h s t r o n cylindra, a n a s t ę p n i e ich dociśnięcie. J e d e n z d o s t ę p n y c h w h a n d l u t y p ó w takiej p r a s y ) p r z e d s t a w i o n o n a fotografii (rys. 1,155). Z cylindra tej prasy m o ż n a e w a k u o w a ć l o t n e substancje. P o usunięciu ś r u b f o r m ę zawierającą p a s t y l k ę m o n t u j e się w o d p o w i e d n i o z a p r o j e k t o w a n y m u c h w y c i e i wstawia d o s p e k t r o f o t o m e t r u n a d r o d z e wiązki p r z e z n a c z o n e j d o b a d a n i a p r ó b k i . N a d r o d z e wiązki p o r ó w n a w c z e j t r z e b a u s t a w i ć o d p o w i e d n i o w y r e g u l o w a n y , 5
i) N p . firmy B e c k m a n n - R I I C . S> J e s t to typ M i a i - p r e s s firmy W i l k s S c i e n t i f i c C o r p . m;liion, k t ó r a dostarczyła r ń w n i e t zdjęcie p r a s y .
s p r z e d a w a n y w W i e l k i e j Brytanii p r z e z f i r m ę
Tech-
wykonany z metalu, grzebieniowy osłabiacz optyczny, ponieważ forma utrzymująca p a s t y l k ę n a d r o d z e wiązki d o b a d a n i a p r ó b k i ogranicza ilość p r o m i e n i o w a n i a m o g ą c e g o przejść p r z e z p a s t y l k ę i n a w e t p r z y długościach fal, k t ó r e nie są a b s o r b o w a n e , w i ą z k a p r z e c h o d z ą c a p r z e z p r ó b k ę i w i ą z k a p o r ó w n a w c z a nie będą z r ó w n o w a ż o n e . F o r m ę i ś r u b y m y j e się w o d ą w o d o c i ą g o w ą , p o c z y m płucze e t a n o l e m , n a s t ę p n i e c h l o r k i e m
R y s . 1,155. P r a s a r ę c z n a d o w y t w a r z a n i a p a s t y l e k z
halogenkiem
metylenu i na koniec suszy bibułą p o d p r o m i e n n i k i e m . N a l e ż y u w a ż a ć , a b y nie u s z k o dzić p o l e r o w a n y c h p o w i e r z c h n i c z o ł a ś r u b . U s z k o d z e n i a t a k i e m o g ą p o w s t a ć p o d c z a s z d r a p y w a n i a za p o m o c ą ł o p a t k i p r z y w a r t y c h cząstek h a l o g e n k u , lub p r z y u d e r z e n i u śrubą w f o r m ę . Roztwory ciał stałych łub cieczy b a d a się w k u w e t a c h o g r u b o ś c i o d 0,025 d o 1 m m , stosując stężenia o d p o w i e d n i o o d 20 d o 0 , 5 % w p r z y p a d k u z w i ą z k ó w o m a s i e cząstecz k o w e j o k o ł o 150. D o b a d a n i a z w i ą z k ó w o większej m a s i e cząsteczkowej p r z y g o t o w u j e się r o z t w o r y o o d p o w i e d n i o w i ę k s z y m stężeniu. D o naj powszechni ej s t o s o w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w , k t ó r e m u s z ą b y ć czyste i bez w o d n e , należą: c h l o r o f o r m , c z t e r o c h l o r e k węgla i dwusiarczek węgla (p. 11,1,6,7,32). W y b r a n o je dlatego, że w y k a z u j ą o n e s t o s u n k o w o m a ł ą liczbę i n t e n s y w n y c h p a s m a b s o r p c y j n y c h w zakresie 5000—650 c m (rys. 1,156—158). W o b s z a r z e t y c h i n t e n s y w n y c h p a s m a b s o r p c y j n y c h nie m o ż n a r e j e s t r o w a ć s y g n a ł ó w p o c h o d z ą c y c h o d substancji r o z p u s z c z o n e j , n a w e t p o umieszczeniu n a d r o d z e wiązki - 1
DTugość fati
fam) 12 13 M 15
2000
R y s . 1,156. W i d m o c h l o r o f o r m u w
1800 1600 Liczba falowa (cm-')
podczerwieni
1400
1200
iO0Q
800
Długość fali
•S, Ci
3 —i
'*
'-r—r
S
- i i
•
liczba R y s . 1,157. W i d m o
czterochlorku węgla w
fatom
(fim) S
7
8
r~t
i'!'-"' "
—
9 i
10
11 12 13
1—i—i
\ i
1415
ii
(cm-<)
podczerwieni,
p o r ó w n a w c z e j w a r s t w y r o z p u s z c z a l n i k a o identycznej g r u b o ś c i . E f e k t k o m p e n s u j ą c y tej w a r s t w y n i e m a b o w i e m z n a c z e n i a , g d y ż d o u k ł a d u d e t e k t o r a p r a k t y c z n i e n i e d o c h o d z i p r o m i e n i o w a n i e i pisak nie m o ż e zostać u r u c h o m i o n y . W zakresie, w k t ó r y m występują s ł a b s z e p a s m a a b s o r p c y j n e r o z p u s z c z a l n i k a , m o ż n a z a r e j e s t r o w a ć sygnały p o c h o d z ą c e o d substancji r o z p u s z c z o n e j p o d w a r u n k i e m , że za s t o s o w a n e k u w e t y ( k u w e t a z r o z t w o r e m i k u w e t a z r o z p u s z c z a l n i k i e m ) będą m i a ł y j e d n a k o w ą g r u b o ś ć i że r o z t w ó r będzie t a k stężony, iż m o ż n a będzie użyć k u w e t o m a łej grubości. ( U ż y c i e bardziej r o z c i e ń c z o n e g o r o z t w o r u w y m a g a j ą c e g o grubszej k u w e t y s p r a w i a , że słabsze p a s m a a b s o r p c y j n e r o z p u s z c z a l n i k a stają się i n t e n s y w n e , c o p o w o duje zmniejszenie t r a n s m i t a n c j i w t y m zakresie).
5000
4000
3000
2000
1800
1600
1400
1200
1000
f
Liczba falowa (cm~ ) R y s . 1,158. W i d m o d w u s i a r c z k u w ę g l a ^ ' p o d c z e r w i e n i ( z a p i s a n e p r z y u ż y c i u k u w e t y n a 0,015 m m grubości^
ustawionej
8Q0
650
D o b a d a ń s t a n d a r d o w y c h stosuje się d w a typy kuwet d o cieczy: a) k u w e t y r o z k r ę c a n e , k t ó r y c h g r u b o ś ć m o ż n a z m i e n i a ć stosując odpowiedniej g r u b o ś c i p r z e k ł a d k i z o ł o w i u lub teflonu; zaletą t y c h k u w e t jest możliwość r o z e b r a n i a i w y m y c i a ich p o użyciu; w razie p o t r z e b y m o ż n a t a k ż e p r z e p o l e r o w a ć o k i e n k a k u w e t y ; b) k u w e t y nier o z k r ę c a n e o stałej grubości ( d o s t ę p n e w postaci d o p a s o w a n y c h d o siebie p a r ) , w k t ó r y c h d o sklejenia okienek u ż y t o p r z e k ł a d e k ze z a m a l g a m o w a n e g o ołowiu, zapewniają c e g o całkowitą szczelność tych k u w e t ; k u w e t y te nadają się szczególnie d o l o t n y c h p r ó b e k , j e d n a k ż e w y m a g a j ą o s t r o ż n e g o o b c h o d z e n i a się, p o n i e w a ż w r a z i e u s z k o d z e n i a w e w n ę t r z n y c h p o w i e r z c h n i p ł y t e k t r z e b a odesłać kuwetę d o n a p r a w y , co jest oczywiście k o s z t o w n e . B u d o w a t y c h d w ó c h t y p ó w k u w e t jest p o d o b n a . J a k o p r z y k ł a d m o ż e służyć k u w e t a p r z e d s t a w i o n a n a rys. I,159a >. W k u w e c i e znajdują się r ó w n i e ż o t w o r y w l o t o w y 1
R y s , 1,159. K u w e t y s t o s o w a n e w b a d a n i a c h s p e k t r o s k o p o w y c h . : a] o s t a ł e j g r u b o ś c i , b) o r e g u l o w a n e j g r u b o ś c i
R y s . 1,160. S c h e m a t k u w e t y do badania roztworów silnie rozcieńczonych
i w y l o t o w y , p r z e z k t ó r e w p r o w a d z a się ciecz. W t y m celu k u w e t ę k ł a d z i e się p o z i o m o n a stole o t w o r a m i d o góry. W jeden z o t w o r ó w w k ł a d a się igłę s t r z y k a w k i i w s t r z y k u j e r o z t w ó r . P r z e d o s t a w a n i e się cieczy d o w n ę t r z a k u w e t y m o ż n a ł a t w o o b s e r w o w a ć ; należy p r z y t y m z w r a c a ć u w a g ę , a b y nie w p r o w a d z a ć p ę c h e r z y k ó w p o w i e t r z a . W celu utrzy m a n i a cieczy w k u w e c i e o t w o r y z a t y k a się k o r k a m i z teflonu. K u w e t ę u m i e s z c z a się w s p e k t r o f o t o m e t r z e n a d r o d z e wiązki przeznaczonej d o p r z e c h o d z e n i a p r z e z p r ó b k ę . W p o d o b n y s p o s ó b w p r o w a d z a się czysty rozpuszczalnik do drugiej k u w e t y , k t ó r a m a o d p o w i e d n i o d o b r a n ą g r u b o ś ć , a n a s t ę p n i e umieszcza się tę k u w e t ę n a d r o d z e wiązki porównawczej. K u w e t y o p r ó ż n i a się przez p o d ł ą c z e n i e j e d n e g o o t w o r u d o u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o , w skład k t ó r e g o w c h o d z i o d p o w i e d n i u k ł a d w y m r a ż a l n i k ó w , n a s t ę p n i e m y j e się płucząck i l k a k r o t n i e c z y s t y m r o z p u s z c z a l n i k i e m , a p o t e m chlorkiem m e t y l e n u . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się przez p o d ł ą c z e n i e n a k r ó t k o d o u k ł a d u p r ó ż n i o w e g o , k u w e t ę suszy się p o d p r o m i e n n i k i e m i p r z e c h o w u j e w e k s y k a t o r z e . N a l e ż y u n i k a ć dłuższego przeciągania p o w i e t r z a przez kuwetę, p o n i e w a ż o k i e n k a k u w e t y m o g ą ulec z m a t o w i e n i u p o d w p t y wem pary wodnej zawartej w atmosferze. N a j d o k ł a d n i e j s z e k o m p e n s o w a n i e absorpcji r o z p u s z c z a l n i k a osiąga się dzięki użyciu droższej k u w e t y o r e g u l o w a n e j grubości (rys. I,159b). J e d n o z o k i e n e k tej k u w e t y
A Produkcji
firmy B e c k m a n n - R I I C , k t ó r a o f i a r o w a ł a
również reprodukowane
zdjęcie.
m o ż n a p r z e s u w a ć za p o m o c ą u r z ą d z e n i a m i k r o m e t r y c z n e g o , c o u m o ż l i w i a u s t a w i e n i e d o w o l n e j grubości. D z i ę k i t e m u m o ż n a w s p e k t r o f o t o m e t r z e d o k ł a d n i e d o p a s o w a ć d o siebie g r u b o ś ć d w ó c h t a k i c h k u w e t w y p e ł n i o n y c h o d p o w i e d n i m r o z p u s z c z a l n i k i e m . Jedną z kuwet n a s t ę p n i e o p r ó ż n i a się, czyści, n a p e ł n i a b a d a n y m r o z t w o r e m i zapisuje w i d m o rozpuszczonej substancji. N i e k i e d y t r z e b a zapisywać w i d m a r o z t w o r ó w silnie r o z c i e ń c z o n y c h ( n p . 0,005 m o l / l ) , na p r z y k ł a d p o d c z a s b a d a n i a m i ę d z y c z ą s t e c z k o w y c h i w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w y c h wiązań w o d o r o w y c h w z w i ą z k a c h zawierających g r u p y h y d r o k s y l o w e . D o b a d a n i a r o z t w o r ó w o t a k i c h stężeniach n i e z b ę d n e są k u w e t y g r u b o ś c i o k o ł o 1,5 c m . I c h b u d o w a jest stosun k o w o p r o s t a ; s c h e m a t takiej k u w e t y , k t ó r a z n a l a z ł a z a s t o s o w a n i e w wielu l a b o r a t o r i a c h , p r z e d s t a w i o n o n a r y s . 1,160.
L I T E R A T U R A 1,3. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Ogólne
zasady bezpieczeństwa
w
pracowni
H a z a r d s in t h e c h e m i c a l l a b o r a t o r y , red. G , D . M u i r , w y d . 2, L o n d o n , T h e C h e m i c a l S o c i e t y 1 9 7 2 . F i s h e r m a n u a ł o f l a b o r a t o r y s a f e t y , P i t t s b u r g , T h e F i s h e r Scientific 1 9 7 2 . Safety in Gis l a b o r a t o r y , P r o c e c d i n g s o f the Interiab S y m p o s i u m at Shell C e n t r ę , D e p a r t m e n t o f T r a d e a n d I n d u s t r y , l . n n d o n . June 1973. S a f e t y i n c h e m i c a l l a b o r a t o r i e s a n d i n t h e u s c o f clieraicals, w y d . 2 , L o n d o n , I m p e r i a l C o l l e g e o f S c i e n c e a n d T e c h n o l o g y 1971. S a f e t y m a n n e l o f t h e U n i v e r s i t y of M a n c h e s t e r I n s t i t u t e o f S c i e n c e a n d T e c h n o l o g y , July 1973. S a f e t y i n t h e use o f c o t n p r e s s e d g a s c y l i n d e r s , L o n d o n , T h e British O x y g e n 1972. E t h e l B r o w i n g : Toiticity and m e t a b o l i s m o f industrial s o l v e n t s , A m s t e r d a m , EIsevier 1965. R . H . D r i e s b a c h : H a n d b o o k o f p o i s o n s , w y d . 4, L o s A l t o s , California, L a r g c M e d i t a l P u h l i c a t i o n s N . I . S a x : D a n g e r o u s p r o p e r t i e s o f industrial m a t e r i a l s , w y d . 3, N e w Y o r k , R e i n h o l d 196B. H a n d b o o k of t o i i c o l o g y , t. 1—5, P h i l a d e l p h i a , S a n d a u e r s 1956—9,
LI.
T h r e s s h o l d limit v a l n e s f o r 1973. T e c h n i c a l d a t a n o t e , N o . 2 , T h e D e p a r t m e n t o f T r a d e a n d I n d u s t r y , London, HMSO. 12. T h e c a r c i n o g e n i c s u b s t a n c e s r e g u l a t i o n s , N o . 879, L o n d o n , H M S O 19(57, 13. C . F . Searie: Chem. Drit. 1 9 7 6 , 6 . 5 . 14. P r e c a u t j o n s for l a b o r a t o r y w o r k e r s w h o h a n d l e c a r c i n o g e n i c a r o m a t i c a m i n e s , L o n d o n , Chester B e a t t y R e s e a r c h Institute 1966. 15. T h e a s b e s t o s reBulations, N o . 6 9 0 , L o n d o n , H M S O 1 9 6 9 . 16. P , J. W a r r e n : H a z a r d s i n v o l v e d i n t h e u s e o f a s b e s t o s , U n i v e r s i t y o f L o n d o n S a f e t y S u b - C o m i t t e e M e m o r a n d u m 1969,
1,12. 17. 18. 19.
Chłodzenie
21.
reakcyjnych
A . J. G o r d o n , R . A . F o r d ; T h e U i e m i s t c o m p a n i o n , N e w Y o r k , W i l e y - I n t e r s c i e n c e A . M . P h i p p s , D . N . H u m e : / . Chem. Ed. 1968. 4 5 , 6 6 4 . R . E . R a n d e a u : J. Chem. Etg. Data 1 9 6 6 , 1 1 , 1 2 4 .
1,17,1. 20.
mieszanin
Uwodornianie
1972, s. 4 5 1 .
katalityczne
R . L . A u g u s t i n e : Catalytie h y d r o g e n a t i o n . Techniqu.es a n d a p p l i c a t i o n s in o r g a n i e synthesis, L o n d o n , A r n o l d 1965. Patrz t a k ż e H . O . H o u s e : M o d e r n s y n t h e t i c r e a c t i o n s , w y d . 2 , C a l i f o r n i a , B e n j a m i n 1972, s. 1. C . A . B r o w n , H . C , B r o w n : J. Org. Chem. 1966, 3 1 , 3 9 8 9 .
1.17.5.
Fotochemia organiczna
22.
N a przykład: A . C o x , T . J . K e m p : I n t r o d u c t o r y p h o t o c h e m i s t r y , L o n d o n , M c G r a w - H i l l 1 9 7 1 ; R . B . C u n dall, A . Gilbert; P h o t o c h e m i s t r y , L o n d o n , N e l s o n 1970; N . J. T u n o : M o l e c u l a r p f r o t o c h e m h t r y , N e w Y o r k , B e n j a m i n 1965.
23.
J. G. Calvert, J. N . Pitts: P h o t o c h e m i s t r y , N e w Y o r k , W i l e y 1966.
24. 25.
W p o z . 17, . 3 5 1 . A . Schonoerg, G. Veriag 1968.
26.
S. D . C o h e n , M . V . M i j o v i c , G. A . N e w m a n n , E . Pitts. Chem.
27.
O r g a n i e p h o t o c h e m i c a l s y n t h e s e s , r e d . R . SrinivB
s
1.17.6. 28. 29.
Syntezy
O.
Schenck,
O.
elektrolityczne
A.
Neumiiller;
Preparatiye
organie
photochemistry,
Berlin
Springer
and Ind. 1967. 1079.
(anodowe)
S. S w a n n : E l e c t r o l y t i c r e a c t i o n s . In; T e c t m i ą u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , red. A . W e i s s b e r g e r , w y d . Z, t. 11. N e w Y o r k , I n t e r s c i e n c e 1956, s. 3 8 5 . B . C . L . W e e d o n : T h e k o l b e electrolytic al s y n t h e s i s I n : A d v a n c e s in o r g a n i e c h e m i s t r y , red. R . A . R a p h a e l . E . C . T a y l o r , H . W y n b e r g , t. 1, N e w Y o r k , I n t e r s c i e n c e 1960, r o i d z . 1.
30. A . J. Fry: S y n t h e t i c organie e i e c t r e c h e m i s t r y , N e w Y o r k , H a r p e r a n d R o w 3 1 . O r g a n i e e l e c t r c c h c m i s t r v . red. M . M . Baizer, N e w Y o r k 1979. 3 2 . G . D r y h u r s t , P. J. E M n g : Anal. Chem. 1967, 3 9 . 6 0 7 .
1,17,7.
Reakcje w ciekłym
1972.
amoniaku
3 3 . H , O. H o u s e : M o d e r n s y n t h e t i c r e a c t i o n s , w y d , 2 , C a l i f o r n i a , B e n j a m i n 1972, s. 145. 34. L . B r a n d s m a : P r e p a r a t i y e a c e t y l e n i e c h e m i s t r y , A m s t e r d a m , E l s e v i e r 1 9 7 1 .
1.20.
Krystalizacja
3 5 . D i c t i o n a r y of L o n d o n , Eyre 36. H a n d b o o . t o f 37. H a n d b o o k of
o r g a n i e c o m p o u n d s , red. Sir Jan H e i l b r o n , A . H . C o o k , H . M . B u n b u r y , D . H . H e y , w y d . 4 , and S p o t t i s w o o d e a n d E . a n d F . N . S p o n 1965. c h e m i s t r y , r e d . N . A . L a n g e , w y d . 10, N e w Y o r k , M c G r a w - H i l l 1961. chemistry and pbysies, red. R. C. Weast, w y d . 5 2 , O h i o , T h e Chemical Rubber 1971—2.
1.21. Sublimacja 3 8 . (a) A. I. V o g e ( : E l e m e n t a r y practical o r g a n i e c h e m i s t r y , Pt. I. S m a l i s c a l ę p r e p a r a t i o n s , w y d . 2 , L o n g m a n s 1966, S. 33; patrz t a k i e (b) R . S. T i p s o n : S u b l i m a t i o n , In: T e c h n i q u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , red. A . W e i s s berger, t, I V , I n t e r s c i e n c e 1965, s. 661- (c) N , D . C h e r o n t s : D i s l i l l a t i o n , s u b l i m a t i o n and e x t r a c t i o n . In: T e c h n i ą u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , red. A . W e i s s b e r g e r , t. I V , Interscience 1954, S. 84. 39. G . B r o u g h t o n : F r e e z e drying. In: T e c h n i q u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , red. A . W e i s s b e r g e r , w y d . 2, t. I I I , N e w Y o r k , Iulerscience 1956, s. 8 3 1 .
1.22. Ekstrakcja rozpuszczalnikami 40. S. G l a s s t o n e , D . L e w i s : E l e m e n t s o f p h y s i c a l c h e m i s t r y , w y d . 2 z m . L o n d o n , M a c m i U a n 1963, s. 379—SS2. 4 1 . L . C . Craig, D . Craig: L a b o r a t o r y e x t r a c t i o n a n d c o u n t e r c u r r e n t d i s t r i b u t i o n . W : p o z . 39, s. 149.
1.24. 42.
Destylacja pod
ciśnieniem
atmosferycznym
E . K n e l L H a n d b o o k o f l a b o r a t o r y d i s t i l l a t i o n , red. E . C . L u m b , w y d . 2 , A m s t e r d a m , E l s e v i e r 1 9 6 3 .
1.25. Destylacja z parą wodną 4 3 . C . S. C a r l s o n , J. Stewart: E x t r a c t i v e a n d a z e o t r o p i c distillation. In: T e c h n i ą u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , r e d . A . W e i s s b e r g e r , w y d . 2 , t. I V , N e w Y o r k , W i l e y - l n t e r s c i e n c e 1965, s. 4 9 7 . 4 4 . W p o z . 38(a), s. 16. 4 5 . L, H . H o r s l e y : A z e o t r o p i c data-II. I n : A d v a n c e s i n c h e m i s t r y series, A m e r i c a n C h e m i c a l S o c i e t y A p p l i e d P u b l i c a t i o n 1962.
1.26.
Destylacja frakcyjna
pod
ciśnieniem
atmosferycznym
46.
F, E . W i l l i a m s : O r d i n a r y fractional d i s t i l l a t i o n . In: T e c h n i ą u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , r e d . A . W e i s s b e r g e r , w y d . 2 , t, I V , N e w Y o r k , I n t e r s c i e n c e 1965, s. 2 9 9 . 4 7 . F . D a n i e l s , J. W . W i l l i a m s , P . B e n d e r , R. A . A l b e r t y , C . D . C r o m w e l l : E x p e r i m e n l a l p h y s i c a l c h e m i s t r y , w y d . 6, N e w Y o r k , M c G r a w - H i l l 1962, s. 6 0 . 4S. F . L. J. S i x m a , H . W y n b e r g : A m a n u e l o f plivsical m e t h o d s in o r g a n i e c h e m i s t r y , N e w Y o r k , W i l e y 1964, s. 107.
1.27.
Destylacja
pod
ciśnieniem
zmniejszonym
4 9 . R, S. T i p s o n ; D i s t i l l a t i o n u n d e r m o d e r a t e v a c u u m . W ; p o z . 46, s. 5 1 1 .
1.28.
Destylacja
pod
wysoką
próżnią —
destylacja
50.
E, S. Perry: D i s t i l l a t i o n u n d e r h i g h v a c u u m . W : p o z . 4 6 , s. 535.
51.
P. B i d g e w a y W a t t : M o l e c u l a r stills, L o n d o n , C h a p m a n &. H a l l .
1,31. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 5S.
molekularna
Chromatografia H . G. Cassidy: Fundamenta!;; o f c h r o m a t o grap hy. In: Techniąue- o f o r g a n i e c h e m i s t r y , red, A . W e i s s b e r g e r , t. X , N e w Y o r k , I n t e r s c i e n c e 1963. C h r o m a t o g r a p h y . red. E . H e f t m a n n , w y d . 3 , N e w Y o r k , R e i n h o l d 1974. R . Stock, C . R i c e : C h r o m a t o g r a p h i c m e t o d s , w y d . 2, L o n d o n , C . i a p m a n and H a l l 1967. O. M i k e s : L a b o r a i u r y m a n u e l o f c t i r o m a t o g r a p h i c m e t o d s , L o n d o n , V a n N o s t r a n d 1970. B . L. Karger. L. R. S n y d e r , C. H o r v a t h : A n i n t r o d u c t i o n to s e p a r a t i o n s c i e n c e , N e w Y o r k , W i l e y - l n t e r s c i e n c e 1973. J. G. Kirchner: T h i n - l a y c r c h r o m a t o g r a p h y . In: T e c h n i ą u e of o r g a n i e c h e m i s t r y , red. A , W e i s s b e r g e r , t. XII, N e w Y o r k , Interscience 1967, K. R a n d e r a t h : T h i n - l a y e r c h r o m a t o g r a p h y , w y d . 2, N e w Y o r k , A c a d e m i c P r e s s 196S.
59.
E.
Stahl: T h i n - l a y e r
c h r o m a to g r a p h y .
A
laboratory
handbook,
w y d . 2, B e r l i n ,
Springer-Verlag;
London,
A l l e n and U n w i n . . 6 0 . T. L . C . V i s u a l i s a t i o n reagents a n d c h r o m a t o g r a p h i c s o l y e n t s , E a s t m a n O r g a n i e c h e m i c a l s , R o c h e s t e r , N e w Y o r k ( K o d a k p u b l i c a l i o n N o . JJ-5). 6 1 . I. M . Hairj. K, M a c e k : Paper c h r o m a ł o g r a p h y , N e w Y o r k . A c a d e m i c P r e s s 1963. 6 2 I, S m i t h , J, O . F e i n b e r g : P a p e r a n d thin-Iayer c h r o m a t o g r a p h y , Londor., L o n g m a n 1972. 63'. O . E . S c h u p p : G a s c h r o m a t o g r a p h y . I n : T e c h n i q u e ot o r g a n i e c h e m i s t r y , r e d . E . S. Perry, A . W e i s s b e r g w , t. X I I I , N e w Y o r k , Interscience 1968. 6 4 Practical m a n u e i of ga^ c h r o m a t o g r a p h y , r e d . J . T r a n c h a n t , A m s t e r d a m . E l s e v i e r 1969. 65.
D . A,
66. 67. 68. 69. 70. 71.
s c i e n c e 1970. H . D e t e r m a n n : O d c h r o m a t o g r a p h y , N e w Y o r k , Springer-Verłag I 9 S 8 . F. Hefferich: l o n enchange, N e w Y o r k , M c G r a w - H i l l 1962. H . B r o c k m a n n , H . S c h o d d e r : Ber. 1941, 7 4 B , 7 3 . R , H e r n a n d e z , L . R . A x e l r o d : Aual. Chem. 1 9 6 1 , 3 3 , 370. H . H . Strain: C h r o m a t o g r a p h i c a d s o r p t i o n a n a l y s i s , w y d . 2 , N e w Y o r k , B . L o e v , M . M . G o o d m a n : Chem. and Ind. 1967, 2 0 2 6 .
1,32.
Leathard, B. C. Shurlock:
Rozdzielanie
Identification
t e c h n k r u e Łn 8 "
c h r o m a to s r a p h y ,
przeciwprądowe
L . C . Craig, D , Craig: I n : T e c h n i q u e o f o r g a n i e c h e m i s t r y , Y o r k , Interscience 1956, s, 149.
73.
L.
74. 75. 76.
L . C Craig, B . W i l l i a m s o n : J. Diol. Chem. 1947, 168, 6 3 7 . L . A l d e r s : L i ą u i d - h ą u i d e s t r a c t i o n , w y d . 2, A m s t e r d a m , Elsevier 1959. R . E . T r e y b a l : Liquid e x t r a c t k m , w y d . 2, N e w Y o r k , M c G r a w - H i l l 1963.
1,36. 77. 78.
C r a i g : J.
Biot.
Oznaczanie
Wiley-lnter-
Interscience,
72.
C
London,
Chem.
masy
1944,
155,
w y d . 2, t. III, c z .
1, A . W e i s s b e r s e r , N e w
519.
cząsteczkowej
3. H . B e n y o n , A . E . W i l l i a m s : M a s s a n d e b u d a n c e t a b l e s f o r use in m a s s s p e c t r o m e t r y , N e w Y o r k , E l s e v i e r 1963. J. L e d e r b e r g : ComputaLion o f m o l e c u l a r f o r m u l a e f r o m m a s s s p e c t r o m e t r y , S a o F r a n c i s c o , H o l d e n - D a y 1964.
1,37. Skrecalność optyczna 79. N a przykład: J. F , S t o d d a r t : S t e r e o c u e m i s t r y . I n : M T P International r e v i e w o f s c i e n c e , r e d . W . D . O l l i s , t. 1, L o n d o n , B u t t e r w o r t h s 1973: E . L . E l i e l : S t e r e o c h e m i s t r y o f c a r b o n c o m p o u n d s , N e w York,, M c O r a w -Hill 1962; Progress in s t e r e o c h e m i s t r y , r e d . B . J. A y l c t t , M . M . H a r r i s , P . B. D , d e l a M a r ę , W . KJyne, t. 1 — 1 , L o n d o n , B u t t e r w o r t n s 1 9 5 4 — 6 8 ; T o p i c s in s t e r e o c h e m i s t r y , red. E . L . Eliel, N . L . A l l i n g e r , t, 1—S, i n t e r s c i e n c e 1967—74. 80. 81.
N a p r z y k ł a d : W; p o z . 4 7 , s, 2 3 9 ; F i n d l a y ' s practical p h y s i c a l c h e m i s t r y , r e d . B . P . L e v i t t , w y d . 9 , L o n d o n , L o n g m a n 1973, s. 206N a p r z y k ł a d : W . K l y n e : Optical rotary d i s p e r s i o n and the study o f o r g a n i z e d structures. I n : A d v a n c e s i n o r g a n i e c h e m i s t r y , red. R . A . R a p h a e l , E . C . T a y l o r , H . W y n b e r g , t. I, N e w Y o r k , I n t e r s c i e n c e 1960, s. 2 3 9 ; Optical r o t a t o r y d i s p e r s i o n and circular d i c h r o i s m in o r g a n i e c h e m i s t r y , red. G . S n a t z k e , H e i d e a 1967; L . Velluz, M . L e g r a n d , M . G r o s j e a n : Optical circular d i c h r o i s m , V e r l a g - C h e m i e , W e i n h e i m / B e r g s i r . a n d N e w Y o r k , A c a d e m i c P r e s s 1967; p . C r a b b ś . A . C . Parker: O p t i c a l rotary d i s p e r s i o n a n d c i r c u l a r d i c h r o i s m . I n , T e c h n i ą u e s of c h e m i s t r y , red. A . W e i s s b e r g e r , B . W . R o s s i t e r , t. 1, c z . I I I c , W i l e y 1 9 7 2 , s. 1 8 3 .
1,39. 82.
Metody
spektroskopowe
W y m i e n i o n e tutaj o r a z n a s. 9 7 2 p o z y c j e l i t e r a t u r o w e są p r z y k ł a d a m i n i e k t ó r y c h w a ż n y c h m o n o g r a f i i d o t y c z ą c y c h teorii, w y k o n a n i a i interpretacji w i d m , C . N . B a n w e l l : F u n d a m e n t a l s o f m o l e c u l a r s p e c t r o s e o p y , L o n d o n , M c G r a w - H i l l 1965; D . H . W h i f f e n : S p e c t r o s e o p y , L o n d o n , L o n g m a n 1972; A . D . C r o s s , R . A . J o n e s : A n i n t r o d u c t i o n to practical infrared s p e c t r o s e o p y , w y d . 3 , L o n d o n , B u t t e r w o r t h s 1 9 6 9 ; M . J. d e Faubert M a u n d e r : Practical h i n t s o n infrared s p e c t r o m e t r y , L o n d o n , A . H i l g e r 1971; J. R . E d u i s b u r y : Practical h i n t s o n a b s o r p t i o n s p e c t r o m e t r y ( U V a n d yisible), L o n d o n , A . H i l g e r 1967.
Rozdział II Rozpuszczalniki i odczynniki
IL1.
OCZYSZCZANIE POWSZECHNIE ORGANICZNYCH
UŻYWANYCH
ROZPUSZCZALNIKÓW
S t o p i e ń czystości r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h , j a k i e znajdują się w sprzedaży, jest często dostatecznie w y s o k i do s t o s o w a n i a ich w wielu r e a k c j a c h ; w a r u n k i e m j e d n a k jest t o , a ż e b y o b e c n o ś ć niewielkich ilości w o d y ( w o d a jest najczęściej s p o t y k a n y m za nieczyszczeniem w s z y s t k i c h r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h ) nie szkodziła biegowi danej reakcji, jak też t o , a b y i n n e zanieczyszczenia (np. etanol w eterze d i e t y l o w y m ) nie w c h o dziły w n i e p o ż ą d a n e r e a k c j e u b o c z n e . P r o d u k t y h a n d l o w e b ę d ą c e w p o w s z e c h n y m uży ciu są z w y k l e w y p o s a ż o n e w specyfikacje wskazujące ilość o r a z r o d z a j wszelkich zanie czyszczeń, Jeśli j e d n a k dla p o s z c z e g ó l n y c h reakcji p o z i o m zanieczyszczeń (włączając wodę) znajdujących się w h a n d l o w y c h g a t u n k a c h r o z p u s z c z a l n i k ó w jest zbyt duży, w t e d y trze b a je p o d d a ć oczyszczaniu. Oczyszczanie p r o d u k t ó w h a n d l o w y c h jest często bardziej o p ł a c a l n e niż z a k u p z n a c z n i e droższych r o z p u s z c z a l n i k ó w cz.d.a., z w ł a s z c z a , g d y istnie je z a p o t r z e b o w a n i e n a b a r d z o d u ż e ilości t y c h czystych p r o d u k t ó w . W p r o c e s a c h wy dzielania (ekstrakcja) i oczyszczania (krystalizacja) substancji"" o r g a n i c z n y c h należy r ó w nież stosować o d p o w i e d n i o czyste rozpuszczalniki, zwłaszcza w k o ń c o w y c h f a z a c h tych operacji, jeśii s u b s t a n c j a jest p r z e z n a c z o n a d o analizy spektralnej l u b (oraz) analizy elementarnej. W y k a z najważniejszych i najczęściej u ż y w a n y c h ś r o d k ó w suszących o r a z o m ó w i e n i e ich z a s t o s o w a n i a d o osuszania r o z t w o r ó w związków o r g a n i c z n y c h z a m i e s z c z o n o w p . 1,23. D o w s t ę p n e g o osuszenia większości r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h m o ż n a z a s t o s o w a ć wiele s p o ś r ó d p o d a n y c h w t y m zestawie substancji suszących, p a m i ę t a j ą c j e d n a k o z n a c z n y c h r ó ż n i c a c h w skuteczności działania p o s z c z e g ó l n y c h ś r o d k ó w suszą c y c h . Jeśli nie m a się c a ł k o w i t e j pewności, że z a w a r t o ś ć w o d y w d a n y m rozpuszczalniku jest b a r d z o niewielka, to t r z e b a p r z e p r o w a d z i ć wstępne osuszenie z a n i m zastosuje się energiczniej działające ś r o d k i suszące (takie, j a k r e a k t y w n y m e t a l , n p . sód, l u b w o d o r e k m e t a l u , n p . w o d o r e k w a p n i a , g l i n o w o d o r e k litu). T e ś r o d k i suszące stosuje się d o usu w a n i a p o z o s t a ł y c h ś l a d ó w w o d y z r o z p u s z c z a l n i k ó w p r z e z n a c z o n y c h d o reakcji, k t ó r e w y m a g a j ą ściśle b e z w o d n y c h w a r u n k ó w . N a l e ż y zwrócić u w a g ę , że p r z y p r a c y z tymi b a r d z o r e a k t y w n y m i s u b s t a n c j a m i suszącymi istnieje duże z a g r o ż e n i e p o ż a r u l u b wy b u c h u , zwłaszcza p o d koniec o d d e s t y l o w y w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a , g d y t r z e b a się p o z b y ć p o z o s t a ł e j w kolbie substancji. Z a l e c a n e s p o s o b y niszczenia r e s z t e k s o d u m e t a l i c z n e g o o r a z w o d o r k ó w metali są p o d a n e w p . 1,3. Ś r o d k i suszące u ż y w a n e z a r ó w n o d o w s t ę p n e g o , j a k i d o k o ń c o w e g o osuszania d a n e g o r o z p u s z c z a l n i k a nie m o g ą , rzecz oczywista, z nimi r e a g o w a ć ; p o z a t y m w przy p a d k u n i e k t ó r y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w p r z e d przystąpieniem d o osuszania, t r z e b a z a p o -
mocą. reakcji chemicznej u s u n ą ć z nich i n n e zanieczyszczenia. Z a n i e c z y s z c z e n i a te m o g ą t w o r z y ć się w t r a k c i e procesu p r o d u k c j i , a p o n a d t o wiele r o z p u s z c z a l n i k ó w organicz n y c h ulega samoutlenieniu p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a , c o p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a b a r d z o silnie w y b u c h o w y c h n a d t l e n k ó w . W p r z y p a d k u t a k i c h r o z p u s z c z a l n i k ó w z a w s z e należy w y k o n a ć p r ó b ę n a obecność n a d t l e n k ó w i, jeśli z o s t a n ą one w y k r y t e , należy je u s u n ą ć stosując m e t o d y opisane dalej dla p o s z c z e g ó l n y c h substancji; d o p i e r o w t e d y m o ż n a przystąpić d o dalszego oczyszczania. O c z y s z c z o n y i o s u s z o n y r o z p u s z c z a l n i k p o d d a j e się następnie destylacji; oddzielenie zanieczyszczeń o p o d o b n e j t e m p e r a t u r z e w r z e n i a w y m a g a z a s t o s o w a n i a b a r d z o s p r a w nej k o l u m n y frakcjonującej, n a t o m i a s t r o z p u s z c z a l n i k i w y s o k o w r z ą c e należy d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. T r z e b a p a m i ę t a ć , że wiele s p o ś r ó d p o w s z e c h n i e u ż y w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w m a własności w y r a ź n i e trujące (powszechnie z n a n y m i przykła d a m i są b e n z e n i chlor owe o w ę g l o w o d o r y ) , w p r z y p a d k u i n n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w n a leży Uczyć się z mniejszą l u b większą możliwością r y z y k a zatrucia. Z tego p o w o d u nigdy nie należy w d y c h a ć p a r ż a d n e g o r o z p u s z c z a l n i k a . P r a w i e wszystkie rozpuszczalniki o r g a n i c z n e są też s u b s t a n c j a m i p a l n y m i , a bardziej l o t n e z nich. zwłaszcza eter i d w u siarczek węgla, są z t e g o p o w o d u szczególnie niebezpieczne. A p a r a t u r a d o destylacji r o z p u s z c z a l n i k ó w p o w i n n a z n a j d o w a ć się z dala o d wszelkich p ł o m i e n i , ale o p r ó c z tych oczywistych ś r o d k ó w ostrożności t r z e b a p a m i ę t a ć , że przyczyną z a p a l e n i a się p a r l o t n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w m o ż e być też w a d l i w a instalacja elektryczna, a n a w e t zetknięcie się tych p a r z gorącą, m e t a l o w ą powierzchnią. P o j e m n o ś ć cieplna s t o s o w a n e g o u k ł a d u skraplającego p a r y m u s i b y ć w pełni d o s t o s o w a n a d o objętości d e s t y l o w a n e g o r o z p u s z c z a l n i k a ; w wielu p r z y p a d k a c h n i e o d z o w n e są c h ł o d n i c e destylacyjne z p o d w ó j n y m płaszczem chłodzącym. B a r d z o d o k ł a d n i e o s u s z o n e r o z p u s z c z a l n i k i o r g a n i c z n e są c z ę s t o s u b s t a n c j a m i silnie h i g r o s k o p i j n y m i , a z a t e m zestaw d o destylacji należy zabezpieczyć r u r k ą z o d p o w i e d n i m ś r o d k i e m suszącym. P r z e d e s t y l o w a n y p r o d u k t p r z e c h o w u j e się w czystej i suchej butelce, z a m k n i ę t e j szczelnym k o r k i e m , k t ó r y w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a d o d a t k o w o uszczelnić parafiną. Szczególnie h i g r o s k o p i j n e substancje p r z e c h o w u j e się, z dość d o b r y m s k u t k i e m , w z a t o p i o n y c h s z k l a n y c h a m p u ł k a c h ; najlepiej j e d n a k w t a k i c h przy p a d k a c h u ż y w a ć tę substancję n a t y c h m i a s t p o oczyszczeniu i osuszeniu. D o u s u w a n i a śladowych resztek w o d y często stosuje się sita m o l e k u l a r n e ; n a d n i m i m o ż n a r ó w n i e ż p r z e c h o w y w a ć o s u s z o n e r o z p u s z c z a l n i k i . N a z w ą sita m o l e k u l a r n e określa się g r u p ę o d w o d n i o n y c h a d s o r b e n t ó w syntetycznych b ę d ą c y c h g l i n o k r z e m i a n a m i s o d u i w a p n i a (zeolity) >, S i a t k a krystaliczna tych s u b s t a n c j i jest t a k z b u d o w a n a , że zawiera dziury, czyli p o r y o j e d n a k o w y c h r o z m i a r a c h , w k t ó r e mogą p r z e d o s t a w a ć się cząsteczki 0 w y m i a r a c h m n i e j s z y c h o d najmniejszego w y m i a r u pustej przestrzeni w siatce; większe cząsteczki nie m o g ą d y f u n d o w a ć d o w n ę t r z a siatki krystalicznej. Selektywność sit mole k u l a r n y c h , czyli ich działanie odsiewające w s t o s u n k u d o cząsteczek r ó ż n y c h r o z m i a r ó w 1 k s z t a ł t ó w , m a b a r d z o d u ż e znaczenie p r z y u s u w a n i u w o d y z g a z ó w i z cieczy, ponie w a ż cząsteczki w o d y ł a t w o dyfundują d o w n ę t r z a p o r ó w i są t a m z a t r z y m y w a n e w s k u tek silnego o d d z i a ł y w a n i a a d s o r p c y j n e g o >. W i e l k o ś ć p o r ó w w sitach m o l e k u l a r n y c h zależy od sposobu ich p r o d u k c j i ; obecnie p r o d u k u j e się pięć g ł ó w n y c h r o d z a j ó w sit, k t ó r e m a j ą f o r m ę perełek, pastylek l u b p r o s z k u , a m i a n o w i c i e sita 3A, 4A, 5A, 10X i 13X. P o d a n e s y m b o l e oznaczają efektywną średnicę p o r ó w , a m i a n o w i c i e ok. 0,3, 0,4, 0,5, 0,8 i 1,0 n m , o d p o w i e d n i o . W s z y s t k i e w y m i e n i o n e tu r o d z a j e sit są t r w a ł e w za kresie p H od 5 d o 11, n i e należy n a t o m i a s t s t o s o w a ć ich w ś r o d o w i s k u silnie k w a ś n y m . Z n a c z n i e bardziej o d p o r n e n a d z i a ł a n i e k w a s ó w są specjalne r o d z a j e sit, n p . A W - 3 0 0 , AW-500. 1
2
P i e r w s z e s y n t e t y e r n e z e o l i t y z n a n e b y ł y p o d n a z w ą L i n d e M o l e c u l a r S i e v e s ; o b e c n i e są o n e s p r z e d a w a n e jako ..L^nion C a r b i d e " M o l e c u l a r S i e v e s . M o ż n a je n a b y ć w "Union Carbide I n t e r n a t i o n a l C o m p a n y , U S A , l u b w U n i o n C a r b i d e U K L t d , b ą d ź też 2 a p o ś r e d n i c t w e m firm sprzedających o d c z y n n i k i c h e m i c z n e . > F i r m y dostarczające c h e m i k a l i a l a b o r a t o r y j n e , n p , B D H , F i s s o n ' s Scientific A p p a r a t u s L t d , i t p . , d y s p o n u j ą b r o s z u r a m i , w k t ó r y c h są p o d a n e i n f o r m a c j e o b u d o w i e , d z i a ł a n i u i z a s t o s o w a n i u sit m o l e k u l a r n y c h . 2
D o osuszania najczęściej u ż y w a się sit o z n a c z o n y c h s y m b o l a m i 3A, 4 A i 5A, przy c z y m sita 5 A a b s o r b u j ą r ó w n i e ż wyższe h o m o l o g i a l k a n ó w o ł a ń c u c h a c h nierozgałęzicn y c h , alkeny o r a z alkohole. Sita m o l e k u l a r n e mają większą p o j e m n o ś ć adsorpcyjną w stosunku do w o d y niż żel k r z e m i o n k o w y , tlenek glinu i węgiel a k t y w n y . U ż y w a n e sita m o ż n a z r e g e n e r o w a ć ogrzewając je w o d p o w i e d n i m piecu w strumieniu s u c h e g o powietrza d o temp. 150—300°C, a następnie chłodząc w eksykatorze. Rozpuszczalniki, k t ó r e stosuje się d o p r z y g o t o w y w a n i a r o z t w o r ó w p r z e z n a c z o n y c h d o b a d a ń s p e k t r o s k o p o w y c h (zwłaszcza d o p o m i a r ó w w i d m I R ) , m u s z ą b y ć b a r d z o d o k ł a d n i e oczyszczone, a l b o t e ż t r z e b a d o tych celów k u p o w a ć g a t u n k i o czystości s p e k t r o s k o p o w e j (p. 1,39). K a ż d y rozpuszczalnik, n a w e t o b a r d z o w y s o k i m stopniu czystości, m o ż e ulec zawilgoceniu p o d c z a s p o b i e r a n i a g o z u p r z e d n i o o t w a r t e j butelki; o d n o s i się to zwłaszcza d o r o z p u s z c z a l n i k ó w , k t ó r e są silnie higroskopijne. D l a t e g o zaleca się osuszenie k a ż d e g o r o z p u s z c z a l n i k a sitami m o l e k u l a r n y m i b e z p o ś r e d n i o p r z e d , jego użyciem. N a s y c o n e w ę g l o w o d o r y alifatyczne, 1. B e n z y n a l e k k a ^ Najczęściej s t o s o w a n e są frak cje r a f i n o w a n e j b e n z y n y wrzące w następujących z a k r e s a c h t e m p e r a t u r : 4 0 — 6 0 >, 60—80, 80—100 i 1 0 0 — 1 2 0 ° C . P o s ł u g i w a n i e się f r a k c j a m i w r z ą c y m i w szerszym za kresie t e m p e r a t u r n i ż 2 0 C jest n i e w s k a z a n e z tego w z g l ę d u , że bardziej l o t n a część r o z p u s z c z a l n i k a m o ż e ulotnić się, n p . w czasie w y k o n y w a n i a krystalizacji z b e n z y n y lekkiej, itp., w ó w c z a s p o z o s t a ł a część wyżej w r z ą c a m a j u ż i n n e w ł a s n o ś c i p o d wzglę d e m rozpuszczania. O b e c n o ś ć w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h (zwłaszcza a r o m a t y c z n y c h ) w b e n z y n i e lekkiej b y w a n i e j e d n o k r o t n i e n i e p o ż ą d a n a . W celu usunięcia większości związków n i e n a s y c o n y c h b e n z y n ę w y t r z ą s a się energicznie d w u - l u b t r z y k r o t n i e ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m w ilości ok. 1 0 % objętości oczyszczanego r o z p u s z c z a l n i k a (szczegó ły p o d a n o niżej, p . 2. Benzen), a n a s t ę p n i e z k i l k o m a p o r c j a m i stęż. r o z t w o r u n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w 10-proc. r o z t w o r z e k w a s u s i a r k o w e g o . W y t r z ą s a n i e k o ń c z y się wtedy, j*dy b a r w a w a r s t w y n a d m a n g a n i a n u przestaje się zmieniać. W t e d y r o z p u s z c z a l n i k prze m y w a się s t a r a n n i e w o d ą , suszy b e z w . chlorkiem w a p n i a i p o d d a j e destylacji. Jeśli p o t r z e b n a jest b e n z y n a c a ł k o w i c i e b e z w o d n a , t o należy ją p r z e z p e w i e n czas p o z o s t a w i ć n a d d r u t e m z m e t a l i c z n e g o sodu (p. 15. Eter dietylowy). 2
C
3
N i e d a w n o z o s t a ł a z a p r o p o n o w a n a ) i n n a m e t o d a oczyszczania b e n z y n y , k t ó r a jest wygodniejsza od p o p r z e d n i o opisanej. P o l e g a ona n a t y m , że najpierw działa się stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , a n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a l n i k d e k a n t u j e się z n a d k w a s u w p r o s t n a k o l u m n ę w y p e ł n i o n ą z a s a d o w y m tlenkiem glinu ( a k t y w n o ś ć I ) ; u ż y w a się o k . 50 g a d s o r b e n t u n a 100 m l r o z p u s z c z a l n i k a , a pierwszą porcję, wynoszącą o k . 5 % eluatu, o d r z u c a się. Odbieralnik, d o k t ó r e g o s p ł y w a z k o l u m n y r o z p u s z c z a l n i k , t r z e b a zabez pieczyć rurką z c h l o r k i e m w a p n i a p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z p o w i e t r z a . W s p r z e d a ż y znajdują się frakcje b e n z y n y lekkiej nie zawierające w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h ; są o n e s p r z e d a w a n e p o d n a z w a m i p o s z c z e g ó l n y c h h o m o l o g ó w : p e n t a n , h e p t a n , heksan, o k t a n , itd. N i e k t ó r e z n i c h są w sprzedaży j a k o o d c z y n n i k i o czystości d o spektroskopii l u b też m o ż n a je z łatwością d o p r o w a d z i ć d o czystości w y m a g a n e j w spektroskopii. Jeśli t o dotyczy niżej w r z ą c y c h frakcji b e n z y n y , t o o d c z y n n i k prze p u s z c z a się p r z e z k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą w y p e ł n i o n ą żelem k r z e m i o n k o w y m ( a k t y w n o ś ć I), n a t o m i a s t dla frakcji wyżej w r z ą c y c h o d c z y n n i k p r z e p u s z c z a się przez k o l u m n ę z z a s a d o w y m t l e n k i e m glinu ( a k t y w n o ś ć I ) . W p o d o b n y s p o s ó b p o s t ę p u j e się p r z y oczyszczaniu c y k l o h e k s a n u , m e t y l o c y k l o h e k s a m i i dekaliny,
3
F r a k c j e m a j ą c e tw. p o n a d 1 0 0 C n i e k i e d y n a z y w a się l i g r o i n ą . W P o l s c e f r a k c j a b e n z y n y o w . 40—<50°C j e s t n a z y w a n a e t e r e m n a f t o w y m ( p r z y p . t f u m . ) . S z c z e g ó ł y t e są z a c z e r p n i ę t e z u l o t k i i n f o r m a c y j n e j f i r m y M . W o e l m . N a l e ż y b a r d z o m o c n o p o d k r e ś l i ć , że n a d e n k u glir.u p o z o s t a j ą n i e z m i e n i o n e n a d t l e n k i ; a d s o r b e n t u t e g o n i e w o l n o z a t e m o g r z e w a ć . Z u ż y t y t l e n e k glinu trzeba d o k ł a d n i e zwilżyć przed w y r z u c e n i e m g o .
Czystość wszystkich r o z p u s z c z a l n i k ó w b ę d ą c y c h w ę g l o w o d o r a m i s p r a w d z a się m e todą c h r o m a t o g r a f i i gazowo-cieczowej (p. 1,31), stosując k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą z A p i e z o n e m , olejem silikonowym l u b p o l i m e r e m silikonowym SE-52. Węglowodory aromatyczne. 2 . Benzen. Benzen o czystości cz.d.a. n a d a j e się d o użycia w większości p r z y p a d k ó w . Jeśli p o t r z e b n y jest b e n z e n b e z w o d n y , suszy się g o n a j p i e r w bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , a n a s t ę p n i e p o odsączeniu ś r o d k a suszącego p o z o s t a w i a n a d d r u t e m s o d o w y m (szczegóły d o ś w i a d c z a l n e , p . 15. Eter dietylowy) l u b też n a d sitami molekularnymi 5A. P r o d u k t h a n d l o w y m o ż e z a w i e r a ć tiofen GH4S, tw. 8 4 ° C , k t ó r e g o nie m o ż n a u s u n ą ć a n i p r z e z destylację, ani p r z e z krystalizację frakcyjną. O b e c n o ś ć tiofenu stwierdza się p r z e z w y t r z ą s a n i e 3 ml b e n z e n u z r o z t w o r e m 10 m g izatyny w 10 m l stęż. k w a s u siar k o w e g o i pozostawienie tej m i e s z a n i n y na pewien czas; jeśli tiofen znajduje się w b a d a nej p r ó b c e , w t e d y pojawia się niebieskozielone zabarwienie. T i o f e n u s u w a się z b e n z e n u p r z e z w y t r z ą s a n i e go ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m ; wykorzystuje się p r z y t y m własność tiofenu, że znacznie łatwiej ulega on s u l f o n o w a n i u niż benzen. T e c h n i c z n y benzen wy trząsa się k o l e j n o z k i l k o m a p o r c j a m i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w y n o s z ą c y m i ok. 1 5 % objętości oczyszczanego b e n z e n u . W y t r z ą s a n i e p r z e p r o w a d z a się w z a m k n i ę t y m rozdzie laczu ) tyle razy zmienia jąu k w a s , a ż p r z e s t a n i e się on z a b a r w i a ć l u b a ż m a on b a r w ę b a r d z o jasnożóitą, lub też a ż p r ó b a n a tiofen d a w y n i k u j e m n y . K a ż d e w y t r z ą s a n i e p o w i n n o trwać kilka m i n u t , p o c z y m m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o rozdzielenia w a r s t w i dolną w a r s t w ę u s u w a się. N a s t ę p n i e b e n z e n w y t r z ą s a się d w u k r o t n i e z w o d ą w celu w y m y c i a z niego większej części k w a s u , p o t e m z 10-proc. r o z t w o r e m węglanu s o d u , z n ó w z w o d ą i w końcu suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P o odsączeniu ś r o d k a suszą cego b e n z e n destyluje się stosując s p r a w n i e działającą k o l u m n ę i zbiera się frakcję wrzącą w t e m p . 80—81 ° C . Jeśli p o t r z e b n y jest b e n z e n całkowicie b e z w o d n y , do uzyska n e g o destylatu należy w k r ę c i ć sód w postaci d r u t u lub też p r z e c h o w y w a ć go n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 5A, Czysty b e n z e n m a tw. 8 0 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) a tt. 5,5°C. Ł
3. Toluen. W sprzedaży znajduje się toluen nie zawierający z w i ą z k ó w siarki. P r o d u k t h a n d l o w y m o ż e b y ć zanieczyszczony m e t y l o t i o f e n a m i (tiotolenami) o tw. 112—113°C, k t ó r y c h n i e m o ż n a u s u n ą ć p r z e z destylację. T o l u e n taki oczyszcza się działając stęż. k w a s e m s i a r k o w y m w s p o s ó b analogiczny d o opisanego p r z y oczyszczaniu b e n z e n u ; t r z e b a j e d n a k p r z y tym z w r a c a ć u w a g ę , aby t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o n a d 3 0 ° C , p o n i e w a ż toluen znacznie łatwiej ulega s u l f o n o w a n i u niż benzen. Jeśli p o t r z e b n y jest ściśle b e z w o d n y rozpuszczalnik, to p o p r z e d e s t y l o w a n i u należy g o p r z e c h o w y w a ć n a d d r u t e m s o d o w y m l u b też p o z o s t a w i ć n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 5 A . Czysty t o l u e n m a tw. 1 I 0 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 4. Ksyleny. W sprzedaży znajdują się r ó ż n e r o d z a j e k s y l e n ó w (jest to m i e s z a n i n a i z o m e r y c z n y c h ksylenów o r a z etyl o benzenu), k t ó r e służą j a k o r o z p u s z c z a l n i k i ; p r z y ich oczyszczaniu i osuszaniu postępuje się w a n a l o g i c z n y sposób jak w p r z y p a d k u benzenu i t o l u e n u . W h a n d l u są r ó w n i e ż do n a b y c i a poszczególne i z o m e r y ksyienów o czystości c o n a j m n i e j 99-proc.; u ż y w a się i c h jako o d c z y i u i i k ó w do r e a k c j i c h e m i c z n y c h . Chlorowcopochodne w ę g l o w o d o r ó w . 5. Dichlorometan (dichlorek metylenu). P r o d u k t h a n d l o w y oczyszcza się p r z e z przemycie 5-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu, n a s t ę p n i e w o d ą i suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . O s u s z o n y związek p o d d a j e się destylacji, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 4 0 — 4 1 ° C . D i c h l o r o m e t a n b y w a n i e r a z s t o s o w a n y z a m i a s t eteru dietylowego w ekstrakcjach, zwłaszcza wtedy, gdy t r z e b a z a s t o s o w a ć rozpuszczalnik cięższy od w o d y . 6. Chloroform. P r o d u k t h a n d l o w y z a w i e r a d o 1% e t a n o l u , który jest d o d a w a n y d o c h l o r o f o r m u j a k o stabilizator. E t a n o l m o ż n a u s u n ą ć z c h l o r o f o r m u j e d n y m z nastę pujących s p o s o b ó w : *) M i e s z a n i n ę b e n z e n u i k w a s u s i a r k o w e g o m o ż n a też m i e s z a ć m e c h a n i c z n i e p r z e z 2 0 — 3 0 m i n . n y m w y k o n a n i u tej operacji z a b a r w i e n i e k w a s u jest z w y k l e j u ż t y l k o j a s n o ż o l t e .
Po
trzykrot
a. C h l o r o f o r m w y t r z ą s a się k i l k a k r o t n i e (5—6 r a z y ) z w o d ą (ok. 1 / 2 objętości roz p u s z c z a l n i k a ) , suszy b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a p r z e z co n a j m n i e j 24 h i destyluje. b. C h l o r o f o r m w y t r z ą s a się 2—3 r a z y z niewielką objętością ( n p . 5 % objętości rozpuszczalnika) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , d o k ł a d n i e p r z e m y w a w o d ą i suszy bezw. chlor kiem w a p n i a lub bezw. węglanem p o t a s u . c. C h l o r o f o r m p r z e p u s z c z a się przez k o l u m n ę z z a s a d o w y m t l e n k i e m glinu (aktyw n o ś ć I, 10 g na 14 m l r o z p u s z c z a l n i k a ) , co u s u w a również ślady w o d y i substancji kwaś n y c h ; przesączony p r z e z k o l u m n ę c h l o r o f o r m trzeba n a t y c h m i a s t zużyć. Czysty c h l o r o f o r m m a tw. 6 1 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Rozpuszczalnika tego nie wolno osuszać przez pozostawienie nad sodem, ponieważ mogłoby to spowodować groźny wybuch. Chloroform nie zawierający etanolu należy przechowywać w ciemności, aby nie dopuścić do fotochemicznego powstawania większych ilości fosgenu, co jest niebezpieczne. 7. C z t e r o c h l o r e k węgla. P r o d u k t o czystości cz.d.a. n a d a j e się d o użycia w więk szości p r z y p a d k ó w ; z a w a r t o ś ć d w u s i a r c z k u węgla zwykle nie p r z e k r a c z a 0 , 0 0 5 % . P r o d u k t techniczny m o ż e z a w i e r a ć aż d o 4 % dwusiarczku węgla, k t ó r y u s u w a się w nastę pujący s p o s ó b . H a n d l o w y c z t e r o c h l o r e k węgla (1 1) zadaje się w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u (biorąc 1,5 razy większą ilość w o d o r o t l e n k u niż p o t r z e b a d o p r z e r e a g o w a n i a z dwu siarczkiem węgla) r o z p u s z c z o n y m w r ó w n e j w a g o w o ilości w o d y i 100 m l rektyfikatu i m i e s z a n i n ę tę w y t r z ą s a się energicznie w ciągu 30 m i n u t r z y m u j ą c p o d c z a s wstrząsa n i a t e m p . 5 0 — 6 0 ° C . N a s t ę p n i e czterochlorek p r z e m y w a się wodą i p o n o w n i e wytrząsa się g o z połową p o p r z e d n i e j ilości w o d o r o t l e n k u p o t a s u . Z kolei w y m y w a się etanol p r z e z k i l k a k r o t n e wytrząsanie z 500 m l p o r c j a m i w o d y , p o c z y m c z t e r o c h l o r e k wytrząsa się z niewielkimi p o r c j a m i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o t ą d , a ż k w a s przestaje się z a b a r w i a ć . W t e d y czterochlorek węgla p r z e m y w a się wodą, suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje. M o ż n a jeszcze p r z e p r o w a d z i ć d o d a t k o w e oczyszczanie, jeśli jest t o p o t r z e b n e , przepuszczając p r z e d e s t y l o w a n y rozpuszczalnik p r z e z k o l u m n ę z tlenkiem glinu, a n a s t ę p n i e pozostawiając g o n a pewien czas n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 5 A ; t u ż przed użyciem czterochlorek należy p o n o w n i e p r z e d e s t y l o w a ć . Czysty związek m a tw. 7 6 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Czterochlorku węgla nie wolno osuszać za pomocą sodu, mogłoby to spowodować wybuch. Z tego względu nie należy używać gaśnic prz&' ciwpoiarowych wypełnionych tym rozpuszczalnikiem do gaszenia pożarów spowodowa nych sodem lub innymi metalami tak reaktywnymi fak sód. C z t e r o c h l o r e k węgla jest j e d n y m z r o z p u s z c z a l n i k ó w , k t ó r e m o ż n a s t o s u n k o w o nieźle o d w o d n i ć przez zwykłą destylację; destylat zbiera się tak d ł u g o , a ż stanie się on zupełnie k l a r o w n y (p. 1,23), w t e d y p o z o s t a ł a część rozpuszczalnika jest b e z w o d n a . Z w y k l e t r z e b a o d d e s t y l o w a ć i o d r z u c i ć ok. 1 0 % c a ł k o w i t e j ilości r o z p u s z c z a l n i k a . A l k o h o l e alifatyczne. 8. M e t a n o l . M e t a n o l syntetyczny, jaki o b e c n i e jest dostępny n a r y n k u , n a d a j e się d o wielu celów bez d o d a t k o w e g o oczyszczania. N i e k t ó r z y p r o d u c e n c i oferują m e t a n o l o czystości 9 9 , 8 5 % zawierający nie więcej niż 0 , 1 % w a g . w o d y i nie więcej niż 0,02% w a g . a c e t o n u . U s u n i ę c i e większości w o d y z h a n d l o w e g o m e t a n o l u jest m o ż l i w e m e t o d ą destylacji frakcyjnej z z a s t o s o w a n i e m s p r a w n i e działającej k o l u m n y (rys. 1,93); m e t a n o l nie t w o r z y b o w i e m z wodą m i e s z a n i n y a z e o t r o p o w e j o stałej t e m p . w r z e n i a , c o o b s e r w u j e się w p r z y p a d k u etanolu. B e z w o d n y m e t a n o l uzyskuje się z p r o d u k t u wstępnie o d w o d n i o n e g o metodą destylacji frakcyjnej p r z e z p o z o s t a w i e n i e n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 4 A l u b p r z e z podziałanie na niego m a g n e z e m , postępując w e d ł u g m e t o d y p o d a n e j przy opisie o t r z y m y w a n i a c a ł k o w i c i e b e z w o d n e g o etanolu. Czysty m e t a n o l w r z e w t e m p . 6 5 ° C / 1 0 I 3 h P a (760 m m H g ) . W pewnych p r z y p a d k a c h niewielkie domieszki a c e t o n u , j a k i e zawiera syntetyczny m e t a n o l , są n i e p o ż ą d a n e i należy je u s u n ą ć . Jeśli z a w a r t o ś ć acetonu nie p r z e k r a c z a 1 % , t o m o ż n a g o u s u n ą ć w sposób następujący ( M o r t o n i M a r k , 1934). M i e s z a n i n ę 500 m l m e t a n o l u , 25 m l a l d e h y d u 2-furylowego i 60 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu
ogrzewa się do wrzenia w k o l b i e kulistej p o j . 2 I, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem c h ł o d z ą c y m w ciągu 6—12 h. W w y n i k u z a c h o d z ą c e j r e a k c j i k o n d e n s a c j i c a ł a ilość a c e t o n u zostaje p r z e p r o w a d z o n a w p r o d u k t y smoliste. N a s t ę p n i e a l k o h o l p o d d a j e się destylacji frakcyjnej, stosując s p r a w n i e działającą k o l u m n ę . Pierw szą p o r c j ę destylatu (ok. 5 ml) zawierającą ślady f o r m a l d e h y d u należy o d r z u c i ć . S t o p i e ń o d z y s k a n i a m e t a n o l u w y n o s i ok. 9 5 % . 9. E t a n o l . W l a b o r a t o r i u m syntezy organicznej często jest p o t r z e b n y etanol o wy s o k i m s t o p n i u czystości. W p e w n y c h p r z y p a d k a c h , w zupełności w y s t a r c z a a l k o h o l 0 czystości 9 9 , 5 % . T a k i a l k o h o l znajduje się w s p r z e d a ż y ( p r o d u k t h a n d l o w y z n a n y p o d n a z w ą „ a l k o h o l a b s o l u t n y " ) , l u b t e ż m o ż n a go w ł a t w y sposób o t r z y m a ć p r z e z o d w o d n i e n i e t l e n k i e m w a p n i a spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o (rektyfikatu). Spirytus rektyfiko wany jest t o m i e s z a n i n a w r z ą c a w stałej t e m p e r a t u r z e i składająca się z e t a n o l u i w o d y , w k t ó r e j z a w a r t o ś ć etanolu w y n o s i 9 5 , 6 % w a g . S t o s o w a n e w t y m p o d r ę c z n i k u określe n i a spirytus r e k t y f i k o w a n y l u b rektyfikat oznaczają więc z a w s z e ok. 95-proc. etanol. P r o d u k t h a n d l o w y z n a n y p o d nazwą „alkohol do celów przemysłowych" (angielska n a z w a Jndustrial methylated spirit, I M S " ) jest to etanol s k a ż o n y p r z e z d o d a n i e pew n y c h substancji t o k s y c z n y c h , często m e t a n o l u , p o t o , a b y nie n a d a w a ł się do s p o ż y c i a ; p r o d u k t ten m o ż n a n a ogół s t o s o w a ć j a k o r o z p u s z c z a l n i k d o krystalizacji. O d w a d n i a n i e r e k t y f i k a t u t l e n k i e m w a p n i a . W kolbie kulistej p o j . 3 1 u m i e s z c z a się 2—2,5 1 r e k t y f i k a t u ( m o ż e t o b y ć ilość r ó w n a p o j e m n o ś c i jednej butelki, w j a k i c h s p r z e d a w a n y jest r e k t y f i k a t ) o r a z 500 g t l e n k u w a p n i a , k t ó r y m u s i b y ć świeżo w y p r a ż o n y w piecu m u f l o w y m i o s t u d z o n y w e k s y k a t o r z e . K o l b ę z a m y k a się c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , u wylotu której znajduje się r u r k a z c h l o r k i e m w a p n i a . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 6 h (zaleca się s t o s o w a n i e płaszcza grzejnego) i p o z o s t a w i a n a n o c . N a s t ę p n i e m o n t u j e się zestaw d o o d d e s t y l o w y w a n i a składający się z tej s a m e j c h ł o d n i c y i n a s a d k i z ł a p a c z e m k r o p e l , k t ó r a z a p o b i e g a p r z e d o s t a w a n i u się tlenku w a p n i a d o c h ł o d n i c y . O d b i e r a l n i k łączy się z chłodnicą z a p o m o c ą n a s a d k i z boczną r u r k ą , k t ó r ą zabezpiecza się r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a . E t a n o l o d d e s t y l o w u j e się p o w o l i odrzucając pierwsze 20 m l destylatu. P r o d u k t o d w o d n i o n y , tzw. a l k o h o l a b s o l u t n y , ( 9 9 , 5 % ) należy p r z e c h o w y w a ć w b u t e l c e z a t k a n e j szczelnym k o r k i e m . Etanol całkowicie bezwodny (specjalnie o d w o d n i o n y ) . W p r z y p a d k u n i e k t ó r y c h syntez o r g a n i c z n y c h (np. s y n t e z y z estrem m a l o n o w y m , r e d u k c j e za p o m o c ą sodu 1 etanolu, itp.) wydajności reakcji z n a c z n i e wzrastają, jeśli stosuje się w n i c h etanol o czystości 9 9 , 8 % l u b n a w e t jeszcze bardziej czysty. E t a n o l o t a k w y s o k i m stopniu czystości m o ż n a o t r z y m a ć k i l k o m a s p o s o b a m i z h a n d l o w e g o a l k o h o l u a b s o l u t n e g o l u b też z a l k o h o l u u z y s k a n e g o przez o d w o d n i e n i e rektyfikatu tlenkiem w a p n i a . W m e t o d z i e L u n d a i B j e r r u m a w y k o r z y s t u j e się następujące r e a k c j e Mg + 2 C H 0 H -» H 2
3
s
+ Mg(OC H ) 2
5
2
M g ( O C i H ) 2 + 2 H 0 -> M g ( O H ) + 2 C H O H 3
2
2
2
5
(2$
R e a k c j a (1) p r z e b i e g a z łatwością, jeśli m a g n e z s t o s o w a n y w reakcji jest z a k t y w o w a n y j o d e m , a z a w a r t o ś ć w o d y w a l k o h o l u nie p r z e k r a c z a 1 % . W w y n i k u n a s t ę p n e j reakcji p o m i ę d z y e t a n o l a n e m m a g n e z u i w o d ą p o w s t a j e w o d o r o t l e n e k m a g n e z u , k t ó r y jest sub stancją niezwykle t r u d n o r o z p u s z c z a l n ą ; w s k u t e k tego do reakcji p o t r z e b n y jest j e d y n i e niewielki n a d m i a r m a g n e z u . Suchą k o l b ę kulistą p o j . 1,5—2 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ; w y l o t c h ł o d n i c y należy zabezpieczyć r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie umieszcza się 5 g czystych i s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h o r a z 0,5 g j o d u , a n a s t ę p n i e wlewa się 5 0 — 7 5 m l h a n d l o w e g o a l k o h o l u a b s o l u t n e g o . M i e s z a n i n ę p o d g r z e w a się d o zaniku z a b a r w i e n i a j o d u ; jeśli nie r o z p o c z n i e się o ż y w i o n e w y d z i e l a n i e w o d o r u , w ó w c z a s należy d o d a ć n a s t ę p n e 0,5 g j o d u . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się t a k d ł u g o , aż c a ł a ilość m a g n e z u u l e g n i e przekształceniu w e t a o o l a n . W ó w c z a s d o d a j e się 9 0 0 m l h a n d l o w e g o e t a n o l u a b s o l u t n e g o i m i e s z a n i n ę o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu
30 m i n . N a s t ę p n i e etanol o d d e s t y l o w u j e się w p r o s t d o n a c z y n i a , w k t ó r y m m a być p r z e c h o w y w a n y , przy c z y m do destylacji stosuje się t a k ą s a m ą a p a r a t u r ę , j a k ą o p i s a n o p r z y o d w a d n i a n i u rektyfikatu. Czystość u z y s k a n e g o etanolu m o ż e n a w e t p r z e k r a c z a ć 9 9 , 9 5 % , oczywiście jeśli zostaną z a c h o w a n e o d p o w i e d n i e środki ostrożności m a j ą c e n a celu zabezpieczenie destylatu przed d o s t ę p e m wilgoci z otoczenia. T a k i c a ł k o w i c i e bez w o d n y etanol jest b o w i e m n a d z w y c z a j h i g r o s k o p i j n y ; w s k a z a n e jest p r z e c h o w y w a n i e go n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 4 A . Jeśli o d w a d n i a n y opisaną m e t o d ą etanol jest p r z e z n a c z o n y d o p o m i a r ó w k o n d u k t o m e t r y c z n y c h l u b innych b a d a ń fizyko-chemicznych i z a c h o d z i o b a w a , że zawiera on ś l a d o w e ilości substancji z a s a d o w y c h , w ó w c z a s p r z e p r o w a d z a się p o n o w n ą destylację z d o d a t k i e m m a l e j ilości k w a s u 2,4,6-trinitrobenzoesowego. W y b i e r a się ten k w a s dla t e g o , że nie ulega o n estryfikacji p o d w p ł y w e m alkoholu, a z a t e m nie w p r o w a d z a się w o d y d o alkoholu. 10. 1 - P r o p a n o l . Najczęstszy ze znajdujących się w s p r z e d a ż y 1-propanol (alkohol pro pylowy) suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b s i a r c z a n e m w a p n i a , a n a s t ę p n i e destyluje p r z e z s p r a w n i e działającą k o l u m n ę frakcjonującą, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 9 6 , 5 — 9 7 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Jeśli p o t r z e b n y jest a l k o h o l p r o p y l o w y całkowicie b e z w o d n y , należy p r z e p r o w a d z i ć o d w a d n i a n i e m a g n e z e m z a k t y w o w a n y m j o d e m według m e t o d y opisanej p o p r z e d n i o dla etanolu. 11. 2 - P r o p a n o l . Z w y k l e w h a n d l u znajdują się d w a g a t u n k i t e c h n i c z n e g o 2-propan o l u (alkoholu izopropylowego): o z a w a r t o ś c i czystego p r o d u k t u 9 1 % i 9 9 % . Pierwszy z t y c h p r o d u k t ó w m a tw. ok. 8 0 , 3 ° C i jest mieszaniną a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o i w o d y o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a (czyli m i e s z a n i n ą a z e o t r o p o w ą ) . A l k o h o l i z o p r o p y l o w y m o ż e zawierać n a d t l e n e k , k t ó r y bezwzględnie trzeba u s u n ą ć p r z e d przystąpieniem d o o d w a d n i a n i a a l k o h o l u , jeżeli oczywście stwierdzi się j e g o o b e c n o ś ć . Próbę na obecność nadtlenku w y k o n u j e się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : D o 1 m l 10-proc. r o z t w o r u j o d k u p o t a s u , k t ó r y b e z p o ś r e d n i o p r z e d w y k o n y w a n i e m tej p r ó b y z a k w a s z a się 0,5 m l rozcieńczo n e g o (1:5) kwasu solnego i z a d a j e k i l k o m a k r o p l a m i r o z t w o r u s k r o b i , d o d a j e się 0,5 m l 2 - p r o p a n o l u ; w y n i k p r ó b y jest p o z y t y w n y , jeśli w przeciągu 1 m i n u t y p o j a w i a się za b a r w i e n i e niebieskie (lub n i e b i e s k o c z a r n e ) . W celu usunięcia nadtlenku 1 1 2-propanolu o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą z 10—15 g stałego c h l o r k u cyny(II) w ciągu p ó ł godziny, p o c z y m p o b i e r a się p r ó b k ę r o z t w o r u i p o o c h ł o d z e n i u s p r a w d z a się, czy zawiera on n a d t l e n e k . Jeśli stwierdzi się wydzielanie j o d u , w ó w c z a s t r z e b a d o d a ć n a s t ę p n ą p o r c j ę 5 g chlorku c y n y ( I I ) i o g r z e w a ć d o w r z e n i a p r z e z pół g o d z i n y ; o p e r a c j e t e p o w t a r z a się d o t ą d , a ż w y n i k kolejnej p r ó b y w s k a z u j e n a nieobecność n a d t l e n k u . Z kolei d o r o z t w o r u d o d a j e się ok. 200 g tlenku w a p n i a i ogrzewa d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 4 h, p o c z y m destyluje się o d r z u c a j ą c pierwszą p o r c j ę desty latu. Destylat ten m o ż n a jeszcze bardziej o d w o d n i ć p o z o s t a w i a j ą c go p r z e z kilka dni n a d m e t a l i c z n y m w a p n i e m l u b n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 5A, a n a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a j ą c destylację frakcyjną. B e z w o d n y 2 - p r o p a n o l w r z e w t e m p . 8 2 — 8 3 ° C / 1 0 I 3 h P a (760 m m H g ) ; n a ogół p o k i l k u d n i o w y m p r z e c h o w y w a n i u tego o d c z y n n i k a następuje p o n o w n e w y t w o r z e n i e się n a d t l e n k u . 12. W y ż s z e a l k o h o l e . Oczyszczanie i n n y c h alkoholi polega n a osuszeniu ich bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b s i a r c z a n e m w a p n i a i destylacji frakcyjnej, p o u p r z e d n i m odsącze niu ś r o d k a suszącego. Destylację należy p r o w a d z i ć w a p a r a t u r z e w y p o s a ż o n e j w połą czenia szlifowe. Poniżej p o d a n o t e m p e r a t u r y w r z e n i a frakcji, j a k i e należy z b i e r a ć p r z y destylacji poszczególnych a l k o h o l i : 1-Butanol (alkohol butylowy), tw. 1 1 6 , 5 — 1 1 8 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 2 - M e t y l o - ł - p r o p a n o l (alkohol izobutylowy), tw. 106,5 1 0 7 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m Hg). 2-Butanol (alkohol sec-butylowy), tw. 9 9 — 1 0 0 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 2-Metyl o-2-propanol (alkohol ter t-buty Iowy), tw. 8 1 , 5 — 8 2 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , tt. 2 5 , 5 C . 1-Pentanol (alkohol pentylowy), tw. 1 3 6 — 1 3 7 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 0
e
3 - M e t y I o - l - b u t a n o l {alkohol izopentylowy), tw. 130—131 C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 1-Heksanol {alkohol heksylowy), tw. 156,5—157,5°C/1013 h P a (760 m m H g ) . N i e k i e d y p o t r z e b n y jest k t ó r y ś z w y ż s z y c h a l k o h o l i c a ł k o w i c i e b e z w o d n y ; t a k i p r o d u k t m o ż n a u z y s k a ć działając najpierw s o d e m , a następnie d o d a j ą c b u r s z t y n i a n u l u b ftalanu będącego estrem t a k i e g o a l k o h o l u , j a k i jest o d w a d n i a n y . P r z e z z a s t o s o w a n i e s a m e g o sodu nie m o ż n a c a ł k o w i c i e u s u n ą ć w o d y z alkoholu, p o n i e w a ż p o m i ę d z y p o w s t a j ą c y m w o d o r o t l e n k i e m sodu i a l k o h o l e m u s t a l a się następujący s t a n r ó w n o w a g i N a O H + R O H =j R O N a + H 0 2
D o d a n i e estru m a n a celu usunięcie w o d o r o t l e n k u s o d u ze ś r o d o w i s k a r e a k c j i ; n a s t ę p u j e t o w w y n i k u reakcji z m y d l a n i a estru CH -C0 R CH -C0 Na | + 2NaOH-» | + 2ROH C H •CO R C H • COjNa 2
2
2
2
z
2
2
Przykład: D o 1 I 2-butanolu (który zawiera nie więcej niż 0 , 5 % w o d y ) u m i e s z c z o n e g o w kolbie kulistej z d w o m a szyjami, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m płaszczem, d o d a j e się 7 g m e t a l i c z n e g o sodu. P o p r z e r e a g o w a n i u całej ilości sodu ( z a w a r t o ś ć k o l b y t r z e b a niekiedy l e k k o o g r z e w a ć , a b y zwiększyć s z y b k o ś ć r e a g o w a n i a ) d o d a j e się 33 g czystego b u r s z t y n i a n u di (sec-butylu) l u b 41 g czystego ftalanu di(^ec-butylu) i miesza n i n ę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2 h. N a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się desty lację stosując k o l u m n ę V i g r e u x ; u z y s k a n y destylat zawiera nie więcej niż 0 , 0 5 % w o d y . 13. E t e r y m o n o a l k i l o w e glikolu e t y l e n o w e g o , R * 0 - C H r C H O H . E t e r y m o n o m e t y lowy, m o n o e t y l o w y i m o n o b u t y l o w y są o d c z y n n i k a m i t a n i m i i z n a n e są p o d n a z w a m i h a n d l o w y m i : metylocellosolve, cellosolve i butylocellosolve. Są o n e d o s k o n a ł y m i rozpusz c z a l n i k a m i i Wszystkie mieszają się nieograniczenie z wodą. Oczyszczanie p r o d u k t ó w h a n d l o w y c h polega n a osuszeniu bezw. w ę g l a n e m p o t a s u lub bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i destylacji frakcyjnej, p o u p r z e d n i m odsączeniu ś r o d k a suszącego. T e m p e r a t u r y w r z e n i a czystych p r o d u k t ó w wynoszą: 2
E t e r m o n o m e t y l o w y glikolu e t y l e n o w e g o (czyli 2-metoksyetanol lub 3-oksa-1-buta nol), tw. 1 2 4 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . E t e r m o n o e t y l o w y glikolu e t y l e n o w e g o (czyli 2-etoksystanol lub 3-oksa-l-pentanol), tw. 1 3 5 ° C / 1 0 I 3 h P a (760 m m H g ) . E t e r m o n o b u t y l o w y glikolu etylenowego (czyli 2-butoksyetanol lub 3-oksa-l-heptanol), tw. 1 7 1 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 14. E t e r y m o n o a l k i l o w e glikolu d i e t y l e n o w e g o (3-oksa-l,5-pentanodiolu), R-0-CH * C H 2 ' 0 * C H 2 * C H 2 0 H . E t e r y m o n o m e t y l o w y , m o n o e t y l o w y i m o n o b u t y l o w y są niezbyt d r o g i m i o d c z y n n i k a m i , z n a n y m i w h a n d l u p o d n a z w a m i : metylokarbitol karbitol i butylokarbitol. W s z y s t k i e z nich nieograniczenie rozpuszczają się w w o d z i e ; oczyszcza się j e w t a k i s a m s p o s ó b , jak o d c z y n n i k i z g r u p y „cellosolve" (p. 13). T e m p e r a t u r y wrzenia czystych związków wynoszą: 2
t
Eter m o n o m e t y l o w y glikolu dietylenowego (3,6-dioksa-l-heptanol), tw. 1 9 4 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . E t e r m o n o e t y l o w y glikolu d i e t y l e n o w e g o (3,6-dioksa-l-oktanol), tw. 198,5°C/'1013 h P a (760 m m H g ) . E t e r m o n o b u t y l o w y glikolu d i e t y l e n o w e g o (3,6-dloksa-l-dekanot), tw. 230,5 ° C / /1013 h P a (760 m m H g ) . U w a g a . R o z p u s z c z a l n i k i z g r u p y cellosolve i karbitoli m o g ą z a w i e r a ć ś l a d y n a d tlenku. N a d t l e n k i u s u w a się a l b o p r z e z o g r z e w a n i e d o wrzenia pod chłodnicą z w r o t n ą z bezw. c h l o r k i e m cyny(II) (p. 11. 2-Propanol), a l b o przez przesączenie przez k o l u m n ę w y p e ł n i o n ą a k t y w o w a n y m z a s a d o w y m tlenkiem glinu ( a k t y w n o ś ć I ) , stosując p r z y t y m niewielkie nadciśnienie; zużyty a d s o r b e n t należy p r z e d w y r z u c e n i e m nasycić w o d ą .
E t e r y . 75. E t e r dietylowy (eter) *>. W o d a i etanol są g ł ó w n y m i zanieczyszczeniami eteru (d = 0,720) będącego p r o d u k t e m h a n d l o w y m . P o n a d t o eter p o z o s t a j ą c y p r z e z dłuższy czas w k o n t a k c i e z p o w i e t r z e m i n a r a ż o n y n a działanie światła ulega w p e w n y m stopniu utlenieniu, w w y n i k u czego p o w s t a j e silnie w y b u c h o w y n a d t l e n e k dietylowy, (CaHj^Os. Niebezpieczeństwo związane z obecnością tego nietrwałego związku m o ż e się uwidocz n i ć pod koniec destylacji nie oczyszczanego eteru. W t e d y bowiem s t o s u n k o w o m a ł o l o t n y n a d t l e n e k znajduje się w kolbie destylacyjnej w d u ż y m stężeniu i p r z y e w e n t u a l n y m o d d e s t y l o w a n i u nieoczyszczonego eteru d o sucha m o ż e nastąpić g r o ź n y w y b u c h . W a r t o c h y b a n a d m i e n i ć , że obecność ś l a d o w y c h ilości nadtlenku nie s t a n o w i tak d u ż e g o zagro ż e n i a p r z y o d d e s t y l o w y w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a z eterowych e k s t r a k t ó w substancji orga nicznych. Z w i ą z a n e jest to p r a w d o p o d o b n i e z t y m , że substancja o r g a n i c z n a pozostająca w kolbie destylacyjnej, katalizuje r o z k ł a d n a d t l e n k u , w s k u t e k czego r o z k ł a d ó w staje się p r o c e s e m k o n t r o l o w a n y m . Z a w s z e j e d n a k gdy m a się d o czynienia z e t e r e m , k t ó r y p o z o s t a w a ł przez kilka miesięcy w butelce tylko częściowo w y p e ł n i o n e j i nie był dosta tecznie o d i z o l o w a n y od k o n t a k t u z p o w i e t r z e m i światłem, należy b e z w a r u n k o w o prze p r o w a d z i ć p r ó b ę n a o b e c n o ś ć n a d t l e n k u m e t o d ą opisaną w p . 11. 2-Propanol. Jeśli p r ó b a ta d a wynik p o z y t y w n y , w ó w c z a s n a d t l e n e k t r z e b a u s u n ą ć wytrząsając 1 1 eteru z 10—20 m l stęż. r o z t w o r u soli żelaza(II). R o z t w ó r ten p r z y g o t o w u j e się, rozpuszczając 6 0 g siarczanu żelaza(II) w m i e s z a n i n i e 6 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 110 m l w o d y l u b też rozpuszczając 100 g c h l o r k u żelaza(II) w m i e s z a n i n i e 4 2 m l stęż. k w a s u solnego i 85 m l wody. ) 2
I n n e m e t o d y u s u w a n i a n a d t l e n k u polegają n a w y t r z ą s a n i u eteru z w o d n y m r o z t w o r e m siarczynu sodu lub ze s t a ł y m c h l o r k i e m cyny(II) (p. 11. 2-Propanol) a l b o t e ż na; przepuszczeniu eteru p r z e z k o l u m n ę z tlenkiem glinu. Trzeba mocno podkreślić, że wszystkie etery dialkilowe wykazują tendencję do tworzenia wybuchowych nadtlenków, zawsze więc należy wykonać próbę na nadtlenki, zanim przystąpi się do oczyszczania ćteru, którego końcową operacją jest zazwyczaj destylacja. P r z y p r a c y z eterem dietylowym, o p r ó c z u ś w i a d o m i e n i a sobie z a g r o ż e n i a związa n e g o z obecnością n a d t l e n k u , należy bezwzględnie p a m i ę t a ć o t y m , że eter jest substancją niezwykle ł a t w o palną j a k r ó w n i e ż n a d z w y c z a j lotną (tw. 35 °C), toteż t r z e b a zwrócić szczególną uwagę n a t o , a b y w sąsiedztwie eteru n i e b y ł o j a k i e g o k o l w i e k nie osłonię t e g o p ł o m i e n i a (p. 1,3). W żadnym przypadku eteru nie wolno destylować z nie osłonię tego palnika, ale zawsze trzeba u ż y w a ć ł a ź n i p a r o w e j lub ł a ź n i w o d n e j z o g r z e w a n i e m •elektrycznym; p o n a d t o przy destylacji eteru trzeba zawsze s t o s o w a ć s p r a w n i e działającą c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m płaszczem. S t w i e r d z o n o , że o p a r y eteru zapalają się w zetknię c i u z rozgrzaną płytką grzejną l u b n a w e t w zetknięciu z g o r ą c y m t r ó j n o g i e m znajdu j ą c y m się pod łaźnią, k t ó r a p o p r z e d n i o była ogrzewana. Oczyszczanie h a n d l o w e g o eteru. Z a w a r t o ś ć butelki, w j a k i c h b y w a s p r z e d a w a n y eter {ok. 2—2,5 1) dzieli się n a dwie, w przybliżeniu j e d n a k o w e części i każdą z nich (ok. 1 1) w y t r z ą s a się w d u ż y m rozdzielaczu z 10—20 m l r o z t w o r u siarczanu żelaza(II) (przygo t o w a n e g o w s p o s ó b p o d a n y p o p r z e d n i o ) r o z c i e ń c z o n e g o 100 m l w o d y . P o oddzieleniu w a r s t w y w o d n e j o b i e p o r c j e oczyszczonego eteru wlewa się d o czystej i suchej butelki {odpowiedniej pojemności) i d o d a j e się 100—200 g bezw. c h l o r k u w a p n i a . Eter z chlor k i e m w a p n i a p o z o s t a w i a się na co n a j m n i e j 24 h, starając się co p e w i e n czas wstrząsać butelką; większość w o d y i etanolu zostaje w ten s p o s ó b u s u n i ę t a . N a s t ę p n i e eter sączy się przez duży, f a ł d o w a n y sączek do drugiej, czystej i suchej butelki — najlepiej g r u b o ściennej z c i e m n e g o szkła. ( O s t r o ż n i e ! Wszystkie palniki w sąsiedztwie należy bezwzględ nie zgasić.) D o eteru w p r o w a d z a się n a s t ę p n i e ok. 7 g s o d u w p o s t a c i cienkiego d r u t u ,
W t y m p o d r ę c z n i k u , p o d o b n i e jak w w i ę k s z o ś c i i n n y c h k s i ą ż e k , n a z w a eter o d n o s i się z a w s z e d o eteru d i e t y l o w e g o ; w p r z y p a d k u i n n y c h h o m o l o g i c z n y c h , e t e r ó w podaje się i c h n a z w y s y s t e m a t y c z n e lub z w y c z a j o w e W pełnym brzmieniu. Powstają przy t y m ś l a d o w e ilości a l d e h y d ó w . Jeśli p o t r z e b n y jest e t e r o b a r d z o w y s o k i m s t o p n i u c z y s t o ś c i , w ó w c z a s trzeba g o j e s z c z e w y t r z ą s n ą ć z 0 , 5 - p r o c , r o z t w o r e m n a d m a n g a n i a n u p o t a s u ( a b y z a l d e h y d u p o w s t a ł ikwas), a nastepr.ie z 5 - p r o c . r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u i n a z a k o ń c z e n i e z w o d ą .
1
u ż y w a j ą c d o t e g o p r a s y do s o d u ) (rys. 11,1). P r a s a d o sodu s k ł a d a się ze sztywnej, m e t a l o w e j p o d s t a w y p r z y m o c o w a n e j d o stołu z a p o m o c ą jednej ś r u b y (tak jak n a r y s u n k u ) . Poniżej jest u m o c o w a n y statyw n a butelkę, k t ó r e g o p o ł o ż e n i e m o ż n a regulo w a ć , co u m o ż l i w i a u ż y w a n i e butelek o r ó ż n e j p o j e m n o ś c i (zwykle ok. 2 1). Butelkę z eterem u m i e s z c z a się n a statywie na takiej w y s o k o ś c i , a b y jej szyja z n a j d o w a ł a się t u ż p o d o t w o r e m gilzy d o s o d u ) . Z a r ó w n o t ł o k p r a s y , jak i gilza są w y k o n a n e z nie £
R y s . 11,1. P r a s a d o w y t w a r z a n i a drutu s o d o w e g o
r d z e w n e j stali. (Gilza d o sodu jest e l e m e n t e m w y m i e n n y m ; m a j ą c więc d o dyspozycji k i l k a gilz z o t w o r a m i o r ó ż n y c h ś r e d n i c a c h m o ż n a uzyskiwać d r u t s o d o w y cieńszy l u b grubszy.) W o t w ó r gilzy w k ł a d a się k a w a ł k i oczyszczonego sodu (p. 11,2,55), u m i e s z c z a się ją w prasie i p o w o l i opuszcza się t ł o k p r z e z p o k r ę c a n i e śrubą. G d y tylko z o t w o r u gilzy zacznie w y d o b y w a ć się d r u t s o d o w y , b u t e l k ę z eterem u m i e s z c z a się t u ż poniżej tego o t w o r u i p r z e z p o w o l n e p o k r ę c a n i e śrubą w y w o ł u j e r u c h t ł o k a k u d o ł o w i d o t ą d , a ż c a ł a ilość sodu zostanie wyciśnięta p r z e z o t w ó r i w postaci cienkiego drutu w p r o w a d z o n a d o eteru. N a s t ę p n i e b u t e l k ę z a m y k a się k o r k i e m g u m o w y m , z a o p a t r z o n y m w r u r k ę w y p e ł n i o n ą chlorkiem w a p n i a i p o z o s t a w i a n a 24 h; umieszczenie w k o r k u r u r k i ze ś r o d k i e m suszącym zabezpiecza eter p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z p o w i e t r z a , u m o ż l i w i a j ą c jednocześnie u l a t n i a n i e się w o d o r u . Stalową gilzę należy wyjąć z p r a s y z a r a z p o użyciu, ostrożnie zniszczyć resztki p o z o s t a ł e g o w niej sodu z a n u r z a j ą c ją w a l k o h o l u s k a ż o n y m , p o czym d o b r z e w y p ł u k a ć w o d ą i n a k o n i e c wysuszyć — n a j lepiej w suszarce. T ł o k p r a s y t r z e b a r ó w n i e ż d o k ł a d n i e oczyścić s z m a t k ą l u b bibułą filtracyjną zwilżoną s k a ż o n y m a l k o h o l e m . Jeśli n a s t ę p n e g o d n i a n i e stwierdza się wy dzielania p ę c h e r z y k ó w w o d o r u z p o w i e r z c h n i sodu w eterze o r a z , jeśli p o w i e r z c h n i a ta jest n a d a l błyszcząca, w ó w c z a s b u t e l k ę z eterem z a m y k a się k o r k i e m z n a k r ę t k ą (jeżeli t a k i k o r e k s t a n o w i w y p o s a ż e n i e butelki) l u b k o r k i e m g u m o w y m i p r z e c h o w u j e ją w miejscu c i e m n y m (aby z a h a m o w a ć w m a k s y m a l n y m stopniu p r o c e s p o w s t a w a n i a n a d t l e n k u ) , c h ł o d n y m i z dala od ź r ó d ł a ognia. Jeżeli n a t o m i a s t p o w i e r z c h n i a drutu s o d o w e g o jest w d u ż y m stopniu z m i e n i o n a , oznacza t o , że suszenie c h l o r k i e m w a p n i a nie b y ł o wystarczające. W ó w c z a s eter należy przesączyć p r z e z f a ł d o w a n y sączek d o innej, czystej i suchej butelki i p o n o w n i e w k r ę c i ć do niego drut s o d o w y ' . T a k przy g o t o w a n y b e z w o d n y eter m o ż n a stosować, n p . w r e a k c j a c h G r i g n a r d a . Jeśli dysponuje się n i e d a w n o z a k u p i o n y m eterem wysokiej jakości, n p . o d c z y n n i k i e m cz.d.a., w ó w c z a s m o ż n a p o m i n ą ć w y t r z ą s a n i e z r o z t w o r e m soli żelazawej, stosując j e d y n i e suszenie s o d e m . 3
16. E t e r d(izopropylowy. P r o d u k t h a n d l o w y z w y k l e zawiera dość z n a c z n e ilości n a d t l e n k u ; należy g o usunąć p r z e z w y t r z ą s a n i e z z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m soli żelaza(II) l u b z r o z t w o r e m siarczynu sodu (p. 15. Eter dietylowy). N a s t ę p n i e eter diizopr opyl owy suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje zbierając frakcję o tw. 6 8 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . u D o n a b y c i a w f i r m i e G r i f f i n and G e o r g e L t d . ') G i l z a d o sodu jest to k s z t a ł t k a w f o r m i e w a l c a z a k o ń c z o n e g o dyszą ( p r z y p . t ł u m . ) . *' P o z o s t a ł y w b u t e l c e sod należy z n i s z c z y ć p o s t ę p u j ą c z g o d n i e z e w s k a z ó w k a m i p o d a n y m i ria sir. 12.
77. E t e r d i b u t y l o w y . T e c h n i c z n y eter d i b u t y l o w y zwykle nie z a w i e r a większych ilości n a d t l e n k u , c h y b a że byt p r z e c h o w y w a n y p r z e z b a r d z o długi czas. Z a w s z e j e d n a k należy w y k o n a ć p r ó b ę n a o b e c n o ś ć n a d t l e n k u i — jeśli wynik tej p r ó b y jest p o z y t y w n y — roz puszczalnik w ó w c z a s t r z e b a w y t r z ą s n ą ć z z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m soli żelaza(TT) luh z r o z t w o r e m siarczynu sodu (p. 15. Eter dietylowy). N a s t ę p n i e eter d i b u t y l o w y suszy się bezw, c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje z użyciem k o l u m n y frakcjonującej, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 140—141°C. Jeżeli eter z a w i e r a alkohol butylowy, to p o d c z a s destylacji uzyskuje się frakcję o niższej t e m p e r a t u r z e wrzenia. W ó w c z a s , w celu usunięcia alko holu, eter wytrząsa się d w u k r o t n i e z r ó w n ą objętością stęż. k w a s u solnego (p. 111,76). n a s t ę p n i e p r z e m y w a się w o d ą i suszy. Czysty eter d i b u t y l o w y w r z e w t e m p . 1 4 2 C / /1013hPa(760 mmHg). D
18. E t e r y dialkilowe glikolu e t y l e n o w e g o i dietylenowego (3-oksa-l ,5-pentanodiolu). D i m e t y l o w y eter glikolu etylenowego (dimetoksyetan, C H ' 0 - C H 2 - C H ' 0 - C H , często n a z y w a n y D M E l u b dimetylocellosohe, lub też glim) w r z e w t e m p . 8 5 ° C / 1 0 1 3 hPa (760 m m H g ) ; jest związkiem m i e s z a j ą c y m się z wodą, d o s k o n a ł y m rozpuszczalnikiem substancji organicznych i s t a n o w i świetne, o b o j ę t n e m e d i u m reakcyjne. Eter dietylowy glikolu etylenowego (dietylocellosohe) miesza się z w o d ą j e d y n i e częściowo ( 2 1 % w 20°C) i wrze w t e m p . 1 2 1 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , Eter d i m e t y l o w y glikolu dietylenowego ( O H j ' 0 - ( C H - O H 2 - 0 ) 2 - C H , diglim) wrze w t e m p . 6 2 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) , a analogiczny eter dietylowy (dietylokarbitol) wrze w t e m p . 1 8 6 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . W s z y s t k i e t e związki są d o s k o n a ł y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i substancji o r g a n i c z n y c h ; oczyszcza się je wstępnie zadając w o d o r o t l e n k i e m s o d u w p a s t y l k a c h , a n a s t ę p n i e ogrze wając d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą z w o d o r k i e m w a p n i a , g l i n o w o d o r k i e m litu l u b z s o d e m . N a z a k o ń c z e n i e p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną (jeśli p o t r z e b a . — p o d zmniejszonym ciśnieniem) w a t m o s f e r z e azotu. 19. T e t r a h y d r o f u r a n . Czystość n i e k t ó r y c h z d o s t ę p n y c h w h a n d l u g a t u n k ó w tego rozpuszczalnika wynosi p o n a d 9 9 , 5 % . G ł ó w n y m i zanieczyszczeniami t e g o p r o d u k t u są w o d a o r a z n a d t l e n k i ; n i e k t ó r e w y t w ó r n i e d o d a j ą d o tetr a h y dr ofu r a n u i n h i b i t o r a , który n i e d o p u s z c z a d o p o w s t a w a n i a n a d t l e n k u . Jeśli stwierdzi się, że W t e t r a h y d r o f u r a n i e jest nadtlenek, w ó w c z a s t r z e b a g o u s u n ą ć przepuszczając p r z e z k o l u m n ę w y p e ł n i o n a t l e n k i e m glinu (p. 1. Benzyna lekka — u w a g a n a dole s t r o n y d o t y c z ą c a niszczenia zuży tego a d s o r b e n t u ) lub też wytrząsając z r o z t w o r e m siarczanu żelaza(II), postępując w spo s ó b o p i s a n y dla eteru d i e t y l o w e g o ; d o p i e r o w t e d y m o ż n a przystąpić d o dalszego oczysz* c z a n i a o r a z s u s z e n i a tego r o z p u s z c z a l n i k a . Jeśli nadtlenek był u s u w a n y drugą metodą, w ó w c z a s rozpuszczalnik należy wstępnie osuszyć s i a r c z a n e m w a p n i a l u b w o d o r o t l e n kiem p o t a s u a następnie o g r z e w a ć g o d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą z w o d o r k i e m w a p n i a l u b g l i n o w o d o r k i e m litu. N a z a k o ń c z e n i e p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną; czysty t e t r a h y d r o f u r a n m a tw. 6 5 — 6 6 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . N a l e ż y go p r z e c h o w y wać nad wodorkiem wapnia. 3
2
3
3
3
20. D i o k s a n (1,4-dioksan). P r o d u k t h a n d l o w y zawiera z w y k l e niewielkie ilości alde h y d u o c t o w e g o o r a z dość z n a c z n e ilości a c e t a l u glikolu e t y l e n o w e g o (acetalu etyleno wo—CH 2
wego), C H C H | , jak r ó w n i e ż p e w n ą ilość w o d y . P r z y p r z e c h o w y w a n i u dioksa\o—CH n u następuje h y d r o l i z a tego acetalu, a z powstającego w jej w y n i k u a l d e h y d u o c t o w e g o tworzy się nadtlenek. Oczyszczanie tego r o z p u s z c z a l n i k a polega więc n a r o z k ł a d z i e acetalu działaniem r o z c . k w a s u , a n a s t ę p n i e n a osuszeniu i destylacji frakcyjnej. Jeden litr t e c h n i c z n e g o d i o k s a n u , 14 m l stęż. k w a s u solnego i 100 m l w o d y ogrzewa się do w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą przez 6—12 h przepuszczając p r z e z r o z t w ó r p o w o l n y .strumień azotu, a b y u s u n ą ć powstający w w y n i k u hydrolizy a l d e h y d octowy. A p a r a t u r ę 3
2
i'i Są d o n i e s i e n i a o p o w a ż n y c h e k s p l o z j a c h , jakie m i a ł y miejsce, gdy z a n i e c z y s z c z o n y T H F z a w i e r a j ą c y nad t l e n e k byt z a d a w a n y s t a ł y m w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u lub stęż. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u [2].
należy umieścić p o d wyciągiem, p o n i e w a ż p a r y d i o k s a n u są silną trucizną. P o o c h ł o dzeniu r o z t w ó r zadaje się w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w pastylkach w takiej ilości, a b y część z nich p o z o s t a ł a n i e r o z p u s z c z o n a ; z a w a r t o ś ć k o l b y należy przy t y m wstrząsać. W a r s t w ę Wodną, k t ó r a jest silnie alkaliczna, o d r z u c a się, a większość p o z o s t a ł e j w o d y u s u w a się p r z e z p o z o s t a w i e n i e dioksanu n a 24 h n a d świeżą porcją w o d o r o t l e n k u p o t a s u w pastyl k a c h . N a s t ę p n i e rozpuszczalnik d e k a n t u j e się z n a d tego ś r o d k a suszącego i o g r z e w a d o wrzenia p o d chłodnicą zwrotną z n a d m i a r e m sodu p r z e z 6—12 h, a właściwie dotąd, a ż sód przestanie r e a g o w a ć , z a c h o w u j ą c swoją srebrzystą powierzchnię. N a koniec d i o k s a n destyluje się znad sodu, przy c z y m w s k a z a n e jest osłonięcie o d b i e r a l n i k a c z a r n y m p a p i e r e m ; rozpuszczalnik ten p o w i n i e n być p r z e c h o w y w a n y bez dostępu p o w i e t r z a o r a z w ciemności. Czysty p r o d u k t m a tw. 1 0 1 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , a tt. 1 2 ° C . P o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a o c z y s z c z o n e g o d i o k s a n u m o ż e t w o r z y ć się n a d d e n e k ; w celu usunięcia go należy d i o k s a n przed użyciem p r z e d e s t y l o w a ć znad g l i n o w o d o r k u litu (1) l u b przesączyć p r z e z k o l u m n ę wypełnioną a k t y w o w a n y m d e n k i e m glinu, p r z y c z y m drugi s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest bardziej w s k a z a n y . D i o k s a n jest b a r d z o d o b r y m r o z p u s z c z a l n i k i e m wielu z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h ; p o d względem własności solwataeyjnych p r z y p o m i n a eter dietylowy, a często działa n a w e t lepiej niż eter. Z w o d ą m i e s z a się w k a ż d y m s t o s u n k u i w y k a z u j e niezwykle dużą higroskopijność. U w a g a , ( i ) S t o s o w a n i e g l i n o w o d o r k u litu w k o ń c o w e j fazie oczyszczania z o s t a ł o n i e d a w n o s k r y t y k o w a n e . Z a m i a s t p r z e p u s z c z a n i a d i o k s a n u p r z e z k o l u m n ę z tlenkiem glinu, m o ż n a go ogrzewać d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną z s o d e m , a n a s t ę p n i e d o d a ć b e n z o f e n o n u . G d y d i o k s a n stanie się b e z w o d n y , r o z t w ó r p r z y b i e r a intensywną, n i e b i e s k o p u r p u r o w ą barwę, k t ó r a p o c h o d z i od d w u s o d o w e g o k o m p l e k s u b e n z o f e n o n u . Z mieszaniny tej należy o d d e s t y l o w a ć rozpuszczalnik w atmosferze a z o t u , przy c z y m k o l u m n ę frakcjonującą o r a z o d b i e r a l n i k t r z e b a owinąć czarną folią polietylenową. K e t o n y . 21. A c e t o n . G ł ó w n y m i zanieczyszczeniami w h a n d l o w y c h g a t u n k a c h a c e t o n u są m e t a n o l , k w a s octowy i w o d a . P r o d u k t o czystości analitycznej (cz.d.a.) zwykle za wiera m n i e j niż 0 , 1 % zanieczyszczeń o r g a n i c z n y c h , n a t o m i a s t z a w a r t o ś ć w o d y m o ż e być d u ż o większa i m o ż e d o c h o d z i ć aż d o 1 % . P r o d u k t h a n d l o w y m o ż n a oczyszczać k i l k o m a s p o s o b a m i : a. A c e t o n ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą dodając p o r c j a m i n a d m a n g a n i a n potasu dotąd, aż p r z e s t a n i e z a n i k a ć fioletowe z a b a r w i e n i e r o z t w o r u . W t e d y aceton suszy się bezw. węglanem potasu l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i p o odsączeniu ś r o d k a suszącego p o d d a j e się destylacji frakcyjnej w a p a r a t u r z e zabezpieczonej p r z e d d o s t ę p e m wilgoci. b. W butelce p o j . 1 1 u m i e s z c z a się 700 m l a c e t o n u o tw. 56—57 °C, d o d a j e r o z t w ó r 3 g a z o t a n u s r e b r a w 20 m l w o d y , a następnie w l e w a się 20 ml 1 M r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu. Z a w a r t o ś ć butelki w y t r z ą s a się p r z e z ok. 10 m i n , n a s t ę p n i e sączy, s u s z y bezw. s i a r c z a n e m wapnia i destyluje. c. Jeśli p o t r z e b n e są niezbyt duże ilości czystego i b e z w o d n e g o a c e t o n u , w ó w c z a s m o ż n a go oczyścić przez w y t w o r z e n i e p r o d u k t u przyłączenia w o d o r o s i a r c z y n u s o d u , a następnie p r z e z r o z k ł a d tego p r o d u k t u r o z t w o r e m węglanu sodu (szczegóły są p o d a n e w p . 22. Keton etylowo-metylowy), osuszenie bezw. siarczanem w a p n i a i destylację. W y g o d n i e j s z y sposób p o s t ę p o w a n i a polega n a wytworzeniu k o m p l e k s u z j o d k i e m s o d u (NaI,3C;jH«0), k t ó r y ulega r o z p a d o w i w t r a k c i e ł a g o d n e g o ogrzewania. M e t o d a ta n a d a j e się w sposób szczególny d o o t r z y m y w a n i a czystego a c e t o n u . W 4 4 0 g h a n d l o w e g o a c e t o n u r o z p u s z c z a się 100 g d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o j o d k u sodu ogrzewając d o wrze nia p o d chłodnicą zwrotną i r o z t w ó r c h ł o d z i się w mieszaninie lodu z solą ( - 8 C ) . W y d z i e l o n e kryształy odsącza się i s z y b k o przenosi je do suchej k o l b y destylacyjnej p o ł ą c z o n e j ze sprawnie działającą chłodnicą o r a z z o d b i e r a l n i k i e m c h ł o d z o n y m w l o dzie. P o l e k k i m ogrzaniu k o l b y r o z p o c z y n a się s z y b k a destylacja a c e t o n u . &
i* D o s u s z e n i a a c e t o n u n i e o a l e ż y u ż y w a ć b e z w . c h l o r k u w a p n i a , p o n i e w a ż z w i ą z k i te reagują, za s o b ą .
A c e t o n oczyszczony tą m e t o d ą , j a k r ó w n i e ż p r o d u k t h a n d l o w y o czystości anali tycznej, m o ż n a jeszcze bardziej o d w o d n i ć p r z e c h o w u j ą c go n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 4 A . N i e należy n a t o m i a s t s t o s o w a ć ani żelu k r z e m i o n k o w e g o , ani tlenku glinu, p o n i e w a ż substancje t e inicjują r e a k c j ę k o n d e n s a c j i a l d o l o w e j , w k t ó r e j powstaje w o d a j a k o p r o d u k t u b o c z n y . Czysty aceton w r z e w t e m p . 5 6 , 2 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) ; jest o n substancją b a r d z o ł a t w o palną. 22. Keton etylowo-metylowy (2-bulanon). T e n d o s k o n a ł y r o z p u s z c z a l n i k m a włas ności zbliżone d o własności a c e t o n u , z t y m , że ze względu n a nieco wyższą t e m p e r a t u r ę w r z e n i a jest od a c e t o n u mniej palny. W s t ę p n e oczyszczenie p r o d u k t u h a n d l o w e g o po lega n a wysuszeniu go bezw. węglanem potasu lub bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , odsączeniu ś r o d k a suszącego i destylacji frakcyjnej z u ż y c i e m s p r a w n i e działającej k o l u m n y . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p , 7 9 — 8 0 ° C ; jest t o p r o d u k t dostatecznie czysty d o krysta lizacji. W celu lepszego oczyszczenia destylat ten m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w p r o d u k t przyłączenia w o d o r o s i a r c z y n u s o d u lub też w k o m p l e k s z j o d k i e m sodu. K e t o n etyłowo- m e t y l o w y o tw. 7 9 — 8 0 ° C wytrząsa się z n a d m i a r e m n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o s i a r c z y n u sodu dotąd, aż z a k o ń c z y się r e a k c j a ; p o ochłodzeniu do t e m p . 0 " C krystaliczny p r o d u k t addycji w o d o r o s i a r c z y n u odsącza się, starając się b a r d z o d o b r z e odessać ciecz od sączo n e g o osadu, po c z y m p r z e m y w a się g o niewielką ilością eteru i suszy n a powietrzu. S u c h y a d d u k t r o z k ł a d a się działając niewielkim n a d m i a r e m r o z t w o r u węglanu sodu i p r z e p r o w a d z a destylację z parą w o d n ą . Z destylatu wysala się k e t o n w ę g l a n e m potasu, oddziela w a r s t w ę organiczną i suszy ją b e z w . węglanem p o t a s u (w ten s p o s ó b u s u w a się r ó w n i e ż ślady d w u t l e n k u siarki i d w u t l e n k u węgla); p o odsączeniu ś r o d k a suszącego k e t o n p o z o s t a w i a się n a kilka g o d z i n nad bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . N a z a k o ń c z e n i e p r o d u k t p o d d a j e się destylacji. W p r z y p a d k u oczyszczania k e t o n u j o d k i e m sodu, roz puszczalnik nasyca się j o d k i e m sodu ogrzewając d o w r z e n i a pod chłodnicą zwrotną, u z y s k a n y r o z t w ó r sączy się przez lejek z w o d n y m płaszczem grzejnym, chłodzi w mie szaninie oziębiającej i odsącza wydzielone, b e z b a r w n e k r y s z t a ł y ; m a j ą o n e tt. 7 3 — 7 4 ° C . P r z e z ł a g o d n a o g r z e w a n i e tych k r y s z t a ł ó w w a p a r a t u r z e do destylacji frakcyjnej uzy skuje się czysty k e t o n e t y l o w o - m e t y l o w y o tw. 7 9 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Estry. 23. Octan metylu. W h a n d l u znajduje się b e z w o d n y p r o d u k t o czystości 99% (tw. 5 6 , 5 ° C ) ; jest on s t o s u n k o w o tani, dlatego n i e o p ł a c a się oczyszczać g o r s z y c h g a t u n k ó w tego o d c z y n n i k a . O c t a n metylu nieźle r o z p u s z c z a się w w o d z i e (ok. 2 4 % w t e m p . 2 0 " C ) ; czysty związek wrze w t e m p . 5 7 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Jeśli zachodzi p o t r z e b a oczyszczenia gorszego g a t u n k u octanu metylu, wtedy 1 1 rozpuszczalnika należy o g r z e w a ć d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną z 85 ml b e z w o d n i k a o c t o w e g o w ciągu 6 h, a n a s t ę p n i e p o d d a ć destylacji frakcyjnej, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 5 6 — 5 7 ° C . U z y s k a n y destylat w y t r z ą s a się przez 10 m i n z 20 g bezw. w ę g l a n u p o t a s u , sączy i p o n o w n i e destyluje. W ten s p o s ó b o t r z y m u j e się o c t a n metylu o czysto ści 9 9 , 9 % . 24. Octan etylu. W s p r z e d a ż y znajdują się r ó ż n e g a t u n k i octanu etylu. P r o d u k t b e z w o d n y , o tw. 7 6 — 7 7 ° C i czystości 9 9 % , jest o d c z y n n i k i e m n i e d r o g i m i w większości p r z y p a d k ó w n a d a j e się do u ż y t k u bez oczyszczania. O d c z y n n i k 9 5 — 9 8 - p r o c zawiera zwykle nieco w o d y , etanolu i k w a s u o c t o w e g o ; m o ż n a g o oczyścić w następujący s p o s ó b . M i e s z a n i n ę 1 1 h a n d l o w e g o o c t a n u etylu, 100 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 10 kropli stęż. kwasu s i a r k o w e g o ogrzewa się d o w r z e n i a pod c h ł o d n i c ą zwrotną przez 4 h, a następnie p o d d a j e destylacji frakcyjnej. Destylat w y t r z ą s a się z 20—30 g bezw. w ę g l a n u potasu, sączy i p o n o w n i e destyluje; u z y s k a n y w wyniku t e g o p r o d u k t o czy stości ok. 9 9 , 7 % w r z e w t e m p . 7 7 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Rozpuszczalniki zawierające azot. 25. F o r m a m i d . F o r m a m i d jest d o s k o n a ł y m r o z p u s z czalnikiem wielu p o l a r n y c h substancji organicznych j a k r ó w n i e ż szeregu soli nieorga nicznych. Jest on b a r d z o h i g r o s k o p i j n y i ł a t w o uiega hydrolizie p o d w p ł y w e m k w a s ó w o r a z zasad. P r o d u k t h a n d l o w y często z a w i e r a kwas m r ó w k o w y , w o d ę o r a z m r ó w c z a n
. a m o n u . Oczyszczanie polega n a przepuszczaniu g a z o w e g o a m o n i a k u p r z e z ten rozpusz c z a l n i k dotąd, aż osiągnie on słabo alkaliczny odczyn, W ó w c z a s d o r o z t w o r u d o d a j e się b e z w . a c e t o n u , a b y wytrącić p o w s t a ł y m r ó w c z a n a m o n u . O s a d odsącza się, a przesącz suszy bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i p o d d a j e destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m •ciśnieniem; destylacja p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p o w o d u j e r o z k ł a d o d c z y n n i k a . Czysty f o r m a m i d w r z e w temp, 1 0 5 ° C / 1 4 , 7 h P a (11 m m H g ) . 26. N , N - D i m e t y l o f o r m a m i d (DMF). N , N - D i m e t y l o f o r m a m i d jest r o z p u s z c z a l n i k i e m s z e r o k o s t o s o w a n y m w wielu n o w o c z e s n y c h syntezach, p o n i e w a ż stanowi on silnie •solwatujące m e d i u m reakcyjne i jest t r w a ł y chemicznie w nieobecności substancji o c h a r a k t e r z e k w a ś n y m lub z a s a d o w y m . P o d c z a s destylacji p o d ciśnieniem atmosferycz n y m (tw. 149—156°C) następuje częściowy r o z k ł a d tego r o z p u s z c z a l n i k a ; r o z k ł a d a się on r ó w n i e ż w zetknięciu z m e t a l i c z n y m s o d e m , stałym w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u oraz w o d o r k i e m w a p n i a , dlatego substancji tych nie m o ż n a u ż y w a ć do suszenia D M F , H a n d l o w e g a t u n k i D M F oczyszcza się w s t ę p n i e przez destylację a z e o t r o p o w ą z ben z e n e m . M i e s z a n i n ę 1 1 D M F i 100 m! b e n z e n u destyluje się p o d ciśnieniem atmosferycz n y m zbierając a z e o t r o p składający się z w o d y i b e n z e n u w granicach t e m p . 7 0 — 7 5 ° C . P o z o s t a ł y w k o l b i e rozpuszczalnik w y t r z ą s a się z tlenkiem b a r u l u b z a k t y w o w a n y m t l e n k i e m glinu (aktywność I), sączy i destyluje w a t m o s f e r z e azotu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 7 6 ° C / 5 2 h P a (39 m m H g ) lub 40°C/_ /13,3 h P a (10 m m H g ) . W s k a z a n e jest p r z e c h o w y w a n i e tego destylatu n a d sitami mole kularnymi 4A. 27. Acetonitryl. Jest to kolejny rozpuszczalnik niezwykle cenny j a k o m e d i u m reak cyjne w wielu syntezach. N i e k t ó r e z d o s t ę p n y c h w h a n d l u g a t u n k ó w acetonitrylu mają c z y s t o ś ć 99,5% l u b jeszcze wyższą. G ł ó w n y m i zanieczyszczeniami nieco g o r s z y c h gatun k ó w acetonitrylu są w o d a , a c e t a m i d , octan a m o n u i a m o n i a k . W o d ę u s u w a się za p o m o c ą a k t y w o w a n e g o silikażelu l u b sit m o l e k u l a r n y c h 4 A (nie należy s t o s o w a ć stałego w o d o r o t l e n k u p o t a s u , gdyż p o w o d u j e on r o z k ł a d ; z kolei siarczan w a p n i a i chlorek w a p n i a są nieskuteczne w tym p r z y p a d k u ) . W s t ę p n i e o s u s z o n y rozpuszczalnik miesza się z w o d o r k i e m w a p n i a , który d o d a j e się p o r c j a m i t a k d ł u g o , aż ustanie wydzielanie się w o d o r u . W t e d y acetonitryl d e k a n t u j e się znad osadu i p o d d a j e destylacji frakcyjnej stosując k o l u m n ę o wysokiej s p r a w n o ś c i (rys. 1,93); czysty rozpuszczalnik w r z e w t e m p . 8 1 — 8 2 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 28. N - M e t y l o p i r o l i d o n . Jest t o b a r d z o skuteczny rozpuszczalnik w y k a z u j ą c y d o b r ą t r w a ł o ś ć c h e m i c z n ą w nieobecności k w a s ó w i z a s a d ; o n e b o w i e m katalizują r o z p a d pierścienia I a k t a m o w e g o . R o z p u s z c z a l n i k ten osusza się wstępnie p r z e z destylację a z e o t r o p o w ą z u p r z e d n i o o d w o d n i o n y m b e n z e n e m , c o jest opisane dla D M F . Pozostałą p o o d d e s t y l o w a n i u a z e o t r o p u ciecz wytrząsa się z tlenkiem baru i p o odsączeniu ś r o d k a suszącego p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (ok. "27 h P a czyli 20 m m H g ) . Czysty rozpuszczalnik wrze w t e m p . 9 4 — 9 6 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) l u b 2 0 2 ° C ' i 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . .29. P i r y d y n a . P i r y d y n a o czystości analitycznej ( > 99,5%) z a s p o k a j a większość wy m a g a ń . Jeśli p o t r z e b n a jest p i r y d y n a ściśle b e z w o d n a , należy ją o g r z e w a ć d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną z p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u lub w o d o r o t l e n k u sodu a l b o z tlenkiem baru, a następnie przedestylować, s t a r a n n i e zabezpieczając przed d o s t ę p e m wilgoci z powietrza. Jest o n a h i g r o s k o p i j n a i t w o r z y h y d r a t o tt. 94,5°C. dlatego należy ją p r z e c h o w y w a ć n a d p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u . Czysta p i r y d y n a w r z e w t e m p . 1 1 5 , 3 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . Czystą p i r y d y n ę m o ż n a o t r z y m a ć z p i r y d y n y technicznej p o c h o d z ą c e j ze s m o ł y w ę g l o w e j w następujący s p o s ó b . P r o d u k t techniczny suszy się najpierw stałym w o d o r o t l e n k i e m s o d u , a następnie destyluje z użyciem s p r a w n i e działającej k o l u m n y frakcjo nującej, zbierając fiakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 1 4 — 1 1 6 ° C . D o odczynnika, p r z y g o t o w a n e g o p r z e z rozpuszczenie 340 g bezw. c h l o r k u c y n k u w mieszaninie 210 m l stęż. k w a s u sol n e g o i 1 1 a b s o l u t n e g o etanolu, d o d a j e się 400 m l przedestylowanej p i r y d y n y . W y t r ą c a •się krystaliczny o s a d związku a d d y c y j n e g o ( p r a w d o p o d o b n y s k ł a d 2C3H5N-ZnCl2-
1
- H C I ) ) , c z e m u t o w a r z y s z y w y d z i e l a n i e się ciepła. P o o c h ł o d z e n i u o s a d odsącza się n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a niewielką ilością a b s o l u t n e g o e t a n o l u , u z y s k u j ą c ok. 680 g p r o d u k t u . Krystalizuje się g o z a b s o l u t n e g o etanolu d o u z y s k a n i a tt. 151,8°C. W celu u z y s k a n i a wolnej a m i n y k o m p l e k s z a d a j e się n a d m i a r e m stęż. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u •jodu (ok. 4 0 % ) i p o d d a j e destylacji z p a r ą w o d n ą , p r o w a d z ą c ją d o t ą d , a ż destylat przestanie w y k a z y w a ć odczyn alkaliczny w o b e c l a k m u s u (zbiera się ok. 1 1 destylatu). Z e b r a n y destylat z a d a j e się 250 g s t a ł e g o w o d o r o t l e n k u s o d u , oddziela górną w a r s t w ę , ,a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w o m a p o r c j a m i eteru p o 250 m l . E k s t r a k t y e t e r o w e łączy '§ie,Z oddzieloną p o p r z e d n i o w a r s t w ą organiczną, suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u i eter oddestylowuje z łaźni w o d n e j ; pozostałą p i r y d y n ę destyluje się z u ż y c i e m k o l u m n y frak cjonującej. Czysta p i r y d y n a w r z e w t e m p . 1 1 5 , 3 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 30. Chinolina. C h i n o l i n a jest b a r d z o r z a d k o s t o s o w a n a j a k o r o z p u s z c z a l n i k . Jeśli p o t r z e b n a jest chinolina b e z w o d n a , t o suszy się ją najpierw g r a n u l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u , a następnie p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 1 1 4 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) . 31. N i t r o b e n z e n . N i t r o b e n z e n o czystości analitycznej z w y k l e nie w y m a g a d o d a t k o wego oczyszczania. P r o d u k t t e c h n i c z n y m o ż e być z a n i e c z y s z c z o n y dinitr o b e n z e n e m , n i t r o t o l u e n a m i i aniliną. W i ę k s z o ś ć z t y c h zanieczyszczeń u s u w a się p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą p o z a k w a s z e n i u o d c z y n n i k a r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m ; z destylatu od dziela się n i t r o b e n z e n , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Czysty n i t r o b e n z e n w r z e w t e m p . 2 1 0 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , a topi się w t e m p . 5,7°C. N i t r o b e n z e n jest r o z p u s z c z a l n i k i e m niezwykle s k u t e c z n y m i niekiedy b y w a s t o s o w a n y d o krystalizacji t a k i c h substancji, k t ó r e nie rozpuszczają się w t y p o w y c h rozpuszczalni k a c h organicznych. K r y s t a l i z a c j e z n i t r o b e n z e n u należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem, p o n i e w a ż p a r y tego r o z p u s z c z a l n i k a są silnie trujące. P o odsączeniu k r y s z t a ł ó w należy je p r z e m y ć i n n y m , ł a t w o l o t n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m , n p . e t a n o l e m l u b eterem, co m a n a celu usunięcie n a d m i a r u n i t r o b e n z e n u (p. 1,20). U j e m n ą cechą n i t r o b e n z e n u j a k o r o z p u s z c z a l n i k a jest t o , że m a o n z n a c z n e d z i a ł a n i e utleniające w t e m p e r a t u r z e wrzenia,. R o z p u s z c z a l n i k i zawierające siarkę. 32. D w u s i a r c z e k w ę g l a . Przy pracy z tym rozpusz czalnikiem należy zawsze pamiętać o jego toksyczności (działa trująco na krew oraz na tkankę nerwową) oraz o jego szczególnej łatwopalności. D e s t y l a c j ę większych ilości dwusiarczku węgla należy b e z w a r u n k o w o p r z e p r o w a d z a ć z ł a ź n i w o d n e j , której tem p e r a t u r a nie m o ż e p r z e k r o c z y ć 55—65°C; z n a n e są p r z y p a d k i z a p a l e n i a się d w u s i a r c z k u węgla s p o w o d o w a n e p r z e g r z a n i e m łaźni p a r o w e j . P r o d u k t o czystości analitycznej z w y k l e nie w y m a g a ż a d n e g o oczyszczania. N a t o m i a s t inne g a t u n k i h a n d l o w e d w u s i a r c z k u węgla oczyszcza się p r z e z w y t r z ą s a n i e w ciągu 3 h z t r z e m a p o r c j a m i r o z t w o r u n a d m a n g a n i a n u potasu (5 g / l ) , a n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e p o 6 h z rtęcią i w k o ń c u z r o z t w o r e m siarczanu rtęci(II) (2,5 g / l ) . P o wysuszeniu bezw. c h l o r k i e m w a p n i a p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną z ł a ź n i w o d n e j ogrzanej d o t e m p . 5 5 — 6 5 ° C . Czysty związek w r z e w t e m p . 4 6 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . ;
3
33. Sulfotlenck d i m e t y l o w y (DMS0) \ N i e d a w n o p r z e k o n a n o się, że sulfotlenek d i m e t y l o w y jest niezwykle u ż y t e c z n y m , mieszającym się z wodą r o z p u s z c z a l n i k i e m , k t ó r y m o ż n a s t o s o w a ć z a r ó w n o p r z y w y k o n y w a n i u syntez, jak i w p o m i a r a c h s p e k t r o s k o p o w y c h . B a d a n i a własności c h e m i c z n y c h t e g o związku w y k a z a ł y , że istnieją d u ż e M o ż l i w o ś c i w y k o r z y s t a n i a g o w s y n t e z a c h j a k o o d c z y n n i k a . J e s t o n substancją higroi! W y d a j e się, ż e istnieją c o n a j m n i e j d w a k o m p l e k s y p i r y d y n y z c h l o r k i e m cynku.: j e d e n o tt. 2 0 7 ° C i s k ł a d z i e 2 C H N Z i i C L . o r a z d r u g i o tt. 1 5 2 ° C i p r z y p u s z c z a l n y m s k ł a d z i e 2 C H N - Z n C l - H C l . K o m p l e k s p i e r w s z y jest n i e z n a c z n i e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e i g o r ą c y m e t a n o l u , d r u g i zaś r o z p u s z c z a się z ł a t w o ś c i ą w e t a n o l u n a g o r ą c o i w o b e c tego m o ż n a 3 0 ł a t w o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z tego r o z p u s z c z a l n i k a . W r o z t w o r z e w o d n y m k o m p l e k s d r u g i p r z e k s z t a ł ć 2 się w p i e r w s z y . ,
i
r )
5
5
s
2! Z n a n e są p r z y p a d k i k i l k u p o w a ż n y c h e k s p l o z j i , k t ó r y c h p r z y c z y n ą b y ł o t o , że s u l f o t l e n e k d i m e t y l o w y m i a l s t y c z n o ś ć z k w a s e m n a d j o d o w y m , n a d c h l o r a n e m m a g n e z u lub k w a s e m n a d c h l o r o w y m . W i a d o m o t e ż , że m i e s z a n i n a w o d o r k u s o d u (4,5 m o l ) i s u i f o t l e n k u d i m e t y l c w e a o (13,4 m o l ) m o ż e e k s p l o d o w a ć p o u p ł y w i e 1 h .
skopijną, a p o d c z a s destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m ulega c z ę ś c i o w e m u roz k ł a d o w i , P r o d u k t h a n d l o w y suszy się p r z e z p o z o s t a w i e n i e n a n o c n a d świeżo a k t y w o w a n y m t l e n k i e m glinu, tlenkiem b a r u lub s i a r c z a n e m w a p n i a . P o przesączeniu r o z p u s z czalnik p o d d a j e się destylacji frakcyjnej z n a d w o d o r k u w a p n i a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (ok. 18 h P a tj. 12 m m H g ) i p r z e c h o w u j e się n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 4 A . N i e k i e d y zaleca się d o d a t k o w e oczyszczanie, k t ó r e polega n a o c h ł o d z e n i u rozpuszczal nika d o ok. 5 ° C , odsączeniu zakrzepłej j e g o części i destylacji frakcyjnej s t o p i o n y c h k r y s z t a ł ó w . Czysty związek w r z e w t e m p . 7 5 — 7 6 ° C / 1 8 h P a (12 m m H g ) , a t o p i się w t e m p . 1 8 — 19°C. 34, Sulfobra (l,I-ditknek tetrahydrotiofenu). Jest to kolejny r o z p u s z c z a l n i k a p r o t o n o w y , mieszający się z wodą, k t ó r y znajduje d u ż e z a s t o s o w a n i e ; c h a r a k t e r y z u j e się o n u m i a r k o w a n i e w y s o k ą stałą dielektryczną, a p o n a d t o w y k a z u j e własności stabo k w a s o w e i s ł a b o z a s a d o w e . Jest n i e r o z p u s z c z a l n y w w ę g l o w o d o r a c h n a s y c o n y c h , n a t o m i a s t dla większości p o z o s t a ł y c h klas związków o r g a n i c z n y c h jest on d o b r y m rozpuszczalni kiem. W celu oczyszczenia sulfolan p r z e p u s z c z a się przez k o l u m n ę z a k t y w o w a n y m tlenkiem glinu, a następnie destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem l u b też p o d d a j e się g o k i l k a k r o t n e j destylacji p r ó ż n i o w e j znad pastylek w o d o r o t l e n k u sodu. Czysty związek w r z e w t e m p . 1 1 3 — 1 1 7 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) i m a tt. 2 7 " C ; w t e m p e r a t u r z e w r z e n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (287°C) ulega c z ę ś c i o w e m u r o z k ł a d o w i . R o z p u s z c z a l n i k ten m o ż n a p r z e c h o w y w a ć n a d sitami m o l e k u l a r n y m i 4 A . R o z p u s z c z a l n i k i zawierające fosfor. 35. H e k s a m e t y l o r r i a m i d k w a s u fosforowego (HMPT). R o z p u s z c z a l n i k ten m i e s z a się z a r ó w n o z wodą, jak i z w i e l o m a rozpuszczal n i k a m i o r g a n i c z n y m i , tak p o l a r n y m i , jak i n i e p o l a r n y m i ; wyjątek stanowią n a s y c o n e w ę g l o w o d o r y alifatyczne. Z r o z p u s z c z a l n i k a m i zawierającymi chlor H M P T t w o r z y p o łączenia k o m p l e k s o w e , co jest w y k o r z y s t y w a n e d o u s u w a n i a g o z r o z t w o r ó w w o d n y c h . Suszenie H M P T polega n a w y t r z ą s a n i u t e g o r o z p u s z c z a l n i k a z t l e n k i e m w a p n i a l u b b a r u , a n a s t ę p n i e destylacji pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; p r z e c h o w u j e się g o n a d sita m i m o l e k u l a r n y m i 4 A . Czysty związek w r z e w t e m p . 1 2 7 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) . TX2.
OTRZYMYWANIE I OCZYSZCZANIE ODCZYNNIKÓW
W tej części o m ó w i o n o syntezę i własności o d c z y n n i k ó w nieorganicznych i organicz nych, k t ó r e są s t o s o w a n e p r z y o t r z y m y w a n i u p r e p a r a t ó w o p i s a n y c h w dalszej części p o d r ę c z n i k a . N i e o p i s y w a n o na ogół m e t o d o t r z y m y w a n i a t y c h o d c z y n n i k ó w , k t ó r e m o ż n a n a b y ć po p r z y s t ę p n y c h c e n a c h . W takich p r z y p a d k a c h , g d y czyste o d c z y n n i k i są nieco droższe, zostały p o d a n e m e t o d y oczyszczania p r o d u k t ó w technicznych. Przy t o c z o n e są też o d p o w i e d n i e k o m e n t a r z e n a t e m a t z a c h o w a n i a ś r o d k ó w ostrożności p r z y p o s ł u g i w a n i u się niebezpiecznymi o d c z y n n i k a m i . Szczególną u w a g ę z w r ó c o n o n a o d czynniki g a z o w e , k t ó r e są s p r z e d a w a n e w b u t l a c h d o g a z ó w ) ; należy z a p o z n a ć się r ó w n i e ż z wyjaśnieniami p o d a n y m i w p . I,3,B,4(x), k t ó r e dotyczą kwestii niebezpieczeń stwa związanego z p r z e c h o w y w a n i e m i o p e r o w a n i e m butlami d o g a z ó w oraz ś r o d k ó w ostrożności, j a k i e t r z e b a z a c h o w a ć przy p o s ł u g i w a n i u się tymi b u d a m i . 1
/ . A l k o h o l a n y glinu. a. Tri(;erf-butylaii) glinu. W kolbie kulistej p o j . 500 m l , za o p a t r z o n e j w chłodnicę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z chlorkiem w a p n i a , umieszcza się 16 g (0,59 mot) folii a l u m i n i o w e j , 50 g (63,5 ml, 0,67 mol) bezw. a l k o h o l u /er/-butylow e g o i 2 g tri(izopropylanu) glinu (patrz niżej p . b, a b y usunąć ślady w o d y ) . M i e s z a n i n ę ogrzewa się do wrzenia stosując elektryczny płaszcz grzejny, d o d a j e ok. 1 g c h l o r k u rtęci(II) i energicznie wstrząsa; wstrząsanie t o m a na celu r o z p r o w a d z e n i e c h l o r k u rtęci(II), c o jest w a r u n k i e m w y t w o r z e n i a jednolitego a m a l g a m a t u glinu. Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się n a d a l obserwując przy t y m s t o p n i o w e z m i a n y b a r w y m i e s z a n i n y r e a k c y j nej", p o c z ą t k o w o jest o n a k l a r o w n a , n a s t ę p n i e staje się m l e c z n a , a w k o ń c u czernieje; " W t a k i c h firmach jak: B D H L a b o r a t o r y G a s S e r v i c e , P o o l e , D o r e s t ; C a m b r i a n C h e m i c a l s L t d , L o n d o n ; The M a t h e s o n Company, East Rutherford, N I , U S A — można zakupić wiele odczynników W b u t l a c h d o g a z ó w o r o ż n y c h r o z m i a r a c h , zależnie o d p o t r z e b y .
Croydon, gazowych
r
p r z e z cały czas w y d z i e l a się w o d ó r . G d y m i e s z a n i n a stanie się c z a r n a , p o z o s t a w i a się ją n a o k r e s 1 h bez o g r z e w a n i a ; w t y m czasie biegnie s a m o r z u t n a r e a k c j a . N a s t ę p n i e d o daje się 61 g (77 m l , 0,82 m o l ) bezw. a l k o h o l u ter^-butylowego i 50 m l b e z w . b e n z e n u , ł a g o d n i e p o d g r z e w a się k o l b ę , a b y z n ó w z a p o c z ą t k o w a ć r e a k c j ę , p o c z y m energicznie reagującą m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się b e z o g r z e w a n i a na okres ok. 2 h. G d y s a m o r z u t n a r e a k c j a z a c z y n a u s t a w a ć , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się do w r z e n i a przez 12 h. Benzen o r a z p o z o s t a ł y a l k o h o l ter*-butyłowy u s u w a się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m ( p o m p a w o d n a ) , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , p r z y c z y m n a l e ż y s t a r a ć się, a b y r e s z t k i r o z p u s z c z a l n i k a zostały u s u n i ę t e m o ż l i w i e jak n a j d o k ł a d n i e j . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 250 m l bezw. eteru i a b y r o z p u ś c i ć osad tri(/evr-butylanu) glinu o g r z e w a się p r z e z k r ó t k i czas d o w r z e n i a . P o o c h ł o d z e n i u d o d a j e się 9 m l niesuszonego eteru i n a t y c h m i a s t energicznie w s t r z ą s a ; niewielka ilość w o d y w p r o w a d z o n a z tą porcją eteru p o w o d u j e p o w s t a n i e w o d o r o t l e n k u glinu, co sprzyja osadzeniu się czarnej zawiesiny. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 2 h, po c z y m o d w i r o w u j e się ją w ciągu 30 m i n w celu oddzielenia w o d o r o t l e n k u glinu, resztek n i e z m i e n i o n e g o glinu i rtęci. P o o d w i r o w a n i u r o z t w ó r powinien być b e z b a r w n y l u b p r a w i e b e z b a r w n y . Jeżeli jest o n w d a l s z y m ciągu c i e m n o z a b a r w i o n y , należy d o d a ć jeszcze 6 m l niesuszonego eteru i p o w t ó r z y ć o d w i r o w a n i e . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . K o l b ę z p r o d u k t e m z a m y k a się r u r k ą ze ś r o d k i e m suszącym i p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . P r o d u k t r o z d r a b n i a się ł o p a t k ą i przenosi d o niedużej butelki, k t ó r ą należy b a r d z o s t a r a n n i e zabezpieczyć przed d o s t ę p e m wilgoci. O t r z y m u j e się b e z b a r w n y lub j a s n o szary t n f / e r r - b u t y l a n ) glinu; w y d a j n o ś ć 105 g ( 7 2 % ) . b. T r i ( i z o p r o p y l a n ) glinu. W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 u m i e s z c z a się 235 g (300 m l , 3i91 m o l ) osuszonego a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o {2-Propanol, p. 11,1,7/) o r a z 0,5 g chlor ku rtęci(II), a n a s t ę p n i e d o d a j e się 27 g (1 m o l ) czystej folii a l u m i n i o w e j . K o l b ę z a o p a t r u j e się o sprawnie działającą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem, zabezpie czoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j l u b w płasz czu g r z e j n y m . G d y r o z p o c z n i e się w r z e n i e cieczy, d o d a j e się d o k o l b y p r z e z c h ł o d n i c ę 2 m l c z t e r o c h l o r k u węgla (jest o n k a t a l i z a t o r e m reakcji glinu z b e z w o d n y m i a l k o h o l a m i ) i ogrzewa m i e s z a n i n ę n a d a l . W ciągu kilku m i n u t m i e s z a n i n a r e a k c y j n a p r z y b i e r a b a r w ę szarą i r o z p o c z y n a się energiczne wydzielanie w o d o r u . O g r z e w a n i e należy w t e d y p r z e r w a ć , a n a w e t w razie p o t r z e b y m o ż n a zmniejszyć szybkość r e a k c j i przez oziębie nie kolby w w o d z i e z l o d e m lub bieżącą w o d ą . G d y t e m p o r e a k c j i o s ł a b n i e , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się z n ó w d o w r z e n i a , aż cały m e t a l przereaguje z a l k o h o l e m ( 6 — 1 2 h). M i e s z a nina staje się c i e m n a w s k u t e k obecności r o z p r o s z o n y c h w niej d r o b n y c h cząstek sta ł y c h ) . G o r ą c y r o z t w ó r przelewa się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w na s a d k ę destylacyjną, c h ł o d n i c ę i odbieralnik p o j . 250 m l . P o d o d a n i u kilku k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y kolbę o g r z e w a się w ł a ź n i olejowej d o t e m p . 9 0 ° C p o d nieco z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . G d y oddestyluje p r a w i e c a ł y a l k o h o l izo p r o p y l o w y p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę łaźni d o 170°C i s t o p n i o w o o b n i ż a ciśnienie, aż d o osiągnięcia takiej p r ó ż n i , jaką d a j e p o m p a w o d n a . T e m p e r a t u r a w r z e n i a destylatu n a t y c h m i a s t p o d n o s i się p o n a d 9 0 ° C ; w t e d y p r z e r y w a się destylację i u s u w a c h ł o d n i c ę , a b e z p o ś r e d n i o do n a s a d k i destylacyjnej d o ł ą c z a się o d b i e r a l n i k , k t ó r y m jest k o l b a kuli sta p o j . 500 ml z a o p a t r z o n a w p r z e d ł u ż a c z . D o d a j e się kilka świeżych k a m y k ó w wrzenn y c h i p r o w a d z i destylację ogrzewając k o l b ę albo w łaźni olejowej w t e m p . 180— 190°C, a l b o w ł a ź n i p o w i e t r z n e j . I z o p r o p y l a n glinu destyluje w t e m p . 1 4 0 — 1 5 0 ° C / / 1 6 h P a (12 m m H g ) j a k o b e z b a r w n a , l e p k a ciecz; w y d a j n o ś ć w y n o s i 190 g ( 9 0 % ) . S t o p i o n y p r o d u k t p r z e l e w a się d o s ł o i k a z d o s z l i f o w a n y m k o r k i e m s z k l a n y m i zalewa g o parafiną (lub okleja taśmą celofanową) dla zabezpieczenia przed wilgocią. A l k o h o l a n t e n jest związkiem k r y s t a l i c z n y m (tt. 118°C), lecz w y k a z u j e dużą s k ł o n n o ś ć do tworze nia cieczy p r z e ć h ł o d z o n e j i n i e r a z z a k r z e p n i ę c i e jej n a s t ę p u j e d o p i e r o p o 1—2 d n i a c h oziębiania do temp. 0°C. 1
ii W n i e k t ó r y c h p r e p a r a t a c h (patrz dalej) m o ż n a s t o s o w n i taki r o z t w ó r s u r o w e g o a l k o h o l a n u . N a o g ó l o b e c n o ś ć tej zawiesiny n i e m a ż a d n e g o w p i y w u n a w y n i k reakcji, w k t ó r y c h u ż y w a sie t r i ( i z o p r o p y l a n u ) glinu-
O d c z y n n i k ten m o ż n a d o g o d n i e p r z e c h o w y w a ć w postaci r o z t w o r u w a l k o h o l u izop r o p y l o w y m . P o p r z e d e s t y l o w a n i u , s t o p i o n y l u b stały a l k o h o l a n o d w a ż a się w k o l b i e l u b butelce z doszlifowanym k o r k i e m s z k l a n y m i r o z p u s z c z a się go w takiej ilości bezw. alkoholu izopropylowego, aby otrzymać roztwór jednomuluwy. Uzyskany roztwór m o ż n a p r z e c h o w y w a ć nie obserwując jego r o z k ł a d u , p o d w a r u n k i e m , że k o r e k szklany p o k r y j e się parafiną lub oklei taśmą uszczelniającą. P o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a z roztwo-. r u wydzielają się kryształy i z o p r o p y l a m i glinu, lecz m o ż n a je p o w t ó r n i e r o z p u ś c i ć ogrze wając m i e s z a n i n ę d o t e m p . 6 5 — 7 0 G D l a p r z e p r o w a d z e n i a wielu reakcji redukcji nie jest konieczne d e s t y l o w a n i e o d c z y n nika. C i e m n y r o z t w ó r a l k o h o l a n u ( o t r z y m a n y w e d ł u g przepisu w p . b, odsyłacz *)), r o z cieńcza się d o objętości 1 litra bezw. a l k o h o l e m i z o p r o p y l o w y m , uzyskując w ten spo sób r o z t w ó r w przybliżeniu j e d n o m o l o w y . M o ż n a też p o s t ę p o w a ć i n a c z e j , t j . k a ż d o r a z o w o p r z y g o t o w y w a ć a l k o h o l a n w ilości p o t r z e b n e j d o redukcji, b i o r ą c o d p o w i e d n i e ilości o d c z y n n i k ó w . 2. A m a l g a m a t glinu. W kolbie kulistej p o j . 3 1 umieszcza się 100 g cienkiej folii a l u m i n i o w e j (grubość ok. 0,05 m m ) w postaci l u ź n o zwiniętych p a s k ó w o długości o k . 15 c m i szerokości 2,5 c m i p o k r y w a je 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. K o l b ę : ogrzewa się n a łaźni wodnej tak, a b y p r z e z kilka m i n u t z a c h o d z i ł o energiczne wydzie-r lanie w o d o r u (ostrożnie!). Folię p r z e m y w a się s t a r a n n i e w o d ą o r a z r e k t y f i k a t e m , a b y u z y s k a ć b a r d z o czystą p o w i e r z c h n i ę d o a m a l g a m o w a n i a . N a s t ę p n i e d o d a j e się t a k ą Dość 2-proc. r o z t w o r u c h l o r k u rtęci(II), a b y folia a l u m i n i o w a b y ł a c a ł k o w i c i e p o k r y t a t y m r o z t w o r e m i p o z o s t a w i a n a ok. 2 m i n . P o t y m czasie r o z t w ó r w y l e w a się, a a m a l g a m a t p r z e m y w a wodą, r e k t y f i k a t e m i w k o ń c u w i l g o t n y m eterem. A m a l g a m a t p o k r y w a się 1,5 1 w i l g o t n e g o eteru i t a k o t r z y m a n y r e a g e n t t r z e b a n a t y c h m i a s t u ż y w a ć , Jeśli r e a k c j ę r e d u k c j i w i l g o t n y m a m a l g a m a t e m glinu p r o w a d z i się w i n n y m r o z p u s z c z a l n i k u , n p . w o c t a n i e m e t y l u , w t e d y z a m i a s t eteru t r z e b a oczywiście s t o s o w a ć ten w ł a ś n i e r o z puszczalnik. o
3. C h l o r e k glinu ( b e z w o d n y ) . W s p r z e d a ż y znajduje się ten o d c z y n n i k w p o s t a c i niewielkich g r a n u l e k , k t ó r e ł a t w o i s z y b k o m o ż n a rozetrzeć w m o ź d z i e r z u t u ż p r z e d w s y p a n i e m go d o k o l b y r e a k c y j n e j ( n p . w reakcji F r i e d l a - C r a f t s a , p . IV,6); o d c z y n n i k w kolbie należy z a r a z p r z y k r y ć w a r s t w ą r o z p u s z c z a l n i k a . P o d c z a s r o z d r a b n i a n i a chlor^ k u glinu niewielka jego część ulega hydrolizie, c o p r a k t y c z n i e nie m a w p ł y w u n a o b n K żenię w y d a j n o ś c i reakcji. G r a n u l o w a n y o d c z y n n i k ulega niestety dość s z y b k o r o z k ł a d o w i p o d w p ł y w e m wilgoci a t m o s f e r y c z n e j , jeśli naczynie, w k t ó r y m p r z e c h o w u j e się .go jest w i e l o k r o t n i e otwierane i z a m y k a n e . P r z e d u ż y c i e m trzeba więc s t a r a n n i e spraw-; dzić wygląd c h l o r k u glinu i jeśli w słoiku w i d o c z n e są d u ż e ilości b e z b a r w n e g o p r o s z k u , w t e d y należy wziąć świeże o p a k o w a n i e t e g o o d c z y n n i k a . W n i e k t ó r y c h reakcjach p o t r z e b n y jest bezw, c h ł o r e k glinu o b a r d z o d u ż y m stopniu czystości; z łatwością m o ż n a g o p r z y g o t o w a ć w następujący s p o s ó b . P o r o z d r o b n i e n i u g r a n u l o w a n e g o o d c z y n n i k a , u m i e s z c z a się g o w kolbie kulistej o d p o w i e d n i e j p o j e m n o ś c i , z a o p a t r z o n e j w zwykłe k o l a n k o destylacyjne, k t ó r e łączy się z kolbą kulistą z d w i e m a szyjami, służącą j a k o o d b i e r a l n i k . D r u g ą szyję tego o d b i e r a l n i k a łączy się z p o m p ą w o d n ą p o p r z e z k o l u m n ę suszącą w y p e ł n i o n ą g r a n u l o w a n y m c h l o r k i e m w a p n i a ; p o d o b n a k o l u m n a jest p r z e d s t a w i o n a n a rys. 11,2. K o l b ę destylacyjną o g r z e w a się ostrożnie o m y wając ją p ł o m i e n i e m p a l n i k a i w ten s p o s ó b p r z e p r o w a d z a się sublimację c h l o r k u glinu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z a s t o s o w a n i e rotacyjnej p o m p y olejowej jest tu niewska* z a n e z u w a g i n a m o ż l i w o ś ć u s z k o d z e n i a jej p r z e z k o r o z j ę , k t ó r e j nie u n i k n i e się p o m i m o zabezpieczenia o d p o w i e d n i m i p o c h ł a n i a c z a m i . 4. A m o n i a k . W y g o d n y m ź r ó d ł e m g a z o w e g o a m o n i a k u jest b u t l a z c i e k ł y m a m o niakiem, k t ó r a m u s i być w y p o s a ż o n a w z a w ó r r e d u k c y j n y . S z y b k o ś ć p r z e p ł y w u g a z u /określa się przepuszczając g o p r z e z licznik p ę c h e r z y k ó w zawierający niewielką ilość stęż. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u (12 g K O H w 12 m l w o d y ) . P o m i ę d z y butlą z ga z e m a licznikiem p ę c h e r z y k ó w o r a z p r z e d n a c z y n i e m r e a k c y j n y m t r z e b a z a i n s t a l o w a ć p ł u c z k i bezpieczeństwa. A m o n i a k g a z o w y m o ż n a osuszyć przepuszczając g o p r z e z k o -
h u r m ę l u ź n o w y p e ł n i o n ą w a p n e m s o d o w a n y m lub g r a n u l o w a n y m d e n k i e m w a p n i a (rys. 11,2). U w a g i n a |temat reakcji, w k t ó r y c h u ż y w a się ciekłego a m o n i a k u są p o d a n e w p . 1,17,7. M a ł e ilości g a z o w e g o a m o n i a k u m o ż n a o t r z y m y w a ć w a p a r a t u r z e p o k a z a n e j n a r y s . 11,2. S t ę ż o n y r o z t w ó r a m o n i a k u (d = 0,88) ogrzewa się w k o l b i e z a o p a t r z o n e j w s p r a w n i e działającą c h ł o d n i c ę zwrotną. Wydzielający się g a z o w y a m o n i a k przepusz cza się p r z e z k o l u m n ę l u ź n o w y p e ł n i o n ą w a p n e m s o d o w a n y m l u b g r a n u l o w a n y m tlen kiem w a p n i a '), gdzie ulega o n osuszeniu, a n a s t ę p n i e p r z e z p ł u c z k ę bezpieczeństwa.
->
R y s . 11.2, A p a r a t u r a d o w y t w a r z a n i a g a z o w e g o
amoniaku
5. N a d t l e n e k d i b c n z o i l o w y . P r o d u k t h a n d l o w y jest tani, p r z y c z y m z w y k l e jest on s p r z e d a w a n y j a k o substancja zwilżona d o d a t k i e m 2 5 % w o d y . Niewielkie ilości t e g o od c z y n n i k a m o ż n a o t r z y m a ć w l a b o r a t o r i u m z c h l o r k u benzoilu i n a d t l e n k u w o d o r u w o b e c n o ś c i alkaliów 2C H -COCi x H 0 6
3
a
©OH 2
*C H -C0-O-0-C0-C H 6
5
o
5
+ 2HC1
Z l e w k ę p o j . 600 ml, zawierającą 50 m l (0,175 mol) 12-proc. (40 objętości czynnego tlenu) n a d t l e n k u w o d o r u i w y p o s a ż o n ą w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , u m i e s z c z a się w łaźni l o d o w e j p o d wyciągiem. N a d zlewką m o n t u j e się d w a w k r a p l a c z e w ten s p o s ó b , aby ich n ó ż k i z n a j d o w a ł y się w e w n ą t r z zlewki; d o j e d n e g o z nich wlewa się 30 m l 4 M roz t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a d o drugiego — 30 g (25 ml, 0,214 m o l ) świeżo destylowa n e g o c h l o r k u benzoilu {środek łzawiący). D o d a j e się n a z m i a n ę p o kilka kropli k a ż d e g o z tych o d c z y n n i k ó w z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o n a d 5 — 8 ° C i a b y p r z e z cały czas r o z t w ó r m i a ł o d c z y n s ł a b o alkaliczny. P o w k r o p l e n i u całej ilości r e a g e n t ó w r o z t w ó r m i e s z a się jeszcze p r z e z 0,5 h ; w ciągu tego czasu p o w i n n a zniknąć w o ń c h l o r k u benzoilu, W y d z i e l o n y , k ł a c z k o w a t y o s a d odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y , r o z k ł a d a n a bibule filtracyjnej i suszy na p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć n a d t l e n k u d i b e n z o i l o w e g o wynosi 12 g ( 4 6 % ) . M o ż n a g o oczyścić p r z e z r o z p u s z c z e n i e w c h l o r o f o r m i e w temperaturze pokojowej i dodanie dwukrotnej ilości m e t a n o l u . N a d t l e n k u n i e w o l n o k r y s t a l i z o w a ć z g o r ą c e g o c h l o r o f o r m u , p o n i e w a ż m o g ł o b y t o s p o w o d o w a ć g r o ź n y w y b u c h . Z w i ą z e k t o p i się w t e m p . 1 0 6 ° C z r o z k ł a d e m . P o d o b n i e jak w p r z y p a d k u i n n y c h n a d t l e n k ó w o r g a n i c z n y c h , p r z y p r a c y z n a d t l e n k i e m dibenzoil o w y m t r z e b a z a c h o w a ć o d p o w i e d n i e środki ostrożności: wszelkie czynności
N a d o l e s t k l a n e j k o l u m n y znajduje się k r ą ż e k ze szk)a p o r o w a t e g o , na n i m z w i t e k w a t y s z k l a n e ] , a na s t ę p n i e w j p e i n i e d e k o l u m n y ; n a d w a r s t w ą ś r o d k a s u s z ą c e g o również u m i e s z c z a się z w i t e k w a t y s z k l a n e j .
n a l e ż y w y k o n y w a ć za osłoną p r z e c i w o d p r y s k o w ą o r a z trzeba p o s ł u g i w a ć się ł o p a t k a m i z gałalitu lub w y k o n a n y m i z polietylenu (nie wolno używać łopatek niklowych). Jest t o o d c z y n n i k b a r d z o wrażliwy n a wstrząsy. O z n a c z e n i e d o k ł a d n e j z a w a r t o ś c i n a d t l e n k u w n a d t l e n k u d i b e n z o i l o w y m (jak r ó w nież w i n n y c h n a d t l e n k a c h o r g a n i c z n y c h ) w y k o n u j e się w następujący s p o s ó b . W k o l b i e stożkowej p o j . 350 ml r o z p u s z c z a się 0,5 g n a d t l e n k u ( d o k ł a d n i e o d w a ż o n e g o ) w 15 m l c h l o r o f o r m u . R o z t w ó r oziębia się d o —5°C i d o d a j e d o niego w jednej porcji 25 m l 0,1 M r o z t w o r u m e t y l a n u s o d u w m e t a n o l u , ciągłe chłodząc i wstrząsając n a c z y n i e m . ~Po u p ł y w i e 5 m i n w t e m p . —5°C d o d a j e się 100 ml l o d o w a t e j w o d y , 5 m l 10-proc. k w a s u s i a r k o w e g o i 2 g j o d k u p o t a s u w 20 m l 10-proc. k w a s u s i a r k o w e g o , z a c h o w u j ą c p o d a n ą kolejność d o d a w a n i a r e a g e n t ó w i p r z e z cały czas energicznie mieszając n a c z y n i e m . W y d z i e l o n y j o d m i a r e c z k u j e się m i a n o w a n y m 0,10 M r o z t w o r e m tiosiar czanu sodu: .1 m l 0,10 M roztw. N a S 0 = 0,0121 g n a d t l e n k u di benzoil o w e g o 6. T r ó j f l u o r e k b o r u . O d c z y n n i k ten jest g a z e m o tw. - 1 0 1 ° C Jest o n s p r z e d a w a n y w butlach do gazów, bezpośrednio z których m o ż n a go wprowadzać do mieszaniny reakcyjnej p o p r z e z o d p o w i e d n i e u r z ą d z e n i e zabezpieczające. T r ó j f l u o r e k b o r u jest s u b stancją b a r d z o silnie drażniącą i m o ż n a z n i m p r a c o w a ć jedynie p o d s p r a w n i e działają c y m wyciągiem. W wielu s y n t e z a c h w y g o d n i e j jest s t o s o w a ć k o m p l e k s t r ó j f l u o r k u b o r u z eterem [ B F 3 - ( C 2 H ) 0 1 , k t ó r y z a w i e r a 4 8 % wag. trójfluorku boru i jest o d c z y n n i k i e m d o s t ę p n y m w h a n d l u . Jest on b e z b a r w n ą cieczą, k t ó r a w czasie p r z e c h o w y w a n i a b a r d z o ciemnieje; m o ż n a g o j e d n a k dość ł a t w o oczyścić p r z e d u ż y c i e m p r z e z d o d a n i e b e z w . eteru w ilości stanowiącej 2 % m a s y o d c z y n n i k a (aby z a p e w n i ć n a d m i a r eteru) i de stylację z n a d w o d o r k u w a p n i a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (tw. 4 6 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) ) . I n n e , w y g o d n e ź r ó d ł a t r ó j f l u o r k u b o r u t o ciekły k o m p l e k s trójfluorek b o r u - k w a s o c t o w y ) , k t ó r y z a w i e r a ok. 4 0 % w a g . B F o r a z k o m p l e k s t r ó j f l u o r e k boru» - m e t a n o l ) , zawierający o k . 5 1 % w a g . B F . 2
5
2
3
2
1
3
2
3
7. B r o m . Ostrożnie! B r o m jest o d c z y n n i k i e m w najwyższym stopniu ż r ą c y m ; p o sługiwanie się n i m w y m a g a więc dużej ostrożności (zaleca się noszenie o k u l a r ó w o c h r o n n y c h ) , a wszelkie czynności z b r o m e m n a l e ż y w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. C i e k ł y b r o m w y w o ł u j e bolesne p o p a r z e n i a , a j e g o p a r y mają niezwykle silne d z i a ł a n i e drażnią ce. Miejsca o p a r z o n e b r o m e m należy n a t y c h m i a s t z m y ć dużą ilością glicerolu. P r z y p o d r a ż n i e n i a c h s p o w o d o w a n y c h w d y c h a n i e m p a r b r o m u osiąga się ulgę o d d y c h a j ą c p o p r z e z chusteczkę skropioną e t a n o l e m i t r z y m a n ą w pobliżu n o s a . P r o d u k t h a n d l o w y osusza się (i częściowo oczyszcza) p r z e z w y t r z ą s a n i e go z r ó w n ą o b j ę t o ś c i o w o ilością stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a n a s t ę p n i e oddzielenie o d k w a s u . Jeśli p r o d u k t jest zanie czyszczony c h l o r e m , to u s u w a się go p r z e z destylację frakcyjną, którą t r z e b a p r o w a d z i ć w szklanej a p a r a t u r z e z d o d a t k i e m czystego b r o m k u p o t a s u ; tw. czystego b r o m u w y n o s i 5 9 C / t 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . D
3.
N-Bromosukcynoimid
CUz- C O • NBr,• C O • CHa.
Odczynnik
ten
znajduje
się
w s p r z e d a ż y ; m o ż n a go d o d a t k o w o oczyścić przez krystalizację z 10-krotnej ( w a g o w o ) ilości gorącej w o d y lub z l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o ; krystalizację t ę . t r z e b a w y k o n a ć m o ż l i w i e jak najszybciej. M o ż n a też o t r z y m a ć N - b r o m o s u k c y n o i m i d postępując w następujący s p o s ó b . S u k c y n o i m i d r o z p u s z c z a się w o c h ł o d z o n y m r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu (w p r z y b l i żeniu r o z t w ó r 3 M ) i s z y b k o d o d a j e b r o m r o z p u s z c z o n y w r ó w n e j objętości cztero c h l o r k u węgla, energicznie mieszając. D o reakcji bierze się niewielki n a d m i a r m o l o w y ł u g u o r a z d o k ł a d n i e r ó w n o w a ż n ą m o l o w o ilość b r o m u . U z y s k u j e się d r o b n o k r y s t a l i c z ny, b e z b a r w n y p r o d u k t , k t ó r y odsącza się, p r z e m y w a l o d o w a t ą w o d ą i suszy; d o r e a k c j i m o ż n a u ż y w a ć o d c z y n n i k s u r o w y l u b też p o p r z e k r y s t a l i z o w a n i u g o w e d ł u g p o d a n y c h wskazówek. U D o nabycia w firmie Kdch-Light Laboratories Ltd. <sl D o n a b y c i a w f i r m i e A l d r i c h C h e m i c a l C o . L t d .
9. D w u t l e n e k węgla. T e n g a z z łatwością m o ż n a w y t w a r z a ć w a p a r a c i e K i p p a z k a w a ł k ó w węglanu w a p n i a ( m a r m u r u ) i r o z c . k w a s u solnego (1:1). Wydzielający się g a z p r z e p u s z c z a się p r z e z p ł u c z k ę z w o d ą l u b r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu, a b y u s u n ą ć w ten s p o s ó b ślady p o r w a n e g o k w a s u . S u c h y d w u t l e n e k węgla o t r z y m u j e się p o przepuszczeniu gazu przez d w i e płuczki zawierające stęż. k w a s s i a r k o w y . W i ę k s z e ilości d w u t l e n k u węgla uzyskuje się z butli ze s k r o p l o n y m g a z e m ; gaz na leży wysuszyć, przepuszczając go p r z e z d w i e płuczki ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m . D w u t l e n e k węgla z butli zanieczyszczony jest niewielką ilością powietrza, W pewnych p r z y p a d k a c h (np. w reakcji G r i g n a r d a ) stosuje się stały d w u t l e n e k wę gla, z n a n y p o d nazwą h a n d l o w ą „ s u c h y l ó d " (angielskie n a z w y : „ C a r d i c e " , „ D r y I c e " l u b „ D r i k o l d " ) . Nie należy c h w y t a ć k a w a ł k ó w stałego d w u t l e n k u węgla g o ł y m i d ł o ń m i , g d y ż m o ż e t o s p o w o d o w a ć o d m r o ż e n i e , A b y u z y s k a ć r o z d r o b n i o n y odczyunik, należy większe k a w a ł k i l o d u owinąć ścierką i r o z t ł u c m ł o t k i e m . Przez o d p a r o w y w a n i e stałego d w u t l e n k u węgla m o ż n a u z y s k i w a ć p r o d u k t g a z o w y ; w t y m celu k a w a ł k i stałego od c z y n n i k a umieszcza się w kolbie B u c h n e r a , k t ó r ą łączy się z z e s t a w e m d o o s u s z a n i a {płuczki z k w a s e m s i a r k o w y m ) . S t r u m i e ń g a z u m o ż n a ł a t w o r e g u l o w a ć o d p o w i e d n i o d o b i e r a j ą c wielkość k a w a ł k ó w „ s u c h e g o l o d u " . 10. T l e n e k węgSa. T l e n e k węgla jest s p r z e d a w a n y w b u t l a c h g a z o w y c h , lest on bar dzo silną trucizną, a więc wszelkie czynności związane z jego otrzymywaniem i stosnyvaniem muszą być wykonywane pod sprawnie działającym wyciągiem. W laboratorium g a z ten otrzymuje się, działając stęż. k w a s e m s i a r k o w y m n a stęż. k w a s m r ó w k o w y (d = 1,2; ok. 9 0 % w a g . H - C 0 H ) w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C . A p a r a t u r a p r z e d s t a w i o n a n a rys. 11,3 s k ł a d a się z k o l b y kulistej p o j . 500 m i w y p o s a ż o n e j w n a s a d k ę „ T " z d w o m a 2
R y s , 11,3.
Aparat do wytwarzania
gazowego
tlenku
węgla
szlifami o r a z w z a m k n i ę t y k o r k i e m w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia. W celu osuszenia g a z p r z e p u s z c z a się przez d w i e płuczki ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m . W kolbie kulistej umieszcza się 125 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i p o w o l i d o d a j e się z w k r a p l a c z a 85 g k w a s u m r ó w k o w e g o ; dzięki r u r c e w y r ó w n u j ą c e j ciśnienie m o ż n a d o k ł a d n i e k o n t r o l o w a ć przebieg w k r a p l a n i a , a p o n a d t o i n t e n s y w n e pienienie cieczy w kolbie ulega w p e w n y m stopniu o g r a n i c z e n i u . Pienienie t o m o ż n a jeszcze bardziej zmniejszyć, d o dając niewielką ilość ciekłej p a r a f i n y . Wydzielający się silnym s t r u m i e n i e m tlenek węgla m o ż e z a w i e r a ć ślady d w u t l e n k u węgla i d w u d e n k u s i a r k i ; zanieczyszczenia te u s u w a się, przepuszczając g a z (w k i e r u n k u ku górze) p r z e z szklaną k o l u m n ę w y p e ł n i o u ą pastylka m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u (rys. 11,2).
11. C h l o r . Chlor jest gazem wysoce toksycznym i silnie drażniącym, a więc wszelkie czynności związane z jego otrzymywaniem i stosowaniem muszą być wykonywane pod sprawnie działającym wyciągiem. G d y p o t r z e b n e są większe ilości chloru, wtedy p o w i n n o się go p o b i e r a ć z butli do g a z ó w w y p o s a ż o n e j w o d p o w i e d n i z a w ó r r e d u k c y j n y . D l a osuszenia g a z przepuszcza się przez d w i e p ł u c z k i ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , a n a s t ę p n i e p r z e z p ł u c z k ę wypełnioną watą szklaną, a b y z a t r z y m a ć r o z p y l o n y k w a s . M a ł e ilości c h l o r u w y t w a r z a się ł a t w o p r z e z d z i a ł a n i e stęż. k w a s u solnego n a n a d m a n g a n i a n p o t a s u w a p a r a t u r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 11,3, Obliczoną ilość n a d m a n g a n i a n u p o t a s u (0,367 g KMnO
12. K w a s c h l o r o s u l f o n o w y (C1*S03H). Przy posługiwaniu się tym odczynnikiem na leży zachować dużą ostrożność; w y w i e r a on silnie żrące działanie n a s k ó r ę o r a z n a odzież i b a r d z o g w a ł t o w n i e r e a g u j e z w o d ą . Z a n i e c z y s z c z o n y l u b z a b a r w i o n y kwasc h l o r o s u l f o n o w y m o ż n a p r z e d e s t y l o w a ć stosując szklaną a p a r a t u r ę szlifową; zbiera się frakcję w r z ą c a w t e m p . 1 4 8 — 1 5 0 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . N a l e ż y przedsięwziąć o d p o w i e d n i e środki ostrożności dla zabezpieczenia destylatu p r z e d wilgocią a t m o sferyczną. 13. M i e d ź . a. P y ł m i e d z i o w y . W zlewce p o j . 1 1 r o z p u s z c z a się 100 g p r z e k r y s t a i i z o w a n e g o siarczanu miedzi(Il) w 350 m l gorącej w o d y ; instaluje się m i e s z a d ł o m a g n e tyczne. P o o c h ł o d z e n i u r o z t w o r u d o t e m p . p o k o j o w e j u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i s t o p n i o w o d o d a j e się 35 g (lub więcej, jeśli o k a ż e się t o konieczne) oczyszczonego pyłu c y n k o w e g o (p. 67. C y n k ) aż d o o d b a r w i e n i a r o z t w o r u . W y t r ą c o n y pył m i e d z i o w y p r z e m y w a się przez d e k a n t a c j ę w o d ą , a n a s t ę p n i e d o d a j e się rozc. k w a s u solnego (5-proc.) w celu usunięcia n a d m i a r u c y n k u . R o z t w ó r m i e s z a się t a k d ł u g o , a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się w o d o r u . Pył m i e d z i o w y odsącza się, p r z e m y w a w o d ą i p r z e c h o w u j e go w stanie wil g o t n y m w postaci p a s t y w z a m k n i ę t y m n a c z y n i u . b. A k t y w o w a n y brąz m i e d z i o w y . Z h a n d l o w e g o brązu m i e d z i o w e g o nie zawsze o t r z y m u j e się d o b r e wydajności p r o d u k t ó w w reakcji U l l m a n n a . P o d d a n i e t e g o o d c z y n n i k a p r o c e s o w i a k t y w a c j i p r o w a d z i do ujednolicenia u z y s k i w a n y c h w y n i k ó w . W tym celu 100 g brązu m i e d z i o w e g o traktuje się w ciągu 5—10 m i n 1 litrem 2-proc. r o z t w o r u j o d u w acetonie. Powstający j o d e k m i e d z i o w y n a d a j e brązowi szare z a b a r w i e n i e . P r o d u k t odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p o c z y m z d e j m u j e z lejka i p r z e m y w a p r z e z w y m i e s z a n i e z 500 m ! r o z t w o r u (1:1) stęż. k w a s u solnego w acetonie. J o d e k m i e d z i o w y r o z p u s z c z a się, a p o z o s t a ł y brąz m i e d z i o w y odsącza się, p r z e m y w a a c e t o n e m i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . A k t y w o w a n y brąz m i e d z i o w y n a l e ż y u ż y w a ć n a t y c h m i a s t po przygotowaniu. 14. a. T l e n e k m i e d z i o w o - c h r o m o w y — k a t a l i z a t o r („chromin miedziowy" kataliza tor). R e a k t y w n ą f o r m ę t l e n k u m i e d z i o w o - c h r o m o w e g o , nadającą się d o reakcji u w o d o r nienia (p. 1,17,1), o t r z y m u j e się przez r o z p a d z a s a d o w e g o c h r o m i a n u m i e d z i o w o - a m o n o w e g o . Przebieg g ł ó w n y c h reakcji m o ż n a n a p i s a ć w następujący s p o s ó b : 2 C u ( N 0 ) 3
-^l
3
-f N a C r 0 I
I
2 C u N H ( 0 H ) C r 0 4
+
7
4
4 N H
+
+
3
2 N a N 0
3on°c CuO-CuCr Oi 2
+• N
2
4-
5 H
2
0
3 H
3
+
;
0
N a j b a r d z i e j a k t y w n e o d m i a n y k a t a l i z a t o r a zawierają c h r o m i n b a r u . O t r z y m u j e się je d o d a j ą c a z o t a n u b a r u d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j , z której p r z y g o t o w u j e się k a t a l i z a t o r . Z a w a r t y w k a t a l i z a t o r z e bar zabezpiecza g o p r z e d z a t r u c i e m s i a r c z a n a m i ; p o n a d t o u w a ż a się, że zwiększa o n o d p o r n o ś ć s a m e g o katalizatora na r e d u k c j ę . R o z p u s z c z a się 15,5 g a z o t a n u b a r u cz.d.a. i 130 g t r ó j w o d n e g o a z o t a n u miedzi(II) cz.d.a. w 450 m l w o d y o t e m p . 8 0 ° C . Oddzielnie p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r c h r o m i a n u sodu rozpuszczając 89 g p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u sodu w 200 m l w o d y i d o d a j ą c d o niego 112,5 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88). G o rący r o z t w ó r a z o t a n ó w (80°C) w l e w a się c i e n k i m strumieniem d o energicznie miesza n e g o r o z t w o r u c h r o m i a n u sodu (o t e m p . 2 5 ° C ) . W y d z i e l o n y p o m a r a ń c z o w y o s a d od sącza się, p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y , d o b r z e odciska, suszy w t e m p , 7 5 — 8 0 ° C przez 12 h i s t a r a n n i e p r o s z k u j e . K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w lejek d o w s y p y w a n i a o s a d u , szeroką c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą i n i e r d z e w n e m i e s z a d ł o s t a l o w e z ł o p a t k ą w kształ cie półksiężyca, o długości 1 c m i szerokości 8 c m , wygiętą w ten s p o s ó b , a b y była o n a d o p a s o w a n a d o d n a k o l b y . K o l b ę z a n u r z a się w łaźni m e t a l o w e j o t e m p . 3 5 0 ° C i w p r o w a d z a się d o niej p o p r z e z lejek s p r o s z k o w a n y osad w ciągu 15 m i n , jednocześnie ener gicznie mieszając. P o w p r o w a d z e n i u c a ł e g o o s a d u miesza się i o g r z e w a d o t e m p . 3 5 0 ° C p r z e z 20 m i n . O t r z y m a n y p r o d u k t z a d a j e się 300 ml 10-proc. k w a s u o c t o w e g o i m i e s z a p r z e z 30 m i n w t e m p . p o k o j o w e j (1). P o opadnięciu o s a d u r o z t w ó r zlewa się, a osad p r z e m y w a p r z e z d e k a n t a c j ę sześcioma p o r c j a m i p o 50—60 m l w o d y , odsącza n a lejku Bilchnera, suszy w t e m p . 125°C i d o b r z e r o z c i e r a w m o ź d z i e r z u , O t r z y m u j e się 85 g k a t a l i z a t o r a ( b r ą z o w o c z a r n y p r o s z e k ) . K a t a l i z a t o r t e n n i e jest w r a ż l i w y n a d z i a ł a n i e p o w i e t r z a i wilgoci, dlatego nie m a p o t r z e b y z a c h o w y w a n i a ż a d n y c h specjalnych środ k ó w ostrożności p r z y u ż y w a n i u i p r z e c h o w y w a n i u go. U w a g a . (1) O p e r a c j a ta m a z a z a d a n i e usunięcie znacznej części n a d m i a r u tlenku m i e d z i o w e g o o r a z zwiększa a k t y w n o ś ć k a t a l i z a t o r a p r z y u w o d o r n i e n i u . b. T l e n e k m i e d z i o w o - c h r o m o w y o s a d z o n y n a p u m e k s i e . T a o d m i a n a k a t a l i z a t o r a m a szczególną w a r t o ś ć w r e a k c j a c h o d w o d o r n i e n i a alkoholi pierwszo- i d r u g o r z ę d o w y c h d o o d p o w i e d n i c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h (p. 111,80). R o z p u s z c z a się 10,4 g a z o t a n u b a r u cz.d.a. w 280 m l w o d y w t e m p . ok. 8 0 ° C i do tego g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e się 87 g t r ó j w o d n e g o a z o t a n u miedzi(II) cz.d.a., a następnie m i e s z a się i ogrzewa aż d o u z y s k a n i a h o m o g e n i c z n e g o r o z t w o r u . O s o b n o p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 50,4 g prze k r y s t a l i z o w a n e g o d w u c h r o m i a n u a m o n u w mieszaninie 200 m l w o d y i 75 m l stęż. roz t w o r u a m o n i a k u (d = 0,880), G o r ą c y r o z t w ó r (80°C) a z o t a n u w l e w a się c i e n k i m stru m i e n i e m d o r o z t w o r u c h r o m i a n u a m o n u , mieszając i u t r z y m u j ą c t e m p . 2 5 — 3 0 ° C . M i e s z a n i n ę pozostawia się d o ostygnięcia, wydzielony ż ó ł t o b r ą z o w y o s a d odsącza się n a lejku B u c h n e r a , odciska g o s z k l a n y m k o r k i e m i m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j odsysa ciecz. O s a d c h r o m i a n u m i e d z i o w o - b a r o w o - a m o n o w e g o p r z e n o s i się n a dużą p a r o w n i c ę , dolewa tyle w o d y , a b y p o w s t a ł a u m i a r k o w a n i e gęsta p a s t a i mieszając d o d a j e się p u m e k s (4—8 m e s h ) ; p o d o d a n i u ok. 300 g p u m e k s u p r a w i e c a ł a ilość p a s t y zostaje osa d z o n a n a p u m e k s i e . P a r o w n i c ę o g r z e w a się n a p ł y t c e elektrycznej d o t ą d , aż z i a r e n k a p u m e k s u przestaną się ze sobą zlepiać. N a s y c o n y k a t a l i z a t o r e m p u m e k s ( ż ó ł t o b r ą z o w y ) przenosi się d o m a ł e j p a r o w n i c z k i i cały czas mieszając o g r z e w a się p a l n i k i e m B u n s e n a dotąd, aż b a r w a jego zmieni się n a brązową, a w k o ń c u n a jednolicie czarną. 15. B r o m e k miedzi(I). R o z p u s z c z a się 4 5 g (0,18 m o l ) p i ę c i o w o d n e g o s i a r c z a n u m i e d z i ( I l ) i 19 g (0,19 mol) b r o m k u sodu w 150 ml w o d y . D o g o r ą c e g o r o z t w o r u soli m i e d z i o w e j dodaje się, mieszając w ciągu 5 m i n r o z t w ó r 11,8 g p i r o s i a r c z y n u sodu w 120 m l w o d y (1). Jeżeli niebieska b a r w a roztworu nie z n i k n i e całkowicie, należy d o d a ć jeszcze troszkę p i r o s i a r c z y n u sodu. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się i d e k a n t u j e ciecz z n a d osadu, a osad p r z e m y w a się p r z e z d e k a n t a c j ę w o d ą zawierającą niewielką ilość roz p u s z c z o n e g o dwutlenku siarki, k t ó r y z a p o b i e g a utlenianiu p r o d u k t u . R o z t w ó r b r o m k u m i e d z i ( I ) p r z y g o t o w u j e się przez r o z p u s z c z e n i e wilgotnego o s a d u w 30 m l k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e wrzenia ( 4 8 % wag, H B r ) . Jeśli p o t r z e b n y jest p r o d u k t
w p o s t a c i stałej, w t e d y osad odsącza się n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a w o d ą z a w i e r a jącą niewielką ilością r o z p u s z c z o n e g o d w u t l e n k u siarki, następnie e t a n o l e m , a w k o ń c u e t e r e m odciskając g o s t a r a n n i e s z k l a n y m k o r k i e m ; w o b u r o z p u s z c z a l n i k a c h należy r o z p u ś c i ć pewną ilość d w u t l e n k u siarki. P o c a ł k o w i t y m odessaniu r o z p u s z c z a l n i k a o s a d suszy się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d k w a s e m s i a r k o w y m i w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u . 4 C u S 0 + 4NaBr + N a S O + 3 H 0 -» 4CuBr + 6 N a H S O j 4
2
2
s
2
o
U w a g a . (1) Z a m i a s t tego m o ż n a p r z e z r o z t w ó r o g r z a n y d o t e m p . 6 0 C p r z e p u s z c z a ć s t r u m i e ń d w u t l e n k u siarki p r z e z ok. 2 h. I n n y s p o s ó b p r z y g o t o w a n i a r o z t w o r u b r o m k u miedzi(I) polega n a o g r z e w a n i u p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 3—4 h m i e s z a n i n y 63 g (0,25 mol) p i ę c i o w o d n e g o siarczanu miedzi(II), 20 g (0,314 m c i ) w i ó r k ó w miedzi, 114 g (1,109 mol) b r o m k u s o d u , 1 I w o d y i 30 g (16,3 m l ) stęż. kwasu s i a r k o w e g o . Jeśli p o tym okresie o g r z e w a n i a b a r w a r o z t w o r u nie jest ż ó ł t a , należy d o d a ć kilka g r a m ó w siarczynu sodu, a b y d o k o ń c z y ć re dukcję. C u S O + Cu + 2NaBr -> 2CuBr + N a S 0 d
2
4
16. C h l o r e k miedzi(I). R o z p u s z c z a się 35 g (0,14 m o l ) p i ę c i o w o d n e g o siarczanu miedzi(II) i 9,2 g (0,157 m o l ) czystego c h l o r k u sodu w 125 m l w o d y , p o d g r z e w a j ą c . D o g o r ą c e g o r o z t w o r u soli m i e d z i ( I I ) d o d a j e się w ciągu ok. 5 m i n r o z t w ó r 8,4 g (0,044 mol) pirosiarczynu sodu (1) w 90 m l w o d y , p r z e z cały czas wstrząsając naczy niem. M i e s z a n i n ę chłodzi się d o t e m p . p o k o j o w e j ( m o ż n a z a s t o s o w a ć ł a ź n i ę Jodową) i d e k a n t u j e ciecz z n a d b e z b a r w n e g o o s a d u c h l o r k u m i e d z i ( I ) . O s a d p r z e m y w a się d w u k r o t n i e p r z e z d e k a n t a c j ę w o d ą zawierającą niewielką ilość r o z p u s z c z o n e g o d w u t l e n k u siarki, k t ó r y z a p o b i e g a utienianiu p r o d u k t u . C h l o r e k miedzi(I) najczęściej jest s t o s o w a n y j a k o r o z t w ó r . W t y m celu wilgotny c h l o r e k miedzi(I) r o z p u s z c z a się w 60 m l stęż. k w a s u solnego; r o z t w ó r ten p o w i n i e n być z u ż y t y w ciągu 24 h od m o m e n t u p r z y g o t o w a n i a g o , p o n i e w a ż p r z y dłuższym staniu ulega utlenieniu (ciemnieje). R o z t w ó r , k t ó r y nie m o ż e być n a t y c h m i a s t użyty, należy p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t y m naczy n i u (2). Jeżeli p o t r z e b n y jest s u c h y stały c h l o r e k miedzi(I), w t e d y p r o d u k t wilgotny p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e p r z e z d e k a n t a c j ę w o d ą zawierającą nieco d w u t l e n k u starki, odsącza n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a kilka r a z y m a ł y m i p o r c j a m i lod. k w a s u o c t o w e g o i suszy w suszarce w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C d o z a n i k u z a p a c h u k w a s u o c t o w e g o . O t r z y m a n y c h l o r e k miedzi(I) m a czystą, białą b a r w ę i p o w i n i e n być p r z e c h o w y w a n y w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u jest p r a w i e ilościowa 4 C u S 0 + 4NaCl 4- N a S 0 4
2
2
+ 3 H 0 - » 4CuCl 4- 6 N a H S 0
5
2
4
U w a g i . (1) R e d u k c j ę m o ż n a t a k ż e p r z e p r o w a d z i ć działając a l k a l i c z n y m r o z t w o r e m siarczynu s o d u , k t ó r y otrzymuje się r o z p u s z c z a j ą c 8,4 g pirosiarczynu sodu i 7,0 g w o d o r o t l e n k u s o d u (pastylki) w 90 m l w o d y . P r a w d o p o d o b n e r ó w n a n i e reakcji 2 C u S 0 4- 4NaCl + N a S 0 4
2
3
+ H 0 -> 2CuCl + 3 N a S 0 + 2HC1 2
2
4
(2) I n n y sposób p r z y r z ą d z a n i a r o z t w o r u c h l o r k u miedzi([) jest o p i s a n y w p . I V , 8 0 . 17. C y j a n e k m i e d z i ( i ) . P r z y o t r z y m y w a n i u tego o d c z y n n i k a w y k o r z y s t u j e się niżej p o d a n ą reakcję. R e a k c j ę tę t r z e b a w y k o n y w a ć p o d wyciągiem, j a k r ó w n i e ż t r z e b a za c h o w a ć dużą ostrożność p r z y p r a c y z c y j a n k a m i . 4 C u S 0 + 4NaCN + N a S 0 4
2
2
3
4- 3 H 0 -> 4CuCN + 6 N a H S 0 2
4
W zlewce l u b w kolbie kulistej o p o j . 3 1 w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o r o z p u s z c z a się 500 g (2 mol) s p r o s z k o w a n e g o , p i ę c i o w o d n e g o siarczanu miedzi(II) w 1600 m l w o d y w t e m p . 4 0 — 5 0 ° C . N a s t ę p n i e p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r A zawierający 140 g (0,74 m o l ) h a n d l o w e g o pirosiarczynu s o d u w 400 m l w o d y i r o z t w ó r B zawierający 140 g (2,15 m o l ) cyjanku p o t a s u (o czystości 9 6 — 9 9 % ) w 4 0 0 m l w o d y . R o z t w o r y A i B sączy się (jeśli p o t r z e b a ) , a b y oddzielić d o m i e s z k i substancji n i e r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e i k a ż d y od dzielnie o g r z e w a się d o t e m p . 6 0 " C . R o z t w ó r siarczanu miedzi(II) z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m d o o d c z y n u s ł a b o k w a ś n e g o w o b e c czerwieni K o n g o i d o d a j e d o
niego w ciągu 1 — 2 m m r o z t w ó r A, mieszając, a n a t y c h m i a s t p o t e m d o d a j e się roz t w ó r B. M i e s z a n i n a r e a k c y j n a l e k k o się pieni n a skutek wydzielania się niewielkiej ilości d w u t l e n k u siarki; nie obserwuje się n a t o m i a s t wydzielania d w u c y j a n u a n i c y j a n o w o d o r u w ilościach większych niż śladowe. P o u p ł y w i e ok, 10 m i n gorący r o z t w ó r sączy się, p r o d u k t p r z e m y w a d o k ł a d n i e n a j p i e r w wrzącą wodą, a n a s t ę p n i e r e k t y f i k a t e m . Suszy się w t e m p . 1 0 0 — 1 1 0 C w ciągu 24—36 h; p r o d u k t jest d r o b n y m , m i ę k k i m p r o s z k i e m . W y d a j n o ś ć 167 g ( 9 3 % ) . C
R o z t w ó r cyjanku miedzi(I). N a j w y g o d n i e j s z y sposób o t r z y m a n i a t a k i e g o r o z t w o r u p o l e g a n a rozpuszczeniu 90 g (1 m o l ) c y j a n k u miedzi(I) w r o z t w o r z e cyjanku sodu (125 g, 2,5 mol) w 600 m l w o d y . C h c ą c u n i k n ą ć o t r z y m y w a n i a s t a ł e g o cyjanku miedzi(I), m o ż n a postąpić w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . W kolbie kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o nej w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , s p o r z ą d z a się zawiesinę c h l o r k u miedzi(I) (przygotowa n e g o z 35 g p i ę c i o w o d n e g o siarczanu miedzi(II) w e d ł u g opisu p o d a n e g o w p . 16) w 60 m l w o d y . D o tej zawiesiny, mieszając, d o d a j e się r o z t w ó r 18,5 g c y j a n k u sodu ( 9 6 — 9 8 % ) w 30 m l w o d y . C h l o r e k miedzi(I) p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u , p r z y c z y m wy dziela się dość d u ż o ciepła. U z y s k a n y r o z t w ó r cyjanku miedzi(I) c h ł o d z i się z a z w y c z a j w lodzie, p o n i e w a ż n a ogół jest o n p r z e z n a c z o n y d o reakcji z s o l a m i a r y l o d i a z o n i o wymi. 18. Siarczany dialkilowe. a. Siarczan dimetylu [ ( C H s ^ O ^ jest cieczą o tw. 188,5°C, p r a k t y c z n i e biorąc bez z a p a c h u . Zarówno w stanie pary, jak i w cieczy substancja ta jest bardzo silną trucizną, toteż wszelkie czynności z siarczanem dimetylu trzeba bez względnie wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem, a ponadto należy pracować w gumowych ręlcawicach. W d y c h a n i e o p a r ó w wywołuje z a w r o t y g ł o w y , ale n a s t ę p s t w a m o g ą r ó w n i e ż być z n a c z n i e poważniejsze. S a m a ciecz ł a t w o p r z e n i k a przez s k ó r ę , p o w o d u j ą c zatrucia, Jeśli s i a r c z a n dimetylu p r z y p a d k i e m pryśnie n a ręce, należy je natych m i a s t z m y ć dużą ilością stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u , a b y s u b s t a n c j a uległa h y d r o l i z i e z a n i m zostanie w c h ł o n i ę t a p r z e z s k ó r ę ; n a s t ę p n i e miejsce t o t r z e b a ostrożnie p r z e t r z e ć t a m p o n e m z waty n a s y c o n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u . H a n d l o w y s i a r c z a n dimetylu oczyszcza się: a ) przez p o z o s t a w i e n i e go n a d bezw. w ę g l a n e m potasu tak d ł u g o , aż p r z e s t a n i e oh z m i e n i a ć b a r w ę c z e r w o n e g o p a p i e r k a K o n g o , b) p r z e z p r z e m y c i e b e z p o ś r e d n i o p r z e d użyciem r ó w n ą objętością w o d y ochło dzonej l o d e m , a n a s t ę p n i e n a s y c o n y m , z i m n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu ( 1 / 3 ob jętości s i a r c z a n u ) ; n a k o n i e c suszy się g o tlenkiem w a p n i a . O c z y s z c z o n y k t ó r ą ś z t y c h m e t o d siarczan dimetylu p o d d a j e się destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z n a d tlenku w a p n i a ; zbiera się frakcję wrzącą w t e m p . 7 2 — 7 3 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) . b. Siarczan dietylu [(CzHs^SO.]]. W p r a w d z i e siarczan dietylu jest nieco m n i e j silną trucizną niż siarczan dimetylu, n i e m n i e j j e d n a k należy z a c h o w a ć p o d o b n e ś r o d k i ostrożności przy p r a c y z t y m o d c z y n n i k i e m ; wszelkie czynności t r z e b a w y k o n y w a ć p o d wyciągiem, a p o n a d t o należy p r a c o w a ć w g u m o w y c h r ę k a w i c a c h , Jeśli s i a r c z a n dietylu m a ciemną barwę, t o w l e w a się go do rozdzielacza o o d p o w i e d n i e j p o j e m n o ś c i i prze mywa najpierw wodą ochłodzoną lodem, a potem wodnym roztworem wodorowęglanu sodu d o c a ł k o w i t e g o usunięcia w o l n e g o k w a s u . O d c z y n n i k suszy się tlenkiem w a p n i a ( d o d a w a n y m porcjami) i p o d d a j e destylacji frakcyjnej z n a d tlenku w a p n i a ; tw. s i a r c z a n u dietylu wynosi 9 3 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) . 19. Diazometan. C i e k ł y d i a z o m e t a n , CH2N2, o tw. —24°C, jest substancją w y b u chową, a e k s p l o d o w a ć m o ż e t a k ż e w fazie gazowej szczególnie, g d y jest s u c h y i n i e rozciericzony. G a z o w y m d i a z o m e t a n e m m o ż n a bezpiecznie p o s ł u g i w a ć się p o rozcień czeniu g o azotem. D o celów p r e p a r a t y w n y c h stosuje się b e z w o d n e , e t e r o w e r o z t w o r y d i a z o m e t a n u ; są o n e względnie bezpieczne, ale z n a n e są p r z y p a d k i w y b u c h u t a k i c h r o z t w o r ó w . Ze względu na wysoką toksyczność tego odczynnika, wszelkie operacje z nim trzeba prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem. E t e r o w y r o z t w ó r d i a z o m e t a n u p r z y g o t o w u j e się z w y k l e b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m g o d o reakcji. D o g o d n y m p ó ł p r o d u k t e m do g e n e r o w a n i a d i a z o m e t a n u jest N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d , k t ó r y o t r z y m u j e się p r z e z d z i a ł a n i e k w a s e m a z o t a w y m
na N - m e t y l o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d , zaś ten związek o t r z y m u j e się działając a m i n a n a chlorek p-toluenosulfonyłowy w r o z t w o r z e alkalicznym
metylo
p - C H . C H . S 0 C l + C H N H + Na OH *• p-CH -C H -S0 NH-CII + N a C I + H 0 p-CH -C H -S0 NH.CH + HNOj > 3
6
3
3
4
2
fi
b
3
4
4
2
2
2
3
2
3
p-CH .C H -S0 N(NO:-CH 3
e
4
2
3
+ H 0 2
N - m et y 1 o - N - n i t r o 10-p- to 1 u e n o s a 1 i o n o a m i d
D i a z o m e t a n u z y s k u j e się w reakcji m e t y l o n i t r o z o a m i d u z r o z t w o r e m potasu
wodorotlenku
p-CH -C H -SO,N(NO)CH + K O H — * • p-CH -C H -S0 K + CH Ni + H 0 3
6
3
4
6
3
i
3
2
2
1
N-Mctylo-N-nitrozo-p-toluenowlfonoamid ) , T r z y s t a dwadzieścia g r a m ó w (1,68 mol) o c z y s z c z o n e g o chlorku p - t o l u e n o s u l o n y l o w e g o o tt. 6 8 — 6 9 ° C (p. 11,2,65) dzieli się n a trzy następujące porcje: 190, 90 i 40 g. P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 70 g (1,75 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 70 m ł w o d y i c h ł o d z i się g o d o t e m p . p o k o j o w e j . W kolbie kulistej p o j . 1 1 umieszcza się 210 m l (2,25 mol) 33-proc. w o d n e g o r o z t w o r u m e t y l o a m i n y (lub 174 ml 40-proc. w o d n e g o r o z t w o r u ) i d o d a j e p c r c j a m i w ciągu 5 m i n 190 g c h l o r k u p-toluenosulfonylowego, o b r a c a j ą c kolbą r u c h e m w i r o w y m . M i e s z a n i n a s a m o r z u t n i e ogrzewa się; t e m p e r a t u r a jej p o w i n n a w z r o s n ą ć d o 8 0 — 9 0 ° C , a b y N - m e t y l o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d pozostawał w stanie s t o p i o n y m (//. 78°C). W p r z e c i w n y m b o w i e m razie p r o d u k t przybiera p o s t a ć t w a r d e j m a s y i r e a k c j a nie z a c h o d z i d o k o ń c a , N i e m o ż n a t a k ż e dopuścić, a b y t e m p e r a t u r a w z r o s ł a p o w y ż e j 9 0 ° C , p o n i e w a ż występują w ó w c z a s z n a c z n e straty m e t y l o a m i n y . W ciągu 5 m i n p o c a ł k o w i t y m w p r o w a d z e n i u pierwszej porcji chlorku sulfonylowego m i e s z a n i n a przybiera odczyn k w a ś n y w o b e c l a k m u s u (1). W t e d y dodaje się ostrożnie 50 ml 50-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , obracając kolbą r u c h e m w i r o w y m , i b e z p o ś r e d n i o p o t y m w p r o w a d z a się d o k o l b y p o r c j a m i , jak p o p r z e d n i o , 90 g c h l o r k u sulfonylowego. G d y m i e s z a n i n a stanie się p o n o w n i e k w a ś n a (1), d o d a j e się 25 m l r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e 4 0 g c h l o r k u p-toluenosulfonylowego, energicznie obracając kolbą. M a s a r e a k c y j n a staje się z n ó w k w a ś n a , d o d a j e się więc pozostałą ilość w o d o r o t l e n k u sodu. F a z a ciekła miesza niny uzyskanej p o z a k o ń c z e n i u reakcji p o w i n n a być alkaliczna; jeśli jest k w a ś n a , t o znaczy, że straty m e t y l o a m i n y były n a d m i e r n e i w t a k i m p r z y p a d k u należy d o d a ć roz t w o r u m e t y l o a m i n y do u z y s k a n i a o d c z y n u alkalicznego. Ścianki k o l b y spłukuje się niewielką ilością w o d y i w celu z a k o ń c z e n i a reakcji m i e s z a n i n ę (składającą się z d w u w a r s t w j osadu c h l o r k u sodu) o g r z e w a się n a wrzącej łaźni w o d n e j p r z e z 15 m i n , intensywnie mieszając m i e s z a d ł e m m e c h a n i c z n y m . G o r ą c ą jeszcze m i e s z a n i n ę reakcyjną wylewa się d o 1500 ml lod. k w a s u o c t o w e g o , znajdującego się w kolbie kulistej p o j . 4 I. K o l b ę reakcyjną spłukuje się 250 ml lod. k w a s u octowego. R o z t w ó r oziębia się w ł a ź n i lodowej d o t e m p . 5 ° C (2) i mieszając m e c h a n i c z n i e d o d a j e z w k r a p l a c z a w ciągu ok. 45 min r o z t w ó r 125 g (1,8 mol) a z o t y n u s o d u w 250 m l w o d y ; u t r z y m u j e się t e m p e r a t u r ę poniżej 1 0 ° C i p o d o d a n i u całej ilości a z o t y n u miesza się jeszcze w ciągu 15 m i n . P o c h o d n a n i t r o z o w a wydziela się w czasie reakcji w p o s t a c i żółtych kryształów. D o m i e s z a n i n y reakcyjnej d o d a j e się 1 1 w o d y i w y d z i e l o n y o s a d odsącza pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o k ł a d n i e go odciska n a lejku i p r z e m y w a ok. 500 ml w o d y . P r o d u k t przenosi się d o zlewki, m i e s z a starannie z ok. 400 m l w o d y , p o n o w n i e sączy i p r z e m y w a wodą n a lejku d o z a n i k u z a p a c h u k w a s u o c t o w e g o . Od czynnik suszy się d o stałej m a s y w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d stęż. k w a s e m siarko w y m . O t r z y m u j e się 325 g ( 9 0 % ) N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u o tt. 5 8 — 6 0 ° C . Jest on w y s t a r c z a j ą c o czysty d o o t r z y m y w a n i a d i a z o m e t a n u . O d c z y n n i k ten należy p r z e c h o w y w a ć w c i e m n y m słoiku. M o ż n a go oczyścić p r z e z krystalizację polega11
O p i s w y k o n a n i a tej syntezy p u b l i k u j e sie za Zgodą prof. H . J . B a c k e r a .
jącą n a r o z p u s z c z e n i u w e w r z ą c y m e t e r z e (1 m l / g ) , d o d a n i u r ó w n e j objętości e t e r u n a f t o w e g o o tw. 4 0 — 6 0 ° C i o c h ł o d z e n i u w l o d ó w c e . O c z y s z c z o n y o d c z y n n i k m o ż n a p r z e c h o w y w a ć p r z e z długi czas w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j w c i e m n y m słoiku b e z o b a w y rozkładu. U w a g i , ( ł ) N i e k i e d y ciecz nie staje się k w a ś n a p o d o d a n i u pierwszej l u b d r u g i e j porcji r e a g e n t ó w , p o m i m o że c h l o r e k p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y p r z e r e a g u j e c a ł k o w i c i e (wy nika to z mniejszych niż p r z e w i d y w a n o strat m e t y l o a m i n y ) . W tych p r z y p a d k a c h nie p o w i n n o u p ł y n ą ć więcej niż 5 m i n u t m i ę d z y d o d a n i e m k o l e j n y c h porcji c h l o r k u s u l f o n y l o w e g o i alkaliów. C a l e p o s t ę p o w a n i e trwa ok. 30 m i n . (2) T e m p e r a t u r a reakcji nie p o w i n n a spaść poniżej 0 ° C . p o n i e w a ż ilość kwasu o c t o wego jest t a k d o b r a n a , a b y N - m e t y l o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d był c a ł k o w i c i e r o z p u s z c z o n y w t e m p . powyżej 0 ° C . Otrzymywanie diazometanu. Ostrożnie: Wszystkie czynności trzeba bezwzględnie wy k o n y w a ć p o d wyciągiem w y p o s a ż o n y m w s p r a w n y i w y d a j n y system wentylacyjny. B a r d z o p o ż ą d a n e jest s t o s o w a n i e o s ł o n y ze szkła b e z o d p r y s k o w e g o , j a k r ó w n i e ż nosze nie o k u l a r ó w o c h r o n n y c h . W y s o c e n i e w s k a z a n e jest u ż y w a n i e a p a r a t u r y w y p o s a ż o n e j w m a t o w e połączenia szlifowe, jak też s t o s o w a n i e k a m y k ó w w r z e n n y c h p o d c z a s desty lacji, z n a n e są b o w i e m częste p r z y p a d k i inicjowania w y b u c h o w e g o r o z k ł a d u d i a z o mtstanu przez c h r o p o w a t e l u b ostre p o w i e r z c h n i e . T r z e b a z a t e m s t o s o w a ć nową, szklaną a p a r a t u r ę , wszelkie p o ł ą c z e n i a w y k o n y w a ć przy użyciu k o r k ó w g u m o w y c h o r a z szkla n y c h r u r e k , k t ó r y c h brzegi są o b t o p i o n e w ogniu; m o ż n a też stosować a p a r a t u r ę z połą c z e n i a m i szlifowymi t y p u C l e a r j o i n t (Clearfit). R ó w n i e ż z u w a g i n a z a b e z p i e c z e n i e p r z e c i w w y b u c h o w i a p a r a t u r a (znajdująca się bezwzględnie p o d wyciągiem) nie p o w i n n a być n a r a ż o n a n a b e z p o ś r e d n i e naświetlanie światłem s ł o n e c z n y m , a n i też nie p o w i n n a z n a j d o w a ć się w pobliżu silnego ź r ó d ł a światła sztucznego. R o z t w o r y eterowe d i a z o m e t a n u zawierające etanol o t r z y m u j e się w e d ł u g p o d a n y c h niżej przepisów. P r z e p i s y t e różnią się m i ę d z y sobą zależnie od tego czy p o t r z e b n a jest d u ż a , czy m a ł a ilość d i a z o m e t a n u . W wielu r e a k c j a c h z d i a z o m e t a n e m o b e c n o ś ć e t a n o l u nie jest szkodliwa. Metoda 1. D o r o z t w o r u 10 g (0.18 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 15 m l w o d y d o d a j e się 50 m l rektyfikatu, R o z t w ó r t e n u m i e s z c z a się w k o l b i e destylacyjnej p o j . 200 m\ w y p o s a ż o n e j we w k r a p l a c z i s p r a w n ą c h ł o d n i c ę destylacyjną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , D o c h ł o d n i c y p o d ł ą c z a się s z e r e g o w o d w i e k o l b y (o p o j . 500 ml i 100 m l ) służące j a k o o d b i e r a l n i k i ; poszczególne części a p a r a t u r y łączy się za p o m o c ą k o r k ó w g u m o w y c h i r u r e k szklanych. O b y d w a odbieralniki c h ł o d z i się w mieszaninie lodu z solą. W mniejszej, czyli drugiej kolbie umieszcza się 40 m l eteru, z a n u r z a j ą c r u r k ę w l o t o w ą p o d p o w i e r z c h n i ę eteru. U r z ą d z e n i e t o służy do w y c h w y t y w a n i a n i e s k r o p l o n y c h p a r eteru i d i a z o m e t a n u , j a k i e m o g ą p r z e d o s t a w a ć się z p i e r w s z e g o o d b i e r a l n i k a . K o l b ę destylacyjną o g r z e w a się w ł a ź n i w o d n e j do t e m p . 6 0 — 6 5 ° C . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 43 g (0,2 m o l ) N - m e t y l o - N - m t r o z o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u w ok. 250 m l eteru i d o d a j e d o k o l b y w ciągu 45 m i n . S z y b k o ś ć w k r a p l a n i a ustala się t a k , a b y b y ł a o n a w przybliżeniu r ó w n a szybkości o d d e s t y l o w y w a n i a (stały p o z i o m cieczy w kolbie). P o o p r ó ż n i e n i u w k r a p l a c z a d o d a j e się jeszcze o k . 30 m l eteru i w p r o w a d z a s t o p n i o w o d o k o l b y d o t ą d , aż destylujący eter stanie się b e z b a r w n y . W p o ł ą c z o n y c h z o b y d w u o d b i e r a l n i k ó w r o z t w o r a c h e t e r o w y c h znajduje się 5,9—6,1 g d i a z o m e t a n u (1). r
Metoda 2. Przy o t r z y m y w a n i u niewielkich ilości d i a z o m e t a n u s t o s o w a n i e w k r a p l a c z a jest z b ę d n e . R o z p u s z c z a się 2,14 g N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o ł u e n o s u l f o n o a m i d u w 30 m l eteru, c h ł o d z i w lodzie i d o d a j e r o z t w ó r 0,4 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 10 m l rektyfi k a t u . Jeżeli wytrąci się osad, należy d o d a ć więcej etanolu, d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e nia osadu. P o 5 m i n e t e r o w y r o z t w ó r d i a z o m e t a n u destyluje się z łaźni w o d n e j . U z y s k a n y eterowy r o z t w ó r zawiera 0,32—0,35 g d i a z o m e t a n u (1). Metoda 3. E t e r o w y r o z t w ó r d i a z o m e t a n u nie zawierający etanolu m o ż n a o t r z y m a ć w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b ( r o z t w ó r t a k i s t o s o w a n y jest n p . w r e a k c j i A r n d t a - E i s t e r t a Z c h l o r k a m i k w a s o w y m i , p . 111,130). W k o l b i e destylacyjnej p o j . 100 m l , w y p o s a ż o n e j
w e w k r a p l a c z i s p r a w n i e działającą c h ł o d n i c ę destylacyjną, u m i e s z c z a się r o z t w ó r 6 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 10 ml w o d y , 35 m l k a r b i t o l u (eter m o n o m e t y l o w y glikolu d i e t y l e n o w e g o ) i 10 m l eteru. C h ł o d n i c ę p o d ł ą c z a się d o d w ó c h k o l b s t o ż k o w y c h usta w i o n y c h szeregowo i z a w i e r a j ą c y c h o d p o w i e d n i o 10 i 35 ml eteru; o d b i e r a l n i k i c h ł o d z i się w m i e s z a n i n i e lodu z solą (metoda / ) . Z a w a r t o ś ć k o l b y destylacyjnej o g r z e w a się w łaźni w o d n e j d o t e m p . 7 0 — 7 5 ° C , k t ó r ą s t a n o w i z l e w k a z w o d ą u s t a w i o n a n a płytce grzejnej m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , umieszczając w kolbie m a g n e s p o k r y t y teflonem. G d y t y l k o eter zacznie d e s t y l o w a ć , z w k r a p l a c z a d o d a j e się r o z t w ó r 21,5 g N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u w 125 m l eteru w ciągu 15 m i n , mieszając m i e s z a d ł e m e l e k t r o m a g n e t y c z n y m . P o w k r o p l e n i u n i t r o z o a m i d u d o d a j e się z w k r a p l a c z a jeszcze 30—40 m l eteru i n a d a l destyluje, aż destylat stanie się b e z b a r w n y , R o z t w ó r e t e r o w y w obu k o l b a c h s t o ż k o w y c h z a w i e r a ok. 3,4 g d i a z o m e t a n u (1). R o z t w o r y eterowe d i a z o m e t a n u , o t r z y m a n e wyżej p o d a n y m i m e t o d a m i , p o w i n n y b y ć b e z w o d n e , Jeżeli są c o d o tego wątpliwości, r o z t w ó r m o ż n a suszyć w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w pastylkach. B e z w o d n y e t e r o w y r o z t w ó r m o ż n a p r z e c h o w y w a ć p r z e z j e d e n d z i e ń pod wyciągiem w g ł a d k i e j , s z k l a n e j butelce l u b kolbie w t e m p . —70°C. N a c z y n i e z takim roztworem powinno być zabezpieczone rurką z chlorkiem wapnia, ponieważ d i a z o m e t a n ulega p o w o l n e m u r o z k ł a d o w i z w y d z i e l a n i e m g a z u . U w a g a . (1) D l a o z n a c z e n i a d o k ł a d n e j z a w a r t o ś c i d i a z o m e t a n u , p o b i e r a się o k r e ś l o n ą p o d w i e l o k r o t n ą część eterowego r o z t w o r u d i a z o m e t a n u i z a d a j e g o r o z t w o r e m zawiera j ą c y m d o k ł a d n i e o d w a ż o n ą p r ó b k ę ( p o w i e d z m y ok. 1 g) k w a s u b e n z o e s o w e g o cz.d.a. w 50 ml bezw. eteru. P o z a k o ń c z e n i u r e a k c j i p o w i n n o nastąpić c a ł k o w i t e o d b a r w i e n i e r o z t w o r u , co świadczy o istnieniu p e w n e g o n a d m i a r u kwasu b e n z o e s o w e g o . R o z t w ó r r o z c i e ń c z a się w o d ą i n a d m i a r k w a s u b e n z o e s o w e g o o d m i a r e c z k o w u j e m i a n o w a n y m 0,1 M r o z t w o r e m ługu w o b e c fenoloftaleiny. O g ó l n a m e t o d a m e r y l o w a n i a d i a z o m e t a n e m . Reakcję trzeba przeprowadzać pod wy ciągiem. R o z p u s z c z a się 2—3 g związku ( n p . fenolu lub k w a s u k a r b o k s y ł o w e g o ) w nie wielkiej ilości bezw. eteru lub bezw. m e t a n o l u , r o z t w ó r c h ł o d z i w lodzie i d o d a j e do niego m a ł y m i p o r c j a m i e t e r o w y r o z t w ó r d i a z o m e t a n u , aż u s t a n i e wydzielanie gazu, a r o z t w ó r z a b a r w i się n a k o l o r j a s n o ż ó ł t y . S p r a w d z a się c z y z a b a r w i o n y r o z t w ó r za w i e r a n a d m i a r d i a z o m e t a n u , p o b i e r a j ą c d o p r o b ó w k i kilka kropli r o z t w o r u i z a n u r z a j ą c w nim b a g i e t k ę zwilżoną lod, k w a s e m o c t o w y m ; p o w i n n o nastąpić n a t y c h m i a s t o w e wy dzielanie g a z u . R o z p u s z c z a l n i k o d d e s t y l o w u j e się i p r o d u k t oczyszcza p r z e z destylację l u b krystalizację. 20. D i b o r a n (dwuborowodór) (roztwór w tetrahydrofuranie), W sprzedaży znajduje się 1 M r o z t w ó r b o r a n u ( b o r o w o d o r u , BH3) w t e t r a h y d r o f u r a n i e , często j e d n a k bardziej o p ł a c a l n e jest p r z y g o t o w a n i e t e g o o d c z y n n i k a b e z p o ś r e d n i o przed u ż y c i e m . O t r z y m u j e się go działając r o z t w o r e m b o r o w o d o r k u sodu n a k o m p l e k s t r ó j f l u o r k u b o r u z e t e r e m i w y d m u c h u j ą c powstający d i b o r a n (B2H6) s t r u m i e n i e m g a z o w e g o a z o t u d o t e t r a h y d r o furanu 3NaBH
4
+ 4BF
3
4BHj + 3NaBF
4
K o l b ę kulistą z d w o m a szyjami p o j . 500 ml (generator) umieszcza się n a płytce m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i w ś r o d k o w e j szyi k o l b y m c n t u j e się w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia, k t ó r y łączy się ze ź r ó d ł e m azotu p o p r z e z zabezpieczające z a m k n i ę c i e r t ę c i o w e (rys. 1,49). Boczną szyję kol b y - g e n e r a t o r a łączy się w ę ż e m p o l i e t y l e n o w y m l u b w ę ż e m z T y g o n u ( m o d y f i k o w a n a żywica p o l i w i n y l o w a ) z płuczką, k t ó r e j r u r k a o d p r o w a d z a j ą c a jest p o ł ą c z o n a z drugą kolbą kulistą z d w o m a szyjami p o j . 500 m l p o p r z e z r u r k ę w l o t o w ą z a k o ń c z o n ą płytką ze szkła s p i e k a n e g o (rys. 1,48). W tej drugiej kolbie umieszcza się 400 m l bezw. t e t r a h y d r o f u r a n u (p. 11,1,19) i drugą jej szyję z a m y k a się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . R o z p u s z c z a się 13,3 g (0,35 m o l ) b o r o w o d o r k u s o d u
(0,6 m o l ) d e s t y l o w a n e g o k o m p l e k s u trójfluorek boru-eter (p. 11,2,6) o r a z m a g n e s - m i e s z a d l o i p r z e p u s z c z a się p r z e z a p a r a t u r ę azot w ciągu ok. 15 m i n , a b y u s u n ą ć p o w i e t r z e z a p a r a t u r y . P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o w k r a p l a się r ó w n o m i e r n i e r o z t w ó r b o r o w o d o r k u sodu d o k o m p l e k s u trójfluorku b o r u z eterem, g e n e r u j ą c w ten s p o s ó b d i b o r a n . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a p r z e p u s z c z a się azot p r z e z a p a r a t u r ę jeszcze p r z e z 15 m i n , a b y w y d m u c h a ć wszystek d i b o r a n d o r o z t w o r u t e t r a h y d r o f u r a n ó w ego. R ó w n i e ż dzięki t e m u nie m a o b a w y p r z e d o s t a n i a się d o a t m o s f e r y większych ilości d i b o r a n u p o d c z a s r o z m o n t o w y w a n i a a p a r a t u r y ; d i b o r a n jest b o w i e m substancją b a r d z o silnie trującą, a p o n a d t o t o w a r z y s z ą c e m u zanieczyszczenia m o g ą s p o w o d o w a ć s a m o rzutny zapton. U z y s k a n y w ten s p o s ó b r o z t w ó r w t e t r a h y d r o f u r a n i e jest w przybliżeniu 1 M w sto-: s u n k u d o b o r a n u (BHs); jest on s t o s u n k o w o trwały, jeżeli p r z e c h o w u j e się g o w t e m p . 0—5°C. P o s ł u g u j ą c się w z a s a d z i e t a k i m s a m y m z e s t a w e m a p a r a t u r y , jak wyżej opisany, m o ż n a z a s t o s o w a ć inną t e c h n i k ę p o s t ę p o w a n i a . D i b o r a n m o ż n a m i a n o w i c i e przepusz c z a ć o d r a z u p r z e z r o z t w ó r zawierający substancję organiczną, k t ó r a m a r e a g o w a ć z t y m o d c z y n n i k i e m ; r o z p u s z c z a l n i k a m i m o g ą być t e t r a h y d r o f u r a n , diglim l u b eter. W t a k i m p r z y p a d k u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą należy m i e s z a ć d o d a t k o w y m m i e s z a d ł e m magnetycznym oraz zastosować chłodzenie. 21. N , N - D i c y k l o h e k s y l o k a r b o d i i m i d ( D C C ; Q H n - N = C = N - C H i i ) . O d c z y n n i k ten działa silnie d r a ż n i ą c o n a s k ó r ę , t r z e b a więc p o s ł u g i w a ć się n i m z dużą ostrożnością. W h a n d l u znajduje się d o b r y g a t u n e k t e g o o d c z y n n i k a ; jest t o w o s k o w a t e , n i s k o t o p i ą c e się c i a ł o stałe o tt. 3 4 — 3 5 ° C . P r z y o d w a ż a n i u tej substancji najlepiej stopić ją z a p o m o c ą d m u c h a w y z g o r ą c y m p o w i e t r z e m l u b wstawiając b u t e l k ę z o d c z y n n i k i e m w cie płą wodę.
;
6
W większości s t o s o w a n y c h reakcji o d c z y n n i k spełnia funkcję ś r o d k a o d w a d n i a j ą c e g o i k o n d e n s u j ą c e g o , często więc odzyskuje się g o w f o r m i e d i c y k l o h e k s y l o m o c z n i k a . W p r a w d z i e nie jest t o o d c z y n n i k b a r d z o k o s z t o w n y , j e d n a k w s k a z a n e jest w y k o r z y s t a n i e o d z y s k a n e g o m o c z n i k a ; m o ż n a g o p r z e p r o w a d z i ć z p o w r o t e m w diimid działając chlor kiem p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y m , t l e n o c h l o r k i e m fosforu l u b p i ę c i o c h l o r k i e m fosforu w r o z tworze pirydyny. O t r z y m y w a n i e D C C z d i c y k l o h e k s y l o m o c z n i k a . O d z y s k a n ą p o c h o d n ą m o c z n i k a kry stalizuje się z e t a n o l u ; tt. 2 3 4 ° C . D o m i e s z a n e g o r o z t w o r u 22,5 g (0,1 m o l ) dicyklo h e k s y l o m o c z n i k a w 50 m l p i r y d y n y d o d a j e się k r o p l a m i 17,1 g (47 ml, 0,11 m o l ) t l e n o c h l o r k u fosforu, u t r z y m u j ą c t e m p . 5 0 ° C , a n a s t ę p n i e o g r z e w a się d o t e m p . 60—• 9 0 ° C w ciągu 1,5 h . P r o d u k t reakcji w y l e w a się n a p o k r u s z o n y lód, e k s t r a h u j e benzyną l e k k ą (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) i e k s t r a k t suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , a p o z o s t a ł y olej destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W y d a j n o ś ć diimidu w y n o s i ok. 14 g ( 6 8 % ) ; tw. 1 5 7 — 1 5 9 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) l u b 131°C/4—5,3 hPa ( 3 ^ 1 m m Hg). D
22. T l e n e k etylenu. T e m p e r a t u r a w r z e n i a t e g o o d c z y n n i k a w y n o s i 1 1 C ; jest więc o n s p r z e d a w a n y a l b o w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h p o j . 100 m l , a l b o też w b u t l a c h d o g a z ó w o p o j . 100 ml, k t ó r e są w y p o s a ż o n e w o d p o w i e d n i zawór, Jest o n g a z e m b a r d z o ł a t w o p a l n y m n i e m a j ą c y m z b y t z n a m i e n n e g o z a p a c h u i jest o d c z y n n i k i e m , k t ó r y t r z e b a za liczyć d o niebezpiecznych i t o k s y c z n y c h . T r z e b a wystrzegać się w d y c h a n i a t e g o g a z u , j a k też nie w o l n o d o p u ś c i ć d o zetknięcia g o ze skórą o r a z o c z a m i , ś r o d k i ostrożności, j a k i e należy przedsięwziąć p r z y stosowaniu t l e n k u etylenu są o p i s a n e w p . 111,34. 23. F o r m a l d e h y d (aldehyd mrówkowy). Z n a j d u j ą c a się w h a n d l u f o r m a l i n a jest roz t w o r e m w o d n y m z a w i e r a j ą c y m 3 7 — 4 0 % w a g . / o b j . f o r m a l d e h y d u (0,37—0,40 g H C H O w 1 ml) i s t a b i l i z o w a n y m d o d a t k i e m 1 2 % m e t a n o l u . Jeśli p o t r z e b n y jest g a z o w y f o r m a l d e h y d , t o otrzymuje się g o p r z e z d e p o l i m e r y z a c j ę p a r a f o r m a l d e h y d u w t e m p . 180—200° C. W r e a k c j a c h z a c h o d z ą c y c h w w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h stosuje się o s u s z o n y p a r a f o r m a l d e h y d , k t ó r y s t a n o w i ź r ó d ł o f o r m a l d e h y d u in situ (szczegóły d o ś w i a d c z a l n e t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a , p . 111,33, u w a g a (2)).
M
24. Odczynnik Girarda „ T i „ P ' \ O d c z y n n i k G i r a r d a „ T * jest c h l o r k i e m k a r b o hydrazydometylotrimetyloamoniowym (I) (chlorek trimetyloaminoacetohydrazydu), a o t r z y m u j e się go w reakcji c z w a r t o r z ę d o w e j soli a m o n i o w e j , p o w s t a ł e j z c h l o r o o c t a n u etylu i t r i m e t y l o a m i n y , z h y d r a t e m h y d r a z y n y w r o z t w o r z e a l k o h o l o w y m (CH ) N + C I C H - C 0 C H 3
3
2
2
2
© © *- C l { ( C H j ) N . C H . C 0 C H
5
3
2
2
2
s
CI{(CH3) N.CH -C0 CjH + H N - N H • © © Cl{(CH ) N.CH .CO-NH.NH -i- C H O H 3
2
3
3
2
s
2
2
2
2
z
s
(I)
O d c z y n n i k G i r a r d a „ P " jest a n a l o g i c z n ą p o c h o d n ą pirydyniową, o t r z y m a n ą p r z e z za stąpienie t r i m e t y l o a m i n y pirydyną. O d c z y n n i k „ T " , w odróżnieniu od o d c z y n n i k a „ P " , b a r d z o ł a t w o r o z p ł y w a się, lecz p o m i m o t o m a w i ę k s z e z a s t o s o w a n i e w p r a c a c h l a b o r a t o r y j n y c h ze względu n a swą b a r d z o d o b r ą r o z p u s z c z a l n o ś ć . T a ł a t w o ś ć r o z p u s z c z a nia w w o d z i e w y n i k a stąd, ż e w s k ł a d cząsteczki związku w c h o d z i c z w a r t o r z ę d o w a grupa amooiowa. O d c z y n n i k i G i r a r d a „ T " i „ P " są s t o s o w a n e g ł ó w n i e d o w y o d r ę b n i a n i a niewielkich ilości k e t o n ó w z m i e s z a n i n z i n n y m i s u b s t a n c j a m i o r g a n i c z n y m i , n p . z r ó ż n y c h p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h ; k a r b o n y l o w e p o c h o d n e t y c h o d c z y n n i k ó w są r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e . S u b s t a n c j ę , w s k ł a d której w c h o d z i k e t o n , r o z p u s z c z a się w etanolu z a w i e r a j ą c y m 1 0 % k w a s u o c t o w e g o i r o z t w ó r o g r z e w a się w ciągu 3 0 — 6 0 m i n z n a d m i a r e m odczyiinika. Ilość r o z p u s z c z a l n i k a u s t a l a się t a k , a b y stężenie o d c z y n n i k a w r o z t w o r z e w y n o s i ł o 5 — 1 0 % . P o o c h ł o d z e n i u r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się w o d ą zawierającą tyle ł u g u , a b y z o b o jętnić 9 0 % k w a s u o c t o w e g o ; d o d a j e się tyle w o d y , a b y z a w a r t o ś ć a l k o h o l u s t a n o w i ł a 1 0 — 2 0 % o t r z y m a n e g o r o z t w o r u . R o z t w ó r ten e k s t r a h u j e się b a r d z o d o k ł a d n i e e t e r e m w celu usunięcia substancji n i e b ę d ą c y c h k e t o n a m i ; r o z p u s z c z o n e w w o d z i e p o c h o d n e h y d r a z o n u r o z k ł a d a się d o d a j ą c k w a s u m i n e r a l n e g o d o stężenia 0,5 M , p o z o s t a w i a n a 1 h w t e m p . p o k o j o w e j i w y d z i e l o n y k e t o n w y o d r ę b n i a p r z e z e k s t r a k c j ę eterem. odczynnik Girarda " T " +
R
R
i
c
=
Q
g g g ! ™ ^ HCl,
1
( C H ) N . C H - C O N H - N = C R R } C ] + HjO 3
3
2
Odczynnik Girarda „T". W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę zwrotną c h ł o d z o n ą l o d e m (rys. I,13e), umieszcza się r o z t w ó r 98,5 g (84,5 ml, 0,8 m o l ) c h l o r o o c t a n u etylu w 200 m l a b s o l u t n e g o e t a n o l u . R o z t w ó r oziębia się d o t e m p e r a t u r y 0 ° C , mieszając g o w łaźni zawierającej l ó d z solą i p o z a t r z y m a n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się w jednej p o r c j i 49 g (74 m l , 0,83 mol) t r i m e t y l o a m i n y , k t ó r ą p o p r z e d n i o o z i ę b i o n o d o t e m p . —5°C. Z a c h o d z i e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a , której przebieg k o n t r o l u j e się z a p o m o c ą łaźni oziębiającej, t a k a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej p o d n i o s ł a się w ciągu 1 h d o 6 0 ° C . G d y u s t a n i e s a m o r z u t n e r o z g r z e w a n i e się m i e s z a n i n y reagującej, p o z o s t a w i a się ją w t e m p . p o k o j o w e j n a 2 0 — 2 4 h. N a s t ę p n i e u s u w a się chłodnicę, w y m i e n i a t e r m o m e t r n a w k r a p l a c z i w k r a p l a się 40 g (0,8 m o l ) 100-proc. h y d r a t u h y d r a z y n y (p. 11,2,25) w ciągu 10—15 m i n , stale mieszając. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się p r z e z n a s t ę p n e 45 m i n i nieco o c h ł a d z a . Jeśli nie n a s t ę p u j e s a m o r z u t n a krystalizacja, ścianki n a c z y n i a p o c i e r a się szklaną bagietką, a b y w y w o ł a ć krystalizację. U z y s k a n y o s a d m a p o s t a ć d r o b n y c h , b e z b a r w n y c h igieł. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w ł a ź n i lodowej i b a r d z o h i g r o s k o p i j n y p r o d u k t odsącza się m o ż l i w i e s z y b k o na lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a 150 m l z i m n e g o , a b s o l u t n e g o etanolu, d o b r z e odciskając. O s t a t n i a c z y n n o ś ć t o suszenie w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d stęż. k w a s e m s i a r k o w y m ; w y d a j n o ś ć w y n o s i 105 g ( 8 5 % ) , a tt. 1 7 5 — 1 8 0 ° C ( r o z k ł a d ) . O d c z y n n i k ten (1) zawiera niewielkie ilości s y m e t r y c z n e g o d i h y d r a z y d u , jest on j e d n a k w y s t a r c z a j ą c o czysty d o w y o d r ę b n i a n i a k e t o n ó w . N a s t ę p n ą p o r c j ę 12 g p r o d u k t u uzyskuje się p o o d d e s t y l o w a -
n i u z przesączu 2 0 0 — 3 0 0 rnl r o z p u s z c z a l n i k a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a wodna). U w a g a . (1) R o z p ł y w a j ą c y się p r o d u k t t r z e b a p r z e c h o w y w a ć w n a c z y n i u s u c h y m i szczelnie z a m k n i ę t y m . W y s t a w i o n y n a d z i a ł a n i e p o w i e t r z a s z y b k o się r o z k ł a d a , w y dzielając nieprzyjemną w o ń . P r ó b k i p r z e c h o w y w a n e p r z e z p e w i e n czas najlepiej oczyścić p r z e z krystalizację z a b s o l u t n e g o e t a n o l u . O d c z y n n i k Girarda „ P " ( C H N r C H ^ C O ' N H - N H ^ } C l ) . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 200 m l a b s o l u t n e g o etanolu, 63 g (64,5 m l , 0,8 mol) czystej i bezw. piry d y n y o r a z 98,5 g (84,5 m l , 0,8 m o l ) c h l o r o o c t a n u etylu. M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 2—3 h d o c a ł k o w i t e g o w y t w o r z e n i a soli c z w a r t o r z ę d o w e j . M a ł ą p r ó b k ę m a s y reagującej z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m — p o w i n n a o n a r o z p u ś c i ć się c a ł k o w i c i e i nie p o w i n n o się w y c z u w a ć w o n i c h l o r o o c t a n u etylu. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w l o d z i e z solą i z w k r a p l a c z a d o d a j e się s z y b k o , w j e d n e j porcji, r o z t w ó r 4 0 g (0,8 m o l ) 100-proc. h y d r a t u h y d r a z y n y w 50 m l a b s o l u t n e g o etanolu. N i e b a w e m r o z p o c z y n a się silnie egzotermiczna r e a k c j a , której t o w a r z y szy i n t e n s y w n e pienienie. P r o d u k t wydziela się p r a w i e n a t y c h m i a s t ; p o o c h ł o d z e n i u o d s ą c z a się g o n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a e t a n o l e m o z i ę b i o n y m w ł o d z i e i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć o d c z y n n i k a G i r a r d a „ P " w y n o s i 135 g ( 9 0 % ) ; jest o n dosta tecznie czysty d o w y o d r ę b n i a n i a k e t o n ó w . S u r o w y p r o d u k t oczyszcza się p r z e z k r y s t a lizację z m e t a n o l u . 5
25. H y d r a t h y d r a z y n y . W 6 0 % wag. oraz 98—100% wag. (wagowo) hydratem hydrazyny (144 m l ) tego r o z t w o r u i 230 stosując k o l b ę kulistą i d o b r z e cjonującą o dużej s p r a w n o ś c i ) . destylacji pozostałości u z y s k u j e
5
s p r z e d a ż y znajdują się h y d r a t y h y d r a z y n y zawierające N H a - N H r H a O (1). R o z t w ó r h y d r a z y n y b ę d ą c y 60-proc. m o ż n a zatężyć w następujący s p o s ó b . M i e s z a n i n ę 150 g m l ksylenu p o d d a j e się destylacji w a t m o s f e r z e a z o t u , z a i z o l o w a n ą k o l u m n ę H e m p l a (lub inną k o l u m n ę frak C a ł y ksylen o d d e s t y l o w u j e w r a z z ok. 85 m l w o d y . P o się o k . 50 g 9 0 — 9 5 - p r o c . h y d r a t u h y d r a z y n y (2).
U w a g i . (1) R o z t w o r y h y d r a t u h y d r a z y n y mają n i e z w y k l e silne d z i a ł a n i e żrące. Z a w s z e p r z y p r a c y z t y m o d c z y n n i k i e m t r z e b a nosić r ę k a w i c e o c h r o n n e o r a z o k u l a r y zabezpieczające oczy. (2) H y d r a t h y d r a z y n y m o ż n a m i a r e c z k o w a ć m i a n o w a n y m k w a s e m w o b e c o r a n ż u m e t y l o w e g o j a k o w s k a ź n i k a , l u b m i a n o w a n y m r o z t w o r e m j o d u w o b e c skrobi. W przy p a d k u drugiej m e t o d y , d o k ł a d n i e o d w a ż o n ą p r ó b k ę o k . 0,1 g r o z t w o r u h y d r a t u h y d r a zyny rozcieńcza się o k . 100 m l w o d y , d o d a j e 2—3 k r o p l e w s k a ź n i k a s k r o b i o w e g o i b e z p o ś r e d n i o p r z e d m i a r e c z k o w a n i e m wsypuje się 5 g w o d o r o w ę g l a n u sodu. M i a r e c z k u j e się s z y b k o j o d e m , obserwując d o s t a t e c z n i e w y r a ź n y p u n k t k o ń c o w y 5NH -NH -H Q + 2 I ^ 4 N H N H . H I + 5H 0 + N 2
3
2
2
r
2
2
2
B e z w o d n ą h y d r a z y n ę o t r z y m u j e się p r z e z o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 2 h 100-proc. h y d r a t u h y d r a z y n y (lub też stosuje się 9 5 - p r o c . odczyn nik, ale trzeba go p r z e d t e m t r z y m a ć p r z e z n o c n a d w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u , w z i ę t y m w ilości wynoszącej 2 0 % m a s y tego o d c z y n n i k a , i odsączyć) z r ó w n ą w a g o w o ilością w o d o r o t l e n k u s o d u w p a s t y l k a c h ; n a s t ę p n i e p r o d u k t destyluje się w a t m o s f e r z e a z o t u , tw. 114—116°C. Destylacja w a t m o s f e r z e p o w i e t r z a m o g ł a b y s p o w o d o w a ć w y b u c h . 26. K w a s j o d o w o d o r o w y . W s p r z e d a ż y znajduje się o d c z y n n i k b ę d ą c y m i e s z a n i n ą a z e o t r o p o w ą z w o d ą (kwas j o d o w o d o r o w y o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a ) , tw. 1 2 5 , 5 — 1 2 6 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , d - 1,70; zawiera o n 5 5 — 5 7 % w a g . H I (0,936 d o 0,99 g H I w 1 m l ) . Są też d o n a b y c i a i n n e g a t u n k i , a m i a n o w i c i e k w a s zawierający 4 5 % w a g . H f o r a z zawierający 6 7 % w a g . H I ; ten drugi o d c z y n n i k stabilizuje się p r z e z dodanie 0,03% wag. kwasu podfosforawego. W l a b o r a t o r i u m m o ż n a o t r z y m a ć a z e o t r o p o stałej t e m p . w r z e n i a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1,5 1 u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 4 8 0 g j o d u i 600 m l w o d y ; a p a r a t u r ę m o n t u j e się p o d wyciągiem. W ś r o d k o w e j szyi k o l b y
W-
instaluje się energicznie działające m i e s z a d ł o , k t ó r e sięga p r a w i e d o d n a k o l b y . W jed n y m z mniejszych o t w o r ó w k o l b y u m i e s z c z a się r u r k ę d o w p r o w a d z a n i a s i a r k o w o d o r u , sięgającą g ł ę b o k o p o d p o w i e r z c h n i ę cieczy. W d r u g i m o t w o r z e z n a j d u j e się r u r k a o d l o t o w a , p o ł ą c z o n a z o d w r ó c o n y m lejkiem s z k l a n y m u m i e s z c z o n y m t u ż p r z y p o w i e r z c h n i 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się energicznie i prze p u s z c z a s t r u m i e ń s i a r k o w o d o r u (ze świeżo z a ł a d o w a n e g o a p a r a t u K i p p a l u b z butli ze s p r ę ż o n y m g a z e m ) z t a k ą szybkością, a b y był o n całkowicie p o c h ł a n i a n y p r z e z r o z t w ó r w kolbie. P o kilku g o d z i n a c h ciecz staje się żółta (czasami jest p r a w i e bez b a r w n a ) i większa część siarki w y p a d a p o d postacią t w a r d y c h g r u d e k (1). W y t r ą c o n ą siarkę odsącza się n a lejku p r z e z w a t ę szklaną (lub przez lejek z p o r o w a t ą p ł y t k ą szklaną), a przesącz gotuje się do z a n i k u reakcji n a s i a r k o w o d ó r ( s p r a w d z a się p a p i e r kiem z o c t a n e m o ł o w i a w y m ) . R o z t w ó r sączy się p o w t ó r n i e , jeśli jest t o k o n i e c z n e , i k w a s j o d o w o d o r o w y destyluje się z k o l b y C l a i s e n a p o j . 500 m l , zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 125,5—126,5°C/1013 h P a (760 m m H g ) . U z y s k u j e się 785 g ( 9 0 % ) k w a s u o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a , zawierającego 5 7 % H I . H S + I 2
2
2HI + S
U w a g a . (1) P o z o s t a ł e w k o l b i e t w a r d e g r u d y siarki najlepiej u s u w a się p r z e z ogrze w a n i e d o w r z e n i a ze stęż. k w a s e m a z o t o w y m ; t r z e b a t o w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. 27. K w a s b r o m o w o d o r o w y . W s p r z e d a ż y znajduje się t e n o d c z y n n i k w p o s t a c i m i e s z a n i n y a z e o t r o p o w e j z w o d ą (kwas b r o m o w o d o r o w y o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a ) , tw. 126°C, d = 1,46—1,49; z a w i e r a on 4 7 — 4 8 % w a g . H B r (0,695—0,715 H B r w 1 m l ) . Jest t e ż d o n a b y c i a inny g a t u n e k tego o d c z y n n i k a , a m i a n o w i c i e k w a s z a w i e r a j ą c y 6 0 % w a g . H B r (1,007 g H B r w 1 m l ) . 28. K w a s solny. Znajdujące się w s p r z e d a ż y g a t u n k i t o k w a s zawierający 3 2 % w a g . H C 1 o r a z k w a s zawierający 3 6 % w a g . HC1 (czyli o d p o w i e d n i o 0,371 g HC1 w 1 m l l u b 0,424 g H O w 1 m l ) . 29. W o d ó r . S p r ę ż o n y w o d ó r o czystości 9 9 , 9 9 9 8 % jest s p r z e d a w a n y w b u t l a c h sta l o w y c h ; zanieczyszczeniami są ślady a z o t u , tlenu, p a r y w o d n e j o r a z w ę g l o w o d o r ó w . P r o d u k o w a n e są r ó w n i e ż g o r s z e g a t u n k i w o d o r u , o nieco większej z a w a r t o ś c i t l e n u ; w większości p r z y p a d k ó w t a k i w o d ó r w z u p e ł n o ś c i z a s p o k a j a w y m a g a n i a . P o n i e w a ż w o d ó r u ż y w a się p r z e w a ż n i e d o r e d u k c j i katalitycznej i tlen w n i m z a w a r t y w z a s a d z i e nie p r z e s z k a d z a w reakcji, d l a t e g o w o d o r u zwykle nie oczyszcza się od tlenu. Jeżeli j e d n a k p o t r z e b n y jest w o d ó r nie zawierający ś l a d ó w tlenu, to m o ż n a u s u n ą ć tlen prze puszczając w o d ó r przez r o z t w ó r F i e s e r a (p. 43. A z o t ) , a następnie p r z e z p ł u c z k ę ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , z a w i e r a j ą c y m niewielką ilość d o d a n e g o s i a r c z a n u s r e b r a . S i a r c z a n s r e b r a d o d a j e się w celu w y k r y c i a i usunięcia s i a r k o w o d o r u , k t ó r y m o ż e p o wstawać przez rozkład roztworu Fiesera. 30. B r o m o w o d ó r . B r o m o w o d ó r najwygodniej jest o t r z y m y w a ć p r z e z d z i a ł a n i e b r o m u n a t e t r a h y d r o n a f t a l e n (czyli tetralinę). Jeśli n a t o m i a s t o d c z y n n i k t e n jest u ż y w a n y w b a r d z o d u ż y c h ilościach, t o bardziej u z a s a d n i o n y jest z a k u p butli z tym g a z e m . C H i 2 + 4Br -> C HsBrV + 4HBr 1 0
2
10
Z r ó w n a n i a reakcji widać, że tylko p o ł o w ę wziętego d o reakcji b r o m u o d z y s k u j e się w postaci b r o m o w o d o r u ; w y d a j n o ś ć w y d z i e l o n e g o b r o m o w o d o r u liczona w s t o s u n k u d o m a s y wziętego b r o m u w y n o s i o k , 4 5 % . U ż y t y d o reakcji t e t r a h y d r o n a f t a l e n m u s i b y ć o d c z y n n i k i e m czystym i idealnie s u c h y m , z a t e m p r z e d reakcją p o z o s t a w i a się g o p r z e z kilka g o d z i n n a d s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy i desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. T e t r a h y d r o n a f t a l e n umieszcza się w k o l b i e kulistej z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę „ T " z d w o m a szlifami o r a z w e w k r a p l a c z ( m o ż e t o b y ć w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia (rys. 11,3). B r o m w k r a p l a się z jednostajną szyb kością, a z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się od czasu d o czasu ł a g o d n y m r u c h e m w i r o w y m ; zapewnia t o równomierne wydzielanie b r o m o w o d o r u . Uniesione przez strumień gazu ś l a d y b r o m u u s u w a się przepuszczając g o p r z e z p ł u c z k ę zawierającą bezw. t e t r a h y d r o -
naftalen. P o m i ę d z y n a c z y n i e m r e a k c y j n y m a a p a r a t u r ą d o g e n e r o w a n i a b r o m o w o d o r u u m i e s z c z a się, jak zawsze, p ł u c z k ę bezpieczeństwa. O d c z y n n i k i e m s t o s o w a n y m w wielu syntezach jest r o z t w ó r b r o m o w o d o r u w lod. kwasie o c t o w y m ( 4 5 % w a g . / o b j . ) ; o d c z y n n i k ten jest p r o d u k t e m h a n d l o w y m . 31. C h l o r o w o d ó r . Metoda 1 (ze stęż. kwasu siarkowego i stopionego chlorku amo nu). N a j d o g o d n i e j s z y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polega n a d z i a ł a n i u stęż. k w a s e m s i a r k o w y m n a k a w a ł k i salmiaku ( u p r z e d n i o s t o p i o n e g o ) w a p a r a c i e K i p p a ) . G a z osusza się prze puszczając go p r z e z p ł u c z k ę ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , a następnie p r z e z pustą p ł u c z k ę , stanowiącą zabezpieczenie przed p r z e r z u c e n i e m z a w a r t o ś c i k o l b y reakcyjnej („zassaniem p o w r o t n y m " ) . Metoda 2 (ze stęż. kwasu siarkowego i stęż. kwasu solnego). Stosuje się a p a r a t u r ę przedstawioną n a rys. 11,4. P o j e m n o ś ć g ó r n e g o w k r a p l a c z a w y n o s i 100 m l ; d o r u r k i o d p ł y w o w e j tego w k r a p l a c z a jest p r z y t o p i o n a r u r k a k a p i l a r n a o o d p o w i e d n i e j długości. D o l n y w k r a p l a c z m a p o j e m n o ś ć 500 m l . Jeśli k a p i l a r a wypełni się stęż. k w a s e m s o l n y m , t o p o w s t a j e dostatecznie duże ciśnienie h y d r o s t a t y c z n e , k t ó r e u m o ż l i w i a s p ł y w a n i e k w a s u solnego d o rozdzielacza z k w a s e m s i a r k o w y m . P ł u c z k ę I w y p e ł n i a się stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , a n a s t ę p n a p ł u c z k a służy j a k o u r z ą d z e n i e zabezpieczające. Całą a p a r a t u r ę m o n t u j e się n a s o l i d n y m statywie. 1
/
*
s
s R y s . 11,4. Z e s t a w aparatury d o w y t w a r z a n i a
chlorowodoru
D o większego w k r a p l a c z a w l e w a się ok. 150 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a d o m n i e j s z e g o — 100 m l stęż. k w a s u solnego. M n i e j s z y w k r a p l a c z w y j m u j e się z n a s a d k i i unosi go t a k w y s o k o , aż r u r k a k a p i l a r n a znajdzie się n a d p o w i e r z c h n i ą k w a s u s i a r k o w e g o ; w t e d y wypełnia się ją s t a r a n n i e stęż. k w a s e m s o l n y m i w k r a p l a c z u m i e s z c z a z p o w r o t e m w n a s a d c e . Szybkość w y d z i e l a n i a c h l o r o w o d o r u reguluje się szybkością w k r a p l a n i a k w a s u soinego. W y d z i e l a n i e c h l o r o w o d o r u t r w a dotąd, a ż objętość w k r o p l o n e g o k w a s u solnego z r ó w n a się z objętością wziętego d o reakcji stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . W t e d y r o z c . k w a s s i a r k o w y w y l e w a się i a p a r a t u r ę w y p e ł n i a n a n o w o . W y d a j n o ś ć c h l o r o w o d o r u z e 100 m l stęż. k w a s u s o l n e g o w y n o s i 3 1 — 3 3 g. 32. C y j a n o w o d ó r . C y j a n o w o d ó r jest niezwykle niebezpieczną trucizną, d l a t e g o p o d czas w y t w a r z a n i a tego g a z u należy z a c h o w a ć j a k największe środki ostrożności; wszyst kie czynności należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem, k t ó r e g o system wentylacyjny jest w y d a j n y . D o w y t w a r z a n i a c y j a n o w o d o r u stosuje się a p a r a t u r ę p o d o b n ą d o opisanej I n n a a p a r a t u r a , k t ó r ą m o ż n a s z y b k o z m o n t o w a ć , s k ł a d a się z k o l b y s s a w k o w e j z e s z i i t e m o r a z wfcrap l a c a u m i e s z c z o n e g o w szlifie tej k o l b y . W k o l b i e u m i e s z c z a się c h l o r e k a m o n u , z w i l ż a g o stęż, k w a s e m s o l n y m i z w k r a p l a c z a d o d a j e się k r o p l a m i stęż. k w a s s i a r k o w y , z t a k ą s z y b k o ś c i ą , a b y m o ż n a b y ł o k o n t r o l o w a ć t e m p o wydzielania chlorowodoru.
p r z y o t r z y m y w a n i u chlorowodoru, metoda 2, p r z y c z y m z a m i a s t większego w k r a p l a c z a u ż y w a się o d p o w i e d n i e j wielkości k o l b y kulistej; p r z e w a ż n i e też p r a c u j e się w mniejszej skali, W k o l b i e u m i e s z c z a się 125 m l w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u s i a r k o w e g o ( 5 0 % obj.) i z w k r a p l a c z a d o d a j e się n a s y c o n y r o z t w ó r c y j a n k u sodu, p r z y g o t o w a n y p r z e z roz puszczenie 50 g cyjanku sodu ( p r o d u k t h a n d l o w y o czystości ok. 9 6 % ) w takiej ilości w o d y , a b y s u m a r y c z n a objętość w y n o s i ł a 125 m l ; r o z t w ó r c y j a n k u w p r o w a d z a się 1 cm p o n i ż e j p o w i e r z c h n i k w a s u . N a z a k o ń c z e n i e k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , w celu u s u n i ę c i a z a p a r a t u r y p o z o s t a ł e g o c y j a n o w o d o r u . U z y s k a n y c y j a n o w o d ó r z u ż y w a się b e z p o ś r e d n i o d o reakcji, l u b też s k r a p l a się g o (tw. 2 6 * 0 ) p r z e p u s z c z a j ą c p r z e z szklaną w ę ż o w n i c ę o długości 50 c m i średnicy r u r k i 4 — 5 c m , k t ó r a jest c h ł o d z o n a z z e w n ą t r z l o d e m (rys. I,13e). D o c h ł o d z e n i a w ę ż o w n i c y nie w o l n o stosować m i e s z a n i n y oziębia jącej, g d y ż m o g ł o b y nastąpić z a k r z e p n i ę c i e c y j a n o w o d o r u (tt. —15 d o — 1 4 , 5 ° C ) i z a t k a nie a p a r a t u r y . W celu u z y s k a n i a suchego c y j a n o w o d o r u , gaz p r z e p u s z c z a się p r z e z t r z y d u ż e U - r u r k i p o ł ą c z o n e s z e r e g o w o i w y p e ł n i o n e bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , z a n u r z o n e w łaźni wodnej o temp. 30—40°C. 33. J o d o w o d ó r . Ł a t w a m e t o d a o t r z y m y w a n i a j o d o w o d o r u p o l e g a n a w k r a p l a n i u r o z t w o r u j o d u (2 części w a g o w e ) w k w a s i e j o d o w o d o r o w y m (1 część w a g o w a , d — 1,7) d o n a d m i a r u c z e r w o n e g o fosforu. P r o c e s ten p r o w a d z i się w a p a r a t u r z e , k t ó r e j ogólny s c h e m a t ilustruje r y s . 11,3. J o d o w o d ó r wydziela się n a z i m n o ; g d y w y w i ą z y w a n i e się g a z u w y r a ź n i e osłabnie, m i e s z a n i n ę w kolbie o g r z e w a się n i e c o . 34. N a d t l e n e k w o d o r u . W s p r z e d a ż y znajdują się w o d n e r o z t w o r y n a d t l e n k u w o d o r u o n a s t ę p u j ą c y c h stężeniach: 6, 12, 30, 50 i 7 0 - p r o c . ( w a g . / o b j . ) . B a r d z i e j s t ę ż o n e r o z t w o r y n a d t l e n k u w o d o r u , n p . 86-proc. ( w a g . / o b j . ) , są r ó w n i e ż p r o d u k o w a n e ) (ang. nazwa: „High Test Peroxide"). Należy zachować ostrożność przy pracy z nadtlenkiem w o d o r u b e z w z g l ę d u n a j e g o stężenie, p o n i e w a ż istnieje m o ż l i w o ś ć w y b u c h u p r z y zetknięciu t e g o o d c z y n n i k a z s u b s t a n c j a m i o r g a n i c z n y m i lub m e t a l a m i p r z e j ś c i o w y m i . 1
P r a c a n a w e t z b a r d z o s t ę ż o n y m i r o z t w o r a m i n a d t l e n k u w o d o r u ( > 5 0 % ) m o ż e być b e z p i e c z n a , p o d w a r u n k i e m p r z e s t r z e g a n i a o k r e ś l o n y c h , p o d s t a w o w y c h ś r o d k ó w ostroż ności. P o pierwsze, w s k a z a n e jest n o s z e n i e o k u l a r ó w o c h r o n n y c h o r a z r ę k a w i c g u m o w y c h l u b z t w o r z y w s z t u c z n y c h . P o n i e w a ż r o z t w o r y o tak d u ż y c h stężeniach m o g ą p o w o d o w a ć z a p a l e n i e odzieży, d l a t e g o też w y s o c e w s k a z a n e jest n o s z e n i e f a r t u c h a g u m o w e g o lub z tworzyw sztucznych; wszystkie czynności związane z przelewaniem t a k i c h r o z t w o r ó w trzeba w y k o n y w a ć p o d w y c i ą g i e m . D o d a t k o w y m ś r o d k i e m o s t r o ż n o ś c i jest umieszczenie całej a p a r a t u r y n a tacy a l u m i n i o w e j lub z t w o r z y w a s z t u c z n e g o , w k t ó r e j z n a j d u j e się w o d a ; z a p o b i e g a t o s k u t k o m p r z y p a d k o w e g o rozlania n a d t l e n k u w o d o r u . W d y c h a n i e o p a r ó w , j a k i e wydzielają się z bardziej s t ę ż o n y c h r o z t w o r ó w t e g o o d c z y n n i k a p r z y p r a c y w p o d w y ż s z o n e j t e m p e r a t u r z e , m o ż e w y w o ł a ć z a p a l e n i e nosa i gardła, a działanie tych o p a r ó w na oczy m o ż e doprowadzić d o owrzodzenia rogówki. W s z e l k i e o p r y s k a n i a skóry r o z t w o r a m i n a d t l e n k u w o d o r u n a l e ż y n a t y c h m i a s t z m y ć w o d ą , c o w dużej m i e r z e ł a g o d z i dolegliwości s p o w o d o w a n e d z i a ł a n i e m tej substancji. B a r d z o istotną sprawą jest z a p e w n i e n i e ł a t w e g o d o s t ę p u d o z b i o r n i k a z w o d ą , a b y w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a b y ł o z m y ć wszelkie r o z p r y ś n i ę c i a czy r o z l a n i a ) . £
M o c r o z t w o r ó w n a d t l e n k u w o d o r u często określa się biorąc za p o d s t a w ę ilość t l e n u , j a k ą m o ż n a z n i c h u z y s k a ć ; t a k więc r o z t w ó r 30-proc. w a g . / o b j . = 100 objętości, tj. 1 m l t a k i e g o r o z t w o r u H N O S daje, p o c a ł k o w i t y m r o z ł o ż e n i u go p r z e z o g r z e w a n i e , 100 m l tlenu w w a r u n k a c h n o r m a l n y c h . R o z t w ó r t e n jest w przybliżeniu 8,82 M , a w o b e c tego 1 m o l jest z a w a r t y w 113 m l r o z t w o r u . M o c w o d n y c h r o z t w o r ó w n a d t l e n k u w o d o r u m i e r z y się p r z y p o m o c y a n a l i z y m i a r e c z k o w e j ; n a j p i e r w w o d n y r o z t w ó r H2O2 z a d a j e się z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m j o d k u p o t a s u , a n a s t ę p n i e w y d z i e l o n y j o d o d m i a r e c z k o w u j e się m i a n o w a n y m r o z t w o r e m t i o s i a r c z a n u s o d u [4], 1* D o n a b y c i a w L a p o r t e I n d u s t r i e s Ltd; f i r m a ta d o s t a r c z a r ó w n i e ż instrukcje d o t y c z ą c e b e z p i e c z n e g o p o s ł u g i w a n i a się rak s t ę ż o n y m i roztworami o r a z u d z i e l a rad na t e m a t s t o s o w a n i a n a d t l e n k u w o d o r u i n a d k w a s ó w ( p . 11,2,4-6). *i N a l e ż y d y s p o n o w a ć Świeżo p r z y g o t o w a n y m r o z t w o r e m (5%) a s k o r b i n i a n u s o d u d o p r z e m y w a n i a o c z u ,
35. S i a r k o w o d ó r . T e n b a r d z o silnie trujący gaz m o ż n a o t r z y m y w a ć i u ż y w a ć j edynie p o d b a r d z o d o b r z e działającym wyciągiem. O t r z y m u j e się g o p r z e w a ż n i e z siarczku żelazaflf) i r o z c . k w a s u s o l n e g o (1:3) w a p a r a c i e K i p p a . W celu o d m y c i a g o od p o r w a n e g o c h l o r o w o d o r u , gaz przepuszcza się przez płuczkę z wodą. O t r z y m a n y s i a r k o w o d ó r zawiera p e w n e ilości w o d o r u p o w s t a j ą c e g o n a skutek obecności żelaza w h a n d l o w y m siarczku żelaza(II). C z y s t y s i a r k o w o d ó r (99,6%) jest s p r z e d a w a n y w b u t l a c h . 36. C z t e r o f l u o r o b o r o w o d ó r (kwas fluoroborowy). W s p r z e d a ż y znajduje się oczysz c z o n y p r o d u k t zawierający 4 2 % wag. H B F 4 . W wielu p r z y p a d k a c h w y g o d n i e j jest przy g o t o w a ć ten o d c z y n n i k b e z p o ś r e d n i o przed użyciem go d o r e a k c j i ; szczegółowy opis o t r z y m y w a n i a jest p o d a n y w p . I V , 8 5 . P r z y p r a c y z t y m o d c z y n n i k i e m t r z e b a z a c h o w a ć dużą u w a g ę . 37. C h l o r e k j o d u . P r e p a r a t t r z e b a w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. D o k o l b y destylacyj n e j , w której znajduje się 127 g (0,5 mol) j o d u , w p r o w a d z a się s t r u m i e ń g a z o w e g o , suchego c h l o r u d o t ą d , aż przyrost m a s y wyniesie 34,5 g (0,49 m o l ) . C h l o r w p r o w a d z a się p r z e z r u r k ę sięgającą p o d p o w i e r z c h n i ę j o d u i z a k o ń c z o n ą p ł y t k ą ze szkła spieka n e g o , delikatnie potrząsając kolbą. C h l o r e k j o d u destyluje się w zwykłej a p a r a t u r z e d o destylacji; o d b i e r a l n i k zabezpiecza się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z p o w i e t r z a . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 9 7 — 1 0 5 ° C ; w y d a j n o ś ć wynosi 140 g ( 8 8 % ) . C h l o r e k j o d u p r z e c h o w u j e się w suchej butelce z a m y k a n e j s z k l a n y m kor k i e m . P r z y p r a c y z t y m o d c z y n n i k i e m t r z e b a z a c h o w a ć ostrożność, g d y ż w s t a n i e cieczy jest substancją żrącą, jak r ó w n i e ż o p a r y jego są b a r d z o szkodliwe. W r a z i e zanieczysz czenia s k ó r y tym o d c z y n n i k i e m należy z a s t o s o w a ć r o z c . k w a s solny (1:1) j a k o ś r o d e k unieszkodliwiający. 38. C z t e r o o c t a n o ł o w i u . O d c z y n n i k t e n jest d o s t a r c z a n y p r z e z w y t w ó r n i e w postaci zwilżonej lod. k w a s e m o c t o w y m , c o z a p o b i e g a jego hydrolizie. W l a b o r a t o r i u m m o ż n a go o t r z y m a ć przez o g r z e w a n i e m i n i i o ł o w i a n e j ( P D 3 O 4 , tlenek d w u o ł o w i a w o o ł o w i o w y ) z k w a s e m o c t o w y m o r a z o d p o w i e d n i ą ilością b e z w o d n i k a o c t o w e g o , k t ó r y w i ą ż e u t w o r z o n ą w reakcji w o d ę . Pb O + 8CH -C0 H 3
d
3
(CH -C0 ) Pb + 2(CH -C0 ) Pb + 4H 0
2
3
2
4
3
2
2
2
N a o t r z y m a n y przesącz, k t ó r y zawiera o c t a n ołowiu(II) działa się c h l o r e m 2 ( C H C 0 ) P b + C I -» ( C H - C 0 ) P b + PbCU 3
2
2
2
3
2
4
i p o w s t a ł y c z t e r o o c t a n o ł o w i u oddziela się od c h l o r k u ołowiu(II) p r z e z krystalizację z lod. k w a s u octowego. M i e s z a n i n ę 550 g l o d . k w a s u o c t o w e g o i 185 g b e z w o d n i k a o c t o w e g o u m i e s z c z a się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r i o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o . Ciecz ogrzewa się d o t e m p . 5 5 — 6 0 ° C , energicznie mieszając, i d o d a j e się 300 g suchej i s p r o s z k o w a n e j minii o ł o w i a n e j , p o r c j a m i p o 15—20 g, N a s t ę p n ą porcję d o d a j e się d o p i e r o w t e d y , g d y p r a w i e c a ł k o w i c i e z n i k n i e zabarwienia s p o w o d o w a n e p r z e z d o d a n i e p o p r z e d n i e j porcji. N i e należy d o p u ś c i ć d o wzrostu tempe r a t u r y p o n a d 65 ° C . P o d k o n i e c r e a k c j i m o ż e o k a z a ć się k o n i e c z n e o s t r o ż n e ogrzanie k o l b y d o t e m p . ok. 8 0 ° C , a b y osiągnąć c a ł k o w i t e p r z e r e a g o w a n i e . P o z a k o ń c z e n i u r e a k c j i gęsty i nieco c i e m n y r o z t w ó r c h ł o d z i się, odsącza w y d z i e l o n y o s a d c z t e r o o c t a n u o ł o w i u (przesącz m a c i e r z y s t y , A , p o z o s t a w i a się) i p r z e m y w a lod. k w a s e m o c t o w y m . S u r o w y , niesuszony p r o d u k t r o z p u s z c z a się w g o r ą c y m lod. k w a s i e o c t o w y m zawiera j ą c y m t r o c h ę b e z w o d n i k a o c t o w e g o , u z y s k a n y r o z t w ó r o d b a r w i a się m a ł ą ilością węgla a k t y w n e g o , sączy p r z e z lejek z w o d n y m p ł a s z c z e m g r z e j n y m i przesącz oziębia się. B e z b a r w n y , krystaliczny p r o d u k t odsącza się i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h , W y d a j n o ś ć ok. 150 g ( 7 8 % ) . Kolejną p o r c j ę 100 g c z t e r o o c t a n u o ł o w i u m o ż n a o t r z y m a ć z przesączu m a c i e r z y stego (A) w następujący s p o s ó b : przesącz w l e w a się d o k o l b y r e a k c y j n e j , ogrzewa d o t e m p . o k . 7 5 ° C i mieszając p r z e p u s z c z a s t r u m i e ń s u c h e g o c h l o r u . P o z a k o ń c z e n i u reakcji d o d a j e się kilka g r a m ó w węgla o d b a r w i a j ą c e g o i m i e s z a n i n ę u t r z y m u j e p r z e z kilka
.minut w t e m p . 7 5 ° C , p o c z y m gorącą zawiesinę sączy p r z y użyciu p o m p y p r z e z uprzed nio o g r z a n y lejek B u c h n e r a . P o z o s t a ł o ś ć n a lejku, składającą się g ł ó w n i e z c h l o r k u olowiu(II), p r z e m y w a się g o r ą c y m lod. k w a s e m o c t o w y m . Z przesączu p o oziębieniu w y p a d a j ą b e z b a r w n e igły c z t e r o o c t a n u o ł o w i u ; odsącza się go i suszy w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o . O t r z y m a n y c z t e r o o c t a n o ł o w i u n a d a j e się d o większości celów, p o m i m o że jest t r o c h ę zanieczyszczony ( < 5%) c h l o r k i e m o ł o w i u ( I I ) ; p r o d u k t b a r d z o czysty otrzy m u j e się p o krystalizacji w e d ł u g p o d a n e g o opisu. 39. G l i n o w o d o r e k litu. D o s t ę p n y w h a n d l u odczynnik m a f o r m ę p r o s z k u ; poszcze gólne p o r c j e p r e p a r a t u są p a k o w a n e w t o r e b k i z folii p l a s t y k o w e j , szczelnie z a m k n i ę t e w m e t a l o w y c h p u s z k a c h . G l i n o w o d o r e k litu g w a ł t o w n i e r e a g u j e z w o d ą , wydzielając w o d ó r ; t r z e b a u n i k a ć zetknięcia tego o d c z y n n i k a nawet z e ś l a d a m i w o d y , p o n i e w a ż ciepło w y d z i e l a n e w reakcji m o ż e s p o w o d o w a ć z a p a l e n i e się substancji >. P r z y wszelkich p r a c a c h z t y m o d c z y n n i k i e m należy z a c h o w a ć dużą ostrożność, z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę , a b y n i e w d y c h a ć r o z p y l o n e j substancji p o d c z a s ważenia, w s y p y w a n i a d o kol by, itp. Jeśli t y l k o jest t o m o ż l i w e , wszystkie czynności należy w y k o n y w a ć p o d wycią giem, p r z y c z y m przednią osłonę wyciągu należy obniżyć, p o z o s t a w i a j ą c tylko t a k i otwór, j a k i jest niezbędny do w ł o ż e n i a r ą k p o d w y c i ą g ; w s k a z a n e jest u ż y w a n i e r ę k a w i c o c h r o n n y c h z t w o r z y w a sztucznego. 1
R e d u k c j e za p o m o c ą g l i n o w o d o r k u litu z w y k l e p r o w a d z i się w r o z p u s z c z a l n i k a c h o c h a r a k t e r z e eterów, n p . w c a ł k o w i c i e b e z w o d n y m eterze d i e t y l o w y m (p. 11,1 J5) lub w t e t r a h y d r o f u r a n i e (p. 11,1,79); r o z p u s z c z a l n o ś ć w o d o r k u w eterze w y n o s i 2 5 — 3 0 g. a w t e t r a h y d r o f u r a n i e — 1 3 g (w 100 g r o z p u s z c z a l n i k a ) . E t e r o w e r o z t w o r y glinowo d o r k u litu zawierają puszystą zawiesinę substancji nierozpuszczalnych, t w o r z ą c y c h się z a p e w n e w s k u t e k k o n t a k t u z wilgocią a t m o s f e r y c z n ą p o d c z a s w y k o n y w a n i a takich czyn ności, j a k n p . ważenie, i t p . Zanieczyszczenia t e stanowią n a ogół n i e więcej niż 1% ilości o d c z y n n i k a stosowanej d o reakcji i zwykle n i e mają ż a d n e g o w p ł y w u n a w y n i k redukcji. Jeśli z a c h o d z i p o t r z e b a użycia b a r d z o d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y c h ilości glino w o d o r k u , w ó w c z a s trzeba p r z y g o t o w a ć r o z t w ó r eterowy tego o d c z y n n i k a o u s t a l o n y m m i a n i e . W k o l b i e kulistej p o j . 2 1, w y p o s a ż o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , p r z y g o t o w u j e się roz t w ó r e t e r o w y (ok. 0,5 M ) p r z e z o g r z e w a n i e d o wrzenia w ciągu 1 h 2 0 g g l i n o w o d o r k u litu z 1 1 b a r d z o d o k ł a d n i e o d w o d n i o n e g o eteru. P o ochłodzeniu r o z t w ó r sączy się przez lejek z płytką p o r o w a t ą u p r z e d n i o zwilżony bezw. eterem, a p o z o s t a ł o ś ć n a lejku p r z e m y w a się niewielką ilością bezw. eteru. Przesącz przelewa się d o z b i o r n i k a p o ł ą c z o nego z a u t o m a t y c z n ą biuretą. przy c z y m całe u r z ą d z e n i e należy p r z e d t e m p r z e d m u c h a ć s u c h y m a z o t e m ; następnie z biurety p o b i e r a się o k r e ś l o n e p o r c j e r o z t w o r u d o m i a r e c z k o w a n i a , j a k też t ę ilość o d c z y n n i k a , j a k a jest p o t r z e b n a do redukcji. P o z o s t a ł y n a lejku B u c h n e r a osad należy ostrożnie z l i k w i d o w a ć ; bezpieczny s p o s ó b niszczenia polega n a d o d a n i u go do octanu etylu, k t ó r y znajduje się w zlewce, p o c z y m r ó w n i e ż lejek opłukuje się pewną ilością o c t a n u etylu. I n n e n a c z y n i a (kolba ssawkową, k o l b a kulista, itp.) należy o p ł u k a ć etanolem. W celu ustalenia m i a n a e t e r o w e g o r o z t w o r u g l i n o w o d o r k u litu, określoną p r ó b k ę o d c z y n n i k a d o d a j e się d o n a d m i a r u m i a n o w a n e g o r o z t w o r u j o d u w benzenie; z a c h o d z i następująca reakcja: 2 I + L i A l H -> LiAlI* + 2H_. 2
4
Niezużyty jod odmiareczkowuje sodu.
się n a s t ę p n i e m i a n o w a n y m
roztworem
tiosiarczanu
D o 50 m l m i a n o w a n e g o ok. 0,2 M r o z t w o r u j o d u w benzenie d o d a j e się 5 m l o k . 0,5 M r o z t w o r u g l i n o w o d o r k u litu w eterze. R o z t w ó r delikatnie wstrząsa się i p o z o stawia n a 5 m i n , p o c z y m d o d a j e się 50 m l destylowanej w o d y , a n a s t ę p n i e ok. 2 m l " D c g a s z e n i a p o ż a r u s p o w o d o w a n e g o z a p a l e n i e m się g l i n o w o d o r k u litu 7nożna s t o s o w a ć s u c h y p i a s e k l u b s p r o s z k o w a n y k a m i e ń wapienny. W ż a d n y m w y p a d k u n i c w o i n o s t o s o w a ć wody, jak też gaśnic śnieuowych oraz innych cherr,LCzny<:h. ś r o d k ó w s a s z ą c y c h .
lod, k w a s u octowego. N a d m i a r j o d u o d m i a r e c z k o w u j e się m i a n o w a n y m r o z t w o r e m tiosiarczanu s o d u ; p o d k o n i e c m i a r e c z k o w a n i a d o d a j e się r o z t w o r u s k r o b i j a k o w s k a ź nika punktu końcowego. lmIMNa S 0 2
2
3
s= 0,12692g jodu
0,03795gLiAlH* s 0,50768g jodu W a r u n k i d o ś w i a d c z a l n e dla r e d u k c j i g l i n o w o d o r k i e m litu są p o d o b n e d o w a r u n k ó w s t o s o w a n y c h w reakcji G r i g n a r d a . W p r z y p a d k u substancji ł a t w o r o z p u s z c z a l n y c h w eterze, r o z t w ó r związku r e d u k o w a n e g o w bezw. eterze d o d a j e się d o e t e r o w e g o roz t w o r u g l i n o w o d o r k u litu (użytego w niewielkim n a d m i a r z e ) z t a k ą szybkością, a b y m i e szanina r e a k c y j n a ł a g o d n i e w r z a ł a . W p r z y p a d k u substancji u m i a r k o w a n i e l u b s ł a b o r o z p u s z c z a l n y c h w eterze, p o m i ę d z y kolbą reakcyjną a c h ł o d n i c ą z w r o t n ą m o n t u j e się a p a r a t Soxhleta (rys. 1,83) i związek p o d d a w a n y redukcji umieszcza się w gilzie tego a p a r a t u . P o z a k o ń c z e n i u r e d u k c j i n a d m i a r o d c z y n n i k a r o z k ł a d a się p r z e z o s t r o ż n e d o d a n i e wilgotnego eteru, lub m i e s z a n i n y etanol-eter, l u b też p r z e z d o d a n i e k r o p l a m i z i m n e j w o d y z j e d n o c z e s n y m e n e r g i c z n y m m i e s z a n i e m ; d z i a ł a n i e w o d ą w y m a g a prowa dzenia tej operacji w dużej kolbie ze względu na obfite pienienie. Najlepiej u ż y w a ć o c t a n u etylu do r o z k ł a d u n a d m i a r u w o d o r k u , gdyż p r o d u k t jego redukcji (etanol) nie p r z e s z k a d z a w y o d r ę b n i e n i u p r o d u k t u reakcji, a p o n a d t o r o z k ł a d w o d o r k u o c t a n e m etylu z a c h o d z i bez wydzielania w o d o r u , M i e s z a n i n ę reakcyjną wylewa się n a s t ę p n i e , p o r c j a m i , d o n a d m i a r u r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o o c h ł o d z o n e g o w lodzie w celu r o z ł o ż e nia k o m p l e k s o w y c h z w i ą z k ó w glinu i rozpuszczenia w y t r ą c o n e g o w o d o r o t l e n k u glinu. P r o d u k t redukcji z w y k l e znajduje się w w a r s t w i e eterowej, a w p r z y p a d k u , gdy jest on r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e , należy g o w y o d r ę b n i ć z w a r s t w y w o d n e j . Jeśli p r o d u k t e m r e d u k c j i jest zasada, to p o w y e k s t r a h o w a n i u substancji o b o j ę t n y c h l u b k w a ś n y c h r o z t w ó r p o n o w n i e alkalizuje się z a p o m o c ą 10 M w o d o r o t l e n k u sodu i całą m i e s z a n i n ę (łącznie z w y t r ą c o n y m w o d o r o t l e n k i e m glinu) ekstrahuje się eterem. W p r z y p a d k u , g d y p r o d u k t a m i redukcji są z a s a d y , j a k r ó w n i e ż , gdy p r o d u k t y r e d u k c j i są z w i ą z k a m i w r a ż l i w y m i na d z i a ł a n i e k w a s ó w , stosuje się i n n e p o s t ę p o w a n i e p r z y r o z k ł a d a n i u n a d m i a r u g l i n o w o d o r k u litu; d o d a j e się m i a n o w i c i e k r o p l a m i d o k ł a d n i e t a k ą ilość w o d y , j a k a jest p o t r z e b n a d o w y t w o r z e n i a z g r a n u l o w a n e g o o s a d u glinianu litu (LiAiC^), k t ó r y jest substancją ł a t w o dającą się odsączyć. N a l e ż y u n i k a ć d o d a n i a n a d m i a r u w o d y , g d y ż p o w o d u j e t o u t w o r z e n i e g a l a r e t o w a t e g o o s a d u w o d o r o t l e n k u glinu. 40. D w u t l e n e k m a n g a n u . D w u t l e n e k m a n g a n u jest o d c z y n n i k i e m s ł u ż ą c y m d o selek t y w n e g o utleniania pierwszo- i d r u g o r z ę d o w y c h alkoholi allilowych i b e n z y l o w y c h d o o d p o w i e d n i c h związków k a r b o n y l o w y c h ; r e a k c j a ta s t a n o w i g ł ó w n e z a s t o s o w a n i e dwu t l e n k u m a n g a n u w c h e m i i o r g a n i c z n e j . A k t y w n o ś ć tego o d c z y n n i k a zależy c d s p o s o b u o t r z y m y w a n i a g o ; p r o d u k t o d o b r e j a k t y w n o ś c i uzyskuje się utleniając sól m a n g a n u ( I I ) n a d m i a r e m n a d m a n g a n i a n u w ś r o d o w i s k u alkalicznym > :
2
3Mn ® + 2MnOP' + 4 0 H -» 5 M n 0 + 2 H 0 2
2
D o g o r ą c e g o i m i e s z a n e g o r o z t w o r u 190 g (1,2 m o l ) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w 1200 m l w o d y d o d a j e się w ciągu 1 h jednocześnie d w a r o z t w o r y : a) r o z t w ó r 223 g (1 m o l ) c z t e r o w o d n e g o siarczanu m a n g a n u ( J I ) w 300 m l w o d y i b) 240 m l (2,5 m o l ) 4 0 - p r o c . w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. W y t r ą c o n y , d r o b n o k r y s t a l i c z n y , brą z o w y o s a d d w u t l e n k u m a n g a n u miesza się jeszcze przez 1 h i odsącza ( w s k a z a n e u ż y c i e w i r ó w k i ) ; p r o d u k t p r z e m y w a się w o d ą d o uzyskania b e z b a r w n e g o przesączu, suszy w temp. 100—120°C i dokładnie proszkuje. I n n e postępowanie polega na możliwie jak najlepszym odessaniu w o d y o d o s a d u przy p o m o c y p o m p y w o d n e j ; wilgotną p a p k ę p o d d a j e się następnie a k t y w a c j i (w p o r c j a c h p o 25 g) p r z e z usunięcie p o z o s t a ł e j części w o d y m e t o d ą destylacji a z e o t r o p o w e j z 150 m l b e n z e n u [5]. i> S p o s ó b sany w [6],
przyrządzania
katalizatora — dwutlenku
manganu
osadzonego
na
weciu
a k t y w n y m — jest
opi
N i e k t ó r e z h a n d l o w y c h g a t u n k ó w w y t r ą c a n e g o d w u t l e n k u m a n g a n u m a j ą wystar czającą a k t y w n o ś ć i t a k i o d c z y n n i k n a d a j e się d o b e z p o ś r e d n i e g o użycia w reakcji utleniania. Dla oszacowania aktywności dwutlenku manganu r o z p u s z c z a się 0,25 g czy stego a l k o h o l u c y n a m y l o w e g o w 50 m l bezw. b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) i r o z t w ó r w y t r z ą s a się p r z e z 2 h w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j z 2 g d w u t l e n k u m a n g a n u ( p o p r z e d n i o s u s z y się g o n a d pięciotlenkiem fosforu). Sączy się, u s u w a r o z p u s z c z a l n i k , a p o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się n a d m i a r e m r o z t w o r u siarczanu 2,4-dinitrofenylohydrazyny w m e t a n o l u * ) (p. \H,6,I3). Odsącza się o s a d 2 , 4 - d i n i t r o f e n y l o h y d r a z o n u a l d e h y d u c y n a m o n o w e g o i krystalizuje z octanu etylu. Jeśli a k t y w n o ś ć d w u t l e n k u m a n g a n u jest z a d o w a l a j ą c a , w t e d y w y d a j n o ś ć p o c h o d n e j w y n o s i co najmniej 0,35 g ( 6 0 % ) ; tt p o c h o d n e j 2 5 5 ° C frozkł.). 41. Nikiel. N o w e możliwości dla p r z e p r o w a d z a n i a k o n t r o l o w a n e g o u w o d o r n i a n i a katalitycznego stworzyła w p r o w a d z o n a p r z e z R a n e y a (1927) n o w a p o s t a ć k a t a l i z a t o r a ( k a t a l i z a t o r n i k l o w y R a n e y a ) , c h a r a k t e r y z u j ą c a się zwiększoną a k t y w n o ś c i ą w p r o c e s a c h u w o d o r n i e n i a p r z y niskich ciśnieniach i t e m p e r a t u r a c h w p o r ó w n a n i u ze z w y k ł ą p o stacią k a t a l i z a t o r a niklowego, s t o s o w a n e g o p r z e z S a b a t i e r a i S e n d e r e n s a . K a t a l i z a t o r R a n e y a p r z y r z ą d z a się ze specjalnego stopu o t r z y m a n e g o przez stopienie w przybliżeniu r ó w n y c h ilości glinu i niklu w t e m p . 1200—1500°C, n a k t ó r y działa się n a s t ę p n i e alka liami. G l i n ulega rozpuszczeniu, a nikiel p o z o s t a j e w postaci d o s k o n a l e r o z d r o b n i o n e j , czarnej zawiesiny. K a t a l i z a t o r p r z e m y w a się s t a r a n n i e , a ż d o c a ł k o w i t e g o usunięcia a i k a l i ó w i p r z e c h o w u j e p o d w a r s t w ą a b s o l u t n e g o etanolu w n a c z y n i u p o z b a w i o n y m p o w i e t r z a . O d m i e r z a g o się w p o s t a c i zawiesiny; k a t a l i z a t o r jest substancją w y s o c e piro foryczną i wszelkie m a n i p u l a c j e z n i m m u s z ą b y ć zawsze w y k o n y w a n e p o d w a r s t w ą cieczy, Zaletą, katalizatora n i k l o w e g o R a n e y a , w p o r ó w n a n i u z platyną, jest jego niższa c e n a i mniejsza wrażliwość, a p o n a d t o m o ż n o ś ć u w o d o r n i a n i a w z g l ę d n i e d u ż y c h ilości związku i s t o s u n k o w o d u ż a s z y b k o ś ć reakcji. Niżej o p i s a n a jest m e t o d a o t r z y m y w a n i a tego k a t a l i z a t o r a o u m i a r k o w a n e j a k t y w n o ś c i (nikiel Raneya W2). D o zlewki p o j . 2 1 z a o p a t r z o n e j w s p r a w n e m i e s z a d ł o (1) w p r o w a d z a się r o z t w ó r 190 g w o d o r o d e n k u sodu w 750 m l w o d y . Z l e w k ę chłodzi się w ł a ź n i l o d o w e j d o t e m p . 10°C i mieszając d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i 150 g stopu nikiel-glin z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie wzrosła p o n a d 2 5 ° C . W p r z y p a d k u t w o r z e n i a się zbyt obfitej p i a n y d o d a j e się 1 ml 1-aktanolu.. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości s t o p u (ok. 2 h) m i e s z a n i e wyłącza się, wyjmuje zlewkę z ł a ź n i l o d o w e j i p o z o s t a w i a ją w t e m p . p o k o j o w e j . G d y wydzielanie w o d o r u zacznie s ł a b n ą ć , m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j , s t o p n i o w o p o d n o s z ą c t e m p e r a t u r ę (2) t a k d ł u g o , a ż wydzielanie się w o d o r u p o n o w nie z a c z y n a s ł a b n ą ć (ok. 8—12 h). D o zlewki d o d a j e się destylowanej w o d y w takiej ilości, a b y osiągnąć pierwotną objętość cieczy i p o w y m i e s z a n i u z a w a r t o ś c i zlewki od s t a w i a się mieszaninę, a b y nikiel o p a d ł n a d n o . R o z t w ó r w o d n y d e k a n t u j e się z n a d osadu, a o s a d niklu przenosi z a p o m o c ą w y m y w a n i a g o w o d ą destylowaną d o z a m y k a nego k o r k i e m cylindra. P ł y n z n a d o s a d u d e k a n t u j e się, d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się roz t w ó r 25 g w o d o r o t l e n k u sodu w 250 m l w o d y i d o b r z e wstrząsa, a b y k a t a l i z a t o r j a k n a j d o k ł a d n i e j wymieszał się z cieczą. P o o p a d n i ę c i u osadu n a d n o zlewa się r o z t w ó r ługu, a nikiel p r z e m y w a p r z e z w y t r z ą s a n i e z w o d ą destylowaną i d e k a n t a c j ę t a k długo, aż z d e k a n t o w a n a ciecz w y k a z u j e o d c z y n o b o j ę t n y w o b e c l a k m u s u , a n a s t ę p n i e jeszcze 10 r a z y p o n a d t o , a b y o d m y ć c a ł k o w i c i e alkalia ( p r z e m y w a n i e t r z e b a w y k o n a ć w s u m i e 25—40 razy) (3). P o z b a w i o n y a l k a l i ó w osad p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 100 m l rektyfikatu i t r z y k r o t n i e a b s o l u t n y m e t a n o l e m . K a t a l i z a t o r p r z e c h o w u j e się w naczy niach ze szczelnie d o p a s o w a n y m i k o r k a m i , c a ł k o w i c i e w y p e ł n i o n y c h a b s o l u t n y m e t a n o l e m ; jest on substancją w. w y s o k i m stopniu piroforyczną i m u s i być zawsze p o k r y t y cieczą. W u z y s k a n e j w p o w y ż s z y s p o s ó b zawiesinie znajduje się ok. 75 g niklu R a n e y a .
''' •''> M e t o d a s a n a w [7],
oznaczania
stopnia
utlenienia
na
podstawie
pomiaru
absorpcji
I R yy
obszwze 3
i^ra jest
opi
W p r a k t y c e wygodniej jest o d m i e r z a ć nikiel R a n e y a niż w a ż y ć go. P r o d u k t przy g o t o w a n y wg p o d a n e g o przepisu zawiera ok. 0,6 g k a t a l i z a t o r a w 1 m l osiadłej zawie siny; z a w a r t o ś ć płaskiej łyżeczki o d h e r b a t y w y n o s i ok. 3 g niklu. U w a g i . (1) M i e s z a d ł o m u s i być p o r u s z a n e silnikiem, k t ó r y n i e s p o w o d u j e zapalenia się w o d o r u . O d p o w i e d n i jest silnik i n d u k c y j n y lub też m o ż n a s t o s o w a ć m i e s z a d ł o na p ę d z a n e s p r ę ż o n y m p o w i e t r z e m . S a m o m i e s z a d ł o m o ż e być szklane l u b z m e t a l u M o nela, lub też ze stali n i e r d z e w n e j (rys. 1,39). (2) N a p o c z ą t k u o g r z e w a n i e p o w i n n o być powolne, w p r z e c i w n y m r a z i e obfite pie nienie m o ż e s p o w o d o w a ć w y r z u c e n i e m i e s z a n i n y n a zewnątrz. (3) P r z e m y w a n i e m o ż e b y ć s k r ó c o n e d o o k o ł o dwudziestu r a z y , jeżeli z a p e w n i się o d p o w i e d n i czas n a dyfuzję ługu z p o w i e r z c h n i k a t a l i z a t o r a d o otaczającej w o d y . D o k a ż d e g o p r z e m y c i a należy użyć 750 m l w o d y , n a dyfuzję p r z e z n a c z y ć czas 3—10 m i n , z a m i e s z a ć z n o w u i z d e k a n t o w a ć ciecz zaraz, kiedy tylko k a t a l i z a t o r osiądzie n a dnie. 42. K w a s a z o t o w y . H a n d l o w y stęż. k w a s a z o t o w y , d = 1,42, jest m i e s z a n i n ą azeot r o p o w ą .z wodą, zawierającą ok. 7 0 % w a g . H N 0 (0,989 g H N 0 w 1 m l ) o stałej t e m p . w r z e n i a 1 2 0 , 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . B e z b a r w n y stęż. k w a s a z o t o w y otrzy m u j e się z o d c z y n n i k a z a b a r w i o n e g o ( z a b a r w i e n i e p o c h o d z i od t l e n k ó w a z o t u l u b k w a su a z o t a w e g o ) p r z e z o g r z e w a n i e g o d o t e m p . o k o ł o 6 0 ° C i j e d n o c z e s n e p r z e p u s z c z a n i e s t r u m i e n i a o d p y l o n e g o a z o t u ; d o d a t e k niewielkiej ilości m o c z n i k a znacznie przyspiesza ten proces. 3
3
2 H N 0 + ( N H ) C O -» C 0 + 2 N + 3 H 0 W s p r z e d a ż y znajduje się t z w . d y m i ą c y k w a s a z o t o w y , d = 1,5, z a w i e r a j ą c y ok. 9 5 % w a g . H N Q ; odczynnik ten m a b a r w ę żółtą s p o w o d o w a n ą t a k ż e t l e n k a m i a z o t u , k t ó r e m o ż n a u s u n ą ć w s p o s ó b wyżej opisany. K w a s a z o t o w y d y m i ą c y o t r z y m u j e się przez destylację m i e s z a n i n y r ó w n y c h objętości stęż. kwasu a z o t o w e g o i stęż. k w a s u siarko wego w a p a r a t u r z e d o destylacji zawierającej n a s a d k ę z ł a p a c z e m cieczy n a ł o ż o n ą n a k o l b ę destylacyjną; n a s a d k a t a służy d o w y ł a p y w a n i a r o z p y l o n y c h k r o p e l e k k w a s u . Z b i e r a się taką ilość destylatu, a b y s t a n o w i ł a o n a nieco m n i e j niż p o ł o w ę objętości stęż, k w a s u a z o t o w e g o u ż y t e g o d o destylacji. 2
2
z
2
2
2
3
43. A z o t Butle stalowe ze s p r ę ż o n y m a z o t e m m o ż n a k u p o w a ć l u b w y p o ż y c z a ć z a opłatą. T a k i azot z a w i e r a ś l a d y tlenu, k t ó r e u s u w a się (gdy jest t o w y m a g a n e ) prze puszczając gaz p r z e z alkaliczny r o z t w ó r pirogalolu (15 g p i r o g a l o l u r o z p u s z c z a się w 100 m l 50-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u ) lub p r z e z r o z t w ó r F i e s e r a ; jest t o alka liczny r o z t w ó r d w u t i o n i a n u sodu z a w i e r a j ą c y d o d a t e k 2 - a n t r a c h i n o n o s u l f o n i a n u sodu. Roztwór Fiesera p r z y r z ą d z a się w następujący s p o s ó b : 20 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u roz puszcza się w 100 m l w o d y i d o ciepłego r o z t w o r u d o d a j e się 2 g 2 - a n t r a c h i n o n o s u l f o n i a n u s o d u i 15 g h a n d l o w e g o d w u t i o n i a n u s o d u (ok. 8 5 - p r o c ) , mieszając d o całkowi t e g o rozpuszczenia. P o o c h ł o d z e n i u d o t e m p . p o k o j o w e j o t r z y m a n y k r w i s t o c z e r w o n y r o z t w ó r jest g o t o w y d o u ż y c i a ; a b s o r b u j e on ok. 750 m l tlenu. W r a z z w y c z e r p y w a n i e m się r o z t w o r u barwa j e g o z m i e n i a się n a c i e m n o c z e r w o n ą l u b brązową, a l b o też w y t r ą c a się osad. W s p r z e d a ż y znajduje się t a k ż e azot w b u t l a c h p o z b a w i o n y tlenu, lecz jest on oczywiście o wiele droższy niż z w y k ł y azot sprężony. 44. K a t a l i z a t o r y p a l l a d o w e , a. P a l l a d n a węglu a k t y w n y m (5% P d ) . P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 1,7 g c h l o r k u p a l l a d u (1) w 1,7 m l stęż. k w a s u solnego i 20 m l w o d y , ogrze w a j ą c n a łaźni w o d n e j p r z e z 2 h (lub d o całkowitego rozpuszczenia), i u z y s k a n y r o z t w ó r d o d a j e się d o r o z t w o r u 30 g t r ó j w o d n e g o o c t a n u sodu w 200 m l w o d y , znajdującego się w kolbie d o u w o d o r n i a n i a p o j . 500 m i . N a s t ę p n i e d o d a j e się 20 g p r z e m y t e g o k w a s e m , a k t y w o w a n e g o węgla (2) i u w o d o r n i a w a p a r a t u r z e d o r e d u k c j i p o d ciśnieniem a t m o sferycznym (rys. 1,52) d o t ą d , aż w o d ó r p r z e s t a n i e się a b s o r b o w a ć , K a t a l i z a t o r odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a p i ę c i o m a p o r c j a m i p o 100 m l w o d y , odsysając ciecz m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j . S u s z y się g o w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d w o d o r o t l e n kiem p o t a s u w p a s t y l k a c h l u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a w t e m p , p o k o j o w e j (3), a na stępnie proszkuje. U z y s k u j e się ok. 20 g k a t a l i z a t o r a ; należy go p r z e c h o w y w a ć w szczel n i e z a m k n i ę t y m stoiku.
b. Pallad na węglu aktywnym ( 3 0 % Pd). P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 8,25 g c h l o r k u p a l l a d u (1) w 5 m l stęż. k w a s u solnego i r o z c i e ń c z a 50 m l wody d e s t y l o w a n e j . R o z t w ó r oziębia się w ł a ź n i zawierającej lód z solą i d o d a j e 50 m l 40-proc. r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u , a n a s t ę p n i e 11 g p r z e m y t e g o k w a s e m , z a k t y w o w a n e g o węgla (2). Z a w i e s i n ę mie sza się m e c h a n i c z n i e i d o d a j e d o niej r o z t w ó r 50 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 50 m l w o d y , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę poniżej 5 ° C . P o d o d a n i u ł u g u p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę d o 6 0 ° C n a 15 m i n . K a t a l i z a t o r p r z e m y w a się d o k ł a d n i e w o d ą przez d e k a n t a c j ę , a n a k o n i e c rozc. k w a s e m o c t o w y m , p o c z y m odsącza się g o n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a w o d ą d o c a ł k o w i t e g o o d m y c i a c h l o r k ó w i alkaliów. S u s z y się w t e m p . 100°C i p r z e c h o w u j e w eksykatorze. c. Czerń palladowa. R o z p u s z c z a się 5 g c h l o r k u p a l l a d u w 30 m l stęż. k w a s u sol nego i r o z c i e ń c z a 80 mi w o d y ; c h ł o d z i się w ł a ź n i zawierającej lód z solą i d o d a j e 35 m l 4 0 - p r o c . r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u . P r z y g o t o w u j e się z i m n y r o z t w ó r 35 g w o d o r o tlenku p o t a s u w 35 m l w o d y i w k r a p l a g o w ciągu 30 m i n d o r o z t w o r u soli p a l l a d o w e j , i n t e n s y w n i e mieszając. O g r z e w a się d o 6 0 ° C w ciągu 30 min, a następnie w y t r ą c o n y p a l l a d p r z e m y w a się sześciokrotnie w o d ą p r z e z d e k a n t a c j ę . Czerń odsącza się n a tyglu z płytką p o r o w a t ą , p r z e m y w a 1 1 w o d y , odciągając ciecz n a j d o k ł a d n i e j jak m o ż n a i w s t a w i a d o e k s y k a t o r a w y p e ł n i o n e g o żelem k r z e m i o n k o w y m . W y d a j n o ś ć 3,1 g. d. Katalizator palladowy ua siarczanie b a r u ( 5 % P d ) . P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 4,1 g c h l o r k u p a l l a d u (1) w 10 m l stęż. k w a s u solnego i rozcieńcza 25 m l w o d y . Od dzielnie p r z y g o t o w u j e się zawiesinę s i a r c z a n u baru w następujący sposób. D o ener gicznie m i e s z a n e g o , g o r ą c e g o ( 8 0 ° C ) r o z t w o r u 63,1 g o ś m i o w o d n e g o w o d o r o t l e n k u b a r u w 600 m l w o d y , znajdującego się w zlewce p o j , 2 1, d o d a j e się od r a z u 60 m l 3 M k w a su s i a r k o w e g o . N a s t ę p n i e dodaje się jeszcze t r o c h ę 3 M k w a s u s i a r k o w e g o , a b y odczyn zawiesiny d o p r o w a d z i ć do l e d w o k w a ś n e g o w o b e c l a k m u s u . D o gorącej zawiesiny siar c z a n u b a r u w p r o w a d z a się p r z y g o t o w a n y u p r z e d n i o r o z t w ó r c h l o r k u p a l l a d u i 4 ml 4 0 - p r o c . r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u , mieszając m e c h a n i c z n i e przez cały czas. O d c z y n za wiesiny d o p r o w a d z a się d o s ł a b o alkalicznego z a p o m o c ą 30-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, m i e s z a się jeszcze p r z e z 5 m i n i p o z o s t a w i a n a noc d o o s a d z e n i a się katali z a t o r a . Przezroczystą ciecz z n a d k a t a l i z a t o r a zlewa się, d o d a j e w o d y i miesza, a b y p o w t ó r n i e p o w s t a ł a zawiesina. N a s t ę p n i e 'katalizator przemywa się p r z e z d e k a n t a c j ę 8—10 razy, sączy p r z e z lejek z p o r o w a t ą szklaną płytką o średniej p o r o w a t o ś c i , prze m y w a p i ę c i o m a p o r c j a m i p o 25 m l w o d y i d o b r z e odsysa. Lejek w r a z z zawartością suszy się w t e m p . 8 0 " C , p r o s z k u j e katalizator (48 g) i p r z e c h o w u j e g o w szczelnie za m k n i ę t y m słoiku. Jeśli k a t a l i z a t o r m a b y ć s t o s o w a n y d o r e d u k c j i m e t o d ą R o s e n m u n d a (p. IV.133), w ó w c z a s t r z e b a osłabić jego a k t y w n o ś ć d o d a t k i e m odpowiedniej ilości t r u c i z n y , składa jącej się z chinoliny i siarki. T r u c i z n ę tę p r z y g o t o w u j e się w następujący s p o s ó b . Ogrze w a się d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 5 h 1 g siarki i 6 g chinoliny, a u z y skaną brązową ciecz rozcieńcza się d o objętości 70 m l ksylenem o c z y s z c z o n y m p r z e z destylację z n a d bezw. c h l o r k u glinu. J a k o t r u c i z n ę k a t a l i z a t o r a m o ż n a też s t o s o w a ć t i o m o c z n i k (w ilości ok. 2 0 % m a s y k a t a l i z a t o r a p a l l a d o w e g o n a siarczanie b a r u ) . M e t o d a o t r z y m y w a n i a katalizatora Lindlara (pallad n a w ę g l a n i e b a r u o z ł a g o d z o n e j a k t y w n o ś c i p r z e z z a d a n i e o c t a n e m o ł o w i u i chinoliną) jest szczegółowo o p i s a n a w [8]; k a t a l i z a t o r ten jest s t o s o w a n y przy p r z e p r o w a d z a n i u częściowej redukcji wiązania acety l e n o w e g o d o olefinowego. W p r z y p a d k u , g d y p o d c z a s p r o c e s u u w o d o r n i a n i a korzystne jest u t r z y m a n i e o b o j ę t n e g o ś r o d o w i s k a , lepiej s t o s o w a ć katalizator palladowy na węglanie baru. K a t a l i z a t o r ten o t r z y m u j e się według przepisu p o d a n e g o wyżej dla p r z y r z ą d z a n i a p a l l a d u o s a d z o n e g o n a s i a r c z a n i e baru, z t y m , że w o d o r o t l e n e k b a r n i k w a s s i a r k o w y zastępuje się 46,5 g s t r ą c o n e g o węglanu b a r u , a objętość k w a s u solnego zmniejsza się d o 4,1 ml. e. W o d o r o t l e n e k palladu na węglanie wapnia. P r z y g o t o w u j e się g o r ą c e r o z t w o r y 55 g bezw. c h l o r k u w a p n i a w 150 m l destylowanej w o d y o r a z 53 g b e z w . w ę g l a n u sodu w 150 m i destylowanej w o d y i miesza j e ze sobą. W y t r ą c o n y osad węglanu odsącza się,
d o k ł a d n i e p r z e m y w a w o d ą i zawiesza w 200 m l destylowanej w o d y . R o z p u s z c z a się 1 g c h l o r k u palladu w 2,4 m l stęż. k w a s u solnego, r o z c i e ń c z a 30 m l destylowanej w o d y i mieszając d o d a j e się ostrożnie 3 M r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u , d o p r o w a d z a j ą c w ten s p o s ó b p H r o z t w o r u soli p a l l a d o w e j d o wartości 4,0—4,5 (4). W t y m m o m e n c i e nie p o w i n n o być w naczyniu ż a d n e g o o s a d u . R o z t w ó r ten d o d a j e się d o zawiesiny węglanu w a p n i a , ogrzewa d o t e m p . 8 0 ° C i m i e s z a dotąd, aż c a ł a ilość p a l l a d u przekształci się w nierozpuszczalny w o d o r o t l e n e k palladu, t j . dotąd, aż ciecz znajdująca się n a d o s a d e m s t a n i e się b e z b a r w n a . O s a d p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e w o d ą destylowaną, sączy p r z y użyciu p o m p y i p r z e m y w a „ o s z c z ę d n i e " w o d ą destylowaną d o z a n i k u c h l o r k ó w w prze sączu. Suszy się n a d żelem k r z e m i o n k o w y m w eksykatorze p r ó ż n i o w y m i p r z e c h o w u j e w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku, U w a g i . (1) M o ż n a też z a s t o s o w a ć d w u w o d n y chlorek p a l l a d u w r ó w n o w a ż n e j ilości. (2) O d p o w i e d n i e są wszelkie r o d z a j e h a n d l o w e g o węgla a k t y w n e g o ( „ N o r i t " , „ D a r c o " , itp.). P r z e d u ż y c i e m węgiel o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j z 10-proc. k w a s e m a z o t o w y m przez 2—3 h, p r z e m y w a w o d ą d o usunięcia k w a s u i suszy w t e m p . 100— 110°C (3) W p o d w y ż s z o n e j t e m p e r a t u r z e węgiel m o ż e się zapalić, (4) P r z y ustalaniu wartości p H najwygodniej jest z a s t o s o w a ć p e h a m e t r . 45. K w a s n a d j o d o w y . K w a s n a d j o d o w y utlenia selektywnie związki zawierające d w i e g r u p y h y d r o k s y l o w e (lub jedną hydroksylową i jedną a m i n o w ą ) p r z y sąsiednich a t o m a c h węgla, r o z r y w a j ą c j e d n o c z e ś n i e wiązanie m i e d z y t y m i w ę g l a m i (reakcja M a l a prade)
RCH(OH) CH(OH)-R' 4- H I 0 ~> R-CHO + R' CHO + HKh 4- H 0 4
2
RCH(OH)CH(NH )-R' + H I 0 -> R CHO + R' CHO 4- H I 0 + N H 2
4
3
3
U t l e n i a n i e nie z a c h o d z i , jeśli g r u p y h y d r o k s y l o w e l u b g r u p y h y d r o k s y l o w a i a m i n o w a n i e są związane z sąsiednimi a t o m a m i węgla, c o u m o ż l i w i a w y k o r z y s t a n i e tej reakcji d o w y k r y w a n i a obecności sąsiadujących ze sobą g r u p h y d r o k s y l o w y c h (np. 1,2-diole), j a k też g r u p h y d r o k s y l o w e j i a m i n o w e j . Utlenianiu ulegają też związki k a r b o n y l o w e , w k t ó r y c h grupa k a r b o n y l o w a sąsiaduje z grupą h y d r o k s y l o w ą l u b z drugą g r u p ą karbonylową, np. o - h y d r o k s y a l d e h y d y l u b a - h y d r o k s y k e t o n y , 1,2-diketony o r a z a-hydroksykwasy
R CH(OH) COR' +
-> R-CHO + R'-C0 H + H I 0
HIO4
2
3
R C O CO-R' + HIO.. + H 0 -> R-CO^H +[R' C 0 H + H I 0 2
2
3
U t l e n i a n i e to m o ż e p r z e b i e g a ć p o p r z e z u w o d n i o n ą p o s t a ć g r u p y k a r b o n y l o w e } > C H ( O H > 2 ! S z y b k o ś ć u t l e n i a n i a m a l e j e w szeregu: 1,2-diole > a - h y d r o k s y a l d e h y d y > > a-hydroksyketony > a-hydroksykwasy. W sprzedaży są d w a r o d z a j e k w a s u n a d j o d o w e g o — jeden o z a w a r t o ś c i c o najmniej 9 5 % w a g . H I 0 4 - 2 H 0 o r a z drugi, będący w o d n y m r o z t w o r e m t e g o o d c z y n n i k a o za w a r t o ś c i 50% w a g . H I 0 - 2 H 0 . Jeśli utlenianie t r z e b a p r o w a d z i ć w zakresie p H w y n o s z ą c y m 3 — 5 , w t e d y stosuje się n a d j o d a n sodu lub, rzadziej, n a d j o d a n potasu. R o z p u s z c z a l n o ś ć m e t a n a d j o d a n u s o d u , (NaIO<}, w w o d z i e w y n o s i ok. 0,07 g w 1 m l ; zalkalizowanie r o z t w o r u t e g o od c z y n n i k a p o w o d u j e wytrącenie znacznie gorzej rozpuszczalnego p a r a n a d j o d a n u sodu (NasHsIOo, t r ó j w o d o r o o r t o n a d j o d a n d w u s o d o w y , rozpuszczalność w w o d z i e ok. 0,20%). P a r a n a d j o d a n sodu jest p r o d u k t e m h a n d l o w y m ; m o ż n a z niego o t r z y m a ć m e t a n a d j o d a n p r z e z rozpuszczenie 100 części w a g . o d c z y n n i k a w m i e s z a n i n i e 150 części w a g . w o d y i 4 5 części wag. stęż. k w a s u a z o t o w e g o . W celu c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a mieszaninę ogrzewa się, r o z t w ó r sączy się przez lejek z p o r o w a t ą płytką (jeśli z a c h o d z i p o t r z e b a ) i p o z o s t a w i a n a n o c w t e m p . p o k o j o w e j d o w y k r y s t a l i z o w a n i a m e t a n a d j o d a n u sodu. M e t a n a d j o d a n p o t a s u jest solą t r u d n i e j rozpuszczalną w w o d z i e niż sól s o d o w a . 2
4
3
Jeśli substancje o r g a n i c z n e p o d d a w a n e reakcji są nierozpuszczalne w w o d z i e , w t e d y utlenianie trzeba p r o w a d z i ć w etanolu, m e t a n o l u , dioksanie l u b w kwasie o c t o w y m po rozcieńczeniu k a ż d e g o z nich wodą.
N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę , a b y w reakcji s t o s o w a ć tylko n i e z n a c z n y n a d m i a r o d c z y n n i k a w s t o s u n k u d o ilości p o t r z e b n e j d o u t l e n i e n i a ; w p r z e c i w n y m b o w i e m r a z i e p r o d u k t y reakcji ulegają d a l s z e m u utlenieniu, c o s t a n o w i n i e p o ż ą d a n ą r e a k c j ę uboczną. P r z e b i e g u t l e n i a n i a m o ż n a śledzić p o b i e r a j ą c p r ó b k i m i e s z a n i n y reagującej i o z n a c z a j ą c ilość niezmienionego o d c z y n n i k a utleniającego. S z c z e g ó ł o w y opis oznaczenia j o d o m e t r y c z n e g o p o d a n o w p . 111,117, u w a g a (1). 46. N a d t l e n o k w a s y . O s t r o ż n i e — Wszystkie r e a k c j e , w k t ó r y c h stosuje się r o z t w o r y n a d t l e n k u w o d o r u m u s z ą być p r o w a d z o n e za osłoną zabezpieczającą ze s z k ł a bezo d p r y s k o w e g o (p. 11,2,34). a. K w a s n a d m r ó w k o w y . R o z t w ó r tego o d c z y n n i k a p r z y g o t o w u j e się b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m działając 30-proc. r o z t w o r e m n a d t l e n k u w o d o r u („100 objętości") n a 8 8 — 9 0 - p r o c . k w a s m r ó w k o w y wzięty w n a d m i a r z e . b. K w a s n a d o c t o w y . W wielu p r z y p a d k a c h k o r z y s t n e jest p r z y g o t o w a n i e t e g o od c z y n n i k a o określonej z a w a r t o ś c i k w a s u n a d o c t o w e g o in situ p r z e z d o d a n i e 3 0 - p r o c . r o z t w o r u n a d t l e n k u w o d o r u (1 część) d o lod. k w a s u o c t o w e g o (3 części) w o b e c n o ś c i katalitycznej ilości k w a s u s i a r k o w e g o . M o ż n a też s t o s o w a ć znajdujący się w s p r z e d a ż y o k . 40-proc. r o z t w ó r k w a s u n a d o c t o w e g o w k w a s i e o c t o w y m , zawierający ś l a d y k w a s u s i a r k o w e g o *>, Z a w a r t o ś ć k w a s u n a d o c t o w e g o w r o z t w o r z e oznacza się m e t o d ą j o d o m e t r y c z n ą opisaną dla k w a s u n a d benzoesowego. Jeśli jest t o k o n i e c z n e , t o k w a s s i a r k o w y z o b o j ę t n i a się s t e c h i o m e t r y c z n ą ilością o c t a n u s o d u ; p o z o b o j ę t n i e n i u n i e należy o d c z y n n i k a p r z e c h o w y w a ć , ale t r z e b a go n a t y c h m i a s t zużyć. c. K w a s t r i f l u o r o n a d o c t o w y . O d c z y n n i k ten o t r z y m u j e się w reakcji n a d t l e n k u w o d o r u z k w a s e m t r i f l u o r o o c t o w y m . B e z w o d n y r o z t w ó r t e g o o d c z y n n i k a o t r z y m u j e się w następujący s p o s ó b . D o mieszanej zawiesiny 86-proc. r o z t w o r u n a d t l e n k u w o d o r u (4,1 m l , 0,15 m o l ) w 70 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie d i c h l o r k u m e t y l e n u w k r a p l a się 25 m l (0,18 m o l ) b e z w o d n i k a t r i f l u o r o o c t o w e g o . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a m i e s z a się jeszcze p r z e z 10 m i n w t e m p . 0 ° C , suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu i r o z t w ó r bezzwłocznie u ż y w a się d o reakcji. (F C CO-^O + H 0 3
2
3
-» P C C 0 H + F j C C O ^ H 3
3
d. K w a s n a d b e n z o e s o w y . W suchej kolbie stożkowej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 5,2 g (0,255 mol) sodu i d o d a j e 100 m l b e z w . m e t a n o l u ; nieraz z a c h o d z i p o t r z e b a n i e z n a c z n e g o o c h ł o d z e n i a k o l b y , a b y z ł a g o d z i ć zbyt energicznie przebiegającą r e a k c j ę . U z y s k a n y r o z t w ó r m e t y l e n u s o d u chłodzi się d o t e m p . —5°C w m i e s z a n i n i e oziębiającej złożonej z l o d u i soli, p o c z y m z d e j m u j e się c h ł o d n i c ę . D o d a j e się r o z t w ó r 50 g (0,206 m o l ) świeżo p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o n a d t l e n k u dibenzoilu (p. 11,2,5) (1) w 200 m l c h l o r o f o r m u , wstrząsając kolbą i c h ł o d z ą c ją; u s t a l a się takie t e m p o d o d a w a n i a n a d t l e n k u , a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o n a d 0 ° C . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się jeszcze n a 5 m i n w ł a ź n i z l o d e m i solą, n i e u s t a n n i e wstrząsając n a c z y n i e m ; mieszanina staje się m l e c z n a , ale nie następuje w y t r ą c e n i e o s a d u . Z a w a r t o ś ć k o l b y przelewa się d o rozdzielacza p o j , l i i ekstrahuje n a d b e n z o e s a n s o d u 500 m l w o d y zawierającej dużą ilość p o k r u s z o n e g o lodu. B a r d z o i s t o t n e jest t o , a b y rozdzielić w a r s t w y możliwie j a k najszybciej oraz, a b y u t r z y m y w a ć p r z y t y m t e m p e r a t u r ę w p o b l i ż u 0*C (na tyle, n a ile jest t o w y k o n a l n e ) , zwłaszcza z a n i m wydzieli się w o l n y k w a s n a d b e n z o e s o w y z jego soli. Oddziela się w a r s t w ę c h l o r o f o r m o w ą , a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje d w i e m a p o r c j a m i p o 100 m l z i m n e g o c h l o r o f o r m u ; m a t o n a celu usunięcie b e n z o e s a n u metylu. Z r o z t w o r u w o d n e g o wydziela się k w a s n a d b e n z o e s o w y p r z e z d o d a n i e 225 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie 0,5 M - k w a s u s i a r k o w e g o i e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i — p o 100 m l k a ż d a — z i m n e g o c h l o r o f o r m u , R o z t w ó r c h l o r o f o r m o w y (ok. 308 ml) suszy się niewielką ilością b e z w . siarczanu sodu, p r z e l e w a d o n a c z y n i a z polietylenu (nie d o szklanego) i p r z e c h o w u j e w skrzyni z l o d e m l u b w l o d ó w c e d o chwili z a s t o s o w a n i a go d o reakcji (2). U z y s k a n y r o z t w ó r zawiera ok. 24 g ( 8 4 % ) k w a s u nadb enzoesowego. i' P a t r z o d s y ł a c z U n a d o l e strony 2 4 8 ,
Oznaczanie dokładnej zawartości kwasu nad b e n z o e s o w e g o w roztworze p r z e p r o w a d z a się w następujący s p o s ó b . W butelce n a o d c z y n n i k i p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 1,5 g j o d k u sodu w 50 m l w o d y i d o d a j e ok. 5 m l lod. k w a s u o c t o w e g o o r a z 5 m l c h l o r o f o r m u . W p r o w a d z a się o k r e ś l o n ą ilość ( w a g o w o l u b objętościowo) c h l o r o f o r m o w e g o r o z t w o r u k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o i energicznie w s t r z ą s a . W y d z i e l o n y j o d o d m i a r e c z k o w u j e się m i a n o w a n y m r o z t w o r e m 0,1 M tiosiarczanu s o d u w z w y k ł y s p o s ó b . 1 m l 0,1 M N a 2 S O a = 0,0069 g k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o 2
Krystaliczny kwas nadbenzoesowy m o ż n a o t r z y m a ć w e d ł u g n a s t ę p u j ą c e g o p r z e p i s u , przy czym wszystkie czynności trzeba wykonywać za osłoną ze szkła bezodpryskowego. W i l g o t n y r o z t w ó r c h l o r o f o r m o w y suszy się niewielką ilością bezw. s i a r c z a n u s o d u lub m a g n e z u p r z e z 1 h, p o t e m sączy się i ś r o d e k suszący p r z e m y w a o d r o b i n ą bezw. c h l o r o f o r m u . C h l o r o f o r m u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w zwykłej t e m p e r a t u r z e , w p r o w a d z a j ą c p r z e z k a p i l a r ę d w u t l e n e k węgla. B e z b a r w n ą l u b j a s n o ż ó ł t ą p o z o s t a ł o ś ć suszy się p r z e z kilka g o d z i n w t e m p . 3 0 — 3 5 ° C p o d ciśnieniem ok. 13,3 h P a (10 m m H g ) . U z y s k u j e się 22 g krystalicznego k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o o //. ok. 4 2 ° C ; jest o n zanie c z y s z c z o n y niewielką ilością k w a s u b e n z o e s o w e g o . K w a s n a d b e n z o e s o w y m o ż n a k r y s t a l i z o w a ć rozpuszczając g o w mieszaninie 3 części b e n z y n y lekkiej {tw. 4 0 — 6 0 C ; k o n i e c z n e jest usunięcie z niej a l k e n ó w , p . n , l , / ) i 1 części eteru; stosuje się A—5 m l tej m i e s z a n i n y n a 1 g o d c z y n n i k a , P o zaszczepieniu i o c h ł o d z e n i u d o t e m p . —20°C uzyskuje się długie, b e z b a r w n e igły p r o d u k t u o tt. 4 1 — 4 2 ° C . (Trzeba stosować osłonę ze szkła bezodpryskowego). P r o d u k t jest u m i a r k o w a n i e t r w a ł y , jeżeli p r z e c h o w u j e się g o w ciemności i w niskiej t e m p e r a t u r z e (—20 C); b a r d z o d o b r z e r o z p u s z c z a się w c h l o r o f o r m i e , o c t a n i e etylu i eterze, a t y l k o nieznacznie r o z p u s z c z a się w z i m n e j w o d z i e i w b e n z y n i e lekkiej n a z i m n o . U w a g i . (1) B a r d z o istotną s p r a w ą jest użycie świeżo k r y s t a l i z o w a n e g o n a d t l e n k u d i b e n z o i l u ; p r o d u k t h a n d l o w y zwykle daje gorsze wyniki, O d c z y n n i k ten m o ż n a zanali z o w a ć s p o s o b e m o p i s a n y m w p . 11,2,5. ,(2) K w a s n a d b e n z o e s o w y stosuje się d o o t r z y m y w a n i a e p o k s y z w i ą z k ó w z olefin a
C
^
>
O-OH
'U M e t o d ę ilościowego m i a r e c z k o w a n i a olefin k w a s e m n a d b e n z o e s o w y m stosuje się d o u s t a l a n i a liczby p o d w ó j n y c h w i ą z a ń w d a n y m związku, p r z y c z y m jest t o p o m i a r d o k ł a d n y . C h l o r o f o r m o w y r o z t w ó r zawierający b a d a n ą s u b s t a n c j ę o r a z n a d m i a r k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o p o z o s t a w i a się n a kilka godzin w niskiej t e m p e r a t u r z e , a n a s t ę p n i e o z n a c z a ilość niezużytego k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o ; j e d n o c z e ś n i e p r z e p r o w a d z a się śle pą p r ó b ę . W y g o d n a i o g ó l n a m e t o d a p r z e k s z t a ł c a n i a alifatycznych i a r o m a t y c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h w o d p o w i e d n i e n a d t l e n o k w a s y polega n a d z i a ł a n i u 7 0 - p r o c . n a d t l e n k i e m w o d o r u w obecności k w a s u m e t a n o s u l f o n o w e g o [9]. 47. F o s g e n (chlorek karbonylu). W s p r z e d a ż y fosgen z n a j d u j e się w b u t l a c h stalo w y c h l u b w postaci r o z t w o r u (ok. 1 2 , 5 % wag.) w toluenie w s z k l a n y c h a m p u ł k a c h , .Ze względu na bardzo silnie trujące własności tego gazu (tw. 8°C), wszystkie czynności Z nim muszą być wykonywane pod wyciągiem wyposażonym w wydajny układ wentyla cyjny, a wszelkie resztki fosgenu t r z e b a bezwzględnie a b s o r b o w a ć stosując 20-proc. roz t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u *). W l a b o r a t o r i u m g a z ten jest b a r d z o r z a d k o o t r z y m y w a n y : u P o d w y c i ą g i e m , gdzie są p r o w a d z o n e j a k i e k o l w i e k o p e r a c j e z f o s g e n e m , w s k a z a n e jest u m i e s z c z e n i e kilku k a w a ł k ó w b i b u ł y filtracyjnej n a s y c o n e j e t a n o l o w y m r o z t w o r e m z a w i e r a j ą c y m 5 % a l d e h y d u p-dmietyIoami.nob e n z o e s o w e g o i 5% b e z b a r w n e j d i f e n y l o a m i n y . Z m i a n a b a r w y z żółtej n a c i e m n o p o m a r a ń c z o w ą ś w i a d c z y , że w a t m o s f e r z e jest f o s g e n w i l o ś c i s t a n o w i ą c e j n i e b e z p i e c z e ń s t w o . D o d a t k o w y m ś r o d k i e m o s t r o ż n o ś c i , jaki zaleca, sie p r z y p r a c y z f o s g e n e m , jest u ż y w a n i e o d p o w i e d n i e j m a s k i g a z o w e j ; j e s t t o bardzo i s t o t n e z w ł a s z c z a przy r o z m o n t o w y w a n i u i m y c i u aparatury,
niewielkie ilości t e g o o d c z y n n i k a m o ż n a o t r z y m a ć w następujący s p o s ó b . A p a r a t u r ą ( z m o n t o w a n a p o d wyciągiem) składa, się z k o l b y z k r ó t k ą c h ł o d n i c ą zwrotną, na. szczycie której u m i e s z c z a n a jest n a s a d k a „ T " z d w o m a szlifami z a m k n i ę t a w k r a p ł a c z c m . Boczną r u r k ę n a s a d k i „ T " łączy się z szeregiem p ł u c z e k w s p o s ó b p r z e d s t a w i o n y n a rys. 11,5; i i 3 są p ł u c z k a m i bezpieczeństwa, fosgen ulega a b s o r p c j i w toluenie z n a j d u j ą c y m się w p ł u c z c e 2, a c h l o r o w o d ó r o r a z resztki fosgenu absorbują się w w o d n y m
R y s . 11,5. Aparatura d o w y t w a r z a n i a ilości f o s g e n u
niewielkich
20-proc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u s o d u w p ł u c z c e 4. W kolbie umieszcza się stęż. k w a s s i a r k o w y z d o d a t k i e m 2% w a g . w y ż a r z o n e j ziemi o k r z e m k o w e j ; do w k r a p l a c z a w l e w a się c z t e r o c h l o r e k węgla. K o l b ę z k w a s e m o g r z e w a się d o t e m p . 1 2 0 — 1 3 0 ° C n a ł a ź n i olejowej i p o w o l i w k r a p l a c z t e r o c h l o r e k węgla. W y w i ą z u j ą c y się fosgen a b s o r b u j e się w toluenie (2), a c h l o r o w o d ó r jest p o c h ł a n i a n y w n a c z y n i u 4. 3CCI + 2 H S 0 -> 3CCC1 + 4HC1 + S 0 C 1 4
a
4
2
2
5
2
48. K w a s fosforowy. H a n d l o w y k w a s o r t o f o s f o r o w y o konsystencji s y r o p u z a w i e r a 8 8 — 9 0 % w a g . H 3 P O 4 (d = 1,75; 1,57 g H P 0 w 1 m l ; r ó w n o w a ż n i k P^Os w y n o s i 6 5 % ) . W s p r z e d a ż y jest r ó w n i e ż p r a w i e 100-proc. w a g . H 3 P O 4 ( b e z w o d n y k w a s o r t o fosforowy, r ó w n o w a ż n i k P 2 O 5 w y n o s i 7 2 % ) . O d c z y n n i k ten m o ż n a r ó w n i e ż p r z y r z ą d z i ć z 90-proc. H 3 P O 4 przez zmieszanie 4 części w a g o w y c h 90-proc. H 3 P O 4 z 1 częścią w a g o wą p i e c i o d e n k u fosforu; w y m a g a n e jest c h ł o d z e n i e . 3
4
P r z y b l i ż o n y skład k w a s u p o l i f o s f o r o w e g o (kwasu czterofosforowego) w y r a ż a w z ó r 2 P 2 0 5 - 3 H O , a r ó w n o w a ż n i k pięciotlenku fosforu dla tego o d c z y n n i k a w y n o s i 8 2 — 8 4 % . Z n a j d u j ą c y się w sprzedaży k w a s m a konsystencję b a r d z o gęstego s y r o p u , toteż t r u d n o jest n i m o p e r o w a ć w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . P o ogrzaniu n a ł a ź n i w o d n e j p r z y b i e r a p o s t a ć ruchliwej cieczy, k t ó r ą z łatwością m o ż n a przelewać. O d c z y n n i k ten m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć s a m e m u w l a b o r a t o r i u m rozpuszczając 1,8 części w a g . p i ę c i o M t l e n k u fosforu w 1 części w a g . 88—90-proc. HaPO^; tak o t r z y m a n y k w a s p o l i f o s f o r o w y m a równoważnik P2O5 87%. 2
49. F o s f o r (czerwony). P r o d u k t h a n d l o w y jest zwykle z a n i e c z y s z c z o n y niewielką ilością substancji k w a ś n y c h . U s u w a się je w ten s p o s ó b , że fosfor c z e r w o n y o g r z e w a się do w r z e n i a z w o d ą d e s t y l o w a n ą p r z e z 15 m i n , a następnie, gdy o s a d osiądzie n a dnie, d e k a n t u j e p r z e z lejek B u c h n e r a i p o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a d w o m a lub t r z e m a p o r c j a m i wrzącej w o d y , r ó w n i e ż przez d e k a n t a c j ę . T a k p r z e m y t y fosfor odsącza się n a
lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a gorącą w o d ą do u z y s k a n i a o b o j ę t n e g o o d c z y n u przesączu^ P r o d u k t suszy się w t e m p , 1 0 0 ° C i p r z e c h o w u j e w e k s y k a t o r z e lub w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku. 50. T r ó j b r o m e k fosforu. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 ml, z a o p a t r z o nej w uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e (1), w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną, umiesz cza się 28 g oczyszczonego fosforu c z e r w o n e g o ( p o p r z e d n i opis, 49.) i 200 m l cztero c h l o r k u węgla (osuszonego b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a ) . D o w k r a p l a c z a w l e w a się bezw. b r o m (198 g, 63,5 ml) i w k r a p l a go się z szybkością 3 k r o p l e n a s e k u n d ę d o energicznie mieszanej zawiesiny fosforu. Z e względu n a w y w i ą z y w a n i e się niewielkiej ilości b r o m o w o d o r u , r e a k c j ę n a l e ż y p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. P o w k r o p l e n i u całej ilości b r o m u k o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 8 0 — 9 0 ° C i m i e s z a n i n ę o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 15 m i n . K l a r o w n y r o z t w ó r d e k a n t u j e się p r z e z k a r b o w a n y sączek i o d d e s t y l o wuje czterochlorek węgla w a p a r a t u r z e destylacyjnej z k r ó t k ą k o l u m n ą (np. szklana k o l u m n a D u f t o n a , p . 1,26). P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p r z e z b a r d z o d o b r z e i z o l o w a n ą k o l u m n ę , zbierając frakcję w r z ą c ą w t e m p . 166—169°C (głównie w t e m p . 168°C). Wy-; dajność 190 g ( 7 8 % ) . U w a g a . ( 1 ) N a j b a r d z i e j w s k a z a n y jest precyzyjnie doszlifowany z e s t a w szklany m i e szadło / p r o w a d n i c a . 51. D w u t l e n e k p l a t y n y {katalizator Adamsa). Dwutlenek platyny stosowany j a k o k a t a l i z a t o r u w o d o r n i a n i a jest p r o d u k t e m h a n d l o w y m . O d c z y n n i k ten m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć jedną z d w ó c h niżej p o d a n y c h m e t o d . Metoda 1. Z c h l o r o p l a t y n i a n u a m o n u . W zlewce ze szkła P y r e x l u b w p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y umieszcza się 3,0 g c h l o r o p l a t y n i a n u a m o n u i 30 g a z o t a n u sodu cz.d.a. (1) p o c z y m m i e s z a n i n ę o g r z e w a się najpierw ł a g o d n i e , d o t ą d aż u s t a n i e i n t e n s y w n e w y dzielanie gazu, a p o t e m silniej, a ż t e m p e r a t u r a wzrośnie d o ok. 3 0 0 C , C z y n n o ś ć t a z a j m u j e ok. 15 m i n i s u b s t a n c j a nie ulega j u ż r o z p r y s k i w a n i u . Ciekłą m a s ę u t r z y m u j e się w t e m p . 5 0 0 — 5 3 0 ° C p r z e z 30 m i n , p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. Zestaloną m a s ę z a d a j e się 50 m l w o d y ; b r u n a t n y o s a d d w u t l e n k u p l a t y n y ( P t 0 ' H 0 ) o s i a d a n a dnie. P r z e m y w a się g o j e d n o - lub d w u k r o t n i e w o d ą przez d e k a n t a c j ę , odsącza n a sączku z t w a r d e j b i b u ł y i p r z e m y w a n a sączku, aż przesącz p r a k t y c z n i e nie będzie z a w i e r a ł a z o t a n ó w . Proces p r z e m y w a n i a p r z e r y w a się n a t y c h m i a s t p o stwierdzeniu, że o s a d wy k a z u j e tendencję d o przejścia w s t a n k o l o i d a l n y (2); ślady a z o t a n u sodu n i e wywierają w p ł y w u n a a k t y w n o ś ć k a t a l i z a t o r a . K a t a l i z a t o r suszy się w e k s y k a t o r z e i o d w a ż a p o t r z e b n e ilości suchej substancji. C
2
2
Metoda 2. Z k w a s u c h l o r o p l a t y n o w e g o . W zlewce ze szkła P y r e x o p o j . 250 m l l u b w p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y r o z p u s z c z a się 3,5 g najczystszego h a n d l o w e g o k w a s u c h l o r o p l a t y n o w e g o w 10 m l w o d y i d o d a j e 35 g a z o t a n u sodu cz.d.a. ( 1 ) . M i e s z a n i n ę o d p a r o wuje się d o s u c h a ł a g o d n i e ogrzewając p ł o m i e n i e m p a l n i k a B u n s e n a i mieszając szklaną bagietką. N a s t ę p n i e t e m p e r a t u r ę p o d n o s i się d o 3 5 0 — 3 7 0 ° C w ciągu, o k , 10 m i n u t ; s u b s t a n c j a ulega stopieniu, c z e m u t o w a r z y s z y wydzielanie b r u n a t n y c h t l e n k ó w a z o t u o r a z s t o p n i o w e w y p a d a n i e b r u n a t n e g o d w u t l e n k u platyny. Jeżeli m i e s z a n i n a pieni się, t o t r z e b a ją bardziej energicznie mieszać, a m o ż n a też ogrzewać ją z w i e r z c h u p ł o m i e n i e m d r u g i e g o p a l n i k a . G d y u s u n i e się p a l n i k s p o d zlewki w chwili r o z p o c z ę c i a się pienienia, w ó w c z a s p o w i e r z c h n i a stopu k r z e p n i e i m a s a m o ż e b y ć w y r z u c o n a z na czynia. P o 15 m i n , g d y t e m p . osiągnie ok. 4 0 0 ° C , w y d z i e l a n i e się gazu z n a c z n i e się zmniejsza. M a s ę ogrzewa się w d a l s z y m ciągu, p r z y c z y m p r z e d u p ł y w e m n a s t ę p n y c h 20 m i n t e m p e r a t u r a w z r a s t a d o 5 0 0 — 5 5 0 ° C ; w t y m s t a d i u m wydzielanie t l e n k ó w a z o t u p r a k t y c z n i e ustaje, występuje tylko n i e z n a c z n e w y w i ą z y w a n i e się gazu. T e m p e r a t u r ę s t o p u u t r z y m u j e się n a tej w y s o k o ś c i (najlepiej za p o m o c ą p e ł n e g o p ł o m i e n i a p a l n i k a Bunsena) p r z e z 30 m i n , w t y m czasie r e a k c j a dobiega d o k o ń c a . M a s ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia (zlewka P y r e x m o ż e p r z y t y m pęknąć), d o d a j e 50 m l w o d y i p o s t ę p u j e j a k w metodzie l. U w a g i . (1) U w a ż a się, że z a s t o s o w a n i e r ó w n o w a ż n e j ilości a z o t a n u p o t a s u bardziej a k t y w n y k a t a l i z a t o r . j$
Preparatyka
org!iiłiejjfi£
daje
( 2 ) W s k a z a n e jest z b a d a n i e niewielkiej ilości przesączu n a z a w a r t o ś ć p l a t y n y p r z e z
zakwaszenie go kwasam solnym i dodanie pani kropli roztworu chlorku cyny(H-V» leżnie od ilości zawartej p l a t y n y p o w s t a j e z a b a r w i e n i e żółte ł u b b r ą z o w e . Z a b a r w i e n i e ż ó ł t e p r z e c h o d z i d o eteru, dzięki c z e m u p r ó b a t a staje się bardziej czuła. Jeżeli o b e c ność p l a t y n y zostanie s t w i e r d z o n a , w ó w c z a s przesącz z a d a j e się n a d m i a r e m f o r m a l d e h y d u i r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i o g r z e w a ; p o pozostawieniu n a p e w i e n czas wy dziela się czerń p l a t y n o w a , k t ó r ą m o ż n a o d s ą c z y ć i p r z e r o b i ć r a z e m z o d p a d k a m i platyny. O d p a d k i p l a t y n y p o z o s t a ł e p o r e a k c j a c h u w o d o r n i e n i a należy s t a r a n n i e z a c h o w a ć , a n a s t ę p n i e z r e g e n e r o w a ć p r z e z p r z e p r o w a d z e n i e ich w c h l o r o p l a t y n i a n a m o n u w n a stępujący s p o s ó b . Platynę metaliczną l u b o d p a d k i p l a t y n y r o z p u s z c z a się w w o d z i e królewskiej, o d p a r o w u j e k i l k a k r o t n i e p r a w i e d o s u c h a ze stęż, k w a s e m solnym, p o z o stałość p o o s t a t n i m o d p a r o w y w a n i u r o z p u s z c z a się w niewielkiej ilości w o d y i sączy. Z przesączu w y t r ą c a się c h l o r o p l a t y n i a n a m o n u p r z e z d o d a n i e n a d m i a r u n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u a m o n u . O s a d odsącza się i suszy w t e m p . 100°C. 52. D w u t l e n e k selenu. O t r z y m y w a n i e d w u t l e n k u selenu z selenu p r a w i e nie o p ł a c a się, lepiej jest oczyszczać d o s t ę p n y w s p r z e d a ż y d w u t l e n e k selenu. Przy pracy z tym odczyn nikiem należy zachować jak najdalej posuniętą ostrożność, wszystkie czynności powinny być prowadzone pod dobrze działającym wyciągiem, ponieważ związki selenu mają sil nie trujące własności. S u r o w y d w u t l e n e k selenu sublimuje się w a p a r a t u r z e opisanej w p . 1,21, d o b i e r a j ą c o d p o w i e d n i zestaw w zależności o d tego, j a k a ilość substancji jest p o t r z e b n a . P o sublimacji uzyskuje się czysty d w u t l e n e k selenu w p o s t a c i długich, bez b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w , p r z y p o m i n a j ą c y c h igły; t r z e b a go p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t y m naczyniu. 53. A z o t y n s r e b r a . Miesza się ze sobą g o r ą c e , stężone r o z t w o r y a z o t a n u s r e b r a (za wierający 4 8 g AgNOa) i a z o t y n u p o t a s u (zawierający 30 g K N O ) , p o c z y m m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . W y d z i e l o n y a z o t y n s r e b r a odsącza się i p r z e m y w a w o d ą . K r y s t a l i z u j e się g o z w o d y w t e m p . 7 0 ° C i suszy a l b o w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m a l b o w s u s z a r c e w t e m p . 4 0 ° C ; w y d a j n o ś ć w y n o s i ok. 9 0 % . A z o t y n s r e b r a należy p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t e j b u t e l c e ze szkła o r a n ż o w e g o . 54. A m i d e k s o d u . D o s t ę p n y w s p r z e d a ż y a m i d e k sodu m a p o s t a ć g r a n u l e k , a j e g o czystość w y n o s i 8 0 — 9 0 % ; p r o s z k o w a n i e tego o d c z y n n i k a jest t r u d n e i w k a ż d y m wy p a d k u n a l e ż y t o p r z e p r o w a d z a ć p r z e z r o z c i e r a n i e w szklanym m o ź d z i e r z u p o d w a r s t w ą r o z p u s z c z a l n i k a obojętnego (toluen, ksylen itd.). W h a n d l u znajduje się r ó w n i e ż s p r o s z k o w a n y a m i d e k sodu o w y s o k i e j a k t y w n o ś c i , nie zawierający sodu i substancji utle n i o n y c h ; p a k o w a n y on jest w słoiki p o 25 g l u b w blaszane puszki p o 500 g ) . A m i d k u sodu nie należy nigdy p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t y m n a c z y n i u , z k t ó r e g o co pewien czas p o b i e r a się p e w n e ilości p r o d u k t u , p o n i e w a ż m o g ą t w o r z y ć się niebezpiecz n e m i e s z a n i n y , g d y odczynnik ten p o z o s t a j e p r z e z 2—3 d n i p o d w p ł y w e m n a w e t nie wielkich ilości p o w i e t r z a w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . N a j b e z p i e c z n i e j jest z u ż y ć całą ilość a m i d k u sodu b e z p o ś r e d n i o p o o t w a r c i u n a c z y n i a ; w ż a d n y m r a z i e nie p o w i n n o go się t r z y m a ć dłużej niż p r z e z 12—24 h, c h y b a że p o d w a r s t w ą o b o j ę t n e g o r o z p u s z czalnika. W e wszystkich p r z y p a d k a c h , g d y z a o b s e r w u j e się u t w o r z e n i e p r o d u k t ó w utle n i e n i a a m i d k u (czyli, g d y p r z y b i e r z e o n z a b a r w i e n i e żółte l u b brązowe), p o w s t a ł e j m i e s z a n i n y nie wolno używać, g d y ż jest o n a silnie w y b u c h o w a . P r o d u k t należy zniszczyć p r z y k r y w a j ą c g o warstwą t o l u e n u i p o w o l i d o d a j ą c , w czasie mieszania, r o z c i e ń c z o n y t o l u e n e m etanol, Niewielkie ilości nie z u ż y t e g o a m i d k u s o d o w e g o należy niszczyć p r z e z z a d a n i e m e t a n o l e m lub e t a n o l e m , p a t r z t a k ż e str. 9. z
1
p
W wielu r e a k c j a c h , w k t ó r y c h stosuje się a m i d e k sodu, w y g o d n i e j s z y m s p o s o b e m p o s t ę p o w a n i a jest p r z y g o t o w a n i e tego o d c z y n n i k a in situ; o t r z y m u j e się g o w r e a k c j i sodu ( n a s t ę p n y p u n k t 55.) z ciekłym a m o n i a k i e m k a t a l i z o w a n e j j o n a m i żelaza(IJI), W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 ml, w y p o s a ż o n e j w s z k l a n y k o r e k , k t ó r y 1 5
N p . z firmy M a y and Baker, Ltd,
Dagenham.
daje się ł a t w o w y j m o w a ć , w o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o typu H e r s h b e r g a o r a z w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z w a p n e m s o d o w a n y m , u m i e s z c z a się 300 m l b e z w o d n e g o , ciekłego a m o n i a k u (p. 1,17,7). P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się t a k ą ilość sodu (0,5 g ) , a b y u z y s k a ć t r w a ł e , niebieskie z a b a r w i e n i e a m o n i a k u o r a z 0,5 g s p r o s z k o w a n e g o a z o t a n u żelaza(III), k t ó r y katalizuje p r z e m i a n ę sodu w a m i d e k s o d u . D o r o z t w o r u dodaje się 13,3 g oczyszczonego sodu m e t a l i c z n e g o ( p o k r o j o n e g o n a m a ł e k a w a ł k i ) w ciągu 30 m i n u t . G d y c a ł a ilość d o d a n e g o sodu przejdzie w a m i d e k sodu (na c o w s k a z u j e zanik niebieskiego z a b a r w i e n i a i u t w o r z e n i e szarej zawiesiny), w t e d y m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się d o o d p a r o w a n i a a m o n i a k u (p. 1,17,7), d o d a j ą c jednocześnie z w k r a p l a c z a t a k ą ilość bezw. eteru, a b y o b j ę t o ś ć cieczy w k o l b i e stale w y n o s i ł a o k . 300 m l . G d y p r a k t y c z n i e wszystek a m o n i a k o d p a r u j e , zawiesinę a m i d k u sodu miesza się i ogrzewa d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 5 m i n , a p o t e m c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j . O t r z y m u j e się w ten s p o s ó b zawiesinę 23,4 g a m i d k u sodu w b e z w o d n y m eterze; r e a k c j a z a c h o d z i p r a k t y c z n i e z ilościową wydajnością. 55. S ó d . O s t r o ż n i e : Przy posługiwaniu się sodem należy zachować dużą ostrożność; w żadnym wypadku nie wolno dopuścić do zetknięcia się tego metalu z wodą, ponieważ mogłoby to spowodować niebezpieczną eksplozjęS ó d p r z e c h o w u j e się p o d w a r s t w ą n a f t y (ang. solvent n a p h t a , frakcja r o p y naftowej o tw. 1 5 2 — 2 0 4 ° C ) l u b ksylenu; s o d u nie należy d o t y k a ć p a l c a m i , t r z e b a się p r z y t y m p o s ł u g i w a ć szczypcami l u b pincetą. Z u ż y t y s ó d o r a z jego s k r a w k i t r z e b a w k ł a d a ć d o słoja p r z e z n a c z o n e g o n a o d p a d k i sodu i zawierającego naftę l u b k s y l e n ; w ż a d n y m w y p a d k u nie w o l n o ich w r z u c a ć d o z l e w u , j a k r ó w n i e ż do p o j e m n i k ó w p r z e z n a c z o n y c h n a i n n e o d p a d k i . C h c ą c z l i k w i d o w a ć s k r a w k i s o d u , trzeba je d o d a w a ć niewielkimi p o r c j a m i d o dość dużej ilości spirytusu s k a ż o n e g o . O t r z y m y w a n i e d r u t u s o d o w e g o zostało o p i s a n e przy o m a w i a n i u techniki osuszania eteru, p . I I , l , / 5 . Sód r o z d r o b n i o n y (zwany t a k ż e s o d e m m o l e k u l a r n y m , s o d e m s p r o s z k o w a n y m l u b p i a s k i e m s o d o w y m ) m o ż n a o t r z y m a ć postępując w e d ł u g j e d n e j z d w ó c h następujących m e t o d ; w o b u p r z y p a d k a c h t r z e b a u ż y ć czystego sodu. P r o d u k t h a n d l o w y jest z a w s z e p o k r y t y n a p o w i e r z c h n i w a r s t w ą substancji n i e m e t a l i c z n e j , k t ó r ą przed użyciem s k r a w a się n o ż e m p o d o b o j ę t n y m i b e z w o d n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m (np. p o d w a r s t w ą eteru l u b ksylenu). J e d n a k postępując w ten s p o s ó b traci się d u ż o sodu i dlatego bardziej w s k a z a n a jest m e t o d a o p i s a n a w [10], A u t o r z y polecają, a b y k a w a ł k i m e t a l i c z n e g o sodu z a n u r z y ć w bezw. ksylenie, k t ó r y znajduje się w k o l b i e stoż k o w e j z szeroką szyją, i o g r z e w a ć ostrożnie n a elektrycznej p ł y t c e grzejnej, o b r a c a j ą c przy t y m kolbą r u c h e m w i r o w y m dotąd, a ż sód stopi się i w y p ł y n i e z otoczki z ł o ż o n e j z substancji u t l e n i o n e j . W t e d y k o l b ę z d e j m u j e się z p ł y t k i grzejnej; p o o c h ł o d z e n i u s t o p i o n y s ó d krzepnie w p o s t a c i k u l e k , k t ó r e wyjmuje się szpiczastą ł o p a t k ą i n a t y c h m i a s t umieszcza w czystym, o b o j ę t n y m r o z p u s z c z a l n i k u . P o z d e k a n t o w a n i u ksylenu z n a d oddzielonych o d s o d u zanieczyszczeń z a d a j e się je s p i r y t u s e m s k a ż o n y m , z a p e w niając w ten sposób bezpieczny tryb niszczenia resztek sodu metalicznego, j a k i e ewen tualnie pozostały w naczyniu, p a t r z też str. 12. Metoda 1. D o k o l b y kulistej p o j . 750 l u b 1000 m l ze szkła P y r e x , zawierającej o k . 200 rnl ksylenu o s u s z o n e g o s o d e m (ksylenu musi być c o n a j m n i e j tyle, a b y c a ł k o wicie p o k r y w a ł sód), w p r o w a d z a się 23 g oczyszczonego sodu ) i k o l b ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i p i a s k o w e j . N a stole, w ł a t w o d o s t ę p n y m miejscu, p r z y g o t o w u j e się d w a l u b t r z y k a w a ł k i suchej t k a n i n y (lub g r u b y ręcznik) o t a k i c h w y m i a r a c h , a b y m o ż n a b y ł o owinąć nią całą kolbę. Ł a ź n i ę p i a s k o w ą o g r z e w a się t e r a z ostrożnie i u w a ż n i e śledzi „ p i e r ś c i e ń " skraplających się p a r ksylenu. G d y pierścień dojdzie d o wysokości o k . 2,5 c m p o n i ż e j k r a ń c a szyi kolby, w t e d y gasi się p a l n i k p o d łaźnią. K o l b ę z a m y k a się s z y b k o szczelnym k o r k i e m g u m o w y m l u b d o b r e g o g a t u n k u k o r k i e m d r e w n i a n y m i owija ją u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n ą tkaniną. P r z y t r z y m u j ą c m o c n o korek p r z e z osłaniającą t k a n i n ę , zawar tość k o l b y wytrząsa się energicznie p r z e z 3 0 — 6 0 s l u b d ł u ż e j , aż ze stopionego sodu 1
i) Czysty s ć d należy o d w a ż a ć p o d w a r s t w ą o b o j ę t n e g o r o z p j s z c z a l n i k a ; z w y k l e s t o s u j e sig eter s u s z o n y d a m lub b e n z y n ę kikką, (tw. 6 0 — S 0 ° C ) .
so«
u t w o r z y się b a r d z o d r o b n a zawiesina. W t e d y kolbę stawia się n a p o d s t a w c e k o r k o w e j w kształcie pierścienia i n a t y c h m i a s t otwiera ją wyjmując korek. O t r z y m a n y w t e n sposób sód m a p o s t a ć m a l u t k i c h kuleczek, k t ó r y c h wielkość zależy o d czasu i intensyw ności w y t r z ą s a n i a . Wszelkie z i a r e n k a sodu p r z y l e p i o n e d o ścian k o l b y z m y w a się p o d w a r s t w ę ksylenu. P o ochłodzeniu z a w a r t o ś c i k o l b y d o t e m p . p o k o j o w e j ksylen dekantuje się, a s ó d p r z e m y w a d w u k r o t n i e p o r c j a m i p o 100 m l osuszonego s o d e m eteru, w celu o d m y c i a ksylenu; r o z d r o b n i o n y s ó d p r z y k r y w a się warstwą a b s o l u t n e g o eteru. N a l e ż y m i e ć z a w s z e p r z y g o t o w a n e p ó ł k u b e ł k a suchego piasku na w y p a d e k pęknięcia kolby. M e t o d ą tą nie p o w i n n o się p r z y g o t o w y w a ć j e d n o r a z o w o więcej niż 25—30 g s p r o s z k o w a n e g o sodu. Metoda 2. B a r d z o często s p r o s z k o w a n y sód p r z y g o t o w u j e się o d r a z u w kolbie, w k t ó r e j będzie p r o w a d z o n a r e a k c j a . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w chłodnicę z w r o t n ą (zabezpieczoną r u r k ą z w a p n e m s o d o w a n y m ) , uszczelnione m i e s z a d ł o o r a z w k r a p l a c z , umieszcza się 23 g oczyszczonego sodu i 150— 200 m l o s u s z o n e g o sodem ksylenu. K o l b ę umieszcza się w płaszczu g r z e j n y m i ogrzewa d o stopienia sodu, p o czym w ł ą c z a się m i e s z a d ł o i p o osiągnięciu o d p o w i e d n i e g o r o z d r o b n i e n i a sodu, u s u w a płaszcz grzejny. G d y z a w a r t o ś ć kolby o c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j , m i e s z a d ł o z a t r z y m u j e się. K s y l e n odlewa się przez d e k a n t a c j ę , a s ó d prze m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l osuszonego s o d e m eteru, w celu o d m y c i a ksylenu (jak w metodzie 1). T ą m e t o d ą m o ż n a o t r z y m y w a ć d u ż e ilości m o l e k u l a r n e g o sodu, 56. O c t a n s o d u . B e z w o d n y o d c z y n n i k o t r z y m u j e się z p r o d u k t u krystalicznego, CHrC02Na-3HaO, przez o g r z e w a n i e g o w dużej, p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y o g r z e w a n e j b e z p o ś r e d n i o m a ł y m płomieniem, S u b s t a n c j a n a j p i e r w p r z e c h o d z i w stan ciekły i w y dziela się p r z y t y m p a r a w o d n a ; p o o d p a r o w a n i u w o d y krystalizacyjnej p r o d u k t z p o w r o t e m zestala się. A b y u s u n ą ć pozostałą w o d ę , m a s ę ostrożnie o g r z e w a się n i e c o silniej s z y m p ł o m i e n i e m , przy czym należy ciągle p o r u s z a ć palnikiem i o d s t a w i ć g o z a r a z p o stopieniu substancji. N a l e ż y zwrócić u w a g ę , a b y nie przegrzewać topiącej się m a s y ; wydzielanie się p a l n y c h g a z ó w oraz zwęglenie substancji świadczy o t y m , że o g r z e w a n i e b y ł o zbyt m o c n e . Stopioną sól p o z o s t a w i a się do zakrzepnięcia, a n a s t ę p n i e u s u w a się ją z naczynia, g d y jest jeszcze ciepła, z a p o m o c ą ł o p a t k i lub n o ż a . B e z w o d n ą sól t r z e b a szybko s p r o s z k o w a ć i p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku. H a n d l o w y , t o p i o n y o c t a n sodu zwykle n a d a j e się d o u ż y t k u ; jeśli trzeba, t o topi się g o p o w t ó r n i e i utrzy m u j e w stanie s t o p i o n y m przez kilka m i n u t w celu usunięcia w o d y pochłoniętej w czasie magazynowania. 57. A m a l g a m a t sodu. P o w s z e c h n i e u ż y w a n y w reakcjach r e d u k c j i a m a l g a m a t sodu zawiera o d 1 % d o 3 % sodu. A m a l g a m a t y o większej zawartości sodu n i ż 1,2% są cia ł a m i stałymi w zwykłej t e m p e r a t u r z e i m o ż n a je p r o s z k o w a ć w m o ź d z i e r z u ; 1,2-proc. a m a l g a m a t jest substancją p ó ł p ł y n n ą w t e m p . p o k o j o w e j , a w t e m p , 50°C z a m i e n i a się w ciecz. W szklanym r e a k t o r z e (tj. k o l b i e kulistej z doszlifowanym k o ł n i e r z e m ) p o j . 500 m l umieszcza się 22,8 g oczyszczonego sodu, a w e w k r a p l a c z u 750 g rtęci; w k r a placz jest u m i e s z c z o n y w ś r o d k o w y m o t w o r z e r e a k t o r a , n a t o m i a s t w d w ó c h b o c z n y c h o t w o r a c h znajdują się r u r k i d o w p r o w a d z a n i a i o d p r o w a d z a n i a s u c h e g o a z o t u . Z a p a r a tury u s u w a się powietrze s t r u m i e n i e m azotu i d o d a j e d o k o l b y o k . 10 m l rtęci. K o l b ę ogrzewa się delikatnie w o l n y m p ł o m i e n i e m d o z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji, p o czym pło m i e ń u s u w a się i dalszy przebieg reakcji reguluje się przez p o w o l n e d o d a w a n i e rtęci. P o w k r o p l e n i u ok. p o ł o w y rtęci z w k r a p l a c z a a m a l g a m a t z a c z y n a się zestalać; a b y u t r z y m a ć go w stanie s t o p i o n y m , m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się i c o pewien czas wstrząsa. P o d o d a n i u całej ilości rtęci, gorący s t o p i o n y a m a l g a m a t w y l e w a się n a specjalną płytę uralitową i proszkuje w m o ź d z i e r z u ) ; p r z e c h o w u j e się g o w szczelnie z a m k n i ę t y m naczyniu. W p o d o b n y s p o s ó b o t r z y m u j e się a m a l g a m a t y zawierające 1 % i 2 % sodu. 1
^ M o ź d z i e r z p o w i n i e n być" z a m k n i ę t y szczelną, g u m o w ą pokrywa., a b y z a b e z p i e c z y ć p r o s z k o w a n ą substancję przed utleniającym działaniem powietrza, Proszkowanie m o ż n a również przeprowadzić specjalnej k o m o r z e
z rękawicami.
,
!
f
*>" |^i
58. B o r o w o d o r e k s o d u . O b e c n i e w s p r z e d a ż y znajduje się o d c z y n n i k o czystości wynoszącej c o najmniej 9 8 % , nie w y m a g a j ą c y z a t e m o c z y s z c z a n i a g o p r z e z krystalizację z diglimu (tj. eteru d i m e t y l o w e g o glikolu d i e t y l e n o w e g o ) , co t r z e b a b y ł o p o p r z e d n i o w y k o n y w a ć . W przeciwieństwie d o g l i n o w o d o r k u litu. b o r o w o d o r e k s o d u jest n i e r o z p u s z c z a l n y w eterze, n a t o m i a s t r o z p u s z c z a się w d i o k s a n i e ; r e d u k c j ę za p o m o c ą b o r o w o d o r k u sodu p r o w a d z i się n a ogół w r o z t w o r z e w o d n y m l u b w o d n o - a l k o h o l o w y m . T r w a ł o ś ć w o d n e g o r o z t w o r u jest większa w ś r o d o w i s k u a l k a l i c z n y m ; d l a t e g o w s p r z e d a ż y z n a j d u j e się s t a b i l i z o w a n y 12-proc. r o z t w ó r b o r o w o d o r k u s o d u w 4 3 - p r o c . roz t w o r z e w o d o r o t l e n k u s o d u , z n a n y p o d n a z w ą angielską Sodium Borohydride — SWS >. Ł
B o r o w o d o r e k sodu względnie ł a t w o u l e g a r o z k ł a d o w i p o d w p ł y w e m m e t a n o l u i eta nolu, dlatego bardziej p o l e c a n y m r o z p u s z c z a l n i k i e m o c h a r a k t e r z e a l k o h o l o w y m jest alkohol izopropylowy lub alkohol terf-butylowy. A l k a l i c z n y r o z t w ó r b o r o w o d o r k u s o d u a n a l i z u j e się d o d a j ą c n a d m i a r r o z t w o r u j o d a n u p o t a s u o z n a n y m m i a n i e ; j o d a n ulega r o z k ł a d o w i z g o d n i e z r ó w n a n i e m : 3 B H -i- 4JO£ -» 4JO + 3H BOf> + 3 H 0 4
2
2
Ilość nie zużytego j o d a n u p o t a s u o z n a c z a się p r z e z d o d a n i e j o d k u p o t a s u i z a k w a s z e n i e , p o c z y m w y d z i e l o n y j o d m i a r e c z k u j e się r o z t w o r e m t i o s i a r c z a n u sodu. D z i a ł a j ą c b o r o w o d o r k i e m s o d u n a b r o m e k litu w ś r o d o w i s k u diglimu (p. 11,1,75) uzyskuje się r o z t w ó r b o r o w o d o r k u litu. O d c z y n n i k len jest r ó w n i e ż p r o d u k t e m h a n d l o w y m ; jest o n lepiej r o z p u s z c z a l n y w e t e r a c h niż b o r o w o d o r e k s o d u , a w s t o s u n k u d o r o z p u s z c z a l n i k ó w h y d r o k s y l o w y c h jest m n i e j t r w a ł y o d b o r o w o d o r k u s o d u . P o d wzglę dem własności redukujących zajmuje miejsce pośrednie między borowodorkiem sodu a g l i n o w o d o r k i e m litu. B o r o w o d o r e k litu jest c e n n y m o d c z y n n i k i e m s ł u ż ą c y m d o p r z e p r o w a d z a n i a estrów w o d p o w i e d n i e a l k o h o l e . 59. W o d o r e k s o d u . W o d o r e k s o d u m a p o s t a ć b e z b a r w n e g o , krystalicznego, ł a t w o płynącego p r o s z k u ; t r z e b a go p r z e c h o w y w a ć w o d p o w i e d n i c h p o j e m n i k a c h bez d o s t ę p u p o w i e t r z a , p o n i e w a ż m u s i o n b y ć c h r o n i o n y przed zetknięciem z wilgocią i t l e n e m z a t m o s f e r y . W r a z i e e w e n t u a l n e g o zetknięcia w o d o r k u s o d u z p o w i e t r z e m n a j e g o p o w i e r z c h n i w y t w a r z a się p e w n a ilość w o d o r o t l e n k u sodu, p r z e z co s u b s t a n c j a staje się h i g r o s k o p i j n a ; z a c h o d z i w ó w c z a s s z y b k a a b s o r p c j a wilgoci a t m o s f e r y c z n e j i ciepło w y dzielane w reakcji w o d o r k u z w o d ą m o ż e s p o w o d o w a ć z a p a l e n i e się o d c z y n n i k a . P r z y p r a c y z w o d o r k i e m sodu t r z e b a z a t e m z a c h o w a ć dużą o s t r o ż n o ś ć i wszelkie c z y n n o ś c i z w i ą z a n e ze s t o s o w a n i e m sucłffego o d c z y n n i k a w stanie s t a ł y m t r z e b a w y k o n y w a ć w specjalnej k o m o r z e z r ę k a w i c a m i w a t m o s f e r z e s u c h e g o a z o t u . N a j l e p s z y s p o s ó b l i k w i d o w a n i a resztek w o d o r k u s o d u p o l e g a n a o s t r o ż n y m d z i a ł a n i u o c t a n e m etylu (p.I,3,B,5(v)). W s p r z e d a ż y znajduje się r ó w n i e ż 5 5 — 6 0 - p r o c . zawiesina w o d o r k u s o d u w oleju m i n e r a l n y m ( p a r a f i n o w y m ) ' i w tej p o s t a c i odczynnik jest o wiele w y g o d n i e j s z y w uży ciu, a p r z e d e wszystkim bardziej bezpieczny, gdyż n i e jest t a k w r a ż l i w y n a d z i a ł a n i e wilgoci a t m o s f e r y c z n e j . W r e a k c j a c h z a c h o d z ą c y c h w t a k i c h r o z p u s z c z a l n i k a c h , w k t ó r y c h olej p a r a f i n o w y jest r o z p u s z c z a l n y ( n p . benzyna lekka, benzen, toluen itd.) m o ż n a stosować zawiesinę w o d o r k u s o d u ; o b e c n o ś ć oleju p a r a f i n o w e g o nie o s ł a b i a r e a k t y w ności odczynnika, G d y z p e w n y c h w z g l ę d ó w t r z e b a u s u n ą ć olej z zawiesiny w o d o r k u s o d u przed użyciem go d o reakcji (np., g d y t r u d n o b y ł o b y oddzielić olej p a r a f i n o w y od p r o d u k t u reakcji), w t e d y zawiesinę p r z e m y w a się b a r d z o s t a r a n n i e o s u s z o n y m r o z puszczalnikiem, n p . benzyną lekką, p r z e z d e k a n t a c ę . C z y n n o ś c i z t y m z w i ą z a n e t r z e b a w y k o n y w a ć w specjalnej k o m o r z e z r ę k a w i c a m i . 2
;
60. C h l o r e k c y n y f l l ) . O d c z y n n i k b e z w o d n y o t r z y m u j e się ze związku u w o d n i o n e g o w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . K r y s t a l i c z n y c h l o r e k cyny(II), S n C l 2 - 2 H a 0 o g r z e w a się p r z e z 1 h n a łaźni olejowej w t e m p . 1 9 5 — 2 0 0 ° C , a następnie studzi się g o i p r o s z k u j e ; p r o d u k t p r z e c h o w u j e się w e k s y k a t o r z e l u b w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku.. C h o c i a ż o t r z y m a n a " S p r z e d a w a n y p r z e z Veiitrori C o r p . , M e t a l s C h e m i c a l D i v i s i o n lub za p o ś r e d n i c t w e m A l d r i c h C h e m i c a l C o . A . A . Hintkley, Sodium Hydride Dispersions, Metal Hydrides Int. (obecnie Ventron Corp.), lipiec !964.
s u b s t a n c j a jest w y s t a r c z a j ą c o d o b r a d o wielu celów, t o j e d n a k n i e jest t o o d c z y n n i k c a ł k o w i c i e p e w n y . W r o k u 1930 S t e p h e n o p r a c o w a ł n i e z a w o d n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a t e g o odczynnika o b a r d z o w y s o k i m stopniu czystości. W zlewce p o j . 400 m l u m i e s z c z a się 102 g (89,5 m l , 1 m o l ) d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o i mieszając r ę c z n i e l u b m e c h a n i c z n i e d o d a j e się 123 g (0,5 m o l ) d w u w o d n e g o c h l o r k u cyny(II) cz.d.a.; o d w a d n i a n i e z a c h o d z i p r a w i e n a t y c h m i a s t . Wszystkie czynności t r z e b a w y k o n y w a ć p o d w y c i ą g i e m , p o n i e w a ż d u ż a ilość wydzielającego się ciepła m o ż e s p o w o d o w a ć w r z e n i e b e z w o d n i k a octowego. P o u p ł y w i e ok. 1 h b e z w o d n y chlorek cyny(II) odsącza się n a lejku B u c h n e r a l u b n a lejku z płytką p o r o w a t ą , p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 30 m l bezw. eteru, w celu o d m y c i a k w a s u o c t o w e g o , i suszy p r z e z n o c w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . B e z w o d n y chlorek cyny(II) m o ż n a p r z e c h o w y w a ć p r z e z d o w o l n i e długi czas w e k s y k a t o r z e l u b w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku. B e z w o d n y o d c z y n n i k jest b a r d z o b i g r o s k o p i j n y , ł a t w o r o z p u s z c z a się w a c e t o n i e i 1-pentanolu, a w benzenie, toluenie, k s y l e n i e i c h l o r o f o r m i e jest nierozpuszczalny. R ó w n i e ż ł a t w o r o z p u s z c z a się w a b s o l u t n y m m e t a n o l u i etanolu, lecz ślady w o d y p o w o dują j e g o n a t y c h m i a s t o w ą h y d r o l i z ę z u t w o r z e n i e m opalizującego osadu. 61. D w u t l e n e k siarki. W h a n d l u znajduje się s k r o p l o n y d w u t l e n e k s i a r k i ) w a l u m i n i o w y c h k a n i s t r a c h (masa n e t t o 500 g), k t ó r e są w y p o s a ż o n e w z a w o r y iglicowe. 62. K w a s s i a r k o w y . P o w s z e c h n i e u ż y w a n y s t ę ż o n y k w a s s i a r k o w y , d = 1.84, jest mieszaniną a z e o t r o p o w ą o t e m p . w r z e n i a 3 3 8 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) , zawierającą 9 8 % H2SO4 (1,799 g KzSO* w 1 m l ) . W s p r z e d a ż y znajduje się t a k ż e 100-proc. k w a s s i a r k o w y , k t ó r y m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć s a m e m u dodając obliczoną ilość o l e u m d o 9 8 - p r o c . k w a s u s i a r k o w e g o [11]. W h a n d l u znajduje się wiele r o d z a j ó w o l e u m o r ó ż n y c h z a w a r t o ś c i a c h SOa (aż d o o k . 6 5 % S 0 ) . O l e u m o z a w a r t o ś c i SO3 o d 0 d o 3 0 % jest cieczą, od 3 0 % d o 5 5 % SO3 — ciałem s t a ł y m (najwyższą w a r t o ś ć tt. 3 5 ° C m a oleum o z a w a r t o ś c i 4 5 % SO3), od 6 0 % d o 7 0 % SOa — p o n o w n i e cieczą. O l e u m należy p r z e c h o w y w a ć w grubościenn y c h b u t e l k a c h z doszlifowanymi k o r k a m i s z k l a n y m i . W celu stopienia tego k w a s u w y j m u j e się k o r e k z butelki, szyjkę butelki p r z y k r y w a się szkiełkiem z e g a r k o w y m i butelkę stawia się n a p ł y c i e azbestowej w s u s z a r c e ogrzanej d o t e m p . 4 0 ° C i w y p o s a ż o n e j w t e r m o s t a t . P o b r a n i e c i e k ł e g o o d c z y n n i k a p o w i n n o się o d b y w a ć z a p o m o c ą a u t o m a t y c z n e g o u r z ą d z e n i a dozującego z a i n s t a l o w a n e g o n a szyjce butelki; s p o s ó b ten jest z n a c z n i e lepszy niż p r z e l e w a n i e cieczy z butelki. J
3
63. C h l o r e k sulfurylu. P r o d u k t techniczny trzefea p o d d a ć destylacji frakcyjnej w a p a r a t u r z e szlifowej; z b i e r a się frakcję o tw. 6 9 — 7 0 ° C . Czysta s u b s t a n c j a w r z e w t e m p . 6 9 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . 64. C h l o r e k t i o n y l a . P r o d u k t t e c h n i c z n y z a w i e r a c z ę s t o ślady k w a s ó w , c h l o r k ó w siarki i c h l o r e k sulfurylu. Zanieczyszczenia t e należy bezwzględnie u s u n ą ć p r z e d uży ciem o d c z y n n i k a d o o t r z y m y w a n i a c h l o r k ó w k w a s o w y c h itd. W s p r z e d a ż y jest też oczyszczony c h l o r e k tionylu, k t ó r y n a d a j e się d o większości celów. P r o d u k t b e z b a r w n y o w y s o k i m stopniu czystości o t r z y m u j e się j e d n ą z d w ó c h n a s t ę p u j ą c y c h m e t o d . Metoda 1. H a n d l o w y c h l o r e k tionylu p o d d a j e się najpierw destylacji frakcyjnej z chinoliną w celu usunięcia zanieczyszczeń o c h a r a k t e r z e k w a ś n y m (50 g c h l o r k u t i o nylu i 10 m l chinoliny); destylację p r o w a d z i się w a p a r a t u r z e szlifowej, a o d b i e r a l n i k z a b e z p i e c z a się p r z e d d o s t ę p e m wilgoci r u r k ą z bezw. chlorkiem w a p n i a . N a s t ę p n i e destylat f r a k c j o n u j e się w t a k i s a m s p o s ó b , j a k p o w y ż e j z n a d w y g o t o w a n e g o oleju l n i a n e g o (50 g c h l o r k u tionylu i 20 m l oleju lnianego), zbierając frakcję wrzącą w temp. 76—78°C. Metoda 2. Jest t o n o w s z a i bardziej e k o n o m i c z n a m e t o d a o c z y s z c z a n i a c h l o r k u t i o n y l u ; jej szczegóły d o ś w i a d c z a l n e są o p i s a n e w [12], T e c h n i c z n y c h l o r e k tionylu umiesz c z a się w k o l b i e destylacyjnej i d o d a j e się nie więcej niż 5 % w a g . d i p e n t e n u (1,8-p-ment a d i e n u ) , o b r a c a j ą c . p r z y t y m k o l b ą r u c h e m w i r o w y m . P r z e p r o w a d z a się n a t y c h m i a s t u D o n a b y c i a n p . w firmie B D H L t d .
destylację tej mieszaniny p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (a nie p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem), ogrzewając k o l b ę p a l n i k i e m g a z o w y m (a nie w p ł a s z c z u g r z e j n y m ) ; nie u ż y w a się k o l u m n y frakcjonującej, a t e r m o m e t r z a n u r z a się w e wrzącej m i e s z a n i n i e . Destylację p r z e r y w a się, gdy t e m p e r a t u r a w cieczy osiągnie 8 4 — 8 6 ° C ; uzyskuje się w ten s p o s ó b 8 0 — 9 0 % ilości c h l o r k u tionylu wziętej d o oczyszczania, o tw. 7 6 — 7 8 C . N a s t ę p n a czynność, t o p o w t ó r n a destylacja p r o d u k t u z d o d a t k i e m 1—2% oleju lnianego z z a s t o s o w a n i e m k r ó t k i e j k o l u m n y f r a k c j o n u j ą c e j ; o t r z y m u j e się czysty, b e z b a r w n y c h l o r e k tionylu o tw. 7 7 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) . O d c z y n n i k należy p r z e c h o w y w a ć w szczelnej butelce z k o r k i e m szlifowym. C
65. Chlorek p-toluenosulfonylu. Jeśli o d c z y n n i k n i e jest świeżo z a k u p i o n y , m o ż e z a w i e r a ć z n a c z n e ilości k w a s u p - t o l u e n o s u l f o n o w e g o . Najskuteczniejsza m e t o d a oczysz c z a n i a c h l o r k u p-toluenosulfonylu polega n a rozpuszczeniu g o w m i n i m a l n e j ilości c h l o r o f o r m u (ok. 2,5 m l n a 1 g) i rozcieńczeniu r o z t w o r u p i ę c i o k r o t n ą objętością b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . P o odsączeniu w y t r ą c o n y c h zanieczyszczeń przesącz z a d a j e się węglem o d b a r w i a j ą c y m , sączy i zatęża do u z y s k a n i a m a ł e j objętości; w y d z i e lają się b e z b a r w n e k r y s z t a ł y czystego o d c z y n n i k a o 6 8 ° C , k t ó r e odsącza się ) prze m y w a oziębioną benzyną lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . 66. H a l o g e n k i trifenylometylu (halogenki tritylu). Chlorek trifenylometylu jest od c z y n n i k i e m d o s t ę p n y m w s p r z e d a ż y ; m o ż e on j e d n a k z a w i e r a ć trif en yl om etanol, k t ó r y t w o r z y się p r z e z h y d r o l i z ę p r o d u k t u zachodzącą p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a . Oczyszcza się go p r z e z rozpuszczenie w g o r ą c y m b e n z e n i e (w ilości w y n o s z ą c e j ok. p o ł o w ę m a s y oczyszczanego o d c z y n n i k a ) z a w i e r a j ą c y m 1 0 — 2 0 % c h l o r k u acetylu, rozcieńczenie r o z t w o r u d w o m a objętościami b e n z y n y lekkiej o tw. 6 0 — 8 0 ° C i o c h ł o d z e n i e . P r o d u k t od sącza się s z y b k o , p r z e m y w a b e n z y n ą lekką i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d w i ó r k a m i p a r a f i n y i żelem k r z e m i o n k o w y m (środki p o c h ł a n i a j ą c e rozpuszczalniki). Czysta substancja m a tt. 1 1 2 — 1 1 3 ° C ; należy ją p r z e c h o w y w a ć w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku, d o b r z e z a b e z p i e c z o n y m p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z powietrza. O d c z y n n i k ten m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć (1) ogrzewając d o w r z e n i a p o d chłod nicą zwrotną w ciągu 30 m i n r o z t w ó r 10 g trifenylometanolu w 5 m l bezw. benzenu z 6,0 ml świeżo d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u acetylu. P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n ę rozcieńcza się benzyną lekką (10 m ł , tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , oziębia w ł a ź n i l o d o w e j i odsącza k r y s z t a ł y ; krystalizacja i p r z e c h o w y w a n i e p r o d u k t u są opisane w metodzie 1. Bromek trifenylometylu, tt. 1 5 3 — 1 5 4 ° C , o t r z y m u j e się w a n a l o g i c z n y sposób z tri f e n y l o m e t a n o l u i b r o m k u acetylu. U w a g a . (1) O t r z y m y w a n i e c h l o r k u trifenylometylu z c z t e r o c h l o r k u węgla i benzenu o p i s a n o w p . IV,8. 67. Cynk. H a n d l o w y pyl c y n k o w y zwykle jest odczynnikiem ok. 9 0 - p r o c . i należy g o p r z e m y ć k w a s e m , a b y u s u n ą ć z p o w i e r z c h n i pyłu tlenek, który zmniejsza a k t y w n o ś ć o d c z y n n i k a . Pył c y n k o w y a k t y w u j e się mieszając p r z e z 2 m i n , n p . , 400 g o d c z y n n i k a , ze 150 m l 10-proc. kwa3U solnego. P o odsączeniu p r z e m y w a się g o 300 m l w o d y , a n a s t ę p n i e 100 m l a c e t o n u . Jeśli dla d a n e j reakcji w y m a g a n e jest b a r d z o d o k ł a d n e określenie ilości u ż y t e g o pyłu c y n k o w e g o , w ó w c z a s trzeba go z a n a l i z o w a ć posługując się j e d n ą z m e t o d o p i s a n y c h w [13]. C y n k jest również s p r z e d a w a n y w p o s t a c i b l a c h y , d r u t u o r a z waty. J e d n a z m e t o d o t r z y m y w a n i a t z w . „pary" cynk—miedź jest o p i s a n a w p . IV,169, O d c z y n n i k ten m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć mieszając z a k t y w o w a n y pył c y n k o w y z 2-proc. w o d n y m r o z t w o r e m siarczanu m i e d z i ; p o odsączeniu p r z e m y w a się s t a r a n n i e w o d ą , p o t e m a b s o l u t n y m e t a n o l e m , a n a k o n i e c bezw. e t e r e m , p . 111,17. A m a l g a m a t c y n k o (do redukcji Clemmensena) p r z y g o t o w u j e się w n a s t ę p u j ą c y sposób. Metoda 1. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 umieązcza się 200 g w a t y c y n k o w e j i p o k r y w a ją 10—15-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u . K o l b ę ogrzewa się delikatnie n a ł a ź n i w o d n e j d o osiągnięcia stanu energicznego w y d z i e l a n i a w o d o r u (ostrożnie!), a w t e d y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u n a t y c h m i a s t w y l e w a się (jeśli r e a k c j a prze-
biega z b y t energicznie, t o dla jej z a h a m o w a n i a m o ż n a r o z t w ó r najpierw rozcieńczyć w o d ą ) i c y n k p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e w o d ą destylowaną w celu o d m y c i a większości, jeśli nie c a ł e g o , w o d o r o t l e n k u sodu. P r z e m y t y cynk p o k r y w a się 1-proc. r o z t w o r e m c h l o r k u r t ę c i ( l l ) i p o z o s t a w i a n a 30—60 m i n , co pewien czas wstrząsając. R o z t w ó r c h l o r k u rtęci(II) zlewa się, a a m a l g a m a t c y n k u p r z e m y w a d w u k r o t n i e w o d ą destylo w a n ą . D o a m a l g a m a t u c y n k u d o d a j e się 500 m l stęż. k w a s u solnego i 100 m l w o d y o r a z w p r o w a d z a się substancję, k t ó r a m a b y ć r e d u k o w a n a (ilość substancji ok. 0 , 3 — 0,4 m o l ) . R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się przepuszczając p r z e z ciecz s t r u m i e ń g a z o w e g o chlorowodoru. Metoda 2 [14]. M i e s z a n i n ę 200 g w a t y c y n k o w e j , 15 g c h l o r k u rtęci(IT), 10 ml stęż. k w a s u solnego i 250 m l w o d y miesza się l u b w y t r z ą s a w ciągu 5 m i n . W o d n y r o z t w ó r d e k a n t u j e się, a a m a l g a m a t c y n k u p o k r y w a 150 m l w o d y i 200 m l stęż. kwasu solnego. D o t a k p r z y g o t o w a n e g o a m a l g a m a t u bezwłocznie d o d a j e się substancję, k t ó r a m a być r e d u k o w a n a (ok. 0,3—0,4 m o l ) i r o z p o c z y n a reakcję. 68. C y j a n e k c y n k u . O t r z y m y w a n i e tego o d c z y n n i k a t r z e b a p r z e p r o w a d z a ć p o d wy ciągiem, z a c h o w u j ą c dużą o s t r o ż n o ś ć p r z y wszystkich o p e r a c j a c h z c y j a n k a m i . P r z y g o t o w u j e się następujące r o z t w o r y : 100 g techn. cyjanku sodu ( 9 7 — 9 8 % N a C N ) w 125 m l w o d y o r a z 150 g bezw. c h l o r k u c y n k u w m o ż l i w i e najmniejszej objętości 50-proc. w o d n e g o etanolu (1). R o z t w ó r c y j a n k u sodu d o d a j e się szybko mieszając, d o r o z t w o r u c h l o r k u c y n k u . W y t r ą c o n y c y j a n e k c y n k u odsącza się za p o m o c ą p o m p y , s t a r a n n i e odsysając p o z o s t a ł ą ciecz i p r z e m y w a e t a n o l e m , a n a s t ę p n i e eterem. P r o d u k t suszy się w e k s y k a t o r z e lub n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j w t e m p . 5 0 ° C i p r z e c h o w u j e w szczelnie z a m k n i ę t y m słoiku. W y d a j n o ś ć jest p r a w i e ilościowa, a o t r z y m a n y cyjanek c y n k u m a czystość 9 5 — 9 8 % . S t w i e r d z o n o , ż e cyjanek c y n k u o b a r d z o w y s o k i m stopniu czystości n i e r e a g u j e w reakcji A d a m s a , będącej m o d y f i k a c j ą reakcji G a t t e r m a n n a (p. I V , 1 2 6 ) . P r o d u k t o t r z y m a n y wyżej opisaną m e t o d ą daje d o b r e wyniki reakcji. M o ż n a r ó w n i e ż używać handlowego cyjanku cynku, U w a g a . (1) W tej r e a k c j i z a w s z e należy s t o s o w a ć n a d m i a r c h l o r k u cynku w sto s u n k u d o c y j a n k u sodu. Jeżeli użyje się n a d m i a r u cyjanku s o d u , w ó w c z a s c y j a n e k c y n k u w y t r ą c a się w postaci gęstej p a p k i , k t ó r ą t r u d n o odsączyć; p r o d u k t t a k i nie n a d a j e się do otrzymywania hydroksyaldehydów aromatycznych.
LITERATURA 11.1, O c z y s z c z a n i e p o w s z e c h n i e u ż y w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w o r g a n i c z n y c h 1.
2.
M e t o d y o c z y s z c z a n i a w s z y s t k i c h w a ż n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w są o p i s a n e w m o n o g r a f i i : J. R i d d i c k , W . B . B u r ger: O r g a n i e s o l v e n t s . I n : T e c h n i ą u e s of c h e m i s t r y , r e d . A . W e i s s b e r g , w y d . 3 , t. II, N e w Y o r k , W i l c y - I n t e r s c i e n c e 1970. O r g a n i e S y n t h e s e s , C o l i . V o l . 4 , W i l e y 1963, s. 4 1 4 i 4 9 2 .
11.2, O t r z y m y w a n i e i o c z y s z c z a n i e o d c z y n n i k ó w 3.
4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.
(a) L . F. F i e s e r , M . Fieser: R e a g e n t s for o r g a n i e s y n t h e s i s , t. 1—3, N e w Y o r k , W i l e y - I n t e r s c i e n c c 1967—73. (b) D . D . P e r r i n , W . L . F . A m a r e g o , D . R . P e r r i n : P u n f i c a t i o n ot laboratory c h e m i c a i s , O x f o r d , P c r g a m o n P r e s s 1966. A . J. V o g e l : T e x t - B o c k o f quantitative i n o r g a n i c analysis. T h e o r y and practice, w y d , 3, L o n d o n , L o n g m a n s 1962, s. 3 6 3 . L . A . C a r p i n o : / . Org Chem. 1970, 3 5 , 3 9 7 1 . I. M . G o l d m a n : 1. Org. Chem. 1969, 34, 1979. R . 1. G r i t t e r , T. J. W a l l a c e : J. Org. Chem. 1 9 5 9 . 34. 1 0 5 1 . R, L. A u g u s t i n e : Catalytic h y d r o g e n a t i o n . Techniqu.es a n d a p l i c a t i o n in o r g a n i e s y n t h e s i s , L o n d o n , A r n o l d 1965, s. 6 9 . L . S. Silbert, E . Siegel, D . S w e r n : J. Org. Chem. 1962, 27, 1336. W p o z . 3(a), s. 1022. W p o z . 4 , s. 2 4 8 . W . R i g b y : Chem. and Ind. 3969. 4 2 , 1503. W p o z . 4 . s. 1091. E . L, M a r t i n ; / . Am. Chem. Soc. 1936, 5 8 , 1438.
Rozdział III Związki alifatyczne
A. ALKANY N a s t ę p u j ą c e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a ilustrują syntezę a l k a n ó w . 1. U w o d o r n i e n i e a l k e n ó w (p. I N , l ) . 2. R e d u k c j a a l d e h y d ó w i k e t o n ó w (p. 111,2). 3. H y d r o l i z a h a l o g e n k ó w a l k i l o m a g n e z o w y c h (p. 111,3). 4. R e a k c j e sprzęgania (a) j a k i m ulegają związki m e t a l o o r g a n i c z n e (p. 111,4 i 111,5) o r a z (b) przebiegające n a a n o d z i e (p. UI,6). A , l . U w o d o r n i e n i e a l k e n ó w . A l k e n y o r a z alkiny z łatwością ulegają p r z e m i a n i e w a l k a n y p o d c z a s w y t r z ą s a n i a ich z w o d o r e m w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j i p o d ciśnie n i e m a t m o s f e r y c z n y m w obecności k a t a l i z a t o r a p l a t y n o w e g o l u b p a l l a d o w e g o . P r o w a d z ą c r e a k c j ę w o b e c k a t a l i z a t o r a n i k l o w e g o , trzeba s t o s o w a ć nieco wyższe t e m p e r a t u r y i z w i ę k s z o n e ciśnienie (p. 1,17,1). ,
2
1
R .CH=CHR -^R .CH -CH -R 2
1
R • C ~ C -R
2
- 5 *
2
2
ł
R • CH • C H - R 2
2
2
PI
Ilustrację tej m e t o d y s t a n o w i o t r z y m y w a n i e 2 - m e t y l o b u t a n u (p. 111,1) z 2-metylo-2-bu t e n u (p. D I , 7 ) . W opisie t e g o p r e p a r a t u są z a w a r t e u w a g i n a t e m a t o b c h o d z e n i a się z n i s k o w r z ą c y m i cieczami o r a z d o t y c z ą c e interpretacji w i d m w p o d c z e r w i e n i . 111,1.
2-METYLOBUTAN
CH CH=C(CH3)3~^CH CH .CH{CH ) r
J
2
3
2
W k o l b i e d o u w o d o r n i a n i a p o j . 100 m l (p. 1,17,1) u m i e s z c z a się 100 m g k a t a l i z a t o r a A d a m s a ( d w u t l e n k u p l a t y n y , p . 11,2,51) i 9,8 g (0,14 m o l ) 2-metylo-2-butenu, K o l b ę łączy się z a p a r a t u r ą d o u w o d o r n i a n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (rys. 1,52) i dolną część k o l b y c h ł o d z i się w ł a ź n i zawierającej l ó d z wodą. N a s t ę p n i e k o l b ę o r a z b i u r e t y g a z o w e w y p e ł n i a się w o d o r e m w s p o s ó b o m ó w i o n y w p . 1,17,1; p o z a n o t o w a n i u w s k a z a ń objętości n a b i u r e t a c h g a z o w y c h , u s u w a się łaźnię c h ł o d z ą c ą i ł a g o d n i e w s t r z ą s a kolbą. P o p e w n y m czasie a b s o r p c j a w o d o r u ustaje, n a l e ż y w t e d y o d c z y t a ć c a ł k o w i t ą objętość p o c h ł o n i ę t e g o w o d o r u ; p o w i n n a o n a w y n o s i ć ok. 3 litrów. W t y m etapie r e d u k c j i k a t a l i z a t o r u l e g a s k o a g u l o w a n i u i o s i a d a n a dnie k o l b y . Z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się i u s u w a z a p a r a t u r y w o d ó r zastępując g o p o w i e t r z e m ; w y k o n u j e się t o w e d ł u g p o d a n e g o opisu. K o l b ę d o u w o d o r n i a n i a o d ł ą c z a się o d a p a r a t u r y i z a w a r t ą w niej ciecz przenosi się d o m a ł e j k o l b y destylacyjnej, a k a t a l i z a t o r p o z o s t a w i a się w k o l b i e r e a k -
c y j n e j ; w y k o n u j e się t o za p o m o c ą p i p e t k i - k r o p l o m i e r z a (1). 2 - M e t y l o b u t a n destyluje się (tw. 3 0 ° C ) stosując krótką c h ł o d n i c ę destylacyjną z l o d o w a t ą w o d ą w płaszczu c h ł o d z ą c y m o r a z z a n u r z a j ą c o d b i e r a l n i k w ł a ź n i oziębiającej z lodu i soli (2). W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 7 g ( 7 0 % ) . Z a p i s u j e się w i d m o I R p r o d u k t u i p o r ó w n u j e je z w i d m e m I R s u b s t r a t u (3), Należy z w r ó c i ć u w a g ę , że: a) występujące w a l k e n i e pasma, a b s o r p c j i p r z y 810 i 1675 c m (są o n e s p o w o d o w a n e d r g a n i e m d e f o r m a c y j n y m p o z a płasz czyznę, t z w . o u t of p i a n e , w i ą z a n i a = C — H o r a z d r g a n i e m r o z c i ą g a j ą c y m w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o węgiel—węgiel) znikają p o u w o d o r n i e n i u a l k e n u o r a z b) z a m i a s t p a s m a p r z y 1380 c m w a l k e n i e ( d r g a n i e rozciągające g r u p CH3) w w i d m i e związku u w o d o r n i o n e g o w y s t ę p u j e dublet p r z y 1385 i 1375 c m ( ( C H ) C o r a z k r a ń c o w a g r u p a CHa). - 1
- 1
- 1
3
3
U w a g i . (1) O p i s a n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest c h y b a bardziej w s k a z a n y n i ż k o n w e n c j o n a l n e odsączenie k a t a l i z a t o r a , z u w a g i n a dużą l o t n o ś ć w ę g l o w o d o r u . Z e szczegółami d o t y c z ą c y m i niszczenia, j a k też r e g e n e r a c j i k a t a l i z a t o r a m o ż n a się z a p o z n a ć w p . 1,17,1, Uwodornienie pod ciśnieniem atmosferycznym (12). (2) M o ż n a też z a s t o s o w a ć c h ł o d n i c ę z oziębioną wodą, k t ó r ą d o p r o w a d z a się d o p ł a s z c z a c h ł o d n i c y za p o m o c ą p o m p y dozującej ze z b i o r n i k a w y p e ł n i o n e g o w o d ą z lodem. (3) O b y d w a w i d m a trzeba zapisać stosując k u w e t ę o tej s a m e j g r u b o ś c i (0,0025 m m ) . A , 2 . R e d u k c j a a l d e h y d ó w i k e t o n ó w . J e d n y m ze s p o s o b ó w p r z e k s z t a ł c e n i a g r u p y k a r b o n y l o w e j w g r u p ę m e t y l e n o w ą jest r e d u k c j a m e t o d ą d e m m e n s e n a , polegająca n a d z i a ł a n i u a m a l g a m a t e m c y n k u w ś r o d o w i s k u s t ę ż o n e g o kwasu solnego R^CO-R^^^-Ri.cHrR
2
R e a k c j a t a jest p r z y k ł a d e m n i e t y p o w e g o przebiegu redukcji g r u p y k a r b o n y l o w e j — n a l e ż a ł o b y raczej oczekiwać, że p o d w p ł y w e m t a k i e g o u k ł a d u r e d u k u j ą c e g o , jak m e t a l — k w a s , ze związku k a r b o n y l o w e g o p o w i n i e n p o w s t a w a ć a l k o h o l str. 296 (p. 111,0,1). U w a ż a się, że w trakcje tej r e d u k c j i n i e t w o r z ą się przejściowo a l k o h o l e ; są o n e b o w i e m z w i ą z k a m i t r w a ł y m i w w a r u n k a c h reakcji C l e m m e n s e n a . P r z y j m u j e się więc, ż e r e a k c j a ta polega na przejściowym tworzeniu połączeń cynkoorganicznych. T y p o w y m przykła d e m reakcji jest r e d u k c j a 2 - h e p t a n o n u d o h e p t a n u (p. HI,Z). M e t o d ę C l e m m e n s e n a często stosuje się d o r e d u k c j i a r o m a t y c z n y c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h (str. 512, p . I V , A , 1 ) , w p r z y p a d k u k t ó r y c h u z y s k u j e się d o b r e w y d a j n o ś c i reakcji, z w ł a s z c z a p o w p r o w a d z e n i u m o d y f i k a c j i polegającej n a d o d a n i u r o z p u s z c z a l n i k a niemieszającego się z k w a s e m s o l n y m , n p . toluenu. W przypadkach, gdy m e t o d a Clemmensena zawodzi lub też, gdy trzeba wykluczyć sijme k w a ś n e ś r o d o w i s k o r e a k c j i z u w a g i n a o b e c n o ś ć g r u p f u n k c y j n y c h , k t ó r e są w r a ż l i w e n a działanie k w a s u , s k u t e c z n y m s p o s o b e m p r z e p r o w a d z e n i a r e a k c j i m o ż e o k a z a ć się r e d u k c j a m e t o d ą W o l f f a - K i ż n e r a a l b o jej m o d y f i k a c j a H u a n g a i M i n i o n a , T a ostatnia m e t o d a redukcji jest r ó w n i e ż o m ó w i o n a n a str. 512, p . I Y ^ l o r a z zilustro w a n a p r z y k ł a d e m w p . I V , 5 , metoda B. 111,2. H E P T A N (CH
3
C H • C H ) C O -» C H • ( C H ) • C H 2
2
2
3
2
5
3
W k o l b i e kulistej z t r z e m a s z y j a m i p o j . 1 I umieszcza się 1 0 0 g ( 1 , 5 3 m o l ) w a t y c y n k o w e j i a m a l g a m u j e się ją metodą 1 p o d a n ą w p . 1 1 , 2 , 6 7 . K o l b ę w y p o s a ż a się w m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, s p r a w n i e działającą c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m o r a z w r u r k ę w l o t o w ą d o w p r o w a d z a n i a g a z o w e g o c h l o r o w o d o r u sięgającą p r a w i e d o d n a k o l b y (rys. 11,4 i I,2e); m i ę d z y kolbą r e a k c y j n ą i z e s t a w e m d o g e n e r o w a n i a c h l o r o w o d o r u u m i e s z c z a się pustą p ł u c z k ę . P r z e z c h ł o d n i c ę wlewa się 250 m l stęż. k w a s u solnego i 50 m i w o d y i p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się 40 g ( 0 , 3 5 m o l ) 4-heptan o n u (p. I I I , 9 2 , . 4 ) . Przez m i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e p u s z c z a się p o w o l n y s t r u m i e ń c h l o r o w o d o r u ; jeśli p r z e b i e g r e a k c j i jest z b y t g w a ł t o w n y , w ó w c z a s należy n a p e w i e n c z a s w s t r z y m a ć p r z e p u s z c z a n i e c h l o r o w o d o r u . P o u p ł y w i e 2 — 3 h. większość a m a l g a m a t u
cynku ulegnie reakcji. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a n o c , a l e p r z e d t e m od łącza się ją od ź r ó d ł a g a z o w e g o c h l o r o w o d o r u . N a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się destylację z p a r ą w o d n ą w p r o s t z k o l b y r e a k c y j n e j . W t y m celu u s u w a się z k o l b y m i e s z a d ł o o r a z c h ł o d n i c ę zwrotną, j e d n ą szyję k o l b y z a m y k a się k o r k i e m , a w ś r o d k o w e j szyi u m i e s z cza się k o l a n k o , k t ó r e ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą destylacyjną; p a r ę w o d n ą w p r o w a d z a się, p r z e z r u r k ę w l o t o w ą d o gazu. D e s t y l a c j ę z p a r ą w o d n ą k o ń c z y się, g d y destylat jest k l a r o w n ą cieczą, O d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę , p r z e m y w a ją d w u k r o t n i e w o d ą destylo w a n ą , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. siarczanem w a p n i a i destyluje z u ż y c i e m k r ó t k i e j k o l u m n y frakcjonującej. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p , 9/7—£9 ° C (1). W y d a j n o ś ć h e p t a n u w y n o s i 26 g ( 7 4 % ) . U w a g a . (1) W większości p r z y p a d k ó w p r o d u k t y r e d u k c j i m e t o d ą C l e m m e n s e n a zawierają niewielkie ilości w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h . M o ż n a je u s u n ą ć p r z e z k i l k a k r o t n e w y t r z ą s a n i e ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m (ilość k w a s u w y n o s i 1 0 % objętości p r o d u k t u ) , d o t ą d aż w a r s t w a k w a s u przestaje się z a b a r w i a ć l u b p r a w i e przestaje; k a ż d e w y t r z ą s a n i e p o w i n n o t r w a ć ok. 5 m i n . W a r s t w ę w ę g l o w o d o r u p r z e m y w a się w o d ą , 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu, w o d ą ( d w u k r o t n i e ) , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i p o d d a j e destylacji frakcyjnej z n a d s o d u . Syntezy p o k r e w n e . O k t a n . D o r e a k c j i u ż y w a się 45 g (0,35 m o l ) 2 - o k t a n o n u (p. m , 8 7 ) i 100 g a m a l g a m a t u c y n k u . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 2 4 — 1 2 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 23 g ( 5 8 % ) . A , 3 . H y d r o l i z a h a l o g e n k ó w a l k i l o m a g n e z o w y c h . Z n a n y c h jest k i l k a m e t o d r e d u k c j i h a l o g e n k ó w alkilowych d o a l k a n ó w . H y d r o l i z a h a l o g e n k ó w a l k i l o m a g n e z o w y c h (od c z y n n i k ó w G r i g n a r d a , str. 306, p . H I , D , 2 ) s t a n o w i jeden ze s p o s o b ó w w y k o n a n i a t e g o przekształcenia, k t ó r y daje z a d o w a l a j ą c e wyniki,. Me
H.O
R X — R M g X — R H + Mg(HO)X eter
R e a k c j a z a c h o d z i ilościowo, c o z o s t a ł o w y k o r z y s t a n e d o o z n a c z a n i a d o r u " m e t o d ą C e r e w i t i n o w a (np. = C — H , — O H , — S H , — N H , — C 0 p o d d a j e się reakcji z n a d m i a r e m j o d k u m e t y l o m a g n e z o w e g o i m i e r z y dzielonego m e t a n u w biurecie g a z o w e j . Opis o t r z y m y w a n i a h e k s a n u p o d a n y j a k o przykład omawianej reakcji. 2
2
„aktywnego wo H itp.). Z w i ą z e k się objętość wy (p. m , 3 ) został
111,3. H E K S A N Me
CaH^Br — ^ C H M g B r 5
i 3
.eter
C H 6
1 3
M g B( ur) rozc. - ^ ^HUC ! c H 6
1 4
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 l u b 750 m l z a o p a t r u j e się w u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z o p o j . 100 m l i s p r a w n i e działającą c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m (rys. I,13b l u b I,13c); z a r ó w n o w k r a p l a c z , jak i c h ł o d n i c ę t r z e b a zabezpieczyć r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . W s z y s t k i e części a p a r a t u r y muszą być s t a r a n n i e w y s u szone. K o l b ę reakcyjną n a l e ż y tak u m o c o w a ć , a b y m o ż n a ją b y ł o o g r z e w a ć n a łaźni w o d n e j . W k o l b i e u m i e s z c z a się 12,0 g (0,5 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h (1), 100 m o s u s z o n e g o s o d e m eteru i k r y s z t a ł e k j o d u . O d w a ż a się 82,5 g (70,5 m l , 0,5 m o l ) osu s z o n e g o 1 - b r o m o h e k s a n u (p. I H , 5 5 ) i wlewa d o w k r a p l a c z a . D o m a g n e z u p o k r y t e g o eterem d o d a j e się ok. 10 g 1 - b r o m o h e k s a n u i k o l b ę o g r z e w a z a n u r z a j ą c ją w gorące; wodzie. Z a r a z p o r o z p o c z ę c i u r e a k c j i ł a ź n i ę z gorącą w o d ą o d s t a w i a się, w ł ą c z a m i e s z a d ł o i powoli w k r a p l a p o z o s t a ł ą część b r o m k u ; s z y b k o ś ć w k r a p l a n i a u s t a l a się t a k , ą b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a w s p o s ó b dający się k o n t r o l o w a ć . Z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e z c a ł y Czas m i e s z a się, a jeśli p o t r z e b a — r ó w n i e ż p o d g r z e w a , a b y u t r z y m y w a ł o się ł a g o d n e w r z e n i e eteru. R e a k c j ę p r o w a d z i się d o t ą d , a ż p r a w i e c a ł y m a g n e z p r z e j d z i e d o r o z t w o r u (ok. 4 h). N a s t ę p n i e d o d a j e się 27 g c h l o r k u a m o n u cz.d.a. i m i e s z a n i n ę r e a k c y j ną p o z o s t a w i a n a n o c . D o o c h ł o d z o n e j w l o d z i e m i e s z a n i n y d o d a j e się powoli d u ż y
n a d m i a r r o z c . k w a s u s o l n e g o ; w y d z i e l o n y o s a d ulega c a ł k o w i c i e r o z p u s z c z e n i u . O d dziela się górną, eterową w a r s t w ę i p r z e m y w a ją k o l e j n o r o z c . k w a s e m s o l n y m i w o d ą , a p o t e m suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . R o z t w ó r e t e r o w y destyluje się stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą (np. k o l u m n ę H e m p l a w y p e ł n i o n ą 6 - m m pierścieniami s z k l a n y m i l u b p o r c e l a n o w y m i a l b o 30-cm k o l u m n ę D u f t o n a w y k o n a n ą ze szkła (rys. I,90c o r a z I,90a). P o przejściu eteru destyluje h e k s a n w t e m p . 6 7 — 7 0 ° C (13—14 g, 3 0 — 3 3 % ) . U w a g a . (1) H a n d l o w e w i ó r k i m a g n e z u d o reakcji G r i g n a r d a należy p r z e m y ć eterem o s u s z o n y m s o d e m , a b y u s u n ą ć t ł u s t e zanieczyszczenia m o g ą c e z n a j d o w a ć się n a p o w i e r z c h n i m e t a l u ; p o odtłuszczeniu w i ó r k i suszy się w t e m p . 100°C i z o s t a w i a d o ostygnięcia w e k s y k a t o r z e . A , 4 a . Reakcje sprzęgania związków metaloorganicznych. B a r d z o d a w n o o p r a c o w a n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a a l k a n ó w polega n a o g r z e w a n i u h a l o g e n k ó w alkilów z metalicz n y m s o d e m (synteza W u r t z a ) 2RX + 2Na -> R—R + 2NaX S y m e t r y c z n e sprzęganie, t j . takie, w k t ó r y m uczestniczą d w i e cząsteczki określonego h a l o g e n k u alkilu, z a c h o d z i z lepszą wydajnością n i ż analogiczny proces niesymetrycz n e g o sprzęgania, j a k i t r z e b a b y ł o b y p r z e p r o w a d z i ć , chcąc n p . o t r z y m a ć a l k a n o nie parzystej liczbie a t o m ó w węgla p o ł ą c z o n y c h w ł a ń c u c h prosty l
J
R X + R*X + 2Na -> R — R
2
1
!
+ R —R* + R — R
2
+ 2NaX
S t w i e r d z o n o , że w reakcji W u r t z a polegającej n a sprzęganiu s y m e t r y c z n y m , uzyskuje się szczególnie d o b r e w y d a j n o ś c i w p r z y p a d k u wyższych h o m o l o g ó w a l k a n ó w . W y b r a n e p r z y k ł a d y syntez (heksan, o k t a n , d e k a n , d o d e k a n ) m o ż n a znaleźć w p . H I , 4 . Łączenia się g r u p a l k i l o w y c h , z a c h o d z ą c e g o w w y n i k u u t w o r z e n i a w i ą z a n i a o wę giel—węgiel, m o ż n a r ó w n i e ż d o k o n a ć stosując w reakcji k o m p l e k s y „ m i e d z i a n o w e " (ang. c o p p e r „ a t e " c o m p l e x e s ) . D o g o d n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a tych o d c z y n n i k ó w m i e d z i o o r g a n i c z n y c h polega n a reakcji d w ó c h m o l i związku l i t o o r g a n i c z n e g o z j e d n y m m o l e m o d p o w i e d n i e g o h a l o g e n k u m i e d z i ( I ) . N a s t ę p n i e związek m i e d z i o o r g a n i c z n y pod s t a w i a c h l o r o w i e c w cząsteczce h a l o g e n k u alkilu w reakcji z a c h o d z ą c e j w e d ł u g m e c h a n i z m u Sjil l
2 R L i + C u X - > R ^ C u L i + LiX dialkilomied z i a n litu 2
1
2
RSCuLi + R X - R — K
+ R ' C u + LiX
O t r z y m y w a n i e u n d e k a n u (p. 111,5) jest p r z y k ł a d e m takiej reakcji sprzęgania grup alki lowych. 111,4. O K T A N 2CiH<>Br: + 2Na -» C H S
] S
+ 2NaBr
P o d warstwą eteru osuszonego s o d e m (p. 11,1,75) o d w a ż a się 23 g (1 m o l ) oczysz c z o n e g o s o d u , k r o i go się s z y b k o n a niewielkie k a w a ł k i i — r ó w n i e ż s z y b k o — u m i e s z cza w suchej kolbie kulistej o p o j . 750 m l lub 1 1. K o l b ę z a m y k a się suchą c h ł o d n i c ą z w r o t n ą o dług. 30 c m z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ( n p . c h ł o d n i c a D a v i e s a ) i a p a r a t u r ę m o n t u j e się tak, a b y m o ż n a b y ł o k o l b ę ogrzewać n a siatce a z b e s t o w e j . O d w a ż a się 68,5 g (53 m l , 0,5 m o l ) b r o m k u butylu (p. m,54) osuszonego bezw. siar c z a n e m w a p n i a . Przez c h ł o d n i c ę w l e w a się d o k o l b y ok, 5 ml b r o m k u i jeśli nie roz p o c z y n a się s a m o r z u t n a r e a k c j a , t o k o l b ę o g r z e w a się delikatnie m a ł y m , świecącym p ł o m i e n i e m . G d y tylko r e a k c j a r o z p o c z n i e się (sód przybiera b a r w ę niebieską) należy zaprzestać ogrzewania kolby, a k i e d y t e m p o reakcji osłabnie, z a w a r t o ś ć k o l b y t r z e b a d o b r z e w y t r z ą s n ą ć . Z w y k l e w y w o ł u j e t o p o n o w n y , w y r a ź n y bieg reakcji, p r z y czym s ó d m o ż e częściowo stopić się. P o n o w n i e d o d a j e się 5 ml b r o m k u butylu i wstrząsa
111,5.
Undekan
271
kolbą, a g d y t e m p o reakcji z n ó w osłabnie, c z y n n o ś ć tę p o w t a r z a się d o t ą d , aż c a l a ilość b r o m k u zostanie w p r o w a d z o n a d o k o l b y reakcyjnej (ok, 1,5 h). M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 1—2 h, p o c z y m z w k r a p l a c z a u m i e s z c z o n e g o n a szczycie c h ł o d n i c y z w r o t n e j w k r a p l a się kolejno: 50 m l r e k t y f i k a t u w ciągu 1,5 h, 50 m l 50-proc. w o d n e g o r o z t w o r u e t a n o l u w ciągu 30 m i n i w kofjcu 50 m l w o d y destylowanej w ciągu 15 m i n ; od czasu d o czasu kolbą należy p o t r z ą s n ą ć . D o mieszaniny d o d a j e się 2—3 m a ł e ka w a ł k i p o r o w a t e j p o r c e l a n y i całość o g r z e w a d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 3 h ; b r o m e k butylu, k t ó r y nie uległ reakcji, ulega w t y m czasie hydrolizie. P o d o d a n i u dużej ilości w o d y (500—750 m l ) oddziela się górną w a r s t w ę s u r o w e g o o k t a n u ( 1 7 — 18 g), p r z e m y w a ją j e d e n r a z r ó w n ą objętością w o d y i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . P r o d u k t destyluje się stosując k o l b ę z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e niu (rys. 1,89); zbiera się frakcję wrzącą w t e m p . 123—126°C (15 g, 5 2 % ) (1). U w a g a . (1) Wszystkie w ę g l o w o d o r y o t r z y m y w a n e w r e a k c j i W u r t z a zawierają nie wielkie ilości w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h . M o ż n a j e u s u n ą ć p r z e z k i l k a k r o t n e wy t r z ą s a n i e ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m (ilość k w a s u w y n o s i 1 0 % objętości p r o d u k t u ) d o t ą d , aż k w a s przestaje się z a b a r w i a ć lub p r z y b i e r a c o najwyżej leciutko żółtawą b a r w ę ; k a ż d e w y t r z ą s a n i e p o w i n n o t r w a ć ok. 5 min. W a r s t w ę w ę g l o w o d o r u p r z e m y w a się wodą, 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u , w o d ą ( d w u k r o t n i e ) i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , a n a s t ę p n i e destyluje z n a d s o d u ; z w y k l e t r z e b a p r z e p r o w a d z i ć dwie destylacje. S y n t e z y p o k r e w n e . H e k s a n . D o reakcji u ż y w a się 23 g (1 mol) s o d u i 61,5 g (45,5 m l , 0,5 m o l ) b r o m k u i z o p r o p y l u (p. H I , 5 4 ) . W s k a z a n e jest z a s t o s o w a n i e d w ó c h s p r a w n y c h chłodnic zwrotnych z podwójnym płaszczem chłodzącym, zmontowanych szeregowo. Z b i e r a się frakcję o tw. 6 8 — 7 0 ° C (10 g, 4 7 % ) . D e k a n . D o reakcji stosuje się 23 g ( 1 mol) sodu i 75,5 g (62 ml, 0,5 m o l ) 1-bromop e n t a n u (p. 111,54) l u b 99 g (65,5 m l , 0,5 m o l ) 1-jodopentanu ( p . i n , 5 8 ) . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 7 1 — 1 7 4 C (28 g, 7 9 % ) . D o d e k a n . D o reakcji u ż y w a się 23 g ( 1 m o l ) sodu i 82,5 g (70,5 ml, 0,5 m o l ) 1 - b r o m o h e k s a n u (p. 111,55). Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 9 4 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) (37 g, 8 7 % ) . C
IU,5.
UNDEKAN
C H s L i -I- Cul 3
( C H ) jCuLi + Lii 4
9
— 7 S L-
W k o l b i e kulistej z d w o m a szyjami p o j . 500 m l umieszcza się 9,53 g (0,05 mol) jod k u miedzi(I) o r a z z a t o p i o n y w szkle wirujący m a g n e s m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . Jedną szyję kolby z a m y k a się specjalną zatyczką g u m o w ą (septum g u m o w e ) , a d r u g ą szyję łączy się z j e d n y m z r a m i o n t r ó j d r o ż n e g o k r a n u . D r u g i e r a m i ę tego k r a n u łączy się ze ź r ó d ł e m o s u s z o n e g o i p o z b a w i o n e g o tlenu azotu (rys. 1,49), trzecie zaś r a m i ę łączy się z p o m p ą próżniową. P r z e z o d p o w i e d n i e u s t a w i e n i e trójdrożnego k r a n u o t w i e r a się p o ł ą c z e n i e kolby z p o m p ą p r ó ż n i o w ą i u s u w a z niej p o w i e t r z e (d), a n a s t ę p n i e , p r z y s z y b k i m p r z e p ł y w i e s t r u m i e n i a a z o t u , b a r d z o ostrożnie p r z e k r ę c a j ą c k u r e k k r a n u trój d r o ż n e g o , łączy się k o l b ę ze ź r ó d ł e m azotu i w y p e ł n i a ją t y m g a z e m . C a ł y p r o c e s p o w t a r z a się d w u k r o t n i e ; p o d c z a s p o w t ó r n e j e w a k u a c j i k o l b y o g r z e w a się ją ł a g o d n i e palnikiem. Przez cały czas p r o w a d z e n i a reakcji w k o l b i e należy u t r z y m y w a ć s t a t y c z n e ciśnienie a z o t u , c o osiąga się dzięki p r z e p u s z c z a n i u p o w o l n e g o s t r u m i e n i a a z o t u p r z e z u k ł a d d o p r o w a d z a j ą c y ten gaz. P o oziębieniu k o l b y w ł a ź n i zawierającej a c e t o n i suchy lód w p r o w a d z a się d o niej 100 m l bezw. t e t r a h y d r o f u r a n u (2) za p o m o c ą s t r z y k a w k i (3) p r z e z zatyczkę g u m o w ą . O c h ł o d z o n ą d o —78°C zawiesinę m i e s z a się m a g n e t y c z n i e i d o daje 52,0 m l 1,92-molarnego r o z t w o r u butylolitu w h e k s a n i e (4), r ó w n i e ż za p o m o c ą s t r z y k a w k i (5). R o z t w ó r w kolbie miesza się przez 1 h w t e m p . — 78 °C, a p o t e m d o d a j e się r o z t w ó r 3,39 g (0,015 m o l ) 1-jodoheptami (p. i n , 5 9 ) w 10 m l bezw. t e t r a h y d r o -
f u r a ń u , w p r o w a d z a j ą c go k r o p l a m i ze s t r z y k a w k i . R o z t w ó r m i e s z a się w t e m p . — 7 8 ° C p r z e z 1 h, a n a s t ę p n i e przez kolejne 2 h (6,7) w t e m p . 0 ° C (łaźnia l o d o w a ) . M i e s z a n i n ę , r e a k c y j n ą h y d r o l i z u j e się p r z e z o s t r o ż n e w y l a n i e jej d o 100 m l 1 M k w a s u solnego. O d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę organiczną, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje d w o m a p o r c j a m i p o 5 0 m l p e n t a n u . P o ł ą c z o n e w a r s t w y o r g a n i c z n e p r z e m y w a się w o d ą (50 m l ) , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i r o z p u s z c z a l n i k o d p a r o w u j e p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o w e j . P o zostałość destyluje się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m posługując się p r z y t y m p ó ł m i k r o a p a r a t e m destylacyjnym, w k t ó r y m w bocznej szyi jest k r ó t k a k o l u m n a f r a k c j o n u j ą c ą w y p e ł n i o n a s z k l a n y m i heliskami (rys. I,98a), U n d e k a n w r z e w t e m p . 1 9 4 — 1 9 7 ° C ; w y ^ d a j n o ś ć p r o d u k t u wynosi 1,24 g ( 5 3 % ) . U w a g i . (1) P o d c z a s w y k o n y w a n i a tej czynności a p a r a t u r ę należy osłonić ekrapeiri zabezpieczającym. (2) T e t r a h y d r o f u r a n p o w i n i e n b y ć świeżo destylowany z n a d g l i n o w o d o r k u litu. T e t r a h y d r o f u r a n n i e zawierający n a d t l e n k u (p. 11,2,19) należy p r z e c h o w y w a ć w a t m o sferze a z o t u n a d g l i n o w o d o r k i e m litu i p o t r z e b n ą ilość tego o d c z y n n i k a d e s t y l o w a ć t u ż p r z e d u ż y c i e m g o d o reakcji. (3) Z a r ó w n o s t r z y k a w k i , j a k i długie, giętkie igły d o nich m o ż n a z a k u p i ć w firmie Aldrich Chemical Co. (4) R o z t w o r y butylolitu, j a k też i n n e o d c z y n n i k i l i t o o r g a n i c z n e m o ż n a z a k u p i ć w firmie A l f a I n o r g a n i c s . (5) N a l e ż y z a p o z n a ć się z dalej p o d a n y m i u w a g a m i n a t e m a t p r z e c h o w y w a n i a i p o s ł u g i w a n i a się o d c z y n n i k a m i alkilolitowymi. (6) P o s t ę p reakcji m o ż n a z łatwością śledzić w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę G L C . Z a p o m o c ą s t r z y k a w k i z m i e s z a n i n y reakcyjnej p o b i e r a się p r ó b k i (ok. 2—3 ml) i p o d d a j e je h y d r o l i z i e o r a z ekstrakcji, p o s t ę p u j ą c p r z y t y m w e d ł u g opisu p o d a n e g o dla całej m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j , ale p r a c u j ą c w m a ł e j skali, W a r s t w ę organiczną analizuje się n a k o l u m n i e zawierającej 1 0 % s k w a l a n u n a C h r o m o s o r b i e W, u t r z y m u j ą c t e m p . 140°C. W t y c h w a r u n k a c h czas retencji 1-jodoheptanu jest nieco d ł u ż s z y niż czas retencji undekanu, (7) Z a k o ń c z e n i e reakcji ( b r a k alkilolitu) m o ż n a s p r a w d z i ć w y k o n u j ą c p r ó b ę G i l m a n a opisaną w p . 111,15, u w a g a (3), Przepisy dotyczące metod postępowania przy pracy z roztworami związków alkilolitow y c h . O d c z y n n i k a m i alkilolitowymi należy p o s ł u g i w a ć się ostrożnie i p r z y p r a c y z nimi w s k a z a n e jest noszenie odzieży o c h r o n n e j . R o z t w o r y związków alkilolitowych są nie s ł y c h a n i e ł a t w o p a l n e , zapalenie m o ż e nastąpić n a w e t w s k u t e k k o n t a k t u z wilgocią p o w i e t r z a . D l a t e g o zawsze t r z e b a je p r z e c h o w y w a ć , j a k też p o s ł u g i w a ć się nimi, w a t m o s f e r z e gazu obojętnego ( a r g o n u l u b a z o t u ) . D o o d m i e r z a n i a o r a z d o z o w a n i a t y c h r o z t w o r ó w najbardziej w s k a z a n e jest p o s ł u g i w a n i e się s t r z y k a w k a m i . W s p r z e d a ż y z n a j d u j e się cały szereg r ó ż n y c h o d c z y n n i k ó w alkilolitowych; należy s t a r a n n i e z a p o z n a ć się z i n s t r u k c j a m i d o s t a r c z a n y m i p r z e z p r o d u c e n t ó w , a d o t y c z ą c y m i p o s ł u g i w a n i a się t y m i o d c z y n n i k a m i . O d c z y n n i k l i t o o r g a n i c z n y m o ż n a p r z e c h o w y w a ć w pojemniku^ w k t ó r y m z o s t a ł z a k u p i o n y ; o t w ó r tego n a c z y n i a z a m y k a się specjalną zatyczką g u m o w ą (septum g u m o w e ) i p o t r z e b n e p o r c j e o d c z y n n i k a p o b i e r a się za p o m o c ą s t r z y k a w k i . P o p o b r a n i u określonej objętości o d c z y n n i k a , d o n a c z y n i a , z k t ó r e g o go p o b r a n o , trze b a w p r o w a d z i ć t a k ą samą objętość a z o t u , co w y k o n u j e się r ó w n i e ż p r z y użyciu strzy k a w k i . Przeniesienie o d c z y n n i k a lito o r g a n i c z n e g o z o p a k o w a n i a h a n d l o w e g o d o k o l b y z d w o m a l u b t r z e m a szyjami m o ż n a też w y k o n a ć w następujący s p o s ó b . W szyjach k o l b y r e a k c y j n e j umieszcza się k r a n y , k t ó r e służą j a k o w l o t i w y l o t dla a z o t u . K r a n w y l o t o w y p o w i n i e n być t a k s k o n s t r u o w a n y , a b y — p r z y jego o t w a r c i u — m o ż n a b y ł o p r z e z j e g o ś r o d e k w p r o w a d z i ć d o k o l b y igłę s t r z y k a w k i . Butelkę z o d c z y n n i k i e m z a m y k a się szczelnym k o r k i e m g u m o w y m , w k t ó r y m znajdują się dwie r u r k i szklane: k r ó t k a r u r k a w l o t o w a , k t ó r ą p o d ł ą c z a się d o ź r ó d ł a g a z u o b o j ę t n e g o , o r a z r u r k a o d p ł y w o w a , sięgająca d o d n a butelki z o d c z y n n i k i e m . R u r k ę o d p ł y w o w ą łączy się w ę ż e m polietyle-
111,6,
HeRsakoim
n o w y m z kolbą reakcyjną, k t ó r a p o p r z e d n i o została w y s u s z o n a i p r z e p ł u k a n a azotem.. O d c z y n n i k przetacza się d o k o l b y p r z e z z a s t o s o w a n i e niewielkiego n a d c i ś n i e n i a a z o t u . S k o r o tylko odczynnik z o s t a n i e w p r o w a d z o n y d o kolby, t r z e b a p r z e z nią p r z e p u s z c z a ć s t r u m i e ń gazu o b o j ę t n e g o . Butylolit m o ż n a p r z e c h o w y w a ć przez dłuższy czas w t e m p . p o k o j o w e j w a t m o s f e r z e a z o t u . C o pewien czas należy s p r a w d z a ć stężenie tego odczyn n i k a m e t o d ą opisaną dalej. S p o s o b y o z n a c z a n i a stężenia o d c z y n n i k ó w alkilolitowych i o d c z y n n i k ó w G r i g n a r d a . O d c z y n n i k i alkilolitowe i o d c z y n n i k i G r i g n a r d a tworzą b a r w n e k o m p l e k s y d o n o r o w o - a k c e p t o r o w e z szeregiem a r o m a t y c z n y c h związków h e t e r o c y k l i c z n y c h zawierających a z o t ; są t o n p . , 2,2'-bipirydyl, 1,10-fenantrolina o / a z 2,2'-bichinolil. P o d w p ł y w e m sub stancji zawierających k w a s o w y w o d ó r (w t y m p r z y p a d k u jest t o 2-butanol) o d c z y n n i k m e t a l o o r g a n i c z n y ulega r o z k ł a d o w i , c o p o w o d u j e zanik b a r w y z w i ą z k u k o m p l e k s o w e g o . Z a t e m k o m p l e k s y t e są o d p o w i e d n i m i w s k a ź n i k a m i d o m i a r e c z k o w a n i a o d c z y n n i k ó w m e t a l o o r g a n i c z n y c h . M i a r e c z k o w a n i e t o p r z e p r o w a d z a się w a t m o s f e r z e suchego i p o z b a w i o n e g o tlenu azotu, w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 50 m l , w y p o s a ż o n e j w r u r k ę wlotową d o a z o t u o r a z w r u r k ę odpływową, j a k też w wirujący m a g n e s mie s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , k t ó r y jest w o b u d o w i e szklanej. Trzecią szyję k o l b y z a m y k a się o d p o w i e d n i ą zatyczką (lub s e p t u m g u m o w y m ) , przez ś r o d e k k t ó r e j jest p r z e p r o w a d z o n a r u r k a s p u s t o w a biurety; z a k o ń c z e n i e spustu biurety p o w i n n o sięgać poniżej dolnej k r a wędzi zatyczki. K o l b ę suszy się w suszarce, a p o t e m studzi się przepuszczając s t r u m i e ń a z o t u (trze^ cią szyję k o l b y z a m y k a się k o r k i e m p o d c z a s tej operacji). W kolbie umieszcza się ok. 2 m g 2,2'-bipirydylu (1) i 10 m l bezw. b e n z e n u , p o c z y m p r z e p ł u k u j e ją a z o t e m przez ok. 20 m i n . U t r z y m u j ą c szybki p r z e p ł y w azotu, w y j m u j e n a chwilę r u r k ę odpły w o w ą i d o r o z t w o r u w k o l b i e d o d a j e 5,00-ml p r ó b k ę (2) o d c z y n n i k a metaloorganiczne^ .go. U z y s k a n y r o z t w ó r m i a r e c z k u j e się n a s t ę p n i e m i a n o w a n y m 1 M r o z t w o r e m 2-butan o l u w p-ksylenie (3) d o z a n i k u b a r w y k o m p l e k s u d o n o r o w o - a k c e p t o r o w e g o (4). .1 m o l 2-butanolu = 1 m o l o d c z y n n i k a m e t a l o o r g a n i c z n e g o U w a g i : (1) J a k o w s k a ź n i k i m o ż n a też z a s t o s o w a ć 1,10-fenantrolinę l u b 2,2'-bichinolih B a r w a k o m p l e k s u zależy od r o d z a j u c z y n n i k a k o m p l e k s u j ą c e g o . T a k n p . butylolit t w o rzy zielonożółte k o m p l e k s y z 2,2'-bichinolilem c z e r w o n o b r ą z o w e z 1,10-fenantroliną, a c z e r w o n o p u r p u r o w e z 2,2'-bipirydylem. (2) D o k ł a d n i e określoną p o r c j ę o d c z y n n i k a m e t a l o o r g a n i c z n e g o o d m i e r z a się pipetą, k t ó r ą p r z e d t e m o g r z e w a się w suszarce i studzi w strumieniu p r z e p ł y w a j ą c e g o a z o t u . N i e o d z o w n e jest p o s ł u g i w a n i e się p r z y t y m g u m o w ą „ g r u s z k ą " d o zasysania. (3) Stosuje się r o z t w o r y m n i e j l u b bardziej stężone, zależnie o d tego, j a k i e jest prze w i d y w a n e stężenie o d c z y n n i k a m e t a l o o r g a n i c z n e g o . Z a r ó w n o p-ksylen, j a k i 2-butanol należy osuszyć i p r z e d e s t y l o w a ć p r z e d u ż y c i e m (p. 11,1,4 i n , l , i 2 ) . (4) P o d c z a s m i a r e c z k o w a n i a r o z t w ó r jest k l a r o w n y , gdyż t w o r z ą c y się w reakcji 2 - b u t y l a n litu jest r o z p u s z c z a l n y w mieszaninie r o z p u s z c z a l n i k ó w . A , 4 b . R e a k c j e sprzęgania przebiegające n a a n o d z i e . Synteza a l k a n ó w , polegająca n a elektrolizie soli k w a s ó w k a r boks yl o w y c h , została p o r a z pierwszy o p i s a n a p r z e z K o l b e g o w 1849 r o k u . Opis techniki o r a z a p a r a t u r y , jaką stosuje się w tej syntezie, p o d a n o w p . 1,17,6; p o d a n y tu przepis n a o t r z y m y w a n i e h e k s a k o z a n u stanowi ilustrację reakcji K o l b e g o (szczegóły d o ś w i a d c z a l n e zostały u d o s t ę p n i o n e p r z e z dr R. P. L i n s t e a d a , C.B.E.. F . R . S . ) ( P a t r z r ó w n i e ż str. 4 1 3 , p , ffl,M,5). s
ITT,6. H E K S A K O Z A N 2CH -(CFI ) - C O 3
2
;i
€ ;
C „ H , + 2CO* 2
4
R o z p u s z c z a się 5,0 g czystego k w a s u t e t r a d e k a n o w e g o (kwasu m i r y s t y n o w e g o ) w 25 m l bezw, m e t a n o l u , d o k t ó r e g o p r z e d t e m d o d a n o 0,1 g sodu. R o z t w ó r t e n umiesz?
cza się w cylindrycznej k u w e c i e ( o długości 25 c m i średnicy 3 c m ) , w k t ó r e j znajdują się. d w i e elektrody p l a t y n o w e w kształcie p ł y t e k ( 2 , 5 X 2 , 5 cm) u m i e s z c z o n e w odległości 1—2 m m o d siebie (p. 1,17,6). Elektrolizę p r z e p r o w a d z a się z a p o m o c ą p r ą d u o n a t ę żeniu ok. 1 A , d o t ą d aż odczyn elektrolitu stanie się b a r d z o s ł a b o alkaliczny ( p H 7,5—8). P o d c z a s elektrolizy k u w e t ę c h ł o d z i się w łaźni lodow ej. O d czasu d o czasu z m i e n i a się k i e r u n e k p r ą d u , c o u m o ż l i w i a usunięcie osadzających się n a e l e k t r o d a c h n i e r o z p u s z c z a l n y c h p r o d u k t ó w u b o c z n y c h . Z a w a r t o ś ć k u w e t y z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c k i l k a k r o p l i l o d . k w a s u o c t o w e g o i większość r o z p u s z c z a l n i k a o d p a r o w u j e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a ł o ś ć wylewa się d o w o d y i s u r o w y p r o d u k t e k s t r a h u j e eterem. E k s t r a k t e t e r o w y p r z e m y w a się r o z c . r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i o d p a r o w u j e rozpuszczalnik. P o z o s t a ł o ś ć kry stalizuje się z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć h e k s a k o z a n u o tt. 57-—58 °C w y n o s i 2,4 g ( 6 5 % ) . T
B. ALKENY W i ą z a n i e p o d w ó j n e węgiel—węgiel m o ż n a w p r o w a d z i ć d o cząsteczki w y k o r z y s t u j ą c następujące m e t o d y postępowania. 1. P r o c e s y 1,2-eliminacji (czyli fi-eliminacji), j a k i m ulegają a l k o h o l e , h a l o g e n k i alkilów, c z w a r t o r z ę d o w e sole a m o n i o w e o r a z o c t a n y i d i t i o k a r b o n i a n y (od p . m,7 d o 111,12). 2. Częściowe u w o d o r n i e n i e k a t a l i t y c z n e a l k i n ó w (p. 111,13). 3. R e a k c j e a l k i l i d e n o f o s f o r a n ó w ze z w i ą z k a m i k a r b o n y l o w y m i (p. 111,14). 4. R e a k c j e sprzęgania typu W u r t z a , j a k i m ulegają halogenki allilu (p. 111,15 i 111,16). 5. P r z e g r u p o w a n i e a l k i n ó w (p. 111,17 i 111,18). B,l- P r o c e s y 1,2-eliminacji (^-eliminacja). Wiele s p o ś r ó d często s t o s o w a n y c h m e t o d w p r o w a d z a n i a wiązania p o d w ó j n e g o węgiel—węgiel polega n a o d e r w a n i u d w ó c h a t o m ó w l u b grup o d d w ó c h sąsiadujących a t o m ó w węgla w n a s y c o n y m ł a ń c u c h u węglo w y m . P r z e w a ż n i e , lecz nie z a w s z e , jedną z tych g r u p jest w o d ó r , a proces eliminacji m o ż e p r z e b i e g a ć z g o d n i e z m e c h a n i z m e m e t a p o w y m ( E l ) iub też w e d ł u g m e c h a n i z m u s y n c h r o n i c z n e g o (E2). (i) Często stosowaną m e t o d ą jest o d r y w a n i e w o d y o d alkoholi, z a c h o d z ą c e w środo wisku k w a ś n y m . N a j b a r d z i e j w s k a z a n y m w w a r u n k a c h l a b o r a t o r y j n y c h o d c z y n n i k i e m jest k w a s fosforowy. K w a s s i a r k o w y , k t ó r y jest r ó w n i e ż często s t o s o w a n y w tych re a k c j a c h , p o w o d u j e w znacznej m i e r z e zwęglenie i utlenienie r e a g e n t ó w , c o o b n i ż a wy d a j n o ś ć alkenu. A l k o h o l e t r z e c i o r z ę d o w e najłatwiej ulegają eliminacji; n a j p r a w d o p o d o b n i e j r e a k c j a ta jest p r o c e s e m E l
H ! R2C-CR2 ©
h o:-~^h 2
RiC = CR,
W p r z y p a d k u o d r y w a n i a w o d y o d 2 - m e t y l o - 2 - b u t a n o l u ( p r e p a r a t o p i s a n y w p . 111,7) p r z e j ś c i o w o u t w o r z o n y k a r b o k a t i o n m o ż e n a s t ę p n i e odszczepiać p r o t o n o d k a ż d e j
m3.
Alkeny
275
z d w ó c h sąsiednich pozycji, w s k u t e k czego uzyskuje się m i e s z a n i n ę i z o m e r y c z n y c h al k e n ó w , 2-metylo-2-butenu (I) i 2 - m e t y l o - l - b u t e n u (II)
(CH )20CH -CH 3
2
+
3
Ć H / - C
OH
CH-CH
CH
M
H @
3
>
CH -C = CH-CH 3
CH
3
:
2
3
(I)
(M-H©
CH =C-CH -CH I CH
3
3
• (II)
3
W p r z e w a d z e t w o r z y się alken najbardziej p o d s t a w i o n y (reguła Z a j c e w a ) ; w o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e s t o s u n e k p r o d u k t ó w 1:11 w y n o s i 4 : 1 , co s t w i e r d z o n o n a p o d s t a w i e a n a l i z y G L C . P r z e z o d e r w a n i e w o d y o d a l k o h o l u d r u g o r z ę d o w e g o , 2-metylocykloheksanolu, u z y s k u j e się m i e s z a n i n ę i z o m e r y c z n y c h a l k e n ó w ; r ó w n i e ż w t y m p r z y p a d k u prze w a ż a j ą c y m p r o d u k t e m jest alken bardziej p o d s t a w i o n y
O d w o d n i e n i e p i n a k o l u (p. n i , 2 9 ) jest w y g o d n ą m e t o d ą syntezy 2,3-dimetylobutadien u (p. 111,8), przy c z y m u b o c z n y m p r o d u k t e m w tej r e a k c j i jest p i n a k o l o n (p. 111,97) powstający w wyniku przegrupowania zachodzącego w środowisku kwaśnym. (ii) O d r y w a n i e c h l o r o w c o w o d o r ó w o d h a l o g e n k ó w alkilów z u t w o r z e n i e m a l k e n ó w z a c h o d z i w silnie z a s a d o w y m ś r o d o w i s k u , n p . p o d w p ł y w e m s t ę ż o n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu lub p o t a s u w etanolu, a l b o też r o z t w o r u a l k o h o l a n u . W t y c h w a r u n k a c h r e a k c j a p r z e b i e g a w e d ł u g m e c h a n i z m u E 2 , zgodnie z k t ó r y m g r u p y biorące u d z i a ł w reakcji muszą z n a j d o w a ć się w k o n f o r m a c j i a n t y p e r i p l a n a r n e j ; jest t o więc p r o c e s anty-eliminacji •
RO
R
L
£ R C -
R
ROH
9
RO--H,
R
C
>
R C = CR 2
2
*
R e a k c j ą k o n k u r u j ą c ą jest d w u c z ą s t e c z k o w a substytucja, p r o w a d z ą c a w o m a w i a n y m p r z y p a d k u d o p o w s t a w a n i a e t e r ó w ; reakcja ta staje się d o m i n u j ą c a , gdy s u b s t r a t a m i są h a l o g e n k i pierwszorzędowe, N a p r z y k ł a d , działając e t a n o l o w y m r o z t w o r e m w o d o r o tlenku p o t a s u na b r o m e k etylu uzyskuje się b a r d z o niewiele etylenu, a g ł ó w n y m p r o d u k t e m reakcji jest eter dietylowy. P r z y k ł a d e m ilustrującym p r o c e s o d r y w a n i a c h l o r o w c o w o d o r u jest o t r z y m y w a n i e 1,3-cykloheksadienu (p. 111,9) z 3 - b r o m o c y k l o h e k s e n u (p. 111,65), w k t ó r y m odczynni k i e m z a s a d o w y m jest chinolina. R e a k c j a o d r y w a n i a c h l o r o w c o w o d o r ó w od 1,2- ( o r a z 1,1) d i c h l o r o w c o p o c h o d n y c h s t a n o w i m e t o d ę w p r o w a d z a n i a d o cząsteczki wiązania p o t r ó j n e g o węgiel—węgiel (str. 289, p . m , C , l ) .
(iii) T e r m i c z n y r o z k ł a d c z w a r t o r z ę d o w y c h w o d o r o t l e n k ó w a m o n i o w y c h , z a c h o d z ą c y W a t m o s f e r z e azotu, stanowi kolejny p r z y k ł a d procesu dwucząsteczkowej eliminacji (tzw. m e t o d a wyczerpującego m e t y l o w a n i a H o f m a n n a ) .
:
R.CH CH NH ^4R.CH,.CHj(CH ) l? ^ R
2
3
2
©
ł i
>
3
0
R-CH .CH N(CH ) }OH ;
2
3
3
O HO:-*H R-CH^-CH; t
>R-CH = CH
•+- N ( C H )
2
3
3
+
H 0 2
R e a k c j a t a jest s z e r o k o s t o s o w a n a d o o z n a c z a n i a s t r u k t u r y p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h o c h a r a k t e r z e z a s a d o w y m (np. a l k a l o i d ó w ) , n a t o m i a s t jej w a r t o ś ć p r e p a r a t y w n a nie jest zbyt d u ż a . P r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m tę r e a k c j ę jest przekształcenie h e p t y l o a m i n y w 1-hepten (p. 111,10), Z g o d n i e z u d o s k o n a l o n ą m e t o d ą c z w a r t o r z ę d o w a n i a a m i n p i e r w s z o r z ę d o w y c h , r o z t w ó r h e p t y l o a m i n y w d i m e t y l o f o r m a m i d z i e z a d a j e się j o d k i e m metylu w obecności o d c z y n n i k a z a s a d o w e g o o dostatecznej m o c y z a s a d o w e j , lecz s ł a b y m c h a r a k t e r z e n u k l e o f i l o w y m (np. t r i b u t y l o a m i n y ) ; z a s a d a ta pełni funkcję a k c e p t o r a c h l o r o w c o w o d o r u , a więc p r z e k s z t a ł c a sole a m i n w w o l n e a m i n y , c o u m o ż l i w i a ich c a ł k o w i t e alkilowanie str. 487, p . H I , R , 4 ) . D o p r z e p r o w a d z e n i a c z w a r t o r z ę d o w y c h ' h a l o g e n k ó w a m o n i o w y c h w w o d o r o t l e n k i dotąd jeszcze używa się w i l g o t n e g o tlenku srebra, p o m i m o że jest o n o d c z y n n i k i e m d r o g i m o r a z , że w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h ' w y k a z u j e d z i a ł a n i e utleniające, c o p r o w a d z i d o p r o d u k t ó w u b o c z n y c h . I n n y s p o s ó b t e g o przekształcenia polega n a użyciu w o d o r o t l e n k u talu(I), k t ó r y jest o d c z y n n i k i e m d r o g i m i t o k s y c z n y m , ale n i e m a własności utleniających; m o ż n a też z a s t o s o w a ć synte tyczne wymieniacze jonowe o charakterze zasadowym. Wodne roztwory czwartorzędo wych w o d o r o t l e n k ó w a m o n i o w y c h , u z y s k i w a n e ostatnią m e t o d ą , są n a ogół bardziej r o z c i e ń c z o n e niż r o z t w o r y o t r z y m y w a n e i n n y m i m e t o d a m i . W etapie eliminacji nie o b s e r w u j e się ż a d n e g o p r z e g r u p o w a n i a , a więc b u d o w a szkieletu węglowego cząsteczki n i e u l e g a zmianie. P o n a d t o ogólną cechą tej reakcji jest to, że produktem powstającym w przewadze podczas termicznego rozpadu czwarto r z ę d o w y c h w o d o r o t l e n k ó w a m o n i o w y c h jest najmniej p o d s t a w i o n y alken (reguła Hof m a n n a b ę d ą c a przeciwieństwem reguły Z a j c e w a ) ; odnosi się t o d o p r z y p a d k ó w , w k t ó r y c h reakcji wyczerpującego m e t y l o w a n i a m e t o d ą H o f m a n n a p o d d a j e się a m i n y d r u g o bądź trzeciorzędowe CH
3
RCH CH -NH.CH .CH ^^R.CH -CH .N®CH .CH }X R
2
2
3
2
I
2
CH CH
R
2
2
3
3
•
3
3
R-CH -CH -N(CH ) 2
S
^ ^-
e
R-CH -CH N-CH -CH }OH CH
G ;
3
i© 2
3
2
+
CH =CH 2
2
+
H 0 2
(iv) D w a kolejne p r z y k ł a d y ilustrujące m e t o d y syntezy a l k e n ó w to piroliza estrów k w a s u o c t o w e g o o r a z t e r m i c z n y r o z k ł a d analogicznych estrów k w a s u d i t i o k a r b o n o w e g o ; d r u g a reakcja z a c h o d z i w niższej t e m p e r a t u r z e . P r z y j m u j e się, że o b i e reakcje prze biegają z g o d n i e z m e c h a n i z m e m p r o c e s u syn-eliminacji
Ett,7,
2-Metyla-2-buten
277
c=<Ą
_ C-C
•
>• C H j - C 0 H + - ^ C = C ; T 2
^
y-
W o b u przypadkach, t r z e b a w p r a w d z i e s t o s o w a ć dość w y s o k i e t e m p e r a t u r y , ale d u ż ą zaletą tych reakcji jest t o , że u z y s k i w a n e a l k e n y zwykle n i e są zanieczyszczone związ k a m i p o w s t a ł y m i w w y n i k u m i g r a c j i p o d w ó j n e g o wiązania l u b p r z e g r u p o w a n i a szkieletu w ę g l o w e g o cząsteczki. Ilustracją pirolizy o c t a n ó w jest s y n t e z a 1,4-pentadienu (p. 111,11) z 1,5-diacetoksyp e n t a n u . D i o c t a n ten o t r z y m u j e się z o c t a n u 5-chloropentylu, k t ó r y z kolei z łatwością u z y s k u j e się, działając c h l o r k i e m acetylu n a t e t r a h y d r o p i r a n . R e a k c j a o t w i e r a n i a pier ścienia jest c i e k a w y m p r z y k ł a d e m d o p o r ó w n a n i a z m e t o d a m i o t r z y m y w a n i a a,
3 ) l
C.&-CH
3
i ^
1
! ^ -
przesuniecie grupy metylowej
#3H ) C-CH(CH3)a 3
(ĆH^Ć^adt^
a
P r o d u k t reakcji u z y s k i w a n y z d i t i o k a r b o n i a n u jest j e d n o r o d n y , c o s t w i e r d z a się a n a l i zując m e t o d ą G L C , a jego w i d m o I R w y r a ź n i e wskazuje, że n i e n a s t ą p i ł o p r z e g r u p o w a n i e szkieletu w ę g l o w e g o p o d c z a s reakcji. 111,7. 2 - M E T Y L O - 2 - B U T E N (w mieszaninie
z
2-metylo-l-butenem)
£CH } -C(QH)• C H - C H i E ^ 2 t (CH ) • C = C H • C H + C H = C ( C H ) . ĆH • CH 3
2
2
3
3
2
3
2
3
2
3
W kolbie kulistej p o j . 100 m l u m i e s z c z a się 25,0 g (31 m l , 0,28 mol) 2-metylo-2-butań o l u i 10 m l 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o i d o k ł a d n i e m i e s z a p r z e z o b r a c a n i e k o l b y r u c h e m w i r o w y m . K o l b ę z a o p a t r u j e się w k o l u m n ę frakcjonującą o długości 20 cm. w y p e ł n i o n ą szklanymi heliskami, n a s a d k ę destylacyjną C l a i s e n a o r a z c h ł o d n i c ę , k t ó r ą łączy się z odbieralnikiem (kolba p o j . 50 m l ) c h ł o d z o n y m z z e w n ą t r z w zlewce z w o d ą z l o d e m (rys. 1,89). D o d a j e się p a r ę k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y i m i e s z a n i n ę r e akcyjną ogrzewa się ostrożnie p a l n i k i e m B u n s e n a . Z b i e r a się frakcję alkenową w r z ą c ą w zakresie 3 5 — 3 8 ° C w ciągu 30 m i n . D e s t y l a t suszy się 1—2 g s i a r c z a n u m a g n e z u . A p a r a t u r ę d o destylacji m y j e się i suszy, o s u s z o n y destylat d e k a n t u j e się d o kolby kuli stej p o j . 50 m l i p o n o w n i e p o d d a j e destylacji w tej samej a p a r a t u r z e . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 3 7 — 3 8 C ; w y d a j n o ś ć w y n o s i 12,5 g ( 6 4 % ) . Z a p i s u j e się w i d m o I R p r o d u k t u stosując k u w e t ę o g r u b o ś c i 0,025 m m . W i d o c z n e są w n i m p a s m a d r g a ń r o z ciągających wiązań p o d w ó j n y c h węgiel—węgiel, z a r ó w n o z n a j d u j ą c y c h się n a k o ń c u ł a ń c u c h a (1645 c m ) , j a k i w ś r o d k u ł a ń c u c h a w ę g l o w e g o (1670 c m - ) . R ó w n i e ż p a s m a p r z y 890 i 805 c m ( d r g a n i a d e f o r m a c y j n e = C — H ) świadczą o obecności u g r u p o w a n i a olefinowego tak n a k o ń c u , j a k i w e w n ą t r z ł a ń c u c h a w ę g l o w e g o . A n a l i z u j e się p r o D
- 1
- 1
2>r
1
d u k t m e t o d ą G L C stosując k o l u m n ę z olejem s i l i k o n o w y m i u t r z y m u j ą c t e m p . 3 0 ° Ć ; najpierw u z y s k u j e się s y g n a ł 2-metylo-1-butenu, a z a r a z p o n i m n a s t ę p u j e s y g n a ł 2 - m e t y l o - 2 - b u t e n u . S t o s u n e k p o w i e r z c h n i p o d t y m i s y g n a ł a m i w y n o s i 1:4. S y n t e z y p o k r e w n e . C y k l o h e k s e n . K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l w y p o s a ż a sle> w k o l u m n ę frakcjonującą ( n p . k o l u m n ę H e m p l a w y p e ł n i o n ą 6 - m m s z k l a n y m i l u b p o r c e l a n o w y m i pierścieniami), n a szczycie k t ó r e j z n a j d u j e się t e r m o m e t r , o r a z w e w k r a p l a c z ; trzecią szyję kolby z a m y k a się k o r k i e m . K o l u m n ę łączy się z c h ł o d n i c ą destyla cyjną o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , a j a k o o d b i e r a l n i k a u ż y w a się k o l b y ssaw k o w e j c h ł o d z o n e j z zewnątrz l o d e m . W k o l b i e umieszcza się 50 g 8 5 - p r o c . k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o i o g r z e w a w ł a ź n i olejowej d o t e m p . 160—170°C. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się 250 g (2,5 m o l ) c y k l o h e k s a n o l u w ciągu 1,5—2 h. P o w k r o p l e n i u całej ilości c y k l o h e k s a n o l u p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę ł a ź n i do ok. 2 0 0 ° C i u t r z y m u j e się tę t e m p e r a t u r ę p r z e z 2 0 — 3 0 m i n . T e m p e r a t u r a n a szczycie k o l u m n y nie p o w i n n a w z r o s n ą ć p o n a d 9 0 ° C . D e s t y l a t wysyca się solą, oddziela g ó r n ą w a r s t w ę i suszy ją s i a r c z a n e m m a g n e z u . S u r o w y p r o d u k t destyluje się p r z e z w y d a j n ą k o l u m n ę , zbierając frakcję w r z ą c ą w t e m p . 81—83 ° C ; p o z o s t a ł o ś ć s t a n o w i g ł ó w n i e c y k l o h e k s a n o l . W y d a j n o ś ć c y k l o h e k s e n u w y n o s i 165 g ( 8 0 % ) . 1-Merylocykloheksen. D o r e a k c j i u ż y w a się 20 g (0,18 m o l ) 2 - m e t y l o c y k l o h e k s a n o l u i 5 m l k w a s u fosforowego. P o s t ę p u j e się t a k , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 2 - m e t y l o - 2 - b u t e n u , z t y m , że stosuje się krótszą k o l u m n ę frakcjonującą (12 c m ) , jak t e ż n i e c h ł o d z i się z z e w n ą t r z odbieralnika. Z b i e r a się frakcję w r z ą c ą w 110—112°C, suszy ją i destyluje p o w t ó r n i e , u ż y w a j ą c a p a r a t u r y d o zwykłej destylacji. F r a k c j ę zawierającą o c z y s z c z o n e a l k e n y z b i e r a się w t e m p , 1 0 3 — 1 1 0 ° C ; w y d a j n o ś ć w y n o s i 14,2 g ( 7 6 % ) . P r o d u k t anali z u j e się m e t o d ą G L C , stosując k o l u m n ę z olejem s i l i k o n o w y m w t e m p . 6 0 ° C (p. 1,31); najpierw p o j a w i a się sygnał 3 - m e t y l o c y k l o h e k s e n u ( 2 0 % ) , p o n i m n a s t ę p u j e s y g n a ł 1-metylocykloheksenu. G ł ó w n y p r o d u k t reakcji, 1-metylocykloheksen, tw. 110°C, m o ż n a oddzielić o d i z o m e r y c z n e g o 3 - m e t y l o c y k l o h e k s e n u o tw. 1 0 3 ° C p r z e z s t a r a n n e f r a k c j o n o w a n i e z u ż y c i e m k o l u m n y z wirującą wstęgą r y s . 1,94. m,8.
2,3-DIMETYLO-l,3-BUTADIEN
(CH ) C(OH)-C(OHXCH:3) 3
2
2
-^I>CH =C(CH )-C(CH»J=CH« + 2
?
3
3
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 u m i e s z c z a się 177 g (1,5 mol) b e z w . p i n a k o l u (p. 1 1 1 , 2 9 ) , 5 m l k w a s u b r o m o w o d ó r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e wrzenia (ok. 4 7 — 4 8 % w a g . H B r ) o r a z kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . M o n t u j e się s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą (np. k o l u m n ę t y p u H e m p l a , p . 1,26), k t ó r ą ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą destylacyjną i odbie r a l n i k i e m . K o l b ę o g r z e w a się ł a g o d n i e n a ł a ź n i olejowej t a k , a b y s z y b k o ś ć destylacji w y n o s i ł a 2 0 — 3 0 k r o p l i n a m i n u t ę . D e s t y l a t z b i e r a się d o t ą d , aż t e m p e r a t u r a n a szczycie k o l u m n y osiągnie 9 5 ° C (60—70 m i n ) . G ó r n ą , n i e w o d n ą w a r s t w ę oddziela się, p r z e m y w a ją d w o m a p o r c j a m i po 50 m l w o d y , d o d a j e 0,25 g h y d r o c h i n o n u j a k o i n h i b i t o r a i suszy p r z e z n o c bezw. c h l o r k i e m w a p n i a (7—8 g). P r o d u k t p r z e l e w a się d o k o l b y p o j . 500 m l i destyluje stosując tę s a m ą k o l u m n ę . Z b i e r a się frakcje w r z ą c e w t e m p e r a t u r a c h : (a). 6 9 — 7 0 , 5 ° C (70 g), (b) 7 0 , 5 — 1 0 5 C (7 g) i (c) 1 0 5 — 1 0 6 ° C (35 g). F r a k c j a (a) za w i e r a czysty d i m e t y l o b u t a d i e n ( w y d a j n o ś ć 5 7 % ) , (b) jest frakcją przejściową, a (c) jest to pinakolon. D
D i m etyl o b u t a di en m o ż n a p r z e c h o w y w a ć p r z e z o g r a n i c z o n y czas w s k r z y n i z l o d e m l u b w l o d ó w c e ; zaleca się d o d a n i e d o p r o d u k t u ok. 0,2 g h y d r o c h i n o n u j a k o i n h i b i t o r a . 1 1 1 , 9 . 1,3- C Y K L O H E K S A D I E N
W kolbie kulistej p o j . 100 m l umieszcza się 16,1 g (0,10 m o l ) 3 - b r o m o c y k l o h e k s e n u (p. 111,65), 387 g bezw., świeżo d e s t y l o w a n e j chinoliny o r a z wirujący m a g n e s m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . K o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę destylacyjną Claisena z t e r m o m e t r e m , k t ó r ą łączy się z chłodnicą destylacyjną. A p a r a t u r ę z a b e z p i e c z a się p r z e d d o s t ę p e m wilgoci atmosferycznej n a k ł a d a j ą c r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a n a b o c z n y t u b u s odbieral nika. K o l b ę reakcyjną u m i e s z c z a się w ł a ź n i olejowej, k t ó r a z n a j d u j e się n a płytce grzejnej m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i p o włączeniu m i e s z a d ł a (szybkie o b r o t y ) o g r z e w a się łaźnię olejową do t e m p . 1 6 0 — 1 7 0 C . C y k l o h e k s a d i e n destyluje d o ś ć w a r t k i m stru m i e n i e m j a k o b e z b a r w n a ciecz o tw. 80"—82°C; t r w a t o ok. 30 m i n . U z y s k u j e się 5,4 g ( 6 8 % ) p r o d u k t u . A n a l i z a c h r o m a t o g r a f i c z n a ( G L C ) wskazuje, że czystość p r o d u k t u wy nosi 9 9 % . D o c h r o m a t o g r a f i i stosuje się k o l u m n ę o długości 2,75 m , zawierającą 1 0 % a d y p i n i a n u glikolu p o l i e t y l e n o w e g o n a C h r o m o s o r b i e W i u t r z y m y w a n ą w t e m p . 6 0 ° C p r z y szybkości p r z e p ł y w u gazu n o ś n e g o 4 0 m l / m i n ( I r w y n o s i w t e d y 2,4 m i n ) , l u b też k o l u m n ę o długości 1,5 m zawierającą 1 0 % oleju silikonowego n a C h r o m o s o r b i e W i u t r z y m y w a n ą w t e m p . 6 0 ° C p r z y s z y b k o ś c i p r z e p ł y w u gazu n o ś n e g o 40 m l / m i n ( ? K w y n o s i wtedy 1,5 m i n ) . D
111,10. 1 - H E P T E N (CiHgHN:
C H,, • CH • CH N(CH ) }oH 5
2
3
3
3
DMF
C.Hn-CH=CH
2
O s t r o ż n i e : jodek metylu ma własności rakotwórcze, trzeba więc operować nim z dużą ostrożnością i pracować pod wyciągiem. J o d e k h e p t y l o t r i m e t y l o a m o n i o w y . D o mieszaniny 11,4 g (0,1 m o l ) świeżo de stylowanej h e p t y l o a m i n y (p. 111,191), 37 g (0,2 mol) świeżo d e s t y l o w a n e j t r i b u t y l o a m i n y i 30 m l bezw. świeżo d e s t y l o w a n e g o d i m e t y l o f o r m a m i d u (p. 11,1,26) w k r a p l a się 40 g (0,28 m o l ) j o d k u m e t y l u mieszając p r z y t y m i chłodząc w celu z ł a g o d z e n i a egzoter micznej reakcji. P o c z ą t k o w o d w u f a z o w a m i e s z a n i n a r e a k c y j n a w czasie d o d a w a n i a j o d k u staje się h o m o g e n i c z n a . P o z o s t a w i a się ją na n o c w t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m d o d a j e 100 m l osuszonego s o d e m eteru i p o wytrząśnięciu umieszcza w l o d ó w c e . W y d z i e l o n e kryształy odsącza się, p r z e m y w a eterem i krystalizuje z a b s o l u t n e g o etanolu, C z w a r t o r z ę d o w y j o d e k p o krystalizacji m a tt. 145—146°C, a w y d a j n o ś ć reakcji wynosi 18,5 g ( 8 4 % ) . W o d o r o t l e n e k h e p t y l o t r i m e t y l o a m o n i o w y . R o z p u s z c z a się 17 g (0,1 mol) a z o t a n u s r e b r a w 170 m l w o d y destylowanej i ogrzewa d o 8 5 ° C ; d o tego r o z t w o r u d o d a j e się r o z t w ó r 3,90 g (0,097 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu cz.d.a. w 170 m l w o d y , r ó w n i e ż o g r z a n y d o 8 5 ° C M i e s z a n i n ę wstrząsa się energicznie i p o z o s t a w i a n a t a k d ł u g o , aż w y t r ą c o n y t l e n e k s r e b r a u l e g n i e c a ł k o w i c i e k o a g u l a c j i . T l e n e k srebra p r z e m y w a się p r z e z d e k a n tację p i ę c i o m a p o r c j a m i p o 100 m l gorącej w o d y destylowanej, P o o s t a t n i m p r z e m y c i u o s a d u należy j a k n a j d o k ł a d n i e j u s u n ą ć resztki w o d y i w t e d y d o w i l g o t n e g o t l e n k u s r e b r a d o d a j e się r o z t w ó r 14,2 g (0.05 m o l ) j o d k u h e p t y l o t r i m e t y l o a m o n i o w e g o w 80 m l w o d y destylowanej zmieszanej z 10 m l m e t a n o l u . M i e s z a n i n ę reakcyjną m i e s z a się przy p o m o c y m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o p r z e z 2 h w a t m o s f e r z e a z o t u , o d s ą c z a sole s r e b r a i o s a d p r z e m y w a w o d ą destylowaną. Przesącz przelewa się d o w y p a r k i o b r o t o w e j i u s u w a w o d ę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (temp. ł a ź n i ok. 4 0 ° C ) . U z y s k a n y c z w a r t o r z ę d o w y w o d o r o t l e n e k a m o n i o w y jest k l a r o w n y m , gęstym s y r o p e m ; trzeba g o p r z e c h o w y w a ć w a t m o s f e r z e azotu. 1-Hcpten. P o d wyciągiem m o n t u j e się następującą a p a r a t u r ę . K o l b ę kulistą z d w o m a szyjami p o j . 250 m l w y p o s a ż a się w r u r k ę wlotową d o a z o t u o r a z w n a s a d k ę w kształ cie k o l a n k a , którą łączy się z chłodnicą destylacyjną; znajdujący się n a c h ł o d n i c y prze d ł u ż a c z m a tak p r z e d ł u ż o n ą r u r k ę odlotową, a b y sięgała o n a p r a w i e d o d n a k o l b y kulistej z d w o m a szyjami p o j . 100 m l będącej odbieralnikiem. Z a tą k o l b ą u m i e s z c z a
się drugą, t a k ą samą k o l b ę kulistą z d w o m a szyjami będącą t e ż o d b i e r a l n i k i e m . O b a o d b i e r a l n i k i ł ą c z y się ze s o b ą z a p o m o c ą zgiętej r u r k i szklanej o s a d z o n e j w n a g w i n t o w a n y c h ł ą c z n i k a c h z n a k r ę t k a m i . W y l o t drugiej kol b y - o d b i e r a l n i k a p o w i n i e n być p o ł ą c z o n y b e z p o ś r e d n i o z s z y b e m w e n t y l a c y j n y m wyciągu. Pierwszy o d b i e r a l n i k c h ł o d z i się w ł a ź n i zawierającej l ó d i w o d ę , a d r u g i w ł a ź n i zawierającej a c e t o n i s u c h y [ód. A p a r a t u r ę p ł u c z e się a z o t e m ; o t r z y m a n y p o p r z e d n i o c z w a r t o r z ę d o w y w o d o r o t l e n e k a m o n i o w y r o z p u s z c z a się w niewielkiej ilości w o d y i r o z t w ó r ten u m i e s z c z a się w k o l b i e 0 p o j . 250 m l . P r z e z a p a r a t u r ę p r z e p u s z c z a się p o w o l i , lecz n i e p r z e r w a n i e s t r u m i e ń azotu 1 k o l b ę r e a k c y j n ą ogrzewa się w ł a ź n i olejowej. G d y t e m p e r a t u r a łaźni osiągnie 1 6 0 ° C , o d d e s t y l o w u j e w o d a , a w t e m p e r a t u r z e ok. 190°C r o z p o c z y n a się piroliza, c z e m u t o w a rzyszy pienienie. P o z a k o ń c z e n i u reakcji w k o l b i e p o z o s t a j e m i n i m a l n a ilość substancji l u b t e ż kolba jest p u s t a ; w t e d y z a w a r t o ś ć o b u o d b i e r a l n i k ó w p r z e l e w a się d o r o z d z i e lacza, s t a r a n n i e p o p ł u k u j ą c je e t e r e m , a b y nie stracić alkenu. P r o d u k t r e a k c j i z n a j d u j e się w g ó r n e j w a r s t w i e ; dolną w a r s t w ę w o d n ą oddziela się, a w a r s t w ę e t e r o w ą p r z e m y w a n a j p i e r w k w a s e m s o l n y m ( a b y u s u n ą ć p o z o s t a ł ą t r i m e t y l o a m i n ę ) , n a s t ę p n i e w o d ą i su szy s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się o s t r o ż n i e p r z e z destylację r ó w n o w a g o w ą , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się w a p a r a t u r z e destylacyjnej w skali p ó ł m i k r o w y p o s a ż o n e j w k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. 1-Hepten zbiera się w t e m p . 9 3 — 9 4 ° C ; w y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 3,0 g ( 6 0 % ) . Czystość p r ó b k i m o ż n a s p r a w d z i ć z a p o m o c ą a n a l i z y G L C stosując k o l u m n ę zawierającą 1 0 % skwalenu n a C h r o m o s o r b i e W i u t r z y m u j ą c t e m p . 5 0 ° C ; fu w y n o s i 24 s. W w i d m i e I R występują w y r a ź n e p a s m a p r z y 1645 ( C = C rozciągające), 995 i 915 ( = C — H zginające, 1820 n a d t o n ) o r a z 720 c m - [(CHa)a k o łyszące], 1
HI,11. 1,4-PENTADIEN
+ CH -COCl 3
(diwinylometan)
*- CHrCO-0-CH -(CH l3.CH Cl 2
2
2
CH
C O K.
—
-
o-' CH,.CO.O.CH.v(cn )vCH2'O.CO.CH 2
3
CH =CH-ĆH .CH = CH 2
2
2
1 , 5 - D i a c e t o k s y p e n t a n . K o l b ę kulistą p o j . 5 1 w y p o s a ż a się w s p r a w n e i o d p o w i e d n i o u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o t y p u H i r s c h b e r g a , c h ł o d n i c ę zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m o r a z w g w i n t o w a n y łącznik z n a k r ę t k ą , w k t ó r y m z n a j d u j e się t e r m o m e t r , D o k o l b y d o d a j e się 516 g (582 m l , 6,0 m o l ) t e t r a h y d r o p i r a a u , 480 g (434 m l , 6,0 m o l ) c h l o r k u acetylu i 4 g s p r o s z k o w a n e g o , t o p i o n e g o c h l o r k u cynku. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a w elektrycznym płaszczu g r z e j n y m , energicznie mieszając, a n a s t ę p n i e u t r z y m u j e o g r z e w a n i e , a ż t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej osiągnie 1 5 0 ° C (ok. 3 — 5 h). W t e d y z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się p r a w i e d o t e m p . p o k o j o w e j i d o d a j e 980 g (10 m o l ) stałego octanu p o t a s u i 20 g j o d k u s o d u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się p o n o w n i e d o t e m p . I 6 0 ° C i u t r z y m u j e t ę t e m p e r a t u r ę w ciągu 12 h; p r z e z cały czas z a w a r t o ś ć k o l b y należy m i e s z a ć . P o p o n o w n y m o c h ł o d z e n i u d o t e m p . p o k o j o w e j d o d a j e się 1 1 b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , sączy p r z e z lejek B u c h n e r a i o s a d p o z o s t a ł y n a lejku p r z e m y w a s t a r a n n i e d o d a t k o w ą porcją b e n z y n y lekkiej. R o z t w o r y b e n z y n o w e łączy się i u s u w a z nich rozpuszczalnik p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o w e j , P o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając 1,5-diacetoksypentan w t e m p , 1 0 8 — 1 1 4 ° C / 4 , 6 7 h P a ( 3 , 5 - 4 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 790 g ( 7 0 % ) ; p r o d u k t ten b e z d o d a t k o w e g o oczyszczania u ż y w a się w n a s t ę p n y m etapie syntezy. M a ł ą p r ó b k ę p r o d u k t u m o ż n a oczyścić p r z e z p o w t ó r n ą destylację zbierając frakcję o tw. 1 0 2 — 1 0 4 ° C / 4 h P a (3 m m Hg) l u b 9 2 — 9 4 ° C / 1 , 3 3 h P a (1 m m H g ) . 1,4-Pentadien. M o n t u j e się zestaw d o pirolizy taki, j a k i p o k a z a n o n a rys. 1,59, w k t ó r y m r u r a do pirolizy jest w y p e ł n i o n a s z k l a n y m i p e r e ł k a m i ; c h ł o d n i c ę w o d n ą łączy się z w y m r a ż a l n i k i e m c h ł o d z o n y m m i e s z a n i n ą a c e t o n - s u c h y lód, p r z e d s t a w i o n y m n a r y i s 111,1. P r z e z a p a r a t u r ę p r z e p u s z c z a się p o w o l n y s t r u m i e ń a z o t u i p o o g r z a n i u r u r y ,
w k t ó r e j z a c h o d z i piroliza, d o t e m p . 5 8 0 ° C w k r a p l a się 900 g 1,5-diacetoksypentanu w ciągu ok. 12 h (1). U z y s k a n y p r o d u k t pirolizy p o d d a j e się s t a r a n n e j i p o w o l n e j desty lacji frakcyjnej p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , zbierając frakcję w r z ą c ą poniżej 5 0 C ; p o p o w t ó r n e j destylacji frakcyjnej o t r z y m u j e się 1,4-pentadien o tw. 24—27°C. Wydaj n o ś ć 170 g ( 5 2 % ) . D
R y s . III, 1. W y m r a ż a l n i k w c h o d z ą c y w skJad d o o t r z y m y w a n i a 1,4-pentadienu
aparatury,
U w a g a . (1) W w y m r a ż a l n i k u często k r z e p n i e k w a s o c t o w y blokując p r z e p ł y w a z o t u . . M o ż n a t o z l i k w i d o w a ć ostrożnie ogrzewając ciepłą d m u c h a w k ą .
10142.
3,3-DIMETYLO-l-BUTEN
CCEUaC CH
CH,
°
e r z e W
0-GS-.SCH
i
H
(C 3)3C-CH^CH
2
+ S = C = 0 + CH SH 3
3
Preparat ten należy wykonać pod sprawnie działającym wyciągiem. P r z y g o t o w u j e się d i t i o k a r b o n i a n 0 - [ l , 2 , 2 - t r i m e t y l o p r o p y l o ] S - m e t y l u b i o r ą c d o r e akcji 51 g (63 ml, 0,5 m o l ) 3,3-dim etyl o - 2 - b u t a n o l u i p o s t ę p u j ą c w e d ł u g opisu p o d a n e g o w p . 111,207, aż d o m o m e n t u o d p a r o w a n i a t o l u e n u i resztek a l k o h o l i n a w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł y s u r o w y d i t i o k a r b o n i a n o b a r w i e czerwonej p r z e n o s i się d o k o l b y kuli stej p o j . 250 m l i z a m y k a ją p i o n o w ą chłodnicą p o w i e t r z n ą (ok. 30 c m długości). N a szczycie chłodnicy, m o n t u j e się n a s a d k ę destylacyjną, z t e r m o m e t r e m , łącząc ją zc spraw ną chłodnicą destylacyjną o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , z a k o ń c z o n ą p r z e d ł u ż a c z e m i o d b i e r a l n i k i e m . O d b i e r a l n i k c h ł o d z i się z z e w n ą t r z w ł a ź n i zawierającej l ó d z solą; w o d ę przepływającą p r z e z c h ł o d n i c ę chłodzi się r ó w n i e ż l o d e m z solą. Zav/artość k o l b y ogrzewa się d o w r z e n i a z a p o m o c ą p a l n i k a B u n s e n a ; d i t i o k a r b o n i a n ulega z łatwością r o z k ł a d o w i , a t w o r z ą c y się alken powoli oddestylowuje. P o z a k o ń c z e n i u pirolizy destylat p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 10 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie 20-proc. roztworu wodorotlenku potasu, następnie wodą chłodzoną lodem, a na koniec w a r s t w ę organiczną suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P r o d u k t destyluje się zbierając frakcję 3 , 3 - d i m e t y l o - l - b u t e n u w t e m p . 4 0 — 4 2 ° C (odbieralnik t r z e b a c h ł o d z i ć z zewnątrz l o d e m ) . W y d a j n o ś ć w y n o s i 23,5 g ( 5 3 % ) (1). P r o d u k t oczyszcza się p r z e z p o w t ó r n ą de stylację z n a d sodu. W w i d m i e I R p r o d u k t u reakcji występują c h a r a k t e r y s t y c z n e p a s m a a b s o r p c j i przy 3050 ( = C — H ) , 1820 ( n a d t o n = C H > ) , 1640 ( C = C ) , 1385 (średnia), 1365 (silna) ( ( C H ) C ) , 995 i 915 c m " (drgania d e f o r m a c y j n e C H i C H ) . 1
3
3
2
U w a g a . ( 1 ) W analizie c h r o m a t o g r a f i c z n e j m e t o d ą G L C /R p r o d u k t u wynosi 1,18 m i n . Stosuje się k o l u m n ę o d ł u g o ś c i ok. 1,5 m , zawierającą 1 0 % oleju silikono w e g o , u t r z y m y w a n ą w t e m p . 40"C p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n . B,2. Częściowe u w o d o r n i e n i e k a t a l i t y c z n e alkinów. A l k i n y z łatwością ulegają kata litycznej redukcji z u t w o r z e n i e m w p i e r w s z y m etapie o d p o w i e d n i e g o a l k e n u , a następ n i e —- a l k a n u 2
1
2
R ^ C ^ C - R -* R • C H = C H - R —• R
1
CHi-CHj-R
1
MV8iąz_ki alifatyczne
III
W o b e c n o ś c i większości k a t a l i z a t o r ó w s t o s o w a n y c h do u w o d o r n i a n i a n i e u d a j e się r e akcji z a t r z y m a ć w p o l o w i e drogi, tj. n a etapie a l k e n u , ale u z y s k u j e się m i e s z a n i n ę p r o d u k t ó w . O t r z y m a n i e a l k e n u z d o b r ą wydajnością jest n a t o m i a s t m o ż l i w e w o b e c zdea k t y w o w a n y c h k a t a l i z a t o r ó w p a l l a d o w y c h . B a r d z o skuteczne działanie w y k a z u j e zwłasz cza k a t a l i z a t o r L i n d l a r a (p. 11,2,44), zaleca się r ó w n i e ż s t o s o w a n i e p a l l a d u o s a d z o n e g o n a siarczanie b a r u w obecności chinoliny. W o b e c t y c h k a t a l i z a t o r ó w p r o c e s u w o d o r n i e nia r a p t o w n i e k o ń c z y się p o przyłączeniu j e d n e g o m o l a w o d o r u . Częściowe u w o d o r n i e n i e a l k i n ó w jest p r o c e s e m stereospecyficznym i n i e m a l ż e jedy n y m i p r o d u k t a m i reakcji są cis-alkeny; p r a k t y c z n i e nie o b s e r w u j e się p o w s t a w a n i a s t e r e o i z o m e r ó w trans. R e a k c j ę tę ilustruje s y n t e z a k w a s u cis-2- b u t e n owego z k w a s u 2 - b u t y n o w e g o (p. 111,13); a n a l i z a m e t o d ą G L C w y k a z u j e , że p r o d u k t jest w 9 5 % stereo c h e m i c z n i e czysty, p o z o s t a ł o ś ć s t a n o w i izomer trans. 111,13. K W A S
r?.v-2-BlJTENOWY
3
co
c
2
H
H,
C H , . C = C.CO,H
c=c
katalizator
H
m
W k o l b i e d o u w o d o r n i a n i a (p. 1,17,1) p o j . 250 m l umieszcza się 100 m g k a t a l i z a t o r a L i n d l a r a ( 1 ) o r a z r o z t w ó r 2 g (0,024 m o l ) k w a s u 2 - b u t y n o w e g o (p. 111,211) w 100 m l e t a n o l u . K o l b ę łączy się z a p a r a t u r ą d o u w o d o r n i a n i a (rys. 1,52) i k o l b ę o r a z b i u r e t y g a z o w e w y p e ł n i a się w o d o r e m w s p o s ó b o p i s a n y w p . 1,17,1, p o c z y m n o t u j e się w s k a z a n i a objętości n a biuretach. K o l b ę w s t r z ą s a się i gdy p o c h ł a n i a n i e w o d o r u p r a k t y c z n i e ustaje, odczytuje się w s k a z a n i a n a b i u r e t a c h (objętość z a a b s o r b o w a n e g o w o d o r u p o w i n n a w y n o s i ć ok. 540 m l ) . Postępując w e d ł u g w s k a z ó w e k p o d a n y c h w p . 1,17,1 u s u w a się z a p a r a t u r y w o d ó r i z a s t ę p u j e g o p o w i e t r z e m . K o l b ę o d ł ą c z a się od a p a r a t u r y d o u w o d o r n i a n i a i r o z t w ó r sączy w celu oddzielenia k a t a l i z a t o r a ; o d s ą c z o n y k a t a l i z a t o r należy umieścić w specjalnej butelce p r z e z n a c z o n e j n a o d p a d k i . E t a n o l o d p a r o w u j e się stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą ; p o oziębieniu k o l b y z pozostałością do t e m p . p o n i ż e j 1 5 ° C u z y s k u j e się b e z b a r w n y osad. A n a l i z a m e t o d ą G L C (stosuje się k o l u m n ę o dług. 0,6 m zawierającą 1 0 % ftalanu diizodecylu o r a z 1 % k w a s u f o s f o r o w e g o n a C h r o m o s o r bie W , t e m p . 9 0 C , a s z y b k o ś ć p r z e p ł y w u a z o t u 20 m l n a m i n u t ę ) r o z t w o r u p r o d u k t u w eterze w y k a z u j e , że s u r o w y związek z a w i e r a 9 5 % k w a s u ew-2-butenowego (2). Czysty k w a s o tt. 15°C o t r z y m u j e się p r z e z krystalizację w niskiej t e m p e r a t u r z e (p. 1,20) z ben z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . D
U w a g i . ( 1 ) P a t r z p . H,2,44cł; o d p o w i e d n i p r e p a r a t m o ż n a n a b y ć w firmie F l u k a - A . G . (2) W w a r u n k a c h p o m i a r u n i e obserwuje się i z o m e r y z a c j i w k i e r u n k u p o w s t a w a n i a i z o m e r u trans. C z a s y retencji wynoszą: dla k w a s u cis-2-butenowego 6,8 m i n , dla k w a s u trans-2-buten owego 10,0 m i n , a dla k w a s u 2 - b u t y n o w e g o 19,8 m i n . B,3. R e a k c j a a l k i l i d e n o f o s f o r a n ó w z e z w i ą z k a m i k a r b o n y l o w y m i (reakcja W i t t i g a ) . P r z e z c z w a r t o r z ę d o w a n i e trifenylofosfiny z a p o m o c ą h a l o g e n k u alkilu u z y s k u j e się h a l o g e n e k fosfoniowy(I), k t ó r y p o d w p ł y w e m m o c n y c h z a s a d odszczepia c h l o r o w c o w o d ó r d a j ą c alkilidenofosforan [(II), ylid]. Y l i d ten z łatwością r e a g u j e z a l d e h y d a m i i k e t o n a m i z przejściowym u t w o r z e n i e m b e t a i n y ( I I I ) , z której w w a r u n k a c h reakcji od szczepia się. tlenek trifenylofosfiny i p o w s t a j e a l k e n
(C H ) P:-^CH ix —v(C H )$-CH -R'}§ 6
5
3
2
6
(C H ) P - C H . P J ^ ( C S
2
U)
Al
6
5
3
(U)
6
H ^ P ^CH-R?
^
'iCM$-Cm>
(C H ) P CH-R „ ^ ©OiCH.R 6
YŚ fWCH-R?
5
3
1
T
2
1
2
^ R - C H = CH.R . + (C H ) P = 0 6
5
3
T e s t t o jeden, z p r z y k ł a d ó w syntezy olefin m e t o d ą Wittiga. O m a w i a n a r e a k c j a z a c h o d z i *w ł a g o d n y c h w a r u n k a c h , w j a k i c h z w y k l e nie następuje i z o m e r y z a c j a s t r u k t u r a l n a i dzięki t e m u jest t o m e t o d a o t r z y m y w a n i a a l k e n ó w o j e d n o z n a c z n e j b u d o w i e . R e a k c j a Wittiga jest s z e r o k o w y k o r z y s t y w a n ą m e t o d ą syntezy w dziedzinie s t e r y d ó w o r a z k a r o t e n o i d ó w . Jest ona szczególnie p r z y d a t n a d o w p r o w a d z a n i a egzocykliczncgo w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o , czego ilustracją jest synteza m e t y l e n o c y k l o h e k s a n u z c y k l o h e k s a n o n u ( p . 111,14). D a w n i e j s t o s o w a n o r ó ż n e o d c z y n n i k i z a s a d o w e d o p r z e p r o w a d z e n i a soli fosfoniowej W ylid. W o p i s a n y m p r z y k ł a d z i e u ż y w a się w o d o r k u sodu w bezw. sulfo\tlenku d i m e t y l o w y m ; w tych w a r u n k a c h generuje się b a r d z o silnie z a s a d o w y k a r b o a n i o n a 0 w z o r z e C H ; * S O r C H 2 . M o ż n a też s t o s o w a ć j a k o z a s a d ę fenylolit w r o z t w o r z e etero w y m , czego p r z y k ł a d e m jest synteza 3,3,5-trimetylo-l-metylenocykloheksanu. Powsta w a n i e ylidu oraz jego r e a k c j a ze związkiem k a r b o n y l o w y m m u s z ą być p r o w a d z o n e w a t m o s f e r z e azotu, gdyż związki te są w r a ż l i w e na działanie tlenu. :
iii,t4. METYLENOCYKLOHEKSAN;
(CHs).iP + ĆH Br 3
5
3
2
^(C H )3P-CH }Br ^ ^ ^ * { C 6
5
3
{ ^ h
C
U
*
6
H
5
)
P = CH
3
2
+«C6H ) PO 5
3
B r o m e k rrif e n y l o m etyl of o sf o n i o w y . R o z p u s z c z a się 68 g (0,26 m o l ) trifenylofosfiny w 60 m l bezw. benzenu. R o z t w ó r ten umieszcza się w grubościennej butelce szklanej p o j . l i z szeroką szyją i chłodzi w ł a ź n i zawierającej l ó d z solą. D o d a j e się 33,4 g (20 ml, 0,35 mol) b r o m k u metylu (1) i butelkę z a m y k a szczelnie k o r k i e m g u m o w y m , k t ó r y d o d a t k o w o zabezpiecza się d r u t e m . N a s t ę p n i e butelkę w y j m u j e się z łaźni chło dzącej i p o z o s t a w i a ją n a jeden dzień w t e m p . p o k o j o w e j . P o w t ó r n i e oziębia się butelkę w łaźni z l o d e m i solą p r z e d jej o t w a r c i e m , p o c z y m w y t r ą c o n e kryształy odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem i p r z e m y w a j e g o r ą c y m b e n z e n e m ( p o d wyciągiem). P r o d u k t suszy się w suszarce w t e m p . 100°C i p r z e c h o w u j e w e k s y k a t o r z e n a d pięciotlen k i e m fosforu. W y d a j n o ś ć w y n o s i 91,5 g ( 9 9 % ) , a tt. 232—-233°C. U w a g a . (1) B r o m e k metylu (tw. 4,5°C) jest s p r z e d a w a n y w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h . P r z e d otwarciem takiej a m p u ł k i należy ją s t a r a n n i e o c h ł o d z i ć w łaźni z l o d e m i solą. W s k a z a n e jest n a ł o ż e n i e o s ł o n y o c h r o n n e j n a t w a r z o r a z g r u b y c h rękawic p o d c z a s o t w i e r a n i a a m p u ł k i . A m p u ł k ę zawija się k a w a ł k i e m t k a n i n y i w o k ó ł jej szyjki r o b i się rysę za p o m o c ą n o ż a d o cięcia szkła. Z a r y s o w a n ą szyjkę c h w y t a się przez k i l k a w a r s t w t k a n i n y i o d ł a m u j e ją. M e t y l e n o c y k l o h e k s a n . K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l zawierającą wiru jący m a g n e s mieszadła m a g n e t y c z n e g o z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, r u r k ę wlo tową d o azotu i t e r m o m e t r ; k o l b ę umieszcza się w łaźni w o d n e j , k t ó r a jest u s t a w i o n a n a płytce grzejnej m a g n e t y c z n e g o m i e s z a d ł a . Przez k o l b ę p r z e p u s z c z a się dość silny s t r u m i e ń suchego azotu i p r z e p ł y w ten u t r z y m u j e się przez c a ł y czas reakcji. W kolbie umieszcza się 125 m l bezw. sułfotlenku dimetylowego (p. 11,1,53) i m i e s z a się intensyw n i e przez 30 min, c o m a n a celu usunięcie g a z o w e g o tlenu. N a chwilę u s u w a się chłod nicę i d o kolby w p r o w a d z a się 4,8 g (0,1 m o l ) 50-proc. zawiesiny w o d o r k u s o d u w ole ju, posługując się p r z y t y m lejkiem d o ciał stałych. M i e s z a n i n ę ogrzewa się do t e m p . 6 5 ° C n a łaźni w o d n e j i m i e s z a d o rozpuszczenia w o d o r k u sodu (ok. 1,5 h), N a s t ę p n i e
m i e s z a n i n ę c h ł o d z i się do t e m p . p o k o j o w e j w ł a ź n i z zimną, wodą,, p o c z y m p o n o w n i e u s u w a się c h ł o d n i c ę i w ś r o d k o w e j szyi k o l b y u m i e s z c z a się lejek d o ciał stałych, przez k t ó r y w p r o w a d z a się p o r c j a m i 35,7 g (0,1 m o l ) b r o m k u trifenylometylofosfoniowego w ciągu 15 m i n ; obserwuje się p r z y t y m s ł a b o egzotermiczną r e a k c j ę . P o p o w t ó r n y m z a m o n t o w a n i u c h ł o d n i c y z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się w t e m p . p o k o j o w e j w ciągu 4 5 m i n , a b y z a k o ń c z y ć p o w s t a w a n i e m e t y l e n o f o s f o r a n u , a następnie d o d a j e w jednej p o r c j i 9,8 g (0,1 m o l ) c y k l o h e k s a n o n u ; z a c h o d z i p r z y t y m egzotermiczna r e a k c j a i t e m p e r a t u r a w z r a s t a d o o k . 7 0 ° C . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z 1 h w t e m p . 50*C, p o c z y m p r z e n o s i się ją d o k o l b y kulistej p o j . 250 m l z jedną szyją. W kolbie u m i e s z c z a się k a p i l a r ę wrzenną*> i m o n t u j e n a s a d k ę destylacyjną o r a z chłodnicę, d o s t o s o w u j ą c a p a r a t u r ę d o destylacji p r ó ż n i o w e j . P o m i ę d z y p o m p ą w o d n ą i o d b i e r a l n i k i e m u m i e s z c z a się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a , a b y n i e d o p u ś c i ć d o s k r a p l a n i a się p a r y w o d n e j w odbieral niku. P r o w a d z i się destylację zbierając frakcję wrzącą poniżej t e m p . 5 0 ° C p r z y 66,7 h P a (50 m m H g ) i c h ł o d z ą c p r z y t y m o d b i e r a l n i k w ł a ź n i zawierającej a c e t o n i suchy l ó d ; destylat z a w i e r a m e t y l e n o c y k l o h e k s a n zanieczyszczony niewielką ilością benzenu. S u r o w y p r o d u k t destyluje się p o w t ó r n i e p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m stosując k o l u m n ę frakcjonującą o długości 7 c m w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i heliskami. F r a k c j ę wrzącą poniżej t e m p . 9 9 ° C ( g ł ó w n i e benzen) o d r z u c a się, a czysty m e t y l e n o c y k l o h e k s a n z b i e r a w t e m p . 9 9 — 1 0 0 C . W y d a j n o ś ć wynosi 6,2 g ( 6 4 % ) . J e d n o r o d n o ś ć p r o d u k t u m o ż n a stwierdzić n a p o d s t a w i e analizy m e t o d ą G L C ( k o l u m n a zawierająca clej silikonowy, t e m p , 60*C). D
Syntezy p o k r e w n e . 3 , 3 , 5 - T r i m c r y I o - l - m e t y l e n o c y k l o h c k s a n . P r z y g o t o w u j e się eterowy r o z t w ó r fenylolitu postępując w e d ł u g opisu p o d a n e g o w p . Yl>19 i b i o r ą c d o reakcji 2,7 g (0,39 mol) litu w postaci w i ó r k ó w , 26 g (17,5 ml, 0,16 m o l ) bezw. świeżo destylo w a n e g o b r o m o b e n z e n u o r a z 85 m l bezw. eteru. P o z a k o ń c z e n i u reakcji p o w s t a w a n i a fenylolitu, r o z t w ó r rozcieńcza się 15 m l bezw. eteru i d e k a n t u j e g o z n a d resztek niez u ż y t e g o litu [p. VI,19, u w a g a . (2)] d o czystej k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 ml, k t ó r a jest w y p o s a ż o n a w r u r k ę w l o t o w ą do gazu, lejek d o d o d a w a n i a ciał stałych o r a z w c h ł o d n i c ę zwrotną. U t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą , d o d a j e się p o r c j a m i 53,5 g (0,15 mol) b r o m k u trifenylometylofosfoniowego w ciągu 15 m i n . G d y b y m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a w y k a z y w a ł a t e n d e n c j ę d o w r z e n i a , w t e d y t r z e b a n a p e w i e n czas u s u n ą ć lejek d o w s y p y w a n i a ciał stałych, a o t w ó r w k o l b i e z a m k n ą ć k o r k i e m . Z a w i e s i n ę m i e s z a się w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z 4 h , p o c z y m d o d a j e 21 g (0,15 m o l ) 3,3,5-trimet y l o c y k l o h e k s a n o m i i miesza energicznie d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia. N a s t ę p n i e , n a d a ł mieszając, o g r z e w a się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p r z e z n o c , p o c z y m d o d a j e 25 m l w o d y . O s a d oddziela się przez odsączenie, p r z e m y w a g o e t e r e m i p o ł ą c z o n e r o z t w o r y eterowe suszy się. R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p r z y użyciu k o l u m n y f r a k c j o n u j ą c e j ; zbiera się frakcję wrzącą w t e m p . 1 5 5 — 1 6 0 ° C . P r o d u k t p o d d a j e się p o w t ó r n e j destylacji f r a k c y j n e j , zbierając c z y s t y p r o d u k t w t e m p . 1 5 6 — 1 5 8 C ; w y d a j n o ś ć 11,3 g ( 5 3 % ) . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć m e t o d ą analizy G L C stosując k o l u m n ę z C a r b o w a x e m 20 M (10%) w t e m p . 8 0 ° C . a
B,4. R e a k c j e sprzęgania t y p u W u r t z a , j a k i m ulegają halogenki allilu. U ż y t e c z n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a a l k e n ó w z w i ą z a n i e m p o d w ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a ( n p . 1-hept e n u , p. 111,15) polega n a reakcji b r o m k u allilu z o d c z y n n i k i e m G r i g n a r d a RMgBr + B r C H , C H = C H
2
-* R - C H . C H = C H 3
2
+ MgBr
2
R e a k c j a p o d s t a w i e n i a b r o m u w b r o m k u allilu z a c h o d z i p r a w d o p o d o b n i e według m e c h a n i z m u S N 2 ; f o r m a l n i e b i o r ą c jest t o p r o c e s p o d o b n y d o drugiego e t a p u reakcji W u r t z a polegającej n a łączeniu g r u p alkilowych (sir. 270, p, I I ł , A , 4 a ) .
J
' W t e k ś c i e ringielskim u ż y t o o k r e ś l e n i a . . b o i l i n g s t i c k " . N a l e ż y sądzić, ź e jest to c i e n k a , s z k l a n a rurka k a p i l a r n a z a t o p i o n a z jednej s t r o n y i z a n u r z o n a w c i e c z y o t w a r t y m k o ń c e m ( p o d o b n e rurki k a p i l a r n e , t y l k o z n a c z n i e k r ó t s z e , stosuje sif p r z y o z n a c z a n i u tt.). Kapilara wrzenna stanowi zbiornik powietrza, co zapobiega p r z e g r z e w a n i u d e s t y l o w a n e j =itczy. W s k a z a n e jest u ż y c i e 2 — 3 t a k i c h k a p i l a r ( p r z y p . t ł u m , ) .
m,15.
1-Hepten
H a l o g e n k i allilu ( p r z e d e w s z y s t k i m j o d k i ) z łatwością ulegają r e a k c j i W u r t z a dając n i e s p r z ę ż o n e dieny; w ten s p o s ó b z b r o m k u allilu (p. 111,54) uzyskuje się 1.5-heksadien
(p. m,16). m , 1 5 . 1-HEPTEN C H - ( C H ) * C H M g B r + Br C H C H = C H 3
2
2
2
2
CH (CH ) -CH CH=CH 3
2
3
2
3
+ MgBr
2
->
a
O d c z y n n i k G r i g n a r d a , b r o m e k b u t y l o m a g n e z o w y , p r z y g o t o w u j e się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z 12,2 g (0,5 mol) suchych w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , m a ł e g o k r y s z t a ł k a j o d u , 68,5 g (53 m l , 0,5 m o l ) b r o m k u b u t y l u , i 260 m l bezw. eteru, postę pując p r z y tym w e d ł u g w s k a z ó w e k d o ś w i a d c z a l n y c h p o d a n y c h w p, 111,34. K o l b ę ku listą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, w k r a placz p o j . 100 m l o r a z w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m . R o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a p r z e t ł a c z a się d o kolby p o j , 500 m l p o p r z e z c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m przy użyciu czystego, s u c h e g o azotu i r u r k i szklanej z a t k a n e j z w i t k i e m oczyszczonej w a t y szklanej (1). R o z d z i e l a c z n a p e ł n i a się r o z t w o r e m 50 g (35 m l , 0,42 m o l ) b r o m k u allilu (p. 111,54) w 25 m l bezw. eteru. N a c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i n a w k r a p l a c z z a k ł a d a się r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . K o l b ę zawierającą o d c z y n n i k G r i g n a r d a umieszcza się w z i m n e j w o d z i e i, energicznie mieszając r o z t w ó r , d o d a j e b r o m e k allilu z taką szybkością, a b y eter ł a g o d n i e w r z a ł . Jeżeli r e a k c j a p r z e b i e g a zbyt g w a ł t o w n i e , k o l b ę n a t y c h m i a s t chłodzi się l o d e m . W a ż n e d l a reakcji jest t o , a b y b r o m e k allilu r e a g o w a ł z a r a z p o d o d a n i u , n a c o wskazuje ł a g o d n e w r z e n i e r o z t w o r u (2). P o w p r o w a d z e n i u całej ilości b r o m k u allilu z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z 45 m i n , ogrzewając r o z t w ó r d o lekkiego w r z e n i a p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i z gorącą wodą. M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się d o o c h ł o d z e n i a (3), p o c z y m ostrożnie w y l e w a się ją d o dużej zlewki zawierającej dużą ilość p o k r u s z o n e g o lodu. S t a ł y k o m p l e k s związku m a g n e z o w e g o r o z k r u s z a się i r o z k ł a d a p r z y użyciu l o d u i rozc. k w a s u s i a r k o w e g o lub stęż. roztworu siarczanu a m o n u . W a r s t w ę eterową oddziela się, p r z e m y w a a m o n i a k a l n y m r o z t w o r e m siarczanu a m o n u , a b y u s u n ą ć r o z p u s z c z o n e sole m a g n e z u , i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . B e z w o d n y r o z t w ó r e t e r o w y destyluje się, stosując k o l u m n ę frak cjonującą; po o d d e s t y l o w a n i u eteru zbiera się 1-hepten w t e m p . 9 3 — 9 5 ° C . W y d a j n o ś ć 29 g ( 7 1 % ) . U w a g i . (1) W r o z t w o r z e o d c z y n n i k a G r i g n a r d a nie m o ż e b y ć m a g n e z u ; w ten s p o s ó b z a p o b i e g a się p o w s t a w a n i u b r o m k u a l l i l o m a g n e z o w e g o i w dalszej k o n s e k w e n c j i białlilu. Z w i t e k w a t y u m i e s z c z o n y w szklanej r u r c e skutecznie z a t r z y m u j e jakiekolwiek, n a w e t d r o b n e , k a w a ł k i m a g n e z u . Z a m i a s t t e g o m o ż n a użyć r u r k i z a k o ń c z o n e j szklaną płytką porowatą. (2) G d y b y r e a k c j a n i e r o z p o c z ę ł a się p o w p r o w a d z e n i u pierwszej, m a ł e j porcji b r o m k u allilu, dalsze d o d a w a n i e b r o m k u t r z e b a w s t r z y m a ć a ż do r o z p o c z ę c i a reakcji. Z a p o m o c ą p i p e t k i - w k r a p l a c z a p o b i e r a się 2—3 ml r o z t w o r u związku G r i g n a r d a , d o d a j e o k . 0,5 m l b r o m k u allilu i l e k k o ogrzewa, a b y z a p o c z ą t k o w a ć r e a k c j ę ; gdy r e a k c j a r o z p o c z n i e się n a d o b r e , w l e w a się ten r o z t w ó r d o g ł ó w n e j części r o z t w o r u o d c z y n n i k a Grignarda. (3) W t y m e t a p i e reakcji p o w i n i e n istnieć pewien, niewielki n a d m i a r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a . P r ó b a n a o b e c n o ś ć o d c z y n n i k a G r i g n a r d a jest następująca. P o b i e r a się p i p e t k ą - k r o p l o m i e r z e m 0,5 m l k l a r o w n e g o r o z t w o r u i d o d a j e 0,5 m l 1-proc. r o z t w o r u b e n z e n o w e g o k e t o n u M i c h l e r a (4,4'-bis(dimetyloamino)benzofenon), a n a s t ę p n i e 1 ml w o d y o r a z 3—4 k r o p l e 0,01 M r o z t w o r u j o d u w lod. k w a s i e o c t o w y m i wstrząsa. Poja wienie się zielononiebieskiego z a b a r w i e n i a świadczy o o b e c n o ś c i związku G r i g n a r d a . W nieobecności jodu nie u z y s k u j e się t a k w y r a ź n e g o z a b a r w i e n i a .
W r e a k c j i tej p o w s t a j e b a r w n i k b ę d ą c y p o c h o d n ą
difenylometanu.
MCH ) N.C H -CO.C H -NCCH ) -p^^ 3
2
6
4
6
4
3
2
p-{CH ) N.C H -CK(OMsX).C H -N(CH ) -p^ 3
2
6
4
e
4
3
3
p - ( C H ) § = C H = CR-C H -N{CH )- -p 3
2
6
4
6
4
3
2
(barwny kation)
m,16,
1,5-HEKSADIEN
(biallil)
2 C H = C H C H T + 2Na -» C H = C H C H C H 2
a
2
2
GH^=CĘ
2
2
+ 2NaT
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j W d w i e p o ł ą c z o n e s z e r e g o w o c h ł o d n i c e z w r o t n e z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m o długości 2 5 — 3 0 cm, u m i e s z c z a się 55 g (2,4 m o l ) oczyszczonego s o d u p o k r a j a n e g o n a m a t e k a w a ł k i . O d w a ż a się 136 g (72 m l , 0,8 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o j o d k u allilu o tw. 9 9 — 1 0 1 ° C (p. m,56) i o k . 1/4 część tej ilości j o d k u allilu w l e w a się d o k o l b y p r z e z c h ł o d n i c ę . K o l b ę o g r z e w a się ł a g o d n i e d o chwili, g d y s ó d z a c z n i e się t o p i ć , p o c z y m n a t y c h m i a s t u s u w a się p ł o m i e ń . N a s t ę p u j e energiczna reakcja, ciecz w r z e , s k r a p l a j ą c się w c h ł o d n i c y . P o z o s t a ł ą część j o d k u allilu d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i w ciągu 2 h. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się .na 3 h, a b y ostygła i k o l b ę p r z y s t o s o w u j e się d o destylacji (rys. 1,84). D e s t y l a c j ę p r o w a d z i się z ł a ź n i olejowej o t e m p . 9 0 — 1 0 0 ° C ; w tych w a r u n k a c h p r z e c h o d z i w i ę k s z o ś ć w ę g l o w o d o r u . N a k o n i e c t e m p . ł a ź n i p o d n o s i się d o 150°C w celu j a k n a j d o k ł a d n i e j szego o d d e s t y l o w a n i a p r o d u k t u . D e s t y l a c j ę p r o w a d z i się p o w t ó r n i e z n a d niewielkiej ilości s o d u z k o l b y o p o j . 50 m l m a j ą c e j k o l u m n ę frakcjonującą w b o c z n e j szyi; zbiera się frakcję o tw. 5 9 — 6 0 ° C . W y d a j n o ś ć 1,5-heksadienu w y n o s i 26 g ( 7 9 % ) . B,5. P r z e g r u p o w a n i e a l k i n ó w . Z w i ą z k i n i e n a s y c o n e zawierające d w a s k u m u l o w a n e w i ą z a n i a p o d w ó j n e , t j . > C = C = C < , z n a n e są p o d nazwą alleny. M e t o d y ich otrzy m y w a n i a polegają n a w y k o r z y s t a n i u r e a k c j i eliminacji, jak też i n n y c h r e a k c j i analogicz n y c h d o tych, j a k i e stosuje się w syntezie a l k e n ó w . O p r ó c z tego alleny o t r z y m u j e się r ó w n i e ż p r z e z p r z e g r u p o w a n i e o d p o w i e d n i o p o d s t a w i o n y c h a l k i n ó w . Z n a n a jest b a r d z o p o ż y t e c z n a r e a k c j a o t r z y m y w a n i a p r o s t y c h w ę g l o w o d o r ó w a l l e n o w y c h , w której n a h a l o g e n k i d r u g o - l u b t r z e c i o r z ę d o w e 2-propynylu ( n p . (ffl)J d z i a ł a się „ p a r ą " c y n k - m i e d ź we w r z ą c y m etanolu. S u m a r y c z n i e r e a k c j a ta polega n a w y m i a n i e c h l o r o w c a p r z e z w o d ó r i migracji wiązania p o t r ó j n e g o . Przebieg tej reakcji nie jest w p e ł n i u s t a l o n y , p o s t u l u j e się j e d n a k m e c h a n i z m cykliczny, w k t ó r y m bierze u d z i a ł t w o r z ą c y się przej ściowo związek c y n k o o r g a n i c z n y (V) o r a z rozpuszczalnik H.
H \
-0-C H 2
3 ;
C,
Zn-a C UH.)
(V)
Ilustracją t e g o procesu j e s t o p i s a n a synteza 3 - m e t y l o - l , 2 - p e n t a d i e n u (p. 111,17) z 3 - c h l o r o - 3 - m e t y l o - l - p e n t y n u . O t r z y m y w a n y allen t w o r z y z e t a n o l e m a z e o t r o p , c o u ł a t w i a j e g o w y o d r ę b n i e n i e ; z a z e o t r o p u u s u w a się etanol p r z e z w y m y c i e g o w o d ą . T r z e c i o r z ę d o w y chlorek, b ę d ą c y s u b s t r a t e m w tej syntezie, o t r z y m u j e się p r z e z wytrzą s a n i e 3-metylo-l-pentyn-3-oIu{VI) ze stęż. k w a s e m solnym n a z i m n o . W r e a k c j i tej p o w s t a j e u b o c z n i e p e w n a ilość l - c h l o r o a l l e n u ( V I I I ) , c o jest u z a s a d n i o n e p o ś r e d n i m t w o r z e n i e m się s t a b i l i z o w a n e g o r e z o n a n s e m k a r b o k a t i o n u ( V I I ) , P o n i e w a ż j e d n a k 1-cliloroalleny p o d w p ł y w e m „ p a r y " c y n k - m i e d ź ulegają redukcji d o o d p o w i e d n i c h allenów, dlatego d o n a s t ę p n e g o etapu syntezy allenu bierze się s u r o w y chlorozwiązek n i e n a s y c o n y .
111,17.
»
3-Metylo-l,2-Pentadien
I € H - C H j - C - C = CH
© C H j . C H - C - C = CH 4—»- (II,-CII, — C = C = CH 2
-H,0
3
OH
CI e
{Vii C H - C H , - C - C = CH 43
CH,
CH -CH -C=C-.CHC1 3
2
r 1-Haloganoaileny powstają z d o b r ą wydajnością z wielu d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h alkoholi 2 - p r o p y n y l o w y c h p o d w p ł y w e m stężonych, w o d n y c h r o z t w o r ó w k w a s ó w chlor o w c o w o d o r o w y c h w obecności o d p o w i e d n i c h h a l o g e n k ó w miedzi(I) HBr
4-
H ® + Cu'Br,
C^Bt
e
Slybko
Ri_C-C*CH
*O^C
OH
u
K'
(IX)
Br
• h@
[ H 0 + .Cu'Bt 2
—
R
e
HOCu'Br3+
1
H \
y
C = C = C^
(X)
T r z e c i r z ę d o w e a l k o h o l e 2 - p r o p y n y l o w e ( I X ) reagują z 4 8 - p r o c . (wag.) k w a s e m b r o m o w o d o r o w y m w o b e c k a t a l i z a t o r a składającego się z b r o m k u miedzi(I), p y ł u m i e d z i o w e g o i b r o m k u a m o n u w t e m p . 0 — 3 5 ° C dając o d p o w i e d n i e l - b r o m o a l l e n y ( X ) z wydajnościam i d o c h o d z ą c y m i d o 8 0 % . D l a tej r e a k c j i z a p r o p o n o w a n o m e c h a n i z m polegający n a p r z e j ś c i o w y m p o w s t a w a n i u ^ - k o m p l e k s u p o c h o d n a acetylenowa-miedź(I), z k t ó r e g o n a stępnie t w o r z y się l - b r o m o a l l e n w w y n i k u stereospecyficznego p r o c e s u S n ? ; r e a k c j a p r z e b i e g a więc z z a c h o w a n i e m konfiguracji. P r z y k ł a d e m takiej reakcji jest opisana synteza l-bromo-3-metylo-l,2-butadienu (p. IDL18) z 3-metylo-l-butyn-3-olu. . D r u g o r z ę d o w e a l k o h o l e 2 - p r o p y n y l o w e ( I X ; R = H ) w y m a g a j ą z a s t o s o w a n i a silniej szego k w a s u i przedłużenia czasu reakcji, a u z y s k i w a n e b r o m o a l l e n y zawierają .do 5 % p o c h o d n e j 3-bromoacetylenu, k t ó r ą t r z e b a u s u n ą ć przez destylację frakcyjną. 2
IIL17. 3-METYLO-I,2-PENTADIEN: CH:
3 - C h l o r o - 3 - m e t y l o - l - p e n t y n . W rozdzielaczu p o j . 2 1 umieszcza się 73,6 g (0,75 mol) 3-metyIo-l-pentyn-3-olu i 750 m l stęż. k w a s u solnego (d = 1,18) i m i e s z a n i n ę t ę ener-
gicznie w y t r z ą s a się. C o p e w i e n czas p o b i e r a się p r ó b k ę z górnej w a r s t w y o r g a n i c z n e j i w y k o n u j e się jej w i d m o I R (film cieczy); m i e s z a n i n ę reakcyjną w y t r z ą s a się t a k d ł u g o , a ż w z a p i s a n y m w i d m i e c a ł k o w i c i e z n i k n i e s z e r o k i e p a s m o , k t ó r e g o c e n t r u m leży p r z y 3390 c m , p o c h o d z ą c e od d r g a ń rozciągających O — H w a l k o h o l u (ok. 15 m i n ) . C i e m n o z a b a r w i o n ą w a r s t w ę dolną zawierającą w o d n y r o z t w ó r k w a s u o d r z u c a się, a j a s n o b r ą z o w ą w a r s t w ę organiczną suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u w ciągu ok. 2 h ; p o u p ł y w i e p i e r w s z y c h 30 m i n należy d o d a ć świeżą p o r c j ę w ę g l a n u p o t a s u . P o odsą czeniu ś r o d k a suszącego uzyskuje się ok. 70 g ciekłej substancji o b a r w i e c i e m n o s ł o m k o w e j , k t ó r a s k ł a d a się z 3 - c h l o r o - 3 - m e t y l o - l - p e n t y n u (ok. 7 3 % ) , l - c h l o r o - 3 - m e t y l o -1,2-pentadienu o r a z ś l a d o w y c h ilości p r o d u k t ó w p r z e g r u p o w a n i a ; m i e s z a n i n ę tę m o ż n a użyć bez oczyszczania d o n a s t ę p n e g o e t a p u syntezy. O t r z y m a n a p o c h o d n a c h l o r o a c e t y lenu m a t 2,2 m i n n a k o l u m n i e o długości 1,5 m zawierającej 1 0 % oleju s i l i k o n o w e g o n a C h r o m o s o r b i e W , p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n , w t e m p . 7 0 ° C . - 1
R
3 - M e t y l o - l , 2 - p e n t a d i e n . „ P a r ę " c y n k - m i e d ź p r z y g o t o w u j e się w następujący s p o s ó b . W kolbie stożkowej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 65,4 g (1 mol) p y ł u c y n k o w e g o i p r z e m y w a g o kolejno c z t e r e m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y destylowanej, d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l 2-proc. w o d n e g o r o z t w o r u siarczanu m i e d z i ( I I ) , d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y d e s t y l o w a n e j , 100 m l 95-proc, e t a n o l u i 100 m l a b s o l u t n e g o etanolu, K a ż d a z t y c h operacji p r z e m y w a n i a p o w i n n a t r w a ć co n a j m n i e j 1 m i n i p o k a ż d y m p r z e m y c i u t r z e b a m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j u s u n ą ć całą ciecz p r z e z d e k a n t a c j ę ; d o p i e r o w t e d y przystę puje się d o kolejnego p r z e m y w a n i a p r o d u k t u . „ P a r ę " c y n k - m i e d ź p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l , w y m y w a j ą c o s a d 100 m l a b s o l u t n e g o e t a n o l u ; k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, w k r a p l a c z i energicznie działające m i e s z a d ł o Xnp, m i e s z a d ł o ł o p a t k o w e ) z o d p o w i e d n i m uszczelnieniem. Z a w i e s i n ę m e t a l u w e t a n o l u m i e s z a się i o g r z e w a d o w r z e n i a , p o c z y m w y ł ą c z a się o g r z e w a n i e i z w k r a p l a c z a w k r a p l a 69,5 g s u r o w e g o c h l o r o a c e t y l e n u z taką szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y ; t r w a t o ok. 50 m i n . N a s t ę p n i e , mieszając, m i e s z a n i n ę r e a k cyjną o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 4 5 m i n i p o n i e z n a c z n y m jej o c h ł o d z e n i u z a m i e n i a się c h ł o d n i c ę zwrotną n a c h ł o d n i c ę destylacyjną. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o d daje się destylacji p r z y w ł ą c z o n y m m i e s z a d l e i zbiera się a z e o t r o p allen-etanol, k t ó r y p r z e c h o d z i w zakresie t e m p . od 64 d o 7 S ° C . B e z b a r w n y destylat p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i w o d y ( 1 X 1 5 0 m l i 2 X 5 0 ml), oddziela g ó r n ą w a r s t w ę organiczną i suszy ją s i a r c z a n e m m a g n e z u . S u r o w y p r o d u k t destyluje się stosując k o l u m n ę frakcjonującą (15 c m X 2 c m ) w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i heliskami. F r a k c j ę destylującą poniżej 7 0 ° C od r z u c a się; s k ł a d a się ona głównie z substancji zawierających wiązanie a c e t y l e n o w e . 3 - M e t y l o - l , 2 - p e n t a d i e n ( o czystości 5 = 9 5 % ) zbiera się w t e m p . 7 0 — 7 2 ° C , u z y s k u j ą c 18,9 g ( w y d a j n o ś ć s u m a r y c z n a liczona w s t o s u n k u d o 3 - m e t y l o - l - p e n t y n - 3 - o l u w y n o s i 3 1 % ) p r o d u k t u , k t ó r y jest b e z b a r w n ą cieczą. W y k o n u j e się w i d m o I R p r o d u k t u (w p o staci filmu cieczy). Występują w n i m i n t e n s y w n e p a s m a absorpcji p r z y 1964 c m " ' i 840 c m " , k t ó r e są c h a r a k t e r y s t y c z n e dla a s y m e t r y c z n y c h d r g a ń rozciągających u g r u p o w a n i a C — C = C i dla d r g a ń w a h a j ą c y c h p o z a p ł a s z c z y z n ę g r u p y = C H , j a k a wystę p u j e w u k ł a d z i e a l l e n o w y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a . O b e c n o ś ć ś l a d o w y c h zanieczyszczeń p o c h o d n y m i a c e t y l e n o w y m i p r z e j a w i a się w w i d m i e s ł a b y m p a s m e m absorpcji p r z y 3305 c m ( = C — H , d r g a n i e rozciągające). Czystość o t r z y m a n e g o 1,2-dienu m o ż n a s p r a w d z i ć m e t o d ą analizy G L C , stosując k o l u m n ę o dług. 1,5 m zawierającą 10% oleju silikonowego n a C h r o m o s o r b i e W , w t e m p . 6 1 ° C i p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n ; p r o d u k t w tych w a r u n k a c h m a r — 1,7 m i n , 1
1
2
- 1
K
111,18.
l-BROMO-3-METYLO-l,2-BUTADIEN
CHj fH
I
„ c - C = CH
NH Br/CuBr +
>
CH3 \
•[ _
C= C=
C-w.
1
III,C.
Alkiny
289
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 ml, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o i w k r a placz, u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 14,3 g (0,1 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o b r o m k u miedzi(I), 9,8 g (0,1 mol) s p r o s z k o w a n e g o b r o m k u a m o n u , 0,64 g (0,01 m o l ) p y t u m i e d z i o w e g o i 80 ml (ok. 0,66 mol) 4 6 — 4 8 - p r o c . ( w a g o w o ) stęż. k w a s u b r o m o w o d ó r owego (d — — 1,46—1,49). Powstałą m i e s z a n i n ę o b a r w i e ciemnozielonej m i e s z a się energicznie w t e m p . p o k o j o w e j i w k r a p l a 25,5 g (0,3 mol) 3-metylo-l-butyn-3-oIu w ciągu 5 m i n , p o c z y m energiczne mieszanie k o n t y n u u j e się jeszcze p r z e z 1,5 h (1). M i e s z a n i n ę r e a k cyjną sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a z p o r o w a t ą płytką szklaną i k o l b ę reakcyjną oraz lejek o p ł u k u j e się 10 ml b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 C ) . Przesącz p r z e l e w a się d o r o z dzielacza, oddziela dolną w a r s t w ę w o d n ą , a z w a r s t w y organicznej, k t ó r a jest p r a w i e b e z b a r w n a , u s u w a się nie z m i e n i o n y a l k o h o l i sole miedzi p r z e z w y t r z ą s a n i e jej z t r z e m a p o r c j a m i p o 10 m l stęż. k w a s u b r o m o w o d ó r owego. P r z y o s t a t n i m p r z e m y w a n i u dolna w a r s t w a k w a s u nie p o w i n n a w y k a z y w a ć n a w e t śladu fioletowego z a b a r w i e n i a . Połą c z o n e w a r s t w y o r g a n i c z n e suszy się mieszaniną w o d o r o w ę g l a n u sodu i siarczanu m a g nezu, p o czym odsącza środek suszący n a lejku z p o r o w a t ą płytką szklaną i k o l b ę o r a z o s a d nieorganiczny p r z e m y w a się 5 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . Przesącz prze lewa się d o kolby destylacyjnej p o j . 50 m l z a o p a t r z o n e j w k o l u m n ę frakcjonującą fl
0 d ł u g . 9 c m wypełnioną s z k l a n y m i h e l i s k a m i i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w a t m o s f e r z e azotu; k o l b ę ogrzewa się w łaźni o t e m p . 80"—90°C. F r a k c j ę l - b r o m o - 3 - m e t y l o - l , 2 - b u t a d i e n u z b i e r a się w t e m p . 5 2 — 5 4 ° C / 6 6 , 7 h P a (50 m m H g ) , c h ł o d z ą c od bieralnik w w o d z i e z l o d e m (2). W y d a j n o ś ć w y n o s i 28,1 g ( 6 4 % ) . Czystość p r o d u k t u s p r a w d z a się m e t o d ą G L C , stosując k o l u m n ę o d ł u g . 1,5 m zawierającą 1 0 % oleju silikonowego n a C h r o m o s o r b i e W, w t e m p . 8 0 ° C i p r z y s z y b k o ś c i p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n ; £R p r o d u k t u wynosi 3,5 m i n . W w i d m i e I R (w p o s t a c i filmu cieczy) wystę p u j e c h a r a k t e r y s t y c z n e silne p a s m o a b s o r p c j i u k ł a d u a l l e n o w e g o ( C = C ^ C ) p r z y 1950 c m . P o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a l - b r o m o - 3 - m e t y l o - l , 2 - b u t a d i e n w y k a z u j e t e n d e n cję d o izomeryzacji n a l - b r o m o - 3 - m e t y I o - l , 3 - b u t a d i e n o r a z d o polimeryzacji. - 1
U w a g i . (1) M o ż n a śledzić p o s t ę p reakcji z a t r z y m u j ą c c o p e w i e n c z a s m i e s z a d ł o 1 p o b i e r a j ą c p r ó b k ę z górnej w a r s t w y organicznej (po jej s k l a r o w a n i u ) w celu sporzą dzenia w i d m a I R . P o c a ł k o w i t y m z a k o ń c z e n i u reakcji w p r ó b c e n i e obserwuje się absorpcji c h a r a k t e r y s t y c z n e j dla w o d o r u h y d r o k s y l o w e g o i a l k i n y ł o w e g o ( o d p o w i e d n i o p r z y 3400 i 3300 c m - ) . (2) P r z y destylacji wszystkich z w i ą z k ó w n i e n a s y c o n y c h p o z o s t a ł o ś ć w kolbie desty lacyjnej należy o c h ł o d z i ć do t e m p . p o k o j o w e j p r z e d w p r o w a d z e n i e m p o w i e t r z a d o aparatury. 1
C. ALKINY N a s t ę p u j ą c e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a ilustrują syntezę a l k i n ó w . 1. O d r y w a n i e c h l o r o w c o w o d o r ó w od 1,2-dihalogenków (p. 111,19 i m,20). 2. A l k i l o w a n i e a l k i n ó w o w i ą z a n i u p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a ( p . 111,21). 3. S p r z ę g a n i e alkinów o wiązaniu p o t r ó j n y m n a końcu ł a ń c u c h a (p. m , 2 2 i 111,23). C , l . Odrywanie chlorowcowodorów o d 1,2-dihalogenków. P r o s t a m e t o d a w p r o w a d z a n i a p o t r ó j n e g o w i ą z a n i a d o cząsteczek organicznych polega n a działaniu silnymi z a s a d a m i , np., w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w etanolu l u b a m i d k i e m sodu w c i e k ł y m a m o niaku, na dichlorowcozwiązki wicynalne lub geminalne — 2HBf 1
2
R • CHBr • CHBr- R _ 2
>
1
R . Cs=C-R 3
2
R^CBra C H j . R — - ^ R ^ C - C R U z y s k i w a n e w tej r e a k c j i p r o d u k t y n i e z a w s z e są s u b s t a n c j a m i j e d n o r o d n y m i , g d y ż t w o r z ą c y się najpierw alkin m o ż e u l e g a ć izomeryzacji, k t ó r a p r a w d o p o d o b n i e przebiega
przez s t a d i u m a l l e n u . "Pod w p ł y w e m a l k o h o l o w e g o r o z t w o r u Wodorotlenku pOtaSU •w t e m p . n o — \ S O ° C aYiŁlny z. w i ą z a n i e m p o t r ó j n y m na k o ń c u lańeucYlA wykazują t e n d e n c j ę d o p r z e g r u p o w a n i a w alkiny z w i ą z a n i e m p o t r ó j n y m w e w n ą t r z ł a ń c u c h a R'CH C=CH^RCH=C=CH^RC=C
CH
2
3
G d y o d c z y n n i k i e m s t o s o w a n y m w reakcji jest a m i d e k s o d o w y w c i e k ł y m a m o n i a k u , w t e d y p r z e g r u p o w a n i e z a c h o d z i w m i n i m a l n y m stopniu. N a j ł a t w i e j d o s t ę p n y m i s u b s t r a t a m i o m a w i a n e j reakcji są 1,2-dibromozwiązki, k t ó r e o t r z y m u j e się p r z e z przyłączenie b r o m u d o p o d w ó j n e g o wiązania węgiel—węgiel. P o d a n y jest p r z y k ł a d takiej syntezy, w k t ó r e j n a j p i e r w b r o m u j e się k w a s 1 0 - u n d e c e n o w y (kwas u n d e c y l e n o w y ) , będący p r o d u k t e m h a n d l o w y m u z y s k i w a n y m z oleju r y c y n o w e g o , a n a s t ę p n i e o d r y w a się b r o m o w o d ó r działając stęż. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u na g o r ą c o ; k o ń c o w y m p r o d u k t e m jest k w a s 10-undecynowy (p. 111,19). W p o d o b n y s p o s ó b d o k o n u j e się przekształcenia c y n a m o n i a n u etylu w k w a s f e n y l o p r o p y n o w y C H • CH=CH -C0 C H ^ 6
5
2
2
CH
5
6
5
• CHBr • CHBr • C 0 C H 2
2
C H
S
6
S
C H = C • C0 H 2
(]L)H30 +
Z a s t o s o w a n i e a m i d k u sodu w c i e k ł y m a m o n i a k u j a k o o d c z y n n i k a o d r y w a j ą c e g o chlo r o w c o w o d ó r jest p r z e d s t a w i o n e n a p r z y k ł a d z i e o t r z y m y w a n i a fenyloacetylenu z e sty renu, c o zachodzi poprzez dibromopochodną C H •CH=CH S
5
2
^ > C H • CHBr • C H B r - ^ - ^ > C « H • C = C H 5
S
2
5
E l i m i n a c j a a n i o n u b r o m k o w e g o z a c h o d z i b a r d z o ł a t w o , jeśli znajduje się o n w p o zycji § d o g r u p y k a r b o k s y l o w e j ; r e a k c j a t a z a c h o d z i w ś r o d o w i s k u u m i a r k o w a n i e z a s a d o w y m . P r z y k ł a d e m t e g o jest a l t e r n a t y w n a m e t o d a syntezy fenyloacetylenu (p. 111,20), w której z k w a s u 2 , 3 - d i b r o m o - 3 - f e n y l o p r o p a n o w e g o o t r z y m u j e się /?-bromostyren działając w o d n y m r o z t w o r e m węglanu sodu na gorąco. N a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z a się eliminację brom o wodoru w z w y k ł y s p o s ó b , t j . działając w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u ; o s t a t e c z n y m p r o d u k t e m jest p o c h o d n a acetylenu
C^Hs-CH^CHBr
=
^
C H . C H = CHBr 6
s
^
*
C H -C=CH f l
s
H1.19. KWAS 10-UNDECYNOWY Br
C H = C H (CH )a C 0 H — 4 . C H B r C H B r ( C H ) 2
2
3
2
2
8
C0 H 2
1COH
*CH=C
(CH ) C0 H 2
8
2
H a n d l o w y k w a s u n d e c y l e n o w y (kwas 10-undecenowy) oczyszcza się p r z e z destylację (np. 250 g) p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 1 5 2 — 1 5 4 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) ; destylat k r z e p n i e w t e m p . 2 3 ° C . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j , 1 1, z a o p a t r z o n e j w o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną, rozpuszcza się 108 g (0,58 m o l ) oczyszczonego k w a s u u n d e c y l e n o w e g o w 285 m l b e z w . czterochlorku węgla ( 1 ) . K o l b ę chłodzi się w mieszaninie oziębiającej z l o d u i soli, u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i d o d a j e w ciągu 1 h 96 g (31 m l , 0,6 mol) osu s z o n e g o b r o m u (p. 11,2,7). M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o s t o p n i o w e g o o g r z a n i a d o t e m p . otoczenia, p o c z y m czterochlorek węgla u s u w a się stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o stałość wylewa się n a dużą p a r o w n i c ę (pod wyciągiem). P o 1 — 2 d n i o w y m s t a n i u d i b r o m o k w a s krystalizuje całkowicie (szybciej n a s t ę p u j e t o w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d żelem k r z e m i o n k o w y m ) , W y d a j n o ś ć jest ilościowa. S t a ł y d i b r o m o k w a s przenosi się d o k o l b y kulistej p o j . 2 1, p o ł ą c z o n e j z c h ł o d n i c ą zwrotną, d o d a j e r o z t w ó r 263 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 158 ml w o d y i o g r z e w a w ciągu 8 h w łaźni olejowej w t e m p . 150—160°C. Z a c h o d z i silne pienienie, ale zmniejsza się je przez d o d a w a n i e co pewien czas m a ł y c h ilości (ok. 0,1 g) o d p o w i e d n i e g o detergentu,
111,19. Kwas
10-undecynowy
291
n p . d o d e c y l o b e n z e n o s u l f o n i a n u sodu. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c , d o d a j e 1500 m l w o d y , wstrząsa d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a o s a d u i z a k w a s z a rozc. k w a s e m s i a r k o w y m w o b e c czerwieni K o n g o . P o k i l k u g o d z i n n y m staniu n a p o w i e r z c h n i cieczy z b i e r a się. k w a s w postaci stałej, ciastowatej m a s y . E k s t r a h u j e się go c z t e r e m a p o r c j a m i p o 250 m l eteru, ekstrakty suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu l u b m a g n e z u i eter o d d e s t y l o w u j t z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 250 m l z n a s a d k ą destylacyjną Claisena i ostrożnie destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ogrzewając k o l b ę b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m . Z p o c z ą t k u destyluje t r o c h ę eteru i w o d y , n a s t ę p n i e t e m p e r a t u r a s z y b k o w z r a s t a d o 1 7 5 " C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . Z b i e r a się oddzielnie d w i e frakcje: (a) tw. 1 7 7 — 1 8 2 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) (52 g) i (b) 1 8 2 — 2 0 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m Hg> (15 g). W kolbie zostaje d u ż a p o z o s t a ł o ś ć , k t ó r ą w y r z u c a się. F r a k c j a (a) p o o c h ł o dzeniu zestala się c a ł k o w i c i e i m a tt. 37—41 ° C ; p o krystalizacji z b e n z y n y l e k k i e j , tw. 6 0 — 8 0 ° C , o t r z y m u j e się 34 g ( 3 2 % ) czystego k w a s u 10-undecynowego o tt. 4 1 — 4 2 ° C. D o d a t k o w ą p o r c j ę p r o d u k t u uzyskuje się z frakcji (b), k t ó r a k r z e p n i e n a t r o c h ę lepką m a s ę ; po krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) o t r z y m u j e się l e p k ą s u b s t a n c j ę stałą, k t ó r a p o r o z ł o ż e n i u n a p o r o w a t e j płytce p o r c e l a n o w e j staje się b e z b a r w n a i m a tt. 4 1 — 4 2 ° C (3 g). U w a g a . ( 1 ) B e z w o d n y c z t e r o c h l o r e k węgla m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z destylację p r o d u k t u h a n d l o w e g o i o d r z u c e n i e p o c z ą t k o w y c h 2 0 % destylatu (p. 1 , 2 3 ) . Destylację t r z e b a p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. Syntezy p o k r e w n e . K w a s f e n y l o p r o p y n o w y . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m i u m i e s z c z a się r o z t w ó r 88 g (84 ml, 0,5 mol) c y n a m o m a n u etylu (p. IV,149) w 50 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. K o l b ę w s t a w i a się d o ł a ź n i l o d o w e j i z w k r a p l a c z a d o d a j e p o w o l i 8 0 g (25,5 m l , 0,5 m o l ) b r o m u , wstrząsając co pewien czas kolbą. P o c z ą t k o w o b r o m z a n i k a n a t y c h m i a s t , p o d k o n i e c w k r a p l a n i a r e a k c j a p r z e b i e g a wolniej. P o d c z a s w k r a p l a n i a , k t ó r e t r w a 2 0 — 2 5 min, n i e wydziela się b r o m o w o d ó r . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 1 h , a n a s t ę p n i e r o z t w ó r w y l e w a n a dużą p a r o w n i c ę i p o z o s t a w i a p o d wyciągiem d o s a m o rzutnego odparowania nadmiaru b r o m u oraz czterochlorku węgla. S u r o w y 2.3-dibromo- 3 - f e n y l o p r o p a n o n i a n etylu pozostający w p a r o w n i c y m a p o s t a ć stałej, zbitej m a s y ; p r o d u k t osusza się wyciskając g o m i ę d z y d u ż y m i a r k u s z a m i b i b u ł y fUtracyjnej. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o estru o tt. 6 6 — 7 1 ° C w y n o s i 140 g ( 8 3 % ) (1). W k o l b i e kulistej p o j . 1500 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , r o z p u s z c z a się 85 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 4 0 0 m l r e k t y f i k a t u ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j . R o z t w ó r c h ł o d z i się do t e m p . 4 0 — 5 0 ° C i d o d a j e 112 g (0,33 m o l ) s u r o w e g o d i b r o m o e s t r u ; p o z a k o ń c z e n i u egzotermicznej reakcji, j a k a p o c z ą t k o w o z a c h o d z i , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się p r z e z 5—6 h ł a ź n i w o d n e j . Z a w a r t o ś ć k o l b y wylewa się d o szerokiej zlewki, a gdy j u ż ostygnie, z o b o j ę t n i a się ją, mieszając, stęż. k w a s e m s o l n y m w o b e c l a k m u s u . C h ł o d z i się i w y d z i e l o n y o s a d s ą c z y p r z y u ż y c i u p o m p y , p r z e m y w a j ą c g o niewielką ilością a l k o holu. Jest to osad (A), k t ó r y p o z o s t a w i a się n a p e w i e n czas. Przesącz przelewa się z p o w r o t e m d o k o l b y reakcyjnej i destyluje dotąd, aż t e m p e r a t u r a o p a r ó w osiąg n i e 9 5 ° C . P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e łączy się z o s a d e m (A), r o z p u s z c z a w 270 m l w o d y , d o d a j e ok. 300 g p o k r u s z o n e g o l o d u i k o l b ę chłodzi się w ł a ź n i l o d o w e j , Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się m e c h a n i c z n i e i p o w o l i d o d a j e 20-proc. k w a s s i a r k o w y d o o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c czerwieni K o n g o . P o 20 m i n surowy, c i e m n o z a b a r w i o n y k w a s fenylo p r o p y n o w y odsącza się n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a g o t r z y k r o t n i e p o r c j a m i p o 15 m l 2-proc. k w a s u s i a r k o w e g o . O s a d r o z p u s z c z a się w ok. 300 m l 5-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , d o d a j e 6 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o i ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n , wstrząsając co p e w i e n czas. R o z t w ó r sączy się p r z e z f a ł d o w a n y sączek, przesącz c h ł o d z i w lodzie i n a s t ę p n i e d o d a j e 70 g p o k r u s z o n e g o lodu. Mieszając m e c h a n i c z n i e r o z t w ó r , d o d a j e się d o niego 20-proc. k w a s u s i a r k o w e g o do o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c czerwieni K o n g o . P o 20 m i n w y t r ą c o n y k w a s o d s ą c z a się p r z y użyciu p o m p y , p r z e m y w a 15 m l 2 - p r o c . k w a s u s i a r k o w e g o , n a s t ę p n i e niewielką ilością w o d y i suszy n a p o w i e t r z u . W y dajność czystego k w a s u f e n y l o p r o p y n o w e g o o tt. 1 3 4 — 1 3 5 ° C w y n o s i 23 g ( 4 7 % ) .
U w a g a . (1) W celu o t r z y m a n i a czystego d i b r o m o e s t r u , s u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z b e n z y n y lekkiej, o tw. 6 0 — 8 0 ° C ; uzyskuje się czysty ester o tt. 7 5 ° C , a w y d a j n o ś ć krystalizacji w y n o s i 8 5 % . F e n y l o a c e t y l e n . R o z t w ó r 208 g (228 ml, 2 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o styrenu (1) w 200 m l bezw. c h l o r o f o r m u umieszcza się w zlewce p o j . 1 1, c h ł o d z o n e j w łaźni l o d o wej i z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e . N a d zlewką u m o c o w u j e się w k r a p l a c z zawierający r o z t w ó r 320 g (103 m l , 2 mol) osuszonego b r o m u w 200 m l c h l o r o f o r m u . Mieszając z a w a r t o ś ć zlewki, w k r a p l a się r o z t w ó r b r o m u z taką szybkością, a b y k a ż d a n a s t ę p n a k r o p l a spadała d o r o z t w o r u w zlewce wtedy, gdy b a r w a j e g o zmieni się z czerwonej n a jasnożółtą. R e a k c j ę t ę k o r z y s t n i e jest p r o w a d z i ć w o b e c światła słonecz n e g o . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u z a w a r t o ś ć zlewki m i e s z a się dla z a k o ń c z e n i a reakcji, a n a s t ę p n i e o d p ę d z a się c h l o r o f o r m z łaźni w o d n e j ; p o z o s t a ł y , s u r o w y d i b r o m e k s t y r e n u m a m a s ę 510 g ( 9 7 % ) . M o ż n a go u ż y w a ć b e z p o ś r e d n i o d o o t r z y m y w a n i a fenyloacetylenu (2). N a c z y n i e D e w a r a p o j . 5 1 umieszcza się w drewnianej skrzyni. D o n a c z y n i a t e g o d o p a s o w u j e się przezroczystą p o k r y w ę z p o l i m e t a k r y l a n u (Perspex), w której znajdują się o d p o w i e d n i e o t w o r y służące d o : w p r o w a d z a n i a ciał stałych (np. sodu) l u b cieczy, z a m o n t o w a n i a m i e s z a d ł a m e c h a n i c z n e g o , w y k a l i b r o w a n e j bagietki szklanej służącej d o mierzenia objętości cieczy w n a c z y n i u D e w a r a , r u r k i wylotowej dla gazu o r a z r u r k i d o w p r o w a d z a n i a a m o n i a k u . P o z a t y m instaluje się urządzenie elektryczne w celu oświetlenia w n ę t r z a naczynia. N a c z y n i e D e w a r a n a p e ł n i a się 3 1 ciekłego a m o n i a k u i p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się 1,5 g s p r o s z k o w a n e g o a z o t a n u żelaza(lll), a następnie 5 g oczyszczonego s o d u . P o 2 m i n w p r o w a d z a się 160 g oczyszczonego s o d u w k a w a ł k a c h p o 3 g w ciągu 30 m i n (3). Mieszaninę reakcyjną p o z o s t a w i a się d o chwili, aż zniknie p o c z ą t k o w e c i e m n o n i e b i e s k i e z a b a r w i e n i e i p o j a w i się z a b a r w i e n i e j a s n o s z a r e (ok. 20 m i n ) . N a s t ę p nie d o d a j e się p o w o l i w ciągu 2 h r o z t w ó r 510 g d i b r o m k u styrenu w 1500 m l bezw. e t e r u ; z a c h o d z i p r z y t y m energiczna r e a k c j a , c z e m u t o w a r z y s z y o d p a r o w a n i e p e w n e j ilości a m o n i a k u . Mieszaninę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się na 4 h, p o c z y m d o w y t w o r z o n e j gęstej bezpostaciowej zawiesiny d o d a j e się 180 g d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u a m o n u w celu r o z ł o ż e n i a p o c h o d n e j s o d o w e j , a n a s t ę p n i e 500 m l eteru i m i e s z a przez kilka m i n u t . Z a w a r t o ś ć n a c z y n i a D e w a r a p r z e l e w a się d o o c h ł o d z o n e j zlewki z a p o m o c ą p l a s t y k o w e g o l e w a r a s p o r z ą d z o n e g o d o t e g o celu i p o z o s t a w i a na n o c , a b y a m o n i a k m ó g ł o d p a r o w a ć . N a s t ę p n i e d o d a j e się eteru, odsącza sole n i e o r g a n i c z n e i p r z e m y w a je s t a r a n n i e e t e r e m ; przesącz (A) n a r a z i e p o z o s t a w i a się. Sole n i e o r g a n i c z n e r o z p u s z c z a się w w o d z i e i r o z t w ó r ten e k s t r a h u j e e t e r e m ; e k s t r a k t y eterowe łączy się z p r z e s ą c z e m (A); R o z t w ó r eterowy p r z e m y w a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m a ż d o osiągnięcia o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a z czerwienią K o n g o , n a s t ę p n i e p r z e m y w a g o w o d ą i suszy Siarczanem m a g n e z u . E t e r oddestylowuje się z łaźni w o d n e j , stosując p r z y t y m krótką, lecz w y d a j n ą k o l u m n ę ; p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji frakcyjnej z u ż y c i e m d o b r z e zaizolowanej i sprawnie działającej k o l u m n y . F e n y l o a c e t y l e n zbiera się w t e m p . 142— 1 4 3 C ; w y d a j n o ś ć 156 g ( 7 9 % ) . P o z o s t a ł o ś ć p o o d p ę d z e n i u eteru m o ż n a p r z e d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając fenyloacetylen w t e m p . 8 2 ° C / 1 0 7 h P a (80 m m H g ) (4). O s t r o ż n i e : p . 111,23, u w a g a (1). D
U w a g i . (1) S t y r e n w r z e w t e m p . 4 2 — 4 3 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . P o d c z a s destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (tw. 145—146°C) traci się dość d u ż o substancji z p o w o d u polimeryzacji. (2) D i b r o m e k s t y r e n u (1,2-dibromofenyloetan) m o ż n a oczyścić p r z e z krystalizację z rozc. w o d ą e t a n o l u ; tt. 7 3 — 7 4 ° C . O s t r o ż n i e : substancja ta działa d r a ż n i ą c o na skórę, należy więc u n i k a ć k o n t a k t u z nią. P o w i n n o się p r a c o w a ć w g u m o w y c h r ę k a w i c z k a c h . (3) N a l e ż y z a p o z n a ć się z p . 111,21, w k t ó r y m jest opisane o t r z y m y w a n i e a m i d k u sodu w c i e k ł y m a m o n i a k u . (4) Ciśnienie t a k i e ł a t w o m o ż n a osiągnąć p r z e z umyślne w y t w o r z e n i e nieszczelności m i ę d z y p o m p ą w o d n ą i a p a r a t u r ą l u b — l e p i e j — p r z y użyciu m a n o s t a t u (p. 1,30).
t t U i . l-Heksyn
293
IIL20. F E N Y L O A C E T Y L E N C H -CH=CH-C0 H - ^ C H C H B r 6
s
2
6
C H. • CH=CHBr
V
CHBr-C0 H^^ 2
C H •C=CH
6
6
S
W k o l b i e p o j . 500 m l r o z p u s z c z a się 74 g (0,5 mol) k w a s u c y n a m o n o w e g o w 300 m l g o r ą c e g o c h l o r o f o r m u i r o z t w ó r c h ł o d z i się w w o d z i e z l o d e m wstrząsając kolbą. G d y t y l k o zaczynają w y p a d a ć kryształy, d o d a j e się s z y b k o w t r z e c h p o r c j a c h r o z t w ó r 80 g (26 m l , 0,5 mol) b r o m u ( z a c h o w a ć o s t r o ż n o ś ć p r z y p r a c y z b r o m e m ) w 50 ml c h l o r o f o r m u , energicznie p r z y t y m wstrząsając n a c z y n i e m i c h ł o d z ą c je. Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się w łaźni l o d o w e j n a 30 m i n , a b y p r o d u k t całkowicie w y k r y s t a l i z o w a ł , p o c z y m odsącza się k r y s z t a ł y . Niewielką ilość s u r o w e g o p r o d u k t u krystalizuje się z r o z c . etanolu uzyskując .w ten s p o s ó b p r ó b k ę czystego k w a s u 2,3-dibromo-3-fenylop r o p i o n o w e g o (tt. 2 0 4 ° C z r o z k ł . ) . Całą resztę d i b r o m o k w a s u ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną z 750 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w ę g l a n u sodu, chłodzi i oddziela w a r s t w ę s u r o w e g o /?-bromostyrenu. W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w o m a p o r c j a m i p o 75 ml eteru, e k s t r a k t y e t e r o w e łączy się z oddzieloną p o p r z e d n i o warstwą organiczną, suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i eter u s u w a się p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o wej. U z y s k u j e się 65—70 g s u r o w e g o ^ - b r o m o s t y r e n u . W kolbie kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 100 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w pastyl k a c h , zwilżając j e ok. 2 m l w o d y ; n a k o l b ę n a k ł a d a się n a s a d k ę destylacyjną z a o p a trzoną w e w k r a p l a c z oraz p o ł ą c z o n ą z chłodnicą destylacyjną. K o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i olejowej, u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 2 0 0 ° C ; d o stopionego ługu d o d a j e się k r o p l a m i s u r o w y /?-bromostyren z szybkością ok. 1 kropłi n a s e k u n d ę . N i e b a w e m z a c z y n a o d d e s t y l o w y w a ć fenyloacetylen; p o w o l i p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę ł a ź n i d o ok. 2 2 0 ° C i u t r z y m u j e ją n a t y m p o z i o m i e d o z a k o ń c z e n i a w k r a p l a n i a . W t e d y ł a ź n i ę ogrzewa się w t e m p . o k o ł o 230° C t a k d ł u g o , aż c a ł k o w i c i e u s t a n i e destylacja p r o d u k t u reakcji. Oddziela się górną w a r s t w ę destylatu, suszy ją w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h i destyluje. F e n y l o a c e t y l e n z b i e r a się w t e m p . 142—-144°C; w y d a j n o ś ć 25 g ( 4 9 % ) . C,2. A l k i l o w a n i e a l k i n ó w o w i ą z a n i u p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a . Z u w a g i na o b e c n o ś ć k w a s o w e g o a t o m u w o d o r u , alkiny zawierające w i ą z a n i e p o t r ó j n e n a k o ń c u ł a ń c u c h a m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w sole s o d o w e lub w h a l o g e n k i a l k i n y ! o m a g n e z o w e (p. 111,40), k t ó r e ulegają alkilowaniu dając h o m o l o g i c z n e a l k i n y ;
e
e
R ^ - C s C H 4- N a N H
e
l
2
®
r*bt
1
R -C=C:Na — < - R - C = C R
z
W p r z y p a d k u s a m e g o acetylenu m o ż n a o t r z y m a ć z a r ó w n o sól j e d n o s o d o w ą , j a k i d w u s o d o w ą ; g ł ó w n y m p r o d u k t e m reakcji z a m i d k i e m sodu w c i e k ł y m a m o n i a k u jest sól j e d n o s o d o w ą , jeśli zastosuje się d u ż y n a d m i a r acetylenu. C z y n n i k a m i alkilującymi m o g ą być h a l o g e n k i p i e r w s z o r z ę d o w e (najbardziej w s k a z a n e są b r o m k i ) ; n i e należy stosować h a l o g e n k ó w d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h , g d y ż ulegają o n e w znacznej m i e r z e eliminacji (z u t w o r z e n i e m olefiny) zachodzącej p o d w p ł y w e m silnie z a s a d o w e g o a n i o n u a c e t y l e n k o w e g o . S y n t e z a 1-heksynu (p. 01,21) jest p r z y k ł a d e m reakcji o t r z y m y w a n i a h o m o l o g ó w acetylenu. 111,21. 1 - H E K S Y N $
&
(butyloacetylen):
. .
CTI-CTT + Na: N H i e
c
9
©
>C H ^ C : Na + N H
ieklv N H ,
C*H Br + : C = C H 9
ciekły N H a
Z C*H
3
e'
9
C = C H + ;Br
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 5 I (lub k o l b ę o p o j . 5 1 z p ł a s k i m k o ł n i e r z e m o r a z p o k r y w ą z k i l k o m a szyjami) z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o H e r s c h b e r g a l u b w i n n e efektywnie działające m i e s z a d ł o , w r u r k ę z w a p n e m s o d o w a n y m o r a z w r u r k ę wlotową d o ciekłego a m o n i a k u ; a p a r a t u r a ta jest o p i s a n a w p . 1,17,7; rys. I,68a. Przestrzegając ś r o d k ó w ostrożności o m ó w i o n y c h w p . 1,17,7, d o k o l b y w l e w a się ok. 3,5 1 ciekłego
a m o n i a k u , co s t a n o w i ok. 2 / 3 objętości k o l b y . P r z y g o t o w u j e się zawiesinę a m i d k u sodu ze 138 g (6 mol) oczyszczonego sodu (p. 11,2,55), dodając 0,5 g d r o b n o s p r o s z k o w a nego krystalicznego a z o t a n u żelaza(III) j a k o k a t a l i z a t o r a ; szczegółowy opis w y k o n a n i a tych czynności p o d a n o w p . 11,2,54. M o ż e zaistnieć konieczność p o n o w n e g o d o d a n i a p e w n e j ilości ciekłego a m o n i a k u — jego objętość p o w i n n a wynosić 3,5 1. G d y c a ł a ilość sodu z o s t a n i e p r z e k s z t a ł c o n a w a m i d e k s o d u , w t e d y r u r k ę wlotową d o a m o n i a k u za stępuje się szeroką r u r k ą sięgającą p r a w i e d o d n a kolby, służącą d o p r z e p u s z c z a n i a acetylenu p r z e z zawiesinę a m i d k u s o d u . Z g a z o w e g o acetylenu p o b i e r a n e g o z butli t r z e b a u s u n ą ć a c e t o n przepuszczając go p r z e z d w i e płuczki w y p e ł n i o n e d o p o ł o w y objętości stęż. k w a s e m s i a r k o w y m ; g d y k w a s z n a j d u j ą c y się w drugiej p ł u c z c e zmieni swą b a r w ę , w t e d y obie p ł u c z k i t r z e b a w y p e ł n i ć świeżą porcją k w a s u . P o m i ę d z y kolbą reakcyjną i p ł u c z k a m i ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m należy umieścić pustą p ł u c z k ę (dzia łającą j a k o n a c z y n i e zabezpieczające) o r a z z a m k n i ę c i e rtęciowe (rys. 1,49). K o l b ę r e a k cyjną w s t a w i a się d o ł a ź n i chłodzącej zawierającej aceton z s u c h y m l o d e m i p r z e z zawiesinę a m i d k u sodu p r z e p u s z c z a się s z y b k i m s t r u m i e n i e m acetylen (2—3 1 w ciągu 1 m i n ) tak d ł u g o , a ż c a ł a z a w a r t o ś ć k o l b y przekształci się w c z a r n ą ciecz (zwykle t r w a to 4—5 h) (1). N a l e ż y z w r a c a ć baczną u w a g ę n a z a m k n i ę c i e rtęciowe, k t ó r e w s k a z u j e c z y szeroka r u r k a d o p r o w a d z a j ą c a acetylen jest p r z e l o t o w a . G d y b y uległa o n a z a t k a n i u w s k u t e k o s a d z a n i a się w niej osadu, t r z e b a n a chwilę w s t r z y m a ć p r z e p u s z c z a n i e acety lenu i przelot r u r k i oczyścić za p o m o c ą bagietki o takiej średnicy, a b y mieściła się w e w n ą t r z r u r k i d o p r o w a d z a j ą c e j acetylen. W r a z i e p o t r z e b y d o k o l b y d o d a j e się r ó w nież pewną ilość ciekłego a m o n i a k u . N a s t ę p n i e u s u w a się t u r k ę z w a p n e m s o d o w a n y m i w t y m miejscu umieszcza się w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia zawierający 685 g (538 ml, 5 m o l ) b r o m k u butylu, k t ó r y w k r a p l a się d o k o l b y w ciągu 1,5—2 b , j e d n o cześnie mieszając i przepuszczając przez m i e s z a n i n ę reakcyjną p o w o l n y s t r u m i e ń acetylenu (ok. 500 m l n a m i n u t ę ) . R e a k c j a jest egzotermiczna, a z a t e m p r z e z cały czas jej t r w a n i a należy u t r z y m y w a ć ł a ź n i ę chłodzącą w t e m p . ~ 5 0 ° C , c o osiąga się p r z e z ciągłe d o d a w a n i e d o łaźni k a w a ł k ó w suchego l o d u . P o d o d a n i u całej ilości b r o m k u butylu p r z e r y w a się d o p ł y w acetylenu i m i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a d o o d p a r o w a n i a a m o n i a k u . T u ż przed z a k o ń c z e n i e m o d p a r o w y w a n i a d o d a j e się, mieszając, 60 g c h l o r k u a m o n u w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u acetylenku sodu o r a z a m i d k u sodu, j a k i e w e n t u a l n i e jeszcze pozostał. P o o d p a r o w a n i u a m o n i a k u w p r o w a d z a się d o k o l b y 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u , a n a s t ę p n i e ok. 1,5 I d e s t y l o w a n e j w o d y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o d d a j e się destylacji z parą w o d n ą , z dcsLylatu oddziela się w a r s t w ę w ę g l o w o d o r u , suszy ją s i a r c z a n e m m a g n e z u i p r z e p r o w a d z a destylację frakcyjną z u ż y c i e m k o l u m n y H e m p l a w y p e ł n i o n e j pierścieniami F e n s k e g o . 1-Heksyn zbiera się w t e m p . 7 1 — 7 2 ° C ; w y d a j n o ś ć 280 g ( 6 8 % ) . U w a g a . (1) N i e k i e d y z d a r z a się, że m i e s z a n i n a r e a k c y j n a nie staje się z u p e ł n i e c z a r n a i p o z o s t a j e w niej r o z p r o s z o n y osad. T w o r z y się w t e d y acetylenek w p o s t a c i nierozpuszczalnej (lub niezbyt d o b r z e rozpuszczalnej), daje o n j e d n a k z u p e ł n i e d o b r e wyniki w syntezie 1-heksynu. N a s y c o n y r o z t w ó r r o z p u s z c z a l n e j o d m i a n y acetylenku sodu w ciekłym a m o n i a k u w t e m p . —34°C jest r o z t w o r e m ok. 4,1 M . C,3. S p r z ę g a n i e a l k i n ó w o w i ą z a n i u p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a . Sprzęganie alki n ó w p o ł ą c z o n e z utlenianiem jest reakcją, w której szczególnie ł a t w o następuje u t w o r z e n i e w i ą z a n i a a węgiel—węgiel; w reakcji tej z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i u z y s k u j e się związki d i a c e t y l e n o w e o b u d o w i e s y m e t r y c z n e j . S z e r o k o s t o s o w a n a m e t o d a p o s t ę p o w a n i a polega n a utlenianiu alkinu p o w i e t r z e m lub t l e n e m w w o d n y m r o z t w o r z e c h l o r k u a m o n u w obecności c h l o r k u miedzi(I) j a k o k a t a l i z a t o r a { o k s y d a t y w n e s p r z ę g a n i e m e todą Glascra) C u 53
2 R - C = G H + (O]
i-R-CaeC C = C R + H O z
Ilustracją tej reakcji jest synteza dlolu diacetyl en o w e g o (p. 111,22), w k t ó r e j stosuje się z m o d y f i k o w a n ą p r o c e d u r ę ; s u b s t r a t e m w tej syntezie jest 2-metylo-3-butyn-2-oI, a roz p u s z c z a l n i k a m i — p i r y d y n a i m e t a n o l , k t ó r y r ó w n i e ż pełni funkcję o d c z y n n i k a k o m p l e k -
111,23.
2-Metylo-6-fenylo-3 5-heksadiyn-2,7~at i
sującego j o n y miedzi(I). I n n y s p o s ó b p r z e p r o w a d z e n i a t e g o s p r z ę g a n i a p o l e g a n a z a s t o s o w a n i u o c t a n u miedzi(II) w p i r y d y n i e , p r z y c z y m w t y m p r z y p a d k u n i e p o t r z e b a s t o s o w a ć a n i p o w i e t r z a , a n i tlenu. Jeszcze i n n y s p o s ó b p r z e p r o w a d z e n i a o m a w i a n e g o procesu s p r z ę g a n i a a l k i n ó w p o lega n a reakcji związku zawierającego w i ą z a n i e p o t r ó j n e n a k o ń c u ł a ń c u c h a z p o c h o d n ą 1-bromoacetylenu; r e a k c j a z a c h o d z i w obecności k a t a l i z a t o r a s k ł a d a j ą c e g o się z r o z t w o r u c h l o r k u miedzi(I) w a m i n i e p i e r w s z o r z ę d o w e j o r a z d o d a n e g o w niewielkiej ilości c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y . T e n s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest szczególnie o d p o w i e d n i do syntezy n i e s y m e t r y c z n y c h z w i ą z k ó w d i a c e t y l e n o w y c h (sprzęganie m e t o d ą Cadiot-. -Chodkiewicza) Ł
R . C - s C H + C u ^ - ^ . C — C C u + H® 2
1
R^C—CCu + B r C = C R - * R C ^ C C ^ C - R
2
+ Cu®
r
Br
T>
A m i n a służy d o w y ł a p y w a n i a wydzielających się w t r a k c i e reakcji p r o t o n ó w , j a k r ó w nież p o m a g a w r o z p u s z c z e n i u k a t a l i z a t o r a m i e d z i a w e g o p r z e z w y t w o r z e n i e k o m p l e k s u . Chlorowodorek hydroksyloaminy pomaga w utrzymaniu na odpowiednim poziomie stężenia j o n ó w miedzi(I), p r z y c z y m stężenie t o p o w i n n o b y ć r a c z e j niewielkie, g d y ż w p r z e c i w n y m razie 1-bromoalkin ulega n i e p o ż ą d a n e j r e a k c j i s a m o s p r z ę g a n i a . Przy k ł a d e m o m a w i a n e j syntezy jest r e a k c j a s p r z ę g a n i a co-bromofenyloacetylenu z 2 - m e t y l o -3-butyn-2-olem (p. 111,23). IH,22.
2,7-DIMETYLO-3,5-OKTADIYN-2,7-DIOL
(CH ) C(OH) C s C H — ^ ' ( C H ^ C i p H ) 3
C=C-C=C(OH)C(CH )
2
'
3
2
pirydyna
W k o l b i e stożkowej p o j . 250 m i u m i e s z c z a się 17,4 g 2-metylo-3-butyn-2-olu (20 n i l 0,207 m o l ) , 20 m l m e t a n o l u , 6 m l bezw, p i r y d y n y (0,074 m o l ) , 1 g c h l o r k u miedzi(I) (0,010 m o l ) o r a z wirujący m a g n e s m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . U z y s k a n y r o z t w ó r miesza się dość energicznie i p r z e p u s z c z a p r z e z niego w ciągu 2 h tlen z szybkością co n a j m n i e j 10 l / h ; p o d c z a s reakcji r o z t w ó r r o z g r z e w a się i p r z y b i e r a c i e m n o z i e l o n e z a b a r w i e n i e . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą c h ł o d z i się w ł a ź n i z w o d ą z l o d e m i d o d a j e 10 m l stęż. k w a s u solnego w celu z o b o j ę t n i e n i a p i r y d y n y o r a z dla p r z e p r o w a d z e n i a d o r o z t w o r u soli miedzi, N a s t ę p n i e d o d a j e się 50 m l nasyc. w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r k u s o d u i p o ozię bieniu odsącza się w y d z i e l o n y p r o d u k t . O d s ą c z o n y o s a d p r z e m y w a się m a ł ą ilością w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m , a b y o d m y ć resztki substancji, k t ó r e z a b a r w i a j ą p r o d u k t i kry stalizuje go z bezw. t o l u e n u . R o z t w ó r t o l u e n o w y osusza się p r z e z o d d e s t y l o w a n i e a z e o t r o p u t o l u e n — w o d a stosując p r z y t y m n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a , a na stępnie c h ł o d z i się go i odsącza w y d z i e l o n y , b e z b a r w n y p r o d u k t krystaliczny; u z y s k u j e się 12 g ( 7 0 % ) a l k i n o l u o tt. 1 3 2 — 1 3 3 ° C , P o kolejnej krystalizacji z t o l u e n u tt. pro^ d u k t u w z r a s t a do 133—135°C. 111,23.
2-METYŁO-6-FENYLO-3,5-HEKSADIYN-2-OL
• C H . C = CH + HO Br fe
s
^ Ć H - C = CBr + 6
5
H
( C H ) a Q H ) - C = CH + B r C ^ C C e H , * ° ' 3
C u C
2
H 0 2
,'
( C H ^ ^ O H ^ C s C C = O C . H , + HBr
(CHj) NH. NH;OH 2
oj-Bromofenyloacetylen, P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r p o d b r o m i n u s o d u w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . D o k o l b y stożkowej p o j . 250 ml, w y p o s a ż o n e j w d o s z l i f o w a n y szklany k o r e k , w p r o w a d z a się 60 g lodu, 30 m l 10 M r o z t w o r u w o d n e g o w o d o r o t l e n k u s o d u (0,30 mol) i 21,8 g (7,0 m l , 0,136 mol) b r o m u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z kilka s e k u n d r u c h e m w i r o w y m , a b y nastąpiło rozpuszczenie b r o m u , p o c z y m d o d a j e się 13,0 g (14 ml, 0,127 mol) fenyloacetylenu (p. m,20) (1). K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m (zabez pieczając g o przed w y p a d n i ę c i e m n p . p r z y p o m o c y d r u t u lub t a ś m y k l e j ą c e j — p r z y p , .
t ł u m . ) i w y t r z ą s a energicznie w ciągu 5 h n a w y t r z ą s a r c e m e c h a n i c z n e j . Z m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j e k s t r a h u j e się p r o d u k t t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru, p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się w o d ą i w a r s t w ę eterową suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. R o z t w ó r sączy się i u s u w a eter stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . U z y s k a n y w ten s p o s ó b o>-bromofenyloace^ tylen (2) jest j a s n o ż ó ł t y m olejem (3) i m o ż n a g o b e z oczyszczania s t o s o w a ć w n a s t ę p n y m etapie syntezy; w y d a j n o ś ć 20,4 g ( 8 9 % ) . 2-Metylo«6-fenyIo-3,5-heksadiyn-2-ol. W k o l b i e stożkowej p o j . 100 m l u m i e s z c z a się 40 m l 2 5 — 3 0 - p r o c . r o z t w o r u w o d n e g o d i m e t y l o a m i n y (0,22—0,27 m o l ) , 200 m g (0,002 m o l ) c h l o r k u miedzi(I) (p. 11,2,76) o r a z 650 m g (0,009 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y . N a s t ę p n i e d o d a j e się 12 m l (10,42 g, 0,124 m o l ) 2-metylo-3-butyn-2-olu, w p r o w a d z a wirujący m a g n e s m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i k o l b ę oziębia się w ł a ź n i z l o d e m i w o d ą . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się m i e s z a d ł e m m a g n e t y c z n y m i w k r a pla się p r z y użyciu p i p e t k i - k r o p l o m i e r z a 20,4 g (0,113 mol) eo-bromofenyloacetylenu; p r z e z c a ł y czas m i e s z a n i n ę reakcyjną należy c h ł o d z i ć . K r o p l o m i e r z o r a z p o j e m n i k , w k t ó r y m z n a j d o w a ł się to-bromofenyloacetylen, p r z e p ł u k u j e się k i l k a k r o t n i e m i e s z a n i n ą reakcyjną, a b y w p r o w a d z i ć d o k o l b y reakcyjnej całą ilość b r o m o z w i ą z k u . P o z a k o ń czeniu w k r a p l a n i a k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e i c h ł o d z e n i e przez 10 m i n , p o c z y m d o d a j e się 25 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o c y j a n k u p o t a s u , a b y p r z e p r o w a d z i ć sole m i e d z i w związki k o m p l e k s o w e . R o z t w ó r e k s t r a h u j e się czterema p o r c j a m i p o 40 m l eteru i p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y suszy się bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o o d s ą c z e n i u ś r o d k a suszącego r o z t w ó r e t e r o w y o d p a r o w u j e się stosując w y p a r k ę obrotową. S u r o w y p r o d u k t n a l e ż y p r z e k r y s t a l i z o w a ć z mi e s z a n i n y eteru i b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u (4) w y n o s i 15,3 g ( 7 3 % ) ; tt. 5 5 — 5 S ° C . U w a g i . (1) F e n y l o a c e t y l e n m a przenikliwą i t r w a ł ą w o ń i jest ś r o d k i e m ł z a w i ą c y m . Z o d c z y n n i k i e m t y m należy p r a c o w a ć p o d wyciągiem i n o s i ć p r z y p r a c y r ę k a w i c e ochronne. (2) (u-Bromofenyloacetylen o d z n a c z a się silnie przenikliwą w o n i ą i t a k ż e jest środ k i e m ł z a w i ą c y m . S u b s t a n c j ę tę n a l e ż y p r z e c h o w y w a ć p o d wyciągiem, a p r z y p r a c y z nią przestrzegać o d p o w i e d n i c h ś r o d k ó w ostrożności. (3) Czasy retencji u z y s k a n e n a p o d s t a w i e analizy G L C ( k o l n m n a c h r o m a t o g r a f i c z n a S.E. 52 o dług. 1,5 m , w t e m p . 120°C, p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 4 5 m l / m i n ) wy noszą — dla fenyloacetylenu 2,16 m i n , a dla eo-bromofenyloacetylenu 0,76 m i n . (4) Czystość o t r z y m a n e g o a l k i n o l u m o ż n a s p r a w d z i ć m e t o d ą analizy G L C stosując k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą S.E. 52. C z a s retencji w y n o s i 3,84 m i n , gdy stosuje się k o l u m n ę o dłu g . 1,5 m w t e m p . 170°C, p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 45 m l / m i n . Jeśli w t y c h s a m y c h w a r u n k a c h u ż y w a się k o l u m n y S.E. 30, t o czas retencji wynosi 3,16 m i n . O b a s u b s t r a t y s t o s o w a n e w syntezie alkinolu mają z n a c z n i e k r ó t s z e czasy retencji [patrz u w a g a (3), p o w y ż e j ] .
D. ALKOHOLE ALIFATYCZNE N a s t ę p u j ą c e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a ilustrują syntezy alkoholi. 1. R e d u k c j a a l d e h y d ó w , k e t o n ó w i e s t r ó w ( o d p . 111,24 d o p . 0 1 3 2 ) . 2. R e a k c j e z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h z o d c z y n n i k a m i m e t a l o o r g a n i c z n y m i (od p . 0 1 , 3 3 d o p. 01,42). 3. B o r o w o d o r o w a o i e — u t l e n i a n i e a l k e n ó w (p. 0 1 , 4 3 ) . 4. U t l e n i a n i e a l k e n ó w o c t a n e m rtęci(II) (reakcja h y d r o k s y m e r k u r o w a n i a , p . 0 1 , 4 4 ) . 5. H y d r o k s y l o w a n i e a l k e n ó w (p. 0 1 , 4 5 i p . 0 1 , 4 6 ) . D , l . R e d u k c j a a l d e h y d ó w , k e t o n ó w i estrów. A l k o h o l e p i e r w s z o - i d r u g o r z ę d o w e o t r z y m u j e się p r z e z r e d u k c j ę o d p o w i e d n i c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h z a c h o d z ą c ą p o d w p ł y w e m wielu m e t a l i r o z p u s z c z a j ą c y c h się w ś r o d o w i s k u reakcji.
R-CHO - i ^ R . C H i O H 1
2
1
R • CO R -i-^l R - CH(OH) • R
2
P r z y k ł a d e m jest synteza 1 - h e p t a n o l u polegająca n a działaniu żelazem i lod. k w a s e m o c t o w y m n a heptanal (p. 111,24). D o r e d u k c j i k e t o n ó w stosuje się s ó d i a b s o l u t n y e t a n o l l u b sód i wilgotny eter (p. 01,25), p r z y czym drugi sposób jest m n i e j p o p u l a r n y . M o ż n a też s t o s o w a ć cynk i w o d n y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu, czego p r z y k ł a d e m jest o p i s a n a r e d u k c j a b e n z o f e n o n u (p. 111,26). W a d ą redukcji, k t ó r e z a c h o d z ą p o d w p ł y w e m rozpuszczających się m e t a l i , jest sto s u n k o w o m a ł a selektywność reakcji. O d c z y n n i k a m i w y k a z u j ą c y m i d u ż y stopień selek tywności reakcji są n a t o m i a s t b o r o w o d o r e k p o t a s u o r a z b o r o w o d o r e k s o d u ; redukują o n e a l d e h y d y i k e t o n y d o alkoholi, n a t o m i a s t nie atakują c h l o r o w c ó w o r a z g r u p cyjan o w y c h , nitrowych, a m i d o w y c h i a l k o k s y k a r b o n y l o w y c h . P r z y k ł a d a m i ilustrującymi selektywność tych o d c z y n n i k ó w są r e d u k c j a chloralu o r a z r e d u k c j a a l d e h y d u m - n i t r o b e n z o e s o w e g o fp. 01,27) d o o d p o w i e d n i c h alkoholi. R e d u k c j e tymi b o r o w o d o r k a m i p r o w a d z i się w r o z t w o r z e w o d n y m l u b w o d n o - e t a n o l o w y m . Najważniejszy e t a p reakcji polega n a przeniesieniu j o n u w o d o r k o w e g o o d a n i o n u b o r o w o d o r k o w e g o d o k a r b o n y l o w e g o a t o m u węgla; a n i o n b o r o w o d o r k o w y m o ż e w ten s p o s ó b z r e d u k o w a ć 4 m o l e związku k a r b o n y l o w e g o . U z y s k a n y k o m p l e k s o b d a r z o n y ł a d u n k i e m u j e m n y m r o z k ł a d a się w o d ą l u b rozc. k w a s e m , wydzielając w t e n sposób a l k o h o l b ę d ą c y p r o d u k t e m reakcji T
R
H
\
/ C
e H,-BH
K
I
* - R - C - H -i- B H -
3
3
O'.e R.CH of H 2
e ,o© H
(R.CH 0) B--^*4R.CH,OH
3
2
4
4- E ( O H ) ,
A l d e h y d y i k e t o n y m o ż n a też selektywnie z r e d u k o w a ć d o o d p o w i e d n i c h alkoholi działając a l k o k s y l a n a m i glinu. P o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m a l k o k s y l a n e m , d a j ą c y m n a j lepsze w y n i k i reakcji, jest tri(izopropylan) glinu [tri(2-propanolan) glinu]. 3R'-CO.R
2
1
2
+ [(CH ) CHO] Al^>[R R CHO] Al + 3CH -CO.CH 3
2
3
3
3
3
P r z e z n a c z o n y d o r e d u k c j i związek k a r b o n y l o w y ogrzewa się z i z o p r o p y l a n e m glinu w nadmiarze alkoholu izopropylowego (2-propanolu) w aparaturze zaopatrzonej w ko l u m n ę frakcjonującą t a k , a b y z a c h o d z i ł a p o w o l n a destylacja; ogrzewanie k o ń c z y się w t e d y , g d y p r ó b a n a o b e c n o ś ć a c e t o n u w destylacie daje w y n i k u j e m n y , a p r o d u k t r e d u k c j i w y o d r ę b n i a się z m i e s z a n i n y reakcyjnej p o jej zakwaszeniu. R e a k c j a t a z n a n a jest p o d nazwą r e d u k c j i M e e r w e m a - P o n n d o r f a - V e r l e y a . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej m e t o d y r e d u k c j i z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h są ł a g o d n e w a r u n k i reakcji o r a z d o b r e wy dajności p r o d u k t ó w , a jej szczególną zaletą jest t o , że i n n e g r u p y , n p . s p r z ę ż o n e wiąza nie p o d w ó j n e , g r u p a n i t r o w a , c h l o r o w c e , n i e są a t a k o w a n e w w a r u n k a c h reakcji. O p i s a n y m p r z y k ł a d e m jest r e d u k c j a a l d e h y d u k r o t o n o w e g o (p. 01,28). Z p o d a n e g o p o p r z e d n i o r ó w n a n i a reakcji o d w r a c a l n e j w y n i k a , ż e 1 m o l t r i ( i z o p r o p y l a n u ) glinu r e d u kuje 3 m o l e związku k a r b o n y l o w e g o . N a ogół w s k a z a n e jest u ż y c i e p e w n e g o n a d m i a r u ś r o d k a r e d u k u j ą c e g o ; wyjątek stanowią a l d e h y d y a r o m a t y c z n e , w p r z y p a d k u k t ó r y c h n a d m i a r t e g o o d c z y n n i k a sprzyjałby r e a k c j o m u b o c z n y m (np., 2 R - C H O R-CO^CHa-R; r e a k c j a Tiszczenki). D l a o m a w i a n e j reakcji p r z y j m u j e się m e c h a n i z m obejmujący k o o r d y n a c j ę a t o m u glinu w tri(izopr opylanie) z e związkiem k a r b o n y l o w y m i n a s t ę p n e wewnątrzcząsteczkow e przeniesienie a n i o n u w o d o r k o w e g o . *
(CH ) CHO^ 3
^OCHKH,),
2
(CH^CHO^
Al
^OCH(CH ) a
x
oT { o.
_ K
2R'R l
»-[R R CHO] Ai + 2(CH ) ĆQ ' 3 R R C H Ó H + Al ® 1
3
1
CH,
CO
2
gCH )jCHO] Ai.OĆHR R [R 1t CHO] Al 3
2
AJ
2
3
3
H
3
@
' °
l
3
2
2
a
P o d w p ł y w e m a m a l g a m a t u m a g n e z u a c e t o n ulega redukcji, dając g ł ó w n i e dwuc z ą s t e c z k o w y p r o d u k t r e d u k c j i — l , 2 - d i m e t y l o - 2 , 3 - b u t a n o d i o l (glikol t e t r a m e t y l e n o w y ) , czyli p i n a k o l ( C H ) 2 - C ( O H ) - C ( O H ) ( C H ) 2 . T w o r z y się p r z y t y m niewielka ilość a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o (p. 111,29). P i n a k o l m a niezwykłą w ł a s n o ś ć t w o r z e n i a krystalicznego h e k s a h y d r a t u o tt. 4 5 C i w tej w ł a ś n i e p o s t a c i oddziela się go od a c e t o n u , k t ó r y nie Uległ r e d u k c j i o r a z od a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o . A m a l g a m o w a n i e m a g n e z u p r z e p r o w a d z a się, r o z p u s z c z a j ą c c h l o r e k rtęci(II) w części a c e t o n u ; w w y n i k u z a c h o d z ą c e j r e a k c j i wydziela się w o l n a r t ę ć 3
3
C
HgC' +
Mg->Hg+MgCl
2
2
B e z w o d n y p i n a k o l jest cieczą; m o ż n a g o o t r z y m a ć , p o d d a j ą c h y d r a t destylacji ą z e p t r ó powej z benzenem. Często użyteczną m e t o d ą o t r z y m y w a n i a 1,2-dioli jest f o t o r e d u k c j a z w i ą z k ó w k a r b o Oylowych, z w ł a s z c z a dotyczy to k e t o n ó w a r o m a t y c z n y c h . P r z y k ł a d e m ilustrującym t ę reakcję jest o t r z y m y w a n i e b e n z o p i n a k o l u (p. 0 1 , 3 0 ) przez naświetlanie b e n z o f e n o n u w r o z t w o r z e 2 - p r o p a n o l u . D o n a ś w i e t l a n i a stosuje się światło s ł o n e c z n e l u b ś r e d n i o ciśnieniową l a m p ę rtęciową (p. 1,17,5), p r z y c z y m r e a k c j a z a c h o d z i szybciej p r z y użyciu l a m p y . R e a k c j a t a p r a w d o p o d o b n i e p r z e b i e g a w e d ł u g p o d a n e g o niżej m e c h a n i z m u ; p r z y j m u j e się, że d o n o r e m w o d o r u jest 2 - p r o p a n o l , k t ó r y w s k u t e k tego utlenia się d o acetonu " ( C H } C = O - ^ - ( C H ) C - 0*'£BłngLtt> 6
5
3
6
S
> ( C 6 H 5 ) 2 C = O* ttryplet)
2
(C H ) C = 0*(tryPtet)+ ( C H ) C H G H 6
5
2
3
<-(C H ) ĆOH +
2
5
2
3
2
(CH ) ĆOH + ( C H ) C = 0 — * ( C H ) C = 0 + (C H ) ĆOH 3
2
6
s
2
3
2(C H ) ĆOH 6
s
2
6
5
2
-(C H ) C(OH).C(OH)(C H )
2
6
5
2
6
5
2
D o g o d n ą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h jest r e d u k c j a estrów z a c h o d z ą c a p o d w p ł y w e m sodu w a b s o l u t n y m etanolu ( r e d u k c j a Boureault-BEanca, p . 111,31) R C 0
2
C
2
H
-l- 4IH]
s
'Mi/C* FT OfT ->R-CH OH + ;
5
CjHjOH
2
M e t o d ę tę stosuje się r ó w n i e ż d o r e d u k c j i e s t r ó w k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h , w wynikli, czego o t r z y m u j e się «,oj-diole. -Estry m o ż n a też z r e d u k o w a ć d o a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h i n n y m i s p o s o b a m i , a m i a n o w i c i e stosując w o d ó r w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r a tlenku m i e d z i o w o - c h r o m o w e g o (p. 111,32, metoda A) o r a z p o d w y ż s z o n e ciśnienie, l u b też stosując g l i n o w o d o r e k litu, (p. 111,32, metoda B); n a t o m i a s t b o r o w o d o r e k s o d u jest zbyt m a ł o r e a k t y w n y m o d c z y n n i k i e m i nie r e d u k u j e estrów d o alkoholi.. m,24.
1-HEPTANOL
CH.3-{CH ) 2
H
Ł
C H - C H O — ^ > Fe/H® 2
CH. -(CH ) -C,B ;CH OH 3
2
4
2
2
11X^5.
2-Heptanol
299
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a niczne (1) i krótką c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 450 g o d t ł u s z c z o n y c h o p i ł k ó w żelaza, 750 ml lod. k w a s u o c t o w e g o , 750 ml w o d y i 114 g (140 m l , 1,0 mol) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o h e p l a n a l u o t w . 154—156°C. Trzecią szyję k o l b y z a m y k a się k o r k i e m i m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się na łaźni w o d n e j p r z e z 2—4 h , mieszając (1); jeśli występuje b a r d z o silne pienienie się m i e s z a n i n y reakcyjnej, k o l b ę należy n a pewien czas zdjąć z łaźni w o d n e j . P r o d u k t reakcji oddestylowuje się z p a r ą w o d n ą b e z p o ś r e d n i o z kolby, kończąc destylację w t e d y , gdy p r z e s t a n ą p r z e c h o d z i ć d o destylatu oleiste k r o p l e (ok. 2 1 destylatu). Olej oddziela się, a d o d a t k o w ą , niewielką ilość p r o d u k t u u z y s k u j e się przez nasycenie w a r s t w y w o d n e j solą. S u r o w y 1-heptanol o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j p r z e z 2 h z 250 ml 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, mieszając m e c h a n i c z n i e l u b energicznie wstrząsając kolbą ręcznie, co p o w o d u j e h y d r o l i z ę o c t a n u h e p t y l u znajdują cego się w niewielkiej ilości w s u r o w y m p r o d u k c i e . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ochłodzenia, oddziela olej (2), suszy g o m a ł ą ilością bezw. węglanu p o t a s u l u b b e z w . siarczanem w a p n i a i destyluje. Z b i e r a się frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 7 3 — 1 7 6 ° C j a k o czysty 1-heptanol. W y d a j n o ś ć 9 0 g ( 7 8 % ) . U w a g i . (1) Mieszanie m e c h a n i c z n e nie jest bezwzględnie k o n i e c z n e , jest o n o j e d n a k w s k a z a n e , gdyż zmniejsza t o w z n a c z n y m s t o p n i u niebezpieczeństwo pienienia i w y k i pienia cieczy. Jeśli nie u ż y w a się m i e s z a d ł a m e c h a n i c z n e g o , t o t r z e b a c o pewien czas ręcznie wstrząsać kolbą, a czas o g r z e w a n i a n a łaźni w o d n e j zwiększa się w t e d y do 6—8 h. (2) Niewielką ilość a l k o h o l u h e p t y l o w e g o m o ż n a d o d a t k o w o u z y s k a ć z r o z t w o r u alkalicznego przez rozcieńczenie go 50 m l w o d y i destylację; destylat nasyca się solą, oddziela olej, suszy i destyluje z m a ł e j kolby. 111,25. CH
3
2-HEPTANOL
( C H ) 4 - C 0 CH-, 2
^
. C H ; (CH ) 2
4
CHOHCH
3
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1,5 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu i t e r m o m e t r sięgający p o d p o w i e r z c h n i ę cieczy, u m i e s z cza się mieszaninę 114 g (140 m l , 1,0 mol) 2 - h e p t a n o n u (1), 300 m l r e k t y f i k a t u (95-proc. etanol) i 100 ml w o d y . Przez trzecią szyję k o l b y d o d a j e się s t o p n i o w o 65 g (2,8 m o l ) oczyszczonego s o d u w p o s t a c i d r u t u (p. 11,2,55) l u b w niewielkich k a w a ł k a c h (nieco lepsze wyniki reakcji u z y s k u j e się p r z y d o d a w a n i u d r u t u s o d o w e g o ) w t a k i m t e m p i e , a b y m o ż n a b y ł o k o n t r o l o w a ć przebieg reakcji; p o d c z a s d o d a w a n i a sodu k o l b ę c h ł o d z i się bieżącą w o d ą . T e m p e r a t u r a r o z t w o r u w k o l b i e nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 3 0 ° C . P o całkowitym p r z e r e a g o w a n i u s o d u d o d a j e się 1 1 w o d y i c h ł o d z i m i e s z a n i n ę d o t e m p . ok. 15°C, N a s t ę p n i e o d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę , p r z e m y w a ją 25 m l r o z c . k w a s u s o l n e g o (1:1), p o t e m 25 m l w o d y i s u s z y bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b b e z w . s i a r c z a n e m wapnia. P r o d u k t destyluje się stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą; 2-heptanol zbiera się w t e m p . 156—158°C. W y d a j n o ś ć w y n o s i 75 g ( 6 5 % ) . U w a g a . (1) K e t o n t e n m o ż n a o t r z y m a ć w g przepisu p o d a n e g o w p . 111,94; jest on r ó w n i e ż dostępny w sprzedaży, P r o d u k t h a n d l o w y t r z e b a n a j p i e r w wysuszyć, a p o t e m przedestylować zbierając frakcję o tw. 150—152*C. Syntezy p o k r e w n e . 2 - H e k s a n o l . R o z p u s z c z a się 100 g (123 ml, 1 m o l ) 2 - h e k s a n o n u (p. fll,94) w 750 ml eteru, d o d a j e 150 m l w o d y i mieszając energicznie w p r o w a d z a się 69 g (3 mol) oczyszczonego sodu w p o s t a c i d r u t u (lub m a ł y c h k a w a ł k ó w ) . S ó d należy d o d a w a ć możliwie j a k najszybciej, ale jednocześnie tak, aby m o ż n a b y ł o k o n t r o l o w a ć przebieg r e a k c j i ; jeśli jest t o p o t r z e b n e , k o l b ę chłodzi się l o d e m l u b w strumieniu bie żącej w o d y . P o c a ł k o w i t y m p r z e r e a g o w a n i u sodu oddziela się w a r s t w ę eterową, prze m y w a ją 25 ml r o z c . k w a s u solnego (1:1), a n a s t ę p n i e w o d ą i suszy b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . Destyluje się stosując s p r a w n ą k o l u m n ę f r a k c j o n u jącą i zbiera frakcję o tw. 1 3 6 — i 3 8 ° C . W y d a j n o ś ć 2-heksanolu wynosi 97 g ( 9 5 % ) .
C y k l o p e n t a n o L D o syntezy stosuje się c y k l o p e n t a n o n i p r o w a d z i się ją w s p o s ó b o p i s a n y dla 2-heksanolu. Z b i e r a się frakcję c y k l o p e n t a n o l u o tw, 1 3 9 — 1 4 2 C . C
HI,26. B E N Z H Y D R O L
(difenyiomctanol)
2TH1
C H • CO • C H - ± J - + c H e
s
e
s
6
5
CHOH C H 6
a
e
Zn/ OH
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r sięgający p o d p o w i e r z c h n i ę m i e s z a n i n y r e a g u j ą c e j , u m i e s z c z a się 50 g (0,275 m o l ) b e n z o f e n o n u (p. IV,134), 500 m l rektyfikatu, 50 g w o d o r o t l e n k u sodu i 50 g (0,76 m o l ) p y ł u c y n k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się, przy c z y m t e m p e r a t u r a p o w o l i w z r a s t a d o ok. 7 0 ° C . P o 3 h, g d y t e m p e r a t u r a zacznie o p a d a ć , m i e s z a n i n ę reakcyjną sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 25 ml g o r ą c e g o rektyfikatu. N i e należy dopuścić d o w y s c h n i ę c i a p o z o s t a ł e g o pyłu c y n k o w e g o , gdyż m ó g ł b y się wtedy zapalić. Przesącz wylewa się d o 2 I w o d y c h ł o d z o nej l o d e m , z a k w a s z o n e j 100 m l stęż. k w a s u solnego. B e n z h y d r o l wydziela się j a k o b e z b a r w n y krystaliczny osad. O d s ą c z a się go p r z y użyciu p o m p y i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o b e n z h y d r o l u w y n o s i 49 g, a tt. 6 5 ° C . K r y s t a l i z u j e się g o z 30 ml g o r ą c e g o etanolu, c h ł o d z ą c r o z t w ó r w m i e s z a n i n i e oziębiającej z ł o ż o n e j z l o d u i soli. U z y s k a n e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y odsącza się i suszy n a p o w i e t r z u o t r z y m u j ą c 36 g czystego b e n z h y d r o l u o tt. 6 8 ° C . P o r o z c i e ń c z e n i u w o d ą ługu p o k r y s t a l i c z n e g o w y t r ą c a się p o z o s t a ł a ilość b e n z h y d r o l u ; m o ż n a ją p r z e k r y s t a l i z o w a ć z m a ł e j ilości g o r ą c e g o etanolu. 111,27.
2,2,2-TRICHLOROETANOL
CC1 C H ( O H ) 3
CCl -CH OH + H 0
2
3
2
2
W zlewce p o j . 200 m l r o z p u s z c z a się 16.5 g (0,1 mol) h y d r a t u chloralu w 20 ml w o d y . W m a ł y m w k r a p l a c z u p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 1,3 g (0,03 m o l ) b o r o w o d o r k u sodu w 20 ml z i m n e j w o d y . R o z t w ó r h y d r a t u chloralu c h ł o d z i się w łaźni zawierającej lód z solą i w k r a p l a d o n i e g o r o z t w ó r b o r o w o d o r k u sodu z t a k ą szybkością, atfy t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej w y n o s i ł a 2 0 — 3 0 ° C ; z a w a r t o ś ć zlewki należy p r z y tym m i e s z a ć t e r m o m e t r e m . R e a k c j a jest silnie egzotermiczna. P o d o d a n i u r o z t w o r u b o r o w o d o r k u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j n a 10 m i n , mieszając ją o d czasu d o czasu. N a s t ę p n i e w k r a p l a się 2 m l 2,5 M k w a s u solnego, a b y r o z ł o ż y ć resztki b o r o w o d o r k u , p o c z y m d o d a j e się jeszcze 5 m l tego k w a s u ; p o d c z a s d o d a w a n i a k w a s u z a w a r t o ś ć zlewki t r z e b a m i e s z a ć . N a k o n i e c d o d a j e się t a k ą ilość eteru, a b y p o w s t a ł y dwie w y r a ź n i e rozdzielone w a r s t w y i w a r s t w ę eterową oddziela się, p r z e m y w a ją niewielką ilością w o d y , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a eter stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się z łaŹTU powietrznej zbierając 2,2,2-trichlor o etanol w t e m p . 1 5 1 — 1 5 3 C . W y d a j n o ś ć 9,8 g ( 6 5 % ) . C
r
S y n t e z a p o k r e w n a . A l k o h o l m - n i t r o b e n z y l o w y >. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n ą w m i e s z a d t o m e c h a n i c z n e , t e r m o m e t r i b i u r e t ę , u m o c o w u j e się w takiej odległości od stołu, a b y m o ż n a b y ł o — zależnie od p o t r z e b y — umieszczać p o d nią lub u s u w a ć łaźnię l o d o w ą . W kolbie u m i e s z c z a się r o z t w ó r 15,1 g (0,1 m o l ) alde h y d u m - n i t r o b e n z o e s o w e g o (p. IV,122) w 100 m l m e t a n o l u i mieszając d o d a j e się d o n i e g o r o z t w ó r b o r o w o d o r k u sodu (1,4 g, 0.037 m o l N a B H i w 2 m l 2 M w o d o r o t l e n k u sodu, r o z c i e ń c z o n e g o 18 m l w o d y ) z szybkością 0,5 ml n a m i n u t ę ; o k r e s o w o c h ł o d z i się kolbę, a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y reakcyjnej w przedziale 1 8 — 2 5 ° C . G d y p o d o d a n i u o k . trzech c z w a r t y c h r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu nie o b s e r w u j e się już
1) S p o s ó b w y k o n a n i a lej s y n t e z y z o s t a ! u d o s t ę p n i o n y p r z e z ResearctL L a b o r a t o r i e s , M a y a n d B a k e r L t d .
tendencji d o wzrostu t e m p e r a t u r y , t o reszty r o z t w o r u nie w p r o w a d z a się d o m i e s z a n i n y reagującej. Z p r ó b k i m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j z a d a n e j rozc. k w a s e m s i a r k o w y m p o w i n i e n wydzielać się w o d ó r . Z m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j u s u w a się większą część m e t a n o l u p r z e z o d d e s t y l o w a n i e z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć r o z c i e ń c z a 100 m l w o d y . M i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się ete r e m , w a r s t w ę eterową (górną) p r z e m y w a się w o d ą i suszy p r z e z k r ó t k i czas niewielką ilością bezw. siarczanu m a g n e z u . E t e r u s u w a się p r z e z destylację r ó w n o w a g o w ą , a p o z o stały j a s n o ż ó ł t y olej destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. A l k o h o l m - n i t r o b e n z y l o w y z b i e r a się j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 1 8 3 — 1 8 5 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) ; p o o c h ł o d z e n i u w lodzie p r o d u k t k r z e p n i e t w o r z ą c jasnożółtą m a s ę o tt. 3 0 ° C . W y d a j n o ś ć wynosi 13 g ( 8 5 % ) . 111,28. 2 - B U T E N - l - O L {alkohol
krotylowy)
_
Tri ( i z o p r o p y l ar.)
C H - C H = C H - C H O -+• C H C H O H C H j — — — « • 3
CH
3
3
CH=CH CH OH + 2
CH -COCHj 3
D o r o z t w o r u t r i f i z o p r o p y l a n u ) glinu (p. 0 , 2 , / f c ) , p r z y g o t o w a n e g o z 23,5 g (0,83 m o l ) glinu, 0,5 g c h l o r k u rtęci(II) i 250 m l bezw. a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o (p. 0 , 1 , 7 / ) , d o d a j e się 105 g (1,5 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u k r o t o n o w e g o , tw. 1 0 2 — 103 ° C , i 500 m l bezw. a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o . K o l b ę z mieszaniną reakcyjną z a o p a truje się w s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą, którą łączy się z a p a r a t u r ą d o o d d e s t y l o w y w a n i a . K o l b ę ogrzewa się n a ł a ź n i olejowej t a k , a b y o d d e s t y l o w y w a ł a c e t o n . Ł a ź n i ę o g r z e w a się d o t e m p e r a t u r y ok. 1 1 0 ° C ; u szczytu k o l u m n y u t r z y m u j e się t e m p . 6 0 — 7 0 ° C . G d y p r ó b a n a o b e c n o ś ć a c e t o n u w destylacie (1) d a w y n i k u j e m n y ( p o 8—9 h), o d d e s t y l o w u j e się większość p o z o s t a ł e g o a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o , najlepiej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o z o s t a ł o ś ć w kolbie c h ł o d z i się do t e m p . 4 0 ° C i d o d a j e d o niej 450 m l z i m n e g o 3 M k w a s u s i a r k o w e g o (72,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 395 m l w o d y ) ; k o n i e c z n e jest p r z y t y m c h ł o d z e n i e . G ó r n ą w a r s t w ę oleistą oddziela się, p r z e m y w a ją jeden r a z w o d ą i p o d d a j e destylacji zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 6 0 — 7 0 ° C , p r z y c z y m s t o p n i o w o o b n i ż a się ciśnienie o d o k . 367 h P a (275 m m H g ) d o 80 h P a (60 m m H g ) ; destylację p r o w a d z i się dalej a ż d o t e m p . 1 0 0 ° C p r z y ciśnieniu 26,7 h P a (20 m m H g ) . W ten s p o s ó b oddziela się a l k o h o l k r o t y l o w y (.4) od wyżej w r z ą c y c h p r o d u k t ó w p o l i m e r y z a c j i . O d d z i e l o n e p o p r z e d n i o w a r s t w y w o d n e łączy się i p o d d a j e destylacji t a k d ł u g o , a ż w p r ó b c e destylatu stwierdzi się b r a k substancji nienasyconej za p o m o c ą r o z c . r o z t w o r u b r o m u w c z t e r o c h l o r k u węgla. D e s t y l a t n a s y c a się w ę g l a n e m p o t a s u , oddziela w a r s t w ę oleistą i łączy ją z frakcją (A). P o ł ą c z o n e ciecze suszy się 5 g bezw. w ę g l a n u p o t a s u , d e k a n t u j e z n a d ś r o d k a suszącego i destyluje z u ż y c i e m sprawnej k o l u m n y frakcjonującej. A l k o h o l k r o t y l o w y z b i e r a się j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 119—120°C. W y d a j n o ś ć w y n o s i 55 g ( 5 0 % ) . U w a g a . (1) O d c z y n n i k n a o b e c n o ś ć a c e t o n u stanowi 0,1-proc. r o z t w ó r 2,4-dinitro f e n y l o h y d r a z y n y , k t ó r y p r z y g o t o w u j e się w s p o s ó b następujący: 0,25 g 2,4-dinitrofenylo h y d r a z y n y r o z p u s z c z a się w 50 m l w o d y i 42 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , o g r z e w a j ą c n a ł a ź n i w o d n e j . U z y s k a n y przezroczysty, ż ó ł t o z a b a r w i o n y r o z t w ó r oziębia się i r o z c i e ń c z a w o d ą d o 250 m l . P r ó b ę n a o b e c n o ś ć a c e t o n u u w a ż a się za ujemną, gdy w ciągu 30 s p o d o d a n i u d o 5 m l o d c z y n n i k a 4 — 5 k r o p l i destylatu nie o b s e r w u j e się z m ę t n i e n i a r o z t w o r u ani w y t r ą c e n i a o s a d u 2,4-dinitrofenylohydrazonu a c e t o n u . P o u z y s k a n i u u j e m n e g o w y n i k u p r ó b y , m i e s z a n i n ę w k o l b i e należy o g r z e w a ć d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 5 m i n , t a k a b y s k r a p l a n i e o p a r ó w b y ł o całkowite, a n a s t ę p n i e z e b r a ć k i l k a k r o p l i destylatu i p o n o w n i e w y k o n a ć p r ó b ę . Jeśli r ó w n i e ż t y m r a z e m n i e stwierdzi się o b e c ności a c e t o n u , r e d u k c j ę m o ż n a u w a ż a ć za z a k o ń c z o n ą . P r ó b a t a u m o ż l i w i a w y k r y c i e 1 części a c e t o n u w 500—1000 częściach a l k o h o l u izo p r o p y l o w e g o . O d c z y n n i k jest z d a t n y d o u ż y t k u w ciągu 1—2 miesięcy; p o d c z a s d ł u ż szego p r z e c h o w y w a n i a ulega r o z k ł a d o w i .
Związki
302 IU,29.
2,3-DIMETYLO-2,3-BUTAJNODIOL
tdifarycfte
H
(pinakol)
2CH,.CO
J
2
3
2
09QQ
(CH )jC(OH>C(OHXCH ) '6H 0 3
3
I
2
Ten preparat należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem. H y d r a t p i n a k o n u . W suchej k o l b i e kulistej z d w o m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z o r a z wydajną c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m (rys. I,45c), u m i e s z c z a się 20 g (0,83 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h i 2 0 0 m l bezw. b e n z e n u ; z a r ó w n o c h ł o d n i c ę , j a k i w k r a p l a c z zabezpiecza się r u r k a m i z chlor kiem w a p n i a . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 22,5 g c h l o r k u rtęci(II) (silna trucizna!) w 100 g (127 ml, 1,72 m o l ) b e z w . a c e t o n u cz.d.a. i w l e w a d o k o l b y ok. 1/4 t e g o r o z t w o r u . Jeśli w ciągu kilku m i n u t nie r o z p o c z n i e się s a m o r z u t n a reakcja, o c z y m ś w i a d c z y energiczne w r z e n i e , k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j ; j e d n o c z e ś n i e t r z e b a być p r z y g o t o w a n y m na e w e n t u a l n ą k o n i e c z n o ś ć o c h ł o d z e n i a k o l b y , n p . p o d bieżącą w o d ą . w razie g d y b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a zbyt g w a ł t o w n i e . G d y r e a k c j a j u ż się r o z p o c z n i e , dalsze o g r z e w a n i e k o l b y jest z b ę d n e . P o z o s t a ł y r o z t w ó r a c e t o n o w y w k r a p l a się z taką szybkością, a b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a m o ż l i w i e j a k najenergiczniej, ale w s p o s ó b jeszcze dający się k o n t r o l o w a ć . P o d o d a n i u c a ł e g o r o z t w o r u c h l o r k u rtęci(II), g d y m i e s z a n i n a jeszcze w r z e , do k o l b y d o d a j e się m i e s z a n i n ę 50 g (63,5 m l , 0,86 m o l ) b e z w . a c e t o n u cz.d.a. i 50 m l bezw. b e n z e n u . G d y s a m o r z u t n e w r z e n i e u s t a n i e , k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j przez 1—2 h. W ciągu tego czasu p i n a k o l a n m a g n e z u pęcznieje w y p e ł n i a j ą c p r a w i e całą k o l b ę . P o n i e z n a c z n y m o c h ł o d z e n i u , k o l b ę o d ł ą c z a się od c h ł o d n i c y i w s t r z ą s a nią d o t ą d , a ż z a w a r t o ś ć k o l b y zostanie d o k ł a d n i e r o z d r o b n i o n a ; m o ż e o k a z a ć się k o n i e c z n e użycie w t y m celu m i e s z a d ł a , N a s t ę p n i e k o l b ę p o n o w n i e ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 1 h l u b do z a n i k u magnezu. D o k o l b y przez w k r a p l a c z d o d a j e się 50 m l w o d y i z a w a r t o ś ć z n ó w o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1 h, wstrząsając k o l b ą od czasu d o czasu. P o d w p ł y w e m w o d y p i n a k o l a n m a g n e z u p r z e k s z t a ł c a się w r o z p u s z c z a l n y w benzenie p i n a k o l , a j e d n o c z e ś n i e w y p a d a o s a d w o d o r o t l e n k u m a g n e z u . M i e s z a n i n ę reakcyjną z o s t a w i a się d o ostygnięcia d o t e m p . 5 0 ° C i przesącza się ją p r z e z lejek B u c h n e r a . O s a d z a w r a c a się d o k o l b y i o g r z e w a p r z e z 10 m i n d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną z e 125 m l b e n z e n u w celu w y e k s t r a h o w a n i a z a a b s o r b o w a n e g o p i n a k o l u ; p o n o w n i e sączy się ł ą c z ą c u z y s k a n y prze sącz z p i e r w s z y m p r z e s ą c z e m . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y z a t ę ż a się p r z e z destylację d o p o ł o w y ich p o c z ą t k o w e j objętości w celu u s u n i ę c i a z n i c h a c e t o n u . D o p o z o s t a ł e g o r o z t w o r u b e n z e n o w e g o d o d a j e się 75 m l w o d y i c h ł o d z i w ł a ź n i z l o d e m l u b p r z y n a j m n i e j d o t e m p . 1 0 — 1 5 ° C , cały czas i n t e n s y w n i e mieszając. P o u p ł y w i e 30—60 m i n w y d z i e l o n y krystaliczny h y d r a t p i n a k o l u odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a b e n z e n e m , a b y u s u n ą ć niewielkie ilości substancji zanieczyszczających, z a w i e r a j ą c y c h r t ę ć . H y d r a t p i n a k o l u suszy się n a p o w i e t r z u w t e m p . p o k o j o w e j . W y d a j n o ś ć w y n o s i 9 0 g ( 4 8 % ) , a tt. 45,5°C. P r o d u k t jest w y s t a r c z a j ą c o czysty do większości celów, S u r o w y h y d r a t p i n a k o l u oczyszcza się p r z e z r o z p u s z c z e n i e g o w t a k i e j s a m e j w a g o w o ilości w r z ą c e j w o d y , d o d a n i e (w r a z i e p o t r z e b y ) niewielkiej ilości w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o , przesączenie gorącego r o z t w o r u i o c h ł o d z e n i e w lodzie; w y d a j n o ś ć krystalizacji w y n o s i ponad 9 5 % . P i n a k o l . H y d r a t p i n a k o l u m o ż n a o d w o d n i ć w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b (p. 1,23, Suszenie przez destylację). Miesza się 100 g h y d r a t u p i n a k o l u z 200 m l b e n z e n u i p o d d a j e destylacji; o d d e s t y l o w u j e m i e s z a n i n a w o d y z b e n z e n e m . D o l n ą w a r s t w ę destylatu od dziela się, a b e n z e n s t a n o w i ą c y g ó r n ą w a r s t w ę z a w r a c a się d o k o l b y destylacyjnej. O p e r a c j ę tę p o w t a r z a się t a k d ł u g o , a ż destylujący benzen jest z u p e ł n i e k l a r o w n y . N a
koniec destyluje się bezw. p i n a k o l , zbierając frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 6 9 — 1 7 3 ° C (50 g). Czysty p i n a k o l m a t t 4 3 ° C , j e d n a k p o d w p ł y w e m wilgoci z a w a r t e j w p o w i e t r z u jego t t s t o p n i o w o s p a d a d o 2 9 — 3 0 C , a n a s t ę p n i e wzrasta d o 45—^ł6°C, gdy nastąpi c a ł k o wite u w o d n i e n i e p r o d u k t u d o h e k s a h y d r a t u . Q
ni,30.
BENZOPINAKOL
2 ( C H ) C O + (CHj) CHOH ^ HO—C 6
;
5
2
C - O H + (CH ) CO 3
2
Metoda A. N a ś w i e t l a n i e ś w i a t ł e m s ł o n e c z n y m . W kolbie kulistej p o j . 100 m l ze szkła P y r e x rozpuszcza się 10 g (0,055 mol) b e n z o f e n o n u w 50 m l 2 - p r o p a n o l u l e k k o p r z y t y m ogrzewając i d o d a j e się jedną k r o p l ę lod. k w a s u o c t o w e g o . P o ochłodzeniu do t e m p . p o k o j o w e j d o d a j e się taką ilość a l k o h o l u , a b y p o z i o m u z y s k a n e g o r o z t w o r u sięgał o k . 0,5 c m poniżej d o l n e g o k r a ń c a szlifu w szyi k o l b y . K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y nie zanieczyścić r o z t w o r e m p o w i e r z c h n i szlifu; k o r e k w r a z ze szlifem zawija się folią a l u m i n i o w ą i k o l b ę umieszcza w miejscu b e z p o ś r e d n i o oświetlo n y m światłem słonecznym. P o upływie 24 h zaczynają wydzielać się b e z b a r w n e kryształy. K o l b ę p o z o s t a w i a się n a świetle s ł o n e c z n y m dotąd, aż c a ł k o w i c i e z a k o ń c z y się wydzie l a n i e o s a d u (trwa t o ok. 8 dni). Z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się w w o d z i e z l o d e m i p r o d u k t odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a g o o k . 10 ml o c h ł o d z o n e g o w lodzie 2 - p r o p a n o l u i suszy. Uzyskuje się ok. 9,28 g ( 9 2 % ) p r a w i e czystego benzop i n a k o l u o tt. 180—182°C. P r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z lod. k w a s u o c t o w e g o (ok. 80 m l ) , otrzymując b e z b a r w n e igły o tt. 185—186°C; w y d a j n o ś ć 8,1 g ( 8 1 % ) , Metoda B. N a ś w i e t l a n i e l a m p ą rtęciową. W reakcji stosuje się średni ociśnieni ową l a m p ę rtęciową o m o c y 100 W a t ó w , w k t ó r e j płaszcz z e w n ę t r z n y i w e w n ę t r z n y jest w y k o n a n y ze s z k ł a P y r e x (p. 1,17,5), o r a z naczynie r e a k c y j n e o p o j . o k . 110 m l (rys. 1,65). P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 10 g (0,055 m o l ) b e n z o f e n o n u w o k . 110 m l 2 - p r o p a n o l u . dodając 1 k r o p l ę lod. k w a s u o c t o w e g o i p o s t ę p u j ą c w sposób a n a l o g i c z n y do o p i s a n e g o w metodzie A. R o z t w ó r u m i e s z c z a się w n a c z y n i u r e a k c y j n y m , d o k t ó r e g o w k ł a d a się r ó w n i e ż wirujący m a g n e s m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i, mieszając energicznie, naświetia się m i e s z a n i n ę w a t m o s f e r z e a z o t u . W ciągu ok. 1/2 h z a c z y n a się j u ż wydzie lać b e n z o p i n a k o l ; w m i a r ę s t o p n i o w e g o zwiększania się ilości p r o d u k t u , g r o m a d z i się on n a p o w i e r z c h n i p y r e x o w e g o płaszcza l a m p y , c o o g r a n i c z a ilość ś w i a t ł a przenikają cego d o r o z t w o r u . Z t e g o względu p o u p ł y w i e ok. 2—3 h w y ł ą c z a się l a m p ę , w y n u r z a ją z m i e s z a n i n y reakcyjnej i ostrożnie z e s k r o b u j e się k r y s z t a ł y z płaszcza d o naczynia r e a k c y j n e g o . P r o d u k t odsącza się n a lejku sitowym, p r z e m y w a k i l k o m a ml z i m n e g o 2 - p r o p a n o l u i suszy (ok. 4 g). P r z e s ą c z z a w r a c a się d o naczynia r e a k c y j n e g o i p o n o w n i e u m i e s z c z a w n i m l a m p ę rtęciową, z t y m że płaszcz l a m p y n a l e ż y p r z e d t e m oczyścić bibułą zwilżoną e t a n o l e m i wysuszyć. M i e s z a n i n ę reakcyjną naświetla się n a d a l , p o s t ę pując w e d ł u g p o p r z e d n i o p o d a n y c h w s k a z ó w e k , a g d y n a ś c i a n a c h p ł a s z c z a l a m p y p o n o w n i e z g r o m a d z i się o d p o w i e d n i o d u ż a ilość p r o d u k t u (po ok. 2 h ) , w y o d r ę b n i a się go, jak p o p r z e d n i o . W ten s p o s ó b p o s t ę p u j e się dotąd, aż przestaną w y d z i e l a ć się k r y s z t a ł y p r o d u k t u reakcji. W ciągu c a ł e g o okresu naświetlania, k t ó r y t r w a o k . 8 h, uzyskuje się cztery p o r c j e k r y s z t a ł ó w . W y d a j n o ś ć b e n z o p i n a k o l u w y n o s i ok, 8,65 g ( 7 5 % ) , a tt. 178—182°C. M o ż n a g o oczyścić p r z e z krystalizację z lod. k w a s u o c t o w e g o , c o jest opisane w metodzie A. 111,31. 1 - P E N T A N O L {alkohol
pentylowy) E
CH3(CH ) .CH -C0 C H --^ ^--^CH3 (CH^jCH.-CH^OH + C H OH 2
3
2
2
2
5
2
5
W ś r o d k o w e j szyi k o l b y kulistej z d w o m a szyjami p o j . 1 1 u m i e s z c z a się s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m , a boczną szyję z a m y k a się kor-
kiern. W k o l b i e u m i e s z c z a się 52 g (59,5 m l , 0,4 m o l ) w a l e r i a n i a n u etylu ( p . 111,153) i S00 m l c a ł k o w i c i e bezw. etanolu ( p . 11,1,9) (1). P r z e z b o c z n ą szyję k o l b y w r z u c a się 95 g (4,1 m o l ) oczyszczonego s o d u w m a ł y c h k a w a ł k a c h w t a k i m t e m p i e , a b y ciągle utrzy m y w a ł o się energiczne w r z e n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej (20—30 m i n ) . K o l b ę o g r z e w a się n a s t ę p n i e d o w r z e n i a n a łaźni olejowej p r z e z 1 h, a b y u p e w n i ć się, ż e c a ł a ilość s o d u uległa r o z p u s z c z e n i u . Z kolei c h ł o d n i c ę z w r o t n ą w y m i e n i a się n a s p r a w n i e działającą k o l u m n ę frakcjonującą (np. k o l u m n ę H e m p l a l u b D u f t o n a itd.) i łączy się ją z z e s t a w e m d o destylacji. M i e s z a n i n ę frakcjonuje się ogrzewając k o l b ę w ł a ź n i o l e j o w e j ; o d z y s k u j e się w t e n s p o s ó b ok. 250 m l a b s o l u t n e g o etanolu. D o p o z o s t a ł o ś c i w k o l b i e zawiera jącej a l k o h o l p e n t y l o w y i e t a n o l a n s o d u w l e w a się 330 m l w o d y i k o n t y n u u j e destylację (z ł a ź n i olejowej o t e m p . 110—120°C) d o t ą d , a ż t e m p e r a t u r a u szczytu k o l u m n y osiąg nie 8 3 ° C ; o z n a c z a t o , że p r a k t y c z n i e wszystek e t a n o l oddestylował. W t e n s p o s ó b odzyskuje się o k . 600 m l w przybliżeniu 9 0 - p r o c . etanolu. K o l u m n ę frakcjonującą z d e j m u j e się i mieszaninę w k o l b i e destyluje się z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87); t r z e b a z e b r a ć o k . 2 0 0 m l destylatu, a b y o d d e s t y l o w a ć wszystek 1-pentanol. S u r o w y p e n t a n o l oddziela się, suszy go bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 137—139°C. W y d a j n o ś ć 1-pentanolu w y n o s i 25 g ( 7 1 % ) . U w a g a . (1) U ż y w a n y e t a n o l m u s i b y ć c a ł k o w i c i e b e z w o d n y (specjalnie o d w o d n i o n y ) , w p r z e c i w n y m r a z i e uzyskuje się p r o d u k t z gorszą wydajnością. S y n t e z y p o k r e w n e . 2 - F e n y l o e t a n o l . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1 p r z y g o t o w u j e się zawiesinę 4 2 g (1,83 m o l ) s o d u w 120 m l osuszonego s o d e m t o l u e n u , postę p u j ą c w e d ł u g przepisu p o d a n e g o w p . 11,2,55 (Sód, metoda 2). T o l u e n u n i e d e k a n t u j e s i ę ; p o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n y d o ok. 6 0 ° C d o d a j e się r o z t w ó r 50 g (0,30 m o l ) fenyloo c t a n u etylu (p. 1 0 , 1 5 3 ) w 150 g (190 m l ) c a ł k o w i c i e bezw. etanolu ( p . 0 , 1 , 9 ) m o ż l i w i e j a k najszybciej, t a k j e d n a k , a b y przebieg reakcji m o ż n a było k o n t r o l o w a ć . N a s t ę p n i e d o d a j e się kolejną p o r c j ę 2 0 0 g (253 m l ) c a ł k o w i c i e bezw. etanolu i g d y u s t a n i e s a m o r z u t n a r e a k c j a k o l b ę p o d g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , a ż d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a s o d u . E t a n o l i t o l u e n oddestylowuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć r o z c i e ń c z a się w o d ą i e k s t r a h u j e eterem; ekstrakt e t e r o w y suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , u s u w a r o z p u s z c z a l n i k i p o z o s t a ł y olej destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2 - F e n y l o e t a n o l zbiera się w t e m p . 1 1 6 — 1 1 8 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 25 g ( 6 7 % ) . A l k o h o l t e n m o ż n a oczyścić p r z e p r o w a d z a j ą c go w k o m p l e k s z c h l o r k i e m w a p n i a . P o z a d a n i u bezw. c h l o r k i e m w a p n i a wydziela się d u ż a ilość ciepła i t w o r z y się p r o d u k t przyłączenia. P o kilku g o d z i n a c h s u b s t a n c j ę oleistą, k t ó r a n i e p r z e r e a g o w a ł a z c h l o r k i e m w a p n i a , u s u w a się przez p r z e m y c i e benzyną l e k k ą (tw. 60—80°C). S t a ł y k o m p l e k s roz k ł a d a się w o d ą z l o d e m , oddziela w a r s t w ę a l k o h o l u , suszy i destyluje. 1,4-ButanodieI (glikol tetrametylenowy ) . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j .w d w i e s p r a w n e c h ł o d n i c e z w r o t n e o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m o r a z w k r a p l a c z z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , umieszcza się 60 g (2,6 m o l ) oczyszczonego sodu. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się r o z t w ó r 35 g (0,2 m o l ) b u r s z t y n i a n u dietylu (p. 1 0 , 1 4 5 ) w 700 m l c a ł k o w i c i e bezw. etanolu ( p . 0 , 1 , 9 ) m o ż l i w i e j a k najszyb ciej, z t y m j e d n a k , a b y p r z e b i e g reakcji m o ż n a b y ł o k o n t r o l o w a ć ; w r a z i e zbyt gwał t o w n e g o p r z e b i e g u reakcji k o l b ę należy n a chwilę z a n u r z y ć w m i e s z a n i n i e oziębiającej. G d y u s t a n i e b u r z l i w a reakcja, m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j l u b n a ł a ź n i olejowej o t e m p . 130°C d o t ą d , a ż wszystek s ó d p r z e r e a g u j e (30—60 m i n ) . N a s t ę p n i e r o z t w ó r oziębia się i ostrożnie w l e w a d o niego 25 m l w o d y (1), p o c z y m ogrzewa się d o w r z e n i a jeszcze przez 30 m i n , a b y r o z p u ś c i ć p o z o s t a ł e substancje stałe o r a z z h y d r u l i z o w a ć r e s z t k i estru. D o o c h ł o d z o n e j m i e s z a n i n y reakcyjnej d o d a j e się 270 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , c h ł o d z i ją w lodzie, odsącza w y t r ą c o n y osad c h l o r k u s o d u i przesącz z a d a j e 300 g bezw. węglanu p o t a s u w celu usunięcia w o d y i k w a s u . R o z t w ó r a l k o h o n
" O b e c n i e nazwa t a n i e jest z a l e c a n a ( p r z y p . tłum.).
I o w y sączy się p r z e z d u ż y lejek z p o r o w a t ą p ł y t k ą szklaną, a o s a d e k s t r a h u j e d w u k r o t n i e w r z ą c y m etanolem. Z p o ł ą c z o n y c h r o z t w o r ó w oddestylowuje się e t a n o l , p r z y c z y m p o d k o n i e c destylacji wydziela się osad soli. D o k o l b y dodaje się bezw. a c e t o n u , sączy i oddestylowuje a c e t o n ; p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z b i e r a j ą c frakcję 1,4-butanodiolu w t e m p . 1 3 3 — 1 3 5 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . Wydajność 13 g ( 7 2 % ) . U w a g a . (1) D i o l m o ż n a r ó w n i e ż w y o d r ę b n i ć w i n n y s p o s ó b . C z ę ś c i o w o o c h ł o d z o n ą m i e s z a n i n ę rozcieńcza się 250 m l w o d y , przelewa d o k o l b y destylacyjnej i destyluje z łaźni olejowej dotąd, aż t e m p e r a t u r a destylatu osiągnie 9 5 ° C . G o r ą c ą p o z o s t a ł o ś ć przenosi się d o a p a r a t u d o ekstrakcji ciągłej (np., rys- 1,8lc) i p o d d a j e ekstrakcji e t e r e m . E k s t r a k c j a z a c h o d z i p o w o l i (36—48 h), g d y ż o t r z y m a n y diol jest s ł a b o r o z p u s z c z a l n y w eterze. M o ż n a r ó w n i e ż d o ekstrakcji z a s t o s o w a ć b e n z e n z a m i a s t eteru. Z e k s t r a k t u oddestylowuje się eter, n a s t ę p n i e a l k o h o l i w o d ę , a p o t e m destyluje się p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 111,32.
1,6-HEKSANODIOL
C0 C H 2
(
2
CH ) |
2
'
2
< ^ £ ^
4
(
Iub
C0 C H, 2
CH OH
5
2
C V
H |
l
)
4
CH OH 2
Metoda A (uwodornienie wobec katalizatora tlenku miedziowo-chromowego). W a u t o k l a w i e ze stali n i e r d z e w n e j , m a j ą c y m o d p o w i e d n i w s p ó ł c z y n n i k bezpieczeństwa (p. 1,17,1), o p o j . p r z y n a j m n i e j 250 m l umieszcza się 101 g (0,52 m o l ) a d y p i n i a n u dietylu (p. 111,145 i p . 0 1 , 1 4 6 ) o r a z 10 g katalizatora t l e n k u m i e d z i o w o - c h r o m o w e g o (p. T\.,2,14a). N a c z y n i e r e a k c y j n e z a m y k a się szczelnie, u s u w a z niego p o w i e t r z e i w p r o w a d z a w o d ó r , a ż d o osiągnięcia ciśnienia ok. 13,7 M P a (1). P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a a u t o k l a w ogrzewa się możliwie j a k najszybciej d o t e m p . 2 2 5 C i u t r z y m u j e t ę t e m p e r a t u r ę . R e a k c j ę u w o d o r n i e n i a p r o w a d z i się dotąd, aż u s t a n i e p o c h ł a n i a n i e w o d o r u . W m i a r ę przebiegu reakcji u w o d o r n i e n i a ciśnienie w a u t o k l a w i e s p a d a , co w i d a ć ze w s k a z a ń m a n o m e t r u ; p o s t ę p reakcji u w o d o r n i e n i a m o ż n a śledzić odczytując z m i a n y ciśnienia. K i e d y ciśnienie ustali się n a p e w n y m p o z i o m i e , c o oznacza, że r e a k c j a jest z a k o ń c z o n a (po u p ł y w i e 6—12 h) (2), w t e d y w y ł ą c z a się m i e s z a n i e i p o s a m o r z u t n y m o c h ł o d z e n i u n a c z y n i a r e a k c y j n e g o u s u w a się z niego nadciśnienie. M i e s z a n i n ę reakcyjną przenosi się d o zlewki p o j . 400 m l , w y m y w a j ą c ją z a u t o k l a w u c z t e r e m a p o r c j a m i p o 12 ml rektyfikatu. D o p o ł ą c z o n y c h r o z t w o r ó w a l k o h o l o w y c h d o d a j e się 25 m l 4 0 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu t m i e s z a n i n ę ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 2 h w celu z h y d r o l i z o w a n i a estru, k t ó r y n i e uległ redukcji. M i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e n o s i się d o k o l b y destylacyjnej p o j . 500 m l i p o d d a j e desty lacji t a k długo, a ż t e m p e r a t u r a o p a r ó w osiągnie 9 5 ° C ; m a t o n a celu usunięcie e t a n o l u . G o r ą c ą p o z o s t a ł o ś ć przenosi się d o a p a r a t u do ekstrakcji ciągłej (rys. I,81b), w y m y w a j ą c ją z k o l b y 25 m l w o d y i p r z e p r o w a d z a się wyczerpującą ekstrakcję eterem (36—48 h). E t e r i resztki etanolu oddestylowuje się, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 1,6-Heksanodiol z b i e r a się j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 1 4 6 — 1 4 9 ° C / /22,7 h P a (17 m m H g ) ; p o oziębieniu p r o d u k t krzepnie (tt. 4 1 — 4 2 ° C ) . W y d a j n o ś ć 52 g ( 8 8 % ) . 0
U w a g i . (1) P o c z ą t k o w e ciśnienie nie p o w i n n o p r z e k r a c z a ć 13,7 M P a , jeśli m a k s y m a l n e ciśnienie r o b o c z e dla a u t o k l a w u w y n o s i 34,3 M P a . N a p o c z ą t k u reakcji n i e m o ż n a z a s t o s o w a ć ciśnienia r ó w n e g o r o b o c z e m u , p o n i e w a ż w m i a r ę o g r z e w a n i a a u t o k l a w u ciśnienie w n i m będzie w z r a s t a ł o , n p . p r z y t e m p . 2 5 5 ° C ciśnienie b ę d z i e 1,8 r a z y większe niż p r z y t e m p . 2 0 ° C . (2) Jeśli nie zastosuje się w y s o k i e g o ciśnienia n a p o c z ą t k u reakcji l u b jeśli n a c z y n i e r e a k c y j n e jest d u ż e (ok. 1 1), w t e d y k o n i e c z n e jest d o p r o w a d z e n i e większej ilości w o d o r u d o naczynia r e a k c y j n e g o ; ciśnienie nie p o w i n n o z m a l e ć poniżej 9,6—10,3 M P a , gdyż w przeciwnym razie t r u d n o reakcję doprowadzić d o końca.
Metoda B (redukcja glinowodorkiem litu). C a ł a a p a r a t u r a i wszystkie o d c z y n n i k i s t o s o w a n e w reakcji m u s z ą być, s t a r a n n i e w y s u s z o n e . W s u c h y m n a c z y n i u , k t ó r e później będzie służyło j a k o łaźnia oziębiająca, u m i e s z c z o n y m p o d wyciągiem, m o n t u j e się k o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1500 m l , z a o p a t r z o n ą w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z p o j . 250 m l o r a z c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m (rys. I,45c); w g ó r n y m o t w o r z e c h ł o d n i c y i w k r a p l a c z a u m i e s z c z a się r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . M i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e s t o s o w a n e w tej reakcji m u s i b y ć b a r d z o m o c n e . N a l e ż y pod kreślić, że wszystkie czynności, w t y m r ó w n i e ż o d w a ż a n i e , z w i ą z a n e z g l i n o w o d o r k i e m . litu m u s z ą b y ć bezwzględnie w y k o n y w a n e p o d wyciągiem; p o d c z a s w a ż e n i a itd., przed nia szyba wyciągu p o w i n n a być o p u s z c z o n a tak, a b y p o z o s t a ł j e d y n i e w ą s k i o t w ó r dla r ą k (również w p . 11,2,59 zostały o m ó w i o n e d o d a t k o w e środki ostrożności o r a z s p o s o b y niszczenia resztek tego o d c z y n n i k a ) . Z szyi k o l b y w y j m u j e się w k r a p l a c z i n a jego miejsce w k ł a d a lejek z b a r d z o k r ó t k ą i szeroką n ó ż k ą , p r z e z k t ó r y w p r o w a d z a d o k o l b y 10,5 g (0,263 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o g l i n o w o d o r k u litu. Resztki w o d o r k u s p ł u k u j e się d o k o l b y w y s u s z o n y m n a d s o d e m e t e r e m (ok. 300 m l ) , u s u w a lejek i z p o w r o t e m w k ł a d a w k r a p l a c z z a t k a n y r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a . M i e s z a d ł o u r u c h a m i a się i w e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 50,5 g (0,25 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a d y p i n i a n u dietylu o tw. 1 3 3 — 1 3 5 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) (p. 111,145 i 111,146) w 150 m l bezw. eteru. P o 10 m i n m i e s z a n i a (nie wielka ilość g l i n o w o d o r k u litu m o ż e p o z o s t a ć u i e r o z p u s z c z o n a ) w k r a p l a się r o z t w ó r a d y p i n i a n u dietylu z t a k ą szybkością, a b y eter ł a g o d n i e w r z a ł . M i e s z a n i n a r e a k c y j n a s z y b k o gęstnieje i a b y u ł a t w i ć jej m i e s z a n i e , t r z e b a d o d a ć w czasie t r w a n i a r e d u k c j i cztery p o r c j e p o 50 m l bezw. eteru. P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze p r z e z 10 m i n , a n a s t ę p n i e r o z k ł a d a n a d m i a r g l i n o w o d o r k u litu p r z e z o s t r o ż n e w k r o p l e n i e z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m 75 m l w o d y , a l b o lepiej, p r z e z znacznie szybsze d o d a n i e 22 g (24,5 ml) octanu etylu (1). R o z t w ó r e t e r o w y przesącza się p r z e z lejek z płytką p o r o w a t ą w celu oddzielenia mulistego osadu, przesącz suszy się bezw. siarcza n e m m a g n e z u i oddestylowuje eter stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł y b e z b a r w n y , gęsty olej (18,5 g) krzepnie c a ł k o w i c i e p o o c h ł o d z e n i u i m a tt. 4 1 — 4 2 ° C ; jest t o więc czysty 1,6-heksanodiol. O s a d p o z o s t a ł y n a lejku r o z p u s z c z a się w 20-proc. k w a s i e siar k o w y m , o t r z y m a n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e sześcioma p o r c j a m i po 100 m l eteru l u b też p o d d a j e się ekstrakcji eterem w a p a r a c i e d o ciągłej ekstrakcji (rys. I,81b). Eter u s u w a się stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą ; p o z o s t a ł o ś ć (6 g) k r z e p n i e c a ł k o w i c i e p o oziębieniu i m a tt. 4 1 — 4 2 ° C . C a ł k o w i t a wydajność 1,6-heksanodiolu wynosi 24,5 g ( 9 1 % ) , U w a g a . (1) P r z e d d o d a n i e m w o d y u s u w a się r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a , a d o c h ł o d nicy z w r o t n e j d o ł ą c z a się długą r u r k ę sięgającą d o p r z e w o d u k o m i n o w e g o w y c i ą g u ; w t e n s p o s ó b wydzielający się w o d ó r zostaje o d p r o w a d z o n y p o n a d p o z i o m silnika elek t r y c z n e g o p o r u s z a j ą c e g o m i e s z a d ł o . P o w i n n o się s t o s o w a ć specjalny silnik nieiskrzący, jeżeli tylko t e g o r o d z a j u silnik jest d o s t ę p n y . P o d c z a s w k r a p l a n i a w o d y r o z t w ó r e t e r o w y należy energicznie m i e s z a ć ; reakcji z w o d ą m o ż e t o w a r z y s z y ć silne pienienie. Jeśli z a c h o d z i p o t r z e b a złagodzenia t e m p a reakcji, t o ł a ź n i ę otaczającą k o l b ę n a p e ł n i a się wodą. D,2. R e a k c j e związków k a r b o n y l o w y c h z o d c z y n n i k a m i m e t a l o o r g a n i c z n y m i . A l k o h o l e pierwszo-, d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e o t r z y m u j e się działając h a l o g e n k i e m alkilom a g n e z o w y m ( o d c z y n n i k i e m G r i g n a r d a ) n a o d p o w i e d n i związek k a r b o n y l o w y , N a ogół o d c z y n n i k G r i g n a r d a o t r z y m u j e się z u p e ł n i e ł a t w o p r z e z d o d a n i e h a l o g e n k u alkilu (zwykle n a j b a r d z i e j w s k a z a n e są b r o m k i ) d o zawiesiny w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h w bez w o d n y m eterze. D l a z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji d o d a j e się kilka k r y s z t a ł k ó w j o d u ; rola, j a k ą spełnia j o d , polega być m o ż e n a w y t w o r z e n i u j o d k u m a g n e z u l u b też p o p r o s t u działa on t r a w i ą c o n a p o w i e r z c h n i ę m e t a l u . M i e s z a n i n y reakcyjnej nie należy m i e s z a ć w t y m etapie reakcji, p o n i e w a ż b e z p o ś r e d n i o p r z y p o w i e r z c h n i m e t a l u p o w i n n o być duże stężenie j o d u . R X + Mg
* RMgX
P o w s t a j ą c y h a l o g e n e k a l k i l o m a g n e z o w y jest związkiem r o z p u s z c z a l n y m w eterze, c o jest s p o w o d o w a n e m o ż l i w o ś c i ą k o o r d y n a c j i d w ó c h cząsteczek eteru z a t o m e m m a g n e z u w o d c z y n n i k u G r i g n a r d a , z g o d n i e z n a s t ę p u j ą c y m zapisem: R
^
0(C H h 2
5
/< X
0(0:1*5)2
R z e c z y w i s t a b u d o w a r e a g u j ą c y c h cząstek, j a k i e znajdują się w r o z t w o r z e e t e r o w y m , n i e jest w pełni z n a n a i d l a w y g o d y p r z y j m u j e się, ż e cząsteczki o d c z y n n i k a G r i g n a r d a są s p o l a r y z o w a n e , R — M g X . R e a k c j ę tego o d c z y n n i k a z g r u p ą k a r b o n y l o w ą m o ż n a więc r o z w a ż a ć j a k o p r o c e s n u k l e o f i l o w e g o p r z y ł ą c z e n i a , z g o d n i e „z
C = 0:
* Mg
c = 0 X
/
X
*
-C-OMgX i..
^ ©
Alkohole pierwszorzędowe o t r z y m u j e się w reakcji o d c z y n n i k a G r i g n a r d a z b e z w o d n y m a l d e h y d e m m r ó w k o w y m , k t ó r y u z y s k u j e się przez d e p o l i m e r y z a c j ę p a r a f o r m a l d e h y d u ; p o w s t a j ą c y k o m p l e k s r o z k ł a d a się n a s t ę p n i e k w a s e m m i n e r a l n y m (p. 111,33) H o© RMgX + H-CHO—*-R-CH OMgX ^ - * R - C H O H 2
2
Stosując w tej r e a k c j i tlenek etylenu z a m i a s t a l d e h y d u m r ó w k o w e g o o t r z y m u j e się a l k o h o l p i e r w s z o r z ę d o w y o ł a ń c u c h u w ę g l o w y m d ł u ż s z y m o d w a a t o m y węgla (p. 111,34) H O®
RMgX + C H - C H 2
2
—yR.CH CH OMgX^+R-CH .CH OH r
3
2
2
c/ W p o d o b n y s p o s ó b o t r z y m u j e się alkohole G r i g n a r d a n a a l d e h y d y ( p . 111,35)
I
2
,
2
drugorzędowe,
działając
odczynnikiem
1
R MgX + R -CHO—^R -CH(OMgX).R ^^R -CHfOH).R
2
W r e a k c j i m r ó w c z a n u etylu z d w o m a m o l a m i o d c z y n n i k a G r i g n a r d a u z y s k u j e się syme t r y c z n i e p o d s t a w i o n e a l k o h o l e d r u g o r z ę d o w e ( p . 111,36)
RMgX + H-C-OC,H
*H-C-OC H
;
2
[| •O
H
)
^ ' ?
I OMgX R
R ^ H
M g ( 0 c s
C
=
O ^ R - ć - H ^ R
3
C H « O H ,
OMgX
Alkohole trzeciorzędowe m o ż n a otrzymywać następującymi sposobami: a) działając j e d n y m m o l e m o d c z y n n i k a G r i g n a r d a n a k e t o n , b) działając d w o m a m o l a m i o d c z y n n i k a G r i g n a r d a n a ester (inny n i ż m r ó w c z a n ) o r a z c) działając t r z e m a m o l a m i o d c z y n n i k a G r i g n a r d a na węglan dietylu ( p . 111,37,111,38 i 111,39)
2
R'MgX + R .CO-R
3
3
2
R'MgX + R . C < O C H 2
R
^-C-OC H "
s
2
I!
I
9?
OMgX
M B ( O C l H
R
-^i
2
_ L o ^ R ' - ć - R j - ^ R - - ć - R *
l
I
I
OMgX
RMgX + C , H O ^ C - O C H 5
2
OH
*C%H O-Ć-OC H
5
s
3
II
R
J _ 0 C
:
H
R 5
M e ( O C l H 5
^f
I
p R
3
5
;K*
1
R
l
*-R'-C-R ^Ą-R -C-R i i OMgX OH -
R
^ R - C - O C
2
R
H r ^ ^
R
R - C - R ^ R - t U
OM x
QMgX;
g
OH
B i o r ą c d o r e a k c j i o d c z y n n i k G r i g n a r d a b ę d ą c y p o c h o d n ą acetylenową ( h a l o g e n e k a l k i n y l o m a g n e z o w y ) u z y s k u j e się alkinole; o d c z y n n i k t a k i o t r z y m u j e się d z i a ł a j ą c p r o s t y m h a l o g e n k i e m a l k i l o m a g n e z o w y m n a a l k i n o wiązaniu p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a (p. n i , 4 0 i m,41) J f - C s C H + CaHjMgtf:—*K'.Cz=C-MgX R R^-C-R
3
+
C H^ 2
?
1
+'Ml*CMgX—^R^C-Cm-Ć^k ^^
II
I
O
OMgX
2
3
R R C(OH>CsC-R
l
I n n y s p o s ó b syntezy alkinoli p o l e g a n a w y k o r z y s t a n i u p o c h o d n y c h a l k i n y l o s o d o w y c h , k t ó r e uzyskuje się p r z e z d z i a ł a n i e a m i d k i e m s o d u n a alkiny o wiązaniu p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a (p. 111,42) ®O 1 - C s C H + Na:NH m,33. /~~\
pff) ^R-C = C:Na + N H
2
3
CYKLOHEKSYLOMETANOL -Cl
Mg
—
<
/
\
VMgCI
H-CHO
•
*
H O©
CH.OMgC!
- — -
<
VCH QH 2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 w y p o s a ż a się w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z p o j . 500 m l i w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m ; n a szczy-
m,33.
309
Cykłoheksylometanol
cle c h ł o d n i c y i w k r a p l a c z a u m i e s z c z a się r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . W s z y s t k i e części a p a r a t u r y należy s t a r a n n i e wysuszyć. A p a r a t u r ę należy t a k z m o n t o w a ć , a b y k o l b ę m o ż n a b y ł o o g r z e w a ć w ł a ź n i z gorącą w o d ą . W kolbie u m i e s z c z a się 26,7 g (1,1 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h ( 1 ) o r a z k r y s z t a ł e k j o d u . W dwóch o d d z i e l n y c h s u c h y c h n a c z y n i a c h o d m i e r z a się 118,5 g (121 m l , 1,0 m o l ) c h l o r k u cykloheksylu ( p . 111,49) i 4 5 0 m l osu s z o n e g o s o d e m eteru. O k . 100 m l eteru i 15 m l c h l o r k u c y k l o h e k s y l u w l e w a się d o k o l b y i p o d g r z e w a ł a ź n i ę w o d n ą t a k , a b y eter w kolbie ł a g o d n i e w r z a ł , c o m a n a celu z a p o c z ą t k o w a n i e reakcji. G d y r e a k c j a r o z p o c z n i e się, ł a ź n i ę w o d n ą u s u w a się ( w r a z i e p o t r z e b y k o l b ę c h ł o d z i się), u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i d o d a j e tyle eteru, a b y wszystek m a g n e z w kolbie był p r z y k r y t y e t e r e m . R e s z t ę c h l o r k u c y k l o h e k s y l u r o z p u s z c z a się w p o z o s t a ł e j ilości eteru i r o z t w ó r w k r a p l a się w ciągu 3 0 — 4 5 m i n . W r a z i e z b y t ener gicznego przebiegu r e a k c j i k o l b ę chłodzi się w w o d z i e z l o d e m . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się n a s t ę p n i e p r z e z 15—20 m i n , mieszając, w celu c a ł k o w i t e g o w y t w o r z e n i a odczynnika Grignarda. Z k o l b y wyjmuje się w k r a p l a c z i n a j e g o miejsce n a szyję k o l b y n a k ł a d a się szeroki wąż g u m o w y , k t ó r y łączy się z m a ł ą k o l b k ą s t o ż k o w ą (rys. 1,46) zawierającą 5 0 g (ok, 1,67 m o l H C H O ) p a r a f o r m a l d e h y d u , u p r z e d n i o d o k ł a d n i e w y s u s z o n e g o w eksyka t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d p i ę c i o d e n k i e m fosforu (2). Z a w a r t o ś ć k o l b y energicznie m i e s z a się i s t o p n i o w o d o d a j e p a r a f o r m a l d e h y d o d p o w i e d n i o przechylając k o l b k ę stożkową. P o 2 h mieszaninę reakcyjną c h ł o d z i się, d o d a j e 300 g d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u w jednej porcji i z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie, a ż d o c a ł k o w i t e g o r o z ł o ż e n i a a l k o h o l a n u m a g n e z u . N a s t ę p n i e d o d a j e się d w u k r o t n ą , w s t o s u n k u d o t e o r e t y c z n e j , ilość 30-proc. k w a s u s i a r k o w e g o w celu r o z p u s z c z e n i a w o d o r o t l e n k u m a g n e z u i m i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą t a k d ł u g o , d o p ó k i w destylacie są oleiste k r o p l e substancji organicznej (2000—2500 m l ) . O s t r o ż n i e : najpierw o d d e s t y l o w u j e e t e r ) . D e s t y l a t n a s y c a się c h l o r k i e m sodu, o d d z i e l a g ó r n ą w a r s t w ę e t e r o w o - a l k o h o l ową, suszy ją bezw. w ę g l a n e m p o t a s u i oddestylowuje eter z łaźni w o d n e j . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 5 g świeżo o d w o d n i o n e g o tlenku w a p n i a i ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n w celu usunięcia p o z o s t a ł y c h ś l a d ó w w o d y o r a z wszelkich zanieczyszczeń z a w i e r a j ą c y c h c h l o r o w i e c . Odsącza się ś r o d e k suszący, oddestylowuje eter i p r o d u k t destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się frakcję WTzącą w t e m p . 8 8 — 9 3 C / 2 4 h P a (18 m m H g ) , przy c z y m większość p r o d u k t u w r z e w t e m p . 91 " C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 50 g ( 4 4 % ) . T e m p e r a t u r a w r z e n i a c y k l o h e k s y l o m e t a n o l u p o d ciśnieniem atmosferycznym wynosi J82°C. 1
c
U w a g i . (1) P . 111,3, u w a g a (1). (2) Stosując w reakcji g a z o w y f o r m a l d e h y d zamiast p a r a f o r m a l d e h y d u m o ż n a uzy s k a ć lepszą wydajność p r o d u k t u (ok. 75 g). G a z o w y f o r m a l d e h y d o t r z y m u j e się w n a stępujący s p o s ó b : w k o l b i e kulistej z d w o m a szyjami p o j . 5 0 0 m l , z a o p a t r z o n e j w r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą s u c h y a z o t , u m i e s z c z a się 50 g p a r a f o r m a l d e h y d u d o k ł a d n i e w y s u s z o n e g o w ciągu 2 d n i n a d pięciotlenkiem fosforu. K o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i olejowej o t e m p . .180—200°C p r z e p u s z c z a j ą c p o w o l n y strumień a z o t u ; g a z o w y f o r m a l d e h y d , p o w s t a j ą c y w w y n i k u d e p o l i m e r y z a c j i p a r a f o r m a l d e h y d u , w r a z z a z o t e m w p r o w a d z a się d o o d c z y n n i k a G r i g n a r d a p r z e z szeroką r u r k ę szklaną (o średnicy 12 m m ) znajdującą się w szyi kolby r e a k c y j n e j . W y l o t tej r u r k i powinien się z n a j d o w a ć o k . 1 c m n a d p o w i e r z c h n i ą r o z t w o r u w kolbie, c o w d u ż y m stopniu z a p o b i e g a z a t y k a n i u się r u r k i w s k u t e k p o n o w n e j polimeryzacji f o r m a l d e h y d u . P r z y użyciu eteru d i b u t y l o w e g o j a k o r o z p u s z c z a l n i k a m o ż n a z a m i a s t g a z o w e g o for m a l d e h y d u s t o s o w a ć p a r a f o r m a l d e h y d nie obserwując p r z y t y m zmniejszenia wydajności reakcji. D z i ę k i wysokiej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a eteru d i b u t y l o w e g o (141 °C) nie t r z e b a •1 W p r o w a d z e n i e s t r u m i e n i a g o r ą c e j p a r y w o d n e j d o m i e s z a n i n y z a w i e r a j ą c e j t a k dużą i l o ś ć e t e r u w y d a j e s i ę b a r d z o r y z y k o w n e , z w ł a s z c z a , jelli p r e p a r a t jest w y k o n y w a n y p r z e i n i e z b y t w p r a w n e g o s t u d e n t a . U w a i a m , że b e z p i e c z n i e j b y ł o b y , po w k m p l e n i u r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o , o d d e s t y l o w a ć w i ę k s z o ś ć e t e r u z )a£ni w o d n e j , e n e r g i c z n i e p r z y t y m m i e s z a j ą c z a w a r t o ś ć k o l b y i d o p i e r o p o u s u n i ę c i u eteru p o z o s t a ł o ś ć p o d d a ć destylacji z p a r ą w o d n ? . N a s t ę p n i e u z y s k a n y destylat n a s y c i ć c h l o r k i e m s o d u i w y e k s t r a h o w a ć eteTem (przyp. t ł u m . ) ,
p r z e p r o w a d z a ć depolimeryzacji p a r a f o r m a l d e h y d u j a k o o d r ę b n e g o procesu. P r z y g o t o w u j e się o d c z y n n i k G r i g n a r d a [p. 111,34, S y n t e z a p o k r e w n a 1-nonanol, u w a g a (1)] stosując eter d i b u t y l o w y j a k o r o z p u s z c z a l n i k i b i o r ą c h a l o g e n e k o r a z m a g n e z w t a k i c h s a m y c h p r o p o r c j a c h j a k p o d a n o w y ż e j . R o z t w ó r ogrzewa się d o t e m p . 1 0 0 — 1 1 0 ° C n a ł a ź n i olejowej i d o d a j e w ciągu 2 h m a ł y m i p o r c j a m i 100 g suchego p a r a f o r m a l d e h y d u (rys. 1,46 o r a z 1,47), d o b r z e p r z y t y m mieszając r o z t w ó r w kolbie. P r o d u k t wy o d r ę b n i a się w taki s a m s p o s ó b , j a k o p i s a n o p o w y ż e j ; o t r z y m u j e się 70 g cykloheksylom e t a n o l u o tw. 8 8 — 9 3 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . 111,34.
1-HEKSANOL H-O©
CH. (CH ) .CH MgBr + C H — C H ^ C H \ / O v
i
3
2
2
2
3
(CH ) 2
4
CHjOMgBr - — >
CH -(CH ) CH OH 3
2
4
2
Preparat ten trzeba wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem., ponieważ tlenek etylenu jest substancją trującą. Syntezę w y k o n u j e się w identycznej a p a r a t u r z e , jaką o p i s a n o p r z y o t r z y m y w a n i u c y k l o h e k s y l o m e t a n o l u (p. 111,33). W k o l b i e u m i e s z c z a się 37,5 g (1,54 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h (1) i 300 ml o s u s z o n e g o s o d e m eteru o r a z d o d a j e się niewielki k r y s z t a ł e k j o d u . W e w k r a p l a c z u p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 205,5 g (161 m l , 1,50 m o l ) czystego i osuszonego b r o m k u butylu ( p . 111,54) w 300 m l bezw. eteru i ok. 25 m i t e g o r o z t w o r u w p r o w a d z a się d o kolby. G d y t y l k o r o z p o c z n i e się reakcja (2), u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i w k r a p l a p o z o s t a ł y r o z t w ó r b r o m k u butylu z t a k ą szybkością, a b y p r z e z cały czas u t r z y m y w a ł o się r ó w n o m i e r n e w r z e n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej ( g d y b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a zbyt g w a ł t o w n i e , należy ją n i e c o z ł a g o d z i ć p r z e z k r ó t k o t r w a ł e oziębienie k o l b y w ł a ź n i lodowej). P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a u t r z y m u j e się n a d a l w r z e n i e eteru d o t ą d , a ż p r a w i e cała ilość m a g n e z u p r z e r e a g u j e (ok. 15—30 m i n ) ; jeśli jest t o k o n i e c z n e , stosuje się o g r z e w a n i e w łaźni z gorącą w o d ą . N a s t ę p n i e k o l b ę chłodzi się w m i e s z a n i n i e oziębia jącej złożonej z l o d u i soli i w k r a p l a c z w y m i e n i a się n a zgiętą r u r k ę szklaną o średnicy ok. 4 m m , k t ó r e j k o n i e c p o w i n i e n z n a j d o w a ć się ok. 2 c m n a d p o w i e r z c h n i ą cieczy w k o l b i e . R u r k ę t ę ł ą c z y się z kolbą s t a n o w i ą c ą p ł u c z k ę w t e n s p o s ó b , a b y d ł u g a r u r k a tej płuczki z n a j d o w a ł a się bliżej k o l b y z t r z e m a szyjami; drugą r u r k ę k o l b y - p ł u c z k i łączy się ze ź r ó d ł e m suchego a z o t u . K o l b ę tę oziębia się w m i e s z a n i n i e lodu z solą i s z y b k o w p r o w a d z a d o niej 90 g (2,02 m o l ) t l e n k u etylenu (3) z a m p u ł k i zawierającej 100 g t e g o o d c z y n n i k a (p. 11,2,22); z b i o r n i k z t l e n k i e m etylenu t r z e b a p r z e d o t w a r c i e m oziębić w m i e s z a n i n i e l o d u z solą (4). T l e n e k etylenu w p r o w a d z a się d o k o l b y r e a k c y j n e j s t o p n i o w o w ciągu 1,5—2 h, z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a nie wzrosła p o n a d 10°C. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości tego o d c z y n n i k a , s p o d k o l b y z t r z e m a szyjami u s u w a się ł a ź n i ę oziębiającą, w której z a n u r z o n a b y ł a ta k o l b a ; t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y s t o p n i o w o w z r a s t a i r o z p o c z y n a się ł a g o d n e w r z e n i e r o z t w o r u . G d y s a m o r z u t n e w r z e n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej u s t a n i e , o g r z e w a się ją n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 30 m i n . N a s t ę p n i e r o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, p o c z y m w szyi k o l b y u m i e s z c z a się t e r m o m e t r , m o n t u j e zestaw d o destylacji i o d d e s t y l o w u j e 250 ml eteru d o cylindra m i a r o w e g o . Większej iłości eteru nie należy o d d e s t y l o w y w a ć , g d y ż m o g ł o b y t o w y w o ł a ć g w a ł t o w n ą reakcję, p r a w d o p o d o b n i e s p o w o d o w a n ą p r z e g r u p o w a n i e m p o c z ą t k o w e g o p r o d u k t u reak cji, z c z y m związane b y ł y b y d u ż e straty. Z m i e n i a się o d b i e r a l n i k i d o mieszaniny reakcyjnej w p r o w a d z a się 250 m l osuszonego s o d e m benzenu, a n a s t ę p n i e k o n t y n u u j e destylację p r z y u r u c h o m i o n y m m i e s z a d l e dotąd, aż t e m p e r a t u r a p a r destylatu osiąg nie 65*C. G d y to nastąpi, m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 30 m i n ; zwykle w t y m czasie z a w a r t o ś ć k o l b y osiąga tak dużą l e p k o ś ć , że mie szanie przestaje być skuteczne. P o ostygnięciu m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą r o z k ł a d a się 500 m ł w o d y z l o d e m i r o z p u s z c z a w y t r ą c o n y w o d o r o t l e n e k m a g n e z u 30-proc. k w a s e m s i a r k o w y m , d o d a j ą c jednocześnie tyle d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u , a b y u t r z y m a ć niską tern-
p e r a t u r ę . M i e s z a n i n ę destyluje się z p a r ą w o d n ą zbierając ok. 2 1 destylatu. W a r s t w ę oleistą (A) oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą p o d d a j e się destylacji w celu o d z y s k a n i a roz puszczonego w niej 1-heksanolu, i t a k o t r z y m a n y olej dodaje się d o porcji (A). S u r o w y p r o d u k t ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j z 250 m l 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, mieszając p r z y t y m , i p o n o w n i e destyluje z parą w o d n ą j a k p o p r z e d n i o . O d d z i e l o n y olej suszy się niewielką ilością bezw. siarczanu w a p n i a i destyluje p r z y użyciu s p r a w n e j k o l u m n y ; zbiera się frakcję o tw. 154—157 °C. W y d a j n o ś ć 1-heksanolu wynosi 90 g ( 4 9 % ) . U w a g i . (1) P. 111,33, u w a g a (1). (2) O rozpoczęciu się r e a k c j i świadczy zanik z a b a r w i e n i a j o d u o r a z p o j a w i e n i e się z m ę t n i e n i a lub opalescencji, c z e m u t o w a r z y s z y s p o n t a n i c z n e w r z e n i e r o z p u s z c z a l n i k a , które r o z p o c z y n a się p o w s t a w a n i e m p ę c h e r z y k ó w na p o w i e r z c h n i m a g n e z u . Jeśli p o kilku m i n u t a c h r e a k c j a nie r o z p o c z n i e się s a m o r z u t n i e , należy k o l b ę ł a g o d n i e ogrzać w ł a ź n i w o d n e j ; w r a z i e p o t r z e b y p o n o w n i e dodaje się kryształek j o d u . (3) Poleca się, a b y oziębianie i o t w i e r a n i e a m p u ł k i z t l e n k i e m etylenu w y k o n y w a ć p o d wyciągiem o s ł o n i ę t y m e k r a n e m zabezpieczającym; należy r ó w n i e ż p r z y tych opera cjach nosić okulary o c h r o n n e i g u m o w e r ę k a w i c e . (4) Z a m i a s t d o d a w a n i a ciekłego tlenku etylenu (tw. 10,5°C) m o ż n a t e n o d c z y n n i k r o z p u ś c i ć w 100 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie bezw. eteru i u z y s k a n y r o z t w ó r d o d a w a ć w ciągu 15—30 m i n d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . S y n t e z y p o k r e w n e . 1 - N o n a n o l . O t r z y m y w a n i e tego p r e p a r a t u s t a n o w i p r z y k ł a d zastoso w a n i a eteru d i b u t y l o w e g o j a k o r o z p u s z c z a l n i k a w reakcji G r i g n a r d a . O d c z y n n i k Grig n a r d a p r z y g o t o w u j e się z 24,5 g (1 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 179 g (157 ml, 1 mol) 1-bromoheptanu (p. 111,55) o r a z 300 m l eteru d i b u t y l o w e g o (1). R o z t w ó r c h ł o d z i się d o t e m p . 0 C i d o d a j e n a d m i a r tlenku etylenu, energicznie p r z y t y m mieszając. P o w p r o w a d z e n i u tlenku etylenu u t r z y m u j e się t e m p . 0 ° C p r z e z 1 h, a p o t e m p o d n o s i d o 4 0 ° C i u t r z y m u j e ją p r z e z n a s t ę p n ą godzinę. N a k o n i e c m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j p r z e z 2 h. U z y s k a n y p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a r o z k ł a d a się p r z e z w y l a n i e o c h ł o d z o n e j m i e s z a n i n y reakcyjnej d o w o d y z l o d e m , a n a s t ę p n i e za k w a s z a k w a s e m s i a r k o w y m w celu rozpuszczenia w o d o r o t l e n k u m a g n e z u . A l k o h o l n o n y l o w y w y o d r ę b n i a się postępując w t a k i s p o s ó b , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1-heksa nolu; p r o d u k t zbiera się w t e m p . 9 5 — 1 0 0 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 95 g ( 6 9 % ) . C
U w a g a . (1) H a n d l o w y eter d i b u t y l o w y oczyszcza się p r z e z p r z e m y c i e r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, w y s u s z e n i e bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destylację frakcyjną. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 4 0 — 1 4 2 ° C . Odczynniki G r i g n a r d a w eterze d i b u t y l o w y m m o ż n a o t r z y m y w a ć przystosowując o d p o w i e d n i o p o d a n y poniżej opis w y k o n a n i a tego p r e p a r a t u w m a ł e j skali. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 200 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , chłod nicę z w r o t n ą o r a z w t e r m o m e t r i umieszcza w niej m i e s z a n i n ę 40 m l eteru d i b u t y l o w e g o i 1,5 g w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h o r a z m a ł y kryształek j o d u . D o w k r a p l a c z a wlewa się teoretycznie p o t r z e b n ą ilość c h l o r o w e oz wiązku r o z p u s z c z o n ą w takiej ilości eteru dibu t y l o w e g o , a b y s u m a r y c z n a objętość r o z t w o r u w y n o s i ł a 30 m l . Niewielką ilość r o z t w o r u c h l o r o w c o z w i ą z k u w k r a p l a się d o k o l b y i ogrzewa ją d o r o z p o c z ę c i a reakcji, przy c z y m t e m p e r a t u r a , d o jakiej należy o g r z e w a ć m i e s z a n i n ę reakcyjną, zależy od r o d z a j u chlo r o w c o z w i ą z k u . S k o r o tylko r e a k c j a r o z p o c z n i e się, z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i p o z o stały r o z t w ó r d o d a j e się w t a k i m t e m p i e , a b y z a p e w n i ć s p o k o j n y przebieg reakcji. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości c h l o r o w c o z w i ą z k u r o z t w ó r m i e s z a się t a k d ł u g o , aż osiąg n i e on t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą . 111,35.
3-METYLO-2-BUTANOL
(CH ) CHMgBr — 3
2
R r
—™
(metyloizopropylometanol)
(CH.,) CH.CH-CH 2
I OMgBr
H 3
-->(CH ) CH'CH(OH) 3
2
CH
3
P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u i z o p r o p y l o m a g n e z o w e g o z 37,5 g (1,54 m o l ) wiór k ó w m a g n e z o w y c h , 185 g (142 ml, 1,50 m o l ) b r o m k u izopropylu (p. m,53) i 200 ml bezw. eteru. R e a k c j ę w y k o n u j e się w a p a r a t u r z e opisanej w p . 111,33 stosując kolbę 1-li'crową; należy przy t y m p o s t ę p o w a ć z g o d n i e z ogólnymi u w a g a m i n a t e m a t w y k o n a nia p r e p a r a t u p o d a n y m i w p . 111,34, U z y s k a n y odczynnik G r i g n a r d a c h ł o d z i się d o t e m p . od —10 d o - 5 ° C w mieszaninie oziębiającej p r z y g o t o w a n e j z p o t ł u c z o n e g o l o d u i bezw. c h l o r k u w a p n i a . Odłącza się o d k o l b y w k r a p l a c z i m o n t u j e g o p o n o w n i e po-, p r z e z n a s a d k ę dwudrożną, p r z e z którą w p r o w a d z a się również t e r m o m e t r w celu obser w o w a n i a t e m p e r a t u r y reakcji. W ciągu 30 m i n w k r a p l a się r o z t w ó r 67 g (83,5 m l . 1,53 mol) a l d e h y d u octowego (1) w 90 m l bezw. eteru, nie p o z w a l a j ą c , a b y t e m p e r a t u r a w z r o s ł a p o w y ż e j —5°C. P o w k r o p l e n i u całej ilości aldehydu o c t o w e g o p r o d u k t reakcji wylewa się na 700 g p o k r u s z o n e g o lodu, p r z y czym n a d m i a r m a g n e z u p o w i n i e n p o z o stać w kolbie. Z a s a d o w y b r o m e k m a g n e z u r o z p u s z c z a się przez d o d a n i e 350 m l 15-proc, k w a s u s i a r k o w e g o , oddziela w a r s t w ę eterową i w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje c z t e r e m a p o r c j a m i p o 50 ml eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e suszy się 8 g węglanu p o t a s u (lub r ó w n o w a ż n ą ilością bezw. siarczanu w a p n i a ) i p o d d a j e destylacji frakcyjnej stosując szklaną k o l u m n ą D u f t o n a (lub inną sprawną k o l u m n ę frakcjonującą). 3-Metylo-2-buta-. nol zbiera się w t e m p . 110— 1 I 1 . 5 ° C . W y d a j n o ś ć 70 g ( 5 2 % ) . U w a g a . (1) A l d e h y d o c t o w y powinien być świeżo p r z e d e s t y l u w a ń y (tw. 20,5—21 ° C ) . O d c z y n n i k ten m o ż n a z łatwością o t r z y m a ć przez depolimeryzację bezw. p a r a l d e h y d u
( .
ra,8i).
P
111,36. 5 - N O N A N O L
(dibuiylometanol)
2CH3 ( C H z ) • CH^MgBr +
HC0 C H -*
2
CCH C H 3
2
2
C H • CH ) CHOMgBr 2
2
3
2
5
(CH • CH 3
2
CH • CH^CHOH 2
P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u b u t y l o m a g n e z o w e g o z 12,2 g (0,50 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 69 g (54 ml, 0,50 m o l ) b r o m k u butylu (p. 111,54) i 250 ml b e z w . eteru. R e a k c j ę w y k o n u j e się w a p a r a t u r z e opisanej w p . 1 1 1 , 3 3 stosując k o l b ę 1-litrową; należy p o s t ę p o w a ć zgodnie z ogólnymi u w a g a m i na t e m a t szczegółów d o ś w i a d c z a l n y c h p o d a n y m i w p . m,34, K o l b ę z p r z y g o t o w a n y m odczynnikiem G r i g n a r d a chłodzi się w łaźni l o d o w e j i w e w k r a p l a c z u umieszcza się r o z t w ó r 18,5 g (20 ml, 0,25 m o l ) czystego m r ó w c z a n u etylu (1) w 4 0 ml bezw. eteru. R o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a miesza się wkraplając d o niego eterowy r o z t w ó r m r ó w c z a n u z taką szybkością, a b y eter w kolbie ł a g o d n i e w r z a ł (10—15 m i n ) , p o c z y m u s u w a się łaźnię lodową i k o t y n u u j e m i e s z a n i e p r z e z n a s t ę p n e 10 min. W e w k r a p l a c z u umieszcza się 35 m l w o d y i d o d a j e się ją d o energicznie m i e s z a n e j z a w a r t o ś c i k o l b y z taką szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się intensywne w r z e n i e r o z t w o r u . N a s t ę p n i e d o d a j e się z i m n y r o z t w ó r 15,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 135 m l w o d y , p r z y czym w kolbie powstają dwie, p r a k t y c z n i e , k l a r o w n e w a r s t w y cieczy. W a r s t w ę eterowa. (A) d e k a n t u j e się m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j d o k o l b y kulistej p o j . 500 ml, a resztę cieczy (głównie jest t o w a r s t w a w o d n a ) przelewa się do rozdzielacza; p o z o s t a ł y w kolbie osad p r z e m y w a się d w o m a p o r c j a m i p o 10 m i eteru, łącząc je z cieczą z a w a r tą w rozdzielaczu. Oddziela się w a r s t w ę eterową i d o d a j e ją d o r o z t w o r u e t e r o w e g o (A). N a s t ę p n i e oddestylowuje się eter stosując sprawną k o l u m n ę frakcjonującą; destylację k o ń c z y się, g d y t e m p e r a t u r a p a r osiągnie 5 0 ° C . Pozostały w kolbie s u r o w y p r o d u k t z a w i e r a niewielką ilość m r ó w c z a n u nonylu. Ester ten u s u w a się przez o g r z e w a n i e d o w r z e n i a w ciągu 3 h z 25 m ! 15-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u , a p o t e m w y o d r ę b n i a się oczyszczony 5 - n o n a n o l przez destylację z parą w o d n ą (objętość destylatu w y n o s i ok. 500 ml). G ó r n ą w a r s t w ę zawierającą d r u g o r z ę d o w y a l k o h o l oddziela się. suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b bezw. siarczanem w a p n i a i destyluje p o d zmniejszo n y m ciśnieniem z k o l b y z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę destylacyjną Claisena. Czysty 5-nonanol z b i e r a się w t e m p . 9 7 — 9 8 C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć wynosi 30 g ( 8 3 % ) , T e m p . w r z e n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m wynosi 195°C. D
U w a g a . (1) N a l e ż y z a s t o s o w a ć świeżo p r z e d e s t y l o w a n y m r ó w c z a n etylu. H a n d l o w y m r ó w c z a n etylu oczyszcza się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : p r e p a r a t p o z o s t a w i a się n a 1 h z bezw. w ę g l a n e m p o t a s u , u ż y t y m w ilości stanowiącej 1 5 % m a s y o c z y s z c z a n e g o od c z y n n i k a ; co p e w i e n czas n a l e ż y w s t r z ą s a ć n a c z y n i e m . Ester d e k a n t u j e się d o s u c h e j k o l b y zawierającej niewielką ilość świeżego w ę g l a n u p o t a s u i p o n o w n i e p o z o s t a w i a n a 1 h. N a s t ę p n i e sączy się d o suchej k o l b y i destyluje p r z e z s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonu jącą zbierając frakcję o tw. 5 3 — 5 4 ° C . Odbieralnik: n a l e ż y z a b e z p i e c z y ć p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z p o w i e t r z a . 111,37. 2 - M E T Y L O - 2 - H E K S A N O L CHs-fCH^CHzMgBr + CH -CO
CH
3
CH (CH ) CH C(OMgBr)(CH ) 3
2
2
2
(butylodimetylometanol)
3
2
3
-^2-
CH .(CH2)2CH C(OH)(CH ) 3
2
3
2
P r z y m o n t o w a n i u a p a r a t u r y o r a z w y k o n y w a n i u t e g o p r e p a r a t u należy w y k o r z y s t a ć w s k a z ó w k i p o d a n e w p o p r z e d n i c h o p i s a c h syntez. P r z y g o t o w u j e się o d c z y n n i k G r i g n a r d a z 24,5 g (1 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 137 g (107 m l , 1 m o l ) b r o m k u butylu i 450 m l osuszonego s o d e m eteru. N a s t ę p n i e p o w o l i d o d a j e się r o z t w ó r 58 g (73,5 ml, 1 m o l ) bezw, a c e t o n u w 75 m l bezw. eteru, energicznie p r z y t y m mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y i c h ł o d z ą c l o d e m , jeśli będzie t o k o n i e c z n e . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a si$ n a n o c , p o c z y m p r o d u k t r o z k ł a d a się p r z e z wylanie g o do 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u ; w celu r o z p u s z c z e n i a w y t r ą c o n y c h z w i ą z k ó w m a g n e z u d o d a j e się 10-proc. k w a s u sol n e g o l u b 15-proc, k w a s u s i a r k o w e g o . P r z e l e w a się d o rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę eterową, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y eterowe suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy, o d d e s t y l o w u j e eter i p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e destylacji f r a k c y j n e j . 2 - M e t y l o - 2 - h e k s a n o l zbiera się w t e m p . 137—141 ° C . W y d a j n o ś ć 105 g ( 9 0 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . 2 - M e t y I o - 2 - p e n t a n o l (dimetylopropylometanol). D o syntezy u ż y w a się b r o m k u p r o p y l o m a g n e z o w e g o i a c e t o n u . U z y s k a n y a l k o h o l t r z e c i o r z ę d o w y zbiera się w temp. 121—124°C. HI,38.
2-METYLO-2-PENTANOL
{dimetylopropylometanol)
CH .CH CH -C0 C H -^^^[CH .CH -CH .CO-CH ]^ 3
r
2
2
2
s
3
CH -CH .CH .C(OMgI)(CH ) —^ CH 3
2
2
3
2
2
3
2
3
1 1
^^
CH •CH -C(OH)(CH ) 2
2
3
2
P r z e d przystąpieniem d o w y k o n a n i a tego p r e p a r a t u n a l e ż y z a p o z n a ć się ze szczegó ł a m i d o ś w i a d c z a l n y m i o p i s a n y m i p r z y p o p r z e d n i c h s y n t e z a c h , z w ł a s z c z a w p . 111,34. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 umieszcza się 49 g (2 m o l ) s u c h y c h wiór k ó w m a g n e z o w y c h i 100 m l o s u s z o n e g o s o d e m eteru, a w e w k r a p l a c z u z a b e z p i e c z o n y m r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a — r o z t w ó r 284 g (124,5 m l , 2 m o l ) b e z w . j o d k u m e t y l u w 300 m l bezw eteru. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się d o k o l b y ok. 15 m l r o z t w o r u j o d k u m e t y l u ; w ciągu kilku m i n u t p o w i n n a r o z p o c z ą ć się r e a k c j a , w p r z e c i w n y m r a z i e k o l b ę t r z e b a l e k k o o g r z a ć w ł a ź n i w o d n e j i jeśli t r z e b a , w r z u c a się d o niej k r y s z t a ł e k jodu. G d y t y l k o r e a k c j a r o z p o c z n i e się, u s u w a się łaźnię w o d n ą i p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się r o z t w ó r j o d k u m e t y l u z taką szybkością, a b y m i e s z a n i n a ł a g o d n i e w r z a ł a . Jeśli r e a k c j a m a z b y t g w a ł t o w n y przebieg, k o l b ę c h ł o d z i się w w o d z i e z l o d e m . N a z a k o ń c z e n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się tak d ł u g o , a ż p r z e r e a g u j e c a ł a ilość m a g n e z u l u b p r z y n a j m n i e j j e g o większość. N a s t ę p n i e r o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia i p o w o l i d o d a j e d o niego r o z t w ó r 116 g (132 ml, 1 mol) m a ś l a n u etylu (1) w 100 m l bezw. eteru; r o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a t r z e b a ener gicznie m i e s z a ć . A b y d o p r o w a d z i ć reakcję d o k o ń c a , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j jeszcze w ciągu 1 h, p o c z y m u z y s k a n y r o z t w ó r e t e r o w y w y l e w a się. d o m i e s z a n i n y 2 0 0 m l ok. 2 M k w a s u s i a r k o w e g o i 750 g p o k r u s z o n e g o l o d u . G ó r n ą
w a r s t w ę eterową oddziela się, a dolną w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje d w o m a p o r c j a m i p o 150 m l eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e p r z e m y w a się r o z c . r o z t w o r e m w o d o r o węglanu s o d u , n a s t ę p n i e niewielką ilością w o d y i suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u lub bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . E t e r o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się z u ż y c i e m k r ó t k i e j k o l u m n y frakcjonującej. 2 - M e t y l o - 2 - p e n t a n o l zbiera się w t e m p . 1 1 7 — 1 2 0 ° C . D o d a t k o w ą , niewielką ilość p r o d u k t u m o ż n a u z y s k a ć p r z e z wysuszenie, przesączenie i p o n o w n ą destylację niżej wrzącej frakcji z pierwszej destylacji. W y d a j n o ś ć 90 g (88%). U w a g a . (1) Opis o t r z y m y w a n i a m a ś l a n u etylu jest p o d a n y w p . Hf,142. Syntezy pokrewne. 2-Metylo-2-butanol (alkohol tert-pentylowy). R e a g e n t a m i w tej syn tezie są p r o p i o n i a n etylu i j o d e k m e t y l o m a g n e z o w y ; p r o d u k t zbiera się w t e m p . 100—102 ° C . Trifenylotnetanol. P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u f e n y l o m a g n e z o w e g o z 14 g (0,57 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 90,5 g (60,5 m l , 0,57 mol) o s u s z o n e g o i przedestylo w a n e g o b r o m o b e n z e n u i 250 ml bezw. eteru. U z y s k a n y odczynnik G r i g n a r d a zadaje się r o z t w o r e m 37,5 g (36 ml, 0,25 m o l ) osuszonego b e n z o e s a n u etylu (p. IV,177) w 100 m l o s u s z o n e g o s o d e m benzenu, postępując p r z y t y m w e d ł u g przepisu p o d a n e g o w p . 111,38. P r o d u k t reakcji r o z k ł a d a się wylewając g o powoli d o mieszaniny 750 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 25 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , ciągle przy t y m mieszając. M i e s z a n i e p r o w a d z i się a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia o s a d u ; niekiedy t r z e b a d o d a ć 25 g stałego c h l o r k u a m o n u dla ułatwienia r o z k ł a d u k o m p l e k s u m a g n e z o w e g o , a t a k ż e nieco więcej benzenu w celu r o z p u s z c z e n i a p r o d u k t u reakcji. G d y wszystkie substancje stałe rozpuszczą się, oddziela się w a r s t w ę b e n z e n o w ą i p r z e m y w a ją k o l e j n o 100 m l w o d y , 100 ml 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i 100 m l w o d y . B e n z e n u s u w a się m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j stosując k o l b ę kulistą p o j . 1 ! o r a z korzystając z w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o stałość (rys. 1,87) destyluje się z parą w o d n ą w celu usunięcia p o z o s t a ł e g o b r o m o b e n z e n u o r a z bifenyłu, k t ó r y jest p r o d u k t e m u b o c z n y m . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie oziębia się, od sącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i suszy. U z y s k u j e się 62 g s u r o w e g o trifenyfometanolu. Oczyszcza się g o p r z e z krystalizację z c z t e r o c h l o r k u węgla (4 m l n a 1 g o s a d u ) ; pierwszy rzut k r y s z t a ł ó w u z y s k u j e się p o odsączeniu i usunięciu r o z p u s z c z a l n i k a p r z e z suszenie n a p o w i e t r z u (56 g, 86%, tt. 162°C). Przesącz o d b a r w i a sie dodając 1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , zatęża d o jednej czwartej p i e r w o t n e j objętości i oziębia w lodzie; w ten sposób w y o d r ę b n i a się jeszcze 3 g czystego t r i f e n y l o m e t a n o l u . Inna metoda otrzymywania trifenylometanolu polega n a użyciu b e n z o f e n o n u . Od czynnik G r i g n a r d a p r z y g o t o w u j e się w t a k i s a m s p o s ó b , jak p o p r z e d n i o , c h ł o d z i się g o w zimnej w o d z i e i dodaje r o z t w ó r 91 g (0,5 mol) b e n z o f e n o n u (p. I V 1 3 4 ) w 200 m l b e z w . benzenu z t a k a szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się s p o k o j n e w r z e n i e m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia p r z e z 60 m i n i powstały trifenylometanol w y o d r ę b n i a się w p o p r z e d n i o o p i s a n y s p o s ó b . W y d a j n o ś ć jest t e g o samego rzędu. t
111,39. 3 - E T Y L O - 3 - P E N T A N O L
(trietylometanol)
3 C H M g B r 4- ( C H 0 ) C O -> ( C H ) a C O M g B r + 2 C H O M g B r 2
5
2
5
2
2
9
2
5
(C H ) COH + 2C H OH 2
5
3
z
5
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j t a k , j a k o p i s a n o w p . 111,33, p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u e t y i o m a g n e z o w e g o z 36,5 g (1,50 mol) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 163 g (112 m l , 1,50 m o l ) b r o m k u etylu (p. 111,54) i 600 m l bezw. eteru, p o s t ę p u j ą c w e d ł u g ogólnych w s k a z ó w e k o m ó w i o n y c h w p . 111,34. U z y s k a n y e t e r o w y r o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a miesza się energicznie i dodaje d o niego w ciągu ok. 1 h r o z t w ó r 52 g (53,5 ml, 0.44 mol) czystego w ę g l a n u dietylu (1) w 70 m l b e z w . eteru. R e a k c j a m a ż y w y przebieg, a eter n i e u s t a n n i e w r z e . P o d o d a n i u całej ilości węglanu
dietylu k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z następną godzinę, mieszając cały czas. W k o ń c u z a w a r t o ś ć k o l b y przelewa się d o kolby kulistej p o j . 2 1 zawierającej 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u i r o z t w ó r 100 g c h l o r k u a m o n u w 200 m l w o d y , często p r z y tym wstrząsając kolbą. M i e s z a n i n ę przelewa się d o rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę eterową, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w o m a p o r c j a m i p o 175 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i oddestylowuje eter z ł a ź n i w o d n e j . Otrzy m a n y alkohol destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. Czysty 3-etylo-3-pentanoł z b i e r a się j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 139—142°C. D o d a t k o w ą , niewielką ilość p r o d u k t u m o ż n a u z y s k a ć p r z e z wysuszenie 2 g bezw. węglanu p o t a s u lub bezw. siar c z a n u w a p n i a , przesączenie i p o w t ó r n ą destylację niżej wrzącej frakcji z pierwszej destylacji. S u m a r y c z n a wydajność w y n o s i 44 g ( 8 6 % ) . U w a g a . (1) H a n d l o w y w ę g l a n dietylu oczyszcza się W n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : 100 B w ę g l a n u dietylu p r z e m y w a się kolejno 20 m l 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u p o t a s u , 2 0 m l nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u sodu i 25 m l wody. N a s t ę p n i e suszy się g o p r z e z 1 h bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , c o pewien czas wstrząsając, po c z y m sączy do suchej k o l b y zawiera jącej 5 g tego ś r o d k a suszącego i p o z o s t a w i a na n a s t ę p n ą g o d z i n ę . P r e p a r a t destyluje się zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 125—126°C. W ę g l a n dietylu p o w o l i wiąże się z bezw* c h l o r k i e m w a p n i a i d l a t e g o nie w s k a z a n e jest p r z e d ł u ż a n i e -jego k o n t a k t u z t y m środ-t k i e m suszącym. D o suszenia m o ż n a też s t o s o w a ć bezw. siarczan w a p n i a . Syntezy p o k r e w n e . N a s t ę p u j ą c e a l k o h o l e t r z e c i o r z ę d o w e m o ż n a o t r z y m a ć z o d p o w i e d z niego o d c z y n n i k a G r i g n a r d a i węglanu dietylu z w y d a j n o ś c i a m i 7 5 — 8 0 % 4 - P r o p y l o - 4 - h e p t a n o l . tw. 8 9 — 9 2 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . 5^Butylo-5-nouanol. tw. 1 2 9 — 1 3 1 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . 6-Pentylo-6-undekanol. tw. 1 6 0 — 1 6 3 ° C / 2 5 , 3 h P a (19 m m H g ) . 111,40.
^nj-l-ETYNYLO-3,3,5-TRIMETYLO-l-CYKLOHEKSANOL
P o d wyciągiem m o n t u j e się a p a r a t u r ę złożoną z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 5 0 m l , z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a oraz. w r u r k ę wlotową d o g a z u z a k o ń c z o n ą szklaną płytką p o r o w a t ą , przez k t ó r ą będzie w p r o w a d z a n y acetylen n i e zawierający a c e t o n u (p. 111,21); trzecią szyję k o l b y z a m y k a się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . K o l b ę u s t a w i a się n a płytce m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o i umieszcza w niej 60 m l czystego tetra h y d r of u r a n u (p. I I , l , / 9 ) o r a z w i r u j ą c y m a g n e s d o mieszania. T e t r a h y d r o f u r a n n a s y c a się acetylenem przepuszczając szybki s t r u m i e ń tego gazu przez r o z p u s z c z a l n i k . W t e d y z w k r a p l a c z d o d a j e się k r o p l a m i w ciągu 2 h u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n y r o z t w ó r b r o m k u e t y l o m a g n e z o w e g o [z 16,4 g (0,15 m o l ) b r o m ku etylu, 3,7 g (0,154 mol) m a g n e z u w 100 m l t e t r a h y d r o f u r a n u ] , p r z y c z y m p r z e z cały czas k o n t y n u u j e się p r z e p u s z c z a n i e acetylenu. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą oziębia się d o 0 ° C i mieszając d o d a j e d o niej r o z t w ó r 7 g (0,05 m o l ) 3,3,5-trimetylocykloheksanonu W 20 m l t e t r a h y d r o f u r a n u , przepuszczając n a d a l p o w o l n y s t r u m i e ń acetylenu. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze p r z e z 1 h i n a s t ę p n i e w y l e w a d o m i e s z a n i n y 80 g chlorku a m o n u i 200 g p o k r u s z o n e g o l o d u . W a r s t w ę organiczną oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i p o 25 m l t e t r a h y d r o f u r a n u . Z p o ł ą c z o n y c h r o z t w o r ó w orga-
tucznych o d p a r o w u j e się t e t r a h y d r o f u r a n , a p o z o s t a ł o ś ć rozpuszcza się w 100 m l eteru,, r o z t w ó r suszy siarczanem m a g n e z u i o d p a r o w u j e rozpuszczalnik stosując w y p a r k ę o b r o tową. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się (rys. 1,95), zbierając alkinol w t e m p . 7 8 — 7 9 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m H g ) ; p o p e w n y m czasie p r o d u k t krystalizuje i m a tt. 2 6 — 2 7 ° C . W y d a j n o ś ć w y n o s i 5,6 g ( 7 0 % ) . W w i d m i e I R p r o d u k t u są w y r a ź n i e widoczne p a s m a o częstościach d r g a ń c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla poszczególnych g r u p , p r z y r x 3450 ( O H ) , 3330 ( s s C — H ) i 2110 c m - ' ( 0 = C ) . m a
111,41.
l,l,3-TRIFENYO-2-PROPYN-l-OL
CHs-feCH
CjHsMgBr
c
^
.
c
C
M
G H ,C &C-G(G H ) OMgBr-^^ f i
5
S
s
5
2
g
B
]
.
i ^ C O
C H -C--C-C(C H ) OH 6
s
6
5
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z w k r a p l a c z z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u e t y l o m a g n e z o w e g o z 27,3 g (19 iril, 0,25 mol) b r o m k u etylu, 6,0 g (0,25 mol) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , śladowej ilości j o d u i 50 ml bezw. eteru, postępując p r z y t y m z g o d n i e z o g ó l n y m przepisem p o d a n y m w p . 111,34. R o z t w ó r w kolbie chłodzi się i w k r a p l a d o niego r o z t w ó r 25,5 g (27 m l , 0,25 m o l ) fenyloacetylenu (p. 111,20) w 30 m l bezw. eteru. Mieszaninę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2 h, a n a s t ę p n i e chłodzi d o t e m p . p o k o j o w e j . P o włączeniu mieszadła d o d a j e się powoli r o z t w ó r 45,5 g (0,25 m o l ) b e n z o f e n o n u w 50 ml bezw. eteru, p o c z y m z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze p r z e z 1,5 h, a n a z a k o ń c z e n i e ogrze wa d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 1 h i oziębia w łaźni l o d o w e j . P r o d u k t wydziela się przez p o w o l n e d o d a n i e n a s y c o n e g o , w o d n e g o r o z t w o r u zawierającego 55 g c h l o r k u a m o n u , oddzielenie w a r s t w y eterowej i ekstrakcji w a r s t w y w o d n e j d w o m a p o r c j a m i p o 20 ml eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y eterowe suszy się bezw. s i a r c z a n e m sodu 1 eter u s u w a , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł y w kolbie olej. oziębia się, zadaje benzyną lekką {tw. 60—80°C), rozcierając g o a ż d o w y k r y s t a l i z o w a n i a (1); p r o d u k t krystalizuje się z m i e s z a n i n y b e n z e n u i lekkiej b e n z y n y (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć t r i f e n y l o p r o p y n o l u wynosi 35 g ( 4 9 % ) , a jego tt. 7 8 — 8 0 ° C . ;
U w a g a . (1) Jeśli nie u d a się p r z e p r o w a d z i ć oleju w kryształy, t o p r o d u k t oczyszcza .się przez destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, tw. 190°C/0,O66 h P a (0,05 m m H g ) . HL42.
1-ET Y N Y L O C Y K L O H E K S A N O L 0 ©
ciekt/NH,,
C H * C f i . t NaNH, . „ . _ą © = 0 + CH = C N a f
© S
.CHsCiNa + NR, / ~ \
p
Q
N a
s
NH CI 4
CsCH
Postępuje się d o k ł a d n i e tak, j a k opisano w p . 111,21, z tym, że reakcję p r o w a d z i się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1. D o k o l b y w p r o w a d z a się 1,5 1 ciekłego a m o n i a k u . P r z y g o t o w u j e się a m i d e k sodu u ż y w a j ą c 0,7 g a z o t a n u żelaza(III) i 2 g oczyszczonego sodu. a n a s t ę p n i e 46 g (całkowita ilość 2,1 mol) sodu; a m i d e k sodu prze p r o w a d z a się w r o z t w ó r acetylenku sodu w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . P o włączeniu m i e s z a d ł a d o d a j e się w ciągu 1 h r o z t w ó r 196 g (206 ml, 2 mol) bezw. świeżo destylo w a n e g o c y k l o h e k s a n o n u (1) w 256 ml bezw. eteru i z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze przez n a s t ę p n e 2 h. Sodową p o c h o d n ą p r o d u k t u reakcji r o z k ł a d a się s t o p n i o w o dodając niewielki n a d m i a r s p r o s z k o w a n e g o chlorku a m o n u (118 g). Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się na n o c , p r z y czym w s k a z a n e jest jej ciągłe mieszanie; w ciągu tego czasu powinien całkowicie o d p a r o w a ć a m o n i a k . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie ekstrahuje się wielokrotnie eterem, tj. dotąd, aż cala ilość alkinolu zostanie oddzielona od substancji n i e o r g a n i c z n y c h (2). E k s t r a t y eterowe p r z e m y w a się kolejno wodą, rozc. k w a s e m s i a r k o w y m i r o z t w o r e m
w o d o r o w ę g l a n u sodu, p o c z y m suszy się siarczanem m a g n e z u i destyluje. 1-Etynylóc y k l o h e k s a n o l z b i e r a się w t e m p . 8 3 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) (3); w y d a j n o ś ć 210 g ( 8 5 % ) . U w a g i . (1) CykloheksanOn suszy się bezw. chlorkiem w a p n i a , a n a s t ę p n i e destyluje. (2) Zaleca się u ż y c i e a p a r a t u r y d o ciągłej ekstrakcji e t e r e m (rys, I,81c). (3) P r o d u k t m a tt. ok. 2 5 ° C , lecz zależy o n od czystości u ż y t e g o d o reakcji cyklo h e k s a n o m ! o r a z od skuteczności destylacji. Czysty 1-etynylocykloheksanol m a tt. 32°C. D , 3 . B o r o w o d o r o w a n i e — utlenianie a l k e n ó w . D w u b o r o w o d ó r ( d i b o r a n ) przyłącza się ł a t w o d o a l k e n ó w z u t w o r z e n i e m t r i a l k i l o b o r a n u ; o d c z y n n i k ten stosuje się w postaci j e g o r o z t w o r u w t e t r a h y d r o f u r a n i e (p. 11,2,20) lub też generuje się g o in situ działając w o d o r k i e m m e t a l u na k o m p l e k s t r ó j f l u o r k u b o r u z eterem. Jeśli w i ą z a n i e p o d w ó j n e w alkenie znajduje się n a k o ń c u ł a ń c u c h a , t o p r o d u k t e m reakcji jest p i e r w s z o r z ę d o w y t r i a l k i l o b o r a n ; t w o r z y się on w w y n i k u reakcji addycji, w której b o r o w o d d r jest czyn n i k i e m elektrofiłowym, zachodzącej w s p o s ó b n i e z g o d n y z regułą M a r k o w n i k o w a ,R.CH=CH
*R-CH .CH .BH
2
2
2
fu
pri
R , C H
=
CI
2
j»-
B-H i
n D
(R-CH -CH ) BH :
2
S (R.CH .CH ) B
2
2
2
3
Z w y k l e nie w y o d r ę b n i a się t r i a l k i l o b o r a n u , tylko p r z e p r o w a d z a go in situ w alkohol przez utlenienie alkalicznym r o z t w o r e m n a d t l e n k u w o d o r u . (R.CH -CH ) B^*:3R.CH -CH aH * 2
2
3
a
3
BCO%
:OH
P r z y k ł a d e m tej reakcji jest synteza 1-heksanolu z 1-heksenu (p, 111,43). Steryczna b u d o w a p r o d u k t u zostaje określona w etapie cis-addycji, co jest s f o r m u ł o w a n e p o w y ż e j ; taką s a m ą b u d o w ę przestrzenną m a k o ń c o w y p r o d u k t , c o jest k o n sekwencją m e c h a n i z m u etapu utleniania,
fi - B - R .
m j B ^ R
KO^ÓH
111,43,
B- R
VO ^H-
A
o
H
R*Q
r
1-HEKSANOL
3NaBH + 4 B F . ( C H ) 0 4
3
2
5
M B H + 3NaBF -+-4(C H ) Ó
2
3
12CH .(CH ) .CH = C H d- 4BH 3
2
3
2
3
4
2
S
3
2
2
S
2
*4[CH -(CH ) ] B
4[CH -(CH ) ] B + 1 2 H 0 + 4NaOH 3
2
3
2
5
3
* 12CH (CH^.CH QH + 4^aB(OH) r
2
r
Preparat ten należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l (1) z a o p a t r u j e się w u s z c z e l n i o n e mie* s z a d ł o , w k r a p l a c z p o j . 100 ml z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia o r a z w d w u d r o ż n ą n a s a d k ę , w której znajduje się c h ł o d n i c a z w r o t n a i t e r m o m e t r sięgający d o d n a k o l b y ; na wkrap l a c z u m o n t u j e się n a s a d k ę w l o t o w ą d o gazu umożliwiającą p r z e p ł y w suchego azotu p r z e z a p a r a t u r ę , a n a chłodnicy u m i e s z c z a się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a . A p a r a t u r ę należy z m o n t o w a ć w ten s p o s ó b , a b y m o ż n a byto ją o k r e s o w o chłodzić w łaźni zawie rającej l ó d i w o d ę umieszczonej na p o d n o ś n i k u l a b o r a t o r y j n y m .
Przez a p a r a t u r ę p r z e p u s z c z a się p o w o l n y s t r u m i e ń suchego a z o t u , a w k o l b i e umiesz c z a się 90 m l bezw. diglimu (eter d i m e t y l o w y glikolu d i e t y l e n o w e g o , p . I H , l , / 8 ) o r a z 3,41 g (0,090 m o l ; s t a n o w i t o 20-proc. n a d m i a r w s t o s u n k u d o ilości teoretycznie p o t r z e b n e j , t j . 0,075 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o b o r o w o d o r k u sodu. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z a n i a b o r o w o d o r k u i d o d a j e r o z t w ó r 25,2 g (0,30 ml) 1-heksenu w 50 m l bezw. diglimu. W e w k r a p l a c z u umieszcza się najpierw 17,0 g (15,1 ml, 0,12 m o l ; s t a n o w i t o 20-proc. n a d m i a r w s t o s u n k u do ilości teoretycznie p o t r z e b n e j , tj, 0,10 mol) oczyszczonego k o m p l e k s u trójfluorek b o r u — eter ( 4 8 % wag., p . 11,2,(5), a p o t e m d o d a j e 25 m l bezw. diglimu. W ciągu całego czasu reakcji należy u t r z y m y w a ć p r z e p ł y w p o w o l n e g o s t r u m i e n i a azotu p r z e z a p a r a t u r ę . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się ener gicznie i d o d a j e z w k r a p l a c z a w ciągu 30 m i n r o z t w ó r t r ó j f l u o r k u b o r u u t r z y m u j ą c t e m p . 2 0 — 2 5 ° C ; w y m a g a t o o k r e s o w e g o c h ł o d z e n i a k o l b y w łaźni z l o d e m i wodą. D l a z a k o ń c z e n i a reakcji b o r o w o d o r o w a n i a m i e s z a n i e k o n t y n u u j e się jeszcze p r z e z 1 h w t e m p . p o k o j o w e j . D o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j w k r a p l a się z w k r a p l a c z a w ciągu 25 m i n 20 ml w o d y , a b y r o z ł o ż y ć n a d m i a r b o r o w o d o r k u s o d u ; p o d c z a s d o d a w a n i a w o d y za c h o d z i energiczne wydzielanie w o d o r u , co m o ż e s p o w o d o w a ć pienienie się cieczy w kol bie. G d y u s t a n i e wydzielanie się w o d o r u , w e w k r a p l a c z u umieszcza się 40 m l (0,35 mol) 30-proc. n a d t l e n k u w o d o r u i p r z e z c h ł o d n i c ę zwrotną w l e w a się d o k o l b y 4 0 m l (0,12 m o l ) 3 M r o z t w o r u w o d n e g o w o d o r o t l e n k n sodu w jednej porcji. N a s t ę p n i e w k r a p l a się n a d t l e n e k w o d o r u u t r z y m u j ą c t e m p . 3 0 — 5 0 ° C , co w y m a g a o k r e s o w e g o c h ł o d z e n i a k o l b y w łaźni z zimną w o d ą ; w k r a p l a n i e t o t r w a ok. 25 m i n . M i e s z a n i n ę reakcyjną miesza się jeszcze w t e m p . p o k o j o w e j przez 1 h, a b y m i e ć p e w n o ś ć , że utle nienie jest całkowite, a n a s t ę p n i e w y l e w a się ją do rozdzielacza, w k t ó r y m z n a j d u j e się 250 m i w o d y z lodem. K o l b ę reakcyjną p ł u c z e się 50 m l w o d y d o d a j ą c ją d o rozdzie lacza. M i e s z a n i n ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w o m a p o r c j a m i p o 200 m l eteru (w t r a k c i e ekstrakcji w w a r s t w i e w o d n e j wydziela się p e w n a ilość n i e r o z p u s z c z a l n y c h substancji n i e o r g a n i c z n y c h ) i p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e p r z e m y w a się o ś m i o m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y w celu u s u n i ę c i a diglimu (2). R o z t w ó r eterowy suszy się s i a r c z a n e m m a g nezu, sączy i u s u w a rozpuszczalnik p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o w e j . Pozostałą, bez b a r w n ą ciecz przenosi się d o k o l b y kulistej p o j . 100 m l i p o d d a j e destylacji frakcyjnej p r z e z d o b r z e zaizolowaną k o l u m n ę o długości 14 c m , w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i heliskami, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 154—157°C. U z y s k a n y p r o d u k t jest 1-heksanolem z d o m i e s z k ą ok. 6% 2-heksanolu (3); wydajność 24,7 g ( 8 1 % ) . C a ł k o w i t e rozdzielenie i z o m e r y c z n y c h heksanoli m o ż n a osiągnąć stosując bardziej s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonu jącą, n p . k o l u m n ę z wirującą wstęgą; L h e k s a n o l m a tw. 1 5 5 — 1 5 6 ° C , a 2-heksanol 1 3 7 — 1 3 8 ° C p o d ciśnieniem 1013 h P a (760 m m H g ) . U w a g i . (1) A p a r a t u r ę należy s t a r a n n i e wysuszyć w suszarce, a n a s t ę p n i e m o n t o w a ć ją w s t r u m i e n i u suchego a z o t u i p o z o s t a w i ć do wystygnięcia. (2) E t e r d i m e t y l o w y glikolu d i e t y l e n o w e g o (digłim), k t ó r e g o tw. w y n o s i 1 6 2 C p r z y 1013 h P a (760 m m H g ) , t r z e b a c a ł k o w i c i e u s u n ą ć z e k s t r a k t u eterowego, w p r z e c i w n y m razie zanieczyszcza on p r o d u k t . O b e c n o ś ć t e g o rozpuszczalnika w ekstrakcie m o ż n a w y g o d n i e stwierdzić m e t o d ą G L C , stosując k o l u m n ę o dług. 1,5 m w y p e ł n i o n ą 1 0 % oleju s i l i k o n o w e g o na C h r o m o s o r b i e W , w t e m p . 100°C i przy szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n ; tp. w y n o s i w t e d y 3,2 m i n . 0
(3) W w y n i k u analizy m e t o d ą G L C w y k o n a n e j w w a r u n k a c h p o d a n y c h w u w a d z e (2) uzyskuje się następujące czasy retencji: dla 2-heksanolu t 1,4 m i n , dla 1-heHanolu t 2 min, R
R
Synteza p o k r e w n a . 1-Oktanol. U ż y w a się 1,70 g (0,045 mol, c o s t a n o w i 20-proc. nad m i a r w s t o s u n k u d o ilości teoretycznie p o t r z e b n e j , czyli 0,0375 m o l ) b o r o w o d o r k u sodu, 45 m l bezw. diglimu i r o z t w ó r 16,8 g (0,15 mol) 1-oktenu w 25 m l bezw. diglimu; o d c z y n n i k i te u m i e s z c z a się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l (1). W e w k r a p l a c z u z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia umieszcza się 8,5 g (7,55 ml, 0,06 m o l ; s t a n o w i t o 20-proc. n a d m i a r w stosunku d o ilości teoretycznie p o t r z e b n e j , czyli 0,05 m o ł )
111,44.
2-Hcksanol
319
o c z y s z c z o n e g o k o m p l e k s u trójfluorek b o r u — eter. T r ó j f l u o r e k b o r u d o d a j e się s t o p n i o w o w ciągu 30 m i n , n a s t ę p n i e m i e s z a się p r z e z kolejne 30 m i n w t e m p . p o k o j o w e j , a n a k o n i e c niszczy się n a d m i a r b o r o w o d o r k u p r z e z w k r o p l e n i e 10 m l w o d y w ciągu 15 m i n . D o utlenienia p o c h o d n e j b o r o organicznej u ż y w a się 20 m l 3 M r o z t w o r u w o d n e g o w o d o r o t l e n k u sodu i 20 m l 30-proc. n a d t l e n k u w o d o r u , k t ó r y w k r a p l a się w ciągu 30 m i n u t r z y m u j ą c t e m p . 3 0 — 5 0 ° C . N a z a k o ń c z e n i e z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się przez 1 h w t e m p . p o k o j o w e j i w y l e w a d o 70 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m znajdującej się w rozdzielaczu; n a c z y n i e r e a k c y j n e o p ł u k u j e się 30 m l w o d y , d o d a j ą c je d o rozdzie lacza. M i e s z a n i n ę ekstrahuje się d w o m a p o r c j a m i po 100 m l eteru i r o z t w o r y e t e r o w e p r z e m y w a się sześcioma p o r c j a m i p o 50 m l w o d y . P o wysuszeniu s i a r c z a n e m m a g n e z u eter u s u w a się stosując w y p a r k ę obrotową, a p o z o s t a ł o ś ć f r a k c j o n u j e się z k o l b y grusz k o w e j p o j . 25 ml, w b o c z n y m r a m i e n i u której znajduje się k o l u m n a f r a k c j o n u j ą c a (dług. ok. 8 cm) w y p e ł n i o n a s z k l a n y m i heliskami. Zbiera się frakcję destylującą w t e m p . 1 9 1 — 1 9 3 ° C . U z y s k a n y p r o d u k t (15,8 g, 8 1 % ) s k ł a d a się z 1-oktanolu z domieszką ok. 7 % 2-oktanolu (2). A l k o h o l e t e m o ż n a rozdzielić, jeśli z a c h o d z i t a k a p o t r z e b a , stosując p r z y destylacji sprawniejszą k o l u m n ę frakcjonującą. P r z y ciśnieniu 1013 h P a (760 m m H g ) 1-oktanol w r z e w t e m p . 194—195°C, a 2 - o k t a n o l w t e m p . 179°C. U w a g i . (1) R e a k c j ę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w nieco innej a p a r a t u r z e , m i a n o w i c i e w ś r o d k o w e j szyi k o l b y u m i e s z c z a się w k r a p l a c z , w b o c z n y c h szyjach t e r m o m e t r i c h ł o d n i c ę zwrotną, a d o m i e s z a n i a stosnje się m i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e . W t a k i m przy p a d k u wirujący m a g n e s służący d o m i e s z a n i a m u s i być duży. g d y ż m i e s z a n i n a r e a k c y j n a staje się gęsta pod koniec reakcji. (2) Czystość p r o d u k t u o z n a c z a się m e t o d ą G L C p r z y użyciu k o l u m n y o dług. 1,5 m , k t ó r a zawiera 1 0 % oleju silikonowego n a C h r o m o s o r b i e W ; t e m p . k o l u m n y w y n o s i 120°C, a szybkość p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n . 1-Oktanol m a t 3,3 m i n , a 2 - o k t a n o l m a tR 2,4 min, R
D , 4 . Utlenianie alkenów octanem rtęci(II) (reakcja hydroksy-merkurowania). Ł a g o d n a i b a r d z o w y g o d n a m e t o d a p r z e p r o w a d z e n i a h y d r a t a c j i wiązania p o d w ó j n e g o węgiel-węgiel p o l e g a n a reakcji alkenu z o c t a n e m rtęci(ll) z a c h o d z ą c e j w w o d n y m r o z t w o r z e t e t r a h y d r o f u r a n u , i następnej r e d u k c j i o t r z y m a n e j in situ p o c h o d n e j rtęcio organicznej Za p o m o c ą r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu. W y d a j n o ś c i a l k o h o l i , u z y s k i w a n y c h w ten sposób z wielu r ó ż n y c h a l k e n ó w , są zwykle d o s k o n a ł e , a p o n a d t o r e a k c j a ta przebiega z g o d n i e z regułą M a r k o w n i k o w a ; np., p r z y o t r z y m y w a n i u 2-heksanolu z 1-heksenu nie p o w s t a j e i z o m e r y c z n y 1-heksanol, co m o ż n a stwierdzić n a p o d s t a w i e analizy p r o d u k t u metodą G L C s> R.CH.CH -Hg.O-CO-CH; 2
+ R-CH(OH)CH
3
+ Hg +
3
2(H C0 r
3 2
4
N i e k i e d y m o g ą z a c h o d z i ć r e a k c j e u b o c z n e komplikujące syntezę, j a k n p , p r z y otrzy m y w a n i u 1-fenyloetanoln ze styrenu i o c t a n u rtęci; szczegóły d o ś w i a d c z a l n e dla tego p r e p a r a t u zostały r ó w n i e ż p o d a n e . W i d o c z n i e w t y m p r z y p a d k u p e w n a ilość substancji rtęci o o r g a n i c z n y c h n i e ulega r o z k ł a d o w i w etapie r e d u k c j i i p o d c z a s k o ń c o w e j destylacji następuje ich r o z k ł a d , c o k o m p l i k u j e w y o d r ę b n i e n i e czystego p r o d u k t u . 111,44.
2-HEKSANOL
CH3(CH ) CH=CH 2
CH CH
a
2
+ Hg(0 CO-CH )
(CH )j •CH(OH)-CH
3
2
3
(CH ) 2
3
CH(OH) C H
3
2
3
H g - 0 CO C H ,
3
-f H g + C H
3
C0 H 2
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w efektywne m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r , u m i e s z c z a się 31,9 g (0,1 m o l ) o c t a n u rtęci(II) i 100 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się do r o z p u s z c z e n i a o c t a n u i w t e d y d o d a j e s z y b k o 100 m l t e t r a h y d r o f u r a n u , c o p o w o d u j e p r a w i e n a t y c h m i a s t o w e w y t r ą c e n i e ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w e j zawiesiny. C a ł o ś ć m i e s z a się jeszcze p r z e z 15 m i n i n a s t ę p n i e d o d a j e 8,4 g (12,5 m l , 0,1 mol) 1-heksemi, obserwując p r z y t y m szybkie o d b a r w i e n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej. W celu z a k o ń c z e n i a pierwszego e t a p u reakcji, m i e s z a n i e k o n t y n u u j e się w ciągu 1 h u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą . N a s t ę p n i e d o d a j e się 100 m l 3 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i z a r a z p o t e m r o z t w ó r 1,9 g (0,05 m o l ) b o r o w o d o r k u s o d u w 100 m l 3 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , cały czas energicznie p r z y t y m mieszając. S z y b k o ś ć d o d a w a n i a o b u r o z t w o r ó w reguluje się tak, a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y r e a k cyjnej w y n o s i ł a ok. 2 5 ° C ; jeśli p o t r z e b a , t o k o l b ę chłodzi się od c z a s u d o czasu z i m n ą wodą. W w y n i k u z a c h o d z ą c e j r e d u k c j i n a s t ę p u j e wydzielanie m e t a l i c z n e j rtęci. N a z a k o ń c z e n i e z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie p r z e z 3 h u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą , a n a s t ę p n i e p r z e l e w a się d o rozdzielacza i p o z o s t a w i a w n i m n a n o c ; p o d rozdzielaczem należy umieścić dużą, p u s t ą k o l b ę stożkową. P o oddzieleniu w a r s t w y rtęci (19,25 %, 9 6 % ) , oddziela się n a s t ę p n i e alkaliczny r o z t w ó r w o d n y , a w a r s t w ę orga niczną p o z o s t a w i a w rozdzielaczu. W a r s t w ę w o d n ą nasyca się c h l o r k i e m s o d u , o d d z i e l a n a s t ę p n ą p o r c j ę wydzielonej fazy o r g a n i c z n e j i r o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e d w o m a p o r c j a m i p o 30 m l eteru. O b y d w i e oddzielone w a r s t w y o r g a n i c z n e ł ą c z y się z e k s t r a k t a m i e t e r o w y m i i ostrożnie u s u w a się większą część r o z p u s z c z a l n i k a o r g a n i c z n e g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą ; o d p a r o w y w a n i e r o z p u s z c z a l n i k a n a l e ż y p r z e r w a ć , g d y ciecz w k o l b i e z a c z y n a się r o z w a r s t w i a ć . W t e d y d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 50 m l eteru i 20 m l w o d y , oddziela w a r s t w ę eterową, p r z e m y w a ją c z t e r e m a p o r c j a m i p o 25 m l w o d y i suszy bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . E t e r u s u w a się m e t o d ą desty lacji r ó w n o w a g o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje zbierając 2-heksanol j a k o frakcję o tw. 1 3 6 — 1 4 0 ° C ; wydajność 6,9 g ( 6 8 % ) . Czystość p r o d u k t u s p r a w d z a się m e t o d ą G L C stosując k o l u m n ę zawierającą 1 0 % oleju silikonowego, w t e m p . 100°C, p r z y szybkości przepływu a z o t u 4 0 m l / m i n . C z a s retencji w y n o s i 1,42 m i n (ŻR dla 1-heksanolu 1,96 m i n ) . S y n t e z a p o k r e w n a . 1 - F e n y l o e t a n o l . D o reakcji u ż y w a się 10,4 g (11,5 m l , 0,1 mol) s t y r e n u i o b y d w a e t a p y reakcji p r o w a d z i się w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . Ilość o d zyskanej rtęci wynosi 17,5 g ( 8 7 % ) ; p o n a d t o ś l a d o w e ilości rtęci wydzielają się w t r a k c i e p r z e r a b i a n i a mieszaniny reakcyjnej. U z y s k a n y p r o d u k t s u r o w y destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 1-fenyloetanol w t e m p . 110— 1 1 5 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . P o d k o n i e c destylacji z a c h o d z i r o z k ł a d z w i ą z k ó w r t ę c i o o r g a n i c z n y c h z a w a r t y c h w p r o d u k c i e r e a k c j i ; są to s u b s t a n c j e destylujące, a więc zanieczyszczają o n e p r o d u k t . F r a k c j ę zanieczyszczoną z w i ą z k a m i rtęci zbiera się o s o b n o . W y d a j n o ś ć pierwszej frakcji w y n o s i 6,2 g ( 5 1 % ) ; zawiera o n a 9 2 % 1-fenyloetanoiu (na p o d s t a w i e G L C , czas retencji 5,33 m i n ) , a jej g ł ó w n y m zanieczyszczeniem jest styren (t 2,16 m i n ) . F r a k c j a zanie czyszczona z w i ą z k a m i rtęci (3,0 g, 2 5 % ) z a w i e r a 8 5 % p r o d u k t u reakcji ( G L C ) . R
D , 5 . H y d r o k s y l o w a n i e a l k e n ó w . A l k e n y ulegają h y d r o k s y l o w a n i u p o d w p ł y w e m c z t e r o t l e n k u o s m u w r o z p u s z c z a l n i k u o b o j ę t n y m (np. w eterze l u b w dioksanie), p r z y c z y m w t r a k c i e tej reakcji powstaje cykliczny ester k w a s u o s m o w e g o . Ester ten n a s t ę p n i e uiega r o z p a d o w i w w y n i k u hydrolizy z a c h o d z ą c e j w ś r o d o w i s k u r e d u k u j ą c y m (np. p o d w p ł y w e m w o d n e g o r o z t w o r u siarczynu s o d u ) , dając 1,2-dioł; p o w s t a n i e tego diolu jest procesem cw-hydroksylowania
C - C
O
o
HO
OH
I n n a m e t o d a p r z e p r o w a d z e n i a p r o c e s u c i j - h y d r o k s y l o w a n i a polega n a użyciu tylko k a t a litycznych ilości czterotlenku o s m u o r a z n a d t l e n k u w o d o r u , k t ó r y r o z k ł a d a u t w o r z o n y p o c z ą t k o w o ester k w a s u o s m o w e g o n a diol, p r z y czym r e g e n e r u j e się czterotlenek o s m u . R e a k c j ę tę p r o w a d z i się w a l k o h o l u rerr-butylowym, a jej p r z y k ł a d e m jest o p i s a n a synteza c i 5 - l , 2 - c y k l o h e k s a n o d i o l u z c y k l o h e k s e n u (p. 111,45). 1,2-Diol p o w s t a j ą c y w w y n i k u p r o c e s u f i w w - h y d r o k s y l o w a n i a o t r z y m u j e się z a l k e n u p o p r z e z przejściowe u t w o r z e n i e epoksyzwiązku, k t ó r y n a s t ę p n i e ulega reakcji o t w a r c i a pierścienia i hydrolizie. Epoksyzwiązek m o ż n a w y o d r ę b n i ć działając n a alken k w a s e m n a d b e n z o e s o w y m (p. W,2,46d) w c h l o r o f o r m i e j a k o r o z p u s z c z a l n i k u . N a t o m i a s t w y o d r ę b n i e n i e przejściowo p o w s t a j ą c e g o epoksyzwiązku jest niemożliwe, g d y reakcja za c h o d z i p o d w p ł y w e m k w a s u n a d m r ó w k o w e g o (p. H,2,46a), p o n i e w a ż p o d w p ł y w e m k w a s u m r ó w k o w e g o , będącego r o z p u s z c z a l n i k i e m , u t w o r z o n y przejściowo epoksyzwią zek zostaje p r z e k s z t a ł c o n y w h y d r o k s y m r ó w c z a n . Ester ten, p o w s t a j ą c y w w y n i k u nukleofiłowego o t w a r c i a pierścienia e p o k s y d o w e g o , ulega n a s t ę p n i e hydrolizie działa n i e m rozc. r o z t w o r u ługu, dając 1,2-diol. P r z y k ł a d e m takiej reakcji jest o t r z y m y w a n i e trans-1,2-cykloheksanodiolu (p. 111,46).
t »
V
V HO.CHO V
c—c
\o e/-~\ J
O-CHO
>•
c- c
\ \ HO
OH
*-
c - c v^
i
HO
H
m,45.
ci>l,2-CYKLOHEKSANODIOL
H OH
H
Preparat ten trzeba wykonywać pod wyciągiem, z uwagi na stosowanie trującego czterotlenku osmu. Ś r o d k i ostrożności, jakich t r z e b a p r z e s t r z e g a ć p r z y p r a c y z 30-proc. r o z t w o r e m n a d t l e n k u w o d o r u , zostały o m ó w i o n e w p. 11,2,54; należy się z n i m z a p o z n a ć . S t o s o w a n y w tej reakcji o d c z y n n i k p r z y g o t o w u j e się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . D o mie szaniny 100 ml czystego a l k o h o l u tert-butyłowego (2-metylo-2-propanołu) i 25 m l 30-proc. n a d t l e n k u w o d o r u d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i bezw. siarczan sodu l u b siar c z a n m a g n e z u ; n a s t ę p u j e rozdzielenie się w a r s t w . Oddziela się w a r s t w ę alkoholową, w k t ó r e j znajduje się większość n a d t l e n k u w o d o r u , suszy się ją najpierw s i a r c z a n e m m a g n e z u , a n a s t ę p n i e bezw. siarczanem w a p n i a . U z y s k a n a ciecz jest t r w a ł y m r o z t w o r e m zawierającym 6 , 3 % n a d t l e n k u w o d o r u w alkoholu tert-bu tyłowym. C y k l o h e k s e n , z k t ó r e g o m a b y ć o t r z y m a n y diol, należy p r z e d reakcją u w o l n i ć od n a d t l e n k ó w . W t y m celu w y t r z ą s a się go z n a s y c o n y m r o z t w o r e m p i r o s i a r c z y n u s o d u , oddziela od w a r s t w y w o d n e j , suszy i destyluje zbierając frakcję o tw. 8 1 — 8 3 ° C . M i e s z a się 8,2 g (0,1 m o l ) oczyszczonego c y k l o h e k s e n u z 55 ml p r z y g o t o w a n e g o o d c z y n n i k a (0,1 m o l ) , d o d a j e 3 ml 0,5-proc. r o z t w o r u czterotlenku osmu [ostrożnie: (1)] w b e z w . a l k o h o l u ferf-bntylowym i m i e s z a n i n ę chłodzi się do 0 ° C . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o stawia się n a n o c ; w ciągu tego czasu p o w i n n o z a n i k n ą ć p o c z ą t k o w o p o m a r a ń c z o w e
z a b a r w i e n i e . R o z p u s z c z a l n i k o r a z nie z m i e n i o n y cykloheksen u s u w a się p r z e z destylację p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , a p o z o s t a ł o ś ć frakcjonuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, używając p r z y t y m c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j . Z b i e r a się frakcję o tw. 1 2 0 — 1 4 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; p r o d u k t p r a w i e n a t y c h m i a s t k r z e p n i e . K r y s t a l i z u j e się g o z o c t a n u etylu. W y d a j n o ś ć czystego cis-l,2-cykloheksanodiolu o tt. 9 6 ° C w y n o s i 5,0 g ( 4 5 % ) . U w a g a . (1) Czterotlenek o s m u jest substancją w n a j w y ż s z y m s t o p n i u drażniącą i toksyczną i stanowi p o w a ż n e z a g r o ż e n i e dla oczu. O d c z y n n i k ten jest s p r z e d a w a n y w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h , n p . p o 100 m g ; p r z y g o t o w y w a n i e r o z t w o r u w a l k o h o l u / e r / - b u t y l o w y m o r a z o p e r o w a n i e n i m m u s i o d b y w a ć się p o d s p r a w n i e działającym wy ciągiem; należy p r z y t y m nosić r ę k a w i c e o c h r o n n e o r a z okulary zabezpieczające oczy. R o z t w ó r t a k i jest względnie t r w a ł y ( p o u p ł y w i e j e d n e g o miesiąca r o z k ł a d w y n o s i ok. 2 0 % ) , p o d w a r u n k i e m , że n i e z a w i e r a on 2 - m e t y l o p r o p e n u , k t ó r y m o ż e b y ć zanie czyszczeniem a l k o h o l u ferf-butylowego. W p r z e c i w n y m w y p a d k u s z y b k o p o w s t a j e c z a r n y , k o l o i d a l n y osad o s m u , c o katalizuje r o z k ł a d n a d t l e n k u w o d o r u . 1X1,46.
fra™-l,2-CYKXOHEKSANODIOL
Wszystkie reakcje oraz wszelkie czynności, w których stosuje się nadtlenek wodoru lub organiczne nadtlenokwasy, trzeba bezwzględnie wykonywać za osłoną zabezpieczającą, ponieważ reakcje te mogą niekiedy mieć bardzo gwałtowny przebieg. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , t e r m o m e t r i w k r a p l a c z , umieszcza się 300 m l (6 mol) 8 8 — 9 0 - p r o c . k w a s u m r ó w k o w e g o i d o d a j e 7 0 m l (0,62 m o l ) 30-proc. n a d t l e n k u w o d o r u (p. 11,2,34). N a stępnie d o d a j e się p o w o l i w ciągu 2 0 — 3 0 m i n 41 g (51 ml, 0,5 m o l ) świeżo destylo w a n e g o c y k l o h e k s e n u (p. 111,7), p r z y c z y m t e m p e r a t u r ę mieszaniny r e a k c y j n e j u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h od 40 d o 4 5 ° C p r z e z c h ł o d z e n i e jej w łaźni l o d o w e j o r a z r e g u l o w a n i e szybkości w k r a p l a n i a . P o d o d a n i u całej ilości c y k l o h e k s e n u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą t r z y m a się jeszcze p r z e z 1 h w t e m p . 4 0 ° C , a n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a na n o c w t e m p . p o k o j o w e j . W i ę k s z o ś ć k w a s u m r ó w k o w e g o i w o d y u s u w a się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . D o pozostałej m i e s z a n i n y diolu o r a z jego m r ó w c z a n u d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i o c h ł o d z o n y w lodzie r o z t w ó r 40 g (1 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 75 m l w o d y , z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a n i e wzrosła p r z y t y m p o n a d 4 5 ° C . Alkaliczny r o z t w ó r ogrzewa się d o 4 5 ° C i d o d a j e d o niego t a k ą samą objętość (ok. 200 ml) octanu etylu. P r z e p r o w a d z a się d o k ł a d n ą ekstrakcję, oddziela dolną w a r s t w ę i p o d d a j e ją jeszcze sześć r a z y ekstrakcji w t e m p . 4 5 ° C t a k i m i s a m y m i p o r c j a m i o c t a n u etylu. R o z t w o r y w o c t a n i e etylu łączy się (całkowita objętość w y n o s i o k . 1 1) i rozpuszczalnik o d d e s t y l o w u j e się p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o w e j d o chwili, gdy objętość pozostałości będzie w y n o s i ł a ok. 150 m l i zacznie w niej p o j a w i a ć się krystaliczny osad. W t e d y r o z t w ó r oziębia się d o t e m p . 0 ° C i odsącza s u r o w y p r o d u k t (ok. 45 g) p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Przesącz zatęża się d o 30—40 m l , uzyskując w ten s p o s ó b drugą porcję k r y s z t a ł ó w (ok. 8 g). M i e s z a n i n ę oziębia się i odsącza j a k p o p r z e d n i o . P o ł ą c z o n e o b i e p o r c j e s u r o w e g o p r o d u k t u destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z ł a ź n i olejowej, stosując c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą (p. 1,27). Czysty trans-1,2- c y k l o h e k s a n o d i o l w r z e w t e m p . 1 2 8 — 1 3 2 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) l u b 1 2 0 — 1 2 4 ° C / /5,33 h P a (4 m m Hg) i k r z e p n i e n a t y c h m i a s t p o destylacji; tt. 1 0 2 — 1 0 3 ° C , w y d a j n o ś ć 4 0 g ( 6 9 % ) . P r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z a c e t o n u l u b z o c t a n u etylu.
E. HALOGENKI ALKILÓW N a s t ę p u j ą c e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a ilustrują syntezę h a l o g e n k ó w alkilów. 1. R e a k c j e p o d s t a w i e n i a g r u p y h y d r o k s y l o w e j w a l k o h o l a c h p r z e z chlorowiec: a) chlor ki (p. 111,47 d o p . 111,52), b) b r o m k i (p. 111,53 d o p . 111,55), c) j o d k i (p. 111,56
d o p . 111,59). 2. R e a k c j e w z a j e m n e j w y m i a n y c h l o r o w c a (p. 111,60 i 111,61). 3. A d d y c j a c h l o r o w c o w o d o r ó w l u b c h l o r o w c ó w d o a l k e n ó w (p. 111,62 d o 111,64). 4. P o d s t a w i e n i e b r o m e m r e a k t y w n y c h a t o m ó w w o d o r u w pozycji allilowej (p. 11,65
i in,66). E , l a . Otrzymywanie chlorków alkilów z alkoholi. Grupa hydroksylowa w alkoholach t r z e c i o r z ę d o w y c h najłatwiej ulega p o d s t a w i e n i u ; w t y m celu wystarczy p o d z i a ł a ć n a a l k o h o l stęż. k w a s e m solnym w t e m p . p o k o j o w e j . R e a k c j a ta p r z e b i e g a z g o d n i e z m e c h a n i z m e m nukleofilowego p o d s t a w i e n i a SnI, czyli polega n a p r z e j ś c i o w y m p o w s t a w a niu s t o s u n k o w o t r w a ł e g o j o n u k a r b o n i o w e g o ( k a r b o k a t i o n u ) R C O H + H® 5 ± R C O H ^ ± R C ® + H 0 3
3
2
3
2
© e R C + Cl - » R C C ł 3
3
P r z y k ł a d e m ilustrującym tę r e a k c j ę jest o t r z y m y w a n i e c h l o r k u /er/-butylu ( p . 111,47). A l k o h o l e d r u g o r z ę d o w e , a w jeszcze w i ę k s z y m stopniu p i e r w s z o r z ę d o w e , ulegają reakcji podstawienia w bardziej energicznych w a r u n k a c h ; z w y k l e r e a k c j e t e p r o w a d z i się ogrzewając m i e s z a n i n ę alkoholu i k w a s u z bezw. chlorkiem c y n k u . P r z y k ł a d t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a o p i s a n o w p . 111,48. W p r z y p a d k u d r u g o r z ę d o w y c h a l k o h o l i alicyklicznych poleca się s t o s o w a n i e bezw. c h l o r k u w a p n i a zamiast c h l o r k u c y n k u ( n p . p r z y o t r z y m y w a n i u c h l o r o c y k l o h e k s a n u , p . 111,49). R e a k c j a z k w a s e m s o l n y m w obecności c h l o r k u c y n k u z a c h o d z i p r a w d o p o d o b n i e w e d ł u g m e c h a n i z m u p o d s t a w i e n i a Sn2, zwłaszcza w p r z y p a d k u a l k o h o l i p i e r w s z o rzędowych ROH + H d + ZnCl — ^ a J n - ^ ć T ^ R - O H , — * ZnCl + RC1 + H 0 ^ 2
3
2
M o ż l i w y j e d n a k w y d a j e się r ó w n i e ż m e c h a n i z m SnI, t j . ROH + 2 n a
2
- ^ R r g - f
n
C
l
2
^ f
+ H O - Z n C l — ^ RC1 + HOZnCl 2
H T e n drugi sposób p r z e b i e g u reakcji stwarza m o ż l i w o ś ć p r z e g r u p o w a n i a w o b r ę b i e g r u p y alkilowej, co jest szczególnie p r a w d o p o d o b n e , g d y ł a ń c u c h w ę g l o w y jest r o z g a ł ę z i o n y w pozycji fi. P r z y o t r z y m y w a n i u c h l o r k ó w w reakcji a l k o h o l u z c h l o r k i e m tionylu nie o b s e r w u j e się p r z e g r u p o w a n i a g r u p y a l k i l o w e j ; r e a k c j a ta z a c h o d z i p o d w p ł y w e m s a m e g o c h l o r k u tionylu l u b też p r o w a d z i się ją w obecności p i r y d y n y , p r z y c z y m m o ż n a s t o s o w a ć piry d y n ę w ilościach k a t a l i t y c z n y c h b ą d ź t e ż w ilości r ó w n o m o l o w e j . N a j p i e r w p o w s t a j e ester k w a s u c h l o r o s i a r k a w e g o (chlorosiarczyn alkilu), który n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i w chlo r e k alkilu, p r z y c z y m w nieobecności p i r y d y n y r e a k c j a t a p r z e b i e g a p o p r z e z s t a d i u m cykliczne (Sm)
R - O O S ^ C I
^ 2 -
R<2>S = 0
I
I
O -
H
a
a
i-RCi + S 0
3
N a t o m i a s t w obecności p i r y d y n y z a c h o d z i r e a k c j a p o d s t a w i e n i a t y p u S 2, p o d w p ł y w e m j o n u c h l o r k o w e g o u t w o r z o n e g o w p i e r w s z y m etapie reakcji ( p o w s t a w a n i e chlorosiarczynu) N
© e HO + C H N 5
5
Cr>R^O^S-iCl
>-C H NH + Cl 5
5
^RCl + S 0
2
+ Ci
II o P r z y k ł a d y obu s p o s o b ó w p r o w a d z e n i a reakcji są o p i s a n e w p. 111,50 i 111,51. M e t o d a polegająca n a użyciu H C l — Z n C h d a j e b a r d z o złą w y d a j n o ś ć p r o d u k t u w p r z y p a d k u a l k o h o l u allilowego, b ę d ą c e g o związkiem n i e n a s y c o n y m . N a t o m i a s t d o skonałą w y d a j n o ś ć p r o d u k t u uzyskuje się w t y m p r z y p a d k u stosując c h l o r e k miedzi(I) j a k o k a t a l i z a t o r reakcji (p. 111,52). 1IL47. C H L O R E K i e r f - B U T Y L U
(2-chloro-2-metylopropan)
( C H ) C O H + HCl - • ( C H ) C C 1 + H 0 3
3
3
3
2
W rozdzielaczu p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 25 g (0,34 mol) 2 - m e t y l o - 2 - p r o p a n o l u ( a l k o h o l fcrf-butylowy, tw. 8 2 — 8 3 ° C , 2 5 ° C ) i 85 m l stęż. k w a s u solnego (1) i m i e szaninę w y t r z ą s a się co p e w i e n czas w ciągu 20 m i n . P o k a ż d y m w y t r z ą s a n i u w y j m u j e się k o r e k z rozdzielacza w celu w y r ó w n a n i a ciśnienia. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a kilka m i n u t d o w y r a ź n e g o rozdzielenia w a r s t w , p o c z y m dolną w a r s t w ę k w a s u spuszcza się i o d r z u c a ją. W a r s t w ę h a l o g e n k u p r z e m y w a się 20 m l 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o węglanu s o d u , n a s t ę p n i e 20 m l w o d y i suszy 5 g bezw. c h l o r k u w a p n i a l u b b e z w . s i a r c z a n u m a g n e z u . O s u s z o n ą ciecz d e k a n t u j e się p r z e z f a ł d o w a n y sączek z b i b u ł y filtracyjnej u m i e s z c z o n y w lejku d o k o l b y destylacyjnej p o j . 100 m l , d o d a j e 2—3 ka w a ł k i p o r o w a t e j p o r c e l a n y i destyluje. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 4 9 — 5 1 °C. W y d a j n o ś ć c h l o r k u /er/-butylu w y n o s i 28 g ( 9 0 % ) . U w a g a . (1) D o d a t e k 10 g bezw. c h l o r k u w a p n i a zwiększa gęstość w a r s t w y k w a s o w e j , co u ł a t w i a rozdzielenie c h l o r k u ; polepsza t o nieco w y d a j n o ś ć p r o d u k t u . S y n t e z a p o k r e w n a . 2 - C h ! o r o - 2 - m e t y l o b u t a n . D o syntezy stosuje się 22 g (27 m l , 0,25 m o l ) 2-metylo-2~butanołu ( a l k o h o l u ferf-pentylowego) o r a z 65 m l stęż. k w a s u sol n e g o . C h l o r e k destyluje się d w u k r o t n i e z k o l b y Claisena z k o l n m n ą frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e n i u l u b p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. 2 - C h l o r o - 2 - m e t y l o b u t a n z b i e r a się w t e m p . 8 3 — 8 5 ° C ; w y d a j n o ś ć 18 g ( 6 8 % ) . 111,48. C H L O R E K B U T Y L U (1-chlor CH
3
(CH ) CH OH + H C l — ^ C H 2
2
2
3
obutań) (CH ) .CH Ci + H 0 2
2
2
2
W kolbie kulistej p o j . 250 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, k t ó r e j w y l o t jest p o ł ą c z o n y z u r z ą d z e n i e m d o absorpcji c h l o r o w o d o r u (rys. I,50a), umieszcza się 68 g (0,5 m o l ) bezw. c h l o r k u c y n k u i 40 m l (47,5 g) stęż. k w a s u solnego, p o c z y m d o d a j e się 18,5 g (23 m l , 0,5 m o l ) 1-butanolu i m i e s z a n i n ę ogrzewa się p r z e z 2 h d o ł a g o d n e g o w r z e n i a . N a s t ę p n i e k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę destylacyjną i destyluje p r o d u k t reakcji zbierając frakcję wrzącą p o n i ż e j 1 1 5 ° C G ó r n ą w a r s t w ę destylatu oddziela się, miesza ją z r ó w n ą objętością stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (1) i m i e s z a n i n ę p r z e n o s i d o k o l b y kulistej p o j . 250 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 15—30 m i n , p o c z y m oddestylowuje się c h l o r e k od k w a s u ; p r o d u k t w r z e w t e m p , 7 6 — 7 9 ° C . Destylat p r z e m y w a się kolejno 25 m l w o d y , 10 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i 25 m l w o d y , a n a s t ę p n i e suszy 1—2 g bezw. c h l o r k u w a p n i a , sączy i destyluje z m a ł e j k o l b y destylacyjnej. C h l o r e k b u t y l u zbiera się w t e m p . 7 5 — 7 8 ° C ; w y d a j n o ś ć 15—16 g ( 6 5 — 6 9 % ) .
111,50. 1-ChloToheksan
$25
U w a g a . (1) D z i a ł a n i e k w a s e m s i a r k o w y m m a n a celu usunięcie w y s o k o w r z ą c y c h zanieczyszczeń, k t ó r y c h nie m o ż n a ł a t w o oddzielić p r z e z destylację. S y n t e z y p o k r e w n e . B i o r ą c d o r e a k c j i z a m i a s t 1-butanolu o d p o w i e d n i ą ilość o k r e ś l o n e g o a l k o h o l u i p o s t ę p u j ą c w e d ł u g p o w y ż s z e g o opisu, m o ż n a o t r z y m a ć n a s t ę p u j ą c e c h l o r k i alkilów z p o d o b n y m i w y d a j n o ś c i a m i reakcji: 1-Chloropentan, tw. 1 0 4 — 1 0 7 ° C , z 22 g l - p e n t a n o l u ; l-Chloro-3-metyIobutan, tw. 9 8 — 1 0 0 ° C , z 22 g 3 - m e t y l o - l - b u t a n o l u ( a l k o h o l u izop e n tyłowego); 2-CMorobutan, tw. 6 7 — 6 9 ° C , z 18,5 g 2 - b u t a n o l u ; 2 - C h l o r o p e n t a n , tw. 9 6 — 9 8 ° C , z 22 g 2 - p e n t a n o l u ; 3-Chloropcntan, tw. 9 5 — 9 7 ° C , z 22 g 3-pentanolu. HI,49.
C H L O R O C Y K L O H E K S A N (chlorek
cykloheksylu)
+ HCl
W kolbie kulistej p o j . 1500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 100 g (1 m o l ) czystego c y k l o h e k s a n o l u , 250 m l stęż. k w a s u solnego i 80 g bezw. chlor k u w a p n i a . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a łaźni w o d n e j p r z e z 10 h, co p e w i e n czas potrząsając k o l b ą (1). P o d c z a s r e a k c j i wydziela się nieco c h l o r o w o d o r u i dlatego p r e p a r a t ten należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. P o o c h ł o d z e n i u p r o d u k t u r e a k c j i od dziela się górną w a r s t w ę i p r z e m y w a ją k o l e j n o n a s y c o n y m i r o z t w o r a m i : soli k u c h e n n e j , w o d o r o w ę g l a n u s o d u i p o n o w n i e soli k u c h e n n e j ; s u r o w y c h l o r o c y k l o h e k s a n p o z o stawia się c o n a j m n i e j n a 24 h n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . Destyluje się go ze 150-ml k o l b y zawierającej k o l u m n ę frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e n i u ; czysty p r o d u k t zbiera się w t e m p . 141,5—142,5°C. W y d a j n o ś ć 90 g ( 7 6 % ) . U w a g a . (1) Czas o g r z e w a n i a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą m o ż n a skrócić d o 6 h p r z e z z a s t o s o w a n i e m i e s z a d ł a m e c h a n i c z n e g o , p r z y c z y m u z y s k u j e się nieco lepszą w y d a j n o ś ć p r o d u k t u . N a l e ż y w t e d y u ż y ć k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami. I n n y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a tego p r e p a r a t u polega n a o g r z e w a n i u d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 3 h 100 g c y k l o h e k s a n o l u i 250 m l stęż. k w a s u solnego p r z y j e d n o c z e s n y m p r z e p u s z c z a n i u s t r u m i e n i a g a z o w e g o c h l o r o w o d o r u ; n a l e ż y p r z y t y m s t o s o w a ć m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e . ( P o t r z e b n a d o tej r e a k c j i a p a r a t u r a jest p o d o b n a do a p a r a t u r y opisanej p r z y r e d u k c j i C l e m m e n s e n a , p . m,2.) Chlorocykloh e k s a n w y o d r ę b n i a się w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o ; tw. 1 4 1 — 1 4 3 ° C , w y d a j n o ś ć wy nosi 80 g. S y n t e z a p o k r e w n a . Chlorocyklopentan (chlorek cyklopentylu). U ż y w a się 43 g (0,5 m o l ) c y k l o p e n t a n o l u (p. 111,25), 125 m l stęż. k w a s u solnego i 50 g bezw. c h l o r k u w a p n i a . W y d a j n o ś ć c h l o r o c y k l o p e n t a n u o tw. 1 1 3 — 1 1 5 ° C wynosi 30 g ( 5 7 % ) . 111,50. CH
3
1-CHLOROHEKSAN
( C H V C H O H -I- S O C l -> C H - ( C H ) 4 C H C 1 + H C l + S 0 2
2
2
3
2
2
3
P r e p a r a t ten n a l e ż y w y k o n y w a ć p o d wyciągiem stosując a p a r a t u r ę o p i s a n ą w p . 111,51. W k o l b i e u m i e s z c z a się 179 g (109,5 m l , 1,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu, a w e w k r a p l a c z u 51 g (62,5 m l , 0,5 m o l ) 1-heksanolu, tw. 1 5 6 — 1 5 8 ° C . A l k o h o l w k r a p l a się w ciągu 2 h mieszając p r z y tym z a w a r t o ś ć k o l b y ; p o d c z a s w k r a p l a n i a r o z t w ó r n i e z n a c z n i e o g r z e w a się, w y d z i e l a się d w u t l e n e k siarki i ciecz w k o l b i e w y r a ź n i e ciemnieje. P o d o d a n i u całej ilości a l k o h o l u , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 2 h, p o c z y m m o n t u j e się a p a r a t u r ę d o destylacji i w w o l n y m t e m p i e destyluje. D o t e m p . 8 0 ° C destyluje n a d m i a r c h l o r k u tionylu, następnie p r z e c h o d z i niewielka frak cja d o t e m p . 120°C i w k o ń c u s u r o w y ł - c h l o r o h e k s a n zbiera się w t e m p . 1 3 2 — 1 3 4 ° C .
T ę ostatnią frakcję p r z e m y w a się kolejno wodą, 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu i d w u k r o t n i e wodą. Suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a j destyluje stosując p r z y t y m k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. Czysty 1-chloroheksan zbiera się w t e m p . 1 3 3 — 1 3 4 ° C ; w y d a j n o ś ć 36 g ( 6 0 % ) . Syntezy p o k r e w n e . 1-Chlorohcptan. P r e p a r a t w y k o n u j e się z 58 g {70,5 ml, 0,5 mol)" 1-heptanolu, tw. 1 7 5 — 1 7 7 ° C (p. IH,24) i 179 g (109,5 ml, 1,5 m o l ) świeżo destylowa nego c h l o r k u tionylu, ogrzewając d o w r z e n i a w ciągu 4 h. W y d a j n o ś ć 1-chloroheptanu 0 tw. 159—160°C w y n o s i 52 g ( 7 7 % ) . 1 - C h l o r o d o d e k a n . P r e p a r a t w y k o n u j e się z 46,5 g (0,25 m o l ) 1-dodekanolu (alkohol l a u r y l o w y ) o tt. 2 4 ° C i 119 g (73 m l , 1 mol) świeżo d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu, ogrzewając d o w r z e n i a w ciągu 6 h. S u r o w y p r o d u k t destyluje w t e m p . 2 5 2 — 2 5 7 ° C , p r z y c z y m g ł ó w n a jego część w t e m p . 2 5 5 — 2 5 7 ° C . P o p o n o w n e j destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem uzyskuje się 35 g ( 6 8 % ) 1-chlorododekanu o tw. 116,5°C/6,67 h P a (5 m m H g ) . 1 , 4 - D i c h l o r o b u t a n . D o k o l b y umieszczonej w łaźni l o d o w e j wlewa się 22,5 g (0,25 mol) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o 1,4-butanodiolu j 3 ml bezw. p i r y d y n y , a następ nie w k r a p l a się 119 g (73 m l , 1 m o l ) świeżo destylowanego c h l o r k u tionylu w t a k i m t e m p i e , a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y u t r z y m y w a ł a się w g r a n i c a c h od 5 d o 1 0 ° C ; z a w a r tość k o l b y należy p r z y t y m energicznie mieszać. P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a u s u w a się ł a ź n i ę lodową i m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a n a n o c , a n a s t ę p n i e o g r z e w a się ją d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 3 h, p o czym c h ł o d z i , d o d a j e ostrożnie w o d y z l o d e m 1 e k s t r a h u j e eterem. E k s t r a k t e t e r o w y p r z e m y w a się kolejno 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , w o d ą i suszy siarczanem m a g n e z u . Eter u s u w a się m e t o d ą destylacji r ó w n o w a g o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się 1,4-dic h l o r o b u t a n w t e m p . 5 5 , 5 — 5 6 , 5 ° C / 1 8 , 6 7 h P a (14 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 18 g ( 5 8 % ) . T e m p e r a t u r a wrzenia p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m wynosi 1 5 4 — 1 5 5 C . C
10,51.
CHLOREK IZOBUTYLU
(l-chloro-2-metylopropan)
( C H ) C H - C H j O H + S O C l - ^ ^ t ( C H ) C H CH C1 + S 0 3
2
2
3
2
2
2
P o d wyciągiem m o n t u j e się a p a r a t u r ę składającą się z k o l b y kulistej z t r z e m a szyja m i p o j . 500 ml, uszczelnionego m i e s z a d ł a , c h ł o d n i c y zwrotnej z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m oraz w k r a p l a c z a ; c h ł o d n i c ę i w k r a p l a c z z a o p a t r u j e się w r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie u m i e s z c z a się 37 g (46 ml, 0,5 m o i ) 2 - m e t y l o - l - p r o p a n o l u (tw. 106— 108°C) i 40 g (41 ml, 0,5 m o l ) czystej p i r y d y n y , a we w k r a p l a c z u — 1 1 9 g (73 m l , 1,0 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i w k r a p l a c h l o r e k tionylu w ciągu 3—^4 h; wydziela się p r z y t y m b e z b a r w n y osad, k t ó r y w m i a r ę p o s t ę p u reakcji częściowo r o z p u s z c z a się. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłod nicą z w r o t n ą p r z e z 45 m i n ; w t y m czasie osad r o z p u ś c i się całkowicie. P o o c h ł o d z e n i u oddziela się górną w a r s t w ę (1), którą p r z e m y w a się s t a r a n n i e wodą, 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i d w u k r o t n i e wodą, p o czym suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P r o d u k t destyluje się z użyciem k r ó t k i e j k o l u m n y frakcjonującej, zbierając chlorek izobutylu w t e m p . 6 8 — 6 9 ° C . W y d a j n o ś ć 26 g ( 5 6 % ) . U w a g a . (1) D o l n a w a r s t w a p i r y d y n o w a z a w i e r a n a d m i a r c h l o r k u tionylu; m o ż n a go o d z y s k a ć p r z e z destylację stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą. m,52.
CHLOREK ALLILU
(l-chloro-2-propen)
CH ==CH-CH OH + H C l — ~ i C H = C H C H C l + H 0 2
2
2
2
2
W kolbie kulistej p o j . 750 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 87 g (100 m l , 1,5 mol) a l k o h o l u allilowego, 150 m l stęż. kwasu solnego o r a z 2 g świeżo p r z y g o t o w a n e g o c h l o r k u miedzi(l) (p. 1,2,76). K o l b ę oziębia się w lodzie i d o d a j e k r o p -
lami przez c h ł o d n i c ę zwrotną, 50 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , często p r z y t y m wstrząsa jąc kolbą. P o d k o n i e c reakcji wydziela się niewielka ilość c h l o r o w o d o r u . M ę t n ą ciecz p o z o s t a w i a się w s p o k o j u n a 30 m i n , a b y nastąpiło c a ł k o w i t e rozdzielenie w a r s t w y c h l o r k u ajjilu. Oddziela się górną w a r s t w ę , p r z e m y w a ją d w u k r o t n ą ubjęluścią wudy i suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P r o d u k t destyluje się zbierając c h l o r e k allilu w t e m p . 4 6 - 4 7 ° C . W y d a j n o ś ć ok. 100 g ( 8 7 % ) . E , l b . O t r z y m y w a n i e b r o m k ó w alkilów z a l k o h o l i . B r o m k i alkilów t w o r z ą się z n a c z nie łatwiej niż c h l o r k i alkilów, tak więc d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e b r o m k i o t r z y m u j e się p o p r o s t u z o d p o w i e d n i c h a l k o h o l i p r z e z o g r z e w a n i e ich z k w a s e m b r o m o w o d o r o w y m o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a (np. p . 111,53) R O H + H B r -». R B r +
H 0 2
K w a s siarkowy d o d a n y d o mi e s z a n i n y reakcyjnej z reguły p o w o d u j e zwiększenie szyb kości reakcji o r a z p o p r a w ę w y d a j n o ś c i p r o d u k t u , zwłaszcza w p r z y p a d k u a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h . M e t o d ę tę stosuje się d o o t r z y m y w a n i a d i b r o m k ó w z dioli, a p r z y k ł a d y t a k i c h syntez są p o d a n e w p . 111,54. T e t r a h y d r o f u r a n i t e t r a h y d r o p i r a n , k t ó r e są cyklicznymi eterami, z łatwością ulegają r o z p a d o w i w ś r o d o w i s k u k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i kwasu s i a r k o w e g o , co s t a n o w i inną, b a r d z o w y g o d n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a odpowiednich a.w-dihalogenków
B r o m k i alkilów m o ż n a r ó w n i e ż ł a t w o o t r z y m y w a ć p r z e z d o d a n i e ciekłego b r o m u J o gorącej zawiesiny oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu w o d p o w i e d n i m a l k o h o l u 1 0 R - C H j O H + 2P + 5 B r - > 1 0 R C H B r + 2 H P O ^ + 2 H 0 2
2
3
3
R e a k c j a ta m a z a s t o s o w a n i e ogólne: dla alkoholi p i e r w s z o r z ę d o w y c h (od a l k o h o l u izob u t y l o w e g o d o 1-heksadekanolu) wydajności są wyższe niż 9 0 % wydajności teor., a dla a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h w y d a j n o ś c i wynoszą od 50 d o 8 0 % . IH,53.
BROMEK IZOPROPYLU
(2-bromopropran)
C H - C H ( O H ) - C H j + HBr -*• C H - C H B r C H 3
3
3
+
H 0 2
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w chłodnicę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , m i e s z a się 40 g (51 m l , 0,67 mol) 2 - p r o p a n o l u (alkoholu izo p r o p y l o w e g o ) i 460 g (310 ml) k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e wrzenia, d o d a j e kilka k a m y k ó w w r z e n n y c h i m i e s z a n i n ę destyluje p o w o l i ( 1 — 2 k r o p l e n a se k u n d ę ) tak długo, a ż przedestyluje w przybliżeniu p o l o w a cieczy. D o l n ą w a r s t w ę b r o m k u alkilu (70 g) oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą p o d d a j e się p o n o w n e j destylacji, u z y s k u j ą c w ten s p o s ó b d o d a t k o w e 7 g s u r o w e g o b r o m k u (1). S u r o w y b r o m e k w y t r z ą s a się w rozdzielaczu kolejno z r ó w n ą objętością stęż. kwasu s o l n e g o (2), w o d ą , 5-proc. roz t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u i p o n o w n i e w o d ą ; n a koniec suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje z k o l b y o p o j . 100 m l . B r o m e k izopropylu w r z e w t e m p . 5 9 ° C ; w y d a j n o ś ć 66 g ( 8 1 % ) . U w a g i . (1) P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e m o ż n a z m i e s z a ć z w a r s t w ą w o d n ą z pierwszego destylatu, d o d a ć 40 g 2 - p r o p a n o l u i p o w t ó r z y ć p o w o l n ą destylację. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o b r o m k u izopropylu u z y s k a n e g o p r z y p o w t ó r n e j destylacji jest tylko nieco m n i e j s z a od wydajności p r o d u k t u syntezy p i e r w o t n e j . N a s t ę p n i e , większą część p o z o s t a ł e g o p o reakcji kwasu bromowodorowego można odzyskać przez oddestylowanie go, j a k o mieszaniny o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a (126°C).
(2) P r z e z p r z e m y w a n i e k w a s e m s o l n y m u s u w a się nie z m i e n i o n y a l k o h o l , znajdujący ~~~^się ewentualnie w p r o d u k c j i reakcji. S y n t e z y p o k r e w n e . B r o m o c y k l o h e k s a n . D o reakcji u ż y w a się 50 g (0,5 mol) c y k l o h e k s a nolu i 260 g (176 ml) 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d ó r owego i całą m i e s z a n i n ę destyluje się p o w o l i (6 h). D o destylatu d o d a j e się niewielką ilość w o d y , oddziela dolną w a r s t w ę s u r o w e g o b r o m k u i oczyszcza g o t a k , j a k b r o m e k i z o p r o p y l u . B r o m o c y k l o h e k s a n zbiera się w t e m p . 1 6 3 — 1 6 5 ° C (60 g, 7 4 % ) . B r o m o c y k l o p e n t a n . D o reakcji u ż y w a się 43 g (0,5 m o l ) c y k l o p e n t a n o l u (p. 111,25) i 260 g (176 m l ) 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o . B r o m o c y k l o p e n t a n z b i e r a się w t e m p . 1 3 5 — 1 3 7 ° C (55 g, 7 4 % ) . 111,54. B R O M E K B U T Y L U
(l-bromobutan)
C H - ( C H ) C H O H + HBr ^ ° 4 - C H 3
2
2
2
3
2
2
D o 250 g 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o znajdującego się w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l d o d a j e się p o r c j a m i , wstrząsając, 75 g (41 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ; m o ż e się w y d z i e l a ć przy t y m p e w n a ilość b r o m o w o d o r u . D o m i e s z a n i n y d o d a j e się 88 g (110 m l , 1,2 mol) 1-butanolu, a n a s t ę p n i e w kilku p o r c j a c h 60 g (32,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , wstrząsając kolbą, i w k o ń c u kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . W szyi k o l b y u m o c o w u j e się c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę ogrzewa d o ł a g o d n e g o w r z e n i a n a siatce a z b e s t o w e j p r z e z 2—3 h. P o u p ł y w i e t e g o czasu t w o r z e n i e się b r o m k u jest p r a w i e za k o ń c z o n e i jego w a r s t w a oddziela się n a d w a r s t w ą k w a s ó w (1). Jeśli p r e p a r a t ten w y k o nuje się n a stole l a b o r a t o r y j n y m , a nie p o d wyciągiem, to n a szczycie c h ł o d n i c y t r z e b a z a m o n t o w a ć u r z ą d z e n i e a b s o r p c y j n e (rys. I,58a l u b b) d o p o c h ł a n i a n i a m o g ą c e g o się wydzielać b r o m o w o d o r u i d w u t l e n k u siarki. Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się d o ostyg nięcia, u s u w a c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m o n t u j e z e s t a w d o destylacji. M i e s z a n i n ę destyluje się t a k d ł u g o , aż p r z e s t a n ą s p ł y w a ć oleiste k r o p l e b r o m k u b u t y l u (30—40 m i n ) . D e s t y l a t przelewa się d o rozdzielacza, oddziela b r o m e k znajdujący się w w a r s t w i e dolnej i p r z e m y w a g o kolejno w o d ą , r ó w n ą objętością stęż. k w a s u solnego (2), wodą, 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u l u b w ę g l a n u s o d u i p o w t ó r n i e w o d ą . O d d z i e l a się w o d ę m o ż l i w i e jak n a j d o k ł a d n i e j i w a r s t w ę organiczną suszy się 2—3 g bezw. c h l o r k u w a p n i a l u b siarczanu m a g n e z u ; b r o m e k ze ś r o d k i e m suszącym t r z e b a p o z o s t a w i ć n a c o n a j m n i e j 30 m i n , wstrząsając n a c z y n i e m c o p e w i e n czas. O d w o d n i o n y p r o d u k t sączy się p r z e z m a ł y lejek z f a ł d o w a n y m sączkiem d o k o l b y p o j . 200 m l , d o d a j e kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y i destyluje a l b o z ł a ź n i p o w i e t r z n e j , a l b o z siatki a z b e s t o w e j . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 0 0 — 1 0 3 ° C . W y d a j n o ś ć 155 g ( 9 5 % ) . U w a g i . (1) M e d i u m r e a k c y j n e zawierające k w a s b r o m o w o d o r o w y m o ż n a p r z y g o t o w a ć w następujący s p o s ó b : r o z p u s z c z a się 240 g b r o m k u p o t a s u w 400 m l gorącej w o d y , c h ł o d z i się i d o d a j e p o w o l i , ciągle mieszając, 200 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o t a k , a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o n a d 4 0 ° C . P o p o n o w n y m o c h ł o d z e n i u d o 15°C miesza n i n ę sączy się, d o przesączu d o d a j e 1-butanol, a n a s t ę p n i e o s t r o ż n i e d o d a j e się kolejną p o r c j ę 120 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ; n a k o n i e c m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 3—4 h. (2) S u r o w y b r o m e k zawiera p e w n ą ilość nie z m i e n i o n e g o a l k o h o l u i p r a w d o p o d o b n i e nieco eteru d i b u t y l o w e g o (tw. 141°C). A l k o h o l u s u w a się p r z e z p r z e m y c i e b r o m k u stęż. k w a s e m solnym i t a k i e oczyszczenie p r o d u k t u jest wystarczające d o większości celów. W celu usunięcia z a r ó w n o a l k o h o l u , j a k i eteru, p r o d u k t p r z e m y w a się 11—12 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , k t ó r y nie reaguje z b r o m k i e m butylu. Syntezy p o k r e w n e . B r o m e k sec-butylu (2-bromobutan). D o reakcji stosuje się t a k i e s a m e ilości o d c z y n n i k ó w , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u b r o m k u butylu, z t y m , że z a m i a s t 1-butanolu u ż y w a się 2 - b u t a n o l (tw. 9 9 — 1 0 0 ° C ) . P r z e m y w a n i e stęż. k w a s e m s o l n y m t r z e b a w y k o n y w a ć dwu- l u b t r z y k r o t n i e , t j . d o t ą d , a ż p r z e s t a n i e się z m i e n i a ć o b j ę t o ś ć w a r s t w y
k w a s u p o w y t r z ą s a n i u jej z b r o m k i e m . W y d a j n o ś ć b r o m k u i-ec-butylu o tw. 9 0 , 5 — 9 2 , 5 ° C w y n o s i 150 g ( 9 2 % ) . B r o m e k etylu (bromoetań). W k o l b i e u m i e s z c z a się 415 g (281 m l ) 48-proc. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i d o d a j e p o r c j a m i 120 g (65 m l ) steż. k w a s u s i a r k o w e g o , wstrząsając kolbą. P o ochłodzeniu d o d a j e się 100 g (145 m l , 2,06 mol) r e k t y f i k a t u (95-proc. e t a n o l ) i w szyi kolby m o n t u j e się c h ł o d n i c ę zwrotną. Z w k r a p l a c z a u m i e s z c z o n e g o n a szczycie c h ł o d n i c y d o d a j e się p o w o l i 200 g (109 m l ) stęż. kwasu s i a r k o w e g o . N a s t ę p n i e k o l b ę z mieszaniną r e a g e n t ó w łączy się z z e s t a w e m d o destylacji; n a c h ł o d n i c ę destylacyjną n a k ł a d a się p r z e d ł u ż a c z z a n u r z o n y w w o d z i e z a w a r t e j w k o l b i e p o j . 500 m l , k t ó r a jest o d b i e r a l n i k i e m i k t ó r a jest z z e w n ą t r z c h ł o d z o n a l o d e m . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o w o l i destyluje się i oddziela u z y s k a n ą w a r s t w ę b r o m k u etylu. S u r o w y p r o d u k t p r z e m y w a się r ó w n ą objętością stęż. k w a s u solnego, następnie w o d ą , niewielką ilością 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u , p o n o w n i e w o d ą i suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . O s u s z o n y b r o m e k etylu destyluje się z ł a ź n i w o d n e j , p o w r z u c e n i u d o niego kilku k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y , zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 3 8 — 3 9 ° C ; o d b i e r a l n i k trzeba c h ł o d z i ć w lodzie. W y d a j n o ś ć 205 g ( 9 1 % ) . B r o m e k p r o p y l u (I-bromopropan). P r e p a r a t o t r z y m u j e się w e d ł u g przepisu dla brom ku etylu, stosując n a s t ę p u j ą c e ilości o d c z y n n i k ó w : 500 g (338 m l ) 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o , 150 g (82 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 144 g (179 m l , 2,4 m o l ) 1-propanołu (tw. 96,5—97,5°C). D o m i e s z a n i n y w p r o w a d z a się p o w o l i z w k r a p l a c z a umieszczonego n a szczycie c h ł o d n i c y z w r o t n e j 120 g (65 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i w t e d y powoli destyluje się d o t ą d , a ż p r z e s t a n ą spływać oleiste k r o p l e p r o d u k t u . W y d a j ność b r o m k u p r o p y l u o tw. 7 0 — 7 2 ° C w y n o s i 255 g ( 8 6 % ) . 1 - B r o m o p e n t a n (bromek pentyłu). D o reakcji używa się 210 g (142 m l ) 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o , 60 g (33 ml) stęż. kwasu s i a r k o w e g o , n a s t ę p n i e 88 g (108 4nl, 1 mol) 1-pentanolu (tw. 135—136°C) o r a z 10 g (5,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . P r o d u k t destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą zbierając frakcję 1-bromopentanu w t e m p . 1 2 7 — 1 3 0 ° C (135 g, 8 9 % ) . l - B r o r a o - 3 - n i e t y l o b u t a n . P o s t ę p u j e się t a k s a m o , jak przy o t r z y m y w a n i u bromku pentylu, stosując 88 g (109 m l , 1 m o l ) 3 - m e t y i o - l - b u t a n o l u o tw. 129,5—131°C. P o oczyszczeniu p r o d u k t destyluje się p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą; l-bromo-3-metylob u t a n zbiera się w t e m p . 1 1 7 — 1 2 0 ° C (125 g, 8 3 % ) . 2 - B r o m o p e n t a n . P o s t ę p u j e się p o d o b n i e , jak p r z y o t r z y m y w a n i u 1-bromopentanu, z t y m , że stosuje się 88 g (108 ml, 1 m o l ) 2 - p e n t a n o l u o tw. 118,5°C. P o d c z a s p r z e m y w a n i a p r o d u k t u stęż. k w a s e m s o l n y m m o g ą wystąpić t r u d n o ś c i przy o d d z i e l a n i u war stwy k w a s o w e j ; niewielki d o d a t e k w o d y , p o w o d u j ą c zmniejszenie gęstości w a r s t w y k w a s o w e j , p o m a g a w ó w c z a s w rozdzieleniu w a r s t w . P o oczyszczeniu p r o d u k t destyluje się p r z y użyciu k o l u m n y f r a k c j o n u j ą c e j ; najpierw p r z e c h o d z i niewielka ilość a l k e n u , a n a s t ę p n i e destyluje 2 - b r o m o b u t a n w t e m p . 115—118°C (120 g, 7 9 % ) . 3 - B r o m o p e n t a n . M e t o d a p o s t ę p o w a n i a jest t a k a , jak p r z y o t r z y m y w a n i u 1-bromo pentanu, lecz stosuje się 88 g (108 m l , 1 m o l ) 3-pentanoIu o tw. 115,5— U 6 ° C . U w a g i d o ś w i a d c z a l n e p o d a n e dla 2 - b r o m o p e n t a n u odnoszą się r ó w n i e ż d o t e g o p r e p a r a t u . 3 - B r o m o p e n t a n z b i e r a się w t e m p . 1 1 6 — 1 1 9 ° C (120 g, 7 9 % ) . 1,3-Di b r o m o p r o p a n (dibromek trimetylenu). W kolbie kulistej p o j . 1 1 umieszcza się 500 g (338 m l ) 48-proc. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i d o d a j e p o r c j a m i 150 g (82 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , wstrząsając kolbą. N a s t ę p n i e d o d a j e się 91 g 1,3-propanodiolu (tw. 2 1 0 — 2 1 5 ° C ) i z kolei, p o w o l i , 240 g (130,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , r ó w n i e ż wstrząsając kolbą. D o k o l b y d o ł ą c z a się c h ł o d n i c ę zwrotną i m i e s z a n i n ę ogrzewa d o wrzenia przez 3—4 h. C h ł o d n i c ę z w r o t n ą zmienia się na zestaw d o destylacji i destyluje się ogrzewając k o l b ę n a siatce a z b e s t o w e j d o t ą d , a ż przestaną s p ł y w a ć oleiste k r o p l e (30—40 m i n ) . 1 , 3 - D i b r o m o p r o p a n oczyszcza się w s p o s ó b o p i s a n y dla bromku butylu. O t r z y m u j e się 220 g ( 9 1 % ) czystego d w u b r o m o z w i ą z k u o tw. 162—165°C. B r o m e k allilu. D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 w l e w a się 250 g (169 m l ) 48-proc. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o , n a s t ę p n i e — wstrząsając — d o d a j e się p o r c j a m i 75 g
(40,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a n a k o n i e c 58 g (68 m l , 1 m o l ) czystego a l k o h o l u "allilowego. K o l b ę z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , mieszadło m e c h a n i c z n e o r a z s p r a w n ą c h ł o d n i c ę destylacyjną ( w s k a z a n a jest c h ł o d n i c a z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ) . W e w k r a p l a c z u umieszcza się 75 g (40,5 ml) stęż. kwasu s i a r k o w e g o , u r u c h a m i a mie s z a d ł o i powoli w p r o w a d z a się k w a s d o g o r ą c e g o r o z t w o r u w k o l b i e ; p o w s t a j ą c y b r o m e k allilu o d d e s t y l o w u j e ( < 30 m i n ) . D e s t y l a t p r z e m y w a się 5-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu, n a s t ę p n i e w o d ą , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje stosując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. W y d a j n o ś ć b r o m k u allilu o tw. 6 9 — 7 2 ° C w y n o s i 112 g ( 9 3 % ) . Niewielka wyżej w r z ą c a frakcja z a w i e r a 1 , 2 - d i b r o m o p r o p a n . 1 , 4 - D i b r o m o b u l a n (z 1,4-butanodiolu). W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z , umieszcza się 154 g (105 ml) 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o . K o l b ę c h ł o d z i się w ł a ź n i l o d o w e j i d o d a j e powoli, mieszając, 130 g (71 ml) stęż. kwasu s i a r k o w e g o . D o u z y s k a n e g o roz t w o r u , oziębionego w lodzie, w k r a p l a się 30 g (0,33 mol) świeżo d e s t y l o w a n e g o 1,4-bu t a n o d i o l u . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 24 h, a n a s t ę p n i e o g r z e w a n a łaźni w o d n e j p r z e z 3 h. M i e s z a n i n a r e a k c y j n a rozdziela się n a dwie w a r s t w y . W a r s t w ę dolną oddziela się, p r z e m y w a ją kolejno w o d ą , 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu i w o d ą , a n a s t ę p n i e suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje. 1 , 4 - D i b r o m o b u t a n zbiera się w t e m p . 8 3 — 8 4 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć w y n o s i 55 g ( 7 6 % ) . 1 , 4 - D i b r o m o b u t a n (z tetrahydrofuranu). W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się m i e s z a n i n ę 250 g (170 ml) 48-proc. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i 7 5 g (41 ml) stęż. k w a s u siarkowego, n a s t ę p n i e d o d a j e się 18,1 g (20,5 m l , 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o t e t r a h y d r o f u r a n u (p. 11,1,79) (tw. 6 5 — 6 6 ° C ) , k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 3 h. Oddziela się d o l n ą w a r s t w ę d i b r o m k u i o c z y s z c z a j a k p o d a n o w p o p r z e d n i m przepisie. W y d a j n o ś ć 1,4-dibromob u t a n u o tw. 8 3 — 8 4 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) w y n o s i 40 g ( 7 4 % ) . • 1 , 5 - D i b r o m o p e n t a n (z 1,5-pentanodiolu). P o s t ę p u j e się t a k s a m o , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1,4-dibromobutanu, stosując d o reakcji 35 g (0,33 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o , h a n d l o w e g o 1,5-pentanodiolu. W y d a j n o ś ć 1,5-dibromopentanu o tw. 9 9 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) w y n o s i 39 g ( 5 1 % ) . 1 , 5 - D i b r o m o p e n t a n (z tetrahydropiranu). P o s t ę p u j e się tak, j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1,4-dibromobutanu z tetrahydrofuranu z t y m , że bierze się d o reakcji 21,5 g (24,4 m l , 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o t e t r a h y d r o p i r a n u (tw. 86,5—87,5°C). W y d a j n o ś ć 1,5-di b r o m o p e n t a n u o tw. 9 9 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) w y n o s i 46 g ( 8 0 % ) . IH,55.
BROMEK IZOBUTYLU
(hbromo-2-metylopropań)
1 0 ( C H ) C H - C H O H + 2P + 5 B r - * 1 0 ( C H ) C H C H B r + 2 H P 0 3
2
2
3
3
2
2
3
4
+ 2H 0 2
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w uszczelnione mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , umieszcza się 92,5 g (115 m l , 1,25 m o l ) a l k o h o l u i z o b u t y l o w e g o ( 2 - m e t y l o - 1 - p r o p a n o l u ) i 8,55 g (0,275 m o l ) oczysz c z o n e g o , c z e r w o n e g o fosforu, a d o w k r a p l a c z a wlewa się 100 g (32 m l , 0,62 m o l ) b r o m u (środki ostrożności, j a k i e należy z a c h o w a ć p o d c z a s p r a c y z b r o m e m , są o m ó w i o ne w p . H,2,7). P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się ( n p . w ł a ź n i olejowej) d o osiągnięcia ł a g o d n e g o w r z e n i a , p o c z y m w k r a p l a się b r o m w t a k i m t e m p i e , a b y m o g ł o z a c h o d z i ć c a ł k o w i t e j e g o p r z e r e a g o w a n i e , czyli, a b y n a d p o w i e r z c h n i ą mie s z a n i n y reagującej u t r z y m y w a ł a się m a ł a ilość p a r b r o m u o r a z , a b y r e a k c j ę m o ż n a b y ł o k o n t r o l o w a ć . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a jeszcze p r z e z 15—30 m i n , a n a s t ę p n i e u s u w a się m i e s z a d ł o i z a m i a s t c h ł o d n i c y z w r o t n e j m o n t u j e się zestaw d o destylacji. O d d e s t y l o w u j e się większą część b r o m k u i z o b u t y l u (1) i z w k r a p l a c z a d o d a j e się d o k o l b y ok. 50 m l w o d y , p o c z y m p o n o w n i e destyluje się dotąd, a ż c a ł a ilość p r o d u k t u przejdzie d o destylatu. S u r o w y b r o m e k od dziela się i p r z e m y w a g o k o l e j n o w o d ą , r ó w n ą (w przybliżeniu) objętością stęż. k w a s u s o l n e g o , wodą, 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu i n a k o n i e c w o d ą . P r o d u k t suszy się
bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje, zbierając b r o m e k izobutylu w t e m p . 9 1 — 9 4 ° C . W y d a j n o ś ć 150 g ( 9 1 % ) . U w a g a . (1) D e s t y l o w a n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej p r a w i e d o s u c h a jest n i e w s k a z a n e , p o n i e w a ż p o d k o n i e c destylacji m o ż e t w o r z y ć się palny alken. U n i k a się t e g o p r z e z d w u s t o p n i o w e p r o w a d z e n i e destylacji, czyli tak j a k w przepisie. 1
Syntezy p o k r e w n e ) . 1-Bromohcksan. R e a k c j ę w y k o n u j e się z e 152,5 g (186,5 m l , 1,49 m o l ) 1-heksanolu, 9,3 g (0,3 m o l ) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu i 120 g (38,5 m l , 0,95 mol) b r o m u ) ; tw. 1 5 4 — 1 5 6 ° C . 1-Bromoheptan. R e a k c j ę w y k o n u j e się ze 173 g (209 m l , 1,49 m o l ) 1-heptanolu, 9,3 g (0,30 mol) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu i 120 g (38,5 m l , 0,95 m o i ) b r o m u . Tw. 180°C. 1-Bromooktan. P r o d u k t o t r z y m u j e się z 81 g (98,5 m l , 0,623 m o l ) 1-oktanolu (tw. 1 9 3 — 1 9 4 ° C ) , 5,18 g (0,167 mol) o c z y s z c z o n e g o c z e r w o n e g o fosforu i 55 g (18 m l , 0,343 mol) b r o m u . Tw. 198—201 °C. 1-Bromododekan. D o reakcji bierze się 116 g (0,623 m o l ) 1-dodekanolu ( a l k o h o l u l a u r y l o w e g o ) o tt. 2 4 ° C , 5,18 g (0,167 m o l ) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu i 55 g (18 m l , 0,343 mol) b r o m u . M i e s z a n i n ę a l k o h o l u i fosforu o g r z e w a się d o ok. 2 5 0 ° C i mieszając energicznie w k r a p l a się p o w o l i b r o m . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u miesza n i n ę pozostawia się d o ostygnięcia, d o d a j e eteru i odsącza n a d m i a r c z e r w o n e g o fosforu. E t e r o w y r o z t w ó r b r o m k u p r z e m y w a się w o d ą i suszy bezw. węglanem p o t a s u . E t e r oddestylowuje się z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Tw. 1 4 9 — 1 5 1 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . 2
1-Bromotetradekan. D o reakcji u ż y w a się 107 g (0,5 m o l ) 1-tetradekanolu (tt. 3 8 ° C ) , 3,41 g (0,11 mol) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu o r a z 4 4 g (14,5 m l , 0,275 m o l ) b r o m u i postępuje się t a k s a m o , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1 -bromododekanu; tw. 178,5— 179,5°C/26,7 h P a (20 m m H g ) , tt. 5 ° C . 1-Bromoheksadekan. D o reakcji u ż y w a się 121 g (0,5 mol) 1-heksadekanolu (alkohol cetylowy) o tt. 4 8 ° C , 3,41 g (0,11 mol) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu o r a z 44 g (0,275 m o l ) b r o m u i p o s t ę p u j e się też tak, j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1 -bromododekanu; p r z y odsączaniu fosforu u t r z y m u j e się t e m p . 1 6 — 2 0 ° C ; tw. 2 0 2 — 2 0 3 ° C / 2 8 h P a (21 m m H g ) , tt. 14°C. l-Bromo-2-fenyloetan. R e a k c j ę w y k o n u j e się ze 152,5 g (148 m l , 1,25 m o l ) 2-fenyłoetanolu (p. 111,31) o tw. 216,5—217,5°C, 10,35 g (0,33 mol) o c z y s z c z o n e g o c z e r w o n e g o fosforu o r a z 110 g (35,5 m l , 0,68 m o l ) b r o m u . l - B r o m o - 2 - f e n y l o e t a n wydziela się w s p o s ó b szczegółowo o p i s a n y p r z y o t r z y m y w a n i u 1-bromododekanu; tw. 9 8 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . 1,4-Dibromobutan (z 1,4-butanodiolu). R e a k c j ę w y k o n u j e się z 4 5 g (0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 1,4-butanodiolu, 6,84 g (0,22 m o l ) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu o r a z 80 g (26 ml, 0,5 mol) b r o m u . M i e s z a n i n ę diolu i c z e r w o n e g o fosforu ogrzewa się d o t e m p . 100—150°C i w k r a p l a powoli b r o m ; p o d o d a n i u całej ilości b r o m u m i e s z a n i n ę ogrzewa się jeszcze d o t e m p . 1 0 0 — 1 5 0 ° C p r z e z 1 h. P o z o s t a w i a się ją d o ostygnięcia, rozcieńcza wodą, d o d a j e 100 m l eteru i odsącza n a d m i a r fosforu. E t e r o w y r o z t w ó r d i b r o m k u oddziela się, p r z e m y w a k o l e j n o 10-proc. r o z t w o r e m t i o s i a r c z a n u sodu i w o d ą , a p o t e m suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u . Eter oddestylowuje się z łaźni w o d n e j , a p o z o stałość destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 1 , 4 - D i b r o m o b u t a n zbiera się w t e m p . 8 3 — 8 4 ° C / 1 8 h P a (12 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 73 g ( 6 7 % ) . 1,6-Dibromoheksan. P o s t ę p u j e się t a k s a m o , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u butunu, biorąc d o reakcji 58 g (0,49 m o l ) 1,6-heksanodiolu. W y d a j n o ś ć h e k s a n u o tw. 114— H 5 ° C / 1 8 h P a (12 m m H g ) wynosi 85 g ( 7 1 % ) .
1,4-dibromo1,6-dibromo-
Jeżeli nie p o d a n o i n a c z e j , w y d a j n o ś c i przekraczają 9 0 % w y d . teor. Z a s t o s o w a n i e n i e w i e l k i e g o n a d m i a r u b r o m u ( p o n a d iloSć t e o r e t y c z n i e r ó w n o w a ż n ą w s t o s u n k u d o a l k o h o l u ) w s y n t e z i e b r o m k ó w o w y s o k i e j t e m p . w r z e n i a m a na c e l u c a ł k o w i t e w y e l i m i n o w a n i e a l k o h o l u z p r o d u k t u reakcji; e w e n t u a l n y n a d m i a r b r o m u moj.na u s u n ą ć p r z e z d o d a n i e niewielkiej i l o ś c i p i r o s i a r c z y n u s o d u . 2 1
1 , 4 - D i b r o m o b u t a n (z tetrahydrofuranu). W k o l b i e umieszcza się 18,1 g (20,5 m l , 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o t e t r a h y d r o f u r a n u (tw. 6 5 — 6 6 ° C , p . 11,1,79), 3,41 g (0,11 m o l ) o c z y s z c z o n e g o c z e r w o n e g o fosforu i 4,5 g w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e i d o d a j e 40 g (13 m l , 0,25 m o l ) b r o m u w t a k i m t e m p i e , a b y n a d p o w i e r z c h n i ą m i e s z a n i n y reakcyjnej była m a ł a ilość p a r b r o m u . P o w p r o w a d z e n i u całej ilości b r o m u , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 1 0 0 — 1 5 0 ° C p r z e z 4 5 — 6 0 m i n , a n a s t ę p n i e p r z e r a b i a się ją w sposób o p i s a n y p r z y o t r z y m y w a n i u 1,4-dibromobutanu z 1,4-butanodiolu. W y d a j n o ś ć 1,4-dibromobutanu w y n o s i 4 2 g ( 7 2 % ) ; tw. 8 3 — 8 4 ° C / 1 8 h P a (12 m m H g ) . 1 , 5 - D i b r o m o p e n t a n (z tetrahydropiranu). P o s t ę p u j e się w s p o s ó b p o d a n y w p o p r z e d n i m opisie, lecz z a m i a s t t e t r a h y d r o f u r a n u stosuje się 21,5 g (24,4 m l , 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o t e t r a h y d r o p i r a n u (tw. 86,5—87,5°C). W y d a j n o ś ć 1,5-dibromopentanu w y n o s i 43 g ( 7 5 % ) , tw. 9 9 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) . E , l c . O t r z y m y w a n i e j o d k ó w a l k i l ó w z a l k o h o l i . J o d k i a l k i l ó w powstają nałatwiej ze wszystkich h a l o g e n k ó w alkilowych. O g ó l n a m e t o d a ich o t r z y m y w a n i a p o l e g a n a p o w o l n e j destylacji m i e s z a n i n y a l k o h o l u i k w a s u j o d o w o d ó r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a (np. p . 111,56) ROH + H I - * R I + H 0 2
I n n y m o d c z y n n i k i e m s ł u ż ą c y m d o o t r z y m y w a n i a j o d k ó w jest m i e s z a n i n a j o d k u p o t a s u i 95-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o ; jest to o d c z y n n i k szczególnie skuteczny d o p r z e p r o w a d z a n i a dioli w dijodozwiązki (p. 111,57). P o d w p ł y w e m t e g o o d c z y n n i k a pierścienie w t e t r a h y d r o f u r a n i e i t e t r a h y d r o p i r a n i e ulegają o t w a r c i u z u t w o r z e n i e m o d p o w i e d n i c h «,w-dijodozwiązków (por. z o d c z y n n i k i e m s k ł a d a j ą c y m się z k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i k w a s u s i a r k o w e g o , str. 327, p . U L E , l b ) . H O C H ( C H ) - C H O H + 2 K I + 2 H P 0 -> I C H - ( C H ) 2
2
B
2
3
4
2
2
Q
CH I + 2KH P0 2
2
4
+ 2H 0J 2
K o l e j n a m e t o d a , k t ó r a znajduje o g ó l n e z a s t o s o w a n i e d o o t r z y m y w a n i a j o d k ó w alki l ó w , polega n a d o d a w a n i u j o d u d o ł a g o d n i e wrzącej zawiesiny o c z y s z c z o n e g o czerwo n e g o fosforu i o d p o w i e d n i e g o a l k o h o l u . W p r z y p a d k u alkoholi p i e r w s z o - i d r u g o r z ę d o w y c h wydajności reakcji są niezwykle w y s o k i e (np. p . 111,58). 10ROH + 2P + 5 I - » I0RI + 2H3PO4 + 2 H 0 2
2
J o d k i alkilów o t r z y m u j e się z d o b r ą wydajnością działając n a o d p o w i e d n i a l k o h o l c h l o r o f o s f o r y n c m o-fcnylcnu (ang. n a z w a tego o d c z y n n i k a o - p h e n y l e n e p h o s p h o r o c h l o ridite); u z y s k a n y fosforyn a l k i l o - o f e n y l e n o w y t r a k t u j e się n a s t ę p n i e j o d e m w d i c h l o r k u m e t y l e n u w t e m p , p o k o j o w e j . P r z y k ł a d e m t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a jest o t r z y m y w a n i e 1-jodoheptanu (p. 111,59). M e t o d a ta jest szczególnie w s k a z a n a w p r z y p a d k u , gdy w cząsteczce są g r u p y f u n k c y j n e w r a ż l i w e n a k w a s y . 111,56. J O D E K I Z O P R O P Y L U CH CH(OH)-CH 3
3
(2-jodopropan)
+ HI-+ C H - C H I C H 3
3
-i- H 0 2
W k o l b i e destylacyjnej p o j . 500 m l m i e s z a się 30 g (38 m l , 0,5 m o l ) 2 - p r o p a n o l u z 450 g (265 ml) k w a s u j o d o w o d o r o w e g o ( 5 7 % ) o stałej t e m p . w r z e n i a (p. 11,2,26). K o l b ę łączy się z c h ł o d n i c ą destylacyjną i z a w a r t o ś ć powoli destyluje się ( 1 — 2 k r o p l e n a s e k u n d ę ) z ł a ź n i olejowej l u b p o w i e t r z n e j . Destylację k o ń c z y się, g d y przedestyluje m n i e j więcej p o ł o w a cieczy. D o l n ą w a r s t w ę zawierającą s u r o w y j o d e k (70 g, 8 2 % ) oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą p o d d a j e p o w t ó r n e j destylacji; p o p r z e d e s t y l o w a n i u o k o ł o j e d n e j czwartej tej w a r s t w y w o d n e j uzyskuje się d o d a t k o w o 5 g j o d k u (1). P o ł ą c z o n e p o r c j e j o d k u p r z e m y w a się r ó w n ą objętością stęż. k w a s u solnego, n a s t ę p n i e k o l e j n o wodą, 5-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u i wodą. Suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje. J o d e k i z o p r o p y l u w r z e w t e m p . 8 9 ° C . U w a g a . (1) N a s t ę p n ą ilość j o d k u i z o p r o p y l u , k t ó r a jest tylko n i e z n a c z n i e mniejsza o d ilości uzyskanej w pierwszej destylacji, m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z zlanie pozostałości
po destylacji do k o l b y destylacyjnej, d o d a n i e 30 g (38 ml) 2 - p r o p a n o l u i p o w t ó r z e n i e destylacji. N a z a k o ń c z e n i e m o ż n a p o d d a ć destylacji pozostałość w kolbie, odzyskując w ten sposób 57-proc. k w a s j o d o w o d o r o w y o stałej t e m p . wrzenia. Syntezy p o k r e w n e . J o d e k izobutylu (1 -jodo-2-metyhpropan). Stosuje się 30 g (37,5 m l , 0,37 m o l ) 2 - m e t y l o - l - p r o p a n o l u i 273 g (161 m l ) 57-proc. k w a s u j o d o w o d o r o w e g o ; o t r z y m u j e się 65 g ( 9 6 % ) s u r o w e g o j o d k u . Jeśli s u r o w y j o d e k m a ciemną b a r w ę , d o d a j e się d o n i e g o niewielką ilość p i r o s i a r c z y n u s o d u ; tw. 119—120°C. J o d e k j c c - b u t y l u ( 2 - j o d o b u t a n ) . R e a k c j ę w y k o n u j e się z 30 g (37,5 m l , 0,37 m o l ) 2-butanolu i 273 g (161 ml) 57-proc. k w a s u j o d o w o d o r o w e g o ; uzyskuje się 63 g s u r o w e g o j o d k u ; tw. 117,5—119°C, J o d e k cykiopentylu (jodocyklopentan). R e a k c j ę w y k o n u j e się z 43 g (45,5 m l , 0,5 m o l ) c y k ł o p e n t a n o l u i 340 g (200 ml) 57-proc. kwasu j o d o w o d o r o w e g o ; uzyskuje się 89 g ( 9 1 % ) s u r o w e g o j o d k u ; tw. 5 8 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) . J o d e k allilu. D o reakcji u ż y w a się 29 g (34 m ł , 0,5 m o l ) a l k o h o l u allilowego i 340 g (200 ml) 57-proc. k w a s u j o d o w o d o r o w e g o ; uzyskuje się 74 g ( 8 8 % ) s u r o w e g o j o d k u . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie łączy się z w a r s t w ą w o d n ą , do tej m i e s z a n i n y d o d a j e się 29 g (34 ml) alkoholu allilowego i całość p o d d a j e się destylacji t a k , j a k p o p r z e d n i o ; w w y n i k u tego uzyskuje się n a s t ę p n ą p o r c j ę 72 g s u r o w e g o j o d k u allilu. o tw. 99—101 ° C (głównie 100°C). S u b s t a n c j a ta jest b a r d z o w r a ż l i w a n a światło i dlatego w s k a z a n e jest, a b y destylację p r o w a d z i ć w z a c i e m n i o n y m pomieszczeniu oraz z d o d a t k i e m niewielkiej ilości s p r o s z k o w a n e g o srebra. 111,57. HOCH
1,4-DIJODOBUTAN 2
C H - C H C H O H + 2KI + 2 H P 0 -» 2
2
2
3
ICH -CH CH CH I + 2KH P0 2
2
2
2
2
4
4
+ 2H 0 2
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 5 0 0 m l , z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , uszczel n i o n e m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 32,5 g pięciotlenku fosforu i d o d a j e 115,5 g (67,5 ml) 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o (1). Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i p o ostygnięciu jej d o t e m p . p o k o j o w e j w p r o w a d z a się 166 g (1 m o l ) j o d k u p o t a s u o r a z 22,5 g (0,25 m o l ) świeżo destylowanego 1,4-butanodiolu [tw. 2 2 8 — 2 3 0 ° C l u b 1 3 3 — 1 3 5 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) ] . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się do t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C p r z e z 4 h , cały czas mieszając, a n a s t ę p n i e przestaje się m i e s z a ć i chłodzi ją d o t e m p . p o k o j o w e j ; wtedy dodaje się 75 m l w o d y oraz 125 m l eteru. W a r s t w ę eterową oddziela się, o d b a r w i a ją p r z e z w y t r z ą s a n i e z 25 m l 10-proc. r o z t w o r u tiosiarczanu sodu, p r z e m y w a 100 ml zimnego, n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u sodu i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się p r z e z destylację (rys. 1,86) z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z k o l b y Claisena z k o l u m n ą frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e niu. Zbiera się 1,4-dijodobutan w t e m p . 1 1 0 * 0 / 8 h P a (6 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 65 g ( 8 4 % ) . I n n y sposób o t r z y m y w a n i a : d o m i e s z a n i n y 32,5 g pięciotlenku fosforu, 115,5 g (67,5 ml) 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o o r a z 166 g j o d k u p o t a s u d o d a j e się 18 g (20 m l , 0,25 mol) świeżo destylowanego t e t r a h y d r o f u r a n u (tw. 6 5 — 6 6 ° C ) , a n a s t ę p n i e ogrzewa się p r z e z 3—4 h, c h ł o d z i i w y o d r ę b n i a 1,4-dijodobutan w taki s p o s ó b , j a k p o d a n o p o w y ż e j . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tw. I 1 0 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) w y n o s i 70 g ( 9 0 % ) . U w a g a . (1) Stężenie k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o trzeba d o p r o w a d z i ć d o 9 5 % H3PO4. M o ż n a t o r ó w n i e ż osiągnąć p r z e z rozcieńczenie o d p o w i e d n i ą ilością w o d y h a n d l o w e g o 100-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o . U w a ż a się, że k w a s zawierający 9 5 % H3PO4 jest najodpowiedniejszy d o o t r z y m y w a n i a j o d k ó w z alkoholi i z dioli o r a z najskuteczniej rozszczepia t e t r a h y d r o f u r a n i t e t r a h y d r o p i r a n . B e z w o d n y k w a s o r t o f o s f o r o w y nie daje tak dobrych wyników z uwagi na ograniczoną rozpuszczalność jodowodoru w tym odczynniku.
S y n t e z y p o k r e w n e . 1,5-Dijodopcntan (z 1,5-pentanodiolu). P o s t ę p u j e się tak s a m o , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1,4-dijodobutanu, lecz z a m i a s t 1,4-butanodiolu b i e r z e się 26 g (26,5 m l , 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 1,5-pentanodiolu (tw. 2 3 8 — 2 3 9 ° C ) . W y d a j ność 1,5 d i j o d o p e n t a n u o tw. 142--143°C/21,3 h P a (16 m m H g ) w y n o s i 65 g ( 8 0 % ) . 1,5-Dijodopentan (z tetrahydropiranu). P o s t ę p u j e się t a k s a m o , jak p r z y o t r z y m y w a niu 1,4-dijodobutanu z t e t r a h y d r o f u r a n u , z t y m , że z a m i a s t n i e g o b i e r z e się d o r e a k c j i 21,5 g (24,4 ml, 0,25 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o t e t r a h y d r o p i r a n u (tw. 86,5—87,5°C). W y d a j n o ś ć 1,5-dijodopentanu wynosi 71 g ( 8 8 % ) ; tw. 1 4 2 — 1 4 3 ° C / 2 1 , 3 h P a 16 m m H g . 1,6-Dijodoheksan. P o s t ę p u j e się identycznie, j a k p r z y o t r z y m y w a n i u 1,4-dijodobutanu z diolu, z t y m , że z a m i a s t 1,4-butanodiolu bierze się 29,5 g (0,25 m o l ) i 1,6-heksanodiolu, tt. 4 1 ^ t 2 ° C . W y d a j n o ś ć 1,6-dijodoheksanu wynosi 70 g ( 8 3 % ) ; tw. 1 5 0 ° C / /13,3 h P a (10 m m H g ) , tt. 10°C. J o d e k butylu. D o reakcji u ż y w a się 37 g (46 m l , 0,5 m o l ) 1-butanolu, n a t o m i a s t p o z o s t a ł e odczynniki stosuje się w takich s a m y c h ilościach, j a k p o d a n o p o p r z e d n i o ; r e a k c j ę p r o w a d z i się p r z e z 2 h. W y d a j n o ś ć j o d k u butylu w y n o s i 64 g ( 7 0 % ) , tw. 129— 130°C. J o d o c y k l o h e k s a n (jodek cykloheksylu). P o s t ę p u j e się t a k s a m o , j a k przy o t r z y m y w a n i u j o d k u b u t y l u , stosując 50 g (0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o c y k l o h e k s a n o l u (tw. 160—161°C). J o d e k c y k l o h e k s y l u destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, tw. 6 7 — 6 9 ° C / 1 2 h P a (9 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 90 g ( 8 6 % ) . 1 1 1 , 5 8 . J O D E K B U T Y L U (1
-jodobutan)
1 0 C H - ( C H ) - C H O H + 2P + 5 I -» 1 0 C H ( C H ) C H I + 2 H P 0 3
2
2
2
2
3
2
2
2
3
4
+ 2H 0 2
W kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę L i e b i g a spełniającą funkcję c h ł o d n i c y z w r o t n e j , u m i e s z c z a się 12,5 g (0,4 m o l ) oczyszczonego c z e r w o n e g o fosforu (p. 11,2,49) i 78 g (96 ml, 1,05 m o l ) 1-butanolu. Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a za p o m o c ą p a l n i k a B u n s e n a n a siatce azbestowej, a n a s t ę p n i e u s u w a się (lub gasi) palnik i d o d a j e p r z e z c h ł o d n i c ę 127 g (0,5 mol) g r u b o z i a r n i s t e g o j o d u w p o r cjach w przybliżeniu p o 2 g. D o d a w a n i e całej ilości j o d u należy w y k o n a ć u m i a r k o w a n i e s z y b k o (np., w ciągu 2 0 — 3 0 m i n ) , j e d n a k p o k a ż d y m w p r o w a d z e n i u kolejnej p o r c j i j o d u t r z e b a o d c z e k a ć , a b y z a k o ń c z y ł a się e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a . N a k o n i e c m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 30—60 m i n ; w a p a r a t u r z e n i e p o w i n n o j u ż być p r a w i e wcale j o d u . N a s t ę p n i e m o n t u j e się c h ł o d n i c ę Liebiga j a k o destylacyjną i o d d e s t y l o w u j e większą część s u r o w e g o p r o d u k t u . G d y o b j ę t o ś ć cieczy w k o l b i e zmniejszy się do 15—20 m l , d o d a j e się ok. 40 m l w o d y i k o n t y n u u j e desty lację t a k długo, aż p r z e s t a n ą spływać d o o d b i e r a l n i k a oleiste k r o p i e (1). S u r o w y j o d e k alkilu oddziela się i p r z e m y w a go k o l e j n o , w przybliżeniu r ó w n y m i objętościami, w o d y , stęż. k w a s u solnego (2), w o d y , 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u sodu i p o n o w n i e w o d y (3). P r o d u k t suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i destyluje zbierając j o d e k butylu w t e m p . 129—131 ° C ; wydajność 165 g ( 9 0 % ) . U w a g i . (1) P a t r z u w a g a (1) w p . 111,55. (2) P r z e m y w a n i e stęż. k w a s e m s o l n y m m a n a celu usunięcie nie z m i e n i o n e g o al koholu. (3) Jeśli p r z e m y w a n a w a r s t w a o r g a n i c z n a m a z a b a r w i e n i e ciemniejsze niż j a s n o b r ą z o w o r ó ż o w e , w t e d y d o d a j e się kilka k r y s z t a ł k ó w tiosiarczanu sodu d o ostatniej porcji w o d y u ż y w a n e j d o p r z e m y c i a ; w ten s p o s ó b u s u w a się resztki j o d u . (4) Oczyszczony j o d e k należy p r z e c h o w y w a ć w butelce zawierającej k r ó t k i zwój drutu miedzianego. S y n t e z y p o k r e w n e . P o s t ę p u j ą c w s p o s ó b wyżej opisany i używając d o reakcji t a k i e s a m e ilości c z e r w o n e g o fosforu i j o d u , m o ż n a o t r z y m a ć następujące j o d k i z a n a l o g i c z n y m i wydajnościami: J o d e k p r o p y l u (1-jodopropan)— z 63 g (78 m l , 1,05 mol) 1-propanolu; tw. 102— 103 ° C .
11L59.
335
1-Jodoheptan
Jodek izopropylu (2~jodopropań)—z 63 g (80 ml, 1,05 m o l ) 2 - p r o p a n o l u . P o d c z a s r e a k c j i wydziela się m a t a ilość j o d o w o d o r u ; tw. 8 9 — 9 0 ° C . Jodek rec-butylu (2-jodobutań) — z 78 g (97 ml, 1,05 m o l ) 2 - b u t a n o l u . P o d c z a s r e a k c j i wydziela się m a ł a ilość j o d o w o d o r u ; tw. 1 1 8 — 1 2 0 ° C . 1-Jodopentan — z 92 g (113 m l , 1,05 m o l ) 1-pentanolu; tw. 1 5 3 — 1 5 6 ° C . 2-Jodopenfcm — z 92 g (113 m l , 1,05 m o l ) 2 - p e n t a n o l u ; tw. 142—144 ° C . 1-Jodoheksan — ze 107 g (130 m l , 1,05 m o l ) 1-heksanolu; tw. 1 7 8 — 1 8 0 ° C . 1-Jodoheptan — ze 122 g (148 m l , 1,05 m o l ) 1-heptanolu; tw. 198—201 ° C , 6 2 , 5 ° C / /4,7 h P a (3,5 m m H g ) . 1-Jodooktan — z e 137 g (166 m l , 1,05 m o l ) 1-oktanolu; tw. 2 1 9 — 2 2 2 ° C , 8 6 , 5 ° C / / 6 , 7 m m h P a (5 m m H g ) . Jodocykloheksan — ze 105 g (110 m l , 1,05 m o l ) c y k l o h e k s a n o l u . R e a k c j ę p r o w a d z i się w sposób w y ż e j opisany, a o c h ł o d z o n y p r o d u k t reakcji r o z c i e ń c z a się eterem i sączy. W a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się, suszy, u s u w a z niej eter i destyluje p o d zmniejszo n y m ciśnieniem; tw. 8 1 — 8 3 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . l-Jodo-2-fenyloetau (jodek 2-fenyłoetylu) — ze 149 g (149 m l , 1,05 m o l ) 2-fenyIoe t a n o l u . P o s t ę p u j e się t a k s a m o , jak p r z y o t r z y m y w a n i u j o d o c y k l o h e k s a n u : pod koniec r e a k c j i wydziela się niewielka ilość j o d o w o d o r u ; tw. 1 1 4 — 1 1 6 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . 1,3-Dijodopropan — z 4 0 g (30 m l , 0,525 m o l ) 1,3-propanodiolu. P o s t ę p u j e się w ten s p o s ó b , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u j o d o c y k l o h e k s a n u , o g r z e w a n i e k o ń c z y się z a r a z p o d o d a n i u całej ilości j o d u ; tw. 8 8 — 8 9 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) . IH,59.
a
1-JODOHEPTAN
°\
C,H,N
—ax o
/ a
+ c H 7
L S
OH
—
F o s f o r y n heprylo-o-fenylenu. W k o l b i e stożkowej p o j . 2 1 u m i e s z c z a się 87 g (0,5 m o l ) c h l o r o f o s f o r y n u o-fenylenu (p. 111,70), 39,5 g (0,5 m o l ) bezw., świeżo destylo w a n e j p i r y d y n y i 500 m l bezw. eteru; z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się d o t e m p . 0 ° C . N a stępnie d o d a j e się r o z t w ó r 58,1 g (0,5 m o l ) 1-heptanolu w 4 0 0 m l bezw. eteru w ciągu 5 h, wstrząsając p r z y t y m o d czasu d o czasu. K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a n o c ; w t y m czasie z a c h o d z i r e a k c j a . W y d z i e l o n y o s a d c h l o r k u p i r y d y n i o w e g o o d s ą c z a się p r z e z odessanie i p r z e m y w a g o d o k ł a d n i e n a lejku bezw. eterem. E t e r o w e p r z e s ą c z e łączy się, o d p a r o w u j e z n i c h eter stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , o t r z y m u j ą c 127 g ( 1 0 0 % ) fosforynu h e p t y l o - o - f e n y l e n u ; m a o n p o s t a ć b e z b a r w n e g o oleju i jest w y s t a r c z a j ą c o czysty, a b y g o z a s t o s o w a ć w k o l e j n y m e t a p i e syntezy. 1-Jodoheptan. W k o l b i e s t o ż k o w e j miesza się m a g n e t y c z n i e w t e m p . p o k o j o w e j r o z t w ó r 50,9 g (0,20 m o l ) fosforynu heptylo-o-fenylenu w 500 m l b e z w . d i c h l o r k u m e t y l e n u i d o d a j e 50,8 g (0,20 m o l ) j o d u . P o u p ł y w i e 1 h (1) r o z t w ó r p r z e l e w a się d o rozdzielacza i w a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się 400 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d n e g o tiosiarczanu sodu, a b y u s u n ą ć rzesztki j o d u , k t ó r y nie wszedł w r e a k c j ę . T ę samą w a r s t w ę p r z e m y w a się n a s t ę p n i e d w o m a p o r c j a m i p o 400 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o w o d o r o t l e n k u sodu w celu usunięcia u b o c z n i e powstającej w r e a k c j i p o c h o d n e j k w a s u j o d o fosforowego, d w o m a p o r c j a m i p o 400 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o p i r o s i a r c z y n u s o d u i n a koniec 400 m l nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u s o d u . Suszy się ją bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o 1-jodoh e p t a n u w y n o s i 41,8 g ( 9 2 % ) . P r o d u k t p o d d a j e się destylacji frakcyjnej p o d zmniejszo n y m ciśnieniem p r z e p u s z c z a j ą c a z o t p r z e z k a p i l a r ę ; zbiera się f r a k c j ę o tw. 9 6 — 1 0 4 ° C / 6 1 , 3 — 6 4 h P a (46—48 m m H g ) . U z y s k u j e się 39 g ( 8 6 % ) czystego 1-jodoheptanu.
U w a g a . ( 1 ) Przebieg reakcji m o ż n a śledzić m e t o d ą G L C ; p o b r a n ą b e z p o ś r e d n i o z k o l b y p r ó b k ę (0,1 / d ) w p r o w a d z a się n a k o l u m n ę z w y p e ł n i e n i e m S.E. 30, o dług. 1,5 m , u t r z y m u j ą c t e m p . 1 7 0 ° C i s z y b k o ś ć p r z e p ł y w u azotu 40 m l / m i n . Czas retencji dla 1-jodoheptanu w y n o s i 52 s, a dla fosforynu heptylo-o-fenylenu w tych s a m y c h w a runkach — 4 min. Syntezy p o k r e w n e . ł - C h l o r o - 3 - j o d o p r o p a n . P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r fosforynu 3-chlor o p r o p y l o - o f e n y l e n u b i o r ą c d o reakcji 34,9 g (0,2 m o l ) c h l o r o f o s f o r y n u o-fenylenu, 15,8 g (0,2 m o l ) p i r y d y n y , 19 g (0,2 mol) 3 - c h l o r o - l - p r o p a n o l u o r a z 200 m l b e z w . eteru. M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 12 h w t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m d e k a n t u j e się w a r s t w ę eterową z n a d lepkiego o s a d u i p o o d p a r o w a n i u eteru ( w y p a r k a o b r o t o w a ) uzyskuje się 38,4 g ( 8 3 % ) p r o d u k t u , k t ó r y jest b e z b a r w n ą , ruchliwą cieczą. D o r o z t w o r u 33,9 g (0,15 m o l ) s u r o w e g o fosforynu 3-chloropropyło-o-fenylenu w 300 m l d i c h l o r k u m e t y l e n u d o d a j e się 38 g (0,15 m o l ) jodu, a n a s t ę p n i e m i e s z a się w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z 12 h. U z y s k a n y b r ą z o w y r o z t w ó r p r z e m y w a się k o l e j n o 200 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d n e g o t i o s i a r c z a n u s o d u , d w o m a p o r c j a m i p o 300 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o w o d o r o t l e n k u s o d u , 300 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d n e g o p i r o siarczynu sodu i n a k o n i e c d w o m a p o r c j a m i p o 350 m l w o d y . W a r s t w ę organiczną suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i u s u w a z m e j r o z p u s z c z a l n i k stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o l - c h l o r o - 3 - j o d o p r o p a n u w y n o s i 26 g ( 8 4 % ) (1); jest o n w y s t a r c z a j ą c o czysty dla większości celów. Jeśli t r z e b a , w t e d y p r o d u k t p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tvs. 7 0 — 7 2 ° C / 3 7 , 3 h P a (28 m m H g ) . U w a g a . (1) Z a r ó w n o s a m ciekły p r o d u k t , jak t e ż jego r o z t w ó r w d i c h l o r k u m e t y l e n u , z a b a r w i a j ą się, g d y p o z o s t a w i się j e w świetle s ł o n e c z n y m l u b s z t u c z n y m ; jest to s p o w o d o w a n e w y d z i e l a n i e m się j o d u . E,2. R e a k c j e w z a j e m n e j w y m i a n y c h l o r o w c a . F l u o r k i alkilów o t r z y m u j e się z u m i a r k o w a n ą wydajnością działając n a o k r e ś l o n y b r o m e k alkilu bezw. f l u o r k i e m p o t a s u w r o z t w o r z e glikolu etylenowego, k t ó r y jest d o b r y m r o z p u s z c z a l n i k i e m n i e o r g a n i c z n e g o fluorku (p. 111,60). W r e a k c j i tej p o w s t a j e r ó w n i e ż niewielka ilość a l k e n u , k t ó r y z ł a t w o ścią u s u w a się działając r o z t w o r e m K B r / B r a . e !
RBr + K F
k
' ° i y R F + KBr
etylenowy
P r z y k ł a d e m reakcji w z a j e m n e j w y m i a n y c h l o r o w c a , k t ó r a znalazła najszersze z a s t o s o w a n i e , jest r e a k c j a o t r z y m y w a n i a j o d k ó w alkilów z c h l o r k ó w l u b z b r o m k ó w , z a c h o dząca p o d w p ł y w e m j o d k u s o d u w acetonie, w k t ó r y m t o r o z p u s z c z a l n i k u j o d e k sodu r o z p u s z c z a się, n a t o m i a s t c h l o r e k s o d u i b r o m e k sodu są b a r d z o s ł a b o r o z p u s z c z a l n e (p.
111,61)
RC1 + N a l IH,60.
R I + R I + NaCI
l-FLUOROHEKSAN c'ikoI
CH -(CH ) CH Br + KF 3
2
4
2
> C H - ( C H ) - C H F + KBr 3
2
4
2
etylenowy
Wiele przemawia za tym, że fluorki alkilów są substancjami wysoce toksycznymi. Tak więc trzeba przedsięwziąć daleko idące środki ostrożności, aby nie dopuścić do wdychania ich oparów; wszelkie czynności należy wykonywać pod wydajnie działającym wyciągiem. W suchej kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem, w k r a p l a c z p o j . 100 m l o r a z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonu jącą (1), u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 116 g (2 m o l ) bezw., d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o f l u o r k u p o t a s u (2) i 200 g bezw. glikolu etylenowego (3). N a szczycie k o l u m n y frakcjonującej umieszcza się t e r m o m e t r i ł ą c z y ją z c h ł o d n i c ą destylacyjną o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m ; c h ł o d n i c ę z kolei łączy się z o d b i e r a l n i k i e m z a p o ś r e d n i c t w e m p r z e d ł u żacza z b o c z n y m t u b u s e m . K o l b ę ogrzewa się w ł a ź n i olejowej o t e m p . 1 6 0 — 1 7 0 ° C
i w k r a p l a się w ciągu 5 h 165 g (141 m l , 1 m o l ) 1 - b r o m o h e k s a n u (p. 111,55), mieszając p r z y t y m z a w a r t o ś ć k o l b y . Ciekły p r o d u k t oddestylowuje w t e m p . 6 0 — 9 0 ° C , p r z y c z y m d e s t y l a c j a z a c h o d z i w s p o s ó b n i e r ó w n o m i e r n y . P o w k r o p l e n i u całej ilości b r o m k u o b n i ż a się t e m p e r a t u r ę ł a ź n i d o 1 1 0 — 1 2 0 ° C i w y m i e n i a w k r a p l a c z n a r u r k ę o wąskiej średnicy w e w n ę t r z n e j , k t ó r e j wylot z n a j d u j e się t u ż p o d p o w i e r z c h n i ą cieczy; b o c z n y t u b u s p r z e d ł u ż a c z a n a c h ł o d n i c ę łączy się z p o m p ą w o d n ą i mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y przeciąga się p r z e z a p a r a t u r ę p o w o l n y s t r u m i e ń p o w i e t r z a . P o m i ę d z y o d b i e r a l n i k i e m i p o m p ą w o d n ą w s k a z a n e jest z a i n s t a l o w a n i e p ł u c z k i c h ł o d z o n e j w lodzie, a b y w y ł a p y w a ć resztki p r o d u k t u , k t ó r e n i e skropliły się w chłodnicy. P o ł ą c z o n e destylaty destyluje się p o n o w n i e stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą; n a j p i e r w o d b i e r a się nie wielki p r z e d g o n (0,5 g, jest t o 1-heksen), a n a s t ę p n i e z b i e r a się s u r o w y ł - f l u o r o h e k s a n w t e m p . 9 2 — 9 7 ° C . W celu oczyszczenia s u r o w e g o p r o d u k t u c h ł o d z i się go w l o d z i e i d o d a j e p o r c j a m i p o 1 m l r o z t w ó r zawierający 9,0 g b r o m u i 6,0 g b r o m k u p o t a s u w 50 m l w o d y d o t ą d , a ż w a r s t w a o r g a n i c z n a z a b a r w i się n a p o m a r a ń c z o w o ; p o k a ż d y m d o d a n i u r o z t w o r u b r o m u m i e s z a n i n ę należy energicznie w y t r z ą s a ć p r z e z 1 m i n . Z w y k l e z u ż y w a się m n i e j niż 5 ml r o z t w o r u K B r / B r 2 . Oddziela się w a r s t w ę w o d n ą i w a r s t w ę organiczną p r z e m y w a n a s y c . r o z t w o r e m w o d n y m b r o m k u p o t a s u a ż d o o d b a r w i e n i a j e j , a n a z a k o ń c z e n i e w o d ą . Ciecz suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u i p r z e p r o w a d z a destylację frakcyjną. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 9 2 — 9 4 ° C ; w y d a j n o ś ć 44 g ( 4 2 % ) . P r o d u k t jest b e z b a r w n ą cieczą i m o ż e być d ł u g o p r z e c h o w y w a n y bez r o z k ł a d u . U w a g i . (1) M o ż n a z a s t o s o w a ć k a ż d ą k o l u m n ę frakcjonującą o średniej s p r a w n o ś c i , n p . k o l u m n ę D u f t o n a (o d ł u g . 20 c m , zawierającą spiralę o d ł u g . 10 c m , p r z e k r o j u 2 c m i z 8 z w o j a m i spirali) l u b k o l u m n ę V i g r e u x (o d ł u g . 2 0 — 2 5 c m ) . (2) Bezw. fluorek p o t a s u o czystości l a b o r a t o r y j n e j p r o s z k u j e się s t a r a n n i e , a n a stępnie ogrzewa go w suszarce elektrycznej w t e m p . 180—210°C, p o c z y m p r z e c h o w u j e się w e k s y k a t o r z e . T u ż p r z e d u ż y c i e m d o r e a k c j i s p r o s z k o w a n ą sól suszy się p r z e z 3 h w t e m p . 180°C i p o n o w n i e r o z c i e r a w s z k l a n y m m o ź d z i e r z u o g r z a n y m d o ok. 5 0 ° C . (3) Glikol etylenowy o czystości l a b o r a t o r y j n e j należy p r z e d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, jeśli m a o n służyć j a k o r o z p u s z c z a l n i k dla fluorku p o t a s u ; z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 8 5 — 9 0 C / 9 , 3 h P a (77 m m H g ) . Q
S y n t e z a p o k r e w n a . 1 - F l u o r o p e n t a n . D o reakcji bierze się 116 g (2 m o l ) w y s u s z o n e g o f l u o r k u p o t a s u i 200 g bezw. glikolu e t y l e n o w e g o ; ogrzewa się w ł a ź n i olejowej w t e m p . 1 4 0 — 1 5 0 ° C i d o d a j e 151 g (124 m l , 1 m o l ) 1 - b r o m o p e n t a n u w ciągu 5 h , ciągle m i e szając. P r o d u k t reakcji o d d e s t y l o w u j e w t e m p . 5 0 — 8 5 ° C w s p o s ó b n i e r ó w n o m i e r n y . W y d a j n o ś ć 1-fluoropentanu o tw. 6 3 , 5 — 6 5 ° C w y n o s i 25 g ( 2 8 % ) . 111,61.
l-JODO-3-METYLOBUTAN
(CH ) CH-CH -CH Br + Nal 3
2
2
2
> (CH ) CH CH 3
2
2
C H I + NaBr 2
W kolbie kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , r o z p u s z c z a się 37,5 g (0,25 m o l ) o s u s z o n e g o j o d k u s o d u (1) w 250 m l bezw. a c e t o n u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się 30,2 g (25 m l , 0,2 mol) i l - b r o m o - 3 - m e t y l o b u t a n u . N i e b a w e m r o z p o c z y n a się w y d z i e l a n i e o s a d u b r o m k u s o d u ; m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a 30 m i n w t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m ogrzewa ją d o w r z e nia p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 4 5 m i n dla z a k o ń c z e n i a reakcji. P o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, odsącza osad b r o m k u s o d u i p r z e m y w a go niewielką ilością a c e t o n u . Z przesączu u s u w a się a c e t o n stosując w y p a r k ę obrotową, a p o z o s t a ł y h a l o g e n e k o r g a niczny w y t r z ą s a się ze 100 m l w o d y . O d d z i e l a się dolną w a r s t w ę , k t ó r a m a c i e m n ą b a r w ę i p r z e m y w a ją jeszcze d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y , p r z y c z y m d o pierwszej z tych porcji w o d y d o d a j e się t a k ą ilość krystalicznego t i o s i a r c z a n u sodu, a b y osiągnąć o d b a r w i e n i e w a r s t w y o r g a n i c z n e j . P r o d u k t suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy i destyluje, zbierając l - j o d o - 3 - m e t y I o b u t a n w t e m p . 145—147°C. W y d a j n o ś ć 26 g ( 6 6 % ) . U w a g a . (1) J o d e k s o d u suszy się p r z e z 4 h w t e m p . 1 0 0 ° C p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie niem ( p o m p a olejowa).
E,3. Addycja chlorowcowodorów lub chlorowców do alkenów. Addycja chlorowco w o d o r u d o alkenu p r o w a d z i b e z p o ś r e d n i o d o u t w o r z e n i a h a l o g e n k u alkilu, p r z y c z y m W r e a k c j i tej obserwuje się następujący szereg r e a k t y w n o ś c i ; H I > H B r > H C l . W przy p a d k u a l k e n u o b u d o w i e niesymetrycznej przyłączenie z a c h o d z i zgodnie z regułą M a r k o w n i k o w a , czyli tak, a b y o b d a r z o n y ł a d u n k i e m d o d a t n i m związek p o ś r e d n i był w j a k n a j w i ę k s z y m stopniu stabilizowany p r z e z r o z p r o s z e n i e tego ł a d u n k u . R-CHj-J-CH^CH,
-R-CH -R-CH -CHX.CH 2
CH
2
CH, +
3
Większą w a r t o ś ć p r e p a r a t y w n a m a r e a k c j a polegająca na p r z y ł ą c z a n i u c h l o r o w c o w o d o r u (1 mol) d o dienu (1 mol). P r z y k ł a d e m ilustrującym tę m e t o d ę jest a d d y c j a b r o m o w o d o r u d o i z o p r e n u (p. 111,62); w w a r u n k a c h z a s t o s o w a n y c h w tej syntezie prze w a ż a p r o c e s 1,4-addycji n a d a d d y c j a w p o z y c j e 1, 2 CH
3
CH =CH-C-CH 2
CH I BrCH CH=Ć-CH
CH
3
2
3
t ®
©
+I
+
Br©
3
CH -CH = C-CH, 7
3
Jeżeli reakcję p r z y ł ą c z a n i a b r o m o w o d o r u d o a l k e n u p r o w a d z i się w obecności k a t a lizatora n a d t l e n k ó w eg o, t o z a c h o d z i o n a w e d ł u g m e c h a n i z m u w o l n o r o d n i k o w e g o , co p r o w a d z i d o p r o d u k t u „ n i e z g o d n e g o " z regułą M a r k o w n i k o w a . Z a t e m z a l k e n ó w o wiązaniu p o d w ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a o t r z y m u j e się b r o m k i p i e r w s z o r z ę d o w e (np., o t r z y m y w a n i e k w a s u 1 1 - b r o m o u n d e k a n o w e g o , p . i n , 6 3 ) . W ten s p o s ó b reaguje t y l k o b r o m o w o d ó r , natomiast j o d o w o d ó r i c h l o r o w o d ó r nie ulegają przyłączeniu d o a l k e n u w obecności n a d t l e n k ó w .
.o
o
v
2C H + C 0
C H,.cf ^CC H — 2C H -C "O-O' •oC H , + HBr • -C^H* + Br f t
6
3
6
5
6
5
2
x
HBr
R.CH-CH Br-^R.CH -CH Br 2
2
2
+ Br
C h l o r o w c e przyłączają się d o a l k e n ó w dając wicynalne dihalogenki. RCH=CH
2
+ X ^R-CHX-CH X 2
2
Z w y k l e najłatwiej z a c h o d z i p r z y ł ą c z a n i e b r o m u ; najwygodniej r e a k c j ę tę p r o w a d z i ć w r o z t w o r z e c z t e r o c h l o r k u węgla. O p i s a n y m i p r z y k ł a d a m i , k t ó r e ilustrują tę r e a k c j ę , są a d d y c j a b r o m u d o b r o m k u allilu o r a z a d d y c j a b r o m u d o k w a s u 10-undecenowego
(p. m , 6 4 i 111,19). m,62.
1-BROMO-3-METYLO-2-BUTEN CH
CH
3
C H = C—CH = C H + HBr 2
2
3
I CH —C = CH—CH Br 3
2
Całą syntezę trzeba bezwzględnie prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem, ponieważ produkt reakcji jest substancją silnie łzawiącą. N a l e ż y zważyć k o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 100 ml, z a m k n i ę t ą t r z e m a k o r k a m i . P o usunięciu k o r k ó w k o l b ę tę z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a , której wylot jest p o ł ą c z o n y z inną r u r k ą sięgającą d o studzienki p o d wyciągiem, o r a z w r u r k ę w l o t o w ą d o gazu z a k o ń c z o n ą płytką ze szkła s p i e k a n e g o ;
111,63. Kwas
1I-bromoundekanowy
339
r u r k ę wlotową należy p o ł ą c z y ć z u r z ą d z e n i e m d o w y t w a r z a n i a suchego g a z o w e g o b r o m o w o d o r u (p. 11,2,50). W k o l b i e u m i e s z c z a się 34 g (0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 2-m etyl o -1,3-butadienu (izoprenu) (1), oziębia w łaźni z l o d e m i solą i p o w o l i prze puszcza s t r u m i e ń g a z o w e g o b r o m o w o d o r u t a k d ł u g o , aż przyrost m a s y m i e s z a n i n y reak cyjnej wyniesie 40 g (2); z w y k l e t r w a t o ok. 6 h. W t e d y w ś r o d k o w e j szyi k o l b y umieszcza się k o l u m n ę Vigreux, jedną z b o c z n y c h szyj z a m y k a się k o r k i e m , a w drugiej u m o c o w u j e się k a p i l a r ę o o d p o w i e d n i m przelocie powietrza. P r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem s u r o w e g o l - b r o m o - 3 - m e t y l o - 2 - b u t e n u zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 5 6 — 5 7 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) ; p o m i ę d z y a p a r a t u r ą d o desty lacji i rotacyjną p o m p ą olejową należy z a m o n t o w a ć o d p o w i e d n i p o c h ł a n i a c z z w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u . W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u w y n o s i 58 g ( 7 8 % ) . U w a g i . (1) I z o p r e n jest s p r z e d a w a n y w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h , k t ó r e t r z e b a prze c h o w y w a ć w l o d ó w c e . P o j e m n i k z i z o p r e n e m należy wyjąć z l o d ó w k i b e z p o ś r e d n i o p r z e d o t w a r c i e m g o w celu p r z e d e s t y l o w a n i a . Destylację i z o p r e n u p r o w a d z i się w zwy kłej a p a r a t u r z e d o destylacji w y p o s a ż o n e j w c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ; wąż g u m o w y d o p r o w a d z a j ą c y w o d ę d o c h ł o d n i c y p o w i n i e n b y ć z a n u r z o n y w d u ż y m p o j e m n i k u w y p e ł n i o n y m l o d e m , co m a n a celu zwiększenie efektywności c h ł o d z e n i a . O d b i e r a l n i k należy r ó w n i e ż chłodzić, a wylot p r z e d ł u ż a c z a n a c h ł o d n i c ę zabezpieczyć r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . Czysty izopren m a tw. 3 3 — 3 4 ° C . (2) K o l b ę reakcyjną o d ł ą c z a się od a p a r a t u r y , zastępując ją drugą, taką samą kolbą pustą p o t o , a b y m i e s z a d ł o o r a z r u r k a d o p r o w a d z a j ą c a g a z nie uległy zawilgoceniu. K o l b ę reakcyjną należy z a m k n ą ć t y m i s a m y m i k o r k a m i , k t ó r e były s t o s o w a n e p r z y w a ż e n i u pustej k o l b y i całość z w a ż y ć . m,63.
KWAS
11-BROMOUNDEKANOWY C
C H = C H ( C H V C 0 H + HBr- 2
2
2
C 6 H 5 C
h
2
° ° ->
BrCH -(CH VC0 H 2
2
3
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o z uszczelnie n i e m , w r u r k ę w l o t o w ą d o g a z u (o szerokiej średnicy) sięgającą p r a w i e d o d n a k o l b y o r a z w d w u d r o ż n ą n a s a d k ę , w k t ó r e j u m i e s z c z a się t e r m o m e t r i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . A p a r a t u r ę należy z m o n t o w a ć w t a k i s p o s ó b , a b y k o l b ę m o ż n a b y ł o d o r y w c z o c h ł o d z i ć za p o m o c ą ł a ź n i z l o d e m i w o d ą . W kolbie umieszcza się r o z t w ó r 27,6 g (0,15 m o l ) k w a s u 10-undecenowego w 220 m l bezw. ben z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) z d o d a t k i e m 1,5 g (0,006 m o l ) n a d t l e n k u d i b e n z o i l o w e g o (suszonego n a p o w i e t r z u ; o s t r o ż n i e : p a t r z p . 11,2,5). Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się, prze puszczając szybki s t r u m i e ń osuszonego, g a z o w e g o b r o m o w o d o r u [ H B r p o b i e r a się z butli l u b w y t w a r z a g o z 20 m l t e t r a h y d r o n a f t a l e n u i 17 m l b r o m u (p. 11,2,30)] a ż d o nasycenia mieszaniny reakcyjnej (ok. 0,75 h ) ; należy u t r z y m y w a ć t e m p . od 10 d o 2 0 ° C d o r y w c z o c h ł o d z ą c k o l b ę . P o d c z a s reakcji o b s e r w u j e się w y t r ą c a n i e b e z b a r w n e g o o s a d u , w s k u t e k czego p o d koniec reakcji istnieje o b a w a z a t k a n i a przelotu r u r k i d o p r o w a d z a jącej b r o m o w o d ó r ; m o ż n a t e m u z a p o b i e c p r z e z d o d a n i e d o d a t k o w e j , niewielkiej porcji benzyny lekkiej, j a k też p r z e z u t r z y m y w a n i e t e m p e r a t u r y reakcji w p o b l i ż u 2 0 ° C — wtedy bowiem osad powinien być rozpuszczony. R o z t w ó r o b a r w i e j a s n o s ł o m k o w e j d e k a n t u j e się d o k o l b y s t o ż k o w e j , n a c z y n i e r e a k cyjne o p ł u k u j e się 40 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , dołączając t e n r o z t w ó r d o r o z t w o r u pierwszego. P o o c h ł o d z e n i u r o z t w o r u d o — 1 0 ° C odsącza się w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a je o k . 40 m l też oziębionej d o —10°C b e n z y n y lekkiej. D o d a t k o w ą p o r c j ę p r o d u k t u uzyskuje się p r z e z zatężenie przesączu d o ok. 40 m l i o c h ł o d z e n i e . S u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w ok. 200 m l wrzącej b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , d o d a j e węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy, zatęża przesącz d o ok. 150 m l i oziębia. Odsącza się k w a s 1 1 - b r o m o u n d e k a n o w y , k t ó r y wydziela się w postaci m i k r o krystalicznych igiełek p r z y p o m i n a j ą c y c h p ł y t k i , o tt. 4 9 — 5 0 ° C . D o d a t k o w ą p o r c j ę nieco m n i e j czystego p r o d u k t u m o ż n a u z y s k a ć p r z e z zatężenie m a c i e r z y s t e g o przesączu d o ok. 30 m l i ochłodzenie. W y d a j n o ś ć 27,9 g ( 7 0 % ) .
m,64. 1,2,3-TRIBROMOPROPAN CH =CH-CH Br + Br C H B r CHBr C H B r 3
2
2
2
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z z a m k n i ę t y r u r k ą z chlorkiem w a p n i a , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z w t e r m o m e t r sięgający p r a w i e d o d n a k o l b y i c h ł o d z i się ją w m i e s z a n i n i e lodu z solą. D o k o l b y w l e w a się 182 g (132 m l , 1,5 m o l ) b r o m k u allilu (1) i 250 m l b e z w . c z t e r o c h l o r k u węgla (p. 11,1,7), a d o w k r a p l a c z a w l e w a się 255 g (80 m l , 1,6 m o l ) osuszonego b r o m u (p. 11,2,7). U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i gdy t e m p e r a t u r a r o z t w o r u obniży się d o —5°C, w k r a p l a się p o w o l i b r o m w t a k i m t e m p i e , a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 0 ° C (trwa t o o k . 9 0 m i n ) . N a s t ę p n i e r o z t w ó r o p o m a r a ń c z o w y m z a b a r w i e n i u ( b a r w a r o z t w o r u jest spo w o d o w a n a n i e z n a c z n y m n a d m i a r e m b r o m u ) p o z o s t a w i a się d o s a m o r z u t n e g o o g r z a n i a d o t e m p . p o k o j o w e j , stale mieszając (ok. 30 m i n ) , p o c z y m u s u w a się rozpuszczalnik p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem posługując się w y p a r k ą obrotową. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; n a j p i e r w p r z e c h o d z ą resztki c z t e r o c h l o r k u węgla, a następnie 1,2,3-tribromopropan w r z e w t e m p . 9 2 — 9 3 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) l u b 1 0 0 — 1 0 3 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) j a k o p r a w i e b e z b a r w n a ciecz. W y d a j n o ś ć 400 g ( 9 5 % ) . U w a g a . (1) B r o m e k allilu (p. 111,54) należy osuszyć bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i prze d e s t y l o w a ć ; d o t e g o p r e p a r a t u stosuje się frakcję z e b r a n ą w t e m p . 6 9 — 7 2 ° C . E , 4 . Chlorowcowanie pozycji allilowej. M e t o d a b e z p o ś r e d n i e g o w p r o w a d z a n i a b r o m u w pozycję allilową a l k e n u za p o m o c ą N - b r o m o s u k c y n o i m i d u z n a n a jest p o d nazwą reakcji Wohla-Zieglera. W tej reakcji b r o m o w a n i a stosuje się b e z w o d n e o d c z y n n i k i ( a b y u n i k n ą ć hydrolizy N - b r o m o i m i d u ) i zwykle p r o w a d z i się ją w e w r z ą c y m c z t e r o c h l o r k u węgla l u b w c h l o r o f o r m i e . P o s t ę p r e a k c j i m o ż n a śledzić dzięki t e m u , że w m o m e n c i e jej rozpoczęcia ciężki N - b r o m o s u k c y n o i m i d osiada n a dnie k o l b y , n a t o m i a s t p o w s t a j ą c y z niego s t o p n i o w o s u k c y n o i m i d u n o s i się k u p o w i e r z c h n i cieczy; m o ż n a więc u z n a ć , że r e a k c j a jest z a k o ń c z o n a , gdy cały osad w y p ł y n i e n a p o w i e r z c h n i ę (co m o ż n a stwier dzić przerywając n a c h w d ę mieszanie), K o n i e c reakcji m o ż n a p o t w i e r d z i ć (w p r z y p a d k u , g d y stosuje się r ó w n o m o l o w e ilości) d o d a j ą c k r o p l ę mieszaniny reakcyjnej d o z a k w a szonego r o z t w o r u j o d k u p o t a s u ze s k r o b i ą ; jeśli nie wydziela się jod, t o r e a k c j a jest z a k o ń c z o n a . P o oziębieniu odsącza się t r u d n o rozpuszczalny s u k c y n o i m i d , p r z e m y w a g o rozpuszczalnikiem, a p r o d u k t w y o d r ę b n i a się p r z e z destylację l u b krystalizację p o u p r z e d n i m usunięciu r o z p u s z c z a l n i k a . T o specyficzne w p r o w a d z e n i e a t o m u b r o m u w pozycję allilową jest p r o c e s e m w o l n o r o d n i k o w y m , k t ó r y o b e j m u j e p o w s t a w a n i e b r o m u cząsteczkowego w b a r d z o niewielkim stężeniu; p r a w d o p o d o b n i e z a c h o d z i t o w w y n i k u d z i a ł a n i a ś l a d o w y c h ilości b r o m o wodoru na bromoimid
Br Br R-CH <:H=CH R-ĆH-CH=CH
2
2
2Br
2
+ Br
>-R-ĆH-CH = C H
2
+ Br
»-R-CHBr.CH = C H
2
+
HBr
2
M o ż n a w y m i e n i ć d w a p r o s t e z a s t o s o w a n i a reakcji W o h l a - Z i e g l e r a . P i e r w s z y m z nich jest z a c h o d z ą c a z d o b r ą wydajnością p r z e m i a n a c y k l o h e k s e n u w 3 - b r o m o c y k l o h e k s e n ( I ) (p. 111,65), z k t ó r e g o p r z e z o d e r w a n i e b r o m o w o d o r u za p o m o c ą chinoliny, uzyskuje się l , 3 - c y k l o h e k s a d i e n ( I I ) z wydajnością 8 0 — 9 0 % (p.'m,9) Br
(I)
(H)
I n n y p r z y k ł a d to p r z e m i a n a k r o t o n i a n u m e t y l u w y - b r o m o k r o t o n i a n m e t y l u ( I I I ) (p. 111,66), b ę d ą c y p o ż y t e c z n y m w syntezie odczynnikiem. Z a s t o s o w a n i e t e g o z w i ą z k u w reakcji R e f o r m a c k i e g o (p. 111,173) u m o ż l i w i a przyłączenie (z m i e r n ą wydajnością) c z t e r o a t o m o w e g o ł a ń c u c h a w ę g l o w e g o d o węgla grupy k a r b o n y l o w e j R
1
CO R
2
+ BrCH
2
CH=CH •C0 CH —^-> 2
R^aom.CHa-CH^CH-COaCHs
3
benzen
(III) 111,65.
3-BROMOCYKLOHEKSEN
O
O
B
f
O
O
Wiele spośród prostych, niepodstawionych związków allilowych ma własności silnie drażniące, zarówno przy wdychaniu, jak i przy bezpośrednim zetknięciu ze skórą. Dla tego całą syntezę trzeba wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem, jak również trzeba zachować ostrożność przy posługiwaniu się produktem reakcji W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 39,4 g (0,20 m o l ) N - b r o m o s u k c y n o i m i d u (p. 11,2,5), 49,2 g (0,60 m o l ) świeżo destylowanego c y k l o h e k s e n u , 150 ml cztero c h l o r k u węgla i ok. 500 m g n a d t l e n k u d i b e n z o i l o w e g o (ostrożnie: p . U,2y5); p r z e d wsy p a n i e m d o k o l b y n a d t l e n e k t r z e b a osuszyć p r z e z odciśnięcie g o m i ę d z y k a w a ł k a m i b i b u ł y filtracyjnej. K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m i m i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j ; p o k r ó t k i m okresie indukcji r o z p o c z y n a się r e a k c j a . M i e s z a n i n a reakcyjna r o z g r z e w a się i ciężki, ż ó ł t a w y o s a d N - b r o m o s u k c y n o i m i d u z a c z y n a p r z e k s z t a ł c a ć się w b e z b a r w n y i lekki s u k c y n o i m i d , k t ó r y rozprzestrzenia się w o b r ę b i e całej m i e s z a n i n y . G d y t e m p o reakcji nieco o s ł a b n i e , k o l b ę przenosi się d o łaźni w o d n e j i ogrzewa d o wrzenia t a k d ł u g o , a ż cały N - b r o m r > s u k c y n o i m i d z o s t a n i e p r z e p r o w a d z o n y w s u k c y n o i m i d (ok. 1,5 h) (1). K o l b ę c h ł o d z i się, osad odsącza p r z y użyciu p o m p y w o d n e j i p r z e m y w a go niewielką ilością c z t e r o c h l o r k u węgla. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y c z t e r o c h l o r k o w e umieszcza się w kolbie Claisena i większość c z t e r o c h l o r k u węgla (tw. 7 7 ° C ) o r a z nie z m i e n i o n y c y k l o h e k s e n (tw. 8 3 ° C ) oddestylo wuje się, ogrzewając k o l b ę n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć (2) p o d d a j e się desty lacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . W pierwszej frakcji destyluje p o z o s t a ł a część c y k l o h e k s e n u i c z t e r o c h l o r e k węgla (ok. 50 g), p o c z y m desty luje frakcja g ł ó w n a (ok. 24 g) o tw. 7 2 — 7 7 ° C / 4 3 ^ ł 7 h P a (32—35 m m H g ) , k t ó r a z a w i e r a ok. 5 0 % p r o d u k t u , c o m o ż n a stwierdzić n a p o d s t a w i e G L C ; p r o d u k t ten pod czas stania szybko z m i e n i a b a r w ę n a brązową. P o p o n o w n e j destylacji p o d zmniejszo n y m ciśnieniem z użyciem krótkiej k o l u m n y V i g r e u x (12 c m ) uzyskuje się 14,4 g ( 4 5 % ) 3 - b r o m o c y k l o h e k s e n u , k t ó r y jest b e z b a r w n ą , ruchliwą cieczą; tw. 6 6 — 6 7 ° C / /26,7 h P a (20 m m H g ) . A n a l i z a m e t o d ą G L C wskazuje, że czystość p r o d u k t u w y n o s i 9 9 % ( 1 0 % oleju s i l i k o n o w e g o n a C h r o m o s o r b i e W , k o l u m n a o dług. 1,5 m , t e m p . 8 5 ° C , szybkość p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n , t 10,4 m i n ) . R
U w a g i . (1) C a ł k o w i t e p r z e r e a g o w a n i c m o ż n a potwierdzić zwilżając p a p i e r e k j o d o s k r o b i o w y kroplą r o z t w o r u reagującego. Jeśli r e a k c j a jest z a k o ń c z o n a , t o nie o b s e r w u j e się z a b a r w i a n i a p a p i e r k a . (2) W s k a z a n e jest, a b y k o l b a i n a s a d k a destylacyjna b y ł y w y p o s a ż o n e w szlify o w y m i a r a c h c o na>mniej 2 4 / 2 9 ; z a p o b i e g a t o s t r a t o m substancji z w i ą z a n y m z pienie n i e m się cieczy.
H L 6 6 . y - B R O M O K R O T O N I A N M E T Y L U (4-bromo~2-butenian CH -CH = C H - C 0 H + C H O H 3
2
3
*-CH -CH = C H - C 0 C H 3
CH -CO CH <:H = CH-C0 CH3 + | )NBr CH -CO 2
3
2
2
2
metylu)
3
CH -CO BrCH .CH=CH.CO CH + | >NH CH -CO a
2
z
3
2
Krotonian metylu. H a n d l o w y k w a s k r o t o n o w y n a l e ż y oczyścić p r z e z destylację 100 g k w a s u z k o l b y p o ł ą c z o n e j z c h ł o d n i c ą p o w i e t r z n ą i ogrzewanej za p o m o c ą ł a ź n i p o wietrznej (rys. I,34a). Czysty k w a s destyluje w t e m p . 180—182°C i p o oziębieniu k r y stalizuje, tt. 7 2 — 7 3 ° C ; w y d a j n o ś ć destylacji w y n o s i ok. 9 0 % . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 75 g (2,34 m o l ) bezw. m e t a n o l u , 5 g (2,7 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o r a z 50 g (0,58 m o l ) czystego k w a s u k r o t o n o w c g o i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 12 h. N a s t ę p n i e d o d a j e się w o d y , o d d z i e l a w a r s t w ę estru i r o z p u s z c z a ją w eterze. R o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się r o z c . r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u d o t ą d , a ż p r z e s t a n i e w y d z i e l a ć się gaz, suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i oddestylowuje eter z łaźni w o d n e j . P r o d u k t destyluje się zbierając frakcję k r o t o n i a n u m e t y l u w t e m p . 1 1 8 — 1 2 0 ° C ; w y d a j n o ś ć 40 g ( 6 9 % ) . y-Bromokrotonian metylu. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 36 g (0,2 m o l ) N - b r o m o s u k c y n o i m i d u , 20 g (0,2 m o l ) k r o t o n i a n u metylu i 60 m l bezw,, świeżo desty l o w a n e g o c z t e r o c h l o r k u węgla. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t ną n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 12 h ; w ciągu tego czasu cały o s a d p o w i n i e n w y p ł y n ą ć n a p o w i e r z c h n i ę cieczy. U t w o r z o n y s u k c y n o i m i d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością bezw. c z t e r o c h l o r k u węgla. Z przesączu u s u w a się r o z puszczalnik z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem sto sując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. y - B r o m o k r o t o n i a n m e t y l u z b i e r a się w temp. 7 7 — 7 8 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 31 g ( 8 6 % ) .
F. ESTRY KWASÓW NIEORGANICZNYCH P o d c h l o r y n y alkilów. Z w i ą z k i t e o t r z y m u j e się działając n a a l k o h o l s o d u i c h l o r e m w niskich t e m p e r a t u r a c h
wodorotlenkiem
R O H + N a O H + C l -»- ROC1 + H O + NaCl 2
a
P o d c h l o r y n y p i e r w s z o - i d r u g o r z ę d o w e są z w i ą z k a m i ł a t w o w y b u c h a j ą c y m i , g d y d z i a ł a n a n i e światło, a n a w e t w nieobecności światła ulegają o n e s z y b k i e m u r o z k ł a d o w i w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . W z g l ę d n i e t r w a ł y m związkiem jest p o d c h l o r y n butylu, k t ó r e g o synteza jest o p i s a n a w p . 111,67; j e d n a k n a w e t i w t y m p r z y p a d k u oczyszczanie p r o d u k t u przez destylację p r z e p r o w a d z a się t y l k o wtedy, g d y jest t o k o n i e c z n e . S y n t e z a p o d c h l o r y n u fer/-butylu nie s t a n o w i z a g r o ż e n i a , p o d w a r u n k i e m , że z a p e w n i się ścisłą k o n t r o l ę t e m p e r a t u r y p o d c z a s reakcji. I n n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a tego związku, p o l e g a j ą c a n a działaniu a l k o h o l e m terf-butylowym n a p o d c h l o r y n s o d u w obecności k w a s u o c t o w e g o , jest o p i s a n a w literaturze [27]. Związek ten jest u ż y t e c z n y m o d c z y n n i k i e m chlorującym, Siarczyny alkilów. S y m e t r y c z n e estry k w a s u s i a r k a w e g o (np., siarczyn p . 111,68) najlepiej o t r z y m y w a ć działając c h l o r k i e m tionylu n a a l k o h o l 2 R O H + S O C l -»• 0 = S ( O R ) 2
a
dibutylu,
+ 2HCJ
S i a r c z a n y alkilów. N i e p o l e c a się w y k o n y w a ć syntezy tych z w i ą z k ó w w l a b o r a t o r i u m , zresztą zwykle nie o p ł a c a się tego r o b i ć , g d y ż s u b s t a n c j e te są n i e d r o g i m i p r o d u k t a m i h a n d l o w y m i . E s t r y d i m e t y l o w y i d i e t y l o w y m o ż n a j e d n a k o t r z y m a ć , między innymi, działając k w a s e m chi orosut fon o w y m n a b e z w o d n y a l k o h o l ; u z y s k a n y w o d o r o s i a r c z a n p o d d a j e się n a s t ę p n i e destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, n p .
m , 6 7 . Podchloryn
butylu
343
CH3OH + C l S 0 H - * - C H O S 0 H + H C l 3
2CH
3
3
O SO3H -> C H O S O O . C H + H S O
S
3
r
3
3
+
T e s z e r o k o s t o s o w a n e o d c z y n n i k i alkilujące są n i e b e z p i e c z n y m i t r u c i z n a m i . W a r t o od w o ł a ć się d o j e d n e g o z p o p r z e d n i c h opisów (p. I L 2 J # ) . gdzie są d o k ł a d n i e o m ó w i o n e m e t o d y oczyszczania tych o d c z y n n i k ó w o r a z p o d a n e u w a g i n a t e m a t ich s t o s o w a n i a . F o s f o r y n y alkilów. F o s f o r y n y triałkilów [P(OR)a] o t r z y m u j e się z łatwością w r e a k c j i a l k o h o l u z t r ó j c h l o r k i e m fosforu w o b e c n o ś c i p i r y d y n y (np., fosforyn tributylu, p . 111,69)
3C3H5N - J - ( R O )
3 R O H + PC1 -f 3
3
+ 3C H NH}Cie
P
s
5
D o d a t e k p i r y d y n y d o reakcji jest k o n i e c z n y , w p r z e c i w n y m r a z i e wydzielający się c h l o r o w o d ó r reaguje z f o s f o r y n e m trialkilu, c o p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a c h l o r k u alkilu ( R O ) P + HCl
(RO)iHPO + RC3
3
F e n o l e reagują z odpowiednią ilością t r ó j c h l o r k u fosforu dając fosforyny triarylów, p r z y czym w t y m p r z y p a d k u nie m a p o t r z e b y d o d a w a n i a c z y n n i k a z a s a d o w e g o , g d y ż konkurencyjna reakcja powstawania chlorowcopochodnych arylów zachodzi w bardzo n i e z n a c z n y m stopniu. W reakcji r ó w n o m o l o w y c h ilości p i r o k a t e c h o l u i t r ó j c h l o r k u fosforu o t r z y m u j e się c h l o r o f o s f o r y n o-fenylenu (p. HI,70), k t ó r y jest o d c z y n n i k i e m s t o s o w a n y m w syntezie j o d k ó w alkilów, o czym była m o w a w p . HI,59. P r z e z hydrolizę c h l o r o f o s f o r y n u o-fenylenu z a p o m o c ą ściśle określonej ilości w o d y uzyskuje się p i r o fosforyn bis(o-fenylenu) (p. 111,71). F o s f o r a n y alkilów. E s t r y t e m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć z t l e n o c h l o r k u fosforu i a l k o h o l u w obecności p i r y d y n y (np., f o s f o r a n tributylu, p . 1X1,72) 3ROH + POCl + 3 C H N -* (RO) PO + 3C H NH}C1 3
5
S
3
S
5
D z i a ł a j ą c n a tlenochlorek fosforu j e d n y m l u b d w o m a m o l a m i a l k o h o l u u z y s k u j e się c h l o r o f o s f o r a n m o n o a l k i l o w y l u b e h l o r o f o s f o r a n dialkilowy, z k t ó r y c h p r z e z h y d r o l i z ę m o ż n a u z y s k a ć o d p o w i e d n i e f o s f o r a n y m o n o - l u b dialkilowe ROH + POCI
RO-POC1 -^.ROPO(OH)
3
2
2 R O H + P O C l - * (RO) POC1 3
3
(RO) PO(OH)
3
3
Borany alkilów. E s t r y t e powstają, g d y n a k w a s b o r o w y działa się a l k o h o l e m w t e m p e r a t u r z e wrzenia. P r z y o t r z y m y w a n i u b o r a n ó w wyższych alkoholi, tworzącą się w r e a k cji w o d ę u s u w a się p o d postacią m i e s z a n i n y a z e o t r o p o w e j , stosując destylację frakcyjną (np., b o r a o tributylu, p . 111,73). 3ROH + B(OH)
B(OR) + 3 H 0
3
3
2
Tiocyjaniany alkilów. O g ó l n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a tych estrów została zilustro w a n a n a p r z y k ł a d z i e tiocyjanianu p r o p y l u (p. 111,74). RBr + K S C N
o g r M W
; R-SCN + KBr
A z o t y n y alkilów. P o c h o d n e t e o t r z y m u j e się z łatwością działając n a a l k o h o l a z o t y n e m sodu w o b e c n a d m i a r u stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w t e m p . 0 ° C ROH + HONO
H j S O - t
> RONO + H O a
A z o t y n y alkilów są c e n n y m i o d c z y n n i k a m i nitrozującymi (np., p . 111,101); a z o t y n izopentylu jest p r o d u k t e m h a n d l o w y m . W p . 111,75 p o d a n o kilka p r z y k ł a d ó w o t r z y m y w a nia i n n y c h a z o t y n ó w . m,67.
PODCHLORYN
3
3
fórr-BUTYLU *
3
3
P o d wyciągiem zestawia się a p a r a t u r ę składającą się z k o l b y kulistej z t r z e m a szy j a m i p o j . 1 1, r u r k i w l o t o w e j dla g a z u , k t ó r a sięga p r a w i e d o d n a k o l b y , uszczelnionego
m i e s z a d ł a o r a z n a s a d k i w y l o t o w e j (rys. IV,2) w y p o s a ż o n e j w t e r m o m e t r sięgający w głąb k o l b y . W k o l b i e umieszcza się r o z t w ó r 40 g (1 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 250 m l w o d y i d o d a j e 37 g (47 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u /eri-bufylowego, a n a s t ę p n i e tyle w o d y (ok. 250 ml), a b y powstał j e d n o r o d n y r o z t w ó r . K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i z w o d ą z l o d e m i p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a przepuszcza się p r z e z r o z t w ó r dość m o c n y m s t r u m i e n i e m c h l o r (z butli d o g a z ó w ) t a k d ł u g o , d o p ó k i z a c h o d z i szybka a d s o r p c j a tego g a z u , a n a s t ę p n i e jeszcze p r z e z 30 m i n p r z e p u s z c z a się p o w o l n y s t r u m i e ń c h l o r u . N a l e ż y z w r a c a ć u w a g ę , a b y t e m p . m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o d c z a s tej operacji nie w z r o s ł a p o n a d 2 0 ° C . P r o d u k t przelewa się d o rozdzielacza, oddziela i o d r z u c a w a r s t w ę w o d n ą , a ż ó ł t o z a b a r w i o n ą w a r s t w ę górną p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e 25-ml p o r c j a m i 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u dotąd, aż w o d n y r o z t w ó r p o p r z e m y w a n i u nie w y k a z u j e odczynu k w a ś n e g o w o b e c czerwieni K o n g o , j a k o w s k a ź n i k a . N a koniec p r o d u k t p r z e m y w a się t r z y k r o t n i e zimną w o d ą i suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć p o d c h l o r y n u tert-bntyla w y n o s i 40*—50 g ( 7 4 — 9 2 % ) ; p r o d u k t s u r o w y jest zwykle w 9 8 % czysty. N a l e ż y g o p r z e c h o w y w a ć w b a r d z o d o b r z e z a m k n i ę t e j , ciemnej butelce; p a r y tego od c z y n n i k a są silnie łzawiące. 111.68.
SIARCZYN DIBUTYŁU
2 C H - ( C H ) C H O H + SOCJa —» C H • ( C H ) - O • SO • O • ( C H ) • C H 3
2
2
2
3
2
3
2
3
3
+ 2HCI
P o d wyciągiem zestawia się t a k ą a p a r a t u r ę , j a k a jest opisana w p . 111,51, stosując k o l b ę o p o j . 250 m l . W kolbie umieszcza się 4 0 g (24,5 ml, 0,33 m o l ) świeżo destylo w a n e g o c h l o r k u tionylu, a we w k r a p l a c z u 50 g (62 m l , 0,67 m o l ) bezw. 1-butanolu (tw. 116—117°C). K o l b ę c h ł o d z i się w lodzie i w k r a p l a w ciągu 1 h 1-butanol, mieszając p r z e z cały czas. W celu d o p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a o r a z dla usunięcia p o z o s t a ł e g o c h l o r o w o d o r u , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o wrzenia p r z e z n a s t ę p n ą g o d z i n ę , a n a s t ę p n i e p o d d a j e się ją destylacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m d o t ą d , a ż t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e do 120°C. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbie rając siarczyn dibutylu w t e m p . 1 1 6 — 1 1 8 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 55 g ( 8 5 % ) . Syntezy p o k r e w n e . S i a r c z y n d i m e t y l u . D o reakcji bierze się 21 g (27 m l , 0,67 m o l ) bezw. m e t a n o l u i 4 0 g (24,5 m l , 0,33 m o l ) c h l o r k u tionylu; tw. 1 2 6 ° C . w y d a j n o ś ć 30 g ( 8 4 % ) . S i a r c z y n dietylu. P r e p a r a t s p o r z ą d z a się z 31 g (40 ml, 0,67 m o l ) a b s o l u t n e g o eta nolu i 40 g (24,5 m l , 0,33 m o l ) c h l o r k u t i o n y l u ; tw. 156—157°C, wydajność 31 g ( 6 8 % ) . S i a r c z y n d i p e n t y h i . D o reakcji u ż y w a się 59 g (73 ml, 0,67 m o l ) 1-pentanolu i 40 g (24,5 m l , 0,33 m o l ) c h l o r k u tionylu; tw. l l l , 5 ° C / 6 , 7 h P a (5 m m H g ) , w y d a j n o ś ć 57 g ( 7 8 % ) . 111.69. F O S F O R Y N
TRIBUTYLU
3 C H C H C H C H O H + PC1 + 3 C H N -> ( C H C H C H C H 0 ) P + 3 C H N ) C 1 3
2
2
2
3
3
5
3
2
2
2
3
3
6
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 I, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e e h a n i c z n e , umieszcza się 74 g (91 m l , i 1,0 m o l ) 1-butanolu, 79 g (81 m l , 1,0 m o l ) p i r y d y n y (1) o r a z 250 m l bezw. eteru. D o k o l b y d o ł ą c z a się w k r a p l a c z z a w i e r a j ą c y m i e s z a n i n ę 46 g (29 m l , 0,33 m o l ) t r ó j c h l o r k u fosforu i 30 m l bezw. eteru, z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a . K o l b ę c h ł o d z i się w ł a ź n i l o d o w e j i powoli d o d a j e się r o z t w ó r t r ó j c h l o r k u fosforu, mieszając i u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y reagującej w p o b l i ż u 0 ° C . P o d o d a n i u całej ilości c h l o r k u m i e s z a się jeszcze p r z e z 15 m i n , odsącza c h l o r e k p i r y d y n i o w y p r z y p o m o c y p o m p y i p r z e m y w a go e t e r e m . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m sodu, eter u s u w a stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , a p o z o s t a ł o ś ć desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. F r a k c j ę fosforynu tributylu zbiera się w t e m p .
H Ł 7 1 . Pirofosforyn
fenylenu
345
1 0 5 — 1 1 0 ° C / 0 , 6 7 h P a (0,5 m m H g ) l u b 1 2 2 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 75 g ( 9 0 % ) . U w a g a . (1) J a k o o d c z y n n i k z a s a d o w y m o ż n a też z a s t o s o w a ć N , N - d i m e t y l o a n i l i n ę w ilości r ó w n o w a ż n e j m o l o w o . m,70.
CHLOROFOSFORYN
o-FENYLENU
OH
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , u s t a w i o n e j w łaźni w o d n e j , u m i e s z c z a się 110 g (1,0 m o l ) p i r o k a t e c h o l u zwilżając g o ok. 2 m l w o d y . K o l b ę w y p o s a ż a się w efektywne m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , długą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m i w k r a p l a c z o p o j . 250 m l . W y l o t c h ł o d n i c y ł ą c z y się z u r z ą d z e n i e m d o absorpcji gazu o dużej s p r a w n o ś c i (rys. I,50d). Z w k r a p l a c z a d o d a j e się w ciągu 15 m i n 206 g ( 1 3 ! m l , 1,5 m o l ) t r ó j c h l o r k u fosforu, energicznie p r z y t y m mieszając. Z a c h o d z i i n t e n s y w n e wydzielanie c h l o r o w o d o r u i z a w a r t o ś ć k o l b y dość s z y b k o zestala się, c o u n i e m o ż l i w i a dalsze mieszanie. M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 1 h w t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e o g r z e w a n a wrzącej łaźni w o d n e j . Z e s t a l o n a m a s a r e a k c y j n a t o p i się, dzięki c z e m u m i e s z a n i e z n ó w jest m o ż l i w e . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 2 h, mieszając, p o c z y m k o l b ę reakcyjną d o ł ą c z a się d o zestawu d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) ; p o m i ę d z y o d b i e r a l n i k i e m i p o m p ą w o d n ą instaluje się w y m r a ż a l n i k c h ł o d z o n y w mieszaninie a c e t o n — s u c h y lód. P r o d u k t destyluje się zbierając c h l o r o f o s f o r y n o-fenylenu j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 9 8 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) l u b 9 1 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . W y d a j n o ś ć w y n o s i 165 g ( 9 5 % ) ; p r o d u k t krystalizuje w l o d ó w c e , tt. 3 0 ° C . W w y m r a ż a l n i k u z b i e r a się 50 g t r ó j c h l o r k u fosforu. 111,71. P I R O F O S F O R Y N
BIS(o-FENYLENU)
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l w y p o s a ż a się w uszczelnione m i e s z a d ł o . W j e d n e j z b o c z n y c h szyj k o l b y u m i e s z c z a się r u r k ę w l o t o w ą d o g a z u sięgającą p r a w i e d o d n a k o l b y ; z a k o ń c z e n i e tej r u r k i jest z w ę ż o n e p r z e z rozciągnięcie jej tak, a b y w e w n ę t r z n a średnica w y n o s i ł a ok. 1 m m . D r u g i k o n i e c tej r u r k i ł ą c z y się z a p o m o c ą tulejki z węża p o l i e t y l e n o w e g o ze szklaną r u r k ą łącznikową, zgiętą p o d k ą t e m p r o s t y m , k t ó r a z kolei ł ą c z y się ( p o p r z e z n a s a d k ę z k r a n e m i z ł ą c z e m szlifowym 19/26) z p r o b ó w k ą o p o j . 30 m l zawierającą 4 g (0,22 m o l ) w o d y . W kolbie u m i e s z c z a się 87 g (0,5 m o l ) chlorofosforynu o-fenylenu (p. I H , 7 0 ) , p o czym w s t a w i a się ją d o ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 4 0 ° C i z a w a r t o ś ć jej energicznie się m i e s z a . D r u g ą z b o c z n y c h szyj k o l b y łączy się z p o m p ą w o d n ą i u s u w a p o w i e t r z e z a p a r a t u r y . N a s t ę p n i e o t w i e r a się k r a n p r o w a d z ą c y d o p r o b ó w k i , w której znajduje się w o d a ; w ten s p o s ó b w o d a zostaje w p r o w a d z o n a d o k o l b y r e a k c y j n e j p o d postacią p a r y . O p e r a c j a ta t r w a ok. 5 h, p r z e z c a ł y czas w ł a ź n i w o d n e j u t r z y m u j e się t e m p . 4 0 ° C . P r o d u k t destyluje się w o d n ą , za p o m o c ą k t ó r e j strat [tw. 9 8 ° C / 3 3 , 3 h P a p i r o f o s f o r y n j a k o frakcję n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 68
p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; n a j p i e r w stosuje się p o m p ę u s u w a się r o z p u s z c z o n y c h l o r o w o d ó r o r a z nie z m i e n i o n y sub(25 m m H g ) , 12 g ] , a następnie p o m p ą olejową zbierając wrzącą w t e m p . 1 4 6 — 1 5 0 ° C / 0 , 8 h P a (0,6 m m H g ) . W y d a j g ( 8 6 % , uwzględniając o d z y s k a n y s u b s t r a t ) .
111.72. F O S F O R A N T R I B U T Y L U 3CH ( C H ) C H O H + POCI — ^ 3
2
2
3
3
( C H - C H - C H - C H 0 ) P O + 3HC1 3
2
2
3
3
M o n t u j e się a p a r a t u r ę składającą się z 1-litrowej k o l b y z p ł a s k i m , d o s z l i f o w a n y m k o ł n i e r z e m w r a z z p o k r y w ą z k i l k o m a szyjami, c h ł o d n i c y z w r o t n e j o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , uszczelnionego m i e s z a d ł a , w k r a p l a c z a z k r ó t k ą nóżką o r a z z ter m o m e t r u . Z a r ó w n o w k r a p l a c z , j a k i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą należy zabezpieczyć r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie umieszcza się 111 g (137 ml, 1,5 m o l ) b e z w . 1-butanolu, 130 g (132,5 ml, 1,65 m o l ) bezw. p i r y d y n y o r a z 140 m i bezw. b e n z e n u , u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i oziębia k o l b ę w mieszaninie l o d u z solą a ż d o osiągnięcia t e m p . —5°C. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się 76,5 g (40,5 m l , 0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tio nylu (tw. 106—107°C) z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o n a d 10°C. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się d o ł a g o d n e g o wrzenia w ciągu 2 h, p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j . D o d a j e się 250 m l w o d y w celu r o z puszczenia chlorku p i r y d y n i o w e g o , oddziela w a r s t w ę benzenową, p r z e m y w a ją kilka k r o t n i e wodą, aż d o u z y s k a n i a o b o j ę t n e g o o d c z y n u w a r s t w y w o d n e j . W a r s t w ę benze n o w ą suszy się 10 g b e z w . siarczanu s o d u , u s u w a benzen p r z e z destylację p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m , a p r o d u k t destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. F o s f o r a n tributylu zbiera się w t e m p . 1 6 0 — 1 6 2 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) l u b 1 3 8 — 1 4 0 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 95 g ( 7 2 % ) . Jest t o ogólna m e t o d a o t r z y m y w a n i a o r t o f o s f o r a n ó w trialkilów. P o d o b n e w y d a j n o ś c i reakcji uzyskuje się w p r z y p a d k u fosforanu trimetyhi, tw. 6 2 ° C / 6 , 7 h P a (5 m m H g ) ; fosforanu trictylu, tw. 7 5 , 5 ° C / 6 , 7 h P a (5 m m H g ) ; fosforanu tripropylu, tw. 1 0 7 , 5 ° C / /6,7 h P a (5 m m H g ) ; fosforanu tri(izopropylu); tw. 8 3 , 5 ° C / 6 , 7 h P a (5 m m H g ) ; fosfo ranu tri(izobutybu); tw. 1 1 7 ° C / 7 , 3 h P a (5,5 m m H g ) ; o r a z fosforanu tripenrylu; tw. 167,5°C/6,7 h P a (5 m m H g ) . 111.73. B O R A N T R I B U T Y L U 3CH • CHi • CH - CH OH + H B 0 — — > ( C H C H - C H 2 - C H - 0 - ) B + 3 H 0 ' 3
v
2
2
3
3
3
3
2
3
2
A p a r a t u r a s k ł a d a się z k o l b y kulistej z d w o m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z o r a z w k o l u m n ę H e m p l a o d ł u g . 30 c m w y p e ł n i o n ą pierścieniami s z k l a n y m i l u h p o r c e l a n o w y m i o średnicy 6 m m (rys. I,90c i rys. 111,3), a l b o c a ł k o w i c i e szklaną k o l u m n ę D u f t o n a o dług. 30 c m (rys. I,95a); k o l u m n a frakcjonująca jest w y p o s a ż o n a w t e r m o m e t r i łączy się z w y d a j n ą chłodiucą destylacyjną o p o d w ó j n y m płaszczu chło d z ą c y m . W kolbie umieszcza się 62 g (1 m o l ) k w a s u b o r o w e g o cz.d.a., 333 g (412 m l , 4,5 m o l ) 1-butanolu i k i l k a k a w a ł k ó w p o r o w a t e j porcelany. M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się tak, a b y ł a g o d n i e w r z a ł a (np., w łaźni powietrznej l u b z a p o m o c ą płaszcza grzejnego); szybkość o g r z e w a n i a reguluje się w ten s p o s ó b , a b y w ciągu 30 m i n z e b r a ć 4 5 — 5 0 ml destylatu. T e m p e r a t u r a p a r n a szczycie k o l u m n y w y n o s i 9 1 ° C i nie z m i e n i a się p r z e z okres ok. 2 h ; w t y m czasie oddestylowuje m i e s z a n i n a a z e o t r o p o w a w o d y i 1-butanolu, k t ó r a rozdziela się na d w i e w a r s t w y i zawiera ok. 7 2 % wilgotnego alko h o l u . P o u p ł y w i e 1 h oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę destylatu, k t ó r ą s t a n o w i ł - b u t a n o l , suszy ją bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i z a w r a c a d o k o l b y reakcyjnej p r z y użyciu w k r a p l a c z a . C z y n n o ś c i te p o w t a r z a się p o u p ł y w i e 9 0 m i n o g r z e w a n i a . T e m p e r a t u r a na szczycie k o l u m n y p o w o l i w z r a s t a w m i a r ę , j a k o d d e s t y l o w u j e większa część w o d y . O g r z e w a n i e k o ń c z y się, g d y t e m p e r a t u r a osiągnie 110"—1I2°C (po u p ł y w i e o k o ł o 2 h ) . W kolbie z a m i a s t w k r a p l a c z a umieszcza się kapilarę połączoną ze ź r ó d ł e m a z o t u , a odbieralnik łączy się z c h ł o d n i c ą destylacyjną za p o m o c ą p r z e d ł u ż a c z a z bocz n y m t u b u s e m ; p r z e p r o w a d z a się destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z y c z y m k o l u m n ę frakcjonującą należy d o b r z e z a i z o l o w a ć . N a j p i e r w p r z e c h o d z i nie z m i e n i o n y b u t a n o l , p o c z y m t e m p e r a t u r a s z y b k o w z r a s t a ; w t e d y zmienia się odbieralnik i z b i e r a b o r a n tributylu w t e m p . 1 1 4 — 1 1 5 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) l u b 1 0 3 — 1 0 5 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 210 g ( 9 1 % ) (1),
S y n t e z a p o k r e w n a . B o r a n rripentyku D o reakcji bierze się 62 g (1 mol) k w a s u b o r o w e g o cz.d.a. i 396 g (490 m l , 4,5 m o i ) 1-pentanolu. Przez pierwszą g o d z i n ę o d d e s t y l o w u j e m i e s z a n i n a a z e o t r o p o w a składająca się w przybliżeniu z 4 4 % 1-pentanolu i 5 6 % w o d y (w t e m p . 9 5 ° C ) . N a s t ę p n i e t e m p e r a t u r a powoli w z r a s t a d o 136—137°C. N i e m a p o t r z e b y z a w r a c a n i a d o k o l b y reakcyjnej z e b r a n e g o w destylacie a l k o h o l u . W y d a j n o ś ć b o r a n u tripentylu w y n o s i 260 g ( 9 5 % ) ; tw. 146—14S°C/21,3 h P a (16 n i m H g ) . U w a g a . (1) Wszystkie b o r a n y alkilów ulegają s z y b k o hydrolizie p o d w p ł y w e m wil goci z powietrza, a z a t e m t r z e b a je p r z e c h o w y w a ć w n a c z y n i a c h całkowicie o d i z o l o w a n y c h od atmosfery, n p . za p o m o c ą zatyczek z elastycznej g u m y t y p u s e p t u m . Z u w a g i n a t o , d o z o w a n i e (pobieranie p r ó b e k ) t y c h związków p o w i n n o o d b y w a ć się z a p o m o c ą strzykawki. in,74. T I O C Y J A N I A N CH CH 3
PROPYLU
CHBr + K S C N
3
• C H C H C H S C N + KBr 3
2
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 ł z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z p o j . 250 m l . W kolbie u m i e s z c z a się 133 g (1,37 m o l ) tiocyjanianu p o t a s u cz.d,a. i 310 ml r e k t y f ! . a t u (95-proc. etanol), m i e s z a energicznie i o g r z e w a d o w r z e n i a . Z w k r a p l a c z a d o d a j e się w ciągu 15—20 m i n 154 g (113,5 m l , 1,25 mol) b r o m k u p r o p y l u (p. I I L 5 4 ) , obserwując p r z y t y m w y t r ą c a n i e się osadu b r o m k u potasu. M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia p r z e z 5 h , energicznie ją mieszając; m i e s z a n i e m u s i być silne, a b y nie d o p u ś c i ć d o „ p o d r z u c a n i a " cieczy. P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n y reakcyjnej odsącza się o s a d b r o m k u p o t a s u (1), k t ó r y p r z e m y w a się 75 ml rektyfikatu. Z przesączu oddestylowuje się możliwie j a k najwięcej alkoholu ogrzewając k o l b ę n a iaźni w o d n e j i stosując k r ó t k ą k o l u m n ę . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie z a d a j e się 125 ml w o d y i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę tiocyjanianu p r o p y l u . W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru, e k s t r a k t y eterowe łączy się z s u r o w y m tiocyjanian e m i suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu l u b m a g n e z u ; większość eteru oddestylowuje się z łaźni w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p r z e z s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą (np., d ł u g a , szklana k o l u m n a D u f t o n a , rys. I,90a, l u b k o l u m n a H e m p l a w y p e ł n i o n a p o r c e l a n o w y m i bądź s z k l a n y m i pierścieniami o średnicy 6 m m , rys. I,90c); k o l u m n a m u s i być d o b r z e z a i z o l o w a n a t a ś m ą azbestową, a w s k a z a n e jest też elektryczne p o d g r z e w a n i e k o l u m n y . N a j p i e r w p r z e c h o d z ą resztki eteru, etanolu i w o d y ( d o t e m p . 110°C), p o c z y m t e m p e r a t u r a s z y b k o wzrasta d o 1 6 4 — 1 6 5 ° C i p o z o s t a ł o ś ć destyluje r ó w n o m i e r n i e w t e m p . 165°C. W y d a j n o ś ć tiocyjanianu p r o p y l u wynosi 93 g ( 7 4 % ) . ;
U w a g a . (1) C u c h n ą c ą p o z o s t a ł o ś ć najlepiej usunąć z k o l b y reakcyjnej p r z e z d o d a n i e stęż. k w a s u a z o t o w e g o .
ostrożne
S y n t e z a p o k r e w n a . T i o c y j a n i a n b u t y l u . D o reakcji bierze się 133 g (1,37 m o l ) tiocyja n i a n u p o t a s u cz.d.a., 310 ml r e k t y f i k a t u i 172 g (135 m l , 1,25 m o l ) b r o m k u butylu. W y d a j n o ś ć tiocyjanianu butylu w y n o s i 126 g ( 8 7 % ) ; tw. 183—1S4°C. UI,75. A Z O T Y N P E N T Y L U C H ( C H ) ł CH OH + H N 0 — i — i CH ( C H ^ - C H j O N O + H 0 3
;
2
2
3
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e d u ż e j m o c y , w k r a p l a c z , k t ó r e g o r u r k a sięga d o d n a kolby, o r a z w t e r m o m e t r . K o l b ę oziębia się w mieszaninie l o d u z solą, w l e w a d o niej r o z t w ó r 95 g (1,38 m o l ) a z o t y n u sodu cz.d.a. w 375 m l w o d y i u r u c h a m i a m i e s z a d ł o . G d y t e m p e r a t u r a s p a d n i e d o 0 ° C (lub nieco poniżej) z w k r a p l a c z a d o d a j e się powoli, u p r z e d n i o o c h ł o d z o n ą d o t e m p . 0 ° C , mieszaninę 25 ml w o d y , 62,5 g (34 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 110 g (135 ml, 1,25 m o l ) 1-pentanolu. S z y b k o ś ć w k r a p l a n i a m u s i być t a k r e g u l o w a n a , a b y t e m p e r a t u r a u t r z y m y w a ł a się w g r a n i c a c h ± 1 ° C ; w k r a p l a n i e t r w a 4 5 — 6 0 m i n . M i e s z a n i n ę pozosta wia się n a 1,5 h, p o c z y m odsącza się o s a d siarczanu sodu (1). G ó r n ą w a r s t w ę a z o t y n u pentylu, k t ó r a m a ż ó ł t e z a b a r w i e n i e , oddziela się, p r z e m y w a ją r o z t w o r e m z a w i e r a j ą c y m
1 g w o d o r o w ę g l a n u s o d u o r a z 12,5 g c h l o r k u s o d u w 50 m l w o d y i suszy 5—7 g siarczanu m a g n e z u . U z y s k a n y s u r o w y a z o t y n pentylu (107 g, 7 3 % ) jest w y s t a r c z a j ą c o czysty d o wielu celów (2). Destyluje p r a w i e cały w t e m p . 104°C, ulegając w niewielkim s t o p n i u r o z k ł a d o w i ; tw. p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w y n o s i 2 9 ° C / 5 3 , 3 h P a (40 ram H g ) . U w a g i . (1) Wszelkie czynności z a z o t y n e m p e n t y l u , j a k r ó w n i e ż z a z o t y n a m i i n n y c h alkilów, należy w y k o n y w a ć z z a c h o w a n i e m o s t r o ż n o ś c i ; w d y c h a n i e ich p a r m o ż e wy w o ł a ć ból g ł o w y l u b bicie serca. Całą syntezę należy więc w y k o n y w a ć p o d d o b r z e d z i a ł a j ą c y m wyciągiem. (2) A z o t y n y alkilów r o z k ł a d a j ą się p o w o l i w czasie stania i p o w i n n y b y ć p r z e c h o w y w a n e w c h ł o d n y m miejscu. W s k a z a n e jest, a b y azotyny były z u ż y t e d o kolejnej reakcji w ciągu kilku dni, a najwyżej w ciągu d w ó c h tygodni o d chwili ich o t r z y m a n i a . P r o d u k t a m i r o z k ł a d u tych o d c z y n n i k ó w są: w o d a , tlenki azotu, a l k o h o l o r a z p r o d u k t y polimeryzacji aldehydu. S y n t e z y p o k r e w n e . A z o t y n h e k s y ł u . D o reakcji bierze się 95 g (1,38 m o l ) a z o t y n u s o d u cz.d.a. r o z p u s z c z o n e g o w 375 m l w o d y o r a z m i e s z a n i n ę 25 m l w o d y , 62,5 g (34 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 127,5 g (156 m l , 1,25 m o l ) 1-heksanolu. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u wynosi 124 g ( 7 6 % ) ; tw. 1 2 9 — 1 3 0 , 5 C l u b 5 2 ° C / 5 8 , 7 h P a (44 m m H g ) . A z o t y n butylu. U ż y w a się o d c z y n n i k ó w w t y c h s a m y c h ilościach, j a k p r z y o t r z y m y w a n i u azotynu heksylu, zastępując jedynie 1-heksanol 92,5 g (114 m l , 1,25 m o l ) 1-buta n o l u . W y d a j n o ś ć surowego p r o d u k t u w y n o s i 110 g ( 8 5 % ) . A z o t y n butylu w r z e w t e m p . 76,5—77,5°C p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m z n i e z n a c z n y m r o z k ł a d e m , n a t o m i a s t bez r o z k ł a d u destyluje w t e m p . 2 7 ° C / 5 7 , 3 h P a (43 m m H g ) . A z o t y n etylu. W k o l b i e p o j . 500 m l w y p o s a ż o n e j tak, j a k p o p r z e d n i o , r o z p u s z c z a się 38 g (0,55 m o l ) a z o t y n u sodu w 120 rai w o d y . R o z c i e ń c z a się 23 g (29 m l , 0,5 m o l ) etanolu r ó w n ą objętością w o d y i d o d a j e o s t r o ż n i e 25 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , p o c z y m p o n o w n i e rozcieńcza w o d ą d o 120 ml. O b a r o z t w o r y oziębia się w mieszaninie l o d u z solą d o t e m p . - 1 0 ° C , a n a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę k w a s u i a l k o h o l u d o d a j e się p o w o l i , w ciągu ok. 30 min, d o r o z t w o r u a z o t y n u s o d u , przez cały czas mieszając. M i e s z a n i n ę reakcyjną przenosi się d o oziębionego rozdzielacza, oddziela i o d r z u c a dolną w a r s t w ę w o d n ą , a w a r s t w ę a z o t y n u etylu s z y b k o p r z e m y w a się o c h ł o d z o n y m w lodzie 2-proc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u i suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. Jeśli t r z e b a , t o p r o d u k t m o ż n a p r z e c h o w y w a ć w p o s t a c i 50-proc. r o z t w o r u w a b s o l u t n y m etanolu w t e m p . 0 ° C , lecz w zasadzie należy go z u ż y ć m o ż l i w i e najszybciej p o o t r z y m a n i u ; tw. czystego a z o t y n u etylu w y n o s i 17°C. a
G. ETERY ALIFATYCZNE D w i e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a ilustrują syntezę eterów. 1. E l i m i n a c j a w o d y z d w ó c h cząsteczek a l k o h o l u w środowisku k w a ś n y m (p. 111,76). 2. R e a k c j a h a l o g e n k ó w alkilów z a l k o h o l a n a m i sodu (synteza W i l l i a m s o n a , p . m , 7 8 ) . G , l . O d w a d n i a n i e a l k o h o l i d o e t e r ó w . Eter dietylowy, ( C j H s ^ O , o t r z y m u j e się ogrze wając etanol z k w a s e m s i a r k o w y m d o t e m p . ok. 140°C i dodając kolejne porcje e t a n o l u w m i a r ę o d d e s t y l o w y w a n i a eteru ze ś r o d o w i s k a reakcji. Analogiczny „ p r o c e s ciągłej eteryfikacji" jest s t o s o w a n y w przemyśle. Bardziej o g ó l n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a przy o t r z y m y w a n i u eterów z a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h (np., eteru d i b u t y l o w e g o , p . 111,76) polega n a a z e o t r o p o w y m u s u w a n i u w o d y tworzącej się w reakcji 2RCH OH 2
HlSO
\
R CH
2
O CH
2
R + H O a
Z b y t silne o g r z e w a n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej nie jest w s k a z a n e , g d y ż w y s o k a t e m p e r a t u r a sprzyja reakcji eliminacji p r o w a d z ą c e j d o a l k e n u ; p o w s t a w a n i e a l k e n u jest d u ż o
111,76. Eter
dibutylowy
349
b a r d z i e j p r a w d o p o d o b n e w p r z y p a d k u alkoholi d r u g o r z ę d o w y c h , a w y j ą t k o w o ł a t w e dla trzeciorzędowych. O p i s a n a jest r ó w n i e ż synteza eteru d i c h l o r o m e t y l ó w o - m e t y l o w e g o , k t ó r y jest w a ż n y m o d c z y n n i k i e m służącym d o o t r z y m y w a n i a a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h (p. IV,129). E t e r ten z łatwością o t r z y m u j e się działając mieszaniną p i ę c i o c h l o r k u fosforu i t l e n o c h l o r k u . fosforu oa m r ó w c z a n metylu (p. 111,77). Eter chi o r o m e t y l o w o-metyl o w y o r a z eter bis(chlorom etyl o w y ) ( Q C H J - 0 * C H 2 C 1 ) , p o d o b n i e j a k kilka i n n y c h o d c z y n n i k ó w służących d o a l k i l o w a n i a , w y k a z u j ą w ł a s n o ś c i r a k o t w ó r c z e , co z o s t a ł o s t w i e r d z o n e w d o ś w i a d c z e n i a c h ze z w i e r z ę t a m i ( p a t r z t a k ż e p . FV,33); n i e m a d o t ą d doniesień n a t e m a t analogicznie g r o ź n y c h w ł a s n o ś c i eteru dichlorometylowo-metylowego, jednak rozwaga nakazuje zachowanie odpowiedniej ostrożności p r z y p r a c y z t y m związkiem. IO/76. E T E R
DIBUTYLOWY S
2CH3-CH2 C H C H O H — ^ 1 ( C H - C H - C H 2 . C H ) 0 + H 0 W a r u n k i e m p o m y ś l n e g o w y n i k u tej syntezy jest użycie a p a r a t u D e a n a S t a r k a , w k t ó r y m a u t o m a t y c z n i e oddziela się p o w s t a j ą c a w r e a k c j i w o d a (tzw. n a s a d k a d o a z e o t r o p o w e g o u s u w a n i a w o d y ) . Ilość w o d y , j a k ą t r z e b a u s u n ą ć z a k ł a d a j ą c ilościową p r z e m i a n ę a l k o h o l u (0,67 m o l ) w eter, w y n o s i 6,0 g (0,33 mol). M o n t u j e się a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą na rys. 111,2; k o l b a 1 m a p o j e m n o ś ć 250 ml. R u r k ę 2, będącą częścią s k ł a d o w ą a p a r a t u D e a n a - S t a r k a , w k t ó r e j n a s t ę p u j e rozdzielanie się w o d y , w y p e ł n i a się w o d ą i następnie o d l e w a od niej 6 m l (czyli ilość, j a k a m a p o w s t a ć w reakcji). D o k o l b y 1 w l e w a się 49 g (61 m l , 0,67 m o l ) 1-butanolu o r a z 16 g (9 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . a
a
3
2
2
2
2
R y s . 111,2. A p a r a t u r a d o s y n t e z y eteru d i b u t y l o w e g o : 1 — k o l b a , 2 — rurka rozdzielająca
K o l b ę o g r z e w a się ł a g o d n i e n a siatce a z b e s t o w e j t a k , a b y ciecz w r z a ł a i s k r a p l a ł a się w c h ł o d n i c y . W o d a i 1-butanol zbierają się w r u r c e 2, gdzie n a s t ę p u j e s a m o c z y n n e rozdzielenie t y c h d w ó c h cieczy, p r z y c z y m w o d a o p a d a n a d n o r u r k i 2, a lżejszy od niej 1-butanol spływa z p o w r o t e m d o k o l b y . O g r z e w a n i e p r o w a d z i się t a k d ł u g o , a ż t e m p e r a t u r a w e w n ą t r z k o l b y w z r o ś n i e d o 1 3 4 — 1 3 5 ° C (po u p ł y w i e 30—40 m i n ) . W ciągu tego czasu w r u r c e 2 p r z y b y w a o k . 5—6 m l w o d y i r e a k c j ę m o ż n a u z n a ć z a z a k o ń c z o n ą . Dalsze o g r z e w a n i e p o w o d u j e j e d y n i e silne ściemnienie cieczy w kolbie o r a z p o w s t a w a n i e n a d z w y c z a j ł a t w o p a l n e g o 1-butenu, M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ostyg nięcia l u b c h ł o d z i k o l b ę bieżącą w o d ą . Z a w a r t o ś ć k o l b y o r a z n a s a d k i przelewa się d o rozdzielacza, w k t ó r y m znajduje się 100 m l w o d y , d o b r z e w y t r z ą s a i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę składającą się z s u r o w e g o eteru o r a z niewielkiej ilości wyjściowego a l k o h o l u . S u r o w y eter wytrząsa się p r z e z 2—3 m i n z 25 m l z i m n e g o , 50-proc. (wag.) r o z t w o r u k w a s u s i a r k o w e g o (20 m l stęż. k w a s u i 35 m l w o d y ) (1), oddziela g ó r n ą w a r s t w ę i p o w t a r z a ekstrakcję n a s t ę p n ą 25-ml porcją k w a s u . N a k o n i e c p r z e m y w a się d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l w o d y i suszy 2 g bezw. c h l o r k u w a p n i a (2). Sączy się p r z e z f a ł d o w a n y sączek d o k o l b y destylacyjnej p o j . 50 m l i destyluje. Eter d i b u t y l o w y zbiera się w t e m p . 139—142°C. W y d a j n o ś ć 15 g ( 3 4 % ) . U w a g i . (1) P r z y rozdzielaniu w y k o r z y s t u j e się t o , że a l k o h o l b u t y l o w y r o z p u s z c z a się w 50-proc. (wag.) k w a s i c s i a r k o w y m , zaś eter d i b u t y l o w y r o z p u s z c z a się t y l k o w nie wielkim s t o p n i u . (2) W i n n y m sposobie w y o d r ę b n i a n i a e t e r u d i b u t y l o w e g o w y k o r z y s t u j e się r o z p u s z czalność 1-butanolu w n a s y c . r o z t w o r z e c h l o r k u w a p n i a , w k t ó r y m eter d i b u t y l o w y jest s ł a b o r o z p u s z c z a l n y . M i e s z a n i n ę reakcyjną oziębia się w lodzie, p r z e n o s i d o rozdzie l a c z a i p r z e m y w a ją d o k ł a d n i e 100 m l 2,5—3 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u ; w a r s t w a w o d n a p o p r z e m y c i u p o w i n n a być alkaliczna w o b e c l a k m u s u . Z kolei p r z e m y w a się ją 30 m l w o d y , a n a s t ę p n i e 30 m l n a s y c . r o z t w o r u c h l o r k u w a p n i a i suszy 2—3 g bezw. chlorku wapnia. Syntezy pokrewne. Eter dipentylowy. D o reakcji bierze się 58,7 g (72 m l , 0,67 m o l ) 1-pentanolu (tw. 136—137°C) i 8 g (4,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . O b l i c z o n a ilość w o d y (6 m l ) zbiera się p o u p ł y w i e ok. 90 m i n , a t e m p . w e w n ą t r z k o l b y w z r a s t a d o 1 5 7 ° C M i e s z a n i n ę reakcyjną destyluje się z p a r ą w o d n ą , oddziela g ó r n ą w a r s t w ę destylatu i suszy ją b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u . P r o d u k t destyluje się z k o l b y o p o j . 50 m l , zbierając frakcje o tw.: (a) 1 4 5 — I 7 5 ° C (15 g), (b) 1 7 5 — 1 8 5 " C (9 g) i (c) 1 8 5 — 1 9 0 ° C ( g ł ó w n i e 185—185,5°C) (15 g). F r a k c j e (a) i (b) łączy się, ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z 3 g sodu i destyluje z n a d a l k o h o l a n u s o d u i n a d m i a r u s o d u ; o t r z y m u j e się 11 g dość czystego eteru d i p e n t y l o w e g o . C a ł k o w i t a ilość p r o d u k t u p o p o ł ą c z e n i u z frakcją (c) w y n o s i 26 g ( 4 9 % ) . Z u p e ł n i e czysty p r o d u k t , o tw. 1 8 4 — 1 8 5 ° C , uzyskuje się p o p o w t ó r n e j destylacji z n a d niewielkiej ilości sodu (p. I,3,B*5(iv) o niszcze n i u resztek s o d u ) . E t e r di(izopentylowy). P o s t ę p u j e się t a k s a m o , jak p r z y o t r z y m y w a n i u eteru dipenty l o w e g o . D o reakcji bierze się 58,7 g (73 m l , 0,67 m o l ) 3 - m e t y l o - l - b u t a n o l u ; t e m p e r a t u r a w e w n ą t r z k o l b y w z r a s t a d o 1 4 8 — 1 5 0 ° G Z b i e r a się frakcje o tw. 1 3 5 — 1 5 0 ° C (16 g), 1 5 0 — 1 6 8 ° C (12 g) i 1 6 8 — 1 7 4 ° C (12 g). P o destylacji z n a d sodu w y d a j n o ś ć e t e r u di(izopentylowego) o tw. 170—171,5°C w y n o s i 28 g ( 5 3 % ) . E t e r diheksylowy. D o reakcji bierze się 68 g (83 m l , 0,67 m o l ) 1-heksanolu (tw. 156—157°C) i ogrzewa d o t ą d , aż t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e d o 180°C. M i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o w o d y , oddziela g ó r n ą w a r s t w ę , p r z e m y w a ją d w u k r o t n i e 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, następnie w o d ą i suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u . Destyluje się zbierając frakcje o tw. (a) 160—221 ° C (23 g) i (b) 2 2 1 — 2 2 3 ° C (23 g). F r a k c j ę (a) o g r z e w a się d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą z 5 g sodu i destyluje z n a d n a d m i a r u s o d u , uzyskując d o d a t k o w o 13 g p r a w i e czystego e t e r u d i h e k s y l o w e g o (frakcja c). F r a k cje (b) i (c) łączy się i destyluje z n a d m a ł e j ilości s o d u . Czysty eter d i h e k s y l o w y (26 g, 4 2 % ) zbiera się w t e m p . 2 2 1 , 5 — 2 2 3 ° G
111,77. E T E R HCO.CH3
DIOSLOROMETYLOWO-METYLOWy
F C W P O C
'
3 J
Cl CH.Q.CH 2
3
P o d wyciągiem m o n t u j e się a p a r a t u r ę składającą się z k o i b y kulistej z t r z e m a szyja m i p o j . 500 m l , w k r a p l a c z a , m i e s z a d ł a m e c h a n i c z n e g o , t e r m o m e t r u o r a z c h ł o d n i c y z w r o t n e j ; t e r m o m e t r i c h ł o d n i c a z w r o t n a są z a i n s t a l o w a n e za p o ś r e d n i c t w e m d w u d r o ż nej n a s a d k i (rys. 1,1 l a ) . C h ł o d n i c ę i w k r a p l a c z z a b e z p i e c z a się r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . W k o l b i e u m i e s z c z a się 50 m l t l e n o c h l o r k u fosforu i 156 g (0,75 m o l ) pięcioc h l o r k u fosforu, a w e w k r a p ł a c z u 48 g (49 m l , 0,8 m o l ) m r ó w c z a n u m e t y l u . Z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się d o t e m p . 1 0 ° C i w k r a p l a d o niej m r ó w c z a n m e t y l u w t a k i m t e m p i e , a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej nie w z r o s ł a p o n a d 2 0 ° C ( t r w a t o ok. 1 h). P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a u s u w a się ł a ź n i ę l o d o w ą i m i e s z a n i n ę miesza się d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a p i ę c i o c h l o r k u fosforu, p r z y c z y m należy u t r z y m y w a ć t e m p . poniżej 3 0 ° C p r z e z d o r y w c z e c h ł o d z e n i e k o i b y . N a s t ę p n i e u s u w a się m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę , t e r m o m e t r i w k r a p l a c z , b o c z n e szyje k o l b y z a m y k a się k o r k a m i , a w ś r o d k o w e j szyi umieszcza się z w y k ł ą n a s a d k ę destylacyjną. D o k o l b y w p r o w a d z a się „ d r z a z g ę s o s n o w ą " , k t ó r a służy j a k o czynnik z a p o b i e g a j ą c y p r z e g r z e w a n i u (1); n a s a d k ę łączy się z chłodnicą, d o k t ó r e j d o ł ą c z a się o d b i e r a l n i k za p o ś r e d n i c t w e m p r z e d ł u ż a c z a d o destylacji p r ó ż n i o w e j . M i e s z a n i n ę reakcyjną destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) , ogrze wając n a łaźni w o d n e j o t e m p . ok. 6 0 ° C , destylat zbiera się w k o ł b i e o c h ł o d z o n e j d o t e m p . od - 2 5 d o —30°C w ł a ź n i zawierającej a c e t o n i s u c h y lód l u b lód w solą. Z b i e r a się 209 g destylatu, k t ó r y jest m i e s z a n i n ą eteru di chi o r o m e t y i o w o-metyl o w e g o (tw. 85°C) o r a z t l e n o c h l o r k u f o s f o r u (tw. 1 0 5 ° C ) . M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji frak c y j n e j p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m p r z y użyciu k o l u m n y o d ł u g . 50 c m w y p e ł n i o n e j s z k l a n y m i h e l i s k a m i i w y p o s a ż o n e j w p ł a s z c z grzejny; u t r z y m u j e się t e m p e r a t u r ę płasz cza ok. 6 0 ° C , a stopień deflegmacji u s t a l a ok. 1:8 (p. L26). Z b i e r a się frakcję wrzącą w z a k r e s i e o d 82 d o 9 5 ° C i p o n o w n i e p o d d a j e się ją f r a k c j o n o w a n i u , u z y s k u j ą c 70 g ( 7 6 % ) czystego eteru di chi o r o m e t y l o w o - m c t y l o w e g o o tw. 8 5 ° C . P r o d u k t t r z e b a zabez pieczyć p r z e d wilgocią atmosferyczną. U w a g a . (1) M o ż n a r ó w n i e ż w bocznej szyi k o l b y z a i n s t a l o w a ć k a p i l a r ę d o w p r o w a d z a n i a p o w i e t r z a , ale p o d w a r u n k i e m , że p o w i e t r z e to z o s t a n i e p r z e d t e m o s u s z o n e ; p r o d u k t ulega b o w i e m r o z k ł a d o w i p o d w p ł y w e m wilgoci. G , 2 . Synteza Williamsona. Reakcja polega na mikleofilowym r o w c a w h a l o g e n k u alkilu p r z e z j o n a l k o k s y l a n o w y RC?-—*RA
*-R-0-R +
podstawieniu
chlo
9
I
M e t o d a t a jest szczególnie p r z y d a t n a d o o t r z y m y w a n i a m i e s z a n y c h e t e r ó w . N a t o m i a s t d z i a ł a n i e silnie z a s a d o w y c h j o n ó w a l k o k s y l a n o w y c b n a h a l o g e n k i d r u g o - i trzeciorzę d o w e p r o w a d z i w b a r d z o d u ż y m stopniu d o u t w o r z e n i a a l k e n u . Z a t e m etery z a w i e r a j ą c e d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e g r u p y alkilowe m o ż n a o t r z y m y w a ć w syntezie W i l l i a m s o n a j e d y n i e działając o d p o w i e d n i m i j o n a m i a l k o k s y l a n o w y m i n a p i e r w s z o r z ę d o w y h a l o g e n e k alkilu R C O ? + R' C H B r — - * R C . O R ' + B r 3
2
ffl,78.
ETER
CsH, - CH OH Ł
z
G
3
ETYLOWO-HEKSYLOWY C H*! • S
CH o1 N i * *\ CU
2
CH
C H, S
t
CH
2
O •CH
2
CH
3
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o u e j w c h ł o d n i c ę Liebiga j a k o c h ł o d n i c ę z w r o t ną, umieszcza się 204 g (250 m l , 2 m o l ) bezw. 1-heksanolu i w p r o w a d z a się 5,75 g {0,25 m o l ) oczyszczonego s o d u (p. 11,2,55) w m a ł y c h k a w a ł k a c h , p o c z y m o g r z e w a d o w r z e n i a d o t ą d , aż cały s ó d p r z e r e a g u j e (ok. 2 h). N a s t ę p n i e z w k r a p l a c z a u m i e s z c z o n e g o n a szczycie c h ł o d n i c y w p r o w a d z a się 39 g (20 ml, 0,25 m o l ) j o d k u etylu i o g r z e w a d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2 h, o b s e r w u j ą c s t o p n i o w e w y p a a a n i e j o d k u s o d u .
A p a r a t u r ę przystosowuje się d o destylacji i o d d e s t y l o w u j e s u r o w y eter w t e m p . 1 4 3 — 1 4 8 ° C (27 g). P o o c h ł o d z e n i u k o l b y p o n o w n i e m o n t u j e się c h ł o d n i c ę zwrotną, j a k p o p r z e d n i o , dodaje następną p o r c j ę 5,75 g (0,25 m o l ) oczyszczonego s o d u , o g r z e w a aż wszystek sód p r z e r e a g u j e l u b też p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę reakcyjną n a n o c , a b y p r z e z ten czas sód zdążył p r z e r e a g o w a ć . D o d a j e się następną porcję 39 g (20 m!, 0,25 m o l ) j o d k u etylu, ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 2 h i o d d e s t y l o w u j e eter, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 143—148°C. O b y d w a destylaty łączy się i u s u w a większość z a w a r t e g o w s u r o w y m eterze a l k o h o l u p r z e z o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną w ciągu 2 h z d u ż y m n a d m i a r e m s o d u , a n a s t ę p n i e destyluje się t a k d ł u g o , j a k d ł u g o p r z e c h o d z i ciekły destylat. U z y s k a n ą ciecz destyluje się jeszcze r a z z n a d kilku g r a m ó w s o d u , stosując przy t y m k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. Eter etylow o - h e k s y l o w y zbiera się w t e m p . 1 4 0 — 1 4 3 ° C ; w y d a j n o ś ć 30 g ( 4 6 % ) . Jeśli p o d c z a s tej destylacji ulegnie reakcji większa ilość s o d u , o z n a c z a t o , że a l k o h o l nie z o s t a ł jeszcze c a ł k o w i c i e usunięty; wtedy p o w t a r z a się destylację eteru z n a d n o w e j , niewielkiej porcji sodu (p. I,3,B,5(iv) — w s k a z ó w k i n a t e m a t niszczenia resztek s o d u ) . Syntezy p o k r e w n e . E t e r h e k s y l o w o - m e t y l o w y . D o reakcji b i e r z e się 204 g (250 m l , 2 m o l ) 1-heksanolu, d w a r a z y p o 5,75 g (całk. ilość 0,5 mol) oczyszczonego sodu o r a z d w a r a z y p o 35,5 g (2 X 15.6 m l , całk. ilość 0,5 mol) j o d k u m e t y l u . W y d a j n o ś ć eteru h e k s y ł o w o - m e t y l o w e g o (tw. 1 2 5 — 1 2 ć ° C ) w y n o s i 4 2 g (72%)E t e r b u t y l o w o - m e t y l o w y . D o reakcji bierze się 148 g (183 m l , 2 m o l ) 1-butanolu, d w a r a z y p o 5,75 g (0,5 m o l ) o c z y s z c z o n e g o sodu o r a z d w a r a z y p o 35 g (2 X 15,6 m l c a ł k . ilość 0,5 mol) j o d k u m e t y l u . W y d a j n o ś ć eteru b u t y l o w o - m e t y l o w e g o , tw. 70—71 ° C , w y n o s i 31 g ( 7 0 % ) . E t e r b u t y l o w o - f e n y l o w y . O d w a ż a się 11,5 g (0,5 m o l ) oczyszczonego sodu i umiesz cza g o w suchej kolbie kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m . D o k o l b y d o d a j e się 250 m l a b s o l u t n e g o etanolu. Jeśli reakcja z a c h o d z i tak g w a ł t o w n i e , że a l k o h o l nie zostaje c a ł k o w i c i e s k r o p l o n y w c h ł o d n i c y , w ó w c z a s k o l b ę chłodzi się strumieniem z i m n e j w o d y l u b owija ją m o k r y m r ę c z n i k i e m , a ż u s t a ; J e burzliwy przebieg reakcji. A l k o h o l u nie należy schłodzić n a d m i e r n i e , b o w i e m w t a k i m p r z y p a d k u rozpuszczenie resztek sodu będzie t r w a ł o b a r d z o d ł u g o . P o rozpuszczeniu się sodu d o d a j e się r o z t w ó r 47 g (0,5 mol) czystego fenolu w 50 m l a b s o l u t n e g o etanolu i wstrząsa się kolbą. Z m a ł e g o w k r a p l a c z a , u m o c o w a n e g o n a szczycie chłodnicy, d o d a j e się w ciągu 15 m i n 133 g (82,5 m l , 0,72 mol) j o d k u butylu (p. III,58) l u b r ó w n o w a ż n ą ilość b r o m k u butylu (p. 111,54) wstrząsając jednocześnie kolbą. R o z t w ó r o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 3 h, n a s t ę p n i e k o l b ę łączy się z zestawem d o destylacji i ogrzewając n a łaźni w o d n e j o d d e s t y l o w u j e możliwie jak najwięcej a l k o h o l u (destylację znacznie przyspiesza owinięcie nieogrzewanej części k o l b y k a w a ł k i e m t k a n i n y ) . D o p o zostałości w kolbie d o d a j e się w o d y , oddziela w a r s t w ę organiczną i p r z e m y w a ją d w u k r o t n i e 25 ml p o r c j a m i 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, n a s t ę p n i e kolejno w o d ą , r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m i wodą. Suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u , destyluje i z b i e r a eter butylowo-fenylowy w t e m p . 2 0 7 — 2 0 8 ° C . W y d a j n o ś ć 60 g ( 8 0 % ) .
H. ALDEHYDY ALIFATYCZNE N a s t ę p u j ą c e m e t o d y ilustrują syntezę a l d e h y d ó w alifatycznych. I . K o n t r o l o w a n e utlenianie l u b o d w o d o r n i a n i e a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h (p. 1 1 1 , 7 9 i 111,80) 2. U d e n i a j ą c e rozszczepienie 1,2-dioli (p. HI,82) 3. Ozonoliza o d p o w i e d n i o p o d s t a w i o n y c h a l k e n ó w (p. III,83) 4. R e d u k c j a nitryli p o p r z e z c h l o r o w o d o r k i a l d i m i n (p. 111,84) 5. R e a k c j a związków G r i g n a r d a z o r t o m r ó w c z a n e m trietylu (p. 111,85) 6. H y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a a ^ - e p o k s y e s t r ó w (estrów glicydowych) (p. 111,86)
H,l. Kontrolowane utlenianie l u b odwodornienie alkoholi pi erwszorzęd o w y c h . P r o s t e a l d e h y d y m o ż n a o t r z y m a ć z z a d o w a l a j ą c ą wydajnością przez utlenianie o d p o w i e d n i c h a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h za p o m o c ą r o z t w o r u d w u c h r o m i a n u sodu w r o z c i e ń c z o n y m k w a s i e s i a r k o w y m ( n p . a l d e h y d m a s ł o w y , p . 111,79). A b y u n i k n ą ć dalszego utleniania a l d e h y d u d o o d p o w i e d n i e g o k w a s u u s u w a się g o możliwie j a k najszybciej p r z y użyciu k o l u m n y frakcjonującej. R
CHjOH^RCHO
G ł ó w n y m p r o d u k t e m u b o c z n y m tej reakcji jest ester, k t ó r y p o w s t a j e w w y n i k u utlenia n i a p o ś r e d n i o t w o r z ą c e g o się h e m i a c e t a l u R• C H O H + R C H O ^ ± R• C H 0 C H ( O H ) R - * - R - C H 0 CO R 2
2
2
Z a d o w a l a j ą c e w y d a j n o ś c i a l d e h y d ó w u z y s k u j e się zazwyczaj przepuszczając p a r y alko h o l u n a d o g r z e w a n y m , o s a d z o n y m n a p u m e k s i e k a t a l i z a t o r e m miedz-tlenek c h r o m u ( p . 111,80). A l d e h y d o c t o w y m o ż n a o t r z y m a ć w w y n i k u depolimeryzacji p a r a a l d e h y d u (p. 111,81); p o d o b n i e d e p o l i m e r y z a c j a p a r a f o r m a l d e h y d u stanowi d o g o d n y s p o s ó b u z y s k i w a n i a bez w o d n e g o f o r m a l d e h y d u (p. 111,33). 211,79. A L D E H Y D M A S Ł O W Y CH
3
(CH
2 > 2
CH OH 2
^ ^ ^ ^ . ( C H ^ C H O
Zestawia się a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą n a rys. 111,3. W kolbie o p o j . 500 m l umiesz c z o n a jest k o l u m n a H e m p l a w y p e ł n i o n a 6 m m pierścieniami s z k l a n y m i l u b p o r c e l a n o -
Rys. m,3.
Zestaw
aparatury
do
ulkniania
I - b u i a n o l u d o aldehydu,
masłowego
w y n i i (1); o d b i e r a l n i k c h ł o d z o n y jest p o t ł u c z o n y m l o d e m l u b zimną w o d ą . O d w a ż k ę 56 g d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u s o d u (0,188 m o l ) r o z p u s z c z a się w 300 m l w o d y i d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się ostrożnie, m i e s z a j ą c , 40 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . W k o l b i e umieszcza się 41 g (51 m l , 0,55 m o l ) 1-butanolu o r a z kilka m a ł y c h k a w a ł k ó w p o r o w a t e j porcelany. A l k o h o l o g r z e w a się d o w r z e n i a , a n a s t ę p n i e w ciągu 20 m i n w k r a p l a się z w k r a p l a c z a r o z t w ó r d w u c h r o m i a n u . U t l e n i a n i e a l k o h o l u d o a l d e h y d u m a s ł o w e g o przebiega z wydzieleniem ciepła, t y m niemniej k o n i e c z n e jest o g r z e w a n i e k o l b y t a k , a b y m i e s z a n i n a r e a k c y j n a w r z a ł a energicznie i u t r z y m y w a n a b y ł a ciągła destylacja. T e m p . n a w i e r z c h o ł k u k o l u m n y nie p o w i n n a j e d n a k p r z e k r o c z y ć 8 0 — 8 5 ° C . P o d o d a n i u całej ilości ś r o d k a utleniającego m i e s z a n i n ę o g r z e w a się p r z e z 15 m i n i zbiera frakcję wrzącą d o t e m p . 9 0 ° C . O d destylatu oddziela się w o d ę i p o z o s t a ł o ś ć (29 g) suszy się p r z e z 30—60 m i n p r z e z d o d a n i e 3 — 4 g bezw. s i a r c z a n u s o d u . W t y m czasie odłącza się k o l u m n ę destylacyjną, p r z e m y w a się szklane l u b p o r c e l a n o w e pierście n i e a c e t o n e m i suszy, p r z e d m u c h u j ą c g o r ą c y m p o w i e t r z e m . K o l u m n ę umieszcza się w kolbie o p o j . 100 m l i m o n t u j e zestaw d o destylacji j a k p o p r z e d n i o (bez w k r a p l a c z a ) . W y s u s z o n y destylat umieszcza się w kolbie, destylaeję p r o w a d z i się p o w o l i ( 1 — 2 k r o p l e n a 1 s) i j a k o aldehyd m a s ł o w y z b i e r a się całą ciecz wrzącą p o n i ż e j 7 6 ° C . W y d a j n o ś ć 13 g ( 3 2 % ) . Czysty a l d e h y d m a s ł o w y w r z e w t e m p . 7 4 , 5 ° C . U w a g a . (1) W y p e ł n i e n i e m a w przybliżeniu w y m i a r y 15 c m X 1,5 c m . M o ż n a r ó w nież z a s t o s o w a ć k a ż d ą inną s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą. Synteza p o k r e w n a . A l d e h y d p r o p i o n o w y . D o r e a k c j i bierze się 34 g (42,5 m l , 0,567 m o l ) 1-propanolu o r a z r o z t w ó r zawierający 56 g (0,188 m o l ) d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u s o d u , 300 m l w o d y o r a z 4 0 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . S z c z e g ó ł y d o ś w i a d c z a l n e są t a k i e s a m e , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u a l d e h y d u m a s ł o w e g o , z tą różnicą, że t e m p e r a t u r a n a w i e r z c h o ł k u k o l u m n y nie m o ż e p r z e k r o c z y ć 7 0 — 7 5 ° C i że w okresie 1 5 - m i n u t o w e g o o g r z e w a n i a zbiera się ciecz wrzącą poniżej 8 0 ° C . O d b i e r a l n i k m u s i być c h ł o d z o n y l o d e m . W y d a j n o ś ć a l d e h y d u p r o p i o n o w e g o o tw. 4 7 — 5 0 ° C w y n o s i 12 g ( 3 6 % ) . IIL80. H E K S A N A L C H • ( C H ) • C H O H — ^ C H • ( C H ) • CHO 3
2
4
2
3
2
4
Z e s t a w i a się a p a r a t u r ę p r z e d s t a w i o n ą n a rys. 1,59. K a t a l i z a t o r m i e d ź - t l e n e k c h r o m u o s a d z o n y n a p u m e k s i e u m i e s z c z a się w r u r z e d o spalań ze szkła P y r e x w o d c i n k a c h o długości 25 c m , p r z e d z i e l o n y c h z a t y c z k a m i z w a t y szklanej. W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się 100 g (122 ml, 0,98 m o l ) 1-heksanolu. W y l o t gazu z butli D r e c h s e l a 5 p o w i n i e n b y ć u m i e s z c z o n y w wyciągu b ą d ź s k i e r o w a n y p o z a o k n o , g d y ż w r e a k c j i w y d z i e l a się w o d ó r . W odbieralniku umieszcza się 0,1 g h y d r o c h i n o n u j a k o s t a b i l i z a t o r a a l d e h y d u . P o p r z e z r u r ę przepuszcza się w o l n y s t r u m i e ń a z o t u i t e m p e r a t u r ę pieca d o p r o w a d z a się d o 3 3 0 ° C . P o 2 h r o z p o c z y n a się w k r a p l a n i e a l k o h o l u d o r u r y z szybkością 1 k r o p l i n a 3 — 4 s. N a początek o d w o d o r n i a n i a w s k a z u j e p o j a w i a n i e się b i a ł y c h d y m ó w w m i e j scu, gdzie r u r a w c h o d z i d o c h ł o d n i c y . O rozpoczęciu reakcji ś w i a d c z y r ó w n i e ż p r z e p ł y w g a z u ( w o d o r u ) przez butlę D r e c h s e l a w ó w c z a s g d y p r z e p ł y w a z o t u z o s t a n i e c h w i l o w o z a t r z y m a n y . G d y c a ł y 1-heksanol zostanie p r z e p u s z c z o n y p r z e z r u r ę z k a t a l i z a t o r e m u s u w a się w a r s t w ę w o d n ą z destylatu, w a r s t w ę organiczną suszy niewielką ilością b e z w . s i a r c z a n u m a g n e z u i destyluje, stosując n a s a d k ę Claisena z d e f l e g m a t o r e m . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 2 5 — 1 3 5 ° C (30 g) (1). P o p o w t ó r n e j destylacji o t r z y m u j e się 21 g h e k s a n a l u (2) o tw. 1 2 7 — 1 2 9 ° C . U w a g i . (1) Jeżeli wyżej wrzącą p o z o s t a ł o ś ć przenieść do m a l e j k o l b y i p o d d a ć desty lacji, o t r z y m u j e się p e w n ą ilość 1-heksanolu, a n a s t ę p n i e w t e m p . 2 4 0 — 2 5 0 ° C (głównie 2 4 5 ° C ) h e k s a n i a n heksylu C H - ( C H ) 4 - C 0 2 ( C H ) 5 - C H (2 g). (2) J a k o stabilizatora n a l e ż y d o d a ć ok. 0 , 1 % h y d r o c h i n o n u , p o n i e w a ż h e k s a n a l w y k a z u j e dużą s k ł o n n o ś ć d o p o l i m e r y z a c j i . A b y u z y s k a ć c a ł k i e m czysty h e k s a n a l 21 g p r o d u k t u wytrząsa się z r o z t w o r e m 4 2 g w o d o r o s i a r c z y n u s o d u w 125 m l w o d y ; wy3
2
2
3
dzieła się w ó w c z a s p r o d u k t przyłączenia w o d o r o s i a r c z y n u . O t r z y m a n ą zawiesinę połą c z e n i a z w o d o r o s i a r c z y n e m p o d d a j e się destylacji z parą w o d n ą aż d o z e b r a n i a ok. 50 m l destylatu. W ten s p o s ó b u s u w a się wszystkie zanieczyszczenia n i e a l d e h y d o w e o r a z niewielką ilość a l d e h y d u . P o z o s t a ł y r o z t w ó r zawierający p o ł ą c z e n i e z w o d o r o s i a r c z y n e m o c h ł a d z a się d o t e m p . 4 0 — 5 0 ° C i p o w o l i d o d a j e się d o niego r o z t w ó r 32 g w o d o r o w ę g l a n u sodu w 80 m l w o d y ; w o l n y a l d e h y d u s u w a się p r z e z destylację z parą w o d n ą . Oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę h e k s a n a l u , p r z e m y w a m a ł ą ilością w o d y , suszy n a d b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje; czysty a l d e h y d wrze w t e m p . 1 2 8 — 1 2 8 , 5 ° C . Syntezy p o k r e w n e . A l d e h y d w a l e r i a n o w y . D o reakcji bierze się 100 g (123 m l , 1,14 m o l ) 1-pentanolu i w y s u s z o n y destylat p o d d a j e się destylacji frakcyjnej. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 9 8 — 1 1 0 ° C (23 g); p o p o w t ó r n e j destylacji uzyskuje się 20 g a l d e h y d u w a l e r i a n o w e g o o tw. 1 0 1 — 1 0 5 C . Z wyżej w r z ą c y c h frakcji m o ż n a o d z y s k a ć 25 g 1-pentanolu ( 1 3 5 — 1 3 9 ° C ) o r a z 1,5 g walerianianu pentylu (tw. 2 0 5 — 2 1 0 ° C ) . A l d e h y d m a s ł o w y . D o reakcji bierze się 100 g (123,5 m l , 1,35 m o l ) 1-butanolu. W y d a j n o ś ć a l d e h y d u m a s ł o w e g o o tw. 7 0 — 7 5 ° C w y n o s i 38 g ( 3 9 % ) , a m a ś l a n u b u t y l u (tw. 165—170°C) 2 g. O d z y s k u j e się 40 g 1-butanolu. A l d e h y d p r o p i o n o w y . D o reakcji bierze się 100 g (124,5 m l , 1,67 mol) 1-propanolu, a odbieralnik umieszcza się w m i e s z a n i n i e oziębiającej. W y d a j n o ś ć a l d e h y d u p r o p i o n o w e g o o tw. 4 8 — 4 9 , 5 ° C (głównie 4 9 ° C ) w y n o s i 35 g ( 3 6 % ) , a p r o p i o n i a n u p r o p y l u (tw. 120—125°C) 1 g. O d z y s k u j e się 30 g 1-propanolu. D
111,81. A L D E H Y D O C T O W Y CH
3
Z e s t a w i a się a p a r a t u r ę d o destylacji frakcyjnej składającą się z k o l b y kulistej p o j . 250 m l , k o l u m n y frakcjonującej H e m p l a (lub D u f t o n a ) i c h ł o d n i c y p o ł ą c z o n e j z o d b i e r a l n i k i e m p o j . 100 m l . W kolbie u m i e s z c z a się 50 m l p a r a l d e h y d u o r a z 0,5 m l stęż. k w a s u siarkowego, k t ó r y działa j a k o c z y n n i k depolimeryzujący (1) o r a z kilka m a ł y c h k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . O d b i e r a l n i k chłodzi się p o t ł u c z o n y m l o d e m , a b y unik n ą ć strat z w i ą z a n y c h z o d p a r o w a n i e m p r o d u k t u . K o l b ę o g r z e w a się ł a g o d n i e n a siatce a z b e s t o w e j lub lepiej n a łaźni w o d n e j o t e m p . 5 0 — 6 0 ° C , nie p o z w a l a j ą c a b y t e m p e r a t u r a n a wierzchołku k o l u m n y w z r o s ł a p o w y ż e j 3 0 — 3 2 ° C . Destylację należy p r o w a d z i ć bardzo wolno, aby zapewnić dobre frakcjonowanie, ponieważ aldehyd octowy i paral d e h y d tworzą m i e s z a n i n ę a z e o t r o p o w ą o tw. 4 2 ° C (składa się o n a z 5 3 , 4 % m o l . a l d e h y d u octowego i 4 6 , 6 % m o l . p a r a l d e h y d u ) . W p r a k t y c e s t w i e r d z o n o , że większość a l d e h y d u o c t o w e g o destyluje w t e m p . 2 1 — 2 5 ° C . Destylację p r z e r y w a się, gdy w kolbie zostaje ok. 10 m l cieczy; destylacja d o s u c h a m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h . U z y s k a n y z d o s k o n a ł ą wydajnością a l d e h y d o c t o w y jest dla większości z a s t o s o w a ń w y s t a r c z a j ą c o czysty. Jeżeli nie jest o n n a t y c h m i a s t p o t r z e b n y , k o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i p r z e c h o w u j e w p o j e m n i k u z l o d e m l u b w l o d ó w c e . Jeśli chce się o t r z y m a ć czysty a l d e h y d o c t o w y , należy go p o n o w n i e p r z e d e s t y l o w a ć . W t y m celu m y j e się i suszy p o p r z e d n i o stosowaną k o l b ę o p o j . 250 m l . Z a n u r z a się ją w zimnej l u b l o d o w a t e j w o d z i e , s z y b k o w l e w a surowy a l d e h y d o c t o w y , n a k ł a d a k o l u m n ę destylacyjną itd. O d b i e r a l n i k umiesz cza się w p o t ł u c z o n y m lodzie. K o l b ę o g r z e w a się łagodnie n a ł a ź n i w o d n e j , t a k u t r z y m u j ą c jej t e m p e r a t u r ę , a b y a l d e h y d destylował powoli w stałej t e m p e r a t u r z e . T e m p e r a t u r a o d c z y t y w a n a n a w i e r z c h o ł k u k o l u m n y m o ż e zależeć c z ę ś c i o w o o d t e m p e r a t u r y panującej w l a b o r a t o r i u m , zwłaszcza gdy p r z e k r a c z a ona 21 " C . Czysty a l d e h y d o c t o w y w r z e w t e m p . 21 " C . U w a g a . (1) K w a s s i a r k o w y m o ż n a zastąpić 1 — 2 g k w a s u p - t o l u e n o s u l f o n o w e g o .
H , 2 . Utleniające rozszczepienie 1,2-dioli. Rozszczepienie 1,2-dioIi za p o m o c ą czteroo c t a n u ołowiu l u b m e t a n a d j o d a n u sodu jest m e t o d ą ogólną mającą p e w n e znaczenie preparatywne R^CHCOH) CH(OH)-R
Pb(OCOCH > 3
lub
4
NalC/H®
Oczywiście najbardziej p r z y d a t n y m w a r i a n t e m jest rozszczepienie liniowych, s y m e t r y c z n y c h dioli, g d y ż p r o w a d z i o n o d o p o j e d y n c z e g o p r o d u k t u a l d e h y d o w e g o . I n t e r e s u j ą c y m p r z y k ł a d e m tej reakcji jest o t r z y m y w a n i e glioksalanu butylu z ( + ) w i n i a n u dibutylu p r z y użyciu c z t e r o o c t a n u ołowiu w r o z t w o r z e b e n z e n o w y m (p. 111,82), W ó w c z a s , gdy zaleca się p r o w a d z e n i e reakcji w ś r o d o w i s k u w o d n y m , j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u w ę g l o w o d a n ó w , szczególnie p r z y d a t n y m o d c z y n n i k i e m jest k w a s n a d j o d o w y (lub m e t a n a d j o d a n sodu). W p . 1X1,117 znajduje się p r z y k ł a d n a z a s t o s o w a n i e tego o d c z y n n i k a . 111,82. G L I O K S A L A N B U T Y L U CJi 0 C 9
CH(OnyCB(OH)C0 C^U
2
2
+ Pb(OCOCH ),-».
9
3
2 C H 0 C - C H 0 + Pb(OCO CH ) + 2CH 4
9
2
3
2
3
COOH
Z u w a g i n a duże ilości benzenu, syntezę należy p r z e p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o H e r s h b e r g a (rys. I,39f) i t e r m o m e t r umieszcza się m i e s z a n i n ę 125 m l czystego benzenu i 32,5 g (0,123 m o l ) ( + ) w i n i a n u dibutylu (1). Mieszając energicznie, d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i (w ciągu 20 m i n ) 58 g (0,13 mol) c z t e r o o c t a s u o ł o w i u (p. H,2,38\ utrzymując temperaturę po niżej 3 0 ° C przez chłodzenie k o l b y od czasu d o czasu zimną w o d ą . M i e s z a n i e k o n t y n u u j e się p r z e z dalsze 60 m i n , sole odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i prze m y w a d w u k r o t n i e 25 m l p o r c j a m i b e n z e n u . Oddestylowuje się b e n z e n i k w a s o c t o w y , a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, najkorzystniej w w o l n y m strumieniu a z o t u . G l i o k s a l a n butylu (2) z b i e r a się w t e m p . 6 6 — 6 9 ' C / 6 , 7 h P a <5 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 26 g ( 8 1 % ) . ,
U w a g i . (1) D o reakcji m o ż n a u ż y ć h a n d l o w y , oczyszczony ( + ) w i n i a n dibutylu, tt. 2 2 ° C . Związek ten m o ż n a o t r z y m a ć analogicznie j a k m l e c z a n i z o p r o p y l u (p. 111,147). W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m płaszczem c h ł o d z ą c y m i n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą (rys. 111,2) umieszcza się 75 g k w a s u ( + ) w i n o w e g o , 10 g żywicy Z e r o l i t 2 2 5 / H ® , 110 g (135 ml) przedestylo w a n e g o 1-butanolu oraz 150 ml benzenu w y s u s z o n e g o n a d s o d e m . M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia, mieszając, p r z e z 10 h; w n a s a d c e a z e o t r o p o w e j z b i e r a się o k o ł o 21 m l w o d y . Żywicę j o n o w y m i e n n ą odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a •dwukrotnie 30—40 ml g o r ą c e g o b e n z e n u . B e n z e n z p r z e m y w a n i a i przesącz łączy się i całość p r z e m y w a się d w u k r o t n i e 7 5 ml p o r c j a m i nasyc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u , n a s t ę p n i e 100 m l w o d y i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . Benzen oddziela się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) , a n a s t ę p n i e destyluje się p o z o s t a ł o ś ć . ( + ) W i n i a n dibutylu zbiera się w t e m p . 1 5 0 ° C / 1 , 9 9 h P a (1,5 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 90 g ( 6 9 % ) . (2) G l i o k s a l a n butylu p r z e c h o w u j e się p o d a z o t e m , g d y ż n a p o w i e t r z u ulega on s a m o u t l e n i e n i u . P r o d u k t r o z k ł a d a się p o d c z a s w r z e n i a (159—161 °C) p r z y ciśnieniu atmosferycznym. H , 3 . Ozonołiza o d p o w i e d n i o p o d s t a w i o n y c h a l k e n ó w . U t l e n i a n i e a l k e n ó w o z o n e m , a n a s t ę p n i e r o z k ł a d o t r z y m a n y c h o z o n k ó w d o związków k a r b o n y l o w y c h jest m e t o d ą s z e r o k o s t o s o w a n ą dla określenia b u d o w y z w i ą z k ó w n i e n a s y c o n y c h . T e c h n i k a ozonolizy jest o p i s a n a szczegółowo w p . 1,17,4. D l a celów p r e p a r a t y w n y c h lepiej p r z e p r o w a d z a ć rozkład ozonków metodą katalitycznego uwodorniania, wobec takiego katalizatora jak w o d o r o t l e n e k palladu n a węglanie w a p n i a . W t y c h w a r u n k a c h p r o d u k t y a l d e h y d o w e o t r z y m u j e się zazwyczaj z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i , nie ulegają o n e dalszemu u w o d o r nianiu. W p . H L 8 3 p o d a n o d w a p r z y k ł a d y p r e p a r a t y w n e j ozonolizy. P i e r w s z y m jest
o z o n o l i z a c y k l o h e k s e n u w o c t a n i e etylu, s t a n o w i ą c a d o g o d n ą m e t o d ę syntezy związku a,&)-dikarbonylowego, a l d e h y d u a d y p i n o w e g o . W p r z y k ł a d z i e d r u g i m s u b s t r a t e m jest k w a s oleinowy, k t ó r e g o o z o n o l i z a p r o w a d z i d o d w ó c h f r a g m e n t ó w a l d e h y d o w y c h : •onanalu i kwasu 8-formylooktanowcgo CH .(CH ) CH=CH(CH ) 3
2
7
2
C 0 H -* C H . ( C H ) C H O + OCH • ( C H ) • C 0 H
7
2
3
2
7
2
7
2
W tym p r z y p a d k u r o z p u s z c z a l n i k i e m jest c h l o r e k etylu, k t ó r y p r z e d u w o d o r n i a n i e m m u s i być zastąpiony m e t a n o l e m . M e t a n o l oziębiony do o k o ł o —20°C nie jest a t a k o w a n y p r z e z o z o n i w wielu p r z y p a d k a c h ozonolizy m o ż e być s t o s o w a n y j a k o r o z p u s z c z a l n i k . W t y m p r z y p a d k u g ł ó w n y m p r o d u k t e m przyłączenia o z o n u d o a l k e n u nie jest j a k z w y k l e ozonek, lecz m e t o k s y w o d o r o n a d t l e n e k , k t ó r y r ó w n i e ż ulega p o d c z a s u w o d o r n i a nia rozszczepieniu d o a l d e h y d u . M e c h a n i z m o z o n o w a n i a m o ż n a p r z e d s t a w i ć n a s t ę pująco R
=c
R
>-iS ^R
3
2
R
2
R. ©
*
c
—*
/ ~^ x
:o-o-o:©
U -
o
—*
..
,-
R4
x
ozonek
R
H~0-CH
2
^O-OH 0-CH
3
3
«w toksyvodoronsdt lenek
ffl,83.
ALDEHYD ADYPINOWY -O
Pd/H,
f
(heksanodiat) CHO
W p ł u c z c e ze szlifem p o j . 500 m l r o z p u s z c z a się 8,2 g (0,1 m o l ) c y k l o h e k s e n u (p. m , 7 ) w 200 m l czystego bezw. o c t a n u etylu. R o z t w ó r o z i ę b i a się d o t e m p . - 2 0 b ą d ź —30°C ł u b niższej (np. w łaźni zawierającej stały dwutlenek węgla w acetonie) i p ł u c z k ę łączy się p o p r z e z r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a z drugą p ł u c z k ą zawierającą z a k w a s z o n y r o z t w ó r j o d k u p o t a s u . P r z e p u s z c z a się o z o n o w a n y tlen ( o s t r o ż n i e : p . 1,17,4) tak d ł u g o , aż r e a k c j a zajdzie d o k o ń c a , t j . g d y nastąpi obfite wydzielanie się j o d u . N a s t ę p n i e d o r o z t w o r u ozonku d o d a j e się 0,5 g k a t a l i z a t o r a w o d o r o t l e n k u p a l l a d u n a węglanie w a p n i a (p. ll,2,44e) (1) i u w o d a r n i a się o z o n e k w z w y k ł y s p o s ó b (p. 1,17,4), c h ł o d z ą c n a c z y n i e r e a k c y j n e w lodzie. K a t a l i z a t o r odsącza się i r o z p u s z c z a l n i k o d d e s t y l o w u j e p o d n o r m a l n y m ciśnieniem. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z b i e r a j ą c a l d e h y d a d y p i n o w y w t e m p . 9 2 — 9 4 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 7 g ( 6 1 % ) . P r e p a r a t ł a t w o się u d e n i a ; n a l e ż y g o p r z e c h o w y w a ć w z a t o p i o n e j r u r c e w a t m o s f e r z e a z o t u lub d w u t l e n k u węgla. A l d e h y d m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w d i o k s y m p r z e z o g r z e w a n i e z w o d n y m r o z t w o r e m o c t a n u h y d r o k s y l o a m i n y . P o krystalizacji z w o d y d i o k s y m t o p i się w t e m p . 172°C. S y n t e z a p o k r e w n a . S e m i k a r b a z o n k w a s u 8 - f o r m y I o o k i a n o w e g o . W 30 ml bezw. c h l o r k u etylu ( m o ż n a użyć c h l o r o f o r m u , lecz uzyskuje się gorsze w y n i k i ) r o z p u s z c z a się 7 g (0,025 mol) czystego k w a s u o l e i n o w e g o i o z o n o w a n i e p r z e p r o w a d z a się w t e m p e r a t u r z e o k . —30°C. W i ę k s z o ś ć r o z p u s z c z a l n i k a u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a p o z o -
stałość r o z p u s z c z a się w 50 m l bezw. m e t a n o l u i p r z e p r o w a d z a u w o d o r n i a n i e j a k w p r z y p a d k u a l d e h y d u a d y p i n o w e g o , w o b e c 0,5 g k a t a l i z a t o r a pallad-węglan w a p n i a (2). R o z t w ó r p o redukcji ogrzewa się w ciągu 30 m i n z niewielkim n a d m i a r e m o c t a n u s e m i k a r b a z y d u i w y l e w a d o w o d y . W y d z i e l o n e o s a d y s e m i k a r b a z o n ó w odsącza się i suszy. W y d a j n o ś ć 8,5 g. M i e s z a n i n ę s e m i k a r b a z o n ó w rozdziela się j e d n y m z e s p o sobów. a. M i e s z a n i n ę z a d a j e się rozc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu. P o z a k w a s z e n i u e k s t r a k t u rozc. k w a s e m s i a r k o w y m w y p a d a s e m i k a r b a z o n k w a s u 8 - f o r m y l o o k t a n o w e g o (4,4 g; 7 7 % ; tt. 162°C p o krystalizacji z m e t a n o l u ) . P o z o s t a ł o ś ć p o ekstrakcji w o d o r o w ę g l a n e m s o d u s t a n o w i s e m i k a r b a z o n n o n a n a l u o tt. 101 ° C p o krystalizacji z m e t a n o l u . W y d a j n o ś ć 3,8 g ( 7 7 % ) . b. Suchą mieszaninę s e m i k a r b a z o n ó w e k s t r a h u j e się e t e r e m ; j e d y n i e s e m i k a r b a z o n n o n a n a l u r o z p u s z c z a się ł a t w o . U w a g i . (1) Z a d o w a l a j ą c e wyniki u w o d o r n i a n i a o z o n k ó w u z y s k u j e się w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r a A d a m s a (tlenek platyny). (2) A l t e r n a t y w n y s p o s ó b rozdzielenia p r o d u k t ó w p o u w o d o r n i a n i u polega n a o d destylowaniu n o n a n a l u z p a r ą w o d n ą i o d z y s k a n i u k w a s u 8-formylookŁanowego z w a r s t w y w o d n e j [1]. H , 4 . Redukcja nitryli poprzez chlorowodorki aldimin. R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się działając bezw. c h l o r k i e m cyny(II) r o z p u s z c z o n y m w eterze l u b octanie etylu w y s y c o n y m s u c h y m c h l o r o w o d o r e m (reakcja Stephena). T w o r z ą c y się c h l o r o w o d o r e k a l d i m m y - p r a w d o p o d o b n i e w p o s t a c i k o m p l e k s u z c h l o r k i e m c y n y ( I V ) ) p o d d a j e się h y d r o l i z i e ciepłą w o d ą ®
R • C = N + HCl
o
[R • C ^ N H j C I
O H O
©
(Ki
[R • C H = N H ] C 1
R • CHO
2
R e a k c j a S t e p h e n a jest g ł ó w n i e s t o s o w a n a d o syntezy a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h , c h o c i a ż r e d u k c j a wyższych nitryli alifatycznych p r z e b i e g a zazwyczaj z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i . M e t o d ę tę ilustrują syntezy h e k s a n a l u i o k t a n a l u (p. 111,84). A l d e h y d y alifatyczne m o ż n a o t r z y m y w a ć p r z e z katalityczną r e d u k c j ę c h l o r k ó w k w a s o w y c h m e t o d ą R o s e n m u n d a c h o c i a ż m e t o d ę tę stosuje się g ł ó w n i e d o o t r z y m y w a n i a a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h ( n p . p . IV,133). III.K4.
HEKSANAL
CH .(CH ) -CH .CN J ^ ( C H . ( C H ) 3 C H . C H = = N H } C 1 - - ^ C H 3 ( C H ) C H 3
2
3
3
3
1
1
2
2
3
3
CHO
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a niczne, r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą g a z o r a z c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 57 g bezw. c h l o r k u cyny(II) (p. H,2,ó0) o r a z 200 m l bezw. eteru. D o k o l b y w p r o w a d z a się s u c h y c h l o r o w o d ó r (p. 11,2,37) aż d o w y s y c e n i a m i e s z a n i n y i rozdzielenia się jej n a d w i e w a r s t w y ; dolną lepką w a r s t w ę stanowi c h l o r e k cyny(II) r o z p u s z c z o n y w e t e r o w y m r o z t w o r z e c h l o r o w o d o r u . U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i z w k r a p l a c z a d o d a j e się 19,5 g (0,2 m o l ) h e k s a n o n i t r y l u (p. 111,163). P o kilku m i n u t a c h wydziela się krystaliczny c h l o r o w o d o r e k aldiminy. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze p r z e z 15 m i n , a krystaliczny o s a d odsącza się, zawiesza w ok. 50 m l w o d y i ogrzewa p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą d o c a ł k o w i t e g o z h y d r o l i z o w a n i a . P o oziębieniu m i e s z a n i n ę ekstrahuje się eterem. E k s t r a k t suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i eter o d p a r o w u j e się powoli p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. N a k o n i e c destyluje się p o z o s t a ł o ś ć i zbiera h e k s a n a l w r z ą c y w t e m p . 127—129°C. W y d a j n o ś ć 19 g ( 9 5 % ) . S y n t e z a pokrewna. Oktanal. D o reakcji bierze się 25 g o k t a n o n i t r y l u (p. 111,161) o tw. 8 7 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) , 57 g bezw. c h l o r k u cyny(II) i 200 m f bezw. eteru. O k t a n a l w y o d r ę b n i a się przez destylację z parą w o d n ą i ekstrakcję eterem. W y d a j n o ś ć o k t a n a l u o tw. 6 5 ° C / 1 4 , 7 h P a (11 m m H g ) jest p r a w i e ilościowa.
11,5. R e a k c j a z w i ą z k ó w G r i g n a r d a z © r t o m r ó w c z a n e m trietylu. P r z y ł ą c z e n i e związku G r i g n a r d a d o estru k w a s u m r ó w k o w e g o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a a l d e h y d u , j e d n a k ż e w w y n i k u dalszego przyłączenia o d c z y n n i k a p o w s t a j e a l k o h o l d r u g o r z ę d o w y (syntezy a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h str. 306, p . I U , D , 2 ) . Stosując o d w r o t n ą kolejność d o d a w a n i a o d c z y n n i k ó w , m o ż n a j e d n a k z a t r z y m a ć r e a k c j ę n a etapie a l d e h y d u . P o w s t a w a n i u a l k o h o l u d r u g o r z ę d o w e g o m o ż n a z a p o b i e c z n a c z n i e d o g o d n i e j , b i o r ą c d o reakcji ze związ k i e m G r i g n a r d a o r t o m r ó w c z a n trietylu. P r o d u k t e m reakcji jest w ó w c z a s acetal nie reagujący ze związkiem m e t a l o o r g a n i c z n y m R - M g X + H C ( O C H ) -> R C H ( O C H ) + M g ( O C H ) X 2
5
3
2
5
2
2
s
W y i z o l o w a n y s u r o w y a c e t a l p o d d a j e się hydrolizie r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . M e t o d ę t ę ilustruje synteza h e k s a n a l u ( p . 111,85). O s t a t n i o m e t o d a ta z o s t a ł a u l e p s z o n a dzięki w p r o w a d z e n i u o r t o m r ó w c z a n u dietylofenylowego, k t ó r y o t r z y m u j e się w r e a k c j i w y m i a n y p o m i ę d z y r ó w n o m o l o w y m i ilościami o r t o m r ó w c z a n u trietylu i fenolu [2], HL85.
HEKSANAL
C H • CH Br 4
9
2
- - X
C H • CH MgBr 4
9
C
H
{
0
C
l
2
TT
H
l
h >
C H CH 4
a
2
CH(OC H ) + C H OMgBr 2
5
2
2
5
Of\
C H C H . C H ( O C i H ) - ^ t C 4 H c , . C H C H O + 2C H OH 4
9
2
s
2
2
2
3
A p a r a t u r a s k ł a d a się z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami o p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , uszczelnione m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m za bezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie umieszcza się 15 g (0,675 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 25 m l s u s z o n e g o s o d e m eteru i m a ł y kryształek j o d u . D o d a j e się 3 g (2,5 ml) bezw. b r o m k u pentylu ( 1 - b r o m o p e n t a n u ) (p, 111,54) i u r u c h a m i a m i e szadło. G d y r e a k c j a r o z p o c z n i e się, dodaje się 100 m l w y s u s z o n e g o eteru, a n a s t ę p n i e w k r a p l a się r o z t w ó r 91,5 g (76 m l , r a z e m 0,625 m o l ) bezw. b r o m k u pentylu w 100 m l eteru z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m y w a ć ł a g o d n e w r z e n i e eteru (ok. 20 m i n ) . Jeśli r e a k c j a przebiega zbyt g w a ł t o w n i e , k o l b ę należy c h ł o d z i ć w w o d z i e z l o d e m . A b y za k o ń c z y ć reakcję, m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 30 m i n . U s u w a się ź r ó d ł o ciepła, z a w a r t o ś ć k o l b y o c h ł a d z a się d o t e m p . ok. 5 ° C i w ciągu 10 m i n d o d a j e się 74 g (83 m l , 0,5 m o l ) o r t o m r ó w c z a n u trietylu (p. 111,155). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a przez 6 h, p o c z y m z a m o n t o w u j e się c h ł o d n i c ę d o destylacji i o d d e s t y l o w u j e eter ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j . P o oziębieniu dodaje się mieszając o c h ł o d z o n y w lodzie 6-proc. r o z t w ó r k w a s u solnego (375 m l ) ; niską t e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się, d o d a j ą c d o k o l b y c o p e w i e n czas k a w a ł k i l o d u . G d y cały b i a ł y osad przejdzie d o roz t w o r u , z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o rozdzielacza i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę acetalu h e k s a n a l u . A c e t a l hydrolizuje się, p o d d a j ą c g o destylacji z r o z t w o r e m 50 g (27,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 350 m l w o d y . A l d e h y d , destylujący j a k o olej, zbiera się w odbieralniku z a w i e r a j ą c y m 50 g w o d o r o s i a r c z y n u sodu w 150 m l w o d y . W a r s t w ę oleistą, zawierającą g ł ó w n i e 1-pentanol, nierozpuszczalną w r o z t w o r z e w o d o r o s i a r c z y n u oddziela się i o d r z u c a . R o z t w ó r w o d o r o s i a r c z y n u p o d d a j e się destylacji z parą w o d n ą t a k d ł u g o , aż zbierze się 100 m l destylatu. W t e n sposób u s u w a się p o z o s t a ł ą ilość 1-pentanolu i i n n e zanieczyszczenia. P o z o s t a ł y r o z t w ó r w o d o r o s i a r c z y n o w y chłodzi się d o t e m p . 4 5 ° C , ostrożnie d o d a j e zawiesinę 40 g w o d o r o w ę g l a n u sodu w 100 m l w o d y i oddestylowuje u w o l n i o n y a l d e h y d z parą w o d n ą . G ó r n ą w a r s t w ę destylatu ( s u r o w y a l d e h y d ) oddziela się, p r z e m y w a t r z e m a 25 m l p o r c j a m i w o d y i suszy 10 g b e z w . siarczanu sodu l u b m a g n e z u . P r o d u k t destyluje się przez k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą i zbiera h e k s a n a l o tw. 1 2 7 — 1 2 9 ° C . W y d a j n o ś ć 25 g ( 5 0 % ) . H , 6 . Hydroliza i d e k a r b o k s y l a c j a a ^ - e p o k s y c s t r ó w (estrów glicydowych). E s t r y glic y d o w e otrzymuje się w reakcji a l d e h y d ó w l u b k e t o n ó w z estrami a - h a l o g e n o k w a s ó w w o b e c n o ś c i z a s a d y ( e t a n o l a n s o d u , a m i d e k s o d u , ferr-butanolan s o d u l u b p o t a s u w d o b r z e r o z d r o b n i o n e j p o s t a c i ; k o n d e n s a c j a estrów glicydowych Darzensa).
o?
O C R*-C
el
r'_C
R^C-C-COjCjH
-:C-CO C H CI 2
2
R
S
C-COjC Hj 3
2
R-
Estry glicydowe ulegają hydrolizie w w o d n y m r o z t w o r z e z a s a d d o o d p o w i e d n i c h e p o k s y k w a s ó w , k t ó r e n a s t ę p n i e p o d d a j e się d e k a r b o k s y l a c j i w k w a ś n y c h w a r u n k a c h otrzy m u j ą c związki k a r b o n y l o w e
(i) ° Q H
C0 C H 2
R
2
(ii)
/°\
t
HjO©
R
i _
tt R
R
2
R
3
R f
/%\ H
,
R - C = C-OH
i_C-^-C-C-OH
R
^-COjH
c
Ri
2
\y
i R-
R
2
R
1
R -CH-C = 0
3
Jeżeli d o reakcji j a k o wyjściowy substrat w e ź m i e się c h l o r o o c t a n etylu, w jej w y n i k u uzyskuje się a l d e h y d y , j a k n p . 2 - f e n y I o p r o p i o n o w y (p. H I , 8 6 ) ; w y c h o d z ą c z h o m o l o gicznych a - c h l o r o w c o e s t r ó w e t y l o w y c h o t r z y m u j e się k e t o n y . W p . 111,86 z a s t o s o w a n o specjalny sposób h y d r o l i z y estru glicydowego. Polega o n n a reakcji estru z j e d n y m r ó w n o w a ż n i k i e m e t a n o l a n u sodu i, p o wytrąceniu soli s o d o w e j kwasu g l i c y d o w e g o , d o d a n i u j e d n e g o r ó w n o w a ż n i k a w o d y . D o d a t e k eteru często u ł a t w i a w y t r ą c e n i e soli s o d o w e j kwasu glicydowego. 111,86. A L D E H Y D 2 - F E N Y L O P R O P I O N O W Y
(hydratropowy)
NaNH,
C H -CO-CHj + C H C I - C 0 C H 6
s
2
C H 6
2
2
*•
S
5
>_CH.C0 C H 2
2
S
O C H X 6
CH
S
e
CH-CO, Na© X
3
c /
HCl
C ńH "3 ń
;CH*CHO
CH
3
3-Fenylo-2,3-epoksymaślan etylu. W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a trzonej w mieszadło m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r , umieszcza się 60 g (58,5 m l , 0,5 m o l ) a c e t o f e n o n u , 61,5 g (53 ml, 0,5 mol) c h l o r o o c t a n u etylu (tw. 142—143°C) i 100 m l suszonego s o d e m b e n z e n u . Mieszając d o d a j e się w ciągu 2 h 23,6 g (0,6 mol) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o a m i d k u sodu (p. 11,2,54), u t r z y m u j ą c m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w t e m p . 1 5 — 2 0 ° C za p o m o c ą z e w n ę t r z n e g o c h ł o d z e n i a . W reakcji wydziela się a m o n i a k . M i e szanie k o n t y n u u j e się jeszcze 2 h w t e m p . p o k o j o w e j i n a s t ę p n i e c z e r w o n ą m i e s z a n i n ę w y l e w a się, ręcznie mieszając, n a 350 g p o k r u s z o n e g o lodu. W a r s t w ę organiczną od dziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e 100 ml benzenu. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y b e n z e n o w e p r z e m y w a się t r z e m a 150 ml p o r c j a m i w o d y , z k t ó r y c h ostatnia z a w i e r a 5 m l k w a s u o c t o w e g o i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o usunięciu b e n z e n u w w y p a r c e o b r o towej pozostałość destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. Z b i e r a się frakcję o tw. 1 1 1 — 1 1 4 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) j a k o czysty eter glicydowy. W y d a j n o ś ć 67 g ( 6 5 % ) . A l d e h y d 2 - f e n y l o p r o p i o n o w y ( h y d r a t r o p o w y ) . W kolbie kulistej p o j . 500 m l p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r e t a n o l a n u sodu z 7,6 g (0,33 mol) czystego s o d u i 150 ml a b s o l u t n e g o etanolu (szczegóły e k s p e r y m e n t a l n e , p . 111,94). D o u z y s k a n e g o r o z t w o r u d o d a j e
m j . Ketony
alifatyczne
361
się p o w o l i , wstrząsając, 66,5 g p o p r z e d n i o o t r z y m a n e g o estru glicydowego. N a s t ę p n i e k o l b ę chłodzi się d o t e m p . 1 5 ° C i p o m a ł u d o d a j e się 6 m l w o d y ; wywiązuje się p r z y t y m d u ż o ciepła i z r o z t w o r u wydziela się o s a d soli s o d o w e j . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a n o c , odsącza w y d z i e l o n y o s a d soli p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a się g o 25 m l etanolu, a n a s t ę p n i e 25 m l eteru. Sól s o d o w ą d o d a j e się d o r o z c . k w a s u solnego ( p r z y g o t o w a n e g o z 28 m l stęż. k w a s u i 150 m l w o d y ) znajdującego się w kolbie p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e ; zaczyna w y w i ą z y w a ć się d w u t l e n e k węgla i jednocześnie wydziela się w a r s t w a oleista. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j przez 90 m i n , a n a s t ę p n i e c h ł o d z i się i wydzielony olej ekstrahuje 75 m l b e n z e n u . E k s t r a k t p r z e m y w a się 100 m l w o d y i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. A l d e h y d 2 - f e n y l o p r o p i o n o w y z b i e r a się w t e m p . 9 0 — 9 3 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 30 g ( 7 0 % ) . Synteza pokrewna. 2,1'-Epoksycykloheksylooctan etylu. M i e s z a n i n ę 55 g (48 m l , 0,45 mol) c h l o r o o c t a n u etylu i 43 g (0,44 m o l ) c y k l o h e k s a n o n u w k r a p l a się d o zawie siny r o z d r o b n i o n e g o ( m o l e k u l a r n e g o ) sodu (11 g, 0,48 m o l ) w bezw. ksylenie (165 m l ) (p. 11,1,4) z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m i c h ł o d z e n i e m w ł a ź n i c h ł o d z ą c e j lód-sól. S z y b k o ś ć d o d a w a n i a należy t a k u r e g u l o w a ć , a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y nie p r z e k r o c z y ł a 8 ° C . O t r z y m a n y c i e m n o c z e r w o n y , przezroczysty r o z t w ó r w y l e w a się d o w o d y , w a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e w o d ą , suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje. Ester glicydowy z b i e r a się w t e m p . 8 1 — 8 3 ° C / 0 , 0 5 3 h P a (0,04 m m H g ) l u b w t e m p . 1 1 7 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 37 g ( 4 6 % ) .
J. KETONY ALIFATYCZNE N a s t ę p u j ą c e m e t o d y ilustrują syntezę k e t o n ó w alifatycznych. 1. U t l e n i a n i e a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h (p. 111,87 d o 111,90). 2. Przyłączenie w o d y d o a l k i n ó w (p. ISL91). 3 . T e r m i c z n a d e k a r b o k s y l a c j a k w a s ó w n a d k a t a l i z a t o r e m z tlenku m e t a l u (p. 111,92). 4 . R e a k c j a d i a l k i l o k a d m u z c h l o r k a m i k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h (p. 111,93). 5. H y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a /?-ketoestrów (p. 111,94 i 111,95) o r a z hydroliza /?-diket o n ó w (p. 111,96). 6. K a t a l i z o w a n e k w a s a m i p r z e g r u p o w a n i e 1,2-diołi (p. 111,97). J , l . Utlenianie alkoholi drugorzędowych. W w y n i k u u t l e n i a n i a a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h za p o m o c ą d w u c h r o m i a n u sodu w rozc. kwasie s i a r k o w y m o t r z y m u j e się k e t o n y z z a d o w a l a j ą c y m i w y d a j n o ś c i a m i , p o n i e w a ż w w a r u n k a c h reakcji nie ulegają o n e za zwyczaj dalszemu utlenianiu (utlenianie a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h d o a l d e h y d ó w , str. 353, p . ffl,H,I) 3 R C H O H + N a C r 0 + 4 H S 0 -> 3 R C O + N a S 0 + C r ( S O ) + 7 H 0 2
2
2
7
2
4
2
2
4
2
d
3
2
D o s k o n a ł ą m e t o d ą p r z e k s z t a ł c a n i a r o z p u s z c z a l n y c h w eterze a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h w o d p o w i e d n i e k e t o n y jest utlenianie k w a s e m c h r o m o w y m w u k ł a d z i e d w u f a z o w y m e t e r - w o d a . R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się w t e m p . 2 5 — 3 0 ° C , b i o r ą c d o niej stechiom e t r y c z n ą ilość k w a s u c h r o m o w e g o obliczoną n a p o d s t a w i e powyższego r ó w n a n i a reakcji. M e t o d ę tę ilustrują syntezy 2 - o k t a n o n u i c y k l o h e k s a n o n u (p. 111,87). P o w o d z e nie tej m e t o d y jest s p o w o d o w a u e z pewnością szybkim t w o r z e n i e m się estru a l k o h o l u z k w a s e m c h r o m o w y m , k t ó r y p r z e c h o d z i do fazy w o d n e j , a n a s t ę p n i e p o w s t a w a n i e m k e t o n u , k t ó r y z p o w r o t e m p r z e c h o d z i d o fazy eterowej i jest w ten s p o s ó b c h r o n i o n y przed niepożądanymi reakcjami ubocznymi. W przypadku naprężonych dwucyklicznych a l k o h o l i stosuje się nieco z m o d y f i k o w a n ą p r o c e d u r ę utleniania, polegającą na p o d d a n i u a l k o h o l u przez k r ó t k i czas d z i a ł a n i u 100-proc. n a d m i a r u k w a s u c h r o m o w e g o w t e m p . 0 ° C . W m e t o d z i e tej o t r z y m u j e się k e t o n y ze z n a k o m i t ą wydajnością (np. utlenianie
(—)borneolu d o (—)kamfory; p . 111,88); co więcej k e t o n y p o d a t n e n a k a t a l i z o w a n ą k w a s a m i epimeryzację o t r z y m u j e się z w y s o k ą czystością stereochemiczną. A l k e n m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w o d p o w i e d n i k e t o n za p o m o c ą następującej sekwencji r e a k c j i : h y d r o b o r o w a n i a a l k e n u i utlenieniu p o w s t a ł e g o związku b o r o o r g a n i c z n e g o kwasem, c h r o m o w y m (str. 317, p . n i , D , 3 ) . S k ł a d mieszaniny i z o m e r ó w zależy od stereoselektywności reakcji h y d r o b o r o w a n i a . Przekształcenie 1-metylocykloheksenu w 2-met y l o c y k l o h e k s a n o n ilustruje tę m e t o d ę (p. 111,89). A l k o h o l e d r u g o r z ę d o w e m o ż n a utleniać d o o d p o w i e d n i c h k e t o n ó w z a p o m o c ą alko h o l a n u glinu, często ter?-butanolanu, w o b e c dużego n a d m i a r u a c e t o n u (utlenianie O p p e n a u e r a ) . W trakcie reakcji m a p o c z ą t k o w o miejsce w y m i a n a g r u p a l k o k s y l o w y c h , a n a s t ę p n i e przeniesienie j o n u w o d o r k o w e g o z p o w s t a ł e g o d r u g o r z ę d o w e g o a i k o h o i a n u glinu d o acetonu, w e d ł u g m e c h a n i z m u a n a l o g i c z n e g o d o m e c h a n i z m u r e d u k c j i M e e r w e i n a - P o n n d o r f a - V e r l e y a (str. 297, p . I I I , D , 1 ) . 3R CHOH + [(CH ) C0] A1 v± [R CH0] A1 + 3(CH ) COH 2
3
3
3
2
3
3
3
[R CH0] A1 + 3(CH ) CO^t3R*CO + [(CH ) CH0] A1 2
3
3
2
3
2
3
W reakcji stosuje się często a c e t o n w r a z z b e n z e n e m j a k o r o z p u s z c z a l n i k i e m . U ż y c i e cykloheksanonu jako akceptora wodoru w takich rozpuszczalnikach jak toluen lub ksylen umożliwia p r o w a d z e n i e reakcji k r ó c e j , w wyższych t e m p e r a t u r a c h . N a d m i a r c y k l o h e k s a n o m ! m o ż n a ł a t w o oddzielić od p r o d u k t u reakcji przez destylację z p a r ą w o d n ą . Z a z w y c z a j d o reakcji bierze się p r z y n a j m n i e j 0,25 m o l a l k o h o l a n u glinu n a m o l d r u g o r z ę d o w e g o a l k o h o l u . P o n i e w a ż j e d n a k n a d m i a r a l k o h o l a n u nie p r z e s z k a d z a w re akcji, p o ż ą d a n e jest s t o s o w a n i e 1 d o 3 m l a l k o h o l a n u , zwłaszcza że w o d a b ą d ź za w a r t a w o d c z y n n i k a c h , bądź p o w s t a j ą c a w r e a k c j a c h u b o c z n y c h r o z k ł a d a r ó w n o w a ż n ą ilość odczynnika. Z a l e c a się s t o s o w a n i e 50 d o 200 m o l a c e t o n u l u b 10 d o 20 m o l c y k l o h e k s a n o n u . W w a r u n k a c h reakcji utleniania O p p e n a u e r a nie reagują i n n e p o d a t n e na utlenianie g r u p y ; r e a k c j a ta z n a l a z ł a szerokie z a s t o s o w a n i e w chemii steroidów. M e t o d ę tę ilustruje u d e n i a n i e cholesterolu d o 4-cholesten-3-onu (p. I I L 9 0 ) ; m i g r a c j a p o d w ó j n e g o wiązania z p o ł o ż e n i a fi, y w położenie a, fi jest p o w s z e c h n i e występującą reakcją uboczną w g r u p i e n i e n a s y c o n y c h steroidów o takiej b u d o w i e . 111,87. 2 - O K T A N O N (keton
heksylowo-metylowy)
C H . ( C H ) - CH(OH) C H ^ o ^ o ^ s o ^ ^ 3
2
5
3
^
C
Q
^
Z e s t a w i a się a p a r a t u r ę złożoną z k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , t e r m o m e t r , n a s a d k ę dwudrożną, w której u m i e s z c z o n y jest w k r a p l a c z i c h ł o d n i c a z w r o t n a . O b o k p r z y g o t o w u j e się łaźnię z w o d ą i l o d e m , a b y m ó c kolbę w m i a r ę p o t r z e b y chłodzić. W k o l b i e umieszcza się 32,5 g (0,25 m o l ) 2-oktanolu r o z p u s z c z o n e g o w 100 ml eteru, a w e w k r a p l a c z u r o z t w ó r k w a s u c h r o m o w e g o (125 m l , 0,083 m o l ) (1). R o z t w ó r k w a s u c h r o m o w e g o w k r a p l a się w ciągu 15 m i n d o energicznie m i e s z a n e g o eterowego r o z t w o r u a l k o h o l u , u t r z y m u j ą c t e m p . 2 5 — 3 0 ° C (w m i a r ę p o t r z e b y zanurzając k o l b ę w łaźni chłodzącej). Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się przez 2 h w t e m p . p o k o j o w e j i przenosi d o rozdzielacza. Oddziela się w a r s t w ę eterową, a c i e m n o zieloną w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się c z t e r e m a 60 ml p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e eks t r a k t y eterowe p r z e m y w a się 4 0 m l nasyc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu, 40 ml nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u sodu i suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o odsączeniu ś r o d k a suszącego eter u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a pozostałość destyluje p o d n o r m a l n y m ciśnieniem. O t r z y m u j e się 26 g ( 8 1 % ) 2 - o k t a n o n u (2) o tw. 1 7 0 — 1 7 2 ° C . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . N a k o l u m n i e o długości ok. 1,5 m z 10-proc. olejem silikonowym, w t e m p . 110°C, p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n czas retencji k e t o n u w y n o s i 3,1 m i n . S y n t e z a p o k r e w n a . C y k l o h e k s a n o n . P o s t ę p u j e się analogicznie j a k p r z y syntezie 2-okta n o n u , biorąc d o reakcji r o z t w ó r 25 g (0,25 m o l ) c y k l o h e k s a n o l u w 100 m l eteru i d o -
d a j ą c d o niego w ciągu 15—20 m i n 125 m l (0,083 mol) r o z t w o r u k w a s u c h r o m o w e g o (1). S u r o w y p r o d u k t destyluje się p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, zbierając c y k l o h e k s a n o n o tw. 154—156°C. W y d a j n o ś ć 10,25 g ( 7 9 % ) ; c h r o m a t o g r a f i a g a z o w a w s k a z u j e n a j e d n o r o d n o ś ć p r o d u k t u , czas retencji tu ~ 1,8 m i n . U w a g i . (1) R o z t w ó r k w a s u c h r o m o w e g o p r z y g o t o w u j e się w s p o s ó b następujący. D o r o z t w o r u 100 g (0,33 m o l ) d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u sodu w 300 m l w o d y d o d a j e się, p o w o l i , 134 g (73 ml, 1,34 m o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ( 9 8 % , d = 1,84). P o ozię bieniu r o z t w ó r u z u p e ł n i a się w kolbie m i a r o w e j w o d ą d o objętości 500 m l . (2) K e t o n m a c h a r a k t e r y s t y c z n y ostry z a p a c h sera. 111,88.
(-)KAMFORA
Z e s t a w i a się a p a r a t u r ę opisaną w p . 111,87. W kolbie umieszcza się r o z t w ó r 7,7 g (0,05 m o l ) ( - ) b o r n e o ł u w 25 m l eteru i k o l b ę o c h ł a d z a się d o t e m p . 0 ° C . S p o r z ą d z a się i oziębia do t e m p . 0 ° C 50 m l (0,033 m o l ) r o z t w o r u k w a s u c h r o m o w e g o (1). 25 m l r o z t w o r u k w a s u c h r o m o w e g o u m i e s z c z a się w e w k r a p l a c z u i w k r a p l a się g o w ciągu 5 m i n d o energicznie m i e s z a n e g o r o z t w o r u b o r n e o l u . P o z o s t a ł ą porcję r o z t w o r u k w a s u c h r o m o w e g o t r z y m a się w ł a ź n i z l o d e m , a n a s t ę p n i e p r z e n o s i się go d o w k r a p l a c z a i p o n o w n i e w k r a p l a w ciągu 5 m i n d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . Z a w a r t o ś ć k o l b y , c a ł y czas c h ł o d z o n e j w ł a ź n i z w o d ą i l o d e m , miesza się jeszcze 5 m i n i przenosi d o roz dzielacza. O s t r o ż n i e oddziela się w a r s t w ę eterową (2), a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się d w i e m a 25 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e p r z e m y w a się 30 ml 5-proc. r o z t w o r u węglanu s o d u , a n a s t ę p n i e c z t e r e m a 25 m l p o r c j a m i w o d y . R o z t w ó r e t e r o w y suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u ; eter p o odsączeniu ś r o d k a suszącego o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j . W y d a j n o ś ć surowej (—)kamfory o tt. 1 5 9 — 1 6 4 ° C ( z a t o p i o n a k a p i l a r a ) wynosi 6,3 g ( 8 3 % ) . Z w i ą z e k m o ż e b y ć oczyszczony p r z e z s u b l i m a c j ę w t e m p . 8 0 — 9 0 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) (p. 1,21). P o d w ó c h s u b l i m a c j a c h o t r z y m u j e się 5,76 g p r o d u k t u o //. 173—175°C. U w a g i . (1) P r z y g o t o w a n i e r o z t w o r u p . 111,87, u w a g a (1). (2) O b a r o z t w o r y e t e r o w y i w o d n y są b a r d z o c i e m n e i t r u d n o z a o b s e r w o w a ć gra n i c ę faz m i ę d z y nimi. Najlepiej o b s e r w o w a ć z m i a n ę w szybkości p r z e p ł y w u r o z t w o r ó w p r z e z k r a n rozdzielacza. HL89.
2-METYLOCYKLOHEKSANON
Reakcje należy przeprowadzać pod wyciągiem. K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną u g ó r y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a o r a z w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia. D o w k r a p l a c z a d o p r o w a d z a się r u r k ę , przez k t ó r ą p r z e p ł y w a ć b ę d z i e s t r u m i e ń s u c h e g o azotu. C a ł a a p a r a t u r a p o w i n n a b y ć d o k ł a d n i e w y s u s z o n a w s u s z a r c e i m o n t o w a n a w strumieniu suchego a z o t u . P o ustaleniu w o l n e g o p r z e p ł y w u a z o t u , w kolbie u m i e s z c z a się m i e s z a d e ł k o m a g n e t y c z n e , 30 m l bezw. eteru, 4,8 g (0,050 m o l ) 1-metylocykloheksenu (p. TUJ) i 0.5 g (0,0225 m o l , 2 0 % n a d m i a r ) b o r o w o d o r k u litu (1). W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się 5 m l bezw. eteru i 0,95 m l (0,075 m o l , 2 0 % n a d m i a r ) k o m pleksu trójfluorek b o r u - e t e r (2). D o m i e s z a n e g o r o z t w o r u w k r a p l a się e t e r o w y r o z t w ó r t r ó j f l u o r k u b o r u w ciągu 15 m i n . U t r z y m u j e się t e m p . 2 5 — 3 0 ° C , c h ł o d z ą c k o l b ę w ł a ź n i
w o d n e j . P o d w u g o d z i n n y m m i e s z a n i u w t e m p . p o k o j o w e j d o k o l b y d o d a j e się ostrożnie 5 m l w o d y w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u b o r o w o d o r k u litu. W e w k r a p l a c z u umieszcza się r o z t w ó r k w a s u c h r o m o w e g o s p o r z ą d z o n y z 11,0 g (0,0369 m o l ) d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u s o d u i 8,1 m l (0,1417 m o l ) 98-proc. k w a s u s i a r k o w e g o r o z c i e ń c z o n y c h w o d ą d o objętości 45 m l . R o z t w ó r k w a s u c h r o m o w e g o d o d a j e się w ciągu 15 m i n p o r c j a m i , u t r z y m u j ą c t e m p . m i e s z a n i n y reakcyjnej w g r a n i c a c h 2 5 — 3 0 ° C (łaźnia z w o d ą i l o d e m ) . C i e m n o z a b a r w i o n ą m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t ną p r z e z 2 h, n a s t ę p n i e oziębia i p r z e n o s i d o rozdzielacza. O d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę eterową, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w u k r o t n i e 15 ml p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y eterowe p r z e m y w a się 5 m l nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u sodu i suszy b e z w . siar c z a n e m m a g n e z u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego eter u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a pozostałą ciecz k o l o r u s ł o m k o w e g o p o d d a j e się destylacji. Z b i e r a się 2-metylocykloh e k s a n o n o tw. 160—164°C. W y d a j n o ś ć 3,5 g ( 6 3 % ) . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w dzić za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . N a k o l u m n i e C h r o m o s o r b W o długości ok> 1,5 m z 1 0 % olejem silikonowym, w t e m p . 128°C, p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 4 0 m l / m i n , czas retencji Ir k e t o n u w y n o s i ok. 1,7 m i n . U w a g i . (1) R e a k c j a b o r o w o d o r k u litu z w o d ą przebiega s z y b k o i g w a ł t o w n i e . O d c z y n n i k m u s i być z a b e z p i e c z o n y p r z e d wilgocią; należy u n i k a ć k o n t a k t u z oczami, skórą i u b r a n i e m (zetknięcie się z m a t e r i a ł a m i z celulozy m o ż e s p o w o d o w a ć zapalenie). Z e związkiem t y m należy o b c h o d z i ć się z taką samą ostrożnością j a k z w o d o r k i e m l i t o w o -glinowym (p. 11,2,39). (2) N a l e ż y użyć oczyszczony k o m p l e k s trójfluorek boru-eter. S p o s ó b o c z y s z c z a n i a p o d a n o w p . n,2,ó. HL90.
4-CHOLESTEN-3-ON
W suchej kolbie kulistej z d w o m a szyjami p o j . 1 I, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z (chłodnicę i w k r a p l a c z zabezpiecza się od d o s t ę p u wilgoci r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) umieszcza się 20 g (0,052 m o l ) czystego cholesterolu wysuszonego^ d o stałej m a s y w t e m p . 8 0 — 1 0 0 ° C (tt. 147—150°C), 150 ml bezw. a c e t o n u i 200 m l s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u . P o d o d a n i u kilku k a w a ł k ó w p o r c e l a n y m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a na łaźni olejowej w t e m p . 75—85 °C. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się j e d n o r a z o w o r o z t w ó r 16 g (0,065 m o l ) terf-butanołanu glinu (p. 11,2,/a) w 100 m l bezw. b e n z e n u . M i e s z a n i n a r e a k c y j n a m ę t n i e j e i w ciągu 10—15 m i n żółknie. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e d o w r z e n i a na łaźni o t e m p . 7 5 — 8 5 ° C przez 8 h. P o o c h ł o d z e n i u d o m i e s z a n i n y d o d a j e się 40 m l w o d y , a n a s t ę p n i e 100 m l 10-proc. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y wstrząsa się energicznie i p r z e n o s i d o rozdzielacza o p o j . 1 1. D o r o z dzielacza d o d a j e się 300 m l w o d y i całość w y t r z ą s a p r z e z 5 m i n (jeżeli t r z e b a odsącza się część nierozpuszczalną) i rozdziela w a r s t w y . Żółtą w a r s t w ę w o d n ą przenosi się d o innego rozdzielacza i ekstrahuje 25 m l b e n z e n u . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y b e n z e n o w e prze m y w a się d o k ł a d n i e w o d ą i suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego benzen u s u w a się n a w y p a r c e o b r o t o w e j . Ż ó ł t a p o z o s t a ł o ś ć zestala się p o d c z a s c h ł o d z e n i a w łaźni z l o d e m i solą i p o c i e r a n i a szklaną bagietką. N i c e o o s a d u z a c h o w u j e się d o zaszczepienia p r z y dalszej krystalizacji. P o z o s t a ł y osad r o z p u s z c z a się w ciepłej mieszaninie 14 ml a c e t o n u i 20 m l m e t a n o l u i b a r d z o p o w o l i chłodzi. Jeśli jest t o k o n i e c z n e , r o z t w ó r zaszczepia się k r y s z t a ł k i e m s u r o w e g o p r o d u k t u . P o wykrystalizo w a n i u większości o s a d u m i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się jeszcze p r z e z 24 h w t e m p . 0 ° C P r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 20 m l o z i ę b i o n e g o w l o -
d z i e m e t a n o l u i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć p r a w i e b e z b a r w n e g o 4-cholesten-3-onu o tt. 7 9 — 8 0 ° C w y n o s i 17 g ( 8 5 % ) . J,2. Przyłączanie w o d y d o alkinów. B e z p o ś r e d n i e p r z y ł ą c z a n i e w o d y d o a l k i n ó w z wiązaniem p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a , za p o m o c ą r o z c i e ń c z o n e g o kwasu siarko w e g o w obecności soli rtęci j a k o k a t a l i z a t o r a , p r z e b i e g a z g o d n i e z regułą M a r k o w n i k o w a i p r o w a d z i do p o w s t a n i a enolu, k t ó r y p r z e g r u p o w u j e się d o bardziej t r w a ł e g o k e t o n u . P r z y k ł a d e m takiej reakcji jest p r z e k s z t a ł c e n i e k w a s u 10-undecynowego w k w a s 10-oksou n d e k a n o w y (p. IIS,91). TT
CfS
R • C==CH — - A [R - C ( 0 H ) = C H 1 -*• R C O C H j 2
P r o d u k t e m reakcji p r z y ł ą c z e n i a w o d y d o acetylenu jest a l d e h y d o c t o w y ; reakcja ta b y ł a szeroko w y k o r z y s t y w a n a w przemyśle. R e a k c j a z a l k i n a m i z wiązaniem p o t r ó j n y m w e w n ą t r z ł a ń c u c h a m a mniejsze z n a c z e n i e p r e p a r a t y w n e . Z a z w y c z a j w jej w y n i k u powstaje m i e s z a n i n a k e t o n ó w , a jej s k ł a d z a l e ż y od n a t u r y p o d s t a w n i k ó w R i R !
R
1
2
2
C s s C - R -+ R ^ C O - C H i K
111,91. KWAS
+
2
3
R^CH^COR
10-OKSOUNDEKANOWY
H C s C ( C H ) C 0 H f i ^ f ^ * ! , C H • CO ( C H ) C 0 H . H o® R o z t w ó r 3 g (0,0165 m o l ) k w a s u 10-undecynowego (p. JH,19) w 240 m l lod. k w a s u o c t o w e g o zawierający 13 ml stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 1,4 g o c t a n u rtęci(II) ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą przez 4 h. C i e m n o z a b a r w i o n y r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się 300 ml w o d y i sączy. Przesącz p o d d a j e się ekstrakcji c h l o r k i e m m e t y l e n u , stosując a p a r a t u r ę do ekstrakcji ciągłej (rys. I,82c) (1). E k s t r a k t p r z e m y w a się d o k ł a d n i e w o d ą d e s t y l o w a n ą d o chwili, aż kolejna p o r c j a w o d y w y k a ż e o d c z y n o b o j ę t n y , suszy i o d p a r o w u j e w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł y osad krystalizuje się z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć k e t o k w a s u o tt. 5 6 — 5 7 ° C w y n o s i 1,65 g ( 5 0 % ) . 2
6
2
3
1
8
1
3
U w a g a . (1) E k s t r a k c j a p o r c j a m i r o z p u s z c z a l n i k a p r o w a d z i d o p o w s t a n i a t r w a ł y c h emulsji często nie rozdzielających się przez kilka dni. A p a r a t d o ekstrakcji ciągłej na leży napełnić ostrożnie, a b y z a p o b i e c u t w o r z e n i u się emulsji. J,3. Termiczna dekarboksylacja kwasów nad katalizatorem z tlenku metalu. Piroliza p e w n y c h soli (zazwyczaj w a p n i o w y c h l u b b a r o w y c h ) k w a s ó w k a r boks y l o w y c h jest m e t o d ą od d a w n a s t o s o w a n ą d o o t r z y m y w a n i a symetrycznych k e t o n ó w , m i m o iż w y d a j ności reakcji są raczej niskie
CaC0
a
3
Z a k r e s reakcji m o ż n a rozszerzyć. Biorąc j a k o substraty d o reakcji o d p o w i e d n i e miesza n i n y soli k w a s ó w m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć a l d e h y d y i n i e s y m e t r y c z n e k e t o n y 1
a
< R - C 0 ) C a + (R -C0 ) Ca 1
z
2
a
K
CW
° " "» 2 R
1
CO R
2
+ 2CaC0
3
Oczywiście n i e s y m e t r y c z n e m u związkowi k a r b o n y l o w e m u będą t o w a r z y s z y ć w p r o d u k t a c h reakcji o b a związki symetryczne. W y d a j n o ś ć reakcji m o ż n a p o p r a w i ć , biorąc d o r e a k c j i n a d m i a r jednej soli k w a s u k a r b o k s y l o w e g o . Korzystniejszy s p o s ó b o t r z y m y w a n i a symetrycznych l u b n i e s y m e t r y c z n y c h k e t o n ó w polega na przepuszczeniu p a r k w a s u l u b k w a s ó w n a d r o z g r z a n y m tlenkiem m a n g a n u ( H ) l u b tlenkiem t o r u o s a d z o n y m i n a p u m e k s i e . W y d a j n o ś c i n i e s y m e t r y c z n y c h k e t o n ó w •otrzymywanych tą m e t o d ą są z a d o w a l a j ą c e (ok. 5 0 % ) . Syntezę m o ż n a ł a t w o p r z e p r o w a d z i ć w l a b o r a t o r i u m n a s t o s u n k o w o d u ż ą skalę. P r z y k ł a d y p o d a n o w p . 111,92, A i B. m,92,A.
KETON METYLOWY
2CH • C H . C 0 H 3
a
2
k a t a l
'*
a t Q
(3-pentanoń)
U C H • C H • CO C H • C H 3
2
3
3
O t r z y m y w a n i e k a t a l i z a t o r a w ę g l a n manganu(IT) — p u m e k s . W 100 m l w o d y r o z puszcza się 70 g (0,35 m c i ) c z t e r o w o d n e g o c h l o r k u m a n g a n u ( I I ) . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u dodaje się, mieszając m e c h a n i c z n i e , r o z t w ó r 38 g (0,35 m o l ) bezw. w ę g l a n u sodu w 120 m l w o d y . W y t r ą c o n y o s a d węglanu m a n g a n u ( I I ) odsącza się i d o b r z e prze m y w a w o d ą destylowaną. O s a d p r z e n o s i się d o dużej zlewki i d o d a j e tyle w o d y , a b y u z y s k a ć konsystencję gęstej p a s t y . N a s t ę p n i e d o d a j e się mieszając t a k ą ilość p u m e k s u (4—8 m e s h ) , a b y p a s t a p r a w i e c a ł k o w i c i e w n i e g o w n i k n ę ł a . Z a w a r t o ś ć zlewki ogrzewa się o s t r o ż n i e ( a b y u n i k n ą ć l o k a l n y c h p r z e g r z a ń ) n a elektrycznej p ł y t c e grzejnej miesza jąc d o t ą d , a ż k a w a ł k i k a t a l i z a t o r a nie p r z e s t a n ą zlepiać się ze sobą. Jeśli p o c z ą t k o w o d o d a się z b y t d u ż o w o d y d o w ę g l a n u m a n g a n u ( I l ) , nie będzie o n przylegał d o k ł a d n i e do pumeksu. K e t o n dietylowy. R u r ę d o pirolizy ze szkła P y r e x p r z e d s t a w i o n ą n a rys. 1,59 wy p e ł n i a się k a t a l i z a t o r e m . P o d ł ą c z a się p o z o s t a ł e części a p a r a t u r y i przepuszczając a z o t u s u w a się z a p a r a t u r y powietrze. U t r z y m u j ą c stały, ł a g o d n y p r z e p ł y w a z o t u , p u m e k s o g r z e w a się przez 8 h w t e m p . 3 6 0 — 4 0 0 ° C w celu przekształcenia w ę g l a n u m a n g a n u ( I I ) w tlenek m a n g a n u . Jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a p r z e r w a n i a procesu w t y m m o m e n c i e , k a t a lizator m o ż n a oziębić w s t r u m i e n i u a z o t u . W e w k r a p l a c z u umieszcza się 740 g (746 m l , 10 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o k w a s u p r o p i o n o w e g o o tw. 139—140°C. Piec o g r z e w a się d o t e m p . ok. 3 5 0 ° C i k w a s w k r a p l a się n a k a t a l i z a t o r z szybkością ok. 30 k r o p l i n a m i n u t ę ; z chwilą r o z p o c z ę c i a w k r a p l a n i a k w a s u p r z e r y w a się p r z e p u s z c z a n i e a z o t u . A p a r a t u r a w y m a g a b a r d z o niewielkiego n a d z o r u ; d o d a w a n i e całej ilości k w a s u z a j m u j e 4 8 — 7 2 h. Destylat s k ł a d a się z d w ó c h w a r s t w . D o l n ą w a r s t w ę w o d n ą oddziela się, w y s a l a się z niej k e t o n d o d a j ą c stały w ę g l a n p o t a s u ; keton d o ł ą c z a się d o g ł ó w n e j w a r s t w y k e t o n o w e j . D o p o ł ą c z o n y c h frakcji k e t o n o w y c h d o d a j e się niewielkimi p o r c j a m i stały węglan p o t a s u (1), d o p ó k i nie u s t a n i e wydzielanie g a z u (usuwa się w t e n s p o s ó b k w a s i jednocześnie suszy k e t o n ) . P o odsączeniu p r z e p r o w a d z a się destylację p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. K e t o n d i e t y l o w y zbiera się w tw. 1 0 1 — 1 0 3 ° C . W y d a j n o ś ć 252 g (29%). W y d a j n o ś ć k e t o n u m o ż n a zwiększyć przepuszczając p o n o w n i e destylat p r z e z katalizator, j e d n a k w p r a k t y c e nie w a r t o n a t o t r a c i ć czasu. T r z e b a p a m i ę t a ć , że zawsze, gdy p r z e r y w a się r e a k c j ę i o c h ł a d z a katalizator, należy p r z e z a p a r a t u r ę p r z e p u s z c z a ć s t r u m i e ń a z o t u , a b y z a p o b i e c utlenianiu się k a t a l i z a t o r a — t l e n k u manganu(Il). U w a g a . (1) I n n a m e t o d a p r z e r o b u destylatu (korzystna g d y m a się d o czynienia z l o t n y m i k e t o n a m i l u b p r z y p u s z c z a się, że p r z e m i a n a k w a s u w k e t o n n i e jest z u p e ł n a ) polega n a d o d a n i u d o p o ł ą c z o n y c h w a r s t w k e t o n o w y c h w o d o r o t l e n k u sodu w pastyl k a c h a ż d o u z y s k a n i a a l k a l i c z n e g o o d c z y n u m i e s z a n i n y . Jeżeli w y p a d a osad, m o ż n a g o rozpuścić, d o d a j ą c niewielką ilość w o d y . K e t o n oddziela się, suszy b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u i p o d d a j e destylacji f r a k c y j n e j . Syntezy p o k r e w n e . 4 - H e p t a n o n (keton dipropylowy). D o reakcji bierze się 880 g (920 m L 10 m o l ) k w a s u m a s ł o w e g o o tw. 1 6 2 — 1 6 4 ° C . W y d a j n o ś ć k e t o n u o tw. 1 4 2 — 1 4 3 ° C w y n o s i 285 g *> ( 4 6 % ) . 2 - P e n t a n o n (keton metylowo-propylowy). D o reakcji bierze się 360 g (6 mol) l o d . k w a s u o c t o w e g o i 176 g (184 ml, 2 m o l ) k w a s u m a s ł o w e g o . W y d a j n o ś ć k e t o n u m e t y ł o w o - p r o p y l o w e g o o tw. 1 0 2 — I 0 4 ° C w y n o s i 75 g ( 4 3 % ) . Jednocześnie o t r z y m u j e się 75 g a c e t o n u , tw. 5 6 — 5 7 ° C ) . E
i) Wszystkie, w y d a j n o ś c i p o d a n o d l a j e d n o k r o t n e g o przepu s p i e n i a p a r k w a s u ( l u b k w a s ó w ) p r z e z w a r s t w ę k a t a l i z a t o r a . M o ż n a ją j e d n a k z w i ę k s z y ć przez p o n o w n e p r z e p u s z c z e n i e przez w a r s t w ę k a t a l i z a t o r a p r o d u k t u , o d k t ó r e g o o d d z i e l o n o warstwę w o d n ą . W p r z y p a d k u w y ż s z y c h k e t o n ó w powt&rne p r z e p u s z c z e n i e p r o d u k t u przez katalizator m o ż e s p o w o d o w a ć jego karbonizację, a tym s a m y m jego dezaktywację, !
< K e t o n y s y m e t r y c z n e , k t ó r e tworzą się j a k o p r o d u k t y u b o c z n e przy o t r z y m y w a n i u k e t o n ó w m i e s z a n y c h , o d d z i e l a się przez destylację przy u ż y c i u s p r a w n e j k o l u m n y f r a k c j o n u j ą c e j . Jtóli p r o d u k t e m u b o c z n y m jest a c e t o n (tak jak p o d c z a s o t r z y m y w a n i a 2 - p e n t a n o n u , k e t o n u m e t y l o w o - p r o p y l o w e g o ) c z ę ś ć j e g o traci się w procesie, przemywania.
III,92,B. Keton
benzylowo-metyfowy
367
3-Heksanon (keton etylowo-propylowy). D o reakcji bierze się 296 g (298 m l , 4 m o l ) k w a s u p r o p i o n o w e g o i 352 g (368 m l , 4 m o l ) kwasu m a s ł o w e g o . W y d a j n o ś ć k e t o n u e t y l o w o - p r o p y l o w e g o o tw. 1 2 2 — 1 2 4 ° C w y n o s i 214 g ( 5 3 % ) , a p r o d u k t ó w u b o c z n y c h : k e t o n u dietylowego 98 g (tw. 100—102°C) i k e t o n u d i p r o p y l o w e g o 66 g (tw. 144— 146°C). 6-Undekanon (keton dipentylowy). D o reakcji b i e r z e się 400 g (428 m l , 3,45 mol> k w a s u h e k s a n o w e g o o tw. 2 0 4 — 2 0 6 ° C . W y d a j n o ś ć k e t o n u o tw. 2 2 2 — 2 2 6 ° C w y n o s i 225 g ( 7 6 % ) . 111,92, R
KETON
BENZYLOWO-METYLOWY
C H CH .C0 H + CH -C0 H 6
3
2
2
3
3
k a t a l i i a t o
L C H >
6
5
C H . • CO • C H
3
Przygotowanie katalizatora węglan toru-pumeks. O d w a ż k ę 294 g (0,5 m o l ) sześciow o d n e g o a z o t a n u toru r o z p u s z c z a się w m i n i m a l n e j ilości w o d y (ok. 450 ml) i d o otrzy m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się p o w o l i , mieszając, r o z t w ó r 106 g (1 m o l ) bezw. w ę g l a n u sodu w 400 m l w o d y . W y p a d a o s a d węglanu t o r u . Ciecz znad o s a d u d e k a n t u j e się, a osad p r z e m y w a p r z e z d e k a n t a c j ę n o w ą 500 m l porcją w o d y . W i l g o t n y osad z a d a j e się t a k ą ilością w o d y d e s t y l o w a n e j , a b y u z y s k a ć konsystencję gęstej p a s t y . N a s t ę p n i e d o d a j e się t a k ą ilość p u m e k s u (4—8 m e s h ) , a b y cała zawiesina z a a d s o r b o w a ł a się n a n i m . Porcje p u m e k s u p o 200 g z z a a d s o r b o w a n y m w ę g l a n e m toru p r z e n o s i się d o d u ż e j p a r o w n i c y i ogrzewa n a elektrycznej p ł y t c e grzejnej, stale mieszając o s a d szklauą b a gietką, dotąd a ż k a w a ł k i k a t a l i z a t o r a n i e p r z e s t a n ą zlepiać się ze sobą. Przesiewając p u m e k s p r z e z sito odzyskuje się 250 g b i a ł e g o p r o s z k u . Jest t o z a s a d n i c z o węglan toru (zawierający p e w n ą ilość t l e n k u ) , k t ó r y m o ż e b y ć p o n o w n i e użyty d o i m p r e g n o w a n i a kolejnej porcji p u m e k s u . C a ł k o w i t a m a s a o t r z y m a n e g o k a t a l i z a t o r a , w ę g l a n u toru n a p u m e k s i e , wynosi ok. 1400 g; zależy to od jakości użytego p u m e k s u . K e t o n benzylowo-metylowy. R u r ę d o pirolizy ze szkła P y r e x w y p e ł n i a się kataliza t o r e m . Postępując p o d o b n i e jak t o o p i s a n o w p . \W,92,A p r z e p r o w a d z a się węglan t o m w o d p o w i e d n i tlenek. C a ł k o w i t e p r z e k s z t a ł c e n i e węglanu toru w tlenek w y m a g a zwykle 6—12 godzinnego o g r z e w a n i a w t e m p . 4 0 0 — 4 5 0 ° C . P r z e z cały czas należy p r z e z r u r ę p r z e p u s z c z a ć w o l n y s t r u m i e ń a z o t u . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 170 g. (1,25 m o l ) czystego k w a s u f e n y l o o c t o w e g o (tt. 77°C) w 225 g (3,75 m o l ) l o d . k w a s u o c t o w e g o . R o z t w ó r w k r a p l a się n a k a t a l i z a t o r z szybkością ł k r o p l a n a 2—3 s. J e d n o cześnie, a b y z a c h o w a ć ciągły p r z e p ł y w g a z ó w p r z e z a p a r a t u r ę p r z e p u s z c z a się w o l n y s t r u m i e ń azotu (1 p ę c h e r z y k n a s e k u n d ę ) . S z y b k o ś ć p r z e p ł y w u g a z u o b o j ę t n e g o m o ż n a ustalić, przepuszczając g o p r z e d w p r o w a d z e n i e m d o pieca p r z e z p ł u c z k ę ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m l u b licznik p ę c h e r z y k ó w . P o przepuszczeniu całej m i e s z a n i n y k w a s ó w p r z e z r u r ę z k a t a l i z a t o r e m , od z e b r a n e g o destylatu oddziela się d o l n ą w a r s t w ę w o d n ą . W a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się w r o z d z i e l a c z u 10—20 p r o c . r o z t w . w o d o r o t l e n k u sodu a ż d o o d c z y n u alkalicznego ( p a p i e r e k l a k m u s o w y ) , a n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e w o d ą . W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w u k r o t n i e 50 m l p o r c j a m i eteru; e k s t r a k t e t e r o w y p r z e m y w a się k o l e j n o roztw. w o d o r o t l e n k u s o d u ( d o o d c z y n u alkalicznego) i wodą, a n a s t ę p n i e ł ą c z y g o z g ł ó w n y m p r o d u k t e m . P o wysuszeniu bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u eter u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m , najlepiej p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą. K e t o n b e n z y l o w o - m e t y l o w y z b i e r a się w t e m p . 102—102,5°C/26,7 h P a (20 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 85 g (51%,). W k o l b i e po destylacji p o z o s t a j e k e t o n d i b e n z y l o w y , m o ż n a go przenieść d o m a ł e j k o l b y i oczyścić n a d r o d z e destylacji (tw. 2 0 0 ° C / 2 8 h P a (21 m m H g ) ; tt. 34—35°C. Syntezy pokrewne. K e t o n benzylowo-etylowy. D o reakcji bierze się 204 g (1,5 m o l } k w a s u f e n y l o o c t o w e g o (tt. 7 7 ° C ) i 333 g (335,5 ml, 4,5 m o l ) k w a s u p r o p i o n o w e g o (tw. 139—141°C). P o d c z a s w y o d r ę b n i a n i a p r o d u k t u o p u s z c z a się e t a p ekstrakcji eterem. W y s u s z o n y p r o d u k t p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l i destyluje p r z e z sprawną, k o l u m n ę frakcjonującą. P o c z ą t k o w o zbiera się k e t o n dietylowy o tw. 9 9 , 5 — 1 0 0 ° C
(160 g), a gdy t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e d o 1 3 0 ° C (7 g; tw. 1 0 3 — 1 3 0 ° C ) p r z e r y w a się destylację, a p o z o s t a ł ą ciecz przenosi d o k o l b y p o j . 250 m l i destyluje p o d zmniejszo n y m ciśnieniem. K e t o n b e n z y l o w o - e t y l o w y w r z e w t e m p . 1 1 8 — 1 2 3 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) , (105 g, 4 7 % ) . W y s o k o w r z ą c ą p o z o s t a ł o ś ć (34 g) s t a n o w i g ł ó w n i e k e t o n d i b e n z y l o w y . A b y o t r z y m a ć czysty k e t o n b e n z y l o w o - e t y l o w y z e b r a n ą u p r z e d n i o frakcję, 0 tw. 1 1 8 — 1 2 3 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) , p o d d a j e się p o n o w n e j destylacji, zbierając p r o d u k t o tw.U3—115°C/22,7 h P a (17 m m H g ) . K e t o n b c n z y l o w o - p r o p y l o w y . D o reakcji bierze się 204 g (1,5 m o l ) czystego k w a s u f e n y l o o c t o w e g o i 396 g (414 m l , 4,5 m o l ) k w a s u m a s ł o w e g o (tw. 161—164°C). P o s t ę pując analogicznie j a k p r z y syntezie k e t o n u b e n z y l o w o - e t y l o w e g o , o t r z y m u j e się 180 g k e t o n u d i p r o p y l o w e g o o iw. 1 4 0 — 1 4 5 ° C (głównie 143—145°C) o r a z 108 g ( 4 5 % ) s u r o w e g o k e t o n u b e n z y ł o w o - p r o p y l o w e g o , tw. 2 4 0 — 2 6 0 ° C ; w kolbie destylacyjnej pozostaje s u r o w y k e t o n d i b e n z y l o w y (49 g). Z e b r a n ą u p r z e d n i o frakcję o tw. 2 4 0 — 2 6 0 ° C p o d d a j e się p o n o w n i e destylacji, zbierając j a k o k e t o n b e n z y l o w o - p r o p y l o w y p r o d u k t o tw. 243—247 ° C (zupełnie czysty k e t o n m a tw. 2 4 4 ° C ) . 4-Feny!o-2-bufanon (keton 2-fenyloetylowo~metylowy). D o reakcji b i e r z e się 100 g (0,66 m o l ) k w a s u h y d r o c y n a m on owego ( 3 - f e n y l o p r o p i o n o w e g o ) (tt. 4 9 — 5 0 ° C ) (p. 111,132 1 IV,150) o r a z 160 g (2,66 mol) lod. k w a s u o c t o w e g o . W y d a j n o ś ć k e t o n u 2-fenyloetyl o w o - m e t y l o w e g o o tw. 2 3 0 — 2 3 5 ° C w y n o s i 7 0 g ( 7 1 % ) . Czysty k e t o n w r z e w t e m p . 234 ° C . l - F e n y I o - 3 - p e n t a n o n (keton etylowo-2-fenyloetylowy). D o reakcji bierze się 100 g (0,66 m o l ) czystego k w a s u h y d r o c y n a m o n o w e g o i 200 g (201,5 m l , 2,7 mol) czystego k w a s u p r o p i o n o w e g o . P o r o z d e s t y l o w a n i u p r o d u k t ó w p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą o t r z y m u j e się: 70 g k e t o n u dietylowego (tw. 1 0 0 — 1 0 2 ° C ) , 72 g ( 6 7 % ) k e t o n u etylowo-2-fenylo etyl owego (tw. 2 4 5 — 2 4 9 ° C ; czysty k e t o n w r z e w t e m p . 2 4 9 ° C ) . W y s o k o wrzącą p o z o s t a ł o ś ć (18 g) s t a n o w i l , 5 - d i f e n y l o - 3 - p e n t a n o n . l - F e n y I o - 3 - h e k s a n o n (keton 2-fenyloetylowo-propylowy). D o reakcji b i e r z e się 100 g, (0,66 m o l ) czystego k w a s u h y d r o c y n a m o n o w e g o i 235 g (245,5 ml, 2,66 m o l ) czystego k w a s u m a s ł o w e g o . P o s t ę p u j ą c analogicznie jak p r z y syntezie k e t o n u b e n z y l o w o - e t y l o w e g o , o t r z y m u j e się 98 g k e t o n u d i p r o p y l o w e g o (tw. 140—144°C), 65 g ( 5 5 % ) k e t o n u 2-fenyloetylowo-propylowego (tw. 1 3 9 — 1 4 3 ° C / 2 2 , 6 h P a (17 m m H g ) ) o r a z 22 g w y s o k o wrzącej pozostałości będącej s u r o w y m l , 5 - d i f e n y l o - 3 - p e n t a n o n e m . P o d c z a s p o n o w n e j destylacji l - f e n y l o - 3 - h e k s a n o n w r z e p r a w i e całkowicie w t e m p . 1 3 8 — 1 3 9 ° C / / 2 2 , 3 h P a (16 m m H g ) . J,4. Reakcja dialkilokadmu z chlorkami kwasów karboksylowych. Dialkilowe po c h o d n e k a d m u o t r z y m u j e się w reakcji b e z w o d n e g o c h l o r k u k a d m u z o d p o w i e d n i m i związkami Grignarda 2 R M g B r + CdC! — R C d + MgBr + MgCl 2
2
2
2
C h l o r e k k a d m u d o d a j e się d o e t e r o w e g o r o z t w o r u związku G r i g n a r d a i u z y s k a n ą mie szaninę ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną, mieszając aż d o u z y s k a n i a u j e m n e j p r ó b y w teście n a o b e c n o ś ć z w i ą z k u G r i g n a r d a (p. 111,15, u w a g a ( 3 ) ) ; dialki l o w e p o c h o d n e k a d m u nie dają p o z y t y w n e j p r ó b y w t y m teście. G ł ó w n y m z a s t o s o w a n i e m dialkilowych p o c h o d n y c h k a d m u jest ich użycie w syntezie k e t o n ó w i k e t o e s t r ó w [3]. I c h p r z y d a t n o ś ć polega n a t y m , że reagują o n e energicznie z c h l o r k a m i k w a s o w y m i wszelkich t y p ó w , lecz w przeciwieństwie d o związków G r i g n a r d a , n i e reagują o n e w ogóle l u b reagują b a r d z o w o l n o z k e t o n a m i R Cd + 2C1C0CH -R a
2
2
1
2R CO CH -R 2
R C d 4- 2C1CO ( C H ) „ C 0 C H 2
2
2
3
-
2
+ CdCl
2R-CO(CH ) 2
n
2
C0 CH 2
3
+ CdCl
2
P r z y d a t n o ś ć drugiej z t y c h reakcji zależy od r e a k t y w n o ś c i estrowej g r u p y k a r b o n y l o w e j w stosunku d o d i a l k i l o k a d m u . Biorąc d o tej r e a k c j i r ó ż n e chlorki k w a s o w e m o n o c s t r ó w k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h , m o ż n a s y n t e t y z o w a ć dowolnie długie ł a ń c u c h y węglowe, m a j ą c e n a k o ń c u ł a ń c u c h a r e a k t y w n ą g r u p ę funkcyjną — g r u p ę estrową.
111,93.
l-Chloro-2-heksanon
369
O g ó l n i e b i o r ą c zaleca się, a b y b r a ć d o reakcji 1,0 m o l b r o m k u alkilowego l u b a r y l o w e g o (z k t ó r e g o p o p r z e z związek G r i g n a r d a otrzymuje się dialkilo* l u b d i a r y l o k a d m ) n a 0,8 m o l c h l o r k u k w a s o w e g o . P o n i e w a ż w y d a j n o ś ć w y t w a r z a n i a d i a l k i l o k a d m u wy nosi zwykle ok. 8 0 % , d o reakcji b i e r z e się w przybliżeniu r ó w n o m o l o w e ilości dialkilo k a d m u i c h l o r k u k w a s o w e g o . C e l o w a jest z a m i a n a eteru n a b e n z e n j a k o r o z p u s z c z a l n i k a w reakcji, z a n i m d o d a się c h l o r e k k w a s o w y . M o ż n a w ó w c z a s p r z e p r o w a d z i ć r e a k c j ę w k r ó t s z y m czasie, w wyższej t e m p e r a t u r z e . Całą reakcję m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w j e d nej k o l b i e bez w y o d r ę b n i a n i a z w i ą z k ó w p o ś r e d n i c h . Szczegóły e k s p e r y m e n t a l n e p o d a n e są p r z y syntezie l - c h l o r o - 2 - h e k s a n o n u (p. 111,93). m,93.
l-CHLORO-2-HEKSANON
2CH • (CH ) 3
2
CH Br — ^ 2CH
2
2
( C H ) • CH MgBr
3
2
2
2
eter
(C H ) Cd 4
9
2
2 C H
C
' '-
C Q C
? C H,-CO-CH Cl 4
2
K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w uszczelnione m i e s z a d ł o H e r s h b e r g a (najkorzystniej z d r u t e m t a n t a l o w y m , rys. I,39f), c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z p o j . 250 m l (1). Wszystkie części a p a r a t u r y należy d o k ł a d n i e wysuszyć. W kolbie umieszcza się 8,1 g (0,33 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h ; p r z e z w k r a p l a c z d o d a j e się 60 m l bezw. eteru, a n a s t ę p n i e w k r a p l a c z n a p e ł n i a się r o z t w o r e m 46 g (35,5 m l , 0,33 m o l ) b r o m k u butylu w 110 m l suchego eteru. R o z p o c z y n a się m i e s z a n i e i w z w y k ł y s p o s ó b w y t w a r z a się o d c z y n n i k G r i g n a r d a (p. 111,33 i 111,34). P o z a k o ń c z e n i u reakcji k o l b ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i z l o d e m i z a w a r t o ś ć k o l b y miesza. N a s t ę p n i e o d ł ą c z a się w k r a p l a c z i gdy r o z t w ó r jest z i m n y d o d a j e się z m a ł e j kolby s t o ż k o w e j , w ciągu 5—10 m i n , 37,7 g (0,178 m o l ) bezw. c h l o r k u k a d m u (2). P o usunięciu ł a ź n i z l o d e m i p o n o w n y m z a o p a t r z e n i u k o l b y we w k r a p l a c z , z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z 5 m i n i o g r z e w a p o d chłodnicą z w r o t n ą d o w r z e n i a , mieszając p r z e z 45 m i n . Z a p o m o c ą o d p o w i e d n i e g o testu (3) s p r a w d z a się obecność związku G r i g n a r d a ; o g r z e w a n i e i m i e s z a n i e należy k o n t y n u o w a ć a ż d o u z y s k a n i a n e g a t y w n e j p r ó b y . U s u w a się n a s t ę p n i e c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i k o l b ę łączy za p o m o c ą zgiętego szklanego łącznika z zestawem d o destylacji. Ogrze w a j ą c k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j , mieszając cały czas jej z a w a r t o ś ć o d d e s t y l o w u j e się eter aż d o chwili, g d y m i e s z a n i e stanie się b a r d z o p o w o l n e , a w kolbie p o j a w i się c i e m n a , l e p k a pozostałość. D o d a j e się w ó w c z a s z w k r a p l a c z a 120 m l bezw. b e n z e n u i p r o w a d z i destylację a ż d o z e b r a n i a dalszych 35 m l destylatu. N a s t ę p n i e d o d a j e się p o n o w n i e 120 m l bezw. b e n z e n u , z a o p a t r u j e k o l b ę w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a , mieszając jej z a w a r t o ś ć energicznie w celu r o z b i c i a w y t w o r z o n e j p a p k i . P o oziębieniu k o l b y w łaźni z l o d e m d o t e m p . ok. 5 ° C , z w k r a p l a c z a d o d a j e się w ciągu 2—3 m i n r o z t w ó r 38 g (25,5 m l , 0,33 m o l ) c h l o r k u c h l o r o a c e t y l u (tw. 105°C) w 70 m l b e z w . benzenu. P o z a k o ń c z e n i u d o d a w a n i a c h l o r k u r o z p o c z y n a się m i e s z a n i e , k t ó r e k o n t y n u u j e się p r z e z 3 h w t e m p . 1 5 — 2 0 ° C i dalsze 1,5 h w t e m p . 2 0 — 2 5 ° C . N a s t ę p n i e d o k o l b y d o d a j e się n a d m i a r p o k r u s z o n e g o l o d u (ok. 200 g) i r o z c . k w a s s i a r k o w y . Z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o rozdzielacza, oddziela się w a r s t w ę benzenową, a war stwę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w u k r o t n i e 30 m l p o r c j a m i b e n z e n u . W a r s t w ę b e n z e n o w ą i e k s t r a k t y łączy się i p r z e m y w a kolejno 70 m l w o d y , 70 m l nasyc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu, 70 m l w o d y i 35 m l nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u sodu. R o z t w ó r b e n z e n o w y sączy się p r z e z niedużą w a r s t w ę bezw. s i a r c z a n u sodu (usuwając w t e n s p o s ó b w i ę k s z o ś ć w o d y ) i benzen o d d e s t y l o w u j e się p o d n o r m a l n y m ciśnieniem. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. l - C h l o r o - 2 - h e k s a n o n zbiera się w t e m p . 7 1 — 7 2 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y nosi 24 g ( 5 2 % ) . U w a g i . (1) R e a k c j ę najlepiej p r z e p r o w a d z a ć w a t m o s f e r z e a z o t u . W t y m celu m o ż n a u ż y ć a p a r a t u r y p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,49. (2) Analitycznie czysty u w o d n i o n y c h l o r e k k a d m u suszy się d o stałej m a s y w t e m p . H 0 ° C i p o d o k ł a d n y m p o k r u s z e n i u suszy d o d a t k o w o p r z e z 2—3 h w 110°C. O d c z y n n i k
p r z e c h o w u j e się w z a k r ę c a n y m słoiku w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . T r z e b a p a m i ę t a ć , że związki k a d m u są niezwykle t r u j ą c e ; pracując z n i m i należy założyć odpowiednią maskę na twarz, a b y uniknąć wdychania pyłów. (3) P . 111,15, u w a g a (3). J , 5 . H y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a /5-ketoestrów o r a z h y d r o l i z a ^ - d i k e t a a ó w . O g ó l n a m e t o d a syntezy m e t y l o k e t o n ó w polega n a a l k i l o w a n i u a c e t y l o o c t a n u etylu, a n a s t ę p n i e h y d r o l i z i e i d e k a r b o k s y l a c j i o t r z y m a n e g o p r o d u k t u . A l k i l o w a n i e p r z e p r o w a d z a się dzia łając h a l o g e n k i e m alkilu n a s o d o w ą p o c h o d n ą a c e t y l o o c t a n u etylu w w a r u n k a c h bez w o d n y c h . H y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a n a s t ę p u j e w w y n i k u d z i a ł a n i a n a p r o d u k t alkilo wania rozc. alkaliami na zimno, a następnie zakwaszeniu i ogrzewaniu mieszaniny reakcyjnej d o wrzenia. U w a l n i a j ą c y się w w y n i k u h y d r o l i z y /?-ketokwas s z y b k o , w p o d a n y c h w a r u n k a c h , ulega d e k a r b o k s y l a c j i . Ilustracją o m a w i a n e j m e t o d y jest synteza 2 - h e k s a n o n u (p. IH,94) j a k r ó w n i e ż s a m o o t r z y m y w a n i e a c e t y l o o c t a n u etylu w k o n d e n sacji Claisena (p. 111,176). © 0
-C,H,OH
C H ^ C O - C H j - C O ^ H s + NaOC H — 2
*
s
r_CH .CO.CH.C0 C H ]Na ^ + C H . C O . C H ( R > C 0 C H 3
2
2
s
3
2
2
*-
5
(ii) H 0 © 3
C H - C 0 - C H ( R ) . C 0 H ° ^ ^ C H . C 0 . C H - R 4- C 0 3
2
3
2
2
D o g o d n ą drogą syntezy wielu /?-ketoestrów t a k i c h j a k s a m a c e t y l o o c t a n etylu, jest e s t r o w a k o n d e n s a c j a Claisena (str. 4 5 8 , p . nLP,4fr). A l k i l o w a n i e t y c h z w i ą z k ó w , a n a stępnie h y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a s t a n o w i m e t o d ę o t r z y m y w a n i a wielu k e t o n ó w . Bar dziej ogólna m e t o d a syntezy k e t o n ó w , w y k o r z y s t u j ą c a r ó w n i e ż j a k o związki p o ś r e d n i e jff-ketoestry, polega n a a c y l o w a n i u e t o k s y m a g n e z o w e j p o c h o d n e j estru m a l o n o w e g o . O g r z e w a n i e w w a r u n k a c h k w a ś n y c h p o w o d u j e hydrolizę i d e k a r b o k s y l a c j ę o t r z y m a n e j p o c h o d n e j i p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a k e t o n u . M e t o d ę tę ilustruje synteza k e t o n u c y k l o h e k s y l o w o - m e t y l o w e g o (p. 111,95). R-COCI + [CH{C0 C H5)2]MgOC Hj 2
2
2
H o® R • CO • C H ( C 0 C H ) — - — • R • C O C H 3
2
2
S
2
3
P o k r e w n a m e t o d a syntezy m e t y l o k e t o n ó w p o l e g a n a o t r z y m y w a n i u i z a s a d o w y m r o z szczepieniu 3-alkilowych p o c h o d n y c h 2,4 p e n t a n o d i o n u . P o c h o d n e tc ł a t w o u z y s k a ć przez ogrzewanie d o wrzenia mieszaniny 2,4-pentanodionu i halogenku alkilowego w b e z w . etanolu w obecności w ę g l a n u p o t a s u RBr + C H
CO C H , CO C H
3
C
'
3
H
J
O
H
>
KjCOj
( C H - CO C H ( R ) . CO • C H ] -»• C H - C O - C H 3
3
3
2
R + CH
C0 C H
3
2
2
5
M e t o d ę tę ilustruje synteza 5-metylo-5-heksen-2-onu (p. 111,96). H Ł 9 4 . 2 - H E K S A N O N (keton
butylowo-metylowy)
©e CH -CO.CH -CO C H 3
2
2
2
( S
"
N
A
O
C
2
H
)
i
(ii) C H j . C H . C H B r 3
:
NaOH
CH -CO.CH-C0 C H 3
2
2
e
> CH .CO-CH.CO, Na®
s
3
!
i
CH .CH .CH 2
2
CH .CH -CH
3
2
r> C H - C O - C H - C H - C H - C H + C 0
U , O ,©
3
2
2
2
3
2
2
3
.
1
K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r u j e się w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą x p o d w ó j n y m płaszczem c h ł o d z ą c y m i w e w k r a p l a c z ; ś r o d k o w ą szyję k o i b y z a m y k a się
k o r k i e m ; a p a r a t u r a m u s i b y ć z u p e ł n i e s u c h a . W kolbie u m i e s z c z a się 34,5 g (1.5 m o l ) czystego, p o k r o j o n e g o n a m a ł e k a w a ł k i sodu (p. 11,2,55) i ś r o d k o w ą szyję k o l b y u m o c o w u j e się w ł a p i e . O d m i e r z a się 1 1 c a ł k o w i c i e bezw. a l k o h o l u e t y l o w e g o (p. 11,1,9) i ok. 500 m l u m i e s z c z a się w e w k r a p l a c z u (chłodnicę i w k r a p l a c z z a b e z p i e c z a się o d g ó r y r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) . P o d kolbą umieszcza się dużą m i s k ę i t r z y m a się w p o g o t o w i u d u ż y , m o k r y ręcznik, a b y m ó c k o n t r o l o w a ć przebieg energicznej reakcji. N a s ó d w l e w a się ok. 200 m l b e z w . a l k o h o l u (1); następuje ż y w a r e a k c j a . Jeżeli a l k o h o l s k r a p l a się w c h ł o d n i c y z b y t g w a ł t o w n i e , k o l b ę chłodzi się p r z e z owinięcie m o k r y m ręcznikiem, a jeśli p o t r z e b a , p r z e z p o l e w a n i e s t r u m i e n i e m z i m n e j w o d y . G d y s z y b k o ś ć reakcji zmniejszy się, w p r o w a d z a się n a s t ę p n e ilości a l k o h o l u , t a k a b y u t r z y m a ć ener giczne, lecz k o n t r o l o w a n e w r z e n i e cieczy. W t e n sposób większość sodu p r z e r e a g u j e s z y b k o i czas p o t r z e b n y n a p r z y g o t o w a n i e r o z t w o r u etanolami sodu z n a c z n i e się z m n i e j sza. N a koniec d o d a j e się resztę a l k o h o l u i mieszaninę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j , a ż s ó d r o z p u ś c i się c a ł k o w i c i e . P o wyjęciu k o r k a ze ś r o d k o w e j szyi u m i e s z c z a się t a m uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e . D o k o l b y d o d a j e się 195 g (190 m l , 1,5 m o l ) czystego a c e t y l o o c t a n u etylu, włącza m i e s z a d ł o i o g r z e w a ciecz d o ł a g o d n e g o w r z e n i a , a n a s t ę p n i e w ciągu ok. 60 m i n w p r o w a d z a się 205 g (151 m l , 1,66 m o l ) b r o m k u p r o p y l u (p. 111,54). O g r z e w a n i e d o w r z e n i a i m i e s z a n i e p r o w a d z i się d o chwili, aż próbka roztworu będzie miała odczyn obojętny wobec wilgotnego papierka lakmuso w e g o (6—10 h ) ; r e a k c j ę m o ż n a w ó w c z a s u z n a ć z a z a k o ń c z o n ą . M i e s z a n i n ę oziębia się i zlewa r o z t w ó r z n a d b r o m k u s o d u ; sól p r z e m y w a się d w i e m a 20 m l p o r c j a m i bezw. a l k o h o l u i o b a r o z t w o r y łączy się z r o z t w o r e m g ł ó w n y m . A l k o h o l , zawierający m a ł y n a d m i a r b r o m k u p r o p y l u o d d e s t y l o w u j e się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć (^4) będącą s u r o w y m p r o p y l o a c e t y l o o c t a n e m etylu, m o ż n a u ż y ć w p r o s t d o o t r z y m a n i a k e t o n u bu tyl o w o - m etylowego. Jeżeli p o t r z e b n y jest ester d o ś ć czysty, p r o d u k t s u r o w y destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję 0 tw. 1 0 9 — 1 1 3 ° C / 3 6 , 0 h P a (27 m m H g ) (183 g, 7 1 % , B). W celu o t r z y m a n i a 2 - h e k s a n o n u s u r o w y (A) l u b p r z e d e s t y l o w a n y (B) p r o p y l o a c e t y l o o c t a n etylu d o d a j e się d o 1500 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , u m i e s z c z o n e g o w kolbie o poj. 4 1 zaopatrzonej w mieszadło mechaniczne. Mieszanie w temp. poko jowej p r o w a d z i się p r z e z 4 h ; w ciągu t e g o czasu m o n o p o d s t a w i o n a p o c h o d n a estru a c e t y l o o c t o w e g o ulega c a ł k o w i t e j h y d r o l i z i e i p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u . M i e s z a n i n ę prze nosi się d o d u ż e g o r o z d z i e l a c z a , p o z o s t a w i a w s p o k o j u , p o c z y m oddziela m a ł ą ilość nie z h y d r o l i z o w a n e j substancji zbierającej się w górnej części w p o s t a c i w a r s t w y oleistej. W o d n y r o z t w ó r p r o p y l o a c e t y l o o c t a n u s o d u umieszcza się w kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 3 1 z a o p a t r z o n e j w m a ł y w k r a p l a c z i p o ł ą c z o n e j z a p o m o c ą zgiętego szklanego ł ą c z n i k a z z e s t a w e m d o destylacji. P r z e z w k r a p l a c z d o d a j e się, wstrząsając, 150 m l 5 0 - p r o c . k w a s u s i a r k o w e g o (d = 1,40); n a s t ę p u j e energiczne w y d z i e l a n i e d w u t l e n k u węgla. P o ustaniu wydzielania się g a z u , m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się p o w o l i d o w r z e n i a i destyluje p o w o l i , aż o b j ę t o ś ć cieczy w k o l b i e zmniejszy się o k o ł o d w u k r o t n i e ; p o d c z a s tego c a ł k o w i t a ilość k e t o n u b u t y l o w o - m e t y l o w e g o p o w i n n a o d d e s t y l o w a ć . D e stylat zawiera k e t o n , a l k o h o l e t y l o w y o r a z m a ł e ilości k w a s ó w o c t o w e g o i w a l e r i a n o w e g o . D o destylatu d o d a j e się m a ł ą ilość stałego w o d o r o t l e n k u sodu, a ż r o z t w ó r s t a n i e się alkaliczny i destyluje p o n o w n i e d o chwili, a ż w odbieralniku z b i e r z e się 8 0 — 9 0 % całej cieczy; p o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e o d r z u c a się. W a r s t w ę k e t o n u oddziela się o d w o d y , a część w o d n ą destyluje p o n o w n i e , aż d o o d b i e r a l n i k a przejdzie ok. 1/3 objętości cieczy. P o wysoleniu w ę g l a n e m p o t a s u (2) w a r s t w ę k e t o n u oddziela się. W celu oddzielenia a l k o h o l u p o ł ą c z o n e frakcje k e t o n u p r z e m y w a się c z t e r o k r o t n i e 1/3 n a objętość ilością 35—40-proc. r o z t w o r u c h l o r k u w a p nia. K e t o n suszy się 15 g b e z w . c h l o r k u w a p n i a ; najlepiej w s t r z ą s n ą ć p r o d u k t w r o z dzielaczu z 1—2 g bezw. c h l o r k u w a p n i a , oddzielić n a s y c o n y r o z t w ó r c h l o r k u w a p n i a 1 w suchej k o l b c e z a d a ć k e t o n 10 g bezw. c h l o r k u w a p n i a . P o odsączeniu ś r o d k a suszą c e g o 2 - h e k s a n o n destyluje się i z b i e r a frakcję w t e m p . 1 2 6 — 1 2 8 ° C . W y d a j n o ś ć 71 g ( 6 7 % ) .
U w a g i . (1) D o d a w a n i e a l k o h o l u d o sodu, c h o c i a ż p o ł ą c z o n e z g w a ł t o w n ą reakcją, w y m a g a j ą c ą ostrożnego jej k o n t r o l o w a n i a , jest lepsze o d p o s t ę p o w a n i a o d w r o t n e g o tj. d o d a w a n i a m a ł y c h k a w a ł k ó w s o d u d o a l k o h o l u . T e n drugi s p o s ó b jest dłuższy i m a jeszcze tę u j e m n ą s t r o n ę , ż e w y m a g a częstych m a n i p u l a c j i s o d e m i n a r a ż a g o n a działanie p o w i e t r z a . (2) K e t o n m o ż n a d o k ł a d n i e j w y o d r ę b n i ć z r o z t w o r u w o d n e g o , p o w t a r z a j ą c desty lację r o z t w o r u w o d n e g o d o t ą d , aż w destylacie k e t o n przestanie u k a z y w a ć się w ilo ściach w i d o c z n y c h . P o d a n y wyżej s p o s ó b jest j e d n a k c a ł k o w i c i e z a d o w a l a j ą c y . S y n t e z a p o k r e w n a . 2 - H e p t a n o n . D o reakcji bierze się 34,5 g (1,5 m o l ) s o d u , 1 1 c a ł k o wicie bezw. a l k o h o l u etylowego, 195 g (1,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a c e t y l o o c t a n u etylu i 225 g (177 m l , 1,63 m o l ) bezw. b r o m k u butylu (p. 111,54). O t r z y m u j e się 280 g s u r o w e g o l u b 200 g ( 7 2 % ) czystego b u t y l o a c e t y l o o c t a n u etylu o tw. 1 1 2 — 1 1 6 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) . P o h y d r o l i z i e w y o d r ę b n i a się 2 - h e p t a n o n o tw. 1 4 9 — 1 5 1 ° C . W y d a j n o ś ć 105 g ( 8 0 % ) . 111,95. K E T O N
CYKLOHEKSYLOWO-METYLOWY
CGC! + C C H ( C 0 C H ) ] M g O C H 1
2
0-CO.CH(CO C H , I
2
!
5
2
_
3
I
C
O
;
!;°
-»
s
e H
i
0
H
.
^ C O - C H ,
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m (chłodnicę i w k r a p l a c z zabezpiecza się r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) u m i e s z c z a się 10,7 g (0,44 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h (1). D o k o l b y d o d a j e się w jednej p o r c j i 10 m l a b s o l u t n e g o a l k o h o l u etylowego i 1 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. P o 5 m i n reakcji, k t ó r a r o z p o c z y n a się p r a w i e natychmiast, d o d a j e się ostrożnie 150 m l eteru s u s z o n e g o s o d e m ( p . I I , I , / 5 ) . K o l b ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i z ciepłą w o d ą i d o ł a g o d n i e wrzącej m i e s z a n i n y reakcyjnej d o d a j e się mieszając r o z t w ó r 70 g (0,44 m o l ) m a l o n i a n u dietylu w 50 m l bezw. eteru. P o zakończeniu d o d a w a n i a r o z t w o r u m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z 3 h aż d o rozpuszczenia całego m a g n e z u . W ó w c z a s , z energicznym m i e s z a n i e m , d o d a j e się r o z t w ó r 58 g (0,4 m o l ) c h l o r k u c y k l o h e k s a n ok ar b o n ylu ( p . 111,138) w 50 m l b e z w . eteru. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą u t r z y m u j e się w e w r z e n i u p r z e z 2 h , a n a s t ę p n i e oziębia i z a k w a s z a , dodając 50 m l r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o . W a r s t w ę eterową oddziela się, a w o d n ą ekstrahuje d w u k r o t n i e 50 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e p r z e m y w a się w o d ą i r o z p u s z c z a l n i k o d p a r o w u j e w w y p a r c e o b r o t o w e j . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się r o z t w ó r zawierający 120 m l l o d . k w a s u octowego, 15 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 80 m l w o d y i c a ł o ś ć o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 5 h. P o ochłodzeniu m i e s z a n i n y reakcyjnej alkalizuje się ją, d o d a j ą c o s t r o ż n i e 100 m l 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. O t r z y m a n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się c z t e r e m a 50 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e łączy się i suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o odsączeniu ś r o d k a suszącego eter o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j i s u r o w y p r o d u k t destyluje p o d n o r m a l n y m ciśnieniem p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. W y d a j n o ś ć k e t o n u c y k l o h e k s y l o w o - m e t y l o w e g o o tw. 1 7 8 — 1 8 0 ° C w y n o s i 35 g ( 7 0 % ) . U w a g a . (1) P . I I U , u w a g a (1). IIL96. 5-METYLO-5-HEKSEN-2-ON CH, CH, CO-CH CH
3
CO C H + C H = C — C H C 1 — % 3
2
2
3
CHa=C-CHi CH C O C H a
3
+ CHjC0 C H 2
2
s
W kolbie kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą od g ó r y r u r k ą z bezw. c h l o r k i e m w a p n i a u m i e s z c z a się 500 m l bezw. a l k o h o l u etylowego, 75 g (0,75 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o 2,4-pentan o d i o n u (tw. 136—137°C) (p. IH,102), 63,4 g (0,70 m o l ) 3 - c h l o r a - 2 - m e t y l o p r o p e n u (chlorku metallilu) i 96,8 g (0,70 m o l ) bezw. węglanu potasu. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i ogrzewa do ł a g o d n e g o wrzenia p r z e z 16 h. P o l e k k i m oziębieniu, w miejsce c h ł o d n i c y z w r o t n e j umieszcza się n a s a d k ę i c h ł o d n i c ę d o destylacji. Mieszając oddestylowuje się ok. 370 m l a l k o h o l u etylowego i w y t w o r z o n e g o w reakcji o c t a n u etylu, a n a s t ę p n i e oziębia się pozostałość i d o d a j e t a k ą ilość w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m , a b y rozpuścić wy t r ą c o n e sole (zużywa się n a t o ok. 550 m l w o d y ) . P o przeniesieniu d o rozdzielacza m i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się trzy r a z y 200 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y prze m y w a się d w i e m a 100 m l p o r c j a m i n a s y c . w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r k u s o d u i r o z t w ó r e t e r o w y suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o odsączeniu ś r o d k a suszącego eter u s u w a się p r z e z destylację r ó w n o w a g o w ą (rys. 1,86). P o z o s t a ł o ś ć destyluje się, stosując d o b r z e izolowaną k o l u m n ę frakcjonującą wysokości ok. 12 cm w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i pierście niami. F r a k c j a o tw. 1 4 8 — 1 5 3 ° C (głównie 148—150°C) (1) s t a n o w i n i e n a s y c o n y k e t o n . W y d a j n o ś ć 5-metylo-5-heksen-2-onu w y n o s i 33,1 g ( 3 9 % ) . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . N a k o l u m n i e C h r o m o s o r b W długości ok. 150 cm, z 10-proc. olejem s i l i k o n o w y m , p r z y t e m p . 8 2 ° C i szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n czas retencji t w y n o s i 1 m i n u t ę . r
U w a g a . (1) W p r z e d g o n i e znajduje się reszta alkoholu, o c t a n u etylu i niewielka ilość n i e n a s y c o n e g o k e t o n u . W kolbie destylacyjnej pozostaje z n a c z n a ilość w y s o k o w r z ą c y c h substancji. J,6. K a t a l i z o w a n e k w a s a m i p r z e g r u p o w a n i e 1,2-dioli. Przekształcenie pinakolu (p. 111,29) w k e t o n tert-butylowo-metyiowy (pinakolon), (p. 111,97) w k w a ś n y c h w a r u n k a c h stanowi p r z y k ł a d ogólnej reakcji 1,2-dioli ( p r z e g r u p o w a n i e p i n a k o l i n o w e l u b prze g r u p o w a n i e p i n a k o l - p i n a k o l o n ) . P o d a n y niżej m e c h a n i z m reakcji p o l e g a n a eliminacji cząsteczki w o d y z p r o t o n o w a n e g o 1,2-diolu i t o w a r z y s z ą c e m u jej n u k l e o f i l o w e m u prze sunięciu 1,2-grupy m e t y l o w e j
H C
CH, I CHj-C-C-CH, I I H-O O-H 3
I
H
„e
i».£,f > >
CH -t-C-CH I /I H-CAOH, © 3
CH, ©
CH3-C-C-CH, H^-O
CH —H©
3
CH -C-C-CH 3
3
B I
CH,
111,97. K E T O N
3
O
CH
3
terf-BUTYLOWO-METYLOWY
(pinakolon)
H©
( C H ) C ( O H ) C(OH) ( C H ) 3
2
3
2
> C H - CO C ( C H ) 3
3
3
W kolbie kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w e Wkraplacz i p o ł ą c z o n e j z z e s t a w e m d o destylacji u m i e s z c z a się 50 g h y d r a t u p i n a k o l u (p. 111,29) i 130 m l 3 M r o z t w . k w a s u siarkowego. M i e s z a n i n ę ogrzewa się i destyluje d o chwili, a ż w r o z w a r s t w i a j ą c y m się destylacie n i e zwiększa się objętość górnej w a r s t w y (15—20 m i n ) . Oddziela się war stwę p i n a k o l o n u , a w a r s t w ę w o d n ą p r z e n o s i z p o w r o t e m d o k o l b y ; d o d a j e się d o niej 12 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , drugą 50 g p o r c j ę h y d r a t u p i n a k o l u i p o w t a r z a desty lację. C a ł y proces p r z e p r o w a d z a się jeszcze d w u k r o t n i e aż d o p r z e r o b i e n i a 200 g h y d r a t u p i n a k o l u . P o ł ą c z o n e frakcje p i n a k o l o n u suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje, zbierając p i n a k o l o n o tw. 103—107°C. W y d a j n o ś ć w y n o s i 62 g ( 7 0 % ) .
K. ZWIĄZKI DIKARBONYLOWE 2
1. S y n t e z a związków 1,2 d i k a r b o n y l o w y c h ( R - C O - C H O i R ^ C O - C O - R , p . 111,98 d o
111,101). 2. S y n t e z a związków 1,3-dikarbonylowych ( R - C O - C H 2 - C O - R , p . i n , 1 0 2 i 111,103). 3. Synteza związków 1,4-dikarbonylowych ( R - C O - C H r C Ł U C O - R , p . 11X104). K , l . Z w i ą z k i 1,2-dikarbonylowe. 1,2-Ketoaldehydy m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z utlenianie m e t y l o k e t o n ó w z a p o m o c ą d w u t l e n k u selenu w o d p o w i e d n i m rozpuszczalniku ( n p . alko h o l u e t y l o w y m , dioksanie). M e t o d ę ilustruje synteza fenyloglioksalu z a c e t o f e n o n u
(p. 111,98) C H 6
5
S e
CO C H j
ł
° ) C H • CO - C H O 6
5
M e c h a n i z m reakcji p o l e g a p r a w d o p o d o b n i e n a t w o r z e n i u się estru selenowego enolowej związku k a r b o n y l o w e g o
formy
OH i
<$*>o Se0
QH -CO.CH 5
O
-V
C H -C = CH
3
6
5
»
2
O-^-Se-^-OH
I
k
C H .C-C-^H 6
I
2
»- C Hj.CO-CHO + Se + H 0
S
6
2
H Cykliczne k e t o n y m o ż n a analogicznie p r z e p r o w a d z i ć w 1,2-diketony ( n p . o t r z y m y w a n i e 1,2-cykloheksanodionu z c y k l o h e k s a n o n u , p . 111,99). D a l s z y m interesującym p r z y k ł a d e m tej reakcji jest synteza n i n h y d r y n y (p. 111,100) z 1,3-indandionu (p. V,8), w k t ó r y m g r u p a m e t y l e n o w a jest z a k t y w o w a n a przez d w i e sąsiednie g r u p y k a r b o n y l o w e . N i n h y d r y n a jest t r w a ł y m h y d r a t e m t r i k e t o n u , 1,2,3-indantrionu, d o b r z e z n a n y m o d c z y n n i k i e m k o l o r y metrycznym stosowanym w oznaczaniu aminokwasów. U t l e n i a n i e k e t o n ó w m i e s z a n y c h ( n p . R * C H 2 ' C O - C H ) za p o m o c ą d w u t l e n k u selenu k o m p l i k u j e istnienie d w ó c h a l t e r n a t y w n y c h miejsc utleniania; o k a z u j e się ż e z p r z y c z y n niezupełnie jeszcze jasnych, g r u p y m e t y l o w e utleniają się chętniej niż m e t y l e n o w e , wy dajności reakcji są j e d n a k zazwyczaj niskie. Z w i ą z k i k a r b o n y l o w e ulegają p o d w p ł y w e m k w a s u a z o t a w e g o l u b a z o t y n u alkilu n i t r o z o w a n i u w a k t y w n y m p o ł o ż e n i u a w s t o s u n k u do grupy karbonylowej 3
N=0 H
R' C O C H i - R
2
©
i
3
I
+ R ONO—>R -COCH-R
2
3
+ R OH
O b e c n o ś ć w o d o r u n a a - a t o m i e węgla w n i t r o z o z w i ą z k u s t w a r z a m o ż l i w o ś ć j e g o p r z e g r u p o w a n i a d o o k s y m u związku 1,2-dikarbonylowego. K w a ś n a h y d r o l i z a o k s y m u , k t ó r ą najlepiej p r z e p r o w a d z a ć w o b e c n o ś c i a k c e p t o r a h y d r o k s y l o a m i n y takiego j a k n p . k w a s lewulinowy [4], s t a n o w i d o g o d n y s p o s ó b syntezy u k ł a d u 1,2-dikarbonylowego N=0 1
i
R -CO-CHR
NOH 3
1
li
^ŁR -CO-C-R
a
H\O© ——*• R • CO-CO-R 1
2
+
NHjOH
W p o d a n y m niżej p r z y k ł a d z i e (p. 111,101) k e t o n etyl o w o - m e t y l o w y p o d d a j e się n i t r o z o waniu do monooksymu 2,3-butanodionu; jego reakcja z hydroksyloamina prowadzi do d i o k s y m u z w a n e g o d i m e t y l o g l i o k s y m e m , d o b r z e z n a n e g o o d c z y n n i k a analitycznego n a nikiel.
Dalszą ogólną m e t o d ą p r o w a d z ą c ą d o o t r z y m a n i a u k ł a d u 1,2-dikarbonylowego jest utlenianie a - h y d r o k s y k e t o n ó w (acyloin), k t ó r e o t r z y m u j e się, działając n a estry k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h s o d e m m o l e k u l a r n y m w ś r o d o w i s k u b e z w o d n e g o eteru lub b e n z e n u [5]. P r z y k ł a d e m takiej syntezy jest utlenianie b e n z o i n y d o benzilu (dibenzoilu) (p. IV,155). 111,98. C H 6
5
FENYLOGIIOKSAL CO C H
3
+ S e 0 -» C H • CO C H O + Se + H O 2
6
5
a
Selen i jego związki są trujące (p. 1,3); reakcję tę i następne należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę zwrotną i t e r m o m e t r . D o k o l b y w p r o w a d z a się 300 m l d i o k s a n u (1), 55,5 g (0,5 m o l ) d w u t l e n k u selenu (p. 11,2,52) i 10 m l w o d y , o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o t e m p . 5 0 — 5 5 ° C i miesza, aż o s a d r o z p u ś c i się. N a s t ę p n i e w y j m u j e się n a chwilę t e r m o m e t r , w l e w a d o k o l b y 60 g acetofenonu (p. IV,134) i z p o w r o t e m w k ł a d a t e r m o m e t r . M i e szaninę reakcyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a , z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m , p r z e z 4 h . P o ok. 2 h r o z t w ó r staje się p r z e z r o c z y s t y ; w k r ó t c e p o t e m z a c z y n a p o j a w i a ć się o s a d wy trącającego się selenu. G o r ą c y r o z t w ó r d e k a n t u j e się z n a d selenu p r z e z k a r b o w a n y sączek i u s u w a d i o k s a n i w o d ę z a p o m o c ą destylacji z u ż y c i e m k r ó t k i e j k o l u m n y . P o z o stały fenyloglioksal destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 9 5 — 9 7 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j n o ś ć czystego fenyloglioksalu ( ż ó ł t a ciecz) w y n o s i 4 8 g ( 7 2 % ) . P o d c z a s stania związek ten p r z e c h o d z i w t w a r d ą , b e z p o s t a ciową m a s ę , p r a w d o p o d o b n i e n a skutek polimeryzacji, ale za p o m o c ą destylacji m o ż n a g o z p o w r o t e m o d z y s k a ć bez znaczniejszych strat w postaci cieczy. Najlepiej p r z e c h o w y w a ć fenyloglioksal w p o s t a c i h y d r a t u , k t ó r y o t r z y m u j e się p r z e z r o z p u s z c z e n i e ciekłe g o związku w 3,5—4 objętościach w o d y i p o z o s t a w i e n i e d o krystalizacji. H y d r a t fenylo glioksalu (tt. 91 °C) krystalizuje r ó w n i e ż z c h l o r o f o r m u , a l k o h o l u l u b m i e s z a n i n y eter- b e n z y n a lekka (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . P r z e z destylację h y d r a t u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o t r z y m u j e się w o l n y fenyloglioksal. 1
U w a g a . (1) J a k o r o z p u s z c z a l n i k a m o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć a l k o h o l u etylowego. D i o k s a n m o ż n a j e d n a k r e g e n e r o w a ć i s t o s o w a ć d o n a s t ę p n e j syntezy ( n p . p . 11,1,20). 111^9. 1 , 2 - C Y K L O H E K S A N O D I O N I J E G O D I O K S Y M
(nioksym)
1,2-Cykloheksanodion. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 3 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, t e r m o m e t r i w k r a p l a c z . W kolbie u m i e s z c z a się 250 g (2,55 mol) czystego c y k l o n e k s a n o n u , o g r z e w a d o temp. 7 0 — 8 0 ° C i d o d a j e z w k r a p l a c z a w ciągu 2 h r o z t w ó r 280 g (2,52 mol) czystego d w u t l e n k u selenu (p. 11,2,52) w 1500 m l a l k o h o l u etylowego, u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 7 0 — 8 0 ° C . P o d o d a n i u r o z t w o r u d w u t l e n k u selenu m i e s z a n i n ę o g r z e w a się p r z e z dalsze 2 fi. N a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j a l k o h o l i p o z o s t a ł ą ciecz d e k a n t u j e z n a d selenu. Selen prze m y w a się k i l k a k r o t n i e eterem i łączy się e k s t r a k t e t e r o w y ze z d e k a n t o w a n ą cieczą. Eter oddestylowuje się, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( o k . 33,3 h P a (25 m m H g ) ) . O t r z y m u j e się 200 g oleju zawierającego 1,2-cykloheksanodion, cykloh e k s a n o n i w o d ę . Olej ten r o z p u s z c z a się w 1 1 eteru i ekstrahuje p o w s t a ł y r o z t w ó r t r z y k r o t n i e , o z i ę b i o n y m w lodzie 10-proc. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u . Ł ą c z n i e u ż y w a się w o d o r o t l e n k u p o t a s u w ilości 1,5-krotnie większej, niż t o jest k o nieczne p r z y z a ł o ż e n i u , że o t r z y m a n y olej jest d i o n e m w p o s t a c i j e d n o e n o l u (ok. 1,5 1). A l k a l i c z n y ekstrakt wstrząsa się z e t e r e m w celu usunięcia c y k l o h e k s a n o n u , rozdziela w a r s t w y , część w o d n ą z a k w a s z a o z i ę b i o n y m w lodzie k w a s e m s o l n y m i w y s y c a solą k u c h e n n ą . Z a k w a s z o n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się e t e r e m i e k s t r a k t suszy bezw. s i a r c z a n e m
m a g n e z u . Eter oddestylowuje się p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d zmniejszonym ciśnieniem. Z b i e r a się 1,2-cykloheksanodion (jasnozieloną ciecz) w t e m p . 9 6 — 9 7 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . Z w i ą z e k ten r o z k ł a d a się ł a t w o p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a . W y d a j n o ś ć 55—56 g ( 1 9 % ) . P o n i e w a ż p r o d u k t w y k a z u j e s k ł o n n o ś ć d o przejścia w kwas 1-hydroksycyklopentanok a r b o k s y l o w y , należy s t a r a ć się p r z e p r o w a d z i ć syntezę możliwie jak najszybciej, a szcze gólnie s z y b k o ekstrakcję alkalicznym r o z t w o r e m w t e m p . 0 ° C . D i o k s y m 1,2-cykloheksanodionu. R o z t w ó r 55 g (0,5 mol) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o 1,2-cykloheksanodionu w 500 m l w o d y oziębia się d o t e m p . 0 ° C i rozpuszcza w n i m 170 g czystego c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y . N a s t ę p n i e d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u w k r a p l a się w t e m p . 0 ° C , stale mieszając, r o z t w ó r 225 g w o d o r o t l e n k u potasu w 1 1 w o d y w ciągu 15 m i n . Mieszaninę ogrzewa się na łaźni w o d n e j przez 2 h, p o c z y m c h ł o d z i d o t e m p . 0 ° C i zobojętnia d o d a j ą c suchego lodu. R o z t w ó r wysyca się solą, odsącza wydzielony d i o k s y m i p r z e m y w a g o niewielką ilością zimnej w o d y . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z w o d y . O t r z y m u j e się 39 g ( 5 6 % ) czystego d i o k s y m u 1,2-cyklo h e k s a n o d i o n u ( b e z b a r w n e igły) o tt. 1 8 7 — 1 8 8 ° C (rozkład), 111,100. W O D Z I A N 1 , 2 , 3 - I N D A N O T R I O N U
(ninhydrynd)
U w a g a . Reakcje należy przeprowadzić pod wyciągiem. W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 500 ml z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e szadło m e c h a n i c z n e umieszcza się 11 g (0,1 m o l ) czystego d w u t l e n k u selenu (p. n,2,J2) r o z p u s z c z o n e g o w 240 ml d i o k s a n u i 5 ml w o d y . R o z t w ó r o g r z e w a się, mieszając, d o 6 0 — 7 0 ° C , u s u w a się ź r ó d ł o g r z a n i a i d o d a j e 15 g (0,1 mol) s u r o w e g o 1,3-indanodionu (p. V,8). W z n a w i a się o g r z e w a n i e i u t r z y m u j e m i e s z a n i n ę w e wrzeniu przez 6 h. W t y m czasie w y t r ą c a się osad. P o odsączeniu osadu przesącz przenosi się d o k o l b y destylacyj nej i oddestylowuje 180 ml d i o k s a n u . D o p o z o s t a ł e g o w kolbie r o z t w o r u d o d a j e się 100 ml w o d y i r o z t w ó r o g r z e w a d o s k o a g u l o w a n i a c z e r w o n e g o , smolistego o s a d u , k t ó r y n a s t ę p n i e odsącza się. Przesącz ogrzewa się d o w r z e n i a z 0,2—0,3 g węgla odbarwiają cego, p o n o w n i e sączy i z a t ę ż a do objętości 20—25 ml. P o oziębieniu do t e m p . p o k o j o wej odsącza się kryształy surowej n i n h y d r y n y p o d zmniejszonym ciśnieniem i, jeśli jest t o k o n i e c z n e (1), krystalizuje z gorącej w o d y z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r wiającego. W y d a j n o ś ć b e z b a r w n e j n i n h y d r y n y w y n o s i 6 g ( 3 4 % ) ; w czasie o z n a c z a n i a tt. k r y s z t a ł y stają się c z e r w o n e p r z y t e m p . 1 2 5 — 1 3 0 ° C i topią się w t e m p . 2 4 2 — 2 4 3 ° C . U w a g a . (1) Krystalizacja z w o d y z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o p o w i n n a d a w a ć b e z b a r w n e kryształy; z drugiej strony obecność zawierających selen zanieczyszczeń rów nież w p ł y w a na o d b a r w i e n i e kryształów. Jeśli t a k jest to, p r z y p o n o w n e j krystalizacji z w o d y z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o należy d o d a ć nieco c h l o r k u c y n y ( i l ) . 111,101. D I O K S Y M 2 , 3 - B U T A N O D I O N U
(dimetyloglioksym)
u®
C H - C O . C H . C H + R-O-NO ^ C H . C O . C - C H 3
2
3
3
II N-OH CH -CO.C-CH + N H O H 3
II
N-OH
3
2
-CHyC-C-CH
II II
HO-N-N-OH
3
III,K,2. Związki l
,3-dikarbonylowe
377
D o k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l umieszczonej w łaźni w o d n e j p o d wyciągiem i z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i t e r m o m e t r w l e w a się 7 2 g (90 m l , 1 m o l ) osuszonego i p r z e d e s t y l o w a n e g o k e t o n u etyl owo-m etyl o w e g o (p. 11,1,22). P o umieszczeniu w kolbie m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o r o z p o c z y n a się m i e s z a n i e ; d o d a j e się 3 m l stęż. kwasu solnego i ogrzewa r o z t w ó r d o t e m p . 4 0 ° C . N a s t ę p n i e , i n t e n s y w n i e mieszając, d o d a j e się powoli 103 g (115 m l , 1 m o l ) a z o t y n u b u t y l u (tw. 7 6 — 7 9 ° C ) ł u b 117 g (134 ml, 1 m o l ) a z o t y n u izopentylu (tw. 9 6 — 9 9 ° C ) (p. 111,75), u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 4 0 — 5 0 ° C . W reakcji wydziela się ciepło, tak że m o ż e b y ć k o n i e c z n e c h ł o dzenie kolby. P o d o d a n i u całej ilości a z o t y n u m i e s z a się w d a l s z y m ciągu p r z e z 30 m i n bez chłodzenia r o z t w o r u . M i e s z a n i n a r e a k c y j n a jest r o z t w o r e m m o n o o k s y m u 2,3-butanodionu w alkoholu butylowym lub 3-metylobutylowym. Nieprzereagowany keton u s u w a się z m i e s z a n i n y , d o d a j ą c d o niej zimny r o z t w ó r 45 g w o d o r o t l e n k u sodu w 100 ml w o d y , p o c z y m m i e s z a się jeszcze 20-—30 m i n . P o w s t a ł y c z e r w o n o b r u n a t n y r o z t w ó r przenosi się d o rozdzielacza i e k s t r a h u j e d w o m a 50 m l p o r c j a m i eteru. A l k o h o l m o ż n a o d z y s k a ć p o d d a j ą c e t e r o w y e k s t r a k t destylacji frakcyjnej. W a r s t w ę w o d n ą za wierającą sól s o d o w ą m o n o o k s y m u 2 , 3 - b u t a n o d i o n u z a c h o w u j e się (1). Z 70 g (1 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y l u b 82 g (1 m o l ) siarczanu h y d r o k s y l o a m i n y sporzą d z a się r o z t w ó r w o k o ł o t r z y k r o t n e j w a g o w o ilości w o d y i z o b o j ę t n i a się g o , d o d a j ą c r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o o d c z y n u o b o j ę t n e g o w o b e c l a k m u s u . W o d n y r o z t w ó r soli s o d o w e j m o n o o k s y m u 2 , 3 - b u t a n o d i o n u umieszcza się w kolbie kulistej p o j . 1 1 i d o daje d o niej, mieszając, p r z y g o t o w a n y r o z t w ó r h y d r o k s y l o a m i n y . O t r z y m a n ą m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i p a r o w e j w ciągu 45 m i n . W y d z i e l o n y d i m e t y l o g l i o k s y m (2) o d sącza się, gdy r o z t w ó r jest jeszcze g o r ą c y , o s a d p r z e m y w a gorącą w o d ą i d o k ł a d n i e suszy. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z ok. 10 części wag. a l k o h o l u etylowego. W y d a j n o ś ć czystego d i m e t y l o g l i o k s y m u (biała, k r y s t a l i c z n a s u b s t a n c j a o tt. 2 4 0 ° C ) w y n o s i 55 g ( 4 7 % ) . U w a g i . (1) Jeśli istnieje p o t r z e b a w y i z o l o w a n i a m o n o o k s y m u , część w o d n e g o r o z t w o r u soli sodowej (np. 1 / 5 ) oziębia się w ł a ź n i z l o d e m i solą i, energicznie mieszając, u t r z y m u j ą c t e m p . poniżej 15°C, z o b o j ę t n i a się dodając stęż. k w a s solny (ok. 20 m l ) . P o d c z a s d o d a w a n i a k w a s u c o r a z t r u d n i e j jest mieszać powstającą p a p k ę ; w t y m m o m e n c i e d o b r z e jest odsączyć o s a d i p o n o w n i e zobojętniać przesącz. T a k o t r z y m a n y j a s n o b r ą z o w y o s a d zawiera p e w n ą ilość c h l o r k u s o d u ; p o krystalizacji z w o d y otrzymuje" się p r a w i e b e z b a r w n y p r o d u k t , tt. 7 3 — 7 4 ° C . (2) Jeżeli p r o d u k t jest z a b a r w i o n y , r o z p u s z c z a się g o w 2 M r o z t w o r z e w o d o r o tlenku sodu, ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j . G o r ą c y , p r a w i e n a s y c o n y r o z t w ó r sączy się i d o ciepłego jeszcze r o z t w o r u d o d a j e stęż. r o z t w o r u c h l o r k u a m o n u w ilości większej niż p o t r z e b a d o c a ł k o w i t e g o wytrącenia d i m e t y l o g l i o k s y m u , n p . stosuje się większą ilość c h l o r k u a m o n u niż r ó w n o w a r t o ś ć u ż y t e g o w o d o r o t l e n k u s o d u . O s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a wrzącą wodą. B e z b a r w n y p r o d u k t krystalizuje się z 95-proc. a l k o h o l u etylowego. K , 2 , Związki 1,3-dikarbonylowe. N a j p r o s t s z y 1,3-diketon ( 2 , 4 - p e n t a n o d i o n ; p . 111,102) o t r z y m u j e się najłatwiej acylując a c e t o n b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w obecności trój fluorku b o r u . W r e a k c j i t w o r z y się k o m p l e k s trójfluorku b o r u z d i k e t o n e m , z k t ó r e g o d i k e t o n uwalnia się p r z e z destylację z parą w o d n ą p o d o d a n i u w o d n e g o r o z t w o r u o c t a n u sodu. D i k e t o n , d o b r z e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e , d a j e się ł a t w o w y i z o l o w a ć w p o s t a c i charakterystycznego kompleksu z miedzią(l). Reakcja m a charakter ogólny; w przyta czanej syntezie p o k r e w n e j m n i e j r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e 2 - a c e t y l o c y k l o h e k s a n o n wy o d r ę b n i a się b e z p o ś r e d n i o przez ekstrakcję rozpuszczalnikiem p o rozłożeniu k o m p l e k s u z trójfluorkiem b o r u z a p o m o c ą o c t a n u sodu
(CHj.CO) 0 + R'.CO.CH,.R
2
>
2
I. ^C-CH
R
C
!
CHj-COjNa 3
+ CH -C0 H 3
I I
*-
2
2
F CH
R^CO-CH(R )-CO.CH
3
2
/ '
3
2
R -C.
Cu"
Y-R
2
(I)
W(
V-c/
CH
RI
3
A l t e r n a t y w n y m s p o s o b e m a c y l o w a n i a k e t o n u jest k a t a l i z o w a n a z a s a d a m i k o n d e n s a c j a estru i k e t o n u ( k o n d e n s a c j a Claisena). P r z y k ł a d e m tej reakcji jest o t r z y m y w a n i e b e n z o i l o a c e t o n u z a c e t o f e n o n u i o c t a n u etylu (p. 111,103), a jej m e c h a n i z m m o ż n a przedsta wić w s p o s ó b następujący (str. 458, p . m,P,4fo): e
C H -CO-CH 6
5
^ [ C H . C O . C H ] + HOC H
2
6
J
2
2
5
anion BeJoMfyetny
Hf-:OC H 2
s
o li e CH .C ^:CH .CO-C H ^±CH -CO-CH .CO.C H J
3
2
6
5
3
2
6
5
+
o :OC H 2
^.[CH -CO-CH-CO-C H ]^ScH -CO-CH -CO.C H 3
ni,102. CH
3
6
s
2,4-PENTANODION
3
2
6
5
(acetyloaceton)
COCHj + (CH CH CO) 0—^- CH -CO-CH CO.CH 3
2
2
S
3
2
3
+ CH C0 H 3
2
K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . I l z a o p a t r u j e się w r u r k ę d o d o p r o w a d z e n i a gazu o r a z r u r k ę o d p r o w a d z a j ą c ą g a z d o a p a r a t u a b s o r b u j ą c e g o n a p e ł n i o n e g o r o z t w o r e m alkalicz n y m (rys. 1,50) dla związania n i e p o c h ł o n i ę t e g o trójfluorku b o r u . T r z e c i o t w ó r k o l b y z a m y k a się k o r k i e m . W kolbie umieszcza się 58 g (1 mol) czystego bezw. a c e t o n u (p. 1X1,2/) i 255 g (236 m l , 2,5 m o l ) b e z w o d n i k a octowego i k o l b ę w r a z z zawartością oziębia się mieszaniną l o d u z solą. R u r k ę d o d o p r o w a d z e n i a gazu łączy się p o p r z e z pustą p ł u c z k ę z butlą zawierającą t e c h n i c z n y trójfluorek b o r u (trujący, p . 11,2,6) i prze puszcza g a z p o p r z e z m i e s z a n i n ę reakcyjną z taką szybkością, a b y w ciągu 5 h zostały p o c h ł o n i ę t e 250 g t r ó j f l u o r k u b o r u (2 p ę c h e r z y k i na sekundę). N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną wylewa się d o r o z t w o r u 4 0 0 g kryst. o c t a n u sodu w 800 m l w o d y , znajdu jącego się w kolbie kulistej p o j . 2,5 1. M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) i zbiera destylat w n a s t ę p u j ą c y c h oddzielnych p o r c j a c h : 500, 250, 250 i 250 m l . Jednocześnie p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 120 g czystego kryst. o c t a n u miedzi(II) w 1500 ml w o d y w t e m p . o k o ł o 8 5 ° C . Jeżeli r o z t w ó r nie jest z u p e ł n i e przezroczysty, przesącza się go w celu u s u n i ę c i a z a s a d o w e g o o c t a n u . N a s t ę p n i e w y t r ą c a się k o m p l e k s m i e d z i o w y acetyloacetonu przez d o d a n i e d o m i e s z a n i n y oddestylowanej z p a r ą w o d n ą g o r ą c e g o r o z t w o r u o c t a n u miedzi w następujących ilościach: 700 m l d o pierwszej porcji destylatu, 350 ml d o drugiej porcji, 250 m l d o trzeciej porcji i 200 m l d o czwartej porcji destylatu. Wszystkie frakcje p o z o s t a w i a się na 3 h l u b lepiej n a n o c w l o d ó w c e ,
a n a s t ę p n i e odsącza się sól m i e d z i o w ą p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a jeden r a z w o d ą i d o b r z e odsysa, a b y m o ż l i w i e j a k najbardziej osuszyć osad. Sól m i e d z i o w ą przenosi się d o rozdzielacza, d o d a j e 400 m l 20-proc. k w a s u s i a r k o w e g o o r a z 400 ml eteru i wstrząsa. W a r s t w ę eterową oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w u k r o t n i e p o r c j a m i p o 150 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y eterowe suszy się 125 g bezw. siarczanu sodu (lub r ó w n o w a ż n ą ilością bezw. siarczanu m a g n e z u ) i oddestylowuje eter. P o z o s t a łość destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą i zbiera acetyloaceton j a k o frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 3 4 — 1 3 6 ° C . W y d a j n o ś ć 80 g ( 8 0 % ) . Synteza pokrewna. 2-Acetylocyklohcksanon. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 ml z a o p a t r u j e się w s p r a w n e uszczelnione m i e s z a d ł o , r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą g a z sięgającą 1—2 c m poniżej p o w i e r z c h n i cieczy o r a z , w trzecim o t w o r z e k o l b y , t e r m o m e t r z a n u r z o n y w cieczy w r a z z r u r k ą o d p r o w a d z a j ą c ą g a z d o a p a r a t u a b s o r b u j ą c e g o . D o k o l b y w l e w a się 24,5 g (0,25 m o l ) c y k l o h e k s a n o n u ( z r e g e n e r o w a n e g o ze związku z w o d o r o siarczynem s o d u ) i 51 g (47,5 m l , 0,5 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o (1). K o l b ę oziębia się mieszaniną s u c h y l ó d — a c e t o n i, energicznie mieszając, p r z e p u s z c z a się trójfluorek b o r u z możliwie jak największą szybkością (10—20 m i n ) d o chwili, g d y m i e s z a n i n a , k t ó r e j t e m p e r a t u r a p o w i n n a b y ć u t r z y m a n a w g r a n i c a c h 0 — 1 0 ° C z o s t a n i e w y s y c o n a (obfite wydzielanie się białego d y m u z r u r k i w y l o t o w e j , gdy rozłączy się ją z p o c h ł a n i a c z e m g a z u ) . Ł a ź n i ę zawierającą m i e s z a n i n ę s u c h y l ó d — a c e t o n w y m i e n i a się n a łaźnię z l o d e m i w celu osiągnięcia m a k s y m a l n e g o w y sycenia w p r o w a d z a się w d a l s z y m ciągu t r ó j fluorek b o r u z mniejszą niż p o p r z e d n i o szybkością. Miesza się jeszcze p r z e z 3,5 h ; w t y m czasie ł a ź n i a z l o d e m osiąga s t o p n i o w o t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą . N a s t ę p n i e mie szaninę reakcyjną wylewa się d o r o z t w o r u 136 g u w o d n i o n e g o o c t a n u sodu w 250 ml w o d y , ogrzewa d o wrzenia p r z e z 1 h (lub d o chwili gdy związek k o m p l e k s o w y z fluor k i e m b o r u ulegnie hydrolizie), oziębia w lodzie i ekstrahuje t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l b e n z y n y lekkiej o tw. 4 0 — 6 0 ° C (2). P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e o d m y w a się od k w a s u r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i suszy bezw. siarczanem w a p n i a . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o d z w y k ł y m ciśnieniem za p o m o c ą destylacji r ó w n o w a g o w e j (rys. 1,86) i p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 2-acetyIocykloheksanon w t e m p . 9 5 — 9 7 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m Hg). W y d a j n o ś ć 27 g ( 7 7 % ) . U w a g i . (1) R e a k c j ę m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć w ten s p o s ó b , że d o 100 g (0,75 m o l ) k o m p l e k s u k w a s o c t o w y — t r ó j f l u o r e k b o r u 1:1 (p. 11,2,6) d o d a j e się k e t o n i bezwodnik octowy. (2) Benzyna l e k k a jest korzystniejsza niż eter etylowy, g d y ż u s u w a o n a mniejszą ilość k w a s u o c t o w e g o z w a r s t w y w o d n e j . m,103.
BENZOILOACETON
e e C H C O CH + CH 6
s
3
3
C0 C H 2
2
5
—
C H -CO C H C O 6
5
2
CH
3
Etanolan sodu. P r z y g o t o w u j e się zawiesinę 11,5 g (0,5 m o l ) sodu m o l e k u l a r n e g o (p. 11,2,55) w 75 m l b e z w . ksyłenu, przenosi się ją d o k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 1 I, a n a s t ę p n i e d e k a n t u j e się ksylen z n a d sodu. S ó d p r z e m y w a się p r z e z d e k a n t a c j ę d w o m a p o r c j a m i p o 75 ml o s u s z o n e g o n a d s o d e m eteru i p o k r y w a się g o 200 m l bezw. eteru. K o l b ę umieszcza się n a ł a ź n i w o d n e j i z a o p a t r u j e ją w e w k r a p l a c z , uszczelnione m i e szadło i c h ł o d n i c ę zwrotną. W o t w o r z e w k r a p l a c z a i w w y l o c i e c h ł o d n i c y u m i e s z c z a się r u r k i z b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a . D o w k r a p l a c z a w l e w a się 23 g (29 m l , 0,5 m o l ) bezw. a l k o h o l u etylowego, u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i w k r a p l a a l k o h o l w ciągu 2 h, utrzy m u j ą c m i e s z a n i n ę w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a . P o w k r o p l e n i u a l k o h o l u m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a i miesza, aż sód p r a w i e całkowicie p r z e r e a g u j e (ok. 6 h ) (nie z n a c z n e ilości p o z o s t a ł e g o sodu nie w p ł y w a j ą u j e m n i e n a przebieg reakcji). Mieszanie p r z e r y w a się, z a m o n t o w u j e c h ł o d n i c ę destylacyjną i oddestylowuje eter d o k ł a d n i e , j a k t o tylko jest m o ż l i w e . P o z o s t a ł y e t a n o l a n sodu p o w i n i e n b y ć b e z b a r w n y i subtelnie r o z -
d r o b n i o n y . N a l e ż y s t a r a n n i e u n i k a ć dostępu wilgoci p o d c z a s w y k o n y w a n i a wszystkich czynności. Benzoiloaccton. K o l b ę z a o p a t r u j e się p o n o w n i e w chłodnicę z w r o t n ą (zabezpieczając ją od g ó r y rurką z c h l o r k i e m w a p n i a ) , umieszcza ją w lodzie i d o d a j e 200 ml (2 m o l ) czystego, bezw. octanu etylu (p. 11,1,24). U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i z w k r a p l a c z a d o d a j e się 60 g (58 ml, 0,5 m o l ) a c e t o f e n o n u (p. IV,134); rozpoczęciu reakcji t o w a r z y s z y wy dzielanie się soli sodowej b e n z o i l o a c e t o n u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze przez ok. 2 h i p o z o s t a w i a n a n o c w l o d ó w c e . S t a ł y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, dla ułatwienia d o d a j ą c nieco bezw. eteru i suszy n a p o w i e t r z u . O s a d r o z p u s z c z a się w zimnej w o d z i e i u z y s k a n y r o z t w ó r z a k w a s z a k w a s e m o c t o w y m . W y d z i e lony, s u r o w y b e n z o i l o a c e t o n odsącza się i suszy na powietrzu. Oczyszcza się go przez destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję wrzącą p r z y 1 2 8 — 1 3 0 ° C / /13,3 h P a (10 m m H g ) . P r o d u k t zestala się p o oziębieniu tworząc b e z b a r w n e kryształy o tt. 61 ° C . W y d a j n o ś ć 50 g ( 6 2 % ) . K,3. Związki 1,4-dikarbonylowc. S y m e t r y c z n e 1,4-diketony o t r z y m u j e się ł a t w o , dzia łając j o d e m na sole s o d o w e /?-ketoestrów i ich m o n o a l k i l o w e p o c h o d n e
e ,
2
2R -CO.CH(R ).C0 C H 2
I
2
2[R'-CO.QR KX> C H5]Na®
5
2
R C0 C H 2
2
»- R ' - C O C - I C0 C H
s
2
—
2
2
2
5
R'-CO-C(R )-C0 C H
te 1
2
2
R^CO-CfR^-CO.CzHs
R -CO.C(R >C0 C H
2
2
5
I
1
2
2
5
2
R .CO-C(R ).C0 C H 2
2
5
Powstający w reakcji ester k w a s u diacyl o b u r s z t y n o w e g o p o d d a j e się hydrolizie i d e k a r boksylacji, ogrzewając g o z w o d n y m r o z t w o r e m węglanu p o t a s u str. 370, p . ni,J,5). M e t o d ę tę zilustruje synteza 2,5-heksanodionu (p. 111,104). 111,104. 2 , 5 - H E K S A N O D I O N
(acetonyloacetoń) Q
2CH -CO.CH -C0 C H ^> 2[CH -CO.CH.C0 C H ] Na 3
2
2
2
5
3
2
2
3
CH 'CO'CH-C0 C H hydroUia | — *• C H . C O - C H - C H - C O . C H CH -CO.CH-C0 C H ^kirbot«ytaci 3
2
2
s
3
3
2
2
5
2
2
3
a
W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z umieszcza się 11,5 g (0,5 m o l ) sodu m o l e k u l a r n e g o (p. 11,2*55) i p o k r y w a go 250 m l bezw. eteru. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i s t o p n i o w o d o d a j e się r o z t w ó r 65 g (63,5 m l , 0,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a c e t y l o o c t a n u etylu (p. 111,176) w 250 ml bezw. eteru. K o l b ę należy chłodzić, jeśli reakcja z a c z y n a p r z e b i e g a ć z b y t energicznie. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się, aż p r z e r e a g u j e cały sód i w ó w c z a s , r ó w n o m i e r n i e , w k r a p l a się r o z t w ó r 63,5 g (0,25 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o j o d u w 350 m l bezw. eteru a ż d o chwili, gdy d o d a w a n y r o z t w ó r przestanie się o d b a r w i a ć (mieszanina r e a k c y j n a p r z y b i e r a b a r w ę j o d u ) . O d s ą c z a się n a s t ę p n i e j o d e k sodu i p r z e m y w a go eterem. P o ł ą c z o n e przesącze e t e r o w e o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j ; p o z o s t a j e nieco lepki 2,3-dwuacetylo-bursztynian dietylu ( a b y m i e ć czysty wzorzec m a ł ą p r ó b k ę m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z 50-proc. w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u octowego, tt. 8 8 ° C ) . P o z o s t a ł ą główną p o r c j ę surowego p r o d u k t u zadaje się 250 m l 20-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w ę g l a n u p o t a s u i ogrzewa p o d chłodnicą z w r o t n ą d o w r z e n i a przez 1 h. D o oziębio nego, żółtego r o z t w o r u d o d a j e się 50 g b e z w . w ę g l a n u potasu, oddziela w a r s t w ę orga-
niczną, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e c z t e r o k r o t n i e 25 m] p o r c j a m i eteru. E k s t r a k t y ete r o w e łączy się z oddzieloną w a r s t w ą o r g a n i c z n ą i r o z t w ó r suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. Eter u s u w a się p r z e z destylację, a p o z o s t a ł o ś ć dalej destyluje, zbierając 2 , 5 - h e k s a n o d i o n w t e m p . 185—192°C. W y d a j n o ś ć 7,5 g ( 2 6 % ) .
L. WĘGLOWODANY W s t ę p . N a j p r o s t s z y m i w ę g l o w o d a n a m i są m o n o s a c h a r y d y , k t ó r e w określonych w a r u n k a c h m o ż n a s t r u k t u r a l n i e określić j a k o p o l i h y d r o k s y a l d e h y d y b ą d ź p o l i h y d r o k s y k e t o n y ; n a z y w a n e są o n e o d p o w i e d n i o a l d o z a m i i k e t o z a m i . A l d o z y i ketozy dzieli się z kolei w zależności od liczby a t o m ó w tlenu w cząsteczce na a l d o t e t r o z y , a l d o p e n t o z y , a l d o h e k s o z y itp. o r a z k e t o t e t r o z y , k e t o p e n t o z y itd. Zależności s t r u k t u r a l n e aldoz i k e t o z p r z e d s t a w i o n o za p o m o c ą w z o r ó w r z u t o w y c h F i s c h e r a o d p o w i e d n i o w tabl. 111,1 i 111,2. Z g o d n i e z konwencją, k o n f i g u r a c j ę n a j b a r d z i e j o d d a l o n e g o od g r u p y k a r b o n y l o w e j c e n t r u m chiralnego o z n a c z a się D , jeśli w e w z o r z e r z u t o w y m F i s c h e r a g r u p a h y d r o k s y l o w a znajduje się po p r a w e j s t r o n i e ; t a k a k o n f i g u r a c j a łączy serię D - m o n o s a c h a r y d ó w z a l d e h y d e m D - g l i c e r y n o w y m . L - M o n o s a c h a r y d y są l u s t r z a n y m i o d b i c i a m i o d p o w i e d n i e j serii D - z w i ą z k ó w . K o n w e n c j a D , L jest n a d a l s t o s o w a n a w c h e m i i w ę g l o w o d a n ó w , c h o c i a ż konfigurację c e n t r ó w c h i r a l n y c h m o ż n a r ó w n i e ż określać z a p o m o c ą systemu R , S . TABLICA I I I , 1 Aldoiy AldotHoza
CHO -OH
H-
.aldehyd
ĆHiOH O-gLIcerynowy
Atdotttrozy CHO
HH
CHO
-OH
H
OH
OH CHjOH
CHiOH B-erytroza Aldopentozy CHO
H-
-OH
H-
-OH
H-
-OH
H-
-OH
H
:
-OH
-H
OH
HO-4--H
OH
H
OH
H
H-
OH H O -
OH -H
HO
- H
H -OH CH OH
H
H
HC
-H
H-
-OH
H--J--OH
H-.4-OH
H--j-OH
H-
-OH
H
D-aUoia
D-altroza
OH
CHjOH it>-manrma
2
CHO
CHO
HO
H-
:
-H
2
-OH
CH OH D-glufcoia
HO
CH OH 0-ksylo*»
CHO
CHO
-OH
-OH
2
CHO
CHO
HO-
CH OH D-arabirwM.
CHjOH &-ryboia
CHO
CHO
CHO
OH H O -OH
HO-4--H H
OH
b-guloza
H-
-H
-OH
HO—j--H H
OH
CH,OH 0-ldota
CHO
CHO H-
-OH H O -
-H -H
HO
H
HO
HQ +
H
HO-f- H
H-
-OH
H-
OH
CH OH D-talo*» 2
t>-galaktoze
M o n o s a c h a r y d y są p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i bardziej z ł o ż o n y c h w ę g l o w o d a n ó w . I t a k d i s a c h a r y d y są z w i ą z k a m i , z k t ó r y c h w w y n i k u hydrolizy p r z e p r o w a d z o n e j r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m powstają d w i e cząsteczki m o n o s a c h a r y d ó w ; z t r i s a c h a r y d ó w p o wstają trzy cząsteczki m o n o s a c h a r y d ó w , z t e t r a s a c h a r y d ó w — cztery itd. W y ż s z e poli m e r y zawierające d o dziesięciu reszt m o n o s a c h a r y d ó w n a z y w a się olig osach ar y d a m i . M o n o - i o l i g o s a c h a r y d y c h a r a k t e r y z u j ą się niezmienną m a s ą cząsteczkową, d o b r ą r o z puszczalnością w w o d z i e i b a r d z o często s ł o d k i m s m a k i e m , stąd z n a n e są p o d n a z w ą c u k r y . N i e c u k r o w ą g r u p ę w ę g l o w o d a n ó w stanowią p o l i m e r y ( p o l i s a c h a r y d y ) z a w i e r a jące większą ilość j e d n o s t e k m o n o s a c h a r y d o w y c h . M a s y cząsteczkowe p o s z c z e g ó l n y c h m o l e k u ł w danej p r ó b c e nie muszą b y ć k o n i e c z n i e j e d n a k o w e , lecz w w y n i k u k w a ś n e j hydrolizy o t r z y m u j e się określoną ilość j e d n o s t e k m o n o s a c h a r y d o w y c h . TABLICA. III,
2
Ketotetroia
CO H-
-OH
CH.OH O-erytruioia Ketopentozy CH OH
CH.OH
3
I
I CO
CO H-
-OH
HO-
H-
-OH
H-
-H -OH CH OH D-ksyLoloia Ctreo-pentuloii)
CH OH D-rybuloia C*ryt r o - p e n t a ł o z a )
2
2
KetohtkMi/ CHjOH
1
I
CHjOH I
CHjOH I
CO
CO
CO CO -OH
H-
H-
-OH
HO H-
H -OH
HO-
H-
OH
H-
-OH
H-
CHjOH D-pilfcoza
CH OH D-fruktoza 2
-OH
HO
H
-H
HO
H
-OH CHjOH D-sorboza
H
OH
CH,OH D-tagatoia
D o k ł a d n e b a d a n i a m e t o d a m i fizycznymi i b a d a n i a r e a k t y w n o ś c i c h e m i c z n e j D - g l u k o z y w y k a z a ł y , ż e przedstawienie jej b u d o w y z a p o m o c ą w z o r u ł a ń c u c h o w e g o jest z b y t d u ż y m u p r o s z c z e n i e m . W roztworze D - g l u k o z a w y s t ę p u j e j a k o mieszanina r ó w n o w a g o w a pięciu f o r m . S t r u k t u r y cykliczne p o c h o d z ą z w y t w a r z a n i a się wiązania h e m i a c e t a l o w e g o p o m i ę d z y grupą k a r b o n y l o w ą na węglu C - l f o r m y ł a ń c u c h o w e j I I I a / b , a g r u p ą h y d r o k s y l o w ą n a a t o m i e węgla C - 5 ( I l i a ) , t w o r z ą c e się s t r u k t u r y zawierają pierścień p i r a n o z o w y , są to: a - D - g l u k o p i r a n o z a (I) i /?-D-giukopiranoza(II). G r u p a k a r b o n y l o w ą n a węglu C-l m o ż e r ó w n i e ż t w o r z y ć h e m i a c e t a l z g r u p ą h y d r o k s y l o w ą n a a t o m i e węgla C - 4 ( I H h ) ; t w o r z ą c e się w ó w c z a s s t r u k t u r y zawierają pierścień f u r a n o z o w y , są t o : a - D - g l u k o f u r a n o z a ( I V ) i /S-D-glukofuranoza (V). S t r u k t u r y I, I I , I V i V p r z e d s t a w i o n o z a p o m o c ą perspektywicznych w z o r ó w H a w o r t h a . P a t r z ą c n a n i e należy w y o b r a z i ć sobie, że pierścienie znajdują się w płaszczyźnie p r o s t o p a d ł e j d o płaszczyzny k a r t k i
m,L,.
383
Węglowodany
z a t o m a m i tlenu pierścieni o d d a l o n y m i o d o b s e r w a t o r a ; g r u p y p o ł ą c z o n e z a t o m a m i węgla w pierścieniu leżą n a d l u b p o n i ż e j płaszczyzny pierścienia
CH OH 2
OH
HO
HO
OH
OH
0)
6
di)
CH OH 2
:OH
«*-&-glukoplrtnOia
2
©
HOH
(
*C =
HO^~Y
>
0 '
H - O - H
H
H
OH
(Ilia)
!!l
i
5
HO- CH.OH^
3
z /
&
N
H
HO-CHo
OH
OH (V) j8 -O-glukof urtaioia
S t r u k t u r y I i I I o r a z I V i V r ó ż n i ą się m i ę d z y sobą jedynie k o n f i g u r a c j ą n a a n o m e r y c z n y m a t o m i e węgla ( C - l ) , g r u p a h y d r o k s y l o w a u s y t u o w a n a jest p o d (a) a l b o n a d płasz czyzną pierścienia (fi). W r o z t w o r z e u s t a l a się r ó w n o w a g a czterech f o r m c y k l i c z n y c h i f o r m y ł a ń c u c h o w e j , s k ł a d m i e s z a n i n y zależy o d r o z p u s z c z a l n i k a ; w r o z t w o r z e w o d n y m , w t e m p . p o k o j o w e j w y n o s i o n ok.: (I) — 3 6 % , ( I I ) — 6 4 % , (III) — 0 , 0 0 2 6 % , ( I V ) i (V) < 1 % . Wyodrębniona, krystaliczna D-glukoza występuje w formie a-D-glukopiranozy. Z a p o m o c ą b a d a ń r e n t g e n o s t r u k t u r a l n y c h u s t a l o n o dalej, ż e pierścień p r z y j m u j e chętniej b a r d z i e j trwałą k o n f o r m a c j ę krzesłową ( V I ) z g r u p a m i h y d r o k s y l o w y m i n a C-2, C - 3 , C-4 i grupą h y d r o k s y m e t y l o w ą n a C-5 w p o ł o ż e n i u e k w a t o r i a l n y m , n i ż a l t e r n a t y w n ą k o n f o r m a c j ą k r z e s ł o w ą ( V I I ) , w k t ó r e j g r u p y t e znajdują się w p o ł o ż e n i u a k s j a l n y m 0
CH OH OH 2
A
CH OH o z
OH
HoV^^ (VI)
OH
HO
OH
(VII)
s) W o s t a t n i c h l a t a c h p o j a w i f o s i ę szereg d y s k u s j i n a d n o m e n k l a t u r ą o p i s u j ą c ą róitre k o n f o r m a c j e u k ł a d ó w p i e r ś c i e n i o w y c h . A u t o r y t a t y w n ą d y s k u s j e z n a l e ź ć m o ż n a w p r a c y 161.
W t r w a l e j postaci krystalicznej większość, jeśli nie wszystkie m o n o s a c h a r y d y , c z y t o a i d o z y c z y ketozy, występują w f o r m i e p i r a n o z o w e j . W r o z t w o r z e n a t o m i a s t , t a k j a k D - g l u k o z a , występują o n e w m i e s z a n i n i e r ó w n o w a g o w e j f o r m y ł a ń c u c h o w e j i a- o r a z ^ - a n o m e r ó w form cyklicznych. Z j a w i s k o z m i a n y skręcalności o p t y c z n e j , k t ó r e obser w u j e się p o rozpuszczeniu c u k r u w r o z p u s z c z a l n i k u , a k t ó r e g o p r z y c z y n ą jest u s t a l a n i e się s t a n u r ó w n o w a g i nosi n a z w ę m u i a r o t a c j i . W k o l e j n y c h t r z e c h p u n k t a c h L , l ( a — b ) , L , 2 i L , 3 (a—b) o m ó w i o n o w y b r a n e , t y p o w e w z a j e m n e p r z e k s z t a ł c e n i a syntetyczne, j a k i m ulegają m o n o s a c h a r y d y . L , l . P r z e k s z t a ł c e n i a m o n o s a c h a r y d ó w (1) o. Wodóro-D-glukaran potasu
D-glukoza
1,2,3,4,6-Pięcio-O-acetylo-a (lub / ? ) - D - g l u k o p i r a n o z a
i Bromek 2,3,4,6-cztero-O-acetylo-a-D-glukopiranozylu
i Metylo-2,3,4,6-cztero-0-acetylo-^-D-glukopiranozyd
i Metylo-/?-D-glukopiranozyd b. D-Galaktoza Metylo-a-D-galaktopiranozyd E n e r g i c z n e utlenianie D - g l u k o z y r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m a z o t o w y m p o w o d u j e prze k s z t a ł c e n i e o b u k o ń c o w y c h g r u p h y d r o k s y m e t y l o w y c h i g r u p y a l d e h y d o w e j , tworzącej wiązanie h e m i a c e t a l o w e , w g r u p y k a r b o k s y l o w e . P o w s t a j e k w a s p o l i h y d r o k s y d i k a r b o k s y lowy, k w a s D - g l u k a r o w y ( p o p r z e d n i o z w a n y k w a s e m c u k r o w y m ) . K w a s t e n w y o d r ę b n i a się w p o s t a c i słabo r o z p u s z c z a l n e j w w o d z i e k w a ś n e j soli p o t a s o w e j (p. 111,105). P r ó b a wyodrębnienia wolnego kwasu przez zakwaszenie kwasem siarkowym wodnego roztworu soli p o t a s o w e j nie p r o w a d z i j e d n a k d o k w a s u lecz d o m i e s z a n i n y d w ó c h l a k t o n ó w 1,4-(VIII) i 3,6-(IX) l a k t o n u [7]. L a k t o n y t e m o ż n a rozdzielić w y k o r z y s t u j ą c ich r ó ż n ą r o z p u s z c z a l n o ś ć w a c e t o n i e ; o g r z e w a j ą c w p r ó ż n i m o ż n a j e p r z e k s z t a ł c i ć w diłakt o n y [8]. 6 5
HOjOCHOH
HOjC-CHOH
OH
OH
(VIII)
III H0 C-CHOH
HO.C-CHOH
2
.OH ^HOH,CO;H 4
5
.O ~>
X^HO^=Q
(IX)
D - G a l a k t o z ę m o ż n a w p o d o b n y s p o s ó b utlenić d o k w a s u D - g a l a k t a r o w e g o ( z w a n e g o d a w n i e j k w a s e m ś l u z o w y m ) (p. 111,105). W p r a k t y c e bardziej e k o n o m i c z n e jest stoso w a n i e d i s a c h a r y d u l a k t o z y z a w i e r a j ą c e g o z a r ó w n o resztę D - g l u k o z y j a k i D - g a l a k t o z y . P o utlenieniu l a k t o z y p o w s t a j e m i e s z a n i n a k w a s ó w D - g l u k a r o w e g o i D - g a i a k t a r o w e g o . M o ż n a ją ł a t w o rozdzielić, g d y ż k w a s D - g a l a k t a r o w y słabo r o z p u s z c z a się w wodzie, P o odsączeniu, z przesączu w y o d r ę b n i a się k w a s D - g l u k a r o w y w p o s t a c i k w a ś n e j soli p o t a s o w e j . K w a s D - g a l a k t a r o w y w y k a z u j e m a ł ą t e n d e n c j ę d o p r z e k s z t a ł c e n i a się w lakton. G r u p y h y d r o k s y l o w e p o ł ą c z o n e z a r ó w n o z a n o m e t r y c z n y m i , j a k też z n i e a n o m e r y c z n y m i a t o m a m i węgla ł a t w o ulegają r e a k c j o m a c y l o w a n i a . D l a p r z y k ł a d u , działając n a
D - g l u k o z ę b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w o b e c n o ś c i c h l o r k u cynku o t r z y m u j e się z niezłą wydajnością p e n t a o c t a n : 1,2,3,4,6-penta-O-acetylo-a-D-glukopiranozę (X) (p. 111,106). Z drugiej s t r o n y a c e t y l o w a n i e D - g l u k o z y b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w o b e c n o ś c i o c t a n u s o d u d a j e w p r z e w a d z e a n o m e r fi (p. 111,107). Interesujące, że a n o m e r fi o g r z e w a n y w mieszaninie b e z w o d n i k a o c t o w e g o i c h l o r k u cyuku p r z e c h o d z i w a n o m e r a. T a k i p r z e b i e g reakcji m o ż n a t ł u m a c z y ć t y m , że a n o m e r fi jest kinetycznie k o n t r o l o w a n y m p r o d u k t e m r e a k c j i ; p o w s t a j e o n n a j p i e r w w rezultacie s z y b k i e g o a c e t y l o w a n i a e k w a t o rialnej g r u p y h y d r o k s y l o w e j n a a t o m i e węgla C - l ^ - D - g f u k o p i r a n o z y . U w a ż a się, że /f-pentaoctan ( X I ) , w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r a , j a k i m jest k w a s L e w i s a — c h l o r e k c y n k u , traci ł a t w o grupę acetoksylową na atomie węgla C-l, przechodząc w stabilizowany przez m e z o m e r i ę k a r b o k a t i o n ( X I I ) . R e k o m b i n a c j a k a r b o k a t i o n u z g r u p ą acetoksylową p r o wadzi d o termodynamicznie bardziej trwałego anomeru a CH OH Q
(CHjCOhO
2
*
H
O
"
ZnClj
^ ^ O H V O H CH OAc 2
AcO
\^^Q^Po-CO'CH
3
Ac = (—) C O - C H j (XI)
CH OAc AcO^V\\ ^ \ 2
CH OAc~ ^ ° 2
1
AcO^^
x
-y
AcO-^"^ (XII)
OAc^©
AcO-A^"^
OAc\ (X)
O.CO.CH3
N i e należy o c z e k i w a ć , a b y o c t a n s o d u m ó g ł sprzyjać p o w s t a w a n i u k a r b o k a t i o n u ( X I I ) , d l a t e g o też w o b e c n o ś c i t e g o . k a t a l i z a t o r a p o w s t a j e ^ - a n o m e r . D - G l u k o z ę m o ż n a b e n z o i l o w a ć c h l o r k i e m benzoilu w c h l o r o f o r m o w y m r o z t w o r z e p i r y d y n y (p. 111,108). W tym p r z y p a d k u b a r d z o w a ż n e jest ścisłe k o n t r o l o w a n i e t e m p e r a t u r y reakcji, b o w i e m w p r z e c i w n y m r a z i e p o w s t a j e m i e s z a n i n a a n o m c r ó w . G r u p y o c t a n o w e (lub b e n z o e s o w e ) p o ł ą c z o n e z a n o m e r y c z n y m a t o m e m w ę g l a wy mieniają się ł a t w o n a a t o m b r o m u . P o w s t a j ą wówczas p r z y d a t n e w syntezie h a l o g e n k i acyl oglikozyl o w e . I t a k , a b y D - g l u k o z ę przekształcić w b r o m e k 2,3,4,6-tetra-O-acetylo- « - D - g l u k o p i r a n o z y l u ( X I I I ) o t r z y m u j e się n a j p i e r w m i e s z a n i n ę p e n t a o c t a n ó w ( X i X I ) , k t ó r ą następnie p o d d a j e się reakcji z b r o m o w o d o r e m w y t w a r z a n y m in situ z b r o m u , c z e r w o n e g o fosforu i w o d y (p. 111,109). I n n y s p o s ó b p o l e g a n a d o d a w a n i u d o r o z t w o r u zacetylowanego lub zbenzoilowanego monosacharydu roztworu b r o m o w o d o r u w kwasie o c t o w y m (np. o t r z y m y w a n i e b r o m k u 2,3,4,6-tetra-O-benzoilo-a-D-glukopiranozyIu; p . 111,110). W k a ż d y m p r z y p a d k u p o w s t a j e b a r d z i e j t r w a ł y t e r m o d y n a m i c z n i e a n o m e r . Jest n i m w p r z y p a d k u g l u k o z y (i i n n y c h a l d o h e k s o z , o r a z ksylozy i liksozy) a n o m e r «, n a t o m i a s t w p r z y p a d k u a r a b i n o z y i r y b o z y p r z e w a ż a a n o m e r fi. R e a k t y w n y a t o m c h l o r o w c a w h a l o g e n k a c h acyl oglikozyl o w y c h u l e g a ł a t w o p o d s t a wieniu; np. w r e a k c j i z a l k o h o l e m w w a r u n k a c h b e z w o d n y c h w o b e c n o ś c i soli s r e b r a i rtęci(II) w y m i e n i a się n a g r u p ę alkoksylową. P r o d u k t y r e a k c j i g l i k o z y d y , są miesza n y m i cyklicznymi a c e t a l a m i w y w o d z ą c y m i się z cyklicznej f o r m y h e m i a c e t a l o w e j m o n o s a c h a r y d ó w . W p r z y p a d k u p r z e d s t a w i o n e j niżej p o c h o d n e j D - g l u k o z y (jak r ó w n i e ż w p r z y p a d k u innych h a l o g e n k ó w 1,2-CŁS acyl oglikozyl o w y c h ) w y m i a n a p r z e b i e g a z od w r ó c e n i e m konfiguracji n a c e n t r u m a n o m e r y c z n y m ; i t a k z h a l o g e n k u a-glukozylu ( X I I I ) o t r z y m u j e się /7-glukozyd ( X I V ) ( n p . o t r z y m y w a n i e metylo-2,3,4,6-tetra-O-acetyło-/?-D-glukopiranozydu, p . 111,111)
/-D-gluŁopiranoza
aIkiIo-2,3,4,6-tetr a - O - a c e t y l o - ^ - D glukopiranozyd
bromek 2,3,4,6,-tetra-O-acetylo-a-D-glukopiranozylu
G r u p y a c y l o w e w halogenkach- acyloglikozylowych spełniają funkcję g r u p o c h r o n n y c h i sprawiają, że w t r a k c i e r e a k c j i z a c h o w u j e się s t r u k t u r a pierścienia p i r a n o z o w e g o . G r u p y te (acetylową b ą d ź benzoilową) u s u w a się zasadą (np. metodą Zcmplena, w k t ó rej stosuje się m e t a n o l zawierający niewielką ilość m e t a n o l a n u s o d u ) ; w rezultacie o t r z y m u j e się t r w a ł e w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m g l i k o z y d y (np. m e t y l o - ^ - D - g l u k o p i r a n o zyd, p . 111.112). O m ó w i o n y p o w y ż e j , n i e b e z p o ś r e d n i s p o s ó b o t r z y m y w a n i a g l i k o z y d ó w nosi n a z w ę metody Koenigsa-Knorra. G l i k o z y d y m o ż n a też o t r z y m y w a ć w p r o s t z m o n o s a c h a r y d ó w w reakcji z a l k o h o l e m w o b e c n o ś c i k w a s u m i n e r a l n e g o j a k o k a t a l i z a t o r a . P r z y k ł a d o w o w w y n i k u o g r z e w a n i a D - g a l a k t o z y z m e t a n o l e m zawierającym 2 % c h l o r o w o d o r u p o wstaje, g ł ó w n i e t e r m o d y n a m i c z n i e , bardziej t r w a ł y m e t y l o - c - D - g a l a k t o p i r a n o z y d (p. 0 1 , 113). W y o d r ę b n i a się go p r z e z krystalizację m o n o h y d r a t u ; z p o z o s t a ł e g o r o z t w o r u m o ż n a w y o d r ę b n i ć powstający w mniejszej ilości a n o m e r fi. P o d o b n i e m o ż n a u z y s k a ć d o s t ę p n y w h a n d l u m e t y l o - a - D - g l u k o p i r a n o z y d . Jeśli j e d n a k r e a k c j ę D - g l u k o z y p r z e p r o w a d z a się w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j d o d a j ą c więcej k w a s u m i n e r a l n e g o t o o t r z y m u j e się p r z e d e wszystkim metylo-a ( o r a z /?)-D-glukofuranozydy. U w a ż a się, że f u r a n o z y d y są kinetycznie k o n t r o l o w a n y m i p r o d u k t a m i reakcji, p o d c z a s g d y p i r a n o z y d y są p r o d u k t a m i k o n t r o l o w a n y m i t e r m o d y n a m i c z n i e . S k ł a d m i e s z a n i n y reakcyjnej p o g l i k o z y d o w a niu i n n y c h m o n o s a c h a r y d ó w zależy od u ż y t y c h p r o p o r c j i , r o d z a j u m o n o s a c h a r y d u i m o ż e być w y j a ś n i o n y n a p o d s t a w i e analizy k o n f o r m a c y j n e j . 111,105. W O D O R O - D - G L U K A R A N e
e
D-glukoza-* [ 0 C - [ C H ( O H ) j v C 0 J 3
2
POTASU H®, K®
W dużej p a r o w n i c y m i e s z a się d o k ł a d n i e 10 g (0,056 m o l ) D - g l u k o z y i 100 m l k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,15) i p a r o w n i c ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem. N a p o c z ą t k u u t l e n i a n i a m o g ą wydzielać się g w a ł t o w n i e b r ą z o w e d y m y , należy w ó w c z a s zestawić p a r o w n i c ę z łaźni. R o z t w ó r o d p a r o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j d o chwili, gdy p o z o s t a ł o ś ć będzie m i a ł a konsystencję s y r o p u . P o d o d a n i u 30 m l w o d y r o z t w ó r ogrzewa się d o w r z e n i a i d o d a j e w ę g l a n u p o t a s u t a k d ł u g o , a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się d w u t l e n k u węgla. D o d a j ą c k w a s o c t o w y , d o p r o w a d z a się p H r o z t w o r u d o 4, r o z t w ó r o d p a r o w u j e d o objętości ok. 15 m l i w s t a w i a n a kilka d n i d o l o d ó w k i (5°C) w celu c a ł k o w i t e g o w y k r y s t a l i z o w a n i a p r o d u k t u . W o d o r o - D - g l u k a r a n p o t a s u krystalizuje się p o n o w n i e z m a ł e j ilości gorącej w o d y (dodając, jeśli t r z e b a , węgla od barwiającego). W y d a j n o ś ć 4 g ( 4 0 % ) . U w a g a . ( 1 ) D o reakcji m o ż n a r ó w n i e ż wziąć przesącz (A) p o u t l e n i a n i u l a k t o z y (p. synteza p o k r e w n a , poniżej), o d p a r o w a ć go d o s y r o p o w a t e j p o z o s t a ł o ś c i , a n a s t ę p n i e rozpuścić w w o d z i e i z o b o j ę t n i a ć w ę g l a n e m p o t a s u . Synteza pokrewna. K w a s D-galaktarowy. D o reakcji bierze się 10 g l a k t o z y i 100 m l k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,15). P o zagęszczeniu d o objętości ok. 20 m l m i e s z a n i n a p r z y j m u j e konsystencję gęstej p a s t y z u w a g i n a w y t r ą c a n i e się k w a s u D - g a l a k t a r o w e g o . P o oziębieniu, d o mieszaniny d o d a j e się 30 m l w o d y i odsącza się p r o d u k t . Z przesączu (A) w y o d r ę b n i a się w o d o r o g l u k a r a n p o t a s u , p. u w a g a (1), p o w y ż e j . K w a s D - g a l a k t a r o w y oczyszcza się p r z e z r o z p u s z c z e n i e go w m i n i m a l n e j objętości r o z c r o z t w o r u w o d o r o -
111,107.
1,2,3,4,6-Penta-O-acetylo-fi-D-glukopiranoza
387
tlenku sodu i w y t r ą c a n i e r o z c . k w a s e m s o l n y m , zwracając u w a g ę n a t o , a b y t e m p . n i e p r z e k r o c z y ł a 2 5 ° C . P o wysuszeniu o t r z y m u j e się ok. 5 g k w a s u , k t ó r y t o p i się z r o z kładem w temp. 212—213°C. I1L106. 1 , 2 , 3 , 4 , 6 - P E N T A - O - A C E T Y L O - a - D - G L U K O P I R A N O Z A (pentaoctan-a-D-głukopiranozy)
(CH^O.O
,_
AC--CO-CH,
v
ZnCl2 lub HCIO*
OH
O Ac
Metoda A. W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umiesz cza się 0,5 g bezw. c h l o r k u c y n k u (1) i 13,5 g (12,5 m l , 0,13 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o wego. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , wstrząsając od czasu d o czasu, p r z e z 5—10 m i n , aż większość c h l o r k u c y n k u ulegnie rozpuszczeniu. W ó w c z a s p o w o l i d o d a j e się 2,5 g (0,014 m o l ) s p r o s z k o w a n e j a - D - g l u k o z y . W czasie d o d a w a n i a g l u k o z y k o l b ę wstrząsa się ł a g o d n i e , a b y k o n t r o l o w a ć energicznie przebiegającą reakcję, a n a stępnie m i e s z a n i n ę o g r z e w a się p r z e z 1 h n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j (2). M i e s z a n i n ę wy l e w a się d o drugiej k o l b y zawierającej 125 m l w o d y z l o d e m i m i e s z a energicznie, a b y u ł a t w i ć h y d r o l i z ę n i e p r z e r e a g o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . W y d z i e l a się olej, k t ó r y p o ok. 30 m i n s t o p n i o w o się zestala. P r o d u k t odsącza się, p r z e m y w a d o k ł a d n i e zimną w o d ą i krystalizuje k i l k a k r o t n i e z t e c h n i c z n e g o a l k o h o l u a ż d o u z y s k a n i a stałej t e m p . topnienia. Czysty p r o d u k t w y k a z u j e tt. 1 1 0 — U 1 ° C ; w y d a j n o ś ć 3,5 g ( 6 3 % ) . Metoda B. W kolbie stożkowej d o m i e s z a n i n y 16,25 g (15 m l , 0,16 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 25 m l k w a s u o c t o w e g o d o d a j e się 5 g (0,028 m o l ) s p r o s z k o w a n e j glukozy. N a s t ę p n i e , wstrząsając, w k r a p l a się d o m i e s z a n i n y z p i p e t y P a s t e u r a 1 m l k a t a l i z a t o r a k w a s n a d c h l o r o w y - b e z w o d n i k o c t o w y (3) z t a k ą szybkością, a b y t e m p . m i e s z a n i n y nie p r z e k r o c z y ł a 3 5 ° C . K o l b ę p o z o s t a w i a się n a 30 m i n w t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e jej z a w a r t o ś ć w y l e w a się d o w o d y z l o d e m . P r z y e n e r g i c z n y m mieszaniu wydziela się krystaliczny p r o d u k t , k t ó r y o d s ą c z a się i p r z e m y w a d o k ł a d n i e zimną w o d ą . P r o d u k t krystalizuje się z t e c h n i c z n e g o a l k o h o l u aż d o u z y s k a n i a stałej t e m p . topnienia. Czysty p r o d u k t m a tt. 110— 111°C, [ a £ + 1 0 1 , 6 ° (c = 0,28 w C H C b ) . W y d a j n o ś ć 8 g ( 7 2 % ) . 8
U w a g i . (1) C h l o r e k c y n k u niezwykle ł a t w o r o z p ł y w a się n a p o w i e t r z u ; należy g o j a k najszybciej w p r o w a d z i ć d o k o l b y r e a k c y j n e j . M a ł y k a w a ł e k c h l o r k u c y n k u należy szyb k o s p r o s z k o w a ć w m o ź d z i e r z u i o d w a ż y ć ż ą d a n ą ilość. (2) Ogrzewając k o l b ę b e z p o ś r e d n i o , m o ż n a czas o g r z e w a n i a skrócić d o 30 m i n . O t r z y m u j e się j e d n a k w ó w c z a s p r o d u k t n i e c o z a b a r w i o n y i należy g o p r z y n a j m n i e j r a z krystalizować z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . (3) K a t a l i z a t o r k w a s n a d c h l o r o w y - b e z w o d n i k octowy p r z y g o t o w u j e się, d o d a j ą c w t e m p e r a t u r z e 0 ° C d o 2,3 g b e z w o d n i k a o c t o w e g o 1,0 g 60-proc. k w a s u n a d c h l o rowego. 111,107. 1,2,3,4,6-PENTA-O-ACETYLO-^-D-GLUKOPIRANOZA (pentaoctan-fi-D-glukopiranozy) HOCH
Ac-OCH
2
OH
2
O-Ac
W p o r c e l a n o w y m m o ź d z i e r z u u c i e r a się 4 g bezw. o c t a n u sodu (p. 11,2,50") i 5 g (0,028 mol) bezw. a - D - g l u k o z y , a n a s t ę p n i e s p r o s z k o w a n ą m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o
k o l b y kulistej p o j . 200 ml. D o k o l b y d o d a j e się 27 g (2 m l , 0,26 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i m i e s z a n i n ę ogrzewa się p o d chłodnicą zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m n a wrzącej łaźni w o d n e j , wstrząsając k o l b ę od czasu d o czasu a ż d o u z y s k a nia k l a r o w n e g o roztworu (1). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a s t ę p n i e p r z e z dalsze 2 h i wy l e w a n a 250 m l p o k r u s z o n e g o l o d u . K r z e p n ą c y osad odstawia się na 1 h, mieszając c o pewien czas, a b y r o z b i ć zlepiające się g r u d k i . P o odsączeniu osad p r z e m y w a się d o b r z e zimną w o d ą i krystalizuje z techn. a l k o h o l u ( m e t y l o w e g o lub etylowego) aż d o u z y s k a nia tt. 131—132°C, [«]i) + 4 , 0 (c = 4,5 w C H C I ) . W y d a j n o ś ć 6,2 g ( 5 6 % ) . 8
o
3
Przekształcenie pentaoctanu-/?-D-glukozy w pcntaoctan-u-D-glukozy. W kolbie kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną umieszcza się 25 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e d o d a j e się s z y b k o 0,5 g bezw. c h l o r k u cynku. M i e s z a n i n ę ogrzewa się n a wrzącej łaźni w o d n e j aż d o rozpuszczenia się soli. N a s t ę p n i e d o d a j e się 5 g p e n t a octanu-/?-D-glukozy i o g r z e w a n i e p r o w a d z i się p r z e z n a s t ę p n e 30 m i n . M i e s z a n i n ę r e a k cyjną w y l e w a się n a lód, a powstający osad oczyszcza się tak, jak o p i s a n o p o w y ż e j . P r z e m i a n ę j e d n e g o a n o m e r u w drugi m o ż n a śledzić za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j na p ł y t k a c h p o k r y t y c h żelem k r z e m i o n k o w y m , stosując j a k o u k ł a d rozwija j ą c y mieszaninę c y k l o h e k s a n : a c e t o n (7:3). P o w y w o ł a n i u wysuszonej p ł y t k i w k o m o r z e w y p e ł n i o n e j p a r a m i j o d u w i d a ć w ę d r u j ą c e blisko siebie dwie p l a m y o d p o w i a d a j ą c e obu anom erom. U w a g i . (1) N i e jest bezpieczne p r z e p r o w a d z a n i e e k s p e r y m e n t u n a większą skalę bez z m i a n y s p o s o b u p o s t ę p o w a n i a . Jeśli p r z e p r o w a d z a się a c e t y l o w a n i e 50 g glukozy, należy z a s t o s o w a ć k o l b ę kulistą p o j . 2 1 z a o p a t r z o n ą w d w i e p o ł ą c z o n e ze sobą c h ł o d n i c e L i e b i g a o szerokim p r z e k r o j u o r a z p r z y g o t o w a ć d u ż e n a c z y n i e z w o d ą i l o d e m , by m ó c w nim z a n u r z y ć k o l b ę g d y p o o g r z a n i u r o z p o c z n i e się energiczna r e a k c j a . Jeśli m a się p r z e p r o w a d z i ć a c e t y l o w a n i e 100 g glukozy, należy z a p o z n a ć się z oryginalną p r a c ą [10]. O p i s a n o w niej m e t o d ę , w której a - D - g l u k o z ę d o d a j e się d o ogrzanej m i e s z a n i n y o c t a n u s o d u w b e z w o d n i k u o c t o w y m z taką szybkością, że mieszanina u t r z y m y w a n a jest w e w r z e n i u , lecz jednocześnie k o n t r o l o w a n y jest przebieg reakcji. 111,108. 1,2,3,4,6-PENTA-O-BENZOELO-a-D-GLUKOPIRANOZA (pentabenzoesan-a-D-glukopiranozy) HOCH
2
BzOCH
2
W r e a k t o r z e z 4 szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n y m w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , r u r k ę z bezw. chlorkiem w a p n i a , w k r a p l a c z p o j . 250 ml i t e r m o m e t r umieszcza się 126 m l suchej p i r y d y n y i 105 ml suchego c h l o r o f o r m u . R e a k t o r oziębia się .dobrze w ł a ź n i z l o d e m i solą i po u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a z w k r a p l a c z a d o d a j e się u p r z e d n i o przy g o t o w a n y r o z t w ó r 127 g (105 m l , 0,9 m o l ) c h l o r k u benzoilu w 105 m l s u c h e g o c h l o r o f o r m u . N a s t ę p n i e o d ł ą c z a się w k r a p l a c z i d o energicznie m i e s z a n e g o r o z t w o r u zawiera j ą c e g o czynnik benzoiłujący w p r o w a d z a się p o r c j a m i 50 g (0,28 m o l ) suchej i s p r o s z k o w a n e j a-D-glukozy, u t r z y m u j ą c t e m p . reakcji p o n i ż e j 1 0 ° C (1). R ó ż o w y r o z t w ó r p o z o stawia się w t e m p . 0 " C p r z e z 24 h, a n a s t ę p n i e rozcieńcza 400 m l c h l o r o f o r m u i p r z e n o s i d o rozdzielacza p o j . 2 1. R o z t w ó r p r z e m y w a się kolejno k i l k o m a p o r c j a m i , 300 m l k a ż d a rozc. k w a s u s i a r k o w e g o (2 M ) , w o d ą , n a s y c . r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i wodą. P o wysuszeniu w a r s t w y c h l o r o f o r m o w e j bezw. s i a r c z a n e m sodu r o z p u s z czalnik u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j . 2 ó ł t y o s a d rozciera się z a l k o h o l e m , odsącza i n a sączku d o b r z e p r z e m y w a a l k o h o l e m . P o krystalizacji z a c e t o n u i w o d y o t r z y m u j e się czysty p r o d u k t o tt. 149 g ( 7 7 % ) .
2
1 8 4 — 1 8 6 ° C , [a] £ + 1 8 4 , 4 ° (c = 1,75 w C H C 1 ) . W y d a j n o ś ć 3
U w a g a . (1) Jeśli nie zastosuje się e f e k t y w n e g o c h ł o d z e n i a , tj. jeśli t e m p e r a t u r a osiągnie 4 0 — 5 0 ° C , o t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę a n o m e r ó w , której n i e m o ż n a rozdzielić p r z e z prostą krystalizację. D l a t e g o też p r z y o t r z y m y w a n i u większych ilości p r e p a r a t u celowe jest zastąpienie ł a ź n i z l o d e m i solą łaźnią suchy l ó d — a c e t o n , łatwiej jest w ó w czas k o n t r o l o w a ć t e m p e r a t u r ę reakcji. 111,109. B R O M E K 2 , 3 , 4 , 6 - T E T R A - O - A C E T Y L O - a - D - G L U K O P I R A N O Z Y L U (a-acetylo bromoglukozd) CH OH
CH OAc
OH
OAc
2
2
K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 u m i e s z c z a się p o d wyciągiem i z a o p a t r u j e w mie s z a d ł o z uszczelnieniem K y r i d e s a (rys. I,40a), w k r a p l a c z o r a z t e r m o m e t r tak d o b r a n y , a b y o d c z y t y w a ć t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . K o l b ę z a n u r z a się w łaźni z l o d e m i solą. Ł a ź n i ę należy umieścić n a p o d n o ś n i k u t a k , a b y m o ż n a ją b y ł o u s u n ą ć s p o d kolby, gdyby w a r u n k i reakcji t e g o w y m a g a ł y . W kolbie umieszcza się 432 g (400 m l , 4,24 mol) b e z w o d n i k a octowego, k o l b ę oziębia się do t e m p . 4 ° C i, mieszając, w k r a p l a się 2,4 m l 60-proc. k w a s u n a d c h l o r o w e g o . U s u w a się ł a ź n i ę c h ł o d z ą c ą i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą d o chwili u z y s k a n i a przez nią t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m d o d a j e się,, mieszając, p o r c j a m i 100 g (0,56 m o l ) suchej, s p r o s z k o w a n e j « - D - g l u k o z y z t a k ą szybkością, a b y t e m p . m i e s z a n i n y reakcyjnej u t r z y m y w a ć p o m i ę d z y 30 i 4 0 ° C . Miesza n i n ę oziębia się n a s t ę p n i e d o t e m p . 2 0 ° C , d o d a j e 31 g (1 m o l ) c z e r w o n e g o fosforu, a n a s t ę p n i e w k r a p l a się 181 g (58 m l , 2,26 mol) b r o m u z taką szybkością, a b y t e m p . nie p r z e k r o c z y ł a 2 0 ° C . Z kolei, mieszając i u t r z y m u j ą c t e m p . p o n i ż e j 2 0 ° C , d o d a j e się w ciągu ok. p ó ł g o d z i n y 36 m l w o d y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a 2 h w t e m p . p o k o j o w e j , rozcieńcza p o d wyciągiem dodając 300 m l c h l o r k u m e t y l e n u i sączy p r z e z duży, szeroki (60°) lejek szklany, w k t ó r e g o n ó ż c e u m i e s z c z o n y jest n i e z b y t ściśle zwitek w a t y szklanej (1). N a k o n i e c k o l b ę reakcyjną i lejek p r z e m y w a się m a ł ą porcją chlorku m e t y l e n u , przesącz i c h l o r e k m e t y l e n u użyty d o p r z e m y c i a łączy się, p r z e n o s i d o rozdzielacza p o j . 3 1 i p r z e m y w a szybko, wytrząsając, d w i e m a 800 m l p o r c j a m i o c h ł o d z o n e j w o d y (2). D o l n ą w a r s t w ę c h l o r k u m e t y l e n u p o d r u g i m p r z e m y c i u d o d a j e się, mieszając, d o 500 m l n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu zawierającego nieco p o k r u s z o n e g o l o d u . P o z a p r z e s t a n i u energicznego w y d z i e l a n i a się d w u t l e n k u węgla m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a i oddziela w a r s t w ę c h l o r k u m e t y l e n u . W a r s t w ę organiczną u m i e s z c z a się w dużej kolbie s t o ż k o w e j zawierającej 10 g s p r o s z k o w a n e g o , a k t y w o w a n e g o żelu k r z e m i o n k o w e g o . P o ok. 10 m i n żel k r z e m i o n k o w y odsącza się (większość r o z t w o r u m o ż n a z d e k a n t o w a ć , a p o z o s t a ł y żel odsączyć n a s z k l a n y m lejku p o r o w a t y m p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem), r o z t w ó r o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o wej u t r z y m u j ą c t e m p . ł a ź n i w o d n e j poniżej 6 0 ° C . P o d k o n i e c o d p a r o w y w a n i a w k o l b i e krystalizuje s y r o p o w a t a gęsta m a s a . K o l b ę zdejmuje się w ó w c z a s z w y p a r k i , krystali zującą p a p k ę z d r a p u j e się ze ścianek k o l b y i resztę r o z p u s z c z a l n i k a o d p a r o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem bez dalszego ogrzewania. O s a d p r z e n o s i się d o m o ź d z i e r z a i r o z c i e r a z mieszaniną b e n z y n y lekkiej (tw. 40—-60 C) i s u c h e g o eteru (2:1). U z y s k a n ą p a p k ę sączy się i p r z e m y w a n a sączku m i e s z a n i n ą benzyny lekkiej z e t e r e m , a n a s t ę p n i e 50 m l u p r z e d n i o oziębionego ( 0 ° C ) s u c h e g o eteru. S u r o w y p r o d u k t o t r z y m u j e się z wy dajnością 210 g ( 9 2 % ) ; p o krystalizacji z mieszaniny eteru i b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) związek m a tt. 8 8 — 8 9 ° C , [ u ] / + 1 9 7 , 5 ° (c = 2 w C H C I ) . H a l o g e n e k g l u k o z y l o w y p o w i n i e n być p r z e c h o w y w a n y w e k s y k a t o r z e n a d p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u sodu i jeśli tylko możliwe używany od razu. o
2
3
U w a g i . (1) Postępując o s t r o ż n i e m o ż n a większość cieczy z d e k a n t o w a ć z n a d o s a d u ; o s a d z a t y k a w a t ę szklaną co z n a c z n i e z w a l n i a sączenie. Sączenie t o najlepiej w y k o n y w a ć p o d wyciągiem. ( 2 ) Wszelkie czynności p o w i n n y być p r z e p r o w a d z o n e s z y b k o i s p r a w n i e , t a k a b y r o z t w o r y zawierające n i e t r w a ł y h a l o g e n e k glukozylu m i a ł y j a k n a j k r ó t s z y k o n t a k t z wilgocią. R o z t w o r y d o p r z e m y w a n i a należy p r z y g o t o w a ć sobie u p r z e d n i o i d o d a ć d o nich wystarczającą ilość l o d u , t a k a b y ich t e m p e r a t u r a nie p r z e k r a c z a ł a ok. 4 ° C . Wszystkie naczynia: o d b i e r a l n i k i , rozdzielacz p o w i n n y b y ć p r z e m y t e c h l o r k i e m m e t y lenu celem w y e k s t r a h o w a n i a „ l e p k i e g o " związku c u k r o w e g o , w o d n e e k s t r a k t y p o w i n n y r ó w n i e ż p r z e d w y l a n i e m b y ć p r z e m y t e t y m r o z p u s z c z a l n i k i e m . Wszystkie wyciągi orga niczne ł ą c z y się z g ł ó w n ą frakcją; p o d w y ż s z a to w y d a j n o ś ć reakcji. Syntezy pokrewne. Bromek 2,3,4,6-tetra-O-acetylo-a-D-gaIaktopiranozyhi. D o reakcji p r o w a d z o n e j d o k ł a d n i e w ten s a m s p o s ó b bierze się 100 g (0,56 m o l ) suchej D - g a l a k tozy. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 202 g ( 8 8 % ) . P o krystalizacji z m i e s z a n i n y eter ben z y n a l e k k a (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) p r o d u k t m a tt. 8 4 — 8 5 ° C , [a]£° + 2 1 4 ° (c = 1,2 w C H C 1 ) . Bromek 2,3,4-b-i-0-acetylo-/?-arabinopiranozy1u. D o reakcji bierze się 10 g (0,067 mol) L - ( + ) - a r a b i n o z y , 40 m l (0,424 m o l ) b e z w o d n i k a octowego, 0,24 m l 60-proc. k w a s u n a d c h l o r o w e g o , 3,0 g (0,1 m o l ) c z e r w o n e g o fosforu, 18,1 g (5,8 m l , 0,226 mol) b r o m u i 3,6 m l w o d y . W y o d r ę b n i a j ą c p r o d u k t w o d p o w i e d n i s p o s ó b , o t r z y m u j e się ż ó ł t y s y r o p , a następnie 21 g s u r o w e g o krystalicznego p r o d u k t u . Krystalizację p r z e p r o w a d z a się w s p o s ó b następujący: p r o d u k t r o z p u s z c z a się w m i e s z a n i n i e benzen-eter (5:95), u z y s k a n y r o z t w ó r ogrzewa i d o d a j e d o niego b e n z y n ę lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) a ż d o u z y s k a n i a z m ę t n i e n i a . P o oziębieniu krystalizuje czysty p r o d u k t . W y d a j n o ś ć l i g ( 4 8 % ) ; tt. 1 3 6 — 1 3 8 ° C , [a]* + 2 8 0 ° (c = 3,13 w C H C U ) . 3
1
17X110. B R O M E K BzOCH /
2,3,4,6-TETRA-O-BENZOILO^-D-GLUKOPIRANOZYLU
2
° \
(OBz )
HBr/CH -CO,K
/
3
»"
\
i
B
l
=
C
C
K
- °- * *
BzO^—|OBz OBz
OBz
W k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 250 m l z k o r k i e m szlifowym u m i e s z c z a się 4 0 m l 1,2-dic h l o r o e t a n u i 20 g (0,029 m o l ) b e n z o e s a n u a - D - g l u k o p i r a n o z y (p. 111,108) (1). P o c a ł k o w i t y m rozpuszczeniu o s a d u d o d a j e się 4 0 m l (0,225 m o l ) 45-proc. ( w a g . / o b j . H B r ) r o z t w o r u b r o m o w o d o r u w l o d . kwasie o c t o w y m i m i e s z a n i n ę reakcyjną odstawia się n a n o c d o l o d ó w k i b ą d ź u t r z y m u j e w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z 2 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się d o m i e s z a n i n y w o d y z l o d e m , k o l b ę płucze 1,2-dichloroetanem, a p o ł ą c z o n e w a r s t w y o r g a n i c z n e przenosi się d o rozdzielacza i wytrząsa z k i l k o m a p o r c j a m i n a s y c . w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu a ż d o z a p r z e s t a n i a pienienia się r o z t w o r u . N a s t ę p n i e w a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się w o d ą , suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u , o d s ą c z a ś r o d e k suszący, a r o z p u s z c z a l n i k o d p a r o w u j e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . O t r z y m a n ą krystaliczną p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w b e z w . eterze, ogrzewa d o t e m p . 3 5 ° C , i d o r o z t w o r u d o d a j e się powoli, dalej ogrzewając, b e n z y n ę lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) aż d o u z y s k a n i a t r w a ł e g o z m ę t n i e n i a . D o d a j e się w ó w c z a s nieco eteru, a b y u z y s k a ć k l a r o w n y r o z t w ó r , k t ó r y p o z o s t a w i a się d o p o w o l n e g o o c h ł o d z e n i a w t e m p . p o k o j o w e j , a następnie odstawia się d o l o d ó w k i . O d s ą c z o n y czysty p r o d u k t suszy się n a p o w i e t r z u ; wydajność 16,5 g ( 8 8 % ) , tt. 1 2 9 — 1 3 0 ° C ; + 1 2 5 ° (c = 2,0 w C H C U ) . U w a g a . (1) R ó w n i e d o b r y w y n i k m o ż n a u z y s k a ć , jeśli d o reakcji bierze się miesza n i n ę o b u a n o m e r ó w p e n t a b e n z o e s a n u g l u k o z y o t r z y m a n ą p o d c z a s b e n z o i l o w a n i a glu k o z y b e z ścisłego k o n t r o l o w a n i a t e m p e r a t u r y .
H U U.
METYLO-2,3,4,6-TETRA-0-AOTYLO-/^I>-GLUKOPIRANOZYD
AcOCH
AcOCHj
2
C
A
c
0
\ \
O
A
C
/I ^Br
H
J
O
H
QOCH / ^ „ N
,
HgBr./HgO
3
A =-CO.CH, C
AcO
OAc
OAc
W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , r u r k ę zabezpieczającą p r z e d d o s t ę p e m wilgoci z c h l o r k i e m w a p n i a u m i e s z c z a się 110 m l s u c h e g o m e t a n o l u , 110 m l czystego c h l o r o f o r m u , 22 g bezw. siarczanu w a p n i a , 7,2 g ż ó ł t e g o tlenku rtęci(II) i 0,55 g b r o m k u rtęci(II). O t r z y m a n ą zawiesinę m i e s z a się p r z e z 30 m i n , a n a s t ę p n i e d o d a j e się d o niej, w jednej porcji, 16,5 g (0,04 m o l ) b r o m k u 2,3,4,6-tetra-O-acetylo-a-D-glukopiranozylu (p. 111,109). T e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y r e a k cyjnej w z r a s t a d o ok. 2 5 — 3 0 ° C , p H r o z t w o r u zmniejsza się z 7 d o 2 i z a n i k a ż ó ł t a b a r w a tlenku rtęci(II) (1). Z a w i e s i n ę m i e s z a się jeszcze 90 m i n , a n a s t ę p n i e sączy p r z e z w a r s t w ę Celitu. P r z e s ą c z o d p a r o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o o d p a r o w a n i u p o z o s t a j e lepki olej, k t ó r y z a d a j e się 10 m l c h l o r o f o r m u . W y trącające się sole n i e o r g a n i c z n e odsącza się i p r z e m y w a d o b r z e n a s t ę p n y m i p o r c j a m i c h l o r o f o r m u . P o o d p a r o w a n i u c h l o r o f o r m u pozostaje p o n o w n i e lepki olej, k t ó r y p o z a d a n i u m e t a n o l e m ulega zestaleniu. P r o d u k t krystalizuje się z m e t a n o l u o t r z y m u j ą c czysty m e t y l o - 2 , 3 , 4 , 6 - t e t r a - 0 - a c e t y l o - ^ - D - g l u k o p i r a n o z y d , tt. 1 0 4 — 1 0 5 ° C , [ « ] ^ ° - 1 8 , 2 ° (c = 1 w C H C I ) . W y d a j n o ś ć 13,7 g ( 9 5 % ) . 3
U w a g a . (1) Ż ó ł t a b a r w a r o z t w o r u z a n i k a w ciągu kilku m i n u t o d chwili d o d a n i a b r o m k u glukozylu. C h r o m a t o g r a f i a c i e n k o w a r s t w o w a (w u k ł a d z i e r o z p u s z c z a l n i k ó w b e n z e n — m e t a n o l 98:2) w s k a z u j e właściwie n a z a k o ń c z e n i e r e a k c j i . Synteza pokrewna. M e t y l o 2^,4,6-tetra-O-acefylo-^-D-galaktopiranozyd. D o r e a k c j i b i e r z e się 13,5 g (0,033 m o l ) b r o m k u 2,3,4,6-tetra-O-acetylo-a-D-galaktopiranozylu (p. m , 1 0 9 ) , 19 g bezw. siarczanu w a p n i a , 5,6 g ż ó ł t e g o t l e n k u rtęci(II), 0,5 g b r o m k u rtęci(II), 90 m l s u c h e g o c h l o r o f o r m u i 9 0 m l suchego m e t a n o l u . R e a k c j ę i w y i z o l o w a n i e p r o d u k t u p r z e p r o w a d z a się t a k s a m o j a k to o p i s a n o p o w y ż e j . P o kilku k r y s t a l i z a c j a c h z e t a n o l u o t r z y m u j e się 7,5 g ( 6 3 % ) metylo-2,3,4,ó-tetxa-0-acetylo~^-D-galaktopiranoz y d u o tt. 9 6 — 9 7 ° C , [ a ] , - 2 8 , 0 ° (c = 2,5 w C H C b ) . 2
U L I 12, AcOCH
METYLO-/?-D-GLUKOPIRANOZYD HOCH2
2
3
V
OAc AcO^
0
y
( OAc
C H ^ C H . O H
/
*•
f
|(OH HON
^
V
H
3
> OH
W kolbie s t o ż k o w e j p o j . 100 m l u m i e s z c z a się 5,5 g (0,015 m o l ) metylo-2,3,4,6- t e t r a - 0 - a c e t y l o - / ? - D - g i u k o p i r a n o z y d u (p. 01,111), 50 m l s u c h e g o m e t a n o l u o r a z 10 m l r o z t w o r u m e t a n o l a n u sodu w m e t a n o l u u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n e g o p r z e z o s t r o ż n e d o d a n i e 0,1 g s o d u d o 20 m l m e t a n o l u . K o l b ę z a m y k a się i p o z o s t a w i a n a 1 h , a n a s t ę p n i e d o d a j e się t a k ą ilość żywicy j o n o w y m i e n n e j [Zeolit 2 2 5 ( H ® ) ] , a b y u z y s k a ć p o n o w n i e r o z t w ó r o b o j ę t n y ( o d c z y n s p r a w d z a się za p o m o c ą wilgotnego p a p i e r k a u n i w e r s a l n e g o ) . Ż y w i c ę odsącza się i p r z e m y w a m e t a n o l e m . Przesącz łączy się z m e t a n o l e m u ż y t y m d o p r z e m y w a n i a i u z y s k a n y r o z t w ó r zagęszcza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (wy p a r k a o b r o t o w a ) . B e z b a r w n y s y r o p zestala się p o z a d a n i u b e z w . e t a n o l e m . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się n a s t ę p n i e z a b s o l u t n e g o etanolu. Czysty metylo-/?-D-glukopiran o z y d topi się w t e m p . 1 0 8 — 1 0 9 ° C , [a]£° - 3 0 , 2 ° (c = 2,8 w w o d z i e ) . W y d a j n o ś ć 2,4 g (83%)..
Synteza p o k r e w n a . M e t y l o - ^ - D - g a l a k t o p i r a n o z y d . D o reakcji b i e r z e się 3,6 g (0,01 m o l ) m e t y l o - 2 , 3 , 4 , 6 - t e t r a - 0 - a c e t y i o - / ? - D - g a l a k t o p i r a n o z y d u (p. 111,111) i postępuje w s p o s ó b a n a l o g i c z n y jak o p i s a n o p o w y ż e j . P o krystalizacji z a b s o l u t n e g o etanolu o t r z y m u j e się l , 4 g ( 7 3 % ) m e t y l o - A - D - g a l a k t o p i r a n o z y d u o tt. 174—175°C, [a]£° + 1 , 3 ° (c = 1 w wodzie). 111,113.
METYLO-o-D-GALAKTOPIRANOZYD
CH OH HoJ—O ( O H > H,OH 2
N
{
S^^B. do Mrs«n1«
OH W k o l b i e p o j . 2 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 100 g (0,56 m o l ) suchej D - g a l a k t o z y o r a z 700 m l r o z t w o r u c h l o r o w o d o r u w bezw. m e t a n o l u (ok. 0,6 m o l ) (1). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się p o d c h ł o d n i c ą zwrotną p r z e z 14 h ; p o oziębieniu d o d a j e się 150 m l destylowanej w o d y i j a s n o b r ą z o w y r o z t w ó r z a d a j e się s t a ł y m węgla n e m o ł o w i u aż do c a ł k o w i t e g o z o b o j ę t n i e n i a r o z t w o r u (2). O d s ą c z a się sole nieorga niczne, a przesącz zagęszcza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . Otrzy m u j e się b r ą z o w y s y r o p ; a b y g o w y k r y s t a l i z o w a ć z a d a j e się g o , c h ł o d z ą c w l o d z i e , a b s o l u t n y m etanolem. P o krystalizacji z m i n i m a l n e j ilości a b s o l u t n e g o etanolu, otrzy m u j e się 62 g s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 8 5 — 9 0 ° C . M e t y l o - a - D - g a l a k t o p i r a n o z y d w y o d r ę b n i a się w postaci h y d r a t u . W t y m celu s u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w 30 m l w o d y i r o z t w ó r p o z o s t a w i a się p r z e z j e d e n dzień w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j i d w a d n i w t e m p . 4 ° C . Krystalizację p r z e p r o w a d z a się k i l k a k r o t n i e biorąc d o niej p r o p o r c j o n a l n e ilości w o d y a ż d o u z y s k a n i a czystego h y d r a t u o tt. 109—110°C, [a]£° + 1 7 3 , 4 ° (c = 1 w wodzie). W y d a j n o ś ć 38 g ( 3 5 % ) (3). U w a g i . (1) W k o l b i e z a b e z p i e c z o n e j r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a umieszcza się s u c h y m e t a n o l (p. 11,1,5). P r z e z m e t a n o l p r z e p u s z c z a się n a s t ę p n i e s t r u m i e ń s u c h e g o c h l o r o w o d o r u aż d o u z y s k a n i a o d p o w i e d n i e g o stężenia r o z t w o r u . S p r a w d z a się je, p o d d a j ą c p r ó b k ę r o z t w o r u m i a r e c z k o w a n i u za p o m o c ą m i a n o w a n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . W p r a k t y c e łatwiej o t r z y m a ć mniejszą ilość r o z t w o r u b a r d z i e j s t ę ż o n e g o i rozcień c z y ć r o z t w ó r bezw. m e t a n o l e m d o o d p o w i e d n i e g o stężenia. (2) U n i w e r s a l n e p a p i e r k i w s k a ź n i k o w e z w i l ż o n e w o d ą destylowaną d o s t a t e c z n i e d o k ł a d n i e wskazują p u n k t z o b o j ę t n i e n i a . (3) Z w o d n y c h przesączy p o k o l e j n y c h krystalizacjach m o ż n a w y o d r ę b n i ć czysty m e t y l o - ^ - D - g a l a k t o p i r a n o z y d (tt. 177—180°C). W t y m celu n a l e ż y u s u n ą ć w o d ę i p o z o stałość p r z e k r y s t a l i z o w a ć z a b s o l u t n e g o e t a n o l u . L , 2 . P r z e k s z t a ł c e n i a m o n o s a c h a r y d ó w (2) D-glukoza
i l,2:5,6-Di-0-cykloheksylideno-a-D-glukofuranoza I 3-0-Benzylo-l,2:4,5-di-O-cykloheksylideno-a-D-glukofuranoza
1,2-O-Cykloheksylideno-u-D-glukofuranoza
-
1,2-O-Cykloheksylideno-a-D-ksylofuranoza
W r e a k c j i aldehydu l u b k e t o n u z d w o m a m o l a m i a l k o h o l u j e d n o w o d o r o t l e n o w e g o l u b z j e d n y m m o l e m 1,2* l u b 1,3-diolu w obecności k w a s u j a k o k a t a l i z a t o r a , powstają o d p o w i e d n i o acetale ( X I V ) l u b cykliczne acetale ( X V i X V I )
m , L , 2 . Przekształcenia
monosacharydów
C
3
'C = 0 + 2R OH R
1
R R
1
2
R
R
!
HO-CH I c=o + HO-CH
HO-CH
OR'
R
l
-»R
2
R
1
\ 2
2
R
HO-CH
O-CH | \>-CH
C
K
(XV)
O-CH /
\
(XVI)
O-CH
P o w s t a w a n i e acetali t y p u X V i X V I jest w a ż n ą reakcją w g r u p i e m o n o s a c h a r y d ó w . O g ó l n i e biorąc k e t o n y reagują z w i c y n a l n y m i diolami t w o r z ą c p i ę c i o c z ł o n o w e p r o d u k t y cykliczne, n a t o m i a s t a l d e h y d y reagują z 1,3-diolami t w o r z ą c s z e ś c i o c z ł o n o w e p r o d u k t y cykliczne ( p . L,3). W y j ą t k a m i są niekiedy r e a k c j e z o d p o w i e d n i m i , częściowo b l o k o w a nymi pochodnymi monosacharydów. Przykładem reakcji m o n o s a c h a r y d u z ketonem jest p o w s t a w a n i e l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k ł o h e k s y l i d e n o - « - D - g l u k o f u r a n o z y z D - g l u k o z y i cyklo h e k s a n o n u w obecności k w a s u s i a r k o w e g o (p. 111,114). P o w s t a w a n i u p o c h o d n e j f u r a n o zowej sprzyja w tym p r z y p a d k u o b e c n o ś ć d w ó c h u k ł a d ó w w i c y n a l n y c h dioli w a-D-gluk o f u r a n o z i e ( I V ) (należy z w r ó c i ć u w a g ę n a cis orientację g r u p h y d r o k s y l o w y c h n a a t o m a c h węgla C-l i C-2), p o d c z a s g d y w a - D - g l u k o p i r a n o z i e w y s t ę p u j e tylko j e d e n u k ł a d w i c y n a l n e g o cis-diolu. P o n a d t o u t w o r z e n i e się p i ę c i o c z ł o n o w e g o pierścienia acetal o w e g o s p o w o d o w a ł o b y z n a c z n e n a p r ę ż e n i a w sześcioczlonowym pierścieniu m o n o sacharydu (VI) HO.CH2
Reakcja ta stwarza dogodny sposób otrzymywania pochodnych glukofuranozy, między i n n y m i dlatego, że g r u p ę 5,6-acetalową m o ż n a selektywnie u s u n ą ć przez h y d r o l i z ę , o t r z y m u j ą c m o n o a c e t a l o w ą 1,2-pochodną (p. 111,115). W a r u n k i r e a k c j i n a l e ż y k o n t r o l o w a ć b a r d z o d o k ł a d n i e , a b y u n i k n ą ć dalszej hydrolizy d o w y j ś c i o w e g o c u k r u . Jest t o szczególnie w a ż n e p r z y p r z e p r o w a d z a n i u częściowej h y d r o l i z y 3 - 0 - b e n z y l o - l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y (synteza p o k r e w n a , p, 111,115), g d y ż p r o d u k t za w i e r a ć m o ż e 3-O-benzylo-D-glukozę. P r o d u k t hydrolizy 3 - 0 - b e n z y l o - l , 2 - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z ę m o ż n a oczyszczać z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i k o l u m n o w e j l u b p r z e z p r z e p r o w a d z e n i e g o w łatwiejszy d o oczyszczenia 5,6-dibenzoesan. G r u p y a c y l o w e m o ż n a n a s t ę p n i e u s u n ą ć m e t o d ą Z e m p l e n a . J a k o ilustrację b l o k o w a n i a g r u p h y d r o k s y l o wych poprzez tworzenie wiązania eterowego opisano otrzymywanie 3-0-benzylowej p o c h o d n e j z l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y (p. 111,116). B e n z y l o w a n i e p r z e p r o w a d z a się, ogrzewając diacetal z c h l o r k i e m benzylu w obecności w o d o r o t l e n k u p o t a s u . W y t w a r z a n i e eteru b e n z y l o w e g o jest b a r d z o p r z y d a t n e w s y n t e t y c z n y c h p r z e kształceniach m o n o s a c h a r y d ó w , g d y ż g r u p ę benzylową m o ż n a n a s t ę p n i e ł a t w o i selek tywnie u s u n ą ć p r z e z k a t a l i t y c z n e u w o d o r n i a n i e . I n n y m i s p o s o b a m i b l o k o w a n i a g r u p h y d r o k s y l o w y c h jest p r z e k s z t a ł c e n i e ich w etery m e t y l o w e (p. 111,121), trimetylosililowe, t r i f e n y l o m e t y ł o w e i allilowe.
S y n t e z a 1,2-O-cykloheksyIideno-a-D-ksylofuranozy (p. 111,117) z 1,2-O-cykloheksyłid e n o - t t - D - g l u k o f u r a n o z y jest p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m z a s t o s o w a n i e m e t a n a d j o d a n u s o d u d o r o z e r w a n i a w i ą z a n i a węgiel—węgiel w
l,2:5,6-DI-0-CYKLOHEKSYŁIDENO-a-D-GŁUKOFURANOZA
R e a k t o r r e a k c y j n y z w i e l o m a szyjami p o j , 3 I z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e zapewniające e f e k t y w n e i energiczne m i e s z a n i e , r u r k ę zabezpieczającą z chlor k i e m w a p n i a i w k r a p l a c z p o j . 100 m l . J e d n ą z szyj, d o s t a t e c z n i e szeroką, a b y d o d a w a ć p r z e z nią związek stały, z a m y k a się k o r k i e m . R e a k t o r umieszcza się w d u ż y m p l a s t y k o w y m lub metalowym pojemniku wypełnionym mieszaniną d r o b n o pokruszonego lodu i soli. R e a k t o r n a p e ł n i a się 1000 g (1050 m l , 10 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c y k l o h e k s a n o n u i oziębia d o t e m p e r a t u r y 0 ° C . W e w k r a p l a c z u umieszcza się 62,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ; c y k l o h e k s a n o n m i e s z a się energicznie i w k r a p l a d o niego p o m a ł u k w a s s i a r k o w y a ż d o u z y s k a n i a j a s n o s ł o m k o w e g o z a b a r w i e n i a r o z t w o r u . N a s t ę p n i e , ciągle energicznie mieszając, d o d a j e się p o w o l i , p o r c j a m i , 450 g (2,5 m o l ) d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e j , wysuszonej a - D - g l u k o z y (1). U s u w a się ł a ź n i ę chłodzącą i mieszając cały czas z a w a r t o ś ć k o l b y r e a k c y j n e j , d o p r o w a d z a się jej t e m p e r a t u r ę d o t e m p . p o k o j o w e j . P o 8 h m i e s z a n i n a r e a k c y j n a staje się c o r a z b a r d z i e j l e p k a i wreszcie p r z e k s z t a ł c a się w białą krystaliczną m a s ę . N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę , a b y nie przeciążyć m i e s z a d ł a . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p . p o k o j o w e j ; n a s t ę p n i e r o z k r u s z a się krystaliczną m a s ę i d o d a j e d o niej 750 m l h e p t a n u . C a ł o ś ć o g r z e w a się k i l k a m i n u t d o wrzenia p o d chłodnicą zwrotną n a wrzącej łaźni wodnej. G ó r n ą warstwę heptanową d e k a n t u j e się j a k n a j d o k ł a d n i e j z n a d n i e r o z p u s z c z a l n y c h z w i ą z k ó w s t a ł y c h i p o j a w i a jącej się n a dnie kolby w a r s t w y c i e m n o c z e r w o n e g o oleju. N a s t ę p n i e d o d a j e się dalszą 750 m l p o r c j ę h e p t a n u i p o w t a r z a się o g r z e w a n i e p o d chłodnicą z w r o t n ą , a ż r o z p u ś c i się p o z o s t a ł y stały związek. J a s n ą w a r s t w ę h e p t a n o w ą d e k a n t u j e się z n a d w a r s t w y oleju. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y h e p t a n o w e oziębia się i w s t a w i a d o l o d ó w k i . K r y s t a l i c z n y p r o d u k t odsącza się (tl. 121—124°C) i krystalizuje p o n o w n i e z h e p t a n u (2) z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o w celu usunięcia k r o p e l e k oleju. Czysta l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z a m a tt. 1 3 1 — 1 3 2 ° C , [a]£ - 2 , 2 ° (c = 1,8 w C2H5OH); w y d a j n o ś ć 380 g ( 4 7 % ) . U w a g i . (1) Jeżeli m i e s z a n i e i c h ł o d z e n i e nie jest właściwe, k o ń c o w y r o z t w ó r m a b a r w ę c i e m n o ż ó ł t ą ; c o więcej p o d c z a s d o d a w a n i a g l u k o z y mają m i e j s c e l o k a l n e p r z e g r z a n i a i w rezultacie o t r z y m u j e się c i e m n o c z e r w o n ą , t r u d n ą d o p r z e r ó b k i oleistą m a s ę . S p r o s z k o w a n ą g l u k o z ę n a l e ż y suszyć w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d pięciotlenkiem fosforu. Suszenie w s u s z a r c e p o w o d u j e z m i a n y n a p o w i e r z c h n i g l u k o z y , czyniąc j ą n i e p o d a t n ą n a reakcję. (2) D o krystalizacji m o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć m e t y l o c y k l o h e k s a n o n (0,17 g / m l ) . Synteza pokrewna. l,2:4,5-Di-0-cykloheksyIideno-a-D-fruktofuranoza. P r z y g o t o w u j e się m i e s z a n i n ę 419 g (440 m l , 4,49 m o l ) c y k l o h e k s a n o n u i 30 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ,
m,115.
l,2-0-Cykloheksylideno-<x-D-glukofuranoza
395
oziębia się ją w lodzie i d o d a j e d o niej, energicznie mieszając, 200 g (1,11 m o l ) d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e j suchej D-fruktozy. M i e s z a n i n a r e a k c y j n a zestala się w ciągu 30 m i n . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e p r o d u k t r o z puszcza się w 500 m l c h l o r o f o r m u i r o z t w ó r p r z e m y w a rozc. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u , r o z c . k w a s e m s o l n y m , w o d ą i na k o n i e c suszy i o d p a r o w u j e . P o z o stałość zestala się p o d o d a n i u h e p t a n u . P o krystalizacji z h e p t a n u o t r z y m u j e się 142 g ( 3 7 % ) czystego p r o d u k t u o tt. 1 4 5 — 1 4 6 ° C , [a]Jf» - 1 3 3 , 5 ° ( = 1 w CHC1 ). c
111,115.
3
l,2-0-CYKLOHEKSYLIDENO-a-D-GŁUKOFURAN07A
W kolbie kulistej umieszcza się r o z t w ó r 20 g (0,06 m o l ) l,2:5,6-di-0-cykloheksylid e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y (p. 111,114) w 100 m l w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o ( 7 5 % obj.). K o l b ę o g r z e w a się przez 9 0 m i n n a gorącej łaźni w o d n e j o t e m p . 7 0 — 8 0 ° C , c o pewien czas wstrząsając. R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . D o o t r z y m a n e g o s y r o p u d o d a j e się 20 m l gorącej w o d y , a n a stępnie stały w o d o r o w ę g l a n s o d u w takiej ilości, a b y z o b o j ę t n i ć p o z o s t a ł y k w a s o c t o w y . N a koniec d o d a j e się 9 0 m l h e p t a n u i h e t e r o g e n n ą m i e s z a n i n ę o g r z e w a się aż d o uzy s k a n i a w y r a ź n y c h d w ó c h w a r s t w . G ó r n ą w a r s t w ę h e p t a n o w ą oddziela się przez ostrożną d e k a n t a c j ę (1). W a r s t w ę w o d n ą oziębia się d o t e m p . 0 ° C , odsącza w y k r y s t a l i z o w a n ą 1,2-O-cykloheksylideno-a-D-glukofuranozę. P o krystalizacji z w o d y o t r z y m u j e się czysty p r o d u k t , tt. 1 4 9 — 1 5 0 ° C , [ « ] ^ ° + 5 , 9 ° (c = 1 w acetonie). W y d a j n o ś ć 11,5 g ( 7 5 % ) . U w a g a . (1) Z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j n a żelu k r z e m i o n k o w y m w układzie rozwijającym m e t a n o l — b e n z e n (4:96) m o ż n a w y k a z a ć , ż e osad w y p a d a j ą c y p o oziębieniu r o z t w o r u h e p t a n o w e g o jest n i e p r z e r e a g o w a n y m s u b s t r a t e m . Synteza pokrewna. 3-0-BenzyIo-l,2-0-cykloheksylideno-a-D-glukofuranoza. Roztwór 100 g (0,23 m o l ) 3 - 0 - b e n z y l o - l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y (p. III, 116) w 400 m l w o d n e g o k w a s u o c t o w e g o ( 7 5 % obj.) o g r z e w a się p r z e z 3 h w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a olej, k t ó r y p o z o staje, r o z p u s z c z a się w 500 m l c h l o r o f o r m u . R o z t w ó r ten p r z e m y w a się n a s t ę p n i e wod n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i w o d ą oraz suszy bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . C h l o r o f o r m u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j , ś l a d y roz puszczalnika u s u w a się za p o m o c ą p o m p y olejowej r o t a c y j n e j ; ciepłą s y r o p o w a t ą ciecz przenosi się d o a p a r a t u r y p r z y s t o s o w a n e j d o destylacji m o l e k u l a r n e j (p. 1,28) i p r o w a d z i destylację p r z y użyciu dyfuzyjnej p o m p y p r ó ż n i o w e j . O t r z y m u j e się j a s n o ż ó ł t ą szklistą substancję, tw. 1 9 5 — 2 0 0 ° C / 2 , 6 7 - 1 0 ~ h P a ( 2 - 1 0 ~ m m H g ) , [ « ] ° - 3 6 , 4 ° C (c = 4 w CHCI3). W y d a j n o ś ć 76 g ( 9 4 % ) . T a k o t r z y m a n y p r o d u k t jest dostatecznie czysty d o większości z a s t o s o w a ń , c h o c i a ż c h r o m a t o g r a f i a c i e n k o w a r s t w o w a n a p ł y t k a c h p o k r y t y c h żelem k r z e m i o n k o w y m ( u k ł a d rozwijający b e n z e n — m e t a n o l , 9:1) wskazuje n a o b e c n o ś ć j e d n e g o g ł ó w n e g o s k ł a d n i k a i d w ó c h zanieczyszczeń. P r o d u k t m o ż n a oczyścić m e t o d a m i opisanymi poniżej. a
3
D
Oczyszczanie chromatograficzne 3-O-benzylo-12-0-c.ykloheksylideno-v.-D-glukofura nozy. P r z y g o t o w u j e się k o l u m n ę c h r o m a t o g r a f i c z n ą z żelem k r z e m i o n k o w y m . Żel n a k ł a d a się w benzenie biorąc 10 g a d s o r b e n t u n a 1 g o c z y s z c z a n e g o związku. Związek rozpuszcza się w j a k najmniejszej ilości b e n z e n u i r o z t w ó r pipetą n a n o s i się n a k o l u m n ę .
K o l u m n ę eluuje się b e n z e n e m , zbierając frakcje o odpowiedniej objętości. K a ż d ą frakcję o d p a r o w u j e się i w a ż y p o z o s t a ł o ś ć (p. 1,31); s t a n o w i ją 3 - 0 b e n z y I o - l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z a . P o c a ł k o w i t y m usunięciu tej p o c h o d n e j k o l u m n ę eluuje się m e t a n o l e m i zbiera się właściwy p r o d u k t . P o o d p a r o w a n i u m e t a n o l u p o z o s t a j ą c y s y r o p p o d d a j e się destylacji m o l e k u l a r n e j ; w y d a j n o ś ć o d z y s k a n e g o związku wynosi ok. 5 0 % . Oczyszczanie 3-0-benzylo-l,2-0~cykloheksyłideno-o.-D-glukofuranozy poprzez benzoilowanie. R o z p u s z c z a się 5 g s u r o w e g o p r o d u k t u w 10 m l suchej p i r y d y n y , a n a s t ę p n i e d o r o z t w o r u d o d a j e się 5 g c h l o r k u benzoilu. M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j , p o c z y m , d o k ł a d n i e mieszając, w y l e w a się ją n a lód. Wydzielający się olej e k s t r a h u j e się 50 m l c h l o r o f o r m u ; wyciąg c h l o r o f o r m o w y prze m y w a się k o l e j n o 30 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie w o d n e g o 2 M r o z t w o r u k w a s u solnego, 30 m l nasyc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i d w u k r o t n i e 30 ml p o r c j a m i w o d y , a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o o d p a r o w a n i u c h l o r o f o r m u o t r z y m u j e się lepki olej, k t ó r y krystalizuje p o z a d a n i u g o m e t a n o l e m . P o krystalizacji z m e t a n o l u o t r z y m u j e się czystą 5,6-di-0-benzoilo-3-0-benzylo-l,2-0-cykloheksylideno-a-D-gIukofuranozę, tt. 104—106°C, [«] \ - 26,4° (c = 1 w CHC1 ). W y d a j n o ś ć 3,6 g ( 5 7 % ) . A b y usunąć g r u p y benzoilowe powyższą p o c h o d n ą (3 g) rozpuszcza się w 20 m l m e t a n o l u , d o k t ó r e g o d o d a j e się n a s t ę p n i e 20 m l 0,5-proc. r o z t w o r u m e t a n o l a m i sodu w m e t a n o l u . P o 2 h r o z t w ó r zobojętnia się dodając żywicę j o n o w y m i e n n ą Z e o l i t e 2 2 5 ( H * ) . P o zobojętnieniu żywicę odsącza się, przesącz o d p a r o w u j e , a o t r z y m a n y b e z b a r w n y olej p o d d a j e destylacji m o l e k u l a r n e j . O t r z y m u j e się c h r o m a t o g r a f i c z n i e czystą 3-O-benzylo-1,2-O-cykloheksylideno-a-D-glukofuranozę. W y d a j n o ś ć 1,6 g ( 7 0 % licząc n a dibenzoesan). 3
111,116.
3-0-BENZYLO-l,2:5,6-DI-0-CYKLOHEKSYLIDENO-u-D-GLUKOFURANOZA
O-CHj
0~CH — — — > •
0 - - C H ^ :OH
2
0-CH
n
C H - C H ^ _ ^ K 6
^O-lc H 6
L
0
5
2
Q
O-^C H 6
1 0
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , chłodnicę zwrotną i t e r m o m e t r n a tyle długi, a b y b y ł z a n u r z o n y w miesza ninie r e a k c y j n e j , umieszcza się 385 g (350 m l , 3,05 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzylu, 100 g (0,3 m o l ) l , 2 : 5 , 6 - d i - 0 - c y k l o h e k s y l i d e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y (p. 111,114) i 250 g (4,5 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h . Mieszając energicznie z a w a r t o ś ć kolby i k o n t r o l u j ą c d o k ł a d n i e t e m p e r a t u r ę mieszaniny, podnosi się ją d o 150°C i u t r z y m u j e przez 4 h. P o oziębieniu m i e s z a n i n ę reakcyjną rozcieńcza się, d o d a j ą c 700 m l o c h ł o d z o n e j w lodzie w o d y . W a r s t w ę organiczną oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e p i ę c i o m a p o r c j a m i 100 m l c h l o r o f o r m u . P o ł ą c z o n e warstwy o r g a n i c z n e prze m y w a się t r z y k r o t n i e 100 ml p o r c j a m i w o d y i suszy n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego c h l o r o f o r m i n a d m i a r c h l o r k u benzylu u s u w a się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (5,33 h P a , 4 m m H g ) . L e p k ą , żółtą p o z o s t a łość p o d d a j e się destylacji m o l e k u l a r n e j (p. 1,28), stosując dyfuzyjną p o m p ę p r ó ż n i o w ą oraz, jako ź r ó d ł o ogrzewania, ł a ź n i ę olejową. O t r z y m u j e się dwie frakcje: a) alkoholu b e n z y l o w e g o , k t ó r y p r z e c h o d z i w t e m p . wrzenia d o 1 0 0 C p r z y 1,33 • 1 0 h P a ( 1 - 1 0 m m H g ) , o r a z b) właściwego p r o d u k t u 3-O-benzylo l,2:5,6-di-0-cykloheksylid e n o - a - D - g l u k o f u r a n o z y , k t ó r y destyluje w t e m p e r a t u r z e łaźni 2 1 0 — 2 2 5 ° C p r z y 1 , 3 3 - 1 0 - h P a ( M O " m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o [ « ] £ - 1 3 , 0 (c = 5 w CHC1 > w y n o s i 103 g ( 8 2 % ) . 3
_ s
- 3
8
3
o
o
3
11X117.
1,2-O-CYKLOHEKSYLIDENO-a-D-KSYLOFURANOZA
l i n i o w a n y jako dimer
5,5':3',5-Dibezwodnik di(S-hydrahi-l,2-0-cykloheksylkleno-
a 4
+ AsO
0 z
0
IO3 + A s 0
e 3
W celu o z n a c z e n i a p o b i e r a się 1 m l r o z t w o r u , d o d a j e d o niego 10 m l n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u oraz, j a k najszybciej, 10 m l 0,05 M r o z t w o r u arseninu s o d u 1 1 ml 20-proc. r o z t w o r u j o d k u p o t a s u . R o z t w ó r p o z o s t a w i a się w ciemności p r z e z 15 m i n , a n a s t ę p n i e o d m i a r e c z k o w u j e się n a d m i a r a r s e n i n u 0,05 M r o z t w o r e m j o d u , ;stosując s k r o b i ę j a k o wskaźnik. O p r a c o w a n o r ó w n i e ż m e t o d ę s p e k t r o f o t o m e t r y c z n ą , w której w y k o r z y s t u j e się sil niejszą a b s o r p c j ę j o n ó w n a d j o d a n o w y c h przy 222,5 n m niż j o n ó w j o d a n o w y c h [10]. L,3. Przekształcenia m o n o s a c h a r y d ó w (3) a. Metylo-a-D-glukopiranozyd
i M e t ylo-4,6-0-benzyl id en o-a-D-gli i k o p i r a n o z y d X Metylo-4,6-0-benzyIideno-2,3-di-0-p-toluenosulfonylo-a-D-glukopiranozyd
; Metylo-2 3-anhydro-4,6-ObenzyIideno-ct-D-allopiranozyd s
i Metylo-«-D-altropiranozyd
b. Metylo-4,6-0-berizylideno-a-D-glukopiranozyd
I Metylo-4,6-0-benzylidcno-2,3-di-0-metylo-«-D-glukopiraiiozyd i Metylo-2,3-di-0-metylo-a-D-glukopiranozyd S e k w e n c j a reakcji Ł^3a s t a n o w i p r z y k ł a d n a z a s t o s o w a n i e ( w p r o w a d z e n i e i r e a k t y w ność) estrowej g r u p y p - t o l u e n o s u i r o n y l o w e j w g r u p i e m o n o s a c h a r y d ó w , j a k też jest dalszym p r z y k ł a d e m selektywnego b l o k o w a n i a g r u p h y d r o k s y l o w y c h p r z e z w y t w o r z e n i e cyklicznych acetali w reakcji ze z w i ą z k a m i k a r b o n y l o w y m i . W reakcji m e t y l o - a - D - g l u k o p i r a n o z y d u ( X V I I ) z a l d e h y d e m b e n z o e s o w y m w obecności chlorku c y n k u p o w s t a j e 4,6-acetal ( X V I I I ) (p. 111,118), w k t ó r y m d w a p o ł ą c z o n e pierścienie sześcioczłonowe t w o r z ą u k ł a d t y p u frans-dekaliny H
W syntezie p o k r e w n e j , w reakcji a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o z m e t y l o - a - D - g a l a k t o p i r a n o z y d e m z a c h o d z i p o d o b n e przekształcenie 4,6-acetalu, lecz w t y m p r z y p a d k u p o w s t a j e labilny k o n f o r m a c y j n i e u k ł a d t y p u cis-dekaliny. N a j b a r d z i e j p r a w d o p o d o b n ą k o n f o r mację produktu przedstawiono poniżej C H 6
5
U g r u p o w a n i e 4,6-acetalowe w u k ł a d z i e g l u k o z y d o w y m ( X V I I I ) jest trwale w w a r u n k a c h z a s a d o w y c h , a n i e t r w a ł e w obecności k w a s ó w . D l a t e g o też p o z o s t a ł e d w i e g r u p y h y d r o ksylowe m o ż n a o d p o w i e d n i o b l o k o w a ć w r e a k c j a c h k a t a l i z o w a n y c h z a s a d a m i . Zwią zek ( X V I I I ) m o ż e więc b y ć p r z e p r o w a d z o n y w 2,3-di-O-p-toluenosulfonylową p o c h o d n ą w reakcji z c h l o r k i e m p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y m w obecności p i r y d y n y (p. U l , 119). Jest t o reakcja analogiczna do o t r z y m y w a n i a estrów s u l f o n o w y c h alkoholi i fenoli RCH OH + CJS0 -C H CH 2
2
6
4
3
-> R - C H - 0 - S 0 2
C«H -CH
2
4
3
P r z y d a t n o ś ć estrów s u l f o n o w y c h w chemii w ę g l o w o d a n ó w polega o n e rozszczepieniu p o d w p ł y w e m o d c z y n n i k ó w n u k l e o fil owych. D o dojść (i) w w y n i k u a t a k u Sn2 n a a t o m siarki, r o z e r w a n i a wiązania się g r u p y h y d r o k s y l o w e j bądź (ii) w w y n i k u a t a k u S 2 n a a t o m wiązania C — O N
R.CH 0* + C H . C H - S 0 X 3
3
I
i
6
4
2
< v G
JajSt R.CH X + CH -C H*-S
3
6
n a t y m , że ulegają rozszczepienia m o ż e S—O i odtworzenia węgla i r o z e r w a n i e
R e a k c j a 2,3-di-O-p-toIuenosuIfonylowej p o c h o d n e j z m e t a n o l a n e m sodu w m e t a n o l u (p. 111,120) ilustruje o b a t e procesy. P o d c z a s reakcji g r u p a sulfonyloksylowa w p o ł o ż e niu 2 ulega rozszczepieniu t y p u
w e g o p o d w p ł y w e m z a s a d w ś r o d o w i s k u w o d n y m o d t w a r z a się w i c y n a l n y 2,3-diol. Z u w a g i na o d w r ó c e n i e konfiguracji n a a t o m i e węgla C-2 m a o n d w u a k s j a l n ą orientację g r u p h y d r o k s y l o w y c h (p. 111,120). W w y m i e n i o n y m p u n k c i e o p i s a n o s e l e k t y w n e usu nięcie g r u p y 4,6-acetalowej w reakcji z b a r d z o r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m s i a r k o w y m (tj. w w a r u n k a c h , w k t ó r y c h t r w a ł e jest wiązanie g l i k o z y d o w e ) o r a z w y o d r ę b n i e n i e m etylo-a-D - a l t r o p i r a n o z y d u . W sekwencji reakcji L , 3 i ( p . 171,121), w w y n i k u k t ó r y c h o t r z y m u j e się częściowo metylowany glukozyd, metylo-2,3-di-0-metylo-a-D-glukopiranozyd również wykorzy stuje się 4,6-O-benzylidenową p o c h o d n ą ( X V I I I ) . P o c z ą t k o w o p r z e k s z t a ł c a się ją w 2,3-di-O-metylową p o c h o d n ą w reakcji z s i a r c z a n e m dimetylu w obecności w o d o r o tlenku sodu, a n a s t ę p n i e g r u p ę acetalową u s u w a się przez ł a g o d n ą h y d r o l i z ę w obec ności k w a s u ; e t e r o w e g r u p y m e t y l o w e są t r w a ł e z a r ó w n o w w a r u n k a c h z a s a d o w y c n , jak i k w a ś n y c h . 111,118.
METYXO-4,6-0-BENZYLU>ENO-a-D-GLUKOPIRANOZYD
OH
OH
M i e s z a n i n ę zawierającą 105 g (1,0 mol) oczyszczonego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (p. IV,22), 38,8 g (0,2 m o l ) metyl o - « - D - g l u k o p i r a n o z y d u (1) i 29,5 g świeżo stopio n e g o i s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u c y n k u (0,22 mol) umieszcza się w kolbie stożko wej i energicznie w y t r z ą s a na m e c h a n i c z n e j wytrząsarce, p r z e z ok. 10 h, a ż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u . R o z t w ó r odstawia się w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j n a 18 h, a na-
stępnie w y l e w a d o 700 m l w o d y z l o d e m (2). Z a w i e s i n ę m i e s z a się energicznie i sączy; o s a d z o n e n a sączku „ c i a s t o " odciska się i p r z e m y w a benzyną lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , a b y u s u n ą ć j a k najwięcej n i e p r z e r e a g o w a n e g o b e n z a l d e h y d u . O s a d z d e j m u j e się z lejka B u c h n e r a , zadaje r o z t w o r e m 12 g w o d o r o s i a r c z y n u sodu w 120 m l w o d y i m i e s z a l u b wstrząsa energicznie. P o odsączeniu osad p r z e m y w a się wodą i krystalizuje z gorącej w o d y . M o ż n a też o s a d w y s u s z y ć w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m i k r y s t a l i z o w a ć z miesza niny c h l o r o f o r m u i eteru. Czysty p r o d u k t m a tt. 165°C, + 1 1 2 ° (c = 0,5 w C H C b ) . W y d a j n o ś ć 29 g ( 5 2 % ) . U w a g i . (1) M e t y l o - a - D - g l u k o p i r a n o z y d jest d o s t ę p n y w h a n d l u , o t r z y m y w a n i e w l a b o r a t o r i u m nie jest e k o n o m i c z n e . Jeśli j e d n a k zajdzie t a k a p o t r z e b a , m o ż n a z a s t o s o w a ć m e t o d ę opisaną w p . 111,113. S u r o w y p r o d u k t o t r z y m a n y p o usunięciu m e t a n o l u i za wierający mieszaninę a n o m e r y c z n y c h g l u k o z y d ó w zadaje się z i m n y m (10°C) m e t a n o l e m (0,6 m l / g ) i miesza. N a s t ę p n i e odsącza się s u r o w y a - a n o m e r i krystalizuje g o z alko holu etylowego (10 m l / g ) . P r o d u k t m a tt. 1 6 7 — 1 6 9 ° C , [a]j, + 1 5 7 ° (c = 2 w HzO). W y d a j n o ś ć ok. 3 0 - 4 0 % . s
(2) I n n y sposób w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u p o l e g a n a ekstrakcji o t r z y m a n e g o k l a r o w nego r o z t w o r u t r z e m a k o l e j n y m i 10 m l p o r c j a m i b e n z y n y lekkiej (tw. 40—60°C). Sku teczniej u s u w a się w ten s p o s ó b n i e p r z e r e a g o w a n y b e n z a l d e h y d . L e p k ą p o z o s t a ł o ś ć p o ekstrakcji m i e s z a się w w o d z i e z l o d e m aż d o zestalenia się p r o d u k t u . S y n t e z y p o k r e w n e . Mctylo-4,6-0-benzyIideno-ct-D-gaIaktopiranozyd. D o reakcji bierze się 38,8 g (0,2 mol) m e t y l o - a - D - g a l a k t o p i r a n o z y d u (p. 111,113) i p r z e p r o w a d z a się ją analogicznie (w takich s a m y c h w a r u n k a c h ) j a k p o d a n o p o w y ż e j . S u r o w y p r o d u k t krysta lizuje się z m i e s z a n i n y e t a n o l — b e n z y n a l e k k a (tw. 60—80°C). O t r z y m u j e się 38 g ( 6 8 % ) czystego p r o d u k t u o tt. 169—170°C, [«]f,° + 1 6 8 , 2 ° (c = 1,4 w CHC1 ). Metylo-4,6-0-benzylideno-/?-D-glukopiranozyd. D o reakcji bierze się 38,8 g (0,2 m o l ) metylo-/>'-D-glukopiranozydu (p. 111,112) i p r z e p r o w a d z a się ją d o k ł a d n i e w takich sa m y c h w a r u n k a c h jak p o d a n o p o w y ż e j . P o krystalizacji s u r o w e g o p r o d u k t u z a l k o h o l u m e t y l o w e g o o t r z y m u j e się 39 g ( 6 9 % ) czystego związku o //. 1 9 4 — 1 9 6 ° C , —74° (c = 1 w C H O H ) . Metylo-4,6-0-benzylideno-/?-D-galaktopiranozyd. Związek o t r z y m u j e się analogicznie j a k p o d a n o powyżej dla rt-anomeru. P o krystalizacji z alkoholu m e t y l o w e g o czysty p r o d u k t m a tt. 198—200°C, M ^ - 3 5 , 5 (c - 2 w CHC1 ). W y d a j n o ś ć 39 g ( 6 9 % ) . 3
2
5
0
3
m,119. METYLO-4,6-0-BENZYLIDENO-2,3-DI-0-p-TOLUENOSULFONYLO-a-D-GLUKOPIRANOZYD
o—cn
o—ch
2
/ ~ ° \
C H,.CH 6
(OH
CH -C6H*-SO CI, J
\
.N o ^ D C H s OH
1
I
— — C s H s N
/
• C H .CH 6
5
(oTs
2
* \
)
\ >L-Y0CH OTs 0
S
D o 4 0 m l suchej, czystej i p r z e d e s t y l o w a n e j p i r y d y n y umieszczonej w kolbie stoż k o w e j d o d a j e się, jednocześnie c h ł o d z ą c , 14,9 g (0,066 m o l ) chlorku p-tolucnosulfonylow e g o (1). Żółty r o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a ok. p ó ł g o d z i n y w t e m p . p o k o j o w e j (2) p o c z y m d o d a j e się d o niego, wstrząsając i c h ł o d z ą c , 8,5 g (0,03 m o l ) m e t y l o - 4 , 6 - 0 - b e n z y l i d e n o - a - D - g ł u k o p i r a n o z y d u (p. 111,118). M i e s z a n i n ę reakcyjną o d s t a w i a się w z a m k n i ę tej kolbie n a 5 dni w t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m wylewa n a 75 g p o k r u s z o n e g o l o d u . O t r z y m a n ą zawiesinę s y r o p u w w o d z i e m i e s z a się energicznie, a n a s t ę p n i e e k s t r a h u j e t r z e m a 25 ml p o r c j a m i c h l o r k u m e t y l e n u . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się k o l e j n o r o z c . r o z t w o r e m k w a s u s o l n e g o (2 M ) , wodą, n a s y c . w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i wodą, a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o o d p a r o w a n i u c h l o r k u m e t y l e n u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o t r z y m u j e się lepką, g u m o w a t ą p o z o stałość, k t ó r a zestala się p o z a d a n i u eterem. P o krystalizacji z m i e s z a n i n y c h l o r o -
f o r m — e t e r o t r z y m u j e się czysty p r o d u k t o U. 152—154°C, [ a ] £ ° + 1 1 , 8 ° (c = 1 w C H C U W y d a j n o ś ć 13,5 g ( 7 5 % ) . U w a g i . (I) C h l o r e k p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y m o ż n a oczyszczać m e t o d ą podaną w p . 11,2,65. (2) S t w i e r d z o n o , że w e wszystkich p r z y p a d k a c h sulfonylowania z a p o m o c ą tej m e t o d y k o r z y s t n y m jest odstawienie m i e s z a n i n y c h l o r k u p-toluenosulfonyl o w e g o z p i r y d y n ą n a ok. p ó ł g o d z i n y p r z e d d o d a n i e m związku, k t ó r y m a b y ć sulfonylowany. 111,120.
METYLO-a-D-ALTROPIRANOZYD
O—CH
2
CH,0©/CHiOH OTs
. k N
o
y)
— OTs
K O H / H j
°>
C H .CH 6
5
i
HO OH
M c t y I o - 2 , 3 - a n h y d r o - 4 , 6 - 0 - b e n z y l i d e n o - a - D - a H o p i r a n o z y d . W kolbie kulistej z dwie m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia z a b e z p i e c z o n y od wilgoci r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , umieszcza się r o z t w ó r zawierający 11,7 g (0,0195 m o l ) m e t y I o - 4 , 6 - 0 - b e n z y l i d e u o - 2 , 3 - d i - 0 - p - t o I u e n o s u l f o n y l o - a - D - g l u k o p k a n o z y d u (p. 111,119) w 150 ml c h l o r o f o r m u . Z a w a r t o ś ć k o l b y oziębia się do t e m p . 0 ° C , umieszczając ją w ł a ź n i z l o d e m i solą, p o c z y m w k r a p l a się, mieszając, r o z t w ó r m e t a n o l a m i sodu w m e t a n o l u p r z y g o t o w a n y p r z e z r o z p u s z c z e n i e 2,3 g (0,1 mol) sodu w m e t a n o l u . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a o d ł ą c z a się m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z , a k o l b ę z a m y k a się i w s t a w i a d o l o d ó w k i n a 48 h , a n a s t ę p n i e t r z y m a w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z dalsze 24 h. R o z t w ó r c h l o r o f o r m o w y p r z e m y w a się w o d ą d o chwili, gdy faza w o d n a u z y s k a o d c z y n o b o j ę t n y ; w a r s t w ę organiczną suszy się w ó w c z a s bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego r o z p u s z c z a l n i k o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Stałą p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje się z c h l o r o f o r m u . C z y s t y p r o d u k t m a tt. 195—199°C, [ a ] | ° + 1 4 0 ° (c = 2 w C H C b ) . W y d a j n o ś ć 4,2 g ( 8 2 % ) . M e t y i o - 4 , 6 - 0 - b c n z y I i d e n o - « - D - a l t r o p i r a n o z y d . 4,0 g (0,015 m o l ) p o w y ż e j opisanej a n h y d r o p o c h o d n e j rozciera się w m o ź d z i e r z u z r o z t w o r e m 5 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 140 m l w o d y . U z y s k a n ą zawiesinę p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej i ogrzewa ją d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną a ż d o rozpuszczenia stałych z w i ą z k ó w (ok. 28 h). O s a d m a tendencję d o w y p e ł z a n i a p o w e w n ę t r z n e j powierzchni k o l b y , d l a t e g o k o l b ę n a l e ż y co pewien czas w s t r z ą s a ć , a b y p o n o w n i e zawiesić osad w r o z t w o r z e . R e s z t k ę nieroz puszczalnej pozostałości odsącza się, a n a s t ę p n i e oziębiony r o z t w ó r z o b o j ę t n i a się d w u t l e n k i e m węgla u ż y w a j ą c fencloftalemy j a k o w s k a ź n i k a . Z o b o j ę t n i o n y r o z t w ó r eks t r a h u j e się p i ę c i o m a 25 m l p o r c j a m i c h l o r o f o r m u ; p o ł ą c z o n e wyciągi organiczne prze m y w a się m a ł ą ilością zimnej w o d y i suszy bezw. siarczanem sodu. P o o d p a r o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) o t r z y m u j e się s y r o p . M a ł ą j e g o ilość w y k r y s t a l i z o w u j e się p r z e z r o z c i e r a n i e n a szkiełku z e g a r k o w y m z ete r e m . C a ł o ś ć z a d a j e się n a s t ę p n i e eterem, m i e s z a i zaszczepia o t r z y m a n y m i popr/.ednio k r y s z t a ł k a m i . S u r o w y p r o d u k t odsącza się i krystalizuje z m a ł e j ilości m e t a n o l u . O t r z y m u j e się 3,5 g ( 8 3 % ) m e t y l o - 4 , 6 - O b e n z y l i d e n o - a - D - a l t r o p i r a n o z y d u o tt. 174°C. [a]20 i 5 ° ( = 2 w CHCb). + 1
c
M e t y l o - a - D - a l t r o p i r a n o z y d . Benzylidenową g r u p ę o c h r o n n ą u s u w a się, ogrzewając o t r z y m a n ą p o c h o d n ą (3,5 g, 0,025 m o l ) w t e m p e r a t u r z e 6 0 ° C , p r z e z 1 h, w mieszaninie
140 m l cieplej w o d y i 7 m l 0,05 M r o z t w o r u k w a s u s i a r k o w e g o . R o z t w ó r z a t ę ż a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (przy użyciu w y p a r k i obrotowej) d o objętości ok. 50 m l . P o d c z a s tego o d p a r o w y w a n i a u s u w a n y jest t w o r z ą c y się w reakcji b e n z a l d e h y d . N a stępnie r o z t w ó r alkalizuje się ( w o b e c fenoloftaleiny) z a p o m o c ą 0,1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u b a r u , k t ó r y p r z y g o t o w u j e się p r z e z rozcieńczenie z i m n e g o n a s y c . r o z t w o r u r ó w n ą ilością w o d y . W y t r ą c a j ą c y się siarczan b a r u odsącza się ( b i b u ł a W h a t m a n a N r 42), o s a d p r z e m y w a się w o d ą i całość zatęża p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . U z y s k a n y s y r o p r o z p u s z c z a się w niewielkiej ilości m e t a n o l u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się eter a ż d o u z y s k a n i a lekkiego z m ę t n i e n i a r o z t w o r u . C a ł o ś ć o d s t a w i a się do pełnego wykrystalizowania. Otrzymany produkt można powtórnie przekrystalizować z m i e s z a n i n y m e t a n o l — e t e r ; tt. 1 0 7 — 1 0 8 ° C , + 1 2 6 ° (c = 3 w w o d z i e ) . O t r z y m u j e się 2,1 g ( 8 8 % ) .
111,121. O
MF^'LO-23-DI-O-METYLO-a-D-GLUKOPIRANOZYD CH
2
(CHłhSO*
CeHj-CH ( O H \A\J
/Am,. OCH
„
„
N»OH/H,0
O
CH
JL.
/ „„\
CH OH
2
2
H 0®
n
3
(OCH OCH 3
3
OH
HO
3
N
fOCH OCH
3
3
r
Merylo-4,6-0-benzylideno-2,3-di-0-metylo-a-D-glukopinuioz} d. Z u w a g i na niebez p i e c z e ń s t w o p r z y p r a c y z s i a r c z a n e m d i m e t y l u , r e a k c j ę należy p r z e p r o w a d z a ć p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem (środki ostrożności, j a k i e należy z a s t o s o w a ć p r z y p r a c y z s i a r c z a n e m dimetylu o m ó w i o n o w p . II,2,/5). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l umieszcza się w elektrycznie o g r z e w a n e j ł a ź n i w o d n e j . K o l b ę z a o p a t r u j e się w s p r a w n e m i e s z a d ł o i d w a w k r a p l a c z e p o j . 100 m l ; w j e d n y m w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się 38 g (29 ml, 0,30 m o l ) oczyszczonego siarczanu dimetylu, a w d r u g i m 60 m l (0,6 m o l ) 40-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. W k o l b i e u m i e s z c z a się 14,1 g (0,05 m o l ) m e t y l o - 4 , 6 - 0 - b e n z y l i d e n o - a - D - g l u k o p i r a n o z y d u i 150 m l a c e t o n u ; n a s t ę p n i e d o d a j e się 15 m l r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o , t e m p . ł a ź n i w o d n e j p o d n o s i się d o ok. 5 0 ° C i w k r a p l a się j e d n o c z e ś n i e w ciągu 1,5 h p o z o s t a ł y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu o r a z siarczan dimetylu. O d ł ą c z a się o b a w k r a placze i m o n t u j e się zestaw d o destylacji. C h ł o d n i c ę łączy się n a s a d k ą z kolbą, umieszczając w drugiej szyi k o l b y r u r k ę w p r o w a d z a j ą c ą azot. U t r z y m u j ą c stały prze p ł y w a z o t u , oddestylowuje się w ciągu 1 h a c e t o n . P o z o s t a ł o ś ć p o destylacji w y l e w a się d o 1500 m l w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m . S t a ł y p r o d u k t odsącza się i p r z e m y w a zimną wodą, d o chwili g d y przesącz staje się o b o j ę t n y (papierek l a k m u s o w y ) . S u r o w y p r o d u k t suszy się w t e m p . 5 0 ° C i krystalizuje d w u k r o t n i e z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° Q . O t r z y m u j e się 12,5 g ( 8 1 % ) p r o d u k t u o tt. 1 2 2 — 1 2 3 ° C , [a]£° + 9 4 ° (c = 2 w CHC1 ) l u b [a] ° + 9 7 ° (c = 4 w C H 3 - C O - C H ) . 3
D
3
Metylo~2,3-di-0-metylo-a-D-glukopiranozyd. W k o l b i e kulistej p o j . 250 ml w y p o s a żonej w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą r o z p u s z c z a się 6,2 g (0,02 mol) u p r z e d n i o o t r z y m a n e j p o c h o d n e j w 100 ml a c e t o n u zawierającego 0,3-proc. stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j i u t r z y m u j e w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a . C o p e w i e n czas k o l b ę o c h ł a d z a się d o t e m p . p o k o j o w e j w strumieniu z i m n e j w o d y i p o b i e r a się p r ó b k ę r o z t w o r u , a b y p o l a r y m e t r y c z n i e s p r a w d z i ć stopień hydrolizy. Skrecalność wła ściwa z m i e n i a się z ok. 6,12° d o ok. 5,74° ( r u r k a długości 1 d m ) . P o z a k o ń c z e n i u reakcji (ok. 1 h) d o d a j e się d o r o z t w o r u 100 m ł w o d y i całość z o b o j ę t n i a się s t a ł y m w ę g l a n e m b a r u . M i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e s ą c z a się, a przesącz o d p a r o w u j e w w y p a r c e o b r o t o w e j . Jeśli w y c z u w a l n y jest jeszcze z a p a c h b e n z a l d e h y d u należy d o d a ć p o n o w n i e 100 ml w o d y i p o w t ó r z y ć o d p a r o w a n i e . S u r o w y s y r o p o w a t y p r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, o t r z y m u j ą c b e z b a r w n ą szklistą substancję, tw. 1 3 0 — 1 3 5 ° C /
III,M. Alifatyczne
kwasy
karboksylowe
403
/0,133 h P a (0,1 m m H g ) . M o ż n a ją w y k r y s t a l i z o w a ć z a d a j ą c s u c h y m b e n z e n e m . P o d w ó c h krystalizacjach z b e n z e n u o t r z y m u j e się 3,2 g ( 7 2 % ) m e t y l o - 2 , 3 - d i - 0 - m e t y l o - a - D - g l u k o p i r a n o z y d u , tt. 8 5 ° C , [a]£° + 1 4 6 ° (c = 4 w C H * C O - C H ) . 3
3
M. ALIFATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE N a s t ę p u j ą c e m e t o d y ilustrują syntezę alifatycznych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h . 1. M e t o d y utleniania (p. 111,122 d o 111,127). 2. H y d r o l i z a nitryli ( p . 111,128, A i B). 3. K a r b o k s y l o w a n i e z w i ą z k ó w G r i g n a r d a (p. 111,129). 4. Synteza A r n d t a - E i s t e r t a (p. 111,130). 5. S p r z ę g a n i e elektrolityczne ( a n o d o w e ) (p. 111,131). 6. M e t o d y z w y k o r z y s t a n i e m m a l o n i a n u dietylu (p. 111,132 do 111,137). M , l . M e t o d y u t l e n i a n i a . N a s y c o n e a l k o h o l e p i e r w s z o r z ę d o w e ł a t w o utleniają się d o a l d e h y d ó w , a t e z kolei d o k w a s ó w m o n o k a r b o k s y l o w y c h zawierających t a k ą s a m ą liczbę a t o m ó w węgla R-CH OH ^—.-R-CHO ^Ur-COjH Najczęściej s t o s o w a n y m i ś r o d k a m i utleniającymi jest z a s a d o w y r o z t w ó r n a d m a n g a n i a n u p o t a s u łub m i e s z a n i n a w o d n e g o r o z t w o r u d w u c h r o m i a n u sodu i k w a s u s i a r k o w e g o ( n p . p . 111,122 i 111,123). U t l e n i a n i e w y ż s z y c h a l k o h o l i ( n p . 1-propanolu i w y ż s z y c h h o m o l o g ó w ) p r z y użyciu d r u g i e g o z w y m i e n i o n y c h ś r o d k ó w utleniających n i e z a w s z e p r z e b i e g a z z a d o w a l a j ą c y m i w y d a j n o ś c i a m i . Przyczyną tego jest p o w s t a w a n i e z n a c z n y c h ilości estrów ( o t r z y m y w a n i e a l d e h y d ó w p . HI,H,1). A b y p o p r a w i ć ogólną w y d a j n o ś ć k w a s u m o ż n a w t a k i m p r z y p a d k u w y o d r ę b n i ć u b o c z n i e p o w s t a j ą c y ester i p o d d a ć g o hydrolizie m e t a n o l o w y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. z
A l k o h o l e d r u g o r z ę d o w e utleniają się d o k e t o n ó w , k t ó r e p o d d a n e e n e r g i c z n e m u utle n i a n i u rozszczepiają się, t w o r z ą c m i e s z a n i n ę k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h "b"
'a
R'.CH .CH(OH).CH -R 2
2
R^CH i-CO-j-CH -R
2
2
- ^ > R ' - C 0 H + H0 C-CH -R 2
2
2
2
1
-^*-R «CH <:0 H + H0 C-R 2
2
2
2
2
2
M e t o d a t a m a oczywiście o g r a n i c z o n e z a s t o s o w a n i e p r e p a r a t y w n e . W a ż n y m wyjąt k i e m jest r e a k c j a utleniania k w a s e m a z o t o w y m cyklicznych a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h , w k t ó r e j , p o p r z e z cykliczne k e t o n y powstają z d o b r ą w y d a j n o ś c i ą k w a s y d i k a r b o k s y l o w e , n p . synteza k w a s u a d y p i n o w e g o z c y k l o h e k s a n o l u , (p. 111,124). M e t y l o k e t o n y m o ż n a utleniać d o k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h z a p o m o c ą reakcji h a l o formowej. Polega ona na działaniu na metyloketon podchlorynem (podbrominem, podj o d y n e m ) w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m . T w o r z ą c y się p o c z ą t k o w o t r i c h l o r o w c o k e t o n ulega hydrolizie w w a r u n k a c h z a s a d o w y c h e
©
©_
2HO: + B r ^ = ^ ; O B r + :Br + H 0 2
2
e
R-CO-CH + ? O B r ^ = ^ [ R - C O . C H ] + 3
2
HOBr
anton aezoatryciny
R-CO-CHT^Br-^OH R-CO-CH Br 2
r-R-CO-CH Br + ? O H 2
r-R-CO-CBr
©OH 3
ciy
*-R-C0 + CHBr 2
3
P r z y d a t n o ś ć reakcji zależy o d d o s t ę p n o ś c i d a n e g o m e t y ł o k e t o n u ; w p o d a n y c h przykła d a c h reakcji h a l o f o r m o w e j p o d d a j e się ł a t w o d o s t ę p n e m e t y l o k e t o n y : p i n a k o l o n
(p. 111,97), k e t o n c y k l o p r o p y l o w o m e t y l o w y (p. V,10) i tlenek m e z y t y l u (p. 111,209). P o utlenieniu o t r z y m u j e się o d p o w i e d n i o : k w a s 2 , 2 - d i m e t y l o p r o p i o n o w y , k w a s c y k l o p r o p a n o k a r b o k s y l o w y i k w a s 3,3-dimetyloakrylowy (p. 111,125 i IBL126). K w a s y k a r b o k s y l o w e powstają p o d c z a s utleniającego rozszczepienia w i ą z a ń wielo k r o t n y c h węgiel—węgiel. P r o c e s ten znalazł p r z e d e wszystkim z a s t o s o w a n i e p r z y usta laniu b u d o w y związków m e t o d ą degradacji, p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć ozonoliza a l k e n ó w , a n a s t ę p n i e utleniający r o z k ł a d o z o n k ó w (p. 1,17,4). U t l e n i a n i e s y m e t r y c z n y c h a l k e n ó w i a l k i n ó w p r o w a d z i d o p o j e d y n c z e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o . Z a z w y c z a j łatwiej g o j e d n a k o t r z y m a ć n a innej d r o d z e . R z a d k o p r z e p r o w a d z a się u t l e n i a n i e n i e s y m e t r y c z n y c h alkenów i alkinów z wiązaniem nienasyconym wewnątrz łańcucha, gdyż powstałaby w ó w c z a s m i e s z a n i n a k w a s ó w . M e t o d a ta z n a l a z ł a j e d n a k z a s t o s o w a n i e d o u t l e n i a n i a a l k i n ó w z wiązaniem p o t r ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a . P o d c z a s ich utleniania, n p . p r z y użyciu n a d m a n g a n i a n u p o t a s u , k o ń c o w y a t o m węgla odszczepia się w postaci dwu tlenku węgla. P r z y k ł a d e m tej reakcji jest przebiegające z d o b r ą wydajnością utlenianie a c e t y l e n o w e g o k a r b i n o l u l-etynylo-3,3,5-trimetylocykloheksanolu (p. 111,40) d o o d p o w i e d n i e g o h y d r o k s y k w a s u (p. 111,127). 111,122. K W A S I Z O M A S Ł O W Y (kwas (CH ) CH-CH OH 3
2
„ !?L* KMa0
2
2-metylopropionowy)
(CH ) CH-COiH + H 0 3
2
2
4
W kolbie kulistej p o j . 5 1 u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 52 g (0,7 m o l ) a l k o h o l u izob u t y l o w e g o ( 2 - m e t y I o - ł - p r o p a n o l u ) i r o z t w o r u 15 g węglanu s o d u w 150 m l w o d y . N a s t ę p n i e , p r z y energicznym mieszaniu, u t r z y m u j ą c t e m p . 4 — 5 ° C p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i z w o d ą i l o d e m , w k r a p l a się w ciągu 3—4 h r o z t w ó r 142 g (0,9 mol) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w 2750 m l w o d y . N a s t ę p n i e t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o d n o s i się s t o p n i o w o d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j . P o 12 h odsącza się (lub lepiej o d w i r o w u j e ) w y t r ą c o n y d w u t l e n e k m a n g a n u , a przesącz zatęża p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie niem d o objętości ok. 150 m l i chłodzi. R o z t w ó r p o k r y w a się w a r s t w ą eteru i z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . W a r s t w ę eterową oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e 2—3 r a z y 50 ml p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y eterowe suszy się bezw. siarcza n e m sodu. P o o d d e s t y l o w a n i u eteru z łaźni w o d n e j p o z o s t a ł o ś ć destyluje się, zbierając k w a s i z o m a s ł o w y w r z ą c y w t e m p . 153—155°C. W y d a j n o ś ć 4 5 g ( 7 6 % ) . IIL123. K W A S I Z O W A L E R I A N O W Y (kwas
3-metyiobutanowy)
(CH ) CH.CH .CH OH
2
3
2
2
2
— — ( C H
3
)
2
C H . C H
- C 0
2
H
P r z y g o t o w u j e się r o z c . k w a s s i a r k o w y p r z e z o s t r o ż n e d o d a n i e p r z y ciągłym miesza niu 140 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o 85 m l w o d y . D o tak o t r z y m a n e g o i o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 79 g (98 ml, 0,9 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a l k o h o l u i z o a m y l o w e g o ( 3 - m e t y l o - l - b u t a n o l u ) . N a s t ę p n i e w kolbie kulistej p o j . 1 1 (lub 1,5 1), z a o p a trzonej w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się r o z t w ó r 200 g kryst. d w u c h r o m i a n u sodu w 400 m l w o d y . D o t e g o r o z t w o r u p r z e z c h ł o d n i c ę d o d a j e się małymi porcjami r o z t w ó r k w a s u s i a r k o w e g o i a l k o h o l u i z o a m y l o w e g o (1); p o k a ż d e j d o d a n e j porcji k o l b ę wstrząsa się energicznie. O g r z e w a n i e k o l b y nie jest p o t r z e b n e , p o n i e w a ż c i e p ł o r e a k c j i w y s t a r c z a n a ogrzanie mieszaniny. B a r d z o w a ż n e jest, a b y p o k a ż d e j d o d a n e j p o r c j i n a t y c h m i a s t wstrząsnąć d o b r z e k o l b ę ; n i e należy też d o d a w a ć n a s t ę p n e j porcji a l k o h o l u , d o p ó k i p o p r z e d n i a nie p r z e r e a g u j e . Jeśli r e a k c j a przebiega zbyt g w a ł t o w n i e , t r z e b a k o l b ę n a t y c h m i a s t z a n u r z y ć w w o d z i e z l o d e m . D o d a w a n i e a l k o h o l u t r w a 2—2,5 h. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości a l k o h o l u i z o a m y l o w e g o m i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e w t e m p . wrzenia p r z e z 30 m i n u t i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. N a s t ę p n i e m o n t u j e się zestaw d o destylacji i z b i e r a się ok. 350 m l destylatu. T e n ostatni s k ł a d a się z miesza niny wody, kwasu izowalerianowego i izowalerianianu izoamylu. D o otrzymanego destylatu d o d a j e się 30 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u (nie sodu) w p a s t y l k a c h i w s t r z ą s a się m i e s z a n i n ę a ż d o ich rozpuszczenia. M i e s z a n i n ę przenosi się d o rozdzielacza i u s u w a
111,125. Kwas 2,2-dimetylo pro pionowy
405
g ó r n ą w a r s t w ę estru (16 g). W a r s t w ę w o d n ą przenosi się d o zlewki i z a k w a s z a 30 m l r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o (1:1 o b j ę t o ś c i o w o ) , a wydzielony k w a s i z o w a l e r i a n o w y eks t r a h u j e się d w i e m a p o r c j a m i p o 50 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. E k s t r a k t c z t e r o c h l o r k u węgla (A) należy z a c h o w a ć . A b y o t r z y m a ć m a k s y m a l n ą w y d a j n o ś ć k w a s u należy k o niecznie z h y d r o l i z o w a ć p r o d u k t u b o c z n y — i z o w a l e r i a n i a n i z o a m y l u . N a j b a r d z i e j e k o n o m i c z n a jest h y d r o l i z a z a p o m o c ą r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u w a l k o h o l u m e t y l o w y m . W t y m celu w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , u m i e s z c z a się 20 g w o d o r o t l e n k u sodu w pastyl k a c h , 25 m l w o d y i 225 m l a l k o h o l u m e t y l o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się a ż d o r o z p u s z c z e n i a w o d o r o t l e n k u s o d u , n a s t ę p n i e d o d a j e się d o niej o d d z i e l o n y u p r z e d n i o ester i r o z t w ó r ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 15 m i n . Zestawia się a p a r a t u r ę d o destylacji i o d d e s t y l o w u j e a l k o h o l m e t y l o w y , aż z a w a r t o ś ć k o l b y b ę d z i e m i a ł a konsystencję gęstej p a s t y . D o d a j e się w ó w c z a s d o p o z o s t a ł o ś c i 200 m l w o d y i p r z e p r o w a d z a p o n o w n ą destylację, aż t e m p . w z r o ś n i e d o 9 8 — 1 0 0 ° C . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie zawierającą w o d n y r o z t w ó r izowalerianianu sodu przelewa się d o zlewki p o j . 600 m l i d o d a j e się t a k ą ilość w o d y , a b y w y d z i e l o n y p r o d u k t stały uległ c a ł k o w i t e m u r o z p u s z c z e n i u . N a s t ę p n i e d o d a j e się powoli, mieszając, r o z t w ó r 15 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o w 50 m l w o d y . W y d z i e l o n y k w a s ekstrahuje się 25 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. E k s t r a k t t e n łączy się z e k s t r a k t e m A i suszy niewielką ilością bezw. siarczanu w a p n i a . P o o d d e s t y l o w a n i u c z t e r o c h l o r k u węgla destyluje się p r o d u k t , zbierając frakcję k w a s u i z o w a l e r i a n o w e g o wrzącą w t e m p . 1 7 2 — 1 7 6 ° C . W y d a j n o ś ć 55 g ( 6 0 % ) . U w a g a . (1) Z a l e c a się s t o s o w a ć z e s t a w z ł o ż o n y z k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 1,5 1 zaopatrzonej w e wkraplacz, mieszadło mechaniczne i chłodnicę zwrotną, wprowadzając przy tym odpowiednie zmiany w sposobie postępowania. 111,124. K W A S A D Y P I N O W Y (kwas
heksanodionowy)
W kolbie kuKstej z t r z e m a szyjami p o j . 3 i, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i s p r a w n ą c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 1900 m l (2700 g) stęż. k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,42). P o n i e w a ż p o d c z a s u t l e n i a n i a wydzielają się tlenki a z o t u , r e a k c j ę należy w y k o n y w a ć p o d wyciągiem l u b o d p r o w a d z a ć g a z y r u r k ą od w y l o t u c h ł o d n i c y d o p o c h ł a n i a c z a w o d n e g o (rys. 1.50). K w a s a z o t o w y ogrzewa się d o w r z e n i a , u r u c h a m i a m i e s z a d ł o , d o d a j e kilka k r o p l i c y k l o h e k s a n o l u i upewnia, że przereagowały z kwasem, zanim doda się następną porcję tego odczynnika; jeśli dopuści się do nagromadzenia cykloheksmolu w kwasie azotowym, to może nastąpić wybuch. G d y r e a k c j a się j u ż zapoczątkuje, p r z e z w k r a p l a c z d o d a j e się 500 g c y k l o h e k s a n o l u z t a k ą szybkością, a b y c a ł o ś ć wkroplić w ciągu 4 — 5 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną u t r z y m u j e się w e w r z e n i u p o d c z a s d o d a w a n i a c y k l o h e k s a n o l u o r a z jeszcze w ciągu 15 m i n p o d o d a n i u , a b y d o p r o w a d z i ć r e a k c j ę d o k o ń c a . Ciepłą m i e s z a n i n ę reakcyjną przelewa się d o zlewki — k w a s a d y p i n o w y wydziela się p o d c z a s stygnięcia. O d s ą c z a się g o n a sączku ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą i p r z e m y w a 200 m l z i m n e j w o d y . S u r o w y k w a s p r z e k r y s t a l i z o w u j e się z 700 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o ; odsącza się g o i p r z e m y w a j a k p o d a n o powyżej^ W y d a j n o ś ć p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o k w a s u a d y p i n o w e g o o tt. 152°C w y n o s i 4 0 0 g ( 5 5 % ) . 111,125. K W A S 2 , 2 - D I M E T Y L O P R O P I O N O W Y (kwas kwas piwalonowy) (CH ) C-COCH 3
3
3
-
(i) 3 N a O B r
* ( C H ) C C 0 H + CHBr 3
3
2
trimetylooctowy,
3
(ii) H j O ®
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z w k r a p l a c z u m i e s z c z a się r o z t w ó r 160 g (4 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 1400 m l w o d y . R o z t w ó r o c h ł a d z a się d o t e m p . 0 ° C p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i
z l o d e m i solą. Energicznie mieszając d o d a j e się 240 g (77 m l , 1,5 m o l ) b r o m u z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m a ć t e m p . p o n i ż e j 1 0 ° C (15—20 m i n ) . P o n o w n i e o c h ł a d z a się m i e s z a n i n ę d o t e m p . 0 ° C i w k r a p l a się 50 g (0,5 m o l ) p i n a k o l o n u (p. 111,97), u t r z y m u j ą c t e m p . poniżej 10°C. P o o d b a r w i e n i u się r o z t w o r u (ok. 1 h) m i e s z a się jeszcze p r z e z 3 h w t e m p . p o k o j o w e j . T e r m o m e t r z a s t ę p u j e się zgiętą r u r k ą p o ł ą c z o n ą z c h ł o d n i c ą , b r o m o f o r m i c z t e r o b r o m e k węgla (jeśli jest w mieszaninie) oddziela się p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą , k o l b ę ogrzewa się silnym p ł o m i e n i e m ( n p . p a l n i k i e m B u n s e n a ) . P a l n i k o d s t a w i a się, m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o c h ł a d z a się d o t e m p . 5 0 ° C i z w k r a p l a c z a d o d a j e się ostrożnie 200 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . K o l b ę o g r z e w a się p o n o w n i e , k w a s trim e t y l o o c t o w y destyluje r a z e m z 200 m l w o d y . G d y c a ł y k w a s t r i m e t y l o o c t o w y p r z e destyluje (35—40 ml), z a c z y n a d e s t y l o w a ć cięższa od w o d y ciecz (przypuszczalnie z b r o m o w a n y p i n a k o l o n ) . W t y m m o m e n c i e p r z e r y w a się destylację, oddziela k w a s t r i m e t y l o o c t o w y od w a r s t w y w o d n e j i suszy g o a l b o p r z e z destylację z 25 m l b e n z e n u ( k t ó r y u s u w a całą w o d ę ) , a l b o bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . P r o d u k t destyluje się p o d zmniejszo n y m ciśnieniem i zbiera k w a s t r i m e t y l o o c t o w y j a k o frakcję o tw. 7 5 — 8 0 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 33 g ( 5 5 % ) , tt. 3 4 — 3 5 ° C . S y n t e z a p o k r e w n a . K w a s c y k l o p r o p a n o k a r b o k s y l o w y . D o reakcji bierze się 4 2 g (47 m l , 0,5 m o l ) k e t o n u c y k l o p r o p y l o w o - m e t y t o w e g o (p. V,10) i p o d d a j e g o reakcji z alkalicz n y m r o z t w o r e m p o d b r o m i n u d o k ł a d n i e tak, j a k t o o p i s a n o w p o p r z e d n i e j syntezie. P o s t ę p u j e się analogicznie z tą różnicą, ż e k o ń c o w e mieszanie w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j k o n t y n u u j e się tylko p r z e z 1,5 h. P o usunięciu b r o m o f o r m u p r z e z destylację z parą w o d n ą i oziębieniu, r o z t w ó r z a k w a s z a się ostrożnie w o b e c czerwieni K o n g o , d o d a j ą c 250 m l stęż. kwasu solnego. J a s n o ż ó ł t y r o z t w ó r o d b a r w i a się dodając n i e c o w o d o r o siarczynu sodu. P o wysyceniu solą p r z e p r o w a d z a się ekstrakcję e t e r e m (cztery 300 m l porcje). P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e suszy się b e z w . s i a r c z a n e m s o d u , a n a s t ę p n i e eter o d d e s t y l o w u j e się z łaźni w o d n e j p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając czysty k w a s c y k l o p r o p a n o k a r b o ksylowy ( b e z b a r w n a ciecz) w t e m p . 9 2 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 33 g ( 7 6 % ) . U l . 126. K W A S
3,3-DIMETYLOAKRYLOWY
(CH^^CH-CO-CH,
( 0
3 N a
C
° ' > ( C H ) C = C H - C 0 H + CHC1 3
(ii) H O
2
2
3
f f i
3
D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w dwie c h ł o d n i c e z w r o t n e z p o d w ó j n y m i p ł a s z c z a m i c h ł o d z ą c y m i o r a z uszczelnione m i e s z a d ł o w l e w a się 25 g (29 m l , 0,25 mol) tlenku m e z y t y l u (p. 111,209), 50 m l d i o k s a n u , z i m n y ( 1 0 ° C ) r o z t w ó r p o d c h l o r y n u sodu w 750 m l w o d y (1) i u r u c h a m i a się mieszadło. P o d c z a s reakcji w y wiązuje się ciepło i p o ok. 5 m i n w i d a ć w c h ł o d n i c y skraplający się c h l o r o f o r m . G d y przebieg reakcji stanie się z b y t g w a ł t o w n y , z a t r z y m u j e się m i e s z a d ł o i k o l b ę c h ł o d z i się w o d ą wypływającą z c h ł o d n i c y z w r o t n e j tak, ż e c h l o r o f o r m w r z e i s k r a p l a się ł a g o d n i e . P o u p ł y w i e 20—30 m i n , g d y u s t a n i e g w a ł t o w n y przebieg reakcji, w z n a w i a się m i e s z a n i e i u t r z y m u j e je d o chwili, g d y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y s p a d n i e d o p o z i o m u t e m p e r a t u r y otoczenia ( 2 — 3 h ) . M a ł y n a d m i a r p o d c h l o r y n u r o z k ł a d a się p r z e z d o d a n i e w o d o r o s i a r c z y n u sodu (ok. 1 g) t j . d o chwili, g d y p r ó b k a m i e s z a n i n y p r z e s t a n i e w y dzielać j o d z r o z t w o r u j o d k u p o t a s u . Jedną z c h ł o d n i c z w r o t n y c h z a s t ę p u j e się p r z e z w k r a p l a c z i d o d a j e się p r z e z niego, mieszając i c h ł o d z ą c , 50-proc. k w a s s i a r k o w y (ok. 50 ml), a ż r o z t w ó r s t a n i e się k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . Z i m n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się o ś m i o m a 50 m l p o r c j a m i ete r u (2), d o b r z e wytrząsając m i e s z a n i n ę z a k a ż d y m r a z e m . P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i p o w o l i o d d e s t y l o w u j e eter i c h l o r o f o r m z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z k o l b y p r z e z n a s a d k ę Claisena z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą i z b i e r a k w a s w t e m p . 1 0 0 — 1 0 6 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . P o oziębieniu frakcja t a k r z e p n i e i m a tt. 6 0 — 6 5 ° C . W y d a j n o ś ć w y n o s i 13 g ( 5 1 % ) . K w a s p r z e k r y s t a l i z o w u j e się z gorącej w o d y (1 g k w a s u n a 10 m l w o-
III,M,2. Hydroliza
nitryli
407
dy) (3); r o z t w ó r oziębia się l o d e m w ciągu 2—3 h, o s a d odsącza się i suszy p r z e z n o c w e k s y k a t o r z e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K w a s m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć r ó w n i e ż z lekkiej b e n z y n y (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . Czysty k w a s 3,3-dimetyloakrylowy m a tt. 6 8 ° C . U w a g i . ( 1 ) R o z t w ó r ten m o ż n a p r z y g o t o w a ć , rozcieńczając 300 m l h a n d l o w e g o r o z t w o r u p o d c h l o r y n u sodu (zawierającego 1 0 — 1 4 % czynnego c h l o r u ) p r z e z d o d a n i e 750 m l wody. (2) Lepsze w y n i k i uzyskuje się stosując a p a r a t u r ę d o ekstrakcji ciągłej (rys. 1,8lc). (3) P o n i e w a ż k w a s ł a t w o destyluje z p a r ą w o d n ą n i e należy r o z t w o r u w o d n e g o o g r z e w a ć zbyt d ł u g o d o t e m p . w r z e n i a . * 111,127. K W A S l - H Y D R O K S Y - 3 , 5 ^ - T R T M E T Y L O C Y K L O H E K S A N O K A R B O KSYLOWY HO
HQ
CsCH KMnO
CO,H
a
H C
H,C
3
K o l b ę kulistą z d w i e m a szyjami p o j . 100 m l z a o p a t r z o n ą w e w k r a p l a c z i z a n u r z o n y w mieszaninie reakcyjnej t e r m o m e t r u m i e s z c z a się n a m i e s z a d l e m a g n e t y c z n y m . W kol bie umieszcza się element mieszający i d o d a j e się r o z t w ó r 1 g (0,0055 m o l ) trans-l-etynylo-3,3,5-trimetylocykloheksanolu (p. 111,40) w 10 m l a c e t o n u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w ó r 1,25 g (0,0079 m o l ) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w 25 m l w o d y , w ciągu jednej godziny, p o p r z e z w k r a p l a c z . T e m p e r a t u r ę mieszaniny reakcyjnej należy u t r z y m y w a ć poniżej 2 0 ° C , c h ł o d z ą c k o l b ę w ł a ź n i z l o d e m . P o z a k o ń c z e n i u d o d a w a n i a r o z t w o r u n a d m a n g a n i a n u z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze p r z e z 1 h , a n a s t ę p n i e o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z n a s t ę p n ą godzinę. P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n ę sączy się, a przesącz, celem o d b a r w i e n i a , p o d d a j e się d z i a ł a n i u s t r u m i e n i a d w u t l e n k u siarki. P o z a k w a s z e n i u r o z t w o r u k w a s e m s o l n y m p r o d u k t odsącza się, suszy w eksyka t o r z e p r ó ż n i o w y m , a n a s t ę p n i e krystalizuje się z benzyny lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . W y d a j ność czystego p r o d u k t u w y n o s i 0,7 g ( 5 8 % ) , tt. 134—135°C. M , 2 . H y d r o l i z a nitryli. H y d r o l i z a nitryli s t a n o w i cenną m e t o d ę syntezy k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , gdyż nitryle ł a t w o o t r z y m u j e się w reakcji h a l o g e n k ó w alkilowych z cyjankiem s o d u l u b p o t a s u w r o z t w o r z e w o d n o - a l k o h o l o w y m (p. 1 0 , 1 6 0 i 111,161). Reakcję można przeprowadzać w środowisku wodno-alkalicznym lub kwaśnym. W trak cie r e a k c j i p o w s t a j e przejściowo a m i d , w o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h m o ż n a r e a k c j ę z a t r z y m a ć n a t y m e t a p i e (p. I V , 1 8 2 ) . R-CONH:
R-CO2
R-C = N
R-CONH
2
Prawdopodobny mechanizm p r z e d s t a w i ć następująco
R
J-^HĄH ;OH
e
-
-> R - C 0 H + N H 2
całkowitej
R - < °
^
' I
OH
4
hydrolizy w środowisku
£™>
R
. o e C
3
+
H
j
o
zasadowym
można
M e t o d ę t ę z i l u s t r o w a n o syntezą nie t y l k o p r o s t e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o ( k w a s u w a l e rianowego, p . 111,128^4) lecz r ó w n i e ż kilku k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h , k w a s ó w k a r b o ksylowych podstawionych grupą arylową i nienasyconego kwasu winylooctowego. G r u p ę nitrylową w ł a t w o d o s t ę p n y c h a - h y d r o k s y n i t r y l a c h ( c y j a n o h y d r y n a c h ) m o ż n a p o d o b n i e h y d r o l i z o w a ć d o g r u p y k a r b o k s y l o w e j . R e a k c j a ta s t a n o w i d o g o d n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a a - h y d r o k s y k w a s ó w (p. 111,172). HI.12M. C^-CN
K W A S W A L E R I A N O W Y (kwas + 2H 0 2
caig-coz®
H
3
°
@
9
°
H
>C HcrCOi 4
9
pentanowy)
+ NH
3
> C„H - C 0 H 9
2
W k o l b i e kulistej p o j . 1500 ml, z a o p a t r z o n e j w w y d a j n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z cza się 100 g (125 m l , 1,2 m o l ) c y j a n k u b u t y l u (p. 111,161) i r o z t w ó r 92 g w o d o r o tlenku s o d u w 260 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia, aż z n i k n i e w a r s t w a c y j a n k u (5—10 h). N a s t ę p n i e d o d a j e się 100 m l w o d y o r a z c h ł o d z ą c k o l b ę z z e w n ą t r z o s t r o ż n i e 125 m l 5 0 - p r o c . (obj.) k w a s u s i a r k o w e g o . G ó r n ą w a r s t w ę k w a s u w a l e r i a n o w e g o oddziela się (niekiedy t r z e b a n a j p i e r w oddzielić o b e c n y osad przez odsączenie) i suszy bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . K w a s w a l e r i a n o w y destyluje się zbierając frakcję w t e m p . 183—185°C (głównie 184°C). W y d a j n o ś ć kwasu w y n o s i 82 g ( 6 7 % ) . D a l s z e 5 g k w a s u m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z e k s t r a k c j ę eterem silnie z a k w a s z o n e j w a r s t w y w o d n e j . E k s t r a k t y eterowe ł ą c z y się z u z y s k a n y m i w p o p r z e d n i e j destylacji f r a k c j a m i o t e m p . w r z e n i a niższej i wyższej od t e m p . wrzenia frakcji właściwej i p o o d d e s t y l o w a n i u eteru z ł a ź n i w o d n e j destyluje się dalszą p o r c j ę k w a s u w a l e r i a n o w e g o . m,128^.
K W A S G L U T A R O W Y (kwas
pentanodiowy)
H SO
NC-OHa-CHa-CHa-CN — ^ - — U - H 0 C . C H - C H - C H - C 0 2 H + ( N H ) S 0 2
2
2
2
4
2
4
W k o l b i e kulistej p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płasz c z e m c h ł o d z ą c y m , umieszcza się 60 g (0,64 m o l ) p e n t a n o d i n i t r y l u (cyjanku t r i m e t y l e n u ) (p. 111,160) i 900 g 5 0 - p r o c . (wag.) k w a s u s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 10 h i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. R o z t w ó r n a s y c a się s i a r c z a n e m a m o n u i eks t r a h u j e c z t e r e m a p o r c j a m i p o 150 m l eteru; e k s t r a k t y eterowe suszy się bezw. siarcza n e m s o d u . Eter o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j ; p o z o s t a ł y k w a s g l u t a r o w y (69 g, 8 2 % ) krystalizuje p o o c h ł o d z e n i u i topi się w t e m p . 9 7 — 9 7 , 5 ° C . P o krystalizacji z c h l o r o f o r m u l u b b e n z e n u tt. k w a s u w y n o s i 9 7 , 5 — 9 8 ° G Syntezy pokrewne. K w a s k o r k o w y (kwas oktanodiowy). Mieszaninę oktanodinitrylu (cyjanku h e k s a m e t y l e n u ) (p. 111,160) z 15-krotnie większą (wag.) ilością 5 0 - p r o c . (wag.) k w a s u s i a r k o w e g o o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 10 h . K w a s krystalizuje p o oziębieniu. O d s ą c z a się g o p r z e z lejek z płytką p o r o w a t ą i krystalizuje z a c e t o n u ; tt. 141—142°C, w y d a j n o ś ć 9 0 % . K w a s pimelinowy (kwas heptanodiowy). W k o l b i e kulistej p o j . 700 m l o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 9 h m i e s z a n i n ę 18 g (0,148 m o l ) h e p t a n o d i i u t r y l u (p. 111,160) i 250 g 5 0 - p r o c . (wag.) k w a s u s i a r k o w e g o . W i ę k s z o ś ć k w a s u p i m e l i n o w e g o wydziela się p o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n y ; odsącza się g o p r z e z lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą . Przesącz w y s y c a się s i a r c z a n e m a m o n u , przenosi się d o r o z d z i e l a c z a i eks t r a h u j e t r z e m a 50 ml p o r c j a m i eteru. O d s ą c z o n y u p r z e d n i o p r o d u k t ( p r a w i e czysty c h o ć n i e c a ł k i e m b e z b a r w n y k w a s p i m e l i n o w y ) r o z p u s z c z a się w p o ł ą c z o n y c h e k s t r a k t a c h e t e r o w y c h i r o z t w ó r suszy bezw, s i a r c z a n e m s o d u . P o o d d e s t y l o w a n i u eteru p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje się z b e n z e n u zawierającego 5 % eteru. W y d a j n o ś ć czystego k w a s u pimelin o w e g o o tt. 105—106°C w y n o s i 22 g ( 9 3 % ) . K w a s fenylooctowy. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t ną, u m i e s z c z a się 100 m l w o d y , 100 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , 100 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i 100 g (98 m l , 0,85 m o l ) c y j a n k u benzylu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e -
nią w ciągu 4 5 — 6 0 m i n ; p o u p ł y w i e tego czasu hydroliza jest z a k o ń c z o n a . Z a w a r t o ś ć k o l b y wylewa się, mieszając, d o 2—3 objętości w o d y . S u r o w y k w a s sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P r o d u k t t o p i się n a s t ę p n i e p o d w o d ą i p r z e m y w a przez de k a n t a c j ę dwu- l u b t r z y k r o t n i e m a ł y m i p o r c j a m i gorącej w o d y ; k w a s zestala się p o o c h ł o d z e n i u . M a ł ą p r ó b k ę p r o d u k t u s p r a w d z a się na o b e c n o ś ć f e n y l o a c e t a m i d u (tt. 155°C) przez r o z p u s z c z e n i e w r o z t w o r z e w ę g l a n u s o d u . P r z e z r o c z y s t o ś ć r o z t w o r u świadczy o nieobecności f e n y l o a c e t a m i d u ; jeżeli p o rozpuszczeniu p r ó b k i r o z t w ó r jest m ę t n y , s u r o w y p r o d u k t w y t r z ą s a się z n a d m i a r e m r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , r o z t w ó r sączy się i z przezroczystego r o z t w o r u k w a s fenylooctowy w y t r ą c a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . K w a s odsącza się i rekrystalizuje z gorącej w o d y l u b lepiej z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u o tt. 7 7 ° C w y n o s i 50 g ( 4 3 % ) . Z ł u g ó w m a c i e r z y s t y c h m o ż n a o d z y s k a ć niewielkie ilości k w a s u p r z e z ekstrakcję e t e r e m , lecz p r z e w a ż n i e jest t o n i e o p ł a c a l n e . K w a s m o ż n a też o c z y s z c z a ć n a d r o d z e destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, tw. 1 4 0 — 1 5 0 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . K w a s p-nitrofenylooctowy. P r z y g o t o w u j e się r o z c . k w a s s i a r k o w y wlewając ostrożnie 150 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o 140 m l w o d y . W kolbie kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 50 g (0,31 m o l ) c y j a n k u p - n i t r o b e n z y l u ; d o k o l b y w l e w a się ok. 2 / 3 k w a s u s i a r k o w e g o , mieszając tak, a b y cały o s a d został zwilżony k w a s e m . P o z o s t a ł ą ilością kwasu s p ł u k u j e się nitryl ze ścianek kolby. K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 15 m i n . M i e s z a n i n a r e a k c y j n a jest c i e m n a ; rozcieńcza się ją r ó w n o w a ż n ą objętością z i m n e j w o d y , oziębia d o t e m p . 0 ° C i sączy w y d z i e l o n y k w a s . O s a d r o z p u s z c z a się w 800 m l gorącej w o d y (w r a z i e p o t r z e b y dodaje się węgla o d b a r w i a j ą c e g o ) i sączy s z y b k o p r z e z k a r b o w a n y sączek u m i e s z c z o n y w lejku z p ł a s z c z e m g r z e j n y m . Jeśli n a sączku p o z o s t a n i e nieco o s a d u , roz p u s z c z a się go w jak najmniejszej ilości wrzącej w o d y i sączy, d o d a j ą c przesącz d o prze sączu g ł ó w n e g o . P o oziębieniu krystalizuje k w a s p-nitrofenylooctowy w postaci j a s n o ż ó ł t y c h igieł. O s a d sączy się i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u o tt. 1 5 1 — 1 5 2 ° C wynosi 53 g ( 9 5 % ) . K w a s w i n y l o o c t o w y . W kolbie kulistej p o j . 1 1 umieszcza się 134 g (161 m ł , 2 m o l ) c y j a n k u allilu (1) o r a z 200 m l stęż. k w a s u solnego i k o l b ę łączy się z chłodnicą z w r o t n ą . M i e s z a n i n ę ogrzewa się ostrożnie m a ł y m p ł o m i e n i e m i w s t r z ą s a c o chwilę. P o u p ł y w i e 7—10 m i n z a c z y n a się energiczna r e a k c j a , m i e s z a n i n a w r z e , a z c h ł o d n i c y s p ł y w a k o n d e n s a t ; w ó w c z a s u s u w a się p ł o m i e ń i, jeśli t r z e b a , kolbę c h ł o d z i zimną w o d ą ; z m i e s z a n i n y reakcyjnej w y k r y s t a l i z o w u j e c h l o r e k a m o n u . G d y ż y w a r e a k c j a u s t a n i e , miesza n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 15 m i n . N a s t ę p n i e d o d a j e się 200 m l w o d y , c h ł o d z i i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę k w a s u . R o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i eteru p o 100 m l . W a r s t w ę k w a s u łączy się z e k s t r a k t a m i e t e r o w y m i i o d d e s t y l o w u j e eter p o d n o r m a l n y m ciśnieniem p o p r z e z n a s a d k ę Cłaisena z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjo nującą; k o l b ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j d o chwili, gdy t e m p e r a t u r a p a r osiąg nie 7 0 ° C . P o o c h ł o d z e n i u ciecz destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; zbiera się frakcje: (a) p r z e c h o d z ą c ą a ż d o t e m p . 7 1 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) , i (b) w t e m p . 7 2 — 7 4 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) (głównie w t e m p . 7 2 , 5 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) ) . W k o l b i e osiada c i e m n a p o z o s t a ł o ś ć (ok. 10 ml) i nieco białej substancji (kwas k r o t o n o w y ? ) . F r a k c j a (b) o m a s i e 100 g ( 5 8 % ) jest analitycznie c z y s t y m k w a s e m w i n y l o o c t o w y m . F r a k c j a (a) m a m a s ę 50 g; r o z d z i e l a się ona n a dwie w a r s t w y ; p o usunięciu w a r s t w y w o d n e j w a r s t w ę organiczną suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O t r z y m u j e się dalsze 15 g (8,7%) dość czystego kwasu o tw. 6 9 — 7 0 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . U w a g a . (1) C y j a n e k allilu m o ż n a o t r z y m a ć w sposób następujący. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o i d w i e długie c h ł o d n i c e z w r o t n e o p o d w ó j n e j p o w i e r z c h n i c h ł o d z ą c e j , umieszcza się 293 g (210 m l , 2,42 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o b r o m k u allilu o tw. 7 0 — 7 1 ° C (p. 111,54) i 226 g (2,52 m o l ) s u c h e g o cyjanku m i e d z i a w e g o (p. 11,2,77). Z p o c z ą t k u w y j m u j e się m i e s z a d ł o z uszczel n i e n i e m r t ę c i o w y m i k o l b ę z a m y k a się szczelnie d o p a s o w a n y m k o r k i e m . K o l b ę o g r z e w a
się n a ł a ź n i w o d n e j b e z m i e s z a n i a , a ż b r o m e k allilu z a c z n i e wrzeć. N a t y c h m i a s t (a n a j p ó ź n i e j p o 15—30 m i n ) r o z p o c z y n a się ż y w a r e a k c j a , u s u w a się w ó w c z a s ł a ź n i ę w o d n ą i c h ł o d z i k o l b ę w o d ą z l o d e m ; d w i e s p r a w n e c h ł o d n i c e z w r o t n e zabezpieczają przed* u t r a t ą substancji. G d y reakcja z a c z n i e p r z e b i e g a ć spokojnie, w ł ą c z a się m i e s z a d ł o i k o l b ę o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1 h. N a s t ę p n i e u s u w a się c h ł o d n i c e z w r o t n e , w ł ą c z a się c h ł o d n i c ę d o destylacji, a drugą szyję k o l b y z a m y k a k o r k i e m . K o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i olejowej i mieszając o d d e s t y l o w u j e c y j a n e k allilu. A b y u s u n ą ć cały c y j a n e k allilu ze stałej pozostałości celowe jest p r z e p r o w a d z e n i e k o ń c o w e j destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . P r o d u k t destyluje się p o w t ó r n i e i czysty cyjanek allilu zbiera w t e m p . 1 1 6 — 1 2 1 ° C . W y d a j n o ś ć 140 g ( 8 6 % ) . M,3. Karboksylowanie związków Grignarda. Przyłączanie związków Grignarda do d w u t l e n k u węgla p r o w a d z i d o p o w s t a n i a soli o d p o w i e d n i e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o , z k t ó r e j p o z a k w a s z e n i u o t r z y m u j e się w o l n y k w a s
XMg-R
»- R - C
II
\
*- R-C0 H 2
)
O,
R e a k c j ę tę najlepiej p r z e p r o w a d z a ć w y l e w a j ą c w p r o s t n a g r u b o p o k r u s z o n y stały d w u t l e n e k węgla e t e r o w y r o z t w ó r związku G r i g n a r d a . I n n y s p o s ó b p o l e g a n a prze p u s z c z a n i u s t r u m i e n i a s u c h e g o g a z o w e g o d w u t l e n k u węgla p r z e z r o z t w ó r związku G r i g n a r d a , istnieje j e d n a k w ó w c z a s m o ż l i w o ś ć u b o c z n e g o p o w s t a w a n i a k e t o n u w wy n i k u dalszej reakcji związku G r i g n a r d a z solą k w a s u k a r b o k s y l o w e g o
R-C-OMgX
> R C(OMgX) 2
>
2
RzCO
\ R-^-MkX
M e t o d ę tę ilustrują syntezy k w a s ó w 2 - m e t y l o m a s ł o w e g o i w a l e r i a n o w e g o (p. 111,129). I n n e związki m e t a l o o r g a n i c z n e ulegają p o d o b n e j r e a k c j i k a r b o k s y l o w a n i a ; w r o z d z i a l e d o t y c z ą c y m o t r z y m y w a n i a a r o m a t y c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h (p. I V , N , 3 ) p o d a n o p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a z w i ą z k ó w lito- i s o d o o r g a n i c z n y e h . ULI 2 9 . K W A S CH •CH 3
2
2-METYLOMASŁOWY
CHC1 • C H
M K 3
eter
^
CH
3
CH • CH(CH )MgCl
CH CH -CH(CH )-C0 MgCI - ^ ? _ > 3
2
3
2
2
C O I
3
CH CH -CH(CH )C0 H 3
2
3
2
K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i chłodnicę z podwójnym płaszczem chłodzącym; wkraplacz i chłodnica zabezpieczone są od g ó r y r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . W k o l b i e umieszcza się 12,2 g (0,51 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 50 m l s u s z o n e g o n a d s o d e m eteru i k r y s z t a ł e k j o d u , a n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się 3 g (3,5 m l ) s u c h e g o c h l o r k u j e c - b u t y i u (p. 111,48) (1). K o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j b ą d ź elektrycznej płytce grzejnej, a b y z a p o c z ą t k o w a ć r e a k c j ę ; dalszy jej przebieg u t r z y m y w a n y jest wydzielającym się w reakcji ciepłem. P o 20 m i n dodaje się dalsze 75 m l bezw. eteru, a n a s t ę p n i e z w k r a p l a c z a , w czasie 2 0 — 2 5 m i n , r o z t w ó r 43 g (49 m l , r a z e m 0,5 m o l ) s u c h e g o c h l o r k u sec-butylu w 275 m l bezw. eteru. Jeśli r e a k c j a p r z e b i e g a z b y t energicznie k o l b ę należy c h ł o d z i ć n a t y c h m i a s t z i m n ą w o d ą . Z u w a g i n a wydzielające się c i e p ł o m i e s z a n i n a r e a k c y j n a w r z e s a m o r z u t n i e jeszcze p r z e z 20 m i n p o d o d a n i u c h l o r k u sec-butylu. G d y r e a k c j a ustaje, w ł ą c z a się g r z a n i e i m i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się w e w r z e n i u p r z e z 1 h. K o l b ę oziębia się w miesza n i n i e lodu i soli d o t e m p . — 1 2 ° C i d o d a j e ; d o niej 100 m l bezw. eteru. O d w a ż a się (z g r u b s z a ) n a s z t y w n y m p a p i e r z e 125 g s u c h e g o l o d u (2), owija się g o w g r u b y m a t e riał, kruszy n a d r o b n e k a w a ł k i i z s y p u j e d o suchej zlewki p o j . 1500 m l . N a suchy lód w y l e w a się j e d n o r a z o w o r ó w n y m , w o l n y m s t r u m i e n i e m r o z t w ó r z w i ą z k u G r i g n a r d a ;
n i e p r z e r e a g o w a n y m a g n e z z o s t a n i e w k o l b i e przylegając d o jej ścianek, P r z e b i e g a g w a ł t o w n a reakcja. Z a w a r t o ś ć zlewki m i e s z a się d o k ł a d n i e i p o z o s t a w i a aż d o o d p a r o w a n i a c a ł e g o suchego l o d u . W t r a k c i e dalszego m i e s z a n i a z n i k a ż e l a t y n o w a t a m a s a , p o j a w i a j ą się dwie w a r s t w y , c a ł o ś ć p r z e l e w a się d o r o z d z i e l a c z a . Z l e w k ę p r z e m y w a się 50 m i eteru i d o d a j e g o d o rozdzielacza. O d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę , a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e t r z e m a 40 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e oziębia się d o d a j ą c lód i o s t r o ż n i e d o d a j e się 100 m l 2 5 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . W a r s t w ę w o d n ą z a c h o w u j e się, a e t e r o w ą e k s t r a h u j e n a s t ę p n ą 50 m l porcją 2 5 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. W ten s p o s ó b k w a s w p o s t a c i soli sodowej p r z e c h o d z i d o w a r s t w y w o d n e j ; z a p o m o c ą fenoloftaleiny należy s p r a w d z i ć czy c a ł y k w a s z o s t a ł usunięty z w a r s t w y o r g a n i c z n e j . R o z t w ó r w o d n o - a l k a l i c z n y zagęszcza się oddestylowując ok. 1 0 % j e g o objętości; u s u w a się w t e n s p o s ó b eter i i n n e l o t n e zanieczyszczenia. P o oziębieniu r o z t w ó r z a k w a s z a się i mieszając d o d a j e o s t r o ż n i e stęż. k w a s solny. O d d z i e l a g ó r n ą w a r s t w ę kwasu, a w a r s t w ę w o d n ą destyluje się z k o l b y p o j . 1 1, aż p r z e s t a n ą p r z e c h o d z i ć oleiste k r o p l e k w a s u . D e s t y l a t w y s y c a się solą i w y d z i e l o n ą w a r s t w ę k w a s u ł ą c z y się z g ł ó w n ą p o r c j ą p r o d u k t u . P o ł ą c z o n e frakcje k w a s u suszy się b e z w . siarcza n e m w a p n i a i destyluje. Z b i e r a się k w a s 2 - m e t y l o m a s ł o w y o tw. 1 7 3 — 1 7 4 ° C . W y d a j u o ś ć 40 g (79%). ' U w a g i . (1) L e p i e j s t o s o w a ć c h l o r e k j e c - b u t y l u niż o d p o w i e d n i b r o m e k , g d y ż jest o n tańszy, a p o n a d t o u z y s k u j e się z niego nieco w y ż s z e w y d a j n o ś c i k w a s u . (2) Z s u c h y m l o d e m n a l e ż y się o b c h o d z i ć ostrożnie, przenosić g o w r ę k a w i c a c h l u b suchym ręczniku; dłuższe trzymanie w rękach m o ż e spowodować odmrożenia. Pokru s z o n y s u c h y lód m u s i b y ć o d r a z u u ż y t y d o reakcji, w p r z e c i w n y m r a z i e m o ż e on z a a d s o r b o w a ć w o d ę , k t ó r a b ę d z i e r e a g o w a ć ze związkiem G r i g n a r d a . Synteza pokrewna. K w a s walerianowy. Z w i ą z e k G r i g n a r d a p r z y g o t o w u j e się z 12,2 g (0,51 m o l ) m a g n e z u , 69 g (54 ml, 0,5 m o l ) b r o m k u butylu i 250 m l bezw. eteru d o d a j ą c k r y s z t a ł e k j o d u (p. 111,34). N a s t ę p n i e p o d d a j e się go r e a k c j i z e 125 g s u c h e g o l o d u i p r o d u k t w y o d r ę b n i a t a k , j a k t o o p i s a n o p o w y ż e j dla k w a s u 2 - m e t y l o m a s ł o w e g o (1). Z b i e r a się k w a s w a l e r i a n o w y o tw. 1 8 2 — 1 8 5 ° C . W y d a j n o ś ć 25 g ( 4 9 % ) . U w a g a . (1) K w a s m o ż n a r ó w n i e ż osuszyć p r z e d właściwą destylacją z a p o m o c ą destylacji a z e o t r o p o w e j z b e n z e n e m l u b t o l u e n e m (p. 1,23). M , 4 . Synteza Arndta-Eisterta. R e a k c j a A r n d t a - E i s r e r t a jest s t o s u n k o w o prostą m e t o d ą p r z e k s z t a ł c e n i a k w a s u w jego kolejny wyższy h o m o l o g l u b t a k i e p o c h o d n e h o m o l o g i c z n e g o k w a s u j a k a m i d l u b ester. W y d a j n o ś c i reakcji są zazwyczaj d o b r e ; o b e j m u j e o n a następujące e t a p y : a. O t r z y m a n i e c h l o r k u k w a s o w e g o z k w a s u ; n p . w reakcji z c h l o r k i e m tionylu l u b p i ę c i o c h l o r k i e m fosforu S 0 C 1
R -C0 H 2
lub
' > R COC1
PCI s
b . O t r z y m y w a n i e d i a z o k e t o n u (I) p r z e z s t o p n i o w e d o d a w a n i e c h l o r k u k w a s o w e g o d o użytego w nadmiarze eterowego roztworu diazometanu. Mechanizm reakcji m o ż n a przedstawić następująco: O O li II 0 R-C-Cl : »- R - C - C H - N = N + C l ° n
2
/
©
^:CH -NsN 2
G
? 1
©
I I 9.
©
R-C-CH-N^N .
©
R - C - C H - N = N + CH -N = N 3
©
H^:CH -N=N
(I)
2
O
Cr^CHs^NsN
> CH C1 + N 3
2
f
Jeśli reakcję p r z e p r o w a d z a się z n a d m i a r e m c h l o r k u k w a s o w e g o n p . d o d a j ą c p o w o l i r o z t w ó r d i a z o m e t a n u d o c h l o r k u k w a s o w e g o w ó w c z a s p o w s t a j e p e w n a ilość c h l o r o metyioketonu R-CO.CH-N
+ HCl -*- R• CO• CH2CI + N T
a
2
c. P r z e g r u p o w a n i e d i a z o k e t o n u z u t r a t ą cząsteczki a z o t u w o b e c n o ś c i o d p o w i e d n i c h o d c z y n n i k ó w i k a t a l i z a t o r a ( k o l o i d a l n e s r e b r o — tlenek s r e b r a l u b a z o t a n s r e b r a w roz t w o r z e a m o n i a k u ) . Jeśli r e a k c j ę p r o w a d z i się w ś r o d o w i s k u w o d n y m , p r o d u k t e m jest k w a s , w p r z y p a d k u u ż y c i a a m o n i a k u l u b a m i n y t w o r z y się a m i d , w o b e c n o ś c i a l k o h o l u o t r z y m u j e się ester. rR^CHj-COjH + N
2
NH
R^CO-CHN, — ^ R ' - C H C O N H r
+ N
2
R^CHJ-COJR
1
+
2
N
A
O s t a t n i etap syntezy t j . p r z e k s z t a ł c e n i e d i a z o k e t o n u w k w a s l u b jego p r o s t e p o c h o d n e z n a n e jest j a k o p r z e g r u p o w a n i e Wolffa. U t r a c i e cząsteczki a z o t u z d i a z o k e t o n u (I) t o w a r z y s z y nukleof iłowe przesunięcie 1,2 g r u p y alkilowej p r o w a d z ą c e d o p o w s t a n i a k e t e n u (II), k t ó r y z kolei reaguje z r o z p u s z c z a l n i k i e m dając k w a s k a r b o k s y l o w y l u b o d p o w i e d n i ą jego p o c h o d n ą .
0 =Crt'H^NsN
»• 0 - C = C H - R
CD
(")
W celu o t r z y m a n i a k w a s u d o d a j e się p o w o l i r o z t w ó r d i a z o k e t o n u w d i o k s a n i e d o zawie siny t l e n k u srebra w r o z c . r o z t w o r z e t i o s i a r c z a n u s o d u . Jeśli p r z e m i a n a d o k w a s u nie d a j e z a d o w a l a j ą c y c h w y d a j n o ś c i , t o lepiej p r z e k s z t a ł c i ć d i a z o k e t o n w ester l u b a m i d , k t ó r e p o w s t a j ą n a ogół z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i i n a s t ę p n i e h y d r o l i z o w a ć t e p o c h o d n e d o wolnego kwasu. Przekształcenie d i a z o k e t o n u w a m i d m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć działając n a g o r ą c y roz t w ó r d i a z o k e t o n u w d i o k s a n i e 10—28-proc. w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u , zawiera j ą c y m niewielką ilość r o z t w o r u a z o t a n u s r e b r a i n a s t ę p n i e ogrzewając m i e s z a n i n ę p r z e z p e w i e n czas d o t e m p . 6 0 — 7 0 ° C . P o d c z a s o g r z e w a n i a m i e s z a n i n z a w i e r a j ą c y c h a m o n i a kalny r o z t w ó r a z o t a n u s r e b r a n a l e ż y z a c h o w a ć o s t r o ż n o ś ć ( o s ł o n a ze szkła b e z o d p r y sk owego). E s t r y h o m o l o g i c z n y c h k w a s ó w o t r z y m u j e się d o d a j ą c tlenek s r e b r a (lepiej p o r c j a m i niż całą ilość od r a z u ) d o g o r ą c e g o r o z t w o r u l u b zawiesiny d i a z o k e t o n u w b e z w . a l k o h o l u ( m e t y l o w y m , e t y l o w y m l u b p r o p y l o w y m ; najczęściej stosuje się a l k o h o l m e t y l o w y ) . T l e n e k s r e b r a ulega r e d u k c j i d o s r e b r a m e t a l i c z n e g o , k t ó r e z w y k l e o s a d z a się w p o s t a c i lustra n a ś c i a n k a c h k o l b y . Często r e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się w ś r o d o w i s k u homogenicznym, dodając d o roztworu diazoketonu w alkoholu roztwór benzoesanu s r e b r a w trietyloaminie. R e a k c j ę tę z i l u s t r o w a n o poniżej n a p r z y k ł a d z i e c a ł k o w i t e g o p r z e k s z t a ł c e n i a (bis-homologowania) kwasu sebacynowego (kwasu dikarboksylowego) w kwas dodekanod i o w y (p. 111,130). 111,130. K W A S D O D E K A N O D I O W Y C0 H
COCI
2
(CH ) 2
S 8
i
- ° ^
(CH ) 2
8
I
C0 H 2
COCI
CO-CHN, E=Ą
(CH
2
M
2 ) E
H
i CO-CHN
CH -C0 H
2
=°
( C
H
2
2 ) 8
| CH -C0 H 3
2
III430. Kwas
dodekanodiowy
413
C h l o r e k sebacoilu. 20 g (0,1 m o l ) k w a s u s e b a c y n o w e g o (p. 111,131) p r z e p r o w a d z a się w chlorek k w a s o w y ogrzewając g o w kolbie z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c e z w r o t n ą (zabezpieczoną od g ó r y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ) n a ł a ź n i w o d n e j , p o d w y c i ą g i e m z 20 m l chlorku tionylu. P r o d u k t oczyszcza się przez destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (należy z a s t o s o w a ć o d p o w i e d n i e zabezpieczenie, a b y c h l o r o w o d ó r i dwutle nek siarki nie d o c i e r a ł y d o p o m p y ) . Z b i e r a się frakcję c h l o r k u sebacoilu w t e m p . 1 4 0 — 1 4 3 ° C / 2 , 6 7 h P a (2 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 18 g (77%). 1,8-Bis-diazoaceryIooktan. 7,4 g (0,033 m o l ) o t r z y m a n e g o c h l o r k u sebacoilu r o z p u s z c z a się w bezw. eterze i r o z t w ó r t e n d o d a j e się p o w o l i d o e t e r o w e g o r o z t w o r u zawierającego 6,8 g d i a z o m e t a n u t j . d o p o d w ó j n e j ilości r o z t w o r u e t e r o w e g o o t r z y m a nego w g przepisu p o d a n e g o w p . 11,2,79, metoda 3. Ostrożnie (1)!. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się na n o c , a n a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się z ciepłej ł a ź n i w o d n e j n a d m i a r o d c z y n nika i pewną ilość eteru. A b y c a ł k o w i c i e w y e l i m i n o w a ć n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z t e g o , że m o g ł a p o z o s t a ć p e w n a ilość n i e p r z e r e a g o w a n e g o d i a z o m e t a n u należy desty lację p r z e p r o w a d z i ć w s p o s ó b t a k i , jak to o p i s a n o dla destylacji e t e r o w y c h r o z t w o r ó w d i a z o m e t a n u (p. 11,2,79, metoda 1). G d y destylat staje się b e z b a r w n y , z m i e n i a się o d b i e r a l n i k i resztę r o z p u s z c z a l n i k a u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . P o krystalizacji z benzenu 1,8-bis-diazoacetylooktan m a tt. 91 ° C ; w y d a j n o ś ć 6,4 g ( 8 3 % ) . K w a s dodekanodiowy. R o z t w ó r 5 g (0,02 m o l ) bis-diazoketonu w 100 m l ciepłego d i o k s a n u dodaje się, mieszając, d o zawiesiny 6,0 g świeżo w y t r ą c o n e g o tlenku s r e b r a (2) w 250 m l w o d y zawierającej 8 g tiosiarczanu sodu, ogrzanej d o t e m p . 7 5 ° C . N a s t ę p u j e obfite wydzielanie się a z o t u . P o 1,5 h m i e s z a n i a w t e m p . 7 5 ° C odsącza się r o z t w ó r od c z a r n e g o o s a d u związku srebra. P r a w i e b e z b a r w n y przesącz z a k w a s z a się k w a s e m a z o t o w y m i w y d z i e l o n y g a l a r e t o w a t y osad e k s t r a h u j e się eterem. P o o d p a r o w a n i u w y s u szonych e k s t r a k t ó w e t e r o w y c h s u r o w y k w a s d o d e k a n o d i o w y m a m a s ę 3,3 g ( 7 7 % ) , tt. 116—117°C. P o krystalizacji z 20-proc. w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o tt. w z r a sta d o 127—128°C. K w a s m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć p o p r z e z a m i d . D o r o z t w o r u 3,9 g (0,0156 m o l ) b i s - d i a z o k e t o n u w 50 m l g o r ą c e g o d i o k s a n u , znajdującego się w kolbie p o j . 250 l u b 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a n e j n a ł a ź n i w o d n e j , d o d a j e się 15 m l 20-proc. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u i 3 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u a z o t a n u s r e b r a . Przez k i l k a m i n u t azot wydziela się niezbyt obficie, p o c z y m z a c h o d z i gwał t o w n a reakcja z u t w o r z e n i e m c i e m n o b r ą z o w e j m ę t n e j zawiesiny. Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j jeszcze p r z e z 30 m i n i następnie gorącą m i e s z a n i n ę prze sącza się. P o oziębieniu przesączu wydziela się z r o z t w o r u d i a m i d k w a s u d o d e k a n o d i o w e g o . A m i d odsącza się i suszy n a p o w i e t r z u uzyskując 3,1 g ( 8 7 % ) p r o d u k t u o tt. 182—184°C. P o krystalizacji z 25-proc. w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o tt. w z r a s t a d o 184—185°C. H y d r o l i z ę a m i d u p r z e p r o w a d z a się przez o g r z e w a n i e w ciągu 2—5 h z 3 M w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u (użytym w s t o s u n k u 4 m o l e w o d o r o t l e n k u n a 1 m o l a m i d u ) . R o z t w ó r p o hydrolizie z a k w a s z a się i wydzielony k w a s krystalizuje się z 20-proc. kwasu o c t o w e g o . W y d a j n o ś ć k w a s u d o d e k a n o d i o w e g o o tt. 1 2 7 — 1 2 8 ° C jest p r a w i e ilościowa. U w a g i . (1) P r a c u j ą c z d i a z o m e t a n e m należy z a c h o w a ć o d p o w i e d n i e środki ostroż ności o m ó w i o n e d o k ł a d n i e w p . 11,2,79; wszystkie operacje należy p r z e p r o w a d z i ć p o d wyciągiem. (2) Tlenek s r e b r a o t r z y m u j e się d o d a j ą c s t o p n i o w o rozc. r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu d o m i e s z a n e g o 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u a z o t a n u s r e b r a , aż p r z e s t a n i e wydzielać się osad. P r o d u k t p r z e m y w a się d o k ł a d n i e w o d ą destylowaną. M , 5 - Sprzęganie elektrolityczne (anodowe). Estry k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h o dłuż szym ł a ń c u c h u w ę g l o w y m m o ż n a d o g o d n i e o t r z y m y w a ć m e t o d ą elektrolityczną (synteza a n o d o w a ) (p. 1,17,6) techniką z i l u s t r o w a n ą p o p r z e d n i o n a p r z y k ł a d z i e syntezy h e k s a k o z a n u (p. 111,6).
P r o s t e elektrolityczne s p r z ę g a n i e a n o d o w e w o d o r o a d y p i n i a n u m e t y l u (p. nT,149) w bezw. metanolu zawierającym nieco metanolanu sodu prowadzi d o sebacynianu dime t y l u ; z kolei sprzęganie w o d o r o s e b a c y n i a n u m e t y l u d a j e ester d i m e t y l o w y k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o (p. H I , 1 3 1 ; synteza p o k r e w n a ) 2CH 0 C• (CH ) -C0 3
2
2
4
9 2
2
— - ^ - + CH 0 C (CH ) 3
2
2
8
C 0 C H + 2CO 2
3
a
2 C H 0 C • ( C H ) • CO ° - - ^ - » . C H 0 C • ( C H ) i • C 0 C H + 2 C 0 3
2
2
8
2
3
2
2
6
2
3
2
1
W w y n i k u elektrolizy m i e s z a n i n y d w ó c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h R *CO H i R - C 0 H obok normalnych produktów sprzęgania R — R i R — R powstaje produkt m i e s z a n y R — R . P o d o b n i e , jeśli p r o w a d z i się elektrolizę m i e s z a n i n y zawierającej n a s y c o n y k w a s k a r b o k s y l o w y i m o n o e s t e r k w a s u a , t o - d i k a r b o k s y l o w e g o o t r z y m u j e się t r z y g ł ó w n e p r o d u k t y , a m i a n o w i c i e : w ę g l o w o d ó r (I), m o n o e s t e r (II) i diester (III). P o n a d t o b i o r ą c d o r e a k c j i p r o p o r c j o n a l n i e większą ilość k w a s u m o n o k a r b o k s y l o w e g o z w i ę k s z a się w y d a j n o ś ć p r o d u k t u (II) k o s z t e m p r o d u k t u (III) a
2
1
1
2
2
2
1
2
R-C0 H + H0 C.(CH ) -C0 CH 2
2
2
n
2
-+ R—R
3
+ R(CH ) -C0 CH 2
(i)
+ C H 0 C ( C H ) 2 C 0 C H ^ + CH = C ( C H ) n 3
2
2
n
2
n
2
+
3
(U)
3
2
(Iii)
C0 CH
2
3
3
(IV)
W r e a k c j i p o w s t a j e często niewielka ilość n i e n a s y c o n e g o estru ( I V ) . T w o r z y się on w w y n i k u odszczepienia p r o t o n u z k a r b o k a t i o n u ( V I ) , k t ó r y p o w s t a j e jeśli b i o r ą c y u d z i a ł w sprzęganiu r o d n i k (V) ulega d a l s z e m u utlenieniu a n o d o w e m u
y
CH 0 C-(CH ) _ CH -CH -C 3
2
2
n
r
2
2
CH 0 C.(CH ) _,.CH .ĆH ^>CH30 C.(CH ) _ .CH .CH (V) (VI) 3
2
2
~
H @
n
2
2
2
2
> CH 0 C(CH ) . -CH = CH 3
2
2
n
2
n
2
2
2
2
Poniżej o p i s a n o d w a s p o s o b y o t r z y m y w a n i a m i r y s t y n i a n u m e t y l u , a t y m s a m y m k w a s u m i r y s t y n o w e g o (p. 111,131). W metodzie A k w a s h e k s a n o w y (2 m o l ) s p r z ę g a się z w o d o r o s e b a c y n i a n e m m e t y l u (1 m o l ) . P r o d u k t a m i reakcji są rnirystynian m e t y l u , d e k a n i ester d i m e t y l o w y k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o . W metodzie B sprzęganiu pod d a j e się k w a s d e k a n o w y (2 m o l ) i w o d o r o a d y p i n i a n m e t y l u ; p r o d u k t a m i reakcji są w ó w c z a s rnirystynian m e t y l u , o k t a d e k a n i s e b a c y n i a n dimetylu. 111,131.
K W A S M T R Y S T Y N O W Y (kwas
tetradekanowy)
Metoda Al
CH -(CH VC0 3
2
9
e
+ 0 C(CH ) .C0 CH ^^>CH .(CH ) .CH
2
2
2
+ CH HCH ) .C0 CH 3
fletoda
2
1 2
2
3
8
2
3
3
2
+ CH 0 CKCH ) -C0 CH 3
2
2
J 6
2
8
+
3
3
B:
CH .(CH ) -C0 3
2
8
9 2
+ ^0 C.(C« ) -C0 CH ^>CH -(CH ) .CH 2
+ CH -(CH ) C0 CH 3
2
i r
2
2
3
4
2
3
3
+ CH 0 C-(CH ) -C0 CH 3
2
2
9
3
2
1 6
3
+
3
Metoda A. W 200 m l bezw. m e t a n o l u , d o k t ó r e g o d o d a n o 0,13 g s o d u , r o z p u s z c z a się 23,2 g (0,184 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o k w a s u h e k s a n o w e g o (tw. 2 0 4 , 5 — 2 0 5 , 5 ° C / /1013.2 h P a (760 m m H g ) ) i 21,6 g (0,1 m o l ) w o d o r o s e b a c y n i a n u m e t y l u . R o z t w ó r p o d d a j e się elektrolizie p r z y n a t ę ż e n i u p r ą d u 2,0 A , u t r z y m u j ą c t e m p . 3 0 — 4 0 ° C , d o chwili g d y p H r o z t w o r u osiągnie w a r t o ś ć bliską 8,0 (ok. 6 h). Z a w a r t o ś ć n a c z y n i a , w k t ó r y m p r o w a d z o n o elektrolizę z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c nieco k w a s u o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się m e t a n o l z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 200 m l
111,131. Kwas
mirystynowy
415
e t e r u i r o z t w ó r p r z e m y w a t r z e m a 50 m l p o r c j a m i nasyc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u i w o d ą . P o wysuszeniu bezw. s i a r c z a n e m s o d u p r z e p r o w a d z a się destylację, stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą. Z b i e r a się k o l e j n o d e k a n , tw. 6 0 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) (3,0 g); m i r y s t a n i a n m e t y l u , tw. 1 5 8 — 1 6 0 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) (12,5 g, 5 2 % ) i eter d i m e t y l o w y k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o , tw. 2 1 0 — 2 3 0 ° C / 9 , 3 h P a (7 m m H g ) (1,5 g). D o r o z t w o r u 4,8 w w o d o r o t l e n k u s o d u w 200 m l 9 0 - p r o c . m e t a n o l u d o d a j e się 7,3 g m i r y s t y n i a n u m e t y l u i m i e s z a n i n ę o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 2 h. P o o d d e s t y l o w a n i u m e t a n o l u z ł a ź n i w o d n e j p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 400 m l gorącej w o d y i, w celu w y t r ą c e n i a k w a s u , w t e m p . 5 0 ° C d o d a j e się 15 m l stęż. k w a s u solnego. P o oziębieniu p r o d u k t o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a m a ł ą ilością w o d y i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć k w a s u m i r y s t y n o w e g o ( k w a s u t e t r a d e k a n o w e g o ) o tt. 5 7 — 5 8 ° C w y n o s i 5,9 g ( 8 7 % ) . Metoda B. W 200 m l bezw. m e t a n o l u , d o k t ó r e g o d o d a n o 0,25 g s o d u , r o z p u s z c z a się 55,2 g (0,32 m o l ) czystego k w a s u d e k a n o w e g o (tt. 3 1 — 3 2 ° C ) i 25,6 g (0,16 m o l ) w o d o r o a d y p i n i a n u m e t y l u . E l e k t r o l i z ę p r z e p r o w a d z a się w t e m p . 2 5 — 3 0 ° C , p r z y natę żeniu p r ą d u 2,0 A d o chwili, g d y p H r o z t w o r u osiągnie w a r t o ś ć 8,2 (ok. 9 h ) . Z a w a r t o ś ć naczynia, w k t ó r y m p r o w a d z o n o elektrolizę z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c k w a s o c t o w y , a n a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się m e t a n o l z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 200 m l eteru i r o z t w ó r p r z e m y w a t r z e m a 50 m l p o r c j a m i nasyc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u . E t e r o d p a r o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się r o z t w ó r 8,0 g w o d o r o t l e n k u sodu w 200 m l 80-proc. m e t a n o l u i m i e s z a n i n ę o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą p r z e z 2 h. P o o d d e s t y l o w a n i u m e t a n o l u z ł a ź n i w o d n e j do p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 600 m l w o d y , a b y r o z p u ś c i ć sole s o d o w e p o w s t a ł y c h k w a s ó w ; n a t o m i a s t w ę g l o w o d ó r w y e k s t r a h o w u j e się c z t e r o k r o t n i e 50 m l p o r c j a m i eteru i p o ł ą c z o n e eks t r a k t y eterowe suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o usunięciu eteru o t r z y m u j e się 23,1 g p r a w i e czystego o k t a d e k a n u , tt. 2 3 — 2 4 ° C . R o z t w ó r w o d n y z a k w a s z a się d o d a j ą c s t ę ż . k w a s u solnego (ok. 25 m l ) i oziębia d o t e m p . 0 ° C . M i e s z a n i n ę k w a s ó w o d s ą c z a się, p r z e m y w a d o b r z e z i m n ą w o d ą i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć m i e s z a n i n y k w a s ó w s e b a c y n o w e g o i m i r y s t y n o w e g o mającej tt. 5 2 — 6 7 ° C w y n o s i 26 g. A b y rozdzielić m i e s z a n i n ę p o d d a j e się ją e k s t r a k c j i sześcioma 50 m l p o r c j a m i p r a w i e w r z ą c e j b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . N i e r o z p u s z c z o n ą p o z o s t a ł o ś ć s t a n o w i k w a s s e b a e y n o w y (5,2 g), tt. 1 3 2 ° C ; n a t o m i a s t p o o d d e s t y l o w a n i u b e n z y n y o t r z y m u j e się 20 g ( 5 5 % ) kwasu m i r y s t y n o w e g o o tt. 5 2 — 5 3 ° C . T e m p . t o p n i e n i a p o d n o s i się n i e c o p o p r z e krystalizowaniu z m e t a n o l u .
S y n t e z y p o k r e w n e . K w a s s e b a e y n o w y (kwas dekanodiowy). W 100 m l bezw. m e t a n o l u , d o k t ó r e g o d o d a n o 0,1 g s o d u , r o z p u s z c z a się 40 g (0,25 m o i ) w o d o r o a d y p i n i a n u m e tylu. Elektrolizę p r o w a d z i się p r z y n a t ę ż e n i u p r ą d u ok. 2,0 A d o chwili, g d y p H roz t w o r u osiągnie w a r t o ś ć ok. 8 ( s p r a w d z a się za p o m o c ą p a p i e r k ó w w s k a ź n i k o w y c h ) . E l e k t r o l i z a t r w a ok. 5 h. Z a w a r t o ś ć n a c z y n i a , w k t ó r y m p r o w a d z o n o elektrolizę p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j , 500 ml, r o z t w ó r z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c nieco k w a s u o c t o w e g o i o d d e s t y l o w u j e się m e t a n o l z łaźni w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 150 m l eteru i r o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a t r z e m a 50 m l p o r c j a m i n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u , w o d ą a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o usunięciu eteru p r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając s e b a c y n i a n d i m e t y l u j a k o frakcję o tw. 1 5 5 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m Hg). E s t e r topi się w t e m p . 2 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 14,6—16 g ( 5 1 — 5 6 % ) . P o w y ż s z y ester 14,6 g (0,064 m o l ) d o d a j e się d o r o z t w o r u 10 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 125 m l 80-proc. m e t a n o l u i m i e s z a n i n ę o g r z e w a do w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 2 h. W y d z i e l a się osad, k t ó r y r o z p u s z c z a się p o d o d a n i u 200 m l w o d y ; r o z t w ó r e k s t r a h u j e się n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e 30 m l p o r c j a m i eteru i o g r z e w a n a ciepłej łaźni w o d n e j , a b y u s u n ą ć r o z p u s z c z o n y w fazie w o d n e j eter. O z i ę b i o n y w l o d z i e r o z t w ó r w o d n y z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m (wobec l a k m u s u ) ; w y t r ą c o n y k w a s ,
odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u s e b a c y n o w e g o o tt. 133°C w y n o s i 11,5 g ( 8 9 % ) . K w a s o k t a d e k a n o d i o w y . W 140 m l b e z w . m e t a n o l u , d o k t ó r e g o d o d a n o 0,-1 g s o d u , r o z p u s z c z a się 31,5 g (0,145 m o l ) w o d o r o s e b a c y n i a n u metylu. E l e k t r o l i z ę p r o w a d z i się p r z y n a t ę ż e n i u p r ą d u 2,0 A d o chwili, g d y p H r o z t w o r u osiągnie w a r t o ś ć 7,8—8,0 (3,5—4 h). Ester w y o d r ę b n i a się tak j a k t o o p i s a n o p r z y syntezie k w a s u s e b a c y n o w e g o . P o d c z a s destylacji p o c z ą t k o w o w r z e n i e n a s y c o n y ester, tw. 111—113 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) , (4,6 g), a n a s t ę p n i e ester d i m e t y l o w y k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o , tw. 2 1 2 — 2 1 9 ° C / 5 , 3 h P a (4 m m H g ) , g ł ó w n i e p r z y t e m p . 2 1 4 — 2 1 5 ° C / 5 , 3 h P a (4 m m H g ) , tt. 5 6 ° C . W y d a j n o ś ć 16,5 g ( 6 6 % ) . O d w a ż k ę 6,8 g estru d i m e t y l o w e g o k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o d o d a j e się d o r o z t w o r u 3,2 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 80 m l m e t a n o l u i m i e s z a n i n ę o g r z e w a n a ł a ź n i w o d nej d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 2 h. P o oziębieniu o d s ą c z a się osad, p r z e m y w a g o niewielką ilością z i m n e g o m e t a n o l u , a n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a się w 350 m l ciepłej w o d y . Ciepły r o z t w ó r (60°C) z a k w a s z a się w o b e c l a k m u s u d o d a j ą c stęż. k w a s solny. K w a s , k t ó r y w y p a d a odsącza się, p r z e m y w a m a ł ą ilością w o d y i suszy w t e m p . 1 0 0 ° C . W y d a j n o ś ć t a k o t r z y m a n e g o k w a s u o k t a d e k a n o d i o w e g o o tt. 1 2 2 ° C w y n o s i 5,3 g ( 8 4 % ) . P o krystalizacji z bezw. m e t a n o l u t e m p . t o p n i e n i a w z r a s t a d o 124,5°C. M , 6 . M e t o d y z w y k o r z y s t a n i e m m a l o n i a n u dietylu. a. Hydroliza estrów alkilomalonowych. M a l o n i a n dietylu (p. 111,154) p o d d a n y r e a k c j i z j e d n y m r ó w n o w a ż n i k i e m e t a n o l a n u sodu p r z e c h o d z i w p o c h o d n ą m o n o s o d o w ą ; w reakcji tej z a s a d a o d r y w a j e d e n z p r o t o n ó w g r u p y a - m e t y l e n o w e j c o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a m e z o m e r y c z n e g o a n i o n u (I). Nukleofilowy anion m o ż n a p o d d a ć reakcji typu 5N2 Z halogenkiem alkilowym, w wyniku k t ó r e j p o w s t a j e C - p o d s t a w i o n y ester m a l o n o w y . a - A t o m węgla tej p o c h o d n e j m o ż n a w p o d o b n y s p o s ó b p o d s t a w i ć dalej inną g r u p ą alkilową; m o ż n a też, b i o r ą c d o r e a k c j i o d p o w i e d n i e ilości o d c z y n n i k ó w w p r o w a d z i ć n a a - a t o m węgla w j e d n y m etapie d w i e i d e n t y c z n e g r u p y alkilowe
O
O
II
li
O
C H 0-C^-CH^C-OC H 2
5
2
H^:OC H 2
Ch
C H 0-C-CH^-C-OC H
5
2
5
2
s
5
O
O© I C H 0-C-CH=C-OC H 2
5
2
(I)
anion M I owe ryciny
R
©
( C H Q C ) C H ^ C H ^nu Br 2
5
2
5
2
(C H 0 C) CH-CH .R + °Br
2
2
5
2
2
2
©
CH (C0 C H ) 2
2
3
5
2
-f 2RBr
: U L
'
H ,
> R C(CQ C H ) + 2 H O C H 2
2
2
5
2
2
+ 2Br
5
A l k a l i c z n a h y d r o l i z a estru a l k i l o m a l o n o w e g o , a n a s t ę p n i e o s t r o ż n e z a k w a s z e n i e m i e szaniny reakcyjnej w t e m p . 0 ° C p r o w a d z i d o k w a s u a l k i l o m a l o n o w e g o (p. 111,133). K w a s y a l k i l o m a l o n o w e ulegają ł a t w o d e k a r b o k s y l a c j i p o d c z a s o g r z e w a n i a w ś r o d o w i s k u kwaśnym; reakcja ta stanowi dogodny sposób otrzymywania m o n o i dwupodstawionych pochodnych kwasu octowego R Rl
R C
ogr*en.
H O - C - ^ C - O - = cor + lk
A
1
2
->
C-R HO-C I
OH
R
2
^ > H© +
1
)CH.CG H < 2
R
I1I,M,6. Metody
z wykorzystaniem
małonianu
dietylu
417
b. Przyłączanie Michaela jonu malonianowego. P r z y ł ą c z a n i e t y p u 1,4 m e z o m e r y c z n e g o a n i o n u (I) d o a , ^ - n i e n a s y c o n e g o estru f u m a r a n u dietylu jest t y p o w y m p r z y k ł a d e m reakcji zwanej reakcją Michaela, bądź przytaczaniem Michaela. C HjO
OC H
2
2
C H O
5
2
X
0 = C-CH^CH -C^b
+ H
fi
©
OC H "
s
2
0=C-CH-CH=C-OH
^
UCH(C0 C H ) 2
0
2
5
5
CH(C0 C H ) 2
2
5
2
2
(I)
- H @ +H@
C H 0 C-CH.CH -C0 C H 2
5
2
2
'
2
CH(C0 C H ) 2
2
5
2
s
2
H y d r o l i z a i d e k a r b o k s y l a c j a p r o d u k t u p r z y ł ą c z e n i a estru t e t r a e t y l o w e g o p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a k w a s u 1 , 2 , 3 - p r o p a n o t r i k a r b o k s y l o w e g o (p. 111,134). W p o w y ż s z e j p r z y k ł a d o w e j reakcji u ż y t o d o w y t w o r z e n i a a n i o n u m a l o n i a n o w e g o , z g o d n i e z o r y g i n a l n ą m e t o d ą M i c h a e l a , j e d e n r ó w n o w a ż n i k m o l o w y e t a n o l a n u s o d u . W t a k i c h w a r u n k a c h za chodzą jednak czasami inne reakcje współzawodniczące prowadzące d o innych produk t ó w . U ż y c i e m n i e j s z y c h dości e t a n o l a n u s o d u (tzw. m e t o d a k a t a l i t y c z n a ) l u b p r z e p r o w a d z e n i e reakcji w o b e c n o ś c i d r u g o r z ę d o w e j a m i n y ( n p . d i e t y l o a m i n y , p a t r z niżej) z w i ę k s z a zazwyczaj w y d a j n o ś ć w ł a ś c i w e g o p r o d u k t u . C z ę s t o p o w s t a j ą c y w r e a k c j i M i c h a e l a p o c z ą t k o w y a d d u k t u l e g a w w a r u n k a c h zasa d o w y c h i n n y m p r z e k s z t a ł c e n i o m w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w y m . P r z y k ł a d e m m o ż e być syn t e z a d i m e d o n u (p. V,3). W r e a k c j i tej p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a M i c h a e l a m a ł o n i a n u dietylu d o tlenku mezytylu ulega n a s t ę p n i e w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j k o n d e n s a c j i Claisena. a,j5-Nienasycony związek, b i o r ą c y dalej u d z i a ł w reakcji M i c h a e l a m o ż n a w y t w a r z a ć in situ w p o c z ą t k o w e j r e a k c j i K n o e v e n a g l a . P r z y k ł a d e m takiej syntezy m o ż e być o t r z y m y w a n i e 1 , 1 , 3 , 3 - p r o p a n o t e t r a k a r b o k s y l a n u t e t r a e t y l u (III) z a l d e h y d u m r ó w k o w e g o i m a ł o n i a n u dietylu w o b e c n o ś c i d i e t y l o a m i n y . P o c z ą t k o w o w reakcji K n o e v e n a g l a p o w s t a j e m e t y l e n o m a l o n i a n dietylu (II), k t ó r y z kolei u l e g a p r z y ł ą c z e n i u M i c h a e l a
<S
®
©
H-C^-:CH(C0 C H )2 2
H
2
H-C-CH(C0 C H )2
5
(I) C0 C H 2
2
T 2
H
I
5
^ % + H©
2
2
= C(C0 C H ) 2
2
5
a
(fl) C0 C H 2
R^NHj
2
5
!
CH -C=C-OH
2
\ .G
- ^ C H
S
©
5
CH =C-C = 0
2
2
2
OC H 2
(C H 0 C) CH
5
2
s
2
2
OC H 2
s
2
CH -CH(C0 C H ) 2
2
2
5
2
1
CH(CO C H ) z
2
5
2
(III) H y d r o U z a związku (III) w w a r u n k a c h k w a ś n y c h i t o w a r z y s z ą c a jej d e k a r b o k s y l a c j a p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a k w a s u g l u t a r o w e g o (p. 111,135). O t r z y m y w a n i e k w a s u 2,2-dimetylobursztyn o w e g o (p. 111,136) jest p r z y k ł a d e m i n n e g o w a r i a n t u syntezy, w k t ó r e j w y k o r z y s t u j e się k o l e j n o r e a k c j ę K n o e v e n a g l a i r e a k c j ę M i c h a e l a . K e t o n y ( n p . a c e t o n ) , k t ó r e niechętnie ulegają r e a k c j i K n o e v e n a g l a z e s t r e m m a ł o n o w y m ł a t w o reagują w o b e c n o ś c i d r u g o r z ę d o w y c h a m i n z b a r d z i e j a k t y w n y m c y j a n o o c t a n e m etylu d a j ą c a^?-nienasycony cyjanoester ( n p . I V ) . W r e a k c j i z e t a n o l o w y m r o z t w o r e m c y j a n k u p o t a s u j o n c y j a n k o w y ulega p r z y ł ą c z e n i u M i c h a e l a d o c y j a n o e s t r u ( I V ) ; p o w s t a j ą c y dicyjanoester (V) p o hydrolizie i d e k a r b o k s y l a c j i p r z e c h o d z i w k w a s 2,2-dimetylobursztyn o w y
C0 C H 2
2
C0 C H
5
2
2
C0 C H
5
2
2
S
-H© (CH ) C==C-C = N 3
(CH ) C-C~C=N: | >J K_, CN
2
3
(iv)
:CN
>
2
(CH ) C-CH-CN 3
2
CN
(V)
G K w a s y a-alkiloglutarowe (np. k w a s 2 - p r o p y ł o g l u t a r o w y , p . 111,137) o t r z y m u j e się do g o d n i e w w y n i k u reakcji przyłączenia M i c h a e l a estru a l k i l o m a l o n o w e g o d o a,/?-nienasyconego nitrylu lub a k r y l o n i t r y l u , a n a s t ę p n i e energicznej k w a ś n e j h y d r o l i z y p r o d u k t u przyłączania C0 C H 2
C0 C H 2
2
2
e 5
HjO©^
5
R - C - C H - C H = C= N
i©,—.
2
C0 C H 2
R - C : ^ * - C H = CH - C = N
2
20 ° C *
3
2
C0 C H 2
2
5
C0 C H 2
2
-v R - C H - C H - C H - C 0 H 2
s
2
2
-CO,
C0 H
R.C-CH -CH -CN 2
2
2
I I L 1C 3 20. CKH WAS HEKSANOWY 2
2
5
CH (CQ C H ) 2
2
2
5
C 2
H
Q
- -° > gH(CQ C H ) 2
CH -(CH ) CH -CH(C0 C H ) 3
2
r
2
2
2
5
2
5
C H 2
--
, C H
-'--
C H
B r
- >
© O H 2
•+CH .(CH ) -CH(C0 H) 3
2
3
2
J
CH -(CH ) -C0 H 3
2
4
2
B u t y l o m a l o n i a n dietylu. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r e t a n o l a n u s o d u z 34,5 g (1,5 m o l ) czystego sodu i 1 1 specjalnie o d w o d n i o n e g o a l k o h o l u etylowego (p. 11,1,9) (1) w e d ł u g w s k a z ó w e k doświadczalnych p o d a n y c h d l a p r o p y l o a c e t y l o o c t a n u etylu (p. 111,94). G d y r o z t w ó r e t a n o l a n u sodu, w t r a k c i e energicz n e g o mieszania, ostygnie d o t e m p . 5 0 ° C , d o d a j e się p o w o l i z w k r a p l a c z a 247,5 g (234,5 m l , 1,55 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o m a l o n i a n u dietylu. D o p o w s t a ł e g o p r z e z r o czystego r o z t w o r u w p r o w a d z a się s t o p n i o w o w ciągu 60—90 m i n 205,5 g (161,5 m l , 1,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o b r o m k u butylu. R e a k c j a z a c h o d z i n a t y c h m i a s t i w y d z i e l a się d u ż o ciepła; g d y b y r e a k c j a przebiegała z b y t gwałtownie, k o l b ę studzi się z z e w n ą t r z s t r u m i e n i e m zimnej w o d y . M i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a łaźni w o d n e j , a ż stanie się o n a o b o j ę t n a w o b e c wilgotnego p a p i e r k a l a k m u s o w e g o (ok. 2 h). A l k o h o l oddestylowuje się, m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j , p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m ( w y p a r k a o b r o t o w a ) n a łaźni w o d n e j . Z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się d o t e m p . ok. 2 0 ° C , dodaje 600 m l w o d y i d o b r z e wstrząsa. G ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o estru o d dziela się, suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. N a j p i e r w przechodzi frakcja n i s k o w r z ą c a , a p o niej b u t y l o m a l o n i a n dietylu w g r a n i c a c h 1 3 0 — 1 3 5 C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 285 g ( 8 8 % ) . D
Destylację m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m ; tw. estru w y n o s i 235—-240°C. K w a s h e k s a n o w y . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się g o r ą c y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u p o t a s u 200 g w 200 ml w o d y . P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się powoli 200 g b u t y l o m a l o n i a n u dietylu (0,925 m o l ) . Z a c h o d z i energiczna r e a k c j a , r o z t w ó r w r z e i z chłodnicy s p ł y w a ciecz. P o d o d a n i u całej ilości estru, r o z t w ó r ogrzewa się d o ł a g o d n e g o wrzenia p r z e z 2—3 h, t j . aż z a k o ń c z y się hydroliza — p r ó b k a r o z t w o r u p o w i n n a całkowicie rozpuścić się w w o d z i e . R o z t w ó r rozcieńcza się 200 m l w o d y i w celu c a ł k o w i t e g o usunięcia a l k o h o l u p o w s t a ł e g o p o d c z a s h y d r o l i z y (2) oddestylowuje
się 200 m l cieczy. D o z i m n e j p o z o s t a ł o ś c i w kolbie d o d a j e się p r z e z w k r a p l a c z z i m n y r o z t w ó r 320 g (174 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 450 m l w o d y ; w celu u n i k n i ę c i a n a d m i e r n e g o p i e n i e n i a się k w a s d o d a j e się p o w o l i i r o z t w ó r miesza. R o z t w ó r staje się g o r ą c y ; o g r z e w a się go d o w r z e n i a pod c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 3—4 h, p o c z y m z o s t a w i a d o ostygnięcia. G ó r n ą w a r s t w ę k w a s u o r g a n i c z n e g o oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i eteru p o 150 m l (3). W a r s t w ę k w a s u ł ą c z y się z e k s t r a k t a m i e t e r o w y m i , p r z e m y w a 25 m l w o d y i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r oddestylowuje się ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a p o z o s t a ł o ś ć p r z e n o s i się d o k o l b y z a o p a t r z o n e j w krótką k o l u m n ę frakcjonującą ( k o l u m n a p o w i n n a b y ć d o b r z e i z o l o w a n a , a l b o lepiej o g r z e w a n a elektrycznie) i destyluje z ł a ź n i p o w i e t r z n e j . K w a s h e k s a n o w y z b i e r a się w t e m p . 2 0 0 — 2 0 6 ° C . W y d a j n o ś ć 80 g ( 7 5 % ) . Jeśli trzeba destylację m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, tw. wy noszą 9 9 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) ; l l l ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) ; należy z b i e r a ć f r a k c j e w granicach 3°C. U w a g i . (1) S t o s o w a n i e h a n d l o w e g o a b s o l u t n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o p o w o d u j e zmniejszenie w y d a j n o ś c i d o 225 g. (2) C a ł k o w i t e usunięcie a l k o h o l u m a istotne znaczenie; w p r z e c i w n y m p r z y p a d k u t w o r z y się p e w n a ilość h e k s a n i a n u etylu (tw. 168°C), k t ó r y p o t e m s t a n o w i zanieczysz czenie p r o d u k t u k o ń c o w e g o . (3) Przez użycie p r z y r z ą d u d o ekstrakcji ciągłej (rys. 1,8 l c ) u z y s k u j e się lepsze wyniki. Syntezy p o k r e w n e . P r o p y l o m a l o n i a n dietylu. D o reakcji bierze się 34,5 g (1,5 m o l ) s o d u i 345 g (440 ml) c a ł k o w i c i e b e z w o d n e g o a l k o h o l u etylowego, 240 g (227,5 m l , 1,5 m o l ) m a ł o n i a n u dietylu i 185 g (136,5 m l , 1,5 m o l ) b r o m k u p r o p y l u (p. 111,54). W y d a j n o ś ć p r o p y l o m a l o n i a n u dietylu o tw. 2 1 8 — 2 2 5 ° C ( g ł ó w n i e 219,5—221,5°C) w y n o s i 220 g ( 7 2 , 5 % ) . K w a s w a l e r i a n o w y . P r o p y l o m a l o n i a n dietylu p r z e p r o w a d z a się w k w a s w a l e r i a n o w y (tw. 183—185°C) postępując analogicznie j a k p r z y o t r z y m y w a n i u k w a s u h e k s a n o w e g o . Wydajność 7 5 % . K w a s 3 - f e n y l o p r o p i o n o w y (kwas hydrocynamonowy). D o reakcji b i e r z e się 11,5 g (0,5 m o l ) sodu i 250 m l bezw. a l k o h o l u etylowego, 80 g (75 m l , 0,49 m o l ) m a ł o n i a n u dietylu i 64 g (58 m l , 0,51 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzylu (p. IV,31). A l k i l o w a n i e , w y o d r ę b n i a n i e s u r o w e g o benzyl o m a l o n i a n u dietylu i jego h y d r o l i z ę p r z e p r o w a d z a się tak, j a k t o o p i s a n o p o w y ż e j . D o h y d r o l i z y bierze się r o z t w ó r 7 5 g w o d o r o d e n k u p o t a s u w 75 m l w o d y , a r o z t w ó r z a k w a s z a się n a koniec 180 m l 5 M k w a s u s i a r k o w e g o . P r o d u k t oczyszcza się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając frakcję o tw. 1 6 4 — 1 7 2 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . P r o d u k t k r z e p n i e w t e m p . p o k o j o w e j . P o krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) lub w o d y zawierającej nieco k w a s u solnego o t r z y m u j e się 20 g ( 2 7 % ) k w a s u 3-fenylopropionowego o tt. 4 7 — 4 8 ° C . K w a s n o n a n o w y (kwas pelargonowy). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a truje się w c h ł o d n i c ę zwrotną, uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r . W k o l b i e u m i e s z c z a się 23 g sodu (1 mol) p o k r a j a n e g o n a m a ł e k a w a ł k i i d o d a j e w 2—3 p o r c j a c h 500 m l bezw. a l k o h o l u b u t y l o w e g o (1); p o s t ę p u j e się w e d ł u g w s k a z ó w e k d o ś w i a d c z a l n y c h , p o d a n y c h w p . 111,94 d o p r z y r z ą d z a n i a r o z t w o r u e t a n o l a n u sodu. G d y s ó d przer e a g u j e całkowicie, r o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia do t e m p . 7 0 — 8 0 ° C i na stępnie, mieszając d o d a j e się s z y b k o 160 g (152 m l , 1 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o m a ł o n i a n u dietylu. R o z t w ó r o g r z e w a się d o t e m p . 8 0 — 9 0 ° C , a w e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się 182,5 g (160 m l , 1,02 m o l ) 1 - b r o m o h e p t a n u (p. 111,55). Z p o c z ą t k u b r o m e k d o d a j e się p o w o l i , aż zacznie się w y d z i e l a ć b r o m e k s o d u , a n a s t ę p n i e z t a k ą szybkością, a b y a l k o h o l b u t y l o w y w r z a ł ł a g o d n i e . M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a , a ż s t a n i e się o b o j ę t n a w o b e c wilgotnego p a p i e r k a l a k m u s o w e g o (ok. 1 h). C a ł ą m i e s z a n i n ę reakcyjną łącznie z w y t r ą c o n y m b r o m k i e m s o d u i m a ł ą ilością w o d y użytej d o p r z e m y c i a k o l b y , w k t ó r e j p r z e p r o w a d z a n o reakcję, p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 3 1. Wstrząsając, d o d a j e się
p o w o l i r o z t w ó r 140 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w takiej samej ilości w o d y , k o l b ę ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą zwrotną, w r z u c a p a r ę k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y i o s t r o ż n i e o g r z e w a , wstrząsając o d czasu d o czasu, aż m i e s z a n i n a zacznie wrzeć. U t r z y m u j e się ją w s t a n i e ł a g o d n e g o w r z e n i a , a ż z a k o ń c z y się h y d r o l i z a (ok. 5 h, t j . d o chwili g d y p r ó b k a m i e s z a n i n y r o z p u ś c i się c a ł k o w i c i e w n a d m i a r z e w o d y ) . K o l b ę n a t y c h m i a s t p r z y s t o s o w u j e się d o destylacji z p a r ą w o d n ą i destyluje d o t ą d , a ż p r z e s t a n i e p r z e c h o d z i ć a l k o h o l b u t y l o w y . P o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się ostrożnie, ł a g o d n i e wstrząsając, 270 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 1 h ; jeżeli c h l o r e k s o d u wydziela się w postaci t w a r d e j b r y ł y , t o w czasie o g r z e w a n i a należy u w a ż a ć , a b y k o l b a nie p ę k ł a . P o ostygnięciu m i e s z a n i n ę przenosi się d o rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę oleistą i przelewa ją d o 750 m l k o l b y kulistej. Olej ogrzewa się p o d p o w i e t r z n ą chłod nicą z w r o t n ą w ł a ź n i olejowej o t e m p . 180°C, a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się d w u t l e n k u węgla (ok. 2 h). Olej p r z e l e w a się d o k o l b y C l a i s e n a z k o l u m n ą frakcjonującą w bocz nej szyi ( k t ó r a p o w i n n a b y ć d o b r z e i z o l o w a n a ) i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K w a s p e l a r g o n o w y zbiera się w t e m p . 1 4 0 — 1 4 2 ° C / 1 6 , 0 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 115 g ( 7 3 % ) . U w a g a . (1) O t r z y m u j e się g o d o g o d n i e p r z e z osuszenie h a n d l o w e g o a l k o h o l u buty1 o w e g o bezw. węglanem p o t a s u l u b b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a , destylację p r z e z k o l u m n ę i z e b r a n i e frakcji o tw. 1 1 7 — U 8 ° C . U l , 133. K W A S P R O P Y L O M A L O N O W Y
OH© C H • CH • CH • C H ( C 0 C H ) — 3
2
2
2
2
s
2
> CH
3
CH .CH 3
2
CH(C0 H ) 2
2
W k o l b i e kulistej p o j . 1,5 1 r o z p u s z c z a się 156 g (2,78 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 156 m l w o d y i d o d a j e 500 m l a l k o h o l u e t y l o w e g o w celu u z y s k a n i a j e d n o r o d n e g o r o z t w o r u . Wstrząsając w p r o w a d z a się p o w o l i 220 g (1,09 m o l ) p r o p y l o m a l o n i a n u di etylu (p. 111,132), k o l b ę łączy się z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u chłodzą c y m i m i e s z a n i n ę o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 3 h; hydroliza jest w t e d y z a k o ń c z o n a , g d y p r ó b k a m i e s z a n i n y r o z p u s z c z a się c a ł k o w i c i e w n a d m i a r z e w o d y . N a s t ę p n i e , ogrze w a j ą c n a ł a ź n i w o d n e j , o d d e s t y l o w u j e się z m i e s z a n i n y tyle a l k o h o l u , ile t y l k o m o ż n a , a p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w s t o s u n k o w o m a ł e j ilości w o d y . R o z t w ó r oziębia się w dużej zlewce o t o c z o n e j l o d e m i, mieszając energicznie m i e s z a d ł e m m e c h a n i c z n y m , d o d a j e się p o w o l i r o z c . k w a s s i a r k o w y z o d p o w i e d n i o u m i e s z c z o n e g o w k r a p l a c z a , a ż r o z t w ó r s t a n i e się k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . R o z t w ó r e k s t r a h u j e się t r z e m a 150 m l p o r c j a m i eteru, e k s t r a k t y e t e r o w e suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b sodu i o d d e s t y l o w u j e eter z ł a ź n i w o d n e j . S y r o p o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć r o z p r o w a d z a się cienką w a r s t w ą n a d u ż y c h s z k ł a c h z e g a r o w y c h (1); p o 2—3 d n i a c h k r y s z t a ł y o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując d o p r z e n o s z e n i a substancji z e szkieł z e g a r o w y c h n a sączek ze szklaną p o r o w a t ą p ł y t k ą b e n z y n ę lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . W celu o d d z i e l e n i a ś l a d ó w zanieczyszczeń oleistych k r y s z t a ł y r o z k ł a d a się n a p o r o w a t e j p ł y t c e p o r c e l a n o w e j ; s u r o w y k w a s p r o p y l o m a l o n o w y t o p i się w t e m p . 9 5 — 9 6 ° C . Przesącz i r o z t w o r y od p r z e m y w a n i a w y l e w a się n a d u ż e s z k ł a z e g a r o w e j a k p o p r z e d n i o i p o j e d n y m d n i u o d s ą c z a w y d z i e l o n e kryształy. C z y n n o ś ć t ę p o w t a r z a się, a ż k r y s z t a ł y p r z e s t a n ą się t w o r z y ć . Wszystkie o t r z y m a n e frakcje krystaliczne p r z e k r y s t a l i z o w u j e się z g o r ą c e g o b e n z e n u . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u p r o p y l o m a l o n o w e g o o tt. 9 6 ° C w y n o s i 110 g ( 6 9 % ) . U w a g a . (1) I n n y s p o s ó b w y o d r ę b n i e n i a p r o d u k t u p e l e g a n a umieszczeniu p o z o s t a łości w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b żelem k r z e m i o n k o w y m i o d s ą c z a n i u k o l e j n y c h r z u t ó w k r y s z t a ł ó w , w m i a r ę j a k się wydzielają. F r a k c j e te p r z e m y w a się b e n z y n ą lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , w y k ł a d a n a p o r o w a t ą p o r c e l a n ę i prze krystalizowuje. Syntezy pokrewne. K w a s butylomalonowy. K w a s ten m o ż n a otrzymać w sposób po d o b n y z b u t y l o m a l o n i a n u dietylu (p. 111,132); P o krystalizacji z b e n z e n u k w a s t o p i się w t e m p . 102°C.
K w a s jec-butylomalonowy. K w a s o t r z y m u j e się analogicznie z y e c - b u t y l o m a l o n i a n u dietylu (p. 111,169); p o krystalizacji z b e n z e n u k w a s topi się w t e m p . 7 6 ° C . IIL134. K W A S 1 , 2 , 3 - P R O P A N O T R I K A R B O K S Y L O W Y (kwas
C H 0 GCH = CH.C0 C H 2
5
2
2
2
+ CH (C0 C H )
5
2
2
2
5
2
trikarbaMlowy)
-£łłis°*
CH -C0 H 2
C H 0 CCH.CH C0 C H 2
5
2
r
2
2
i CH(C0 C H ) 2
2
5
5
2
^
H
CH-CO,H c
2
- °a ĆH -C0 H 2
3
1,1,2,3-Propanotetrakarboksylan tetraetylu. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę ' z w r o t n ą , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z , p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r etylami sodu z 18,4 g (0,8 mol) czystego sodu i 200 g (253 m l ) c a ł k o w i c i e b e z w o d n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o (p. 11,1,9). K o l b ę c h ł o d z i się i d o d a j e p r z e z c h ł o d n i c ę 160 g (151 m l , 1 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o m a ł o n i a n u dietylu, j e d n o c z e ś n i e mieszając. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a (na ł a ź n i w o d n e j ) i w k r a p l a 140 g (131,5 m l , 1 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o f u m a r a n u dietylu (p. 111,145) z t a k ą szybkością, a b y m i e s z a n i n a ł a g o d n i e w r z a ł a . P o d o d a n i u f u m a r a n u ogrzewa się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą d o w r z e n i a p r z e z 1 h, a n a s t ę p n i e oziębia się i d o d a j e 50 g (47,5 ml) lod. k w a s u o c t o w e g o . Większość a l k o h o l u o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j p o d nieco z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i w y l e w a p o z o s t a ł o ś ć d o w o d y d e s t y l o w a n e j , użytej w wystarczającej ilości, a b y r o z p u ś c i ć cały osad. W a r s t w ę estru oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 25 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. O d d z i e l o n y ester łączy się z r o z t w o r a m i w c z t e r o c h l o r k u w ę g l a i p r z e m y w a d w u k r o t n i e p o 25 m l w o d y . C z t e r o c h l o r e k węgla o d d e s t y l o w u j e się p o d n o r m a l n y m ciśnieniem sto sując k r ó t k ą k o l u m n ę ( z a w a r t a w r o z t w o r z e w o d a p r z e c h o d z i w r a z z r o z p u s z c z a l n i k i e m o r g a n i c z n y m ) i p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 1,1,2,3-Propanot e t r a k a r b o k s y l a n tetraetylu z b i e r a się w t e m p . 1 8 2 — 1 8 4 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m H g ) , w y dajność,250 g (93%). K w a s 1,2,3-propanotrikarboksylowy. M i e s z a n i n ę 228 g (204 m l , 0,685 m o l ) 1,1,2,3- p r o p a n o t e t r a k a r b o k s y l a n u tetraetylu i 240 m l r o z c . (1:1) k w a s u solnego umieszcza się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w ' m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i k o l u m n ę frakcjonującą p o ł ą c z o n ą z c h ł o d n i c ą Liebiga. N a k o ń c u c h ł o d n i c y u m o c o w u j e się odbieralnik z b o c z n ą r u r k ą i r u r k ę t ę łączy się z p ł u c z k ą n a p e ł n i o n ą w o d ą . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i o g r z e w a d o w r z e n i a , regulując i n t e n s y w n o ś ć o g r z e w a n i a w ten s p o s ó b , a b y a l k o h o l o d d e s t y l o w y w a ł z m i e s z a n i n y z a r a z p o u t w o r z e n i u się, l e c z aby nie zachodziło usuwanie potrzebnej d o hydrolizy wody. Wskazówek co do postępu r e a k c j i d o s t a r c z a szybkość, z jaką d w u t l e n e k węgla p r z e c h o d z i p r z e z p ł u c z k ę . G d y t e m p e r a t u r a u szczytu k o l u m n y zbliży się d o 100°C, należy u r e g u l o w a ć o g r z e w a n i e k o l b y w ten s p o s ó b , a b y tylko niewiele cieczy o d d e s t y l o w y w a ł o z m i e s z a n i n y . O g r z e w a ć należy tak d ł u g o , aż przestanie w y w i ą z y w a ć się d w u d e n e k węgla (ok. 12 h ) . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a łość r o z p u s z c z a się w wodzie i p o n o w n i e oddestylowuje się d o s u c b a celem usunięcia k w a s u solnego. P o z o s t a ł o ś ć w kolbie r o z p u s z c z a się w w o d z i e d e s t y l o w a n e j , p r z e p u s z c z a r o z t w ó r p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę w y p e ł n i o n ą węglem o d b a r w i a j ą c y m i p o n o w n i e o d p a r o wuje d o sucha p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u c h ą p o z o s t a ł o ś ć r o z c i e r a się n a p r o s z e k , m i e s z a g o d o k ł a d n i e z bezw. eterem ( m i e s z a n i n a p o w i n n a m i e ć w y g l ą d p a s t y ) , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością b e z w . eteru i suszy w suszar ce. O t r z y m a n y w ilości 118 g k w a s t r ó j k a r b a l l i l o w y topi się w t e m p . 1 6 0 — 1 6 1 ° C i jest p r a k t y c z n i e czysty (wyd. 91 % ) .
171,135. K W A S G L U T A R O W Y H-CHO + 2 C H ( C O C H ) 2
;
2
5
( C 2 H ; ) : N H 2
>
(C H 0 C) CH.CH .CH(C0 C H ) 2
5
2
2
2
2
2
s
2
[(H0 Q CH.CH -CH(C0 H) ]-^VH0 C.CH -CH -CH .C0 H 2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
1,1,3,3-Fropanotetrakarboksylaa tetraetylu. D o m i e s z a n i n y 320 g (302 m l , 2 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o m a l o n i a n u dietylu i 80 g (1 m o l ) 4 0 - p r o c . r o z t w o r u a l d e h y d u m r ó w k o w e g o (formaliny), znajdującej się w k o l b i e kulistej p o j . l i i oziębionej d o t e m p . 5 ° C (za p o m o c ą c h ł o d z e n i a z z e w n ą t r z l o d e m ) d o d a j e się 5 g (7 m l ) d i e t y l o a m i n y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z 15 h , a n a s t ę p n i e ogrze w a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 6 h. W a r s t w ę w o d n ą od dziela się, w a r s t w ę o r g a n i c z n ą suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 1 , 1 , 3 , 3 - P r o p a n o t e t r a k a r b o k s y l a n t e t r a e t y l u z b i e r a się j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 2 0 0 — 2 1 5 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 250 g ( 7 5 % ) . K w a s glutarowy. M i e s z a n i n ę 125 g (0,376 igol) o t r z y m a n e g o w s p o s ó b p o d a n y p o wyżej estru i 250 m l r o z c . (1:1) k w a s u s o l n e g o , umieszcza się w k o l b i e kulistej z d w o m a szyjami, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a się d o w r z e n i a t a k d ł u g o , a ż p o w s t a n i e h o m o g e n i c z n y r o z t w ó r (6—8 h). Z a w a r t o ś ć k o l b y o d p a r o w u j e się d o s u c h a , o g r z e w a j ą c n a ł a ź n i p a r o w e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) i d e styluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 8 5 — 1 9 5 ° C / /13,3 h P a (10 m m H g ) . D e s t y l a t p o oziębieniu krystalizuje. P r o d u k t zwilża się m a ł ą ilością w o d y ( a b y przekształcić o b e c n y w niewielkich ilościach b e z w o d n i k g l u t a r o w y w k w a s g l u t a r o w y ) , o g r z e w a ł a g o d n i e i suszy w t e m p . 3 0 ° C . P o krystalizacji z b e n z e n u o t r z y m u j e się 4 0 g p r a k t y c z n i e c z y s t e g o k w a s u g l u t a r o w e g o o //. 9 6 — 9 7 ° C ( 8 1 % ) . HI,136. K W A S CH -CO.CH + 3
3
2,2-DIMETYLOBURSZTYNOWY CH.tCNł-CO.C.Hs^^^HjJ.C^C-COjCjHs^y CN
(CH ) C.C(CN).C0 C H ^-». (CH ) OCH(C0 H) ^ % 3
2
CN
2
2
5
3
2
5
CO H a
2
(CH ) C-CH .C0 H 3
2
2
ćo H 2
2
-
Reakcje należy przeprowadzać pod sprawnie działającym wyciągiem. D o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , w p r o w a d z a się 50 g (63 m l , 0,86 m o l ) czystego, bezw. a c e t o n u , 50 g (47 m l , 0,44 m o l ) c y j a n o o c t a n u etylu (p. 111,171) i 0,5 g p i p e r y d y n y . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 60 h, a n a s t ę p n i e o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 2 h. Z i m n ą m i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą z a d a j e się 100 m l eteru, r o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się r o z c . k w a s e m s o l n y m , n a s t ę p n i e w o d ą i suszy bezw. s i a r c z a n e m s o d u l u b m a g n e z u . Destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i zbiera i z o p r o p y l i d e n o c y j a n o o c t a n etylu (2-cyjano-3,3-dimetyIoakrylan etylu) w t e m p . 1 1 4 — 1 1 6 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) (1). W y d a j n o ś ć 39 g ( 5 8 % ) . R o z p u s z c z a się 20 g (0,13 m o l ) c y j a n o e s t r u w 100 m l a l k o h o l u e t y l o w e g o i d o d a j e r o z t w ó r 19,2 g (0,295 m o l ) czystego c y j a n k u p o t a s u w 4 0 m l w o d y . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 48 h, p o c z y m o d d e s t y l o w u j e się a l k o h o l z ł a ź n i w o d n e j . D o p o z o s t a łości d o d a j e się d u ż y n a d m i a r stęż. k w a s u solnego i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 3 h. Ostrożnie! w y d z i e l a się c y j a n o w o d ó r . M i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą r o z c i e ń c z a się w o d ą , r o z t w ó r nasyca s i a r c z a n e m a m o n u i e k s t r a h u j e c z t e r e m a p o r c j a m i p o 75 m l eteru. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u l u b m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter. P o z o s t a ł y k w a s p r z e k r y s t a l i z o w u j e się z dużej ilości stęż. k w a s u solnego i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć c z y s t e g o k w a s u 2 , 2 - d i m e t y l o b u r s z t y n o w e g o o //. 1 4 1 — 1 4 2 ° C w y n o s i 12 g ( 6 3 % ) . U w a g a . (1) W y ż s z e k e t o n y ( r ó w n i e ż alicykliczne) m o ż n a k o n d e n s o w a ć z c y j a n o o c t a n e m etylu w n a s t ę p u j ą c y c h w a r u n k a c h . W a p a r a t u r z e z a o p a t r z o n e ] w a u t o m a t y c z n y
s e p a r a t o r w o d y (rys. 111,2) m i e s z a się 0,50 m o l c y j a n o o c t a n u etylu, 0,55—0,70 m o l k e t o n u , 0,02 m o l p i p e r y d y n y , 50 m l bezw. benzenu i o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą w ciągu 12—24 h. P i p e r y d y n ę m o ż n a zastąpić k a t a l i z a t o r e m s k ł a d a j ą c y m się z 7,7 g (0,1 m o l ) o c t a n u a m o n u i 24 g (0,4 m o l ) lod. k w a s u octowego. Z i m n ą mie s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 25 m l 10-proc. r o z t w o r u c h l o r k u s o d o w e g o i u s u w a b e n z e n p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, ogrzewając na łaźni w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć przenosi się d o butelki p o j . 1 1, zawierającej r o z t w ó r 65 g w o d o r o s i a r c z y n u sodu w 250 m l w o d y i wstrząsa m e c h a n i c z n i e w ciągu 2—6 h. M ę t n y r o z t w ó r , k t ó r y z a w i e r a związek addycyjny z w o d o r o s i a r c z y n e m s o d u , rozcieńcza się 400 m l w o d y i e k s t r a h u j e c y j a n o o c t a n etylu t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l benzenu. R o z t w ó r w o d n y oziębia się w lodzie i d o d a j e k r o p l a m i , mieszając m e c h a n i c z n i e , oziębiony l o d e m r o z t w ó r 28 g w o d o r o t l e n k u sodu w 110 m l w o d y . W y d z i e l o n y nienasycony ester e k s t r a h u j e się n a t y c h m i a s t c z t e r e m a p o r c j a m i p o 25 ml b e n z e n u , ekstrakty p r z e m y w a 50 m l 1-proc. k w a s u solnego i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . R o z t w ó r sączy się i destyluje p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą. Benzen m o ż n a r ó w n i e ż u s u n ą ć p r z e z destylację p o d ciśnieniem z w y k ł y m , aż t e m p e r a t u r a wzrośnie d o 9 0 ° C . W ten s p o s ó b k e t o n dietylowy daje 2-cyjano-3,3-dietyloakrylan etylu o tw. 1 2 3 — 1 2 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) l u b 9 6 — 9 7 ° C / / 4 , 0 h P a (3 m m H g ) ; keton d i p r o p y l o w y t w o r z y 2-cyjano-3,3-dipropyloakrylan etylu 0 tw. 1 3 6 — 1 3 7 ° C / 1 4 , 7 h P a (11 m m H g ) l u b 1 1 6 — 1 1 7 ° C / 5 , 3 h P a (4 m m H g ) . W y d a j ność w y n o s i 6 0 — 7 0 % . P r z e z k o n d e n s a c j ę n i e n a s y c o n e g o c y j a n o e s t r u z c y j a n k i e m potasu w r o z t w o r z e alko h o l o w y m , a n a s t ę p n i e reakcję z k w a s e m s o l n y m m o ż n a o t r z y m a ć o d p o w i e d n i o p o d stawione pochodne kwasu bursztynowego. 111,137. K W A S 2 - P R O P Y L O G L U T A R O W Y C H - C H . C H - C H ( C 0 C H ) , + C H = CH-CN 3
2
2
2
2
s
-
2
H
O©
CH -CH -CH -C(C0 C H ) ^-»-CH3-CH -CH .CH-C0 H1 I CH .CH .CN CH -CH -C0 H 3
2
2
2
2
2
5
2
2
2
2
2
2
2
2
D o m i e s z a n i n y 30,2 g (0,15 m o l ) p r o p y l o m a l o n i a n u dwuetylu (p. m , 1 3 2 ) i 4 g 30-proc. m e t a n o l o w e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u , rozpuszczonej w 100 g a l k o h o l u tert-bu tyłowego d o d a j e się, jednocześnie mieszając, 8 g (10 m l , 0,15 m o l ) przedestylo w a n e g o a k r y l o n i t r y l u (p. 111,165, u w a g a ( 1 ) ) . P o d c z a s d o d a w a n i a u t r z y m u j e się miesza n i n ę reakcyjną w t e m p . 3 0 — 3 5 ° C . P o w p r o w a d z e n i u akrylonitrylu m i e s z a się jeszcze p r z e z 3 h , a n a s t ę p n i e zobojętnia się r o z t w ó r 2 M k w a s e m solnym, r o z c i e ń c z a w o d ą 1 ekstrahuje eterem. R o z t w ó r e t e r o w y suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter. P o z o s t a ł o ś ć ( 2 - c y j a n o e t y l o p r o p y l o m a l o n i a n dietylu w ilości l i g ) k r z e p n i e p o ozię bieniu w lodzie i t o p i się w t e m p . 3 1 — 3 2 ° C p o w y k r y s t a l i z o w a n i u z o z i ę b i o n e g o l o d e m a l k o h o l u . E s t e r (10 g) ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną z 40 m l 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o przez 8 h i o d p a r o w u j e r o z t w ó r p r a w i e d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. D o pozostałości d o d a j e się w o d y w ilości wystarczającej d o r o z p u s z czenia b r o m k u a m o n u , ekstrahuje k i l k a k r o t n i e eterem, suszy r o z t w ó r e t e r o w y i od destylowuje rozpuszczalnik. P o z o s t a ł y olej (4,5 g, 6 6 % ) w k r ó t c e zestala się. P o krystali zacji z w o d y o t r z y m u j e się czysty k w a s 2 - p r o p y l o g l u t a r o w y o tt. 7 0 ° C .
N. POCHODNE KWASÓW KARBOKSYLOWYCH 1. 2. 3. 4.
H a l o g e n k i a c y l o w e (p. JIL138). B e z w o d n i k i k w a s o w e (p. 111,139 d o n i , E s t r y (p. U L 1 4 2 d o m , 1 5 5 ) . A m i d y k w a s o w e (p. 111,156 d o 111,159).
141).
N , l . H a l o g e n k i a c y l o w e . K w a s y k a r b o k s y l o w e p r z e p r o w a d z a się zazwyczaj w o d p o w i e d n i e c h l o r k i a c y l o w e ogrzewając je z t r ó j c h l o r k i e m fosforu, pięciochlorkiem fosforu l u b c h l o r k i e m tionylu 3 R - C 0 H + PC1 -> 3R C O C j + H P 0 2
3
3
3
R C 0 H + P C 1 - R-COC1 + HCl + P O C l 2
S
R - C O a H + SOCU — R - C O C 1 + HCi + S 0
3
2
I n n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a c h l o r k ó w k w a s o w y c h o w y s o k i m s t o p n i u czystości (stoso w a n a d o o t r z y m y w a n i a h a n d l o w y c h o d c z y n n i k ó w ) polega n a o g r z e w a n i u bezw. soli s o d o w e j k w a s u z t l e n o c h l o r k i e m fosforu 2R-CO Na + P0C1 a
3
2R-COC1 -1- NaCl + N a P 0
3
Z a s t o s o w a n i e p i ę c i o c h l o r k u fosforu z o s t a ł o zilustrowane o t r z y m y w a n i e m c h l o r k u a r o m a t y c z n e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o (p. IV,0,1); ogólnie j e d n a k b i o r ą c chlorek tionylu jest najlepszym o d c z y n n i k i e m u ż y w a n y m d o o t r z y m y w a n i a c h l o r k ó w alifatycznych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h . W y n i k a to z t e g o , że zazwyczaj c h l o r k i k w a s o w e m a j ą inną t e m p e r a t u r ę w r z e n i a n i ż c h l o r e k tionylu i d l a t e g o m o ż n a j e ł a t w o oddzielić n a d r o d z e destylacji f r a k c j o n o w a n e j o d n a d m i a r u t e g o o d c z y n n i k a . Jeśli j e d n a k tak n i e jest, jeśli c h l o r e k a c y l o w y m a zbliżoną t e m p e r a t u r ę w r z e n i a d o t e m p e r a t u r y w r z e n i a c h l o r k u tio nylu, n a d m i a r t e g o o d c z y n n i k a m o ż n a r o z ł o ż y ć d o d a j ą c czysty k w a s m r ó w k o w y H C 0 H + S O C 1 - * C O -1- S 0 2
IIL138.
2
2
+ 2HC1
C H L O R E K B U T Y R Y L U (chlorek
butanoilu)
C H ( C H ) C O H + SOCU -* C H ( C H ) - C O C l -1- S 0 3
2
2
a
3
2
2
2
+ HCi
K o l b ę z d w i e m a szyjami p o j . 100 m l z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę z w r o t ną, której w y l o t łączy się z u r z ą d z e n i e m d o a b s o r p c j i g a z u (rys. 1,50). W k o l b i e u m i e s z c z a się 36 g (21,5 m l , 0,3 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu, a w e w k r a placzu 22 g (23 m l , 0,25 m o l ) k w a s u m a s ł o w e g o . K o l b ę o g r z e w a się ł a g o d n i e n a ł a ź n i w o d n e j i w ciągu 3 0 — 4 0 m i n dodaje się z w k r a p l a c z a k w a s m a s ł o w y (1). P o w k r o p l e niu całości k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z n a s t ę p n e 30 m i n . M o n t u j e się z e s t a w d o destylacji i z b i e r a s u r o w y c h l o r e k k w a s o w y w r z ą c y w zakresie t e m p e r a t u r 7 0 — 1 1 0 ° C . S u r o w y p r o d u k t destyluje się z k o l b y z a o p a t r z o n e j w k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. Z b i e r a się czysty c h l o r e k b u t y r y l u o tw. 100—101 ° C . W y d a j n o ś ć 23 g ( 8 6 % ) . U w a g a . (1) O d c i n e k łączący k o l b ę z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą należy otoczyć watą, t a k a b y w y k r a p l a j ą c a się n a zewnętrznej p o w i e r z c h n i c h ł o d n i c y w o d a n i e d o s t a ł a się d o m i e szaniny r e a k c y j n e j . S y n t e z y p o k r e w n e . C h l o r e k h e k s a n o i l u . W kolbie u m i e s z c z a się 58 g (62 m l , 0,5 m o l ) k w a s u h e k s a n o w e g o , a n a s t ę p n i e k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j i w k r a p l a w ciągu 4 5 m i n 72 g (43 m l , 0,6 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu. K o l b ę należy wstrzą s a ć o d czasu d o czasu, a b y z a p e w n i ć d o b r e m i e s z a n i e . P o 30 m i n o g r z e w a n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą c h l o r e k h e k s a n o i l u w y o d r ę b n i a się p r z e z destylację, tw. 1 5 0 — 1 5 5 ° C . W y d a j n o ś ć 56 g ( 8 3 % ) . C h l o r e k w a l e r y l u (chlorek pentanoilu). D o reakcji bierze się 51 g (0,5 m o l ) k w a s u w a l e r i a n o w e g o i 7 2 g (0,6 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu. P o s t ę p u j e się t a k j a k p r z y o t r z y m y w a n i u c h l o r k u h e k s a n o i l u . W y d a j n o ś ć c h l o r k u walerylu 42 g ( 7 0 % ) , tw. 124—127°C. C h l o r e k i z o b u t y r y l u (chlorek 2-metylopropanoilu). D o reakcji bierze się 140 g (1,6 m o l ) k w a s u i z o m a s ł o w e g o i 236 g (2 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu. P o stępuje się t a k j a k p r z y o t r z y m y w a n i u c h l o r k u h e k s a n o i l u . W y d a j n o ś ć c h l o r k u izo-
111,139. Bezwodnik
octowy
425
b u t y r y l u d e s t y l o w a n e g o p r z e z k o l u m n ę V i g r e u x (dług. 36 c m ) w y n o s i 121 g ( 7 1 % ) , tw. 90—93 ° C . C h l o r e k i z o w a l e r y l u (chlorek 3-metylobutanoilu). D o reakcji bierze się 34 g (0,4 m o l ) k w a s u i z o w a l e r i a n o w e g o i 47 g (0,5 m o l ) c h l o r k u tionylu. Postępuje się tak j a k przy o t r z y m y w a n i u c h l o r k u h e k s a n o i l u ; w y d a j n o ś ć c h l o r k u izowalerylu d e s t y l o w a n e g o p r z e z k o l u m n ę V i g r e u x w y n o s i 36 g ( 7 6 % ) , tw. 1 1 4 — 1 1 5 ° C . C h l o r e k c y k l o h e k s a n o k a r b o n y l u . D o reakcji b i e r z e się 91 g (0,7 m o l ) k w a s u c y k l o h e k s a n o k a r b o k s y l o w e g o i 166 g (1,4 m o l ) c h l o r k u tionylu. Postępuje się t a k j a k p r z y o t r z y m y w a n i u c h l o r k u heksanoilu p r z e d ł u ż a j ą c o g r z e w a n i e d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą d o 2 h. P r o d u k t destyluje się p r z e z k o l u m n ę V i g r e u x ; tw. 7 6 — 7 8 ° C / 1 6 , 0 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 100 g ( 7 8 % ) . N,2. Bezwodniki kwasowe. Bezwodniki kwasów karboksylowych można otrzymywać jedną z następujących metod. a.
W reakcji c h l o r k u k w a s o w e g o z o d p o w i e d n i ą solą s o d o w ą
R-COC1 + R - C O i N a - f R C O - O - C O - R + NaCl A n a l o g i c z n y w y n i k uzyskuje się działając t l e n o c h l o r k i e m fosforu n a użytą w n a d m i a r z e sól s o d o w ą k w a s u ; p r o d u k t e m p o ś r e d n i m jest c h l o r e k k w a s o w y 4 R - C O N a + POCU -» R - C O O - C O R -+- 3NaCi + N a P 0 a
3
Z n a k o m i t y m w a r i a n t e m tej m e t o d y jest r e a k c j a c h l o r k u a c y l o w e g o z k w a s e m k a r b o k s y l o w y m w r o z t w o r z e b e n z e n o w y m w obecności p i r y d y n y RCOCl + RCOjH + C H N 3
;
R C O - O C O R + {C H NH}CI 3
S
O b e c n o ś ć p i r y d y n y p o w o d u j e u s u w a n i e wydzielającego się w t r a k c i e reakcji c h l o r o w o d o r u w p o s t a c i c h l o r o w o d o r k u p i r y d y n i o w e g o . W p r z e c i w n y m razie m ó g ł b y się u s t a l a ć następujący s t a n r ó w n o w a g i R C O - O C O R + HCl ^ R - C O j H + R C O C l co o b n i ż a ł o b y w y d a j n o ś ć t w o r z ą c e g o się b e z w o d n i k a . D o b i e r a j ą c o d p o w i e d n i o s u b s t r a t y m o ż n a r ó w n i e ż ł a t w o z a p o m o c ą tej ogólnej m e t o d y otrzymywać mieszane bezwodniki tj. R ^ C O - O - C O - R . 2
b. W reakcji k e t e n u (p. 1,17,3) z k w a s a m i k a r b o ksyl o w y m i . W reakcji tej p o w s t a j e początkowo mieszany bezwodnik R C O j H + C H = C = 0 -* R C O - O C O 2
CH
3
P o d c z a s p o w o l n e j destylacji m i e s z a n e g o b e z w o d n i k a w obecności d r u g i e g o m o l a k w a s u karboksylowego powstaje symetryczny bezwodnik i kwas octowy R C O O . C O C H 3 + R C 0 H -+ R - C O - O - C O R + C H 2
a
C0 H 2
c. Cykliczne b e z w o d n i k i k w a s ó w d i k a r b oksyl o w y c h (typu b u r s z t y n o w e g o l u b glutar o w e g o ) m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć p r z e z o d w o d n i e n i e k w a s u w reakcji z n a d m i a r e m bez w o d n i k a o c t o w e g o , n p . o t r z y m y w a n i e b e z w o d n i k a b u r s z t y n o w e g o , p . 111,141; r ó w n i e ż synteza b e z w o d n i k a 3-nitroftalowego, p . I V , 1 7 6 . 1X1,139. B E Z W O D N I K O C T O W Y C H • COCI + C H • CO ©Na© -+ ( C H • C O ) 0 + NaCl 3
3
a
3
2
W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z umieszcza się 25 g (0,3 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o bezw. o c t a n u s o d u (p. H,2J6), a d o w k r a p l a c z a n a l e w a się 20 g (18 m l , 0,25 m o l ) c h l o r k u acetylu. K o l b ę oziębia się w łaźni z l o d e m i w o d ą i p o
k r o p l i d o d a j e się ok. p o ł o w ę chlorku acetylu. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się d o k ł a d n i e p r z e z o s t r o ż n e w s t r z ą s a n i e i u d e r z a n i e k o l b y dłonią. N a s t ę p n i e dodaje się p o k r o p l i p o z o s t a ł ą ilość c h l o r k u acetylu, u w a ż a j ą c a b y wydzielające się c i e p ł o reakcji n i e d o p r o w a d z i ł o m i e s z a n i n y d o w r z e n i a . M o n t u j e się zestaw d o destylacji i p r z e p r o w a d z a desty lację ogrzewając k o l b ę świecącym p ł o m i e n i e m p a l n i k a B u n s e n a , k t ó r y u t r z y m u j e się w ciągłym r u c h u w o k ó ł d n a kolby, a b y z a p e w n i ć r ó w n o m i e r n e o g r z e w a n i e i zmniejszyć niebezpieczeństwo pęknięcia kolby. O g r z e w a n i e p r o w a d z i się d o p ó k i destyluje ciecz. D o destylatu d o d a j e się ok. 2—3 g d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e g o bezw. octanu sodu w celu p r z e p r o w a d z e n i a n i e p r z e r e a g o w a n e g o c h l o r k u acetylu w b e z w o d n i k octowy. P o n o w n i e p r z e p r o w a d z a się p o w o l n ą destylację zbierając b e z w o d n i k o c t o w y wrzący w zakresie 1 3 5 — 1 4 0 * 0 . W y d a j n o ś ć 20 g ( 7 7 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . B e z w o d n i k h e p t a n o w y (bezwodnik enantowy) (1). W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o i t e r m o m e t r u m i e s z c z a się 15,8 g (16,1 m l , 0,2 m o l ) bezw. p i r y d y n y (p. 11,1,29) i 25 m l bezw. benzenu. N a s t ę p n i e , mieszając d o d a j e się s z y b k o 14,8 g (15,5 ml) chlorku h e p t a noilu (2); t e m p e r a t u r a nieco w z r a s t a i w y d z i e l a się k o m p l e k s p i r y d y n i o w y . Z kolei, ciągle mieszając, d o d a j e się w ciągu 5 m i n 13,0 g (14,1 ml) k w a s u h e p t a n o w e g o ; t e m p e r a t u r a w z r a s t a d o 6 0 — 6 5 ° C i t w o r z y się c h l o r o w o d o r e k p i r y d y n y . M i e s z a n i e k o n t y n u u j e się jeszcze p r z e z 10 m i n i o d s ą c z a h i g r o s k o p i j n y c h l o r o w o d o r e k p i r y d y n y możli w i e j a k najszybciej n a o z i ę b i o n y m lejku B u c h n e r a ł u b lejku ze szklaną pfytką p o r o w a t ą , p o c z y m p r z e m y w a się g o d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l bezw. b e n z e n u . Benzen oddesty l o w u j e się z przesączu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. B e z w o d n i k e n a n t o w y zbiera się w t e m p . 1 7 0 — 1 7 3 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 20 g ( 8 3 % ) . U w a g i . (1) Jest t o p r z y k ł a d m e t o d y z użyciem c h l o r k u k w a s o w e g o , p i r y d y n y i k w a s u o m ó w i o n e j w części t e o r e t y c z n e j . (2) C h l o r e k h e p t a n o i l u o t r z y m u j e się w r e a k c j i c h l o r k u tionylu z k w a s e m , p o s t ę pując analogicznie j a k w p r z y p a d k u c h l o r k u b u t y r y l u (p. 111,138); tw. 173—175°C. 111,140. B E Z W O D N I K H E K S A N O W Y 2 C H . ( C H ) - C 0 H + C H = C = 0 -> [ C H - ( C H ) - C O ] 0 + 3
2
4
1
2
3
2
4
3
CH C0 H 3
2
P r z e z b u t l ę D r e c h s e l a p o j . 250 m l , w k t ó r e j u m i e s z c z o n o 116 g (126 m l , 1 m o l ) osuszonego k w a s u h e k s a n o w e g o , c h ł o d z o n ą w lodzie, p r z e p u s z c z a się 21—23 g k e t e n u (p. 1,17,3) (1). M i e s z a n i n ę reakcyjną destyluje się p r z e z b a r d z o s p r a w n ą k o l u m n ę frak cjonującą ( n p . d o b r z e izolowaną k o l u m n ę W i d m e r a , p . 1 , 2 6 ) (2) ogrzewając ją n a ł a ź n i olejowej. W t e n s p o s ó b p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, u s u w a się n i s k o wrzącą frakcję zawierającą a c e t o n , keten, k w a s o c t o w y i n i e c o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . T e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się w ciągu 1 h d o 2 2 0 ° C i t e m p e r a t u r ę tę u t r z y m u j e się przez dalsze 3 h o d chwili r o z p o c z ę c i a destylacji. T a k i czas jest p o t r z e b n y , a b y u p e w n i ć się, że m i e s z a n y b e z w o d n i k p r z e s z e d ł c a ł k o w i c i e w b e z w o d n i k h e k s a n o w y i że c a ł k o w i c i e został u s u nięty. P r z e r y w a się destylację, z a w a r t o ś ć k o l b y n i e c o oziębia i p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O d r z u c a się n i s k o wrzącą frakcję (20 g) i z b i e r a się b e z w o d n i k h e k s a n o w y o tw. 1 1 8 — 1 2 1 ° C / 8 , 0 h P a (6 m m H g ) l u b 1 0 9 — 1 1 2 ^ / 4 , 0 h P a (3 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 90 g ( 8 4 % ) . U w a g i . (1) U ż y c i e ketenu w n a d m i a r z e p o n a d ilość obliczoną n i e w p ł y w a n a zwię kszenie w y d a j n o ś c i ; t w o r z y się n a t o m i a s t więcej b e z w o d n i k a o c t o w e g o , k t ó r y znajduje się we frakcji o niskiej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a . (2) N a j l e p s z e w y n i k i u z y s k u j e się, używając k o l u m n y frakcjonującej z p ł a s z c z e m o g r z e w a n y m elektrycznie, ale w p r z y p a d k u b e z w o d n i k a h e k s a n o w e g o n i e m a t o istotne g o z n a c z e n i a . N a t o m i a s t p r z y o t r z y m y w a n i u b e z w o d n i k a p r o p i o n o w e g o lub m a s ł o w e g o , należy użyć b a r d z o s p r a w n e j k o l u m n y destylacyjnej w celu o t r z y m a n i a z a d o w a l a j ą c e j wydajności.
HL141.
BEZWODNIK
BURSZTYNOWY O
CH -C0 H 2
CH .C
2
3
+ (CH «CO) 0 3
O + CH -C0 H
2
3
CH .C0 H 2
2
CH -C
2
2
O
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , u m i e s z c z a się 59 g (0,5 m o l ) k w a s u b u r s z t y n o w e g o i 102 g (94,5 m l , 1 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o ł a g o d n e g o w r z e n i a , w s t r z ą s a j ą c co p e w i e n czas a ż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u ( o k . 1 h). O g r z e w a n i e p r o w a d z i się jeszcze p r z e z n a s t ę p n ą g o d z i n ę , a b y m i e ć p e w n o ś ć , że r e a k c j a p r z e b i e g ł a całkowicie, Ł a ź n i ę w o d n ą u s u w a się s p o d k o l b y i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę d o o s t y g n i ę c i a ( o b s e r w u j e się t w o r z e n i e k r y s z t a ł ó w ) , a n a s t ę p n i e c h ł o d z i się ją w lodzie. B e z w o d n i k b u r s z t y n o w y odsącza się n a lejku B u c h n e r a l u b lejku z p o r o w a t ą płytką, p r z e m y w a się d w i e m a 4 0 m l p o r c j a m i eteru i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć 45 g ( 9 0 % ) , tt. 119—120°C. N , 3 . E s t r y . a. Metody bezpośredniej estry fikaćjl Reakcja między kwasem i alko h o l e m jest p r o c e s e m o d w r a c a l n y m p r z e b i e g a j ą c y m b a r d z o p o w o l i z
R^CHa-COaH + R OH ^ R
1
CH
2
C0 R* + 2
H 0 2
S t a n r ó w n o w a g i z o s t a j e osiągnięty d o p i e r o p o k i l k u d n i o w y m ogrzewaniu w t e m p e r a t u r z e w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą . Jeśli j e d n a k d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o d a się o k . 3 % (wag., licząc n a a l k o h o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o l u b suchego c h l o r o w o d o r u , t e n s a m s t a n r ó w n o w a g i osiąga się j u ż p o p a r u g o d z i n a c h . P r z y z a s t o s o w a n i u r ó w n o m o l o w y c h ilości k w a s u i a l k o h o l u w y d a j n o ś ć estru w y n o s i j e d y n i e o k . d w ó c h t r z e c i c h w y d a j n o ś c i t e o r e t y c z n e j . Z g o d n i e z p r a w e m d z i a ł a n i a m a s stosując n a d m i a r j e d n e g o z reagentów m o ż n a przesunąć r ó w n o w a g ę reakcji w kierunku powstawania większych ilości estru. W y g o d n i e b y ł o b y s t o s o w a ć n a d m i a r k w a s u , lecz g d y k w a s jest drogi, m o ż n a stosować jak zazwyczaj, duży n a d m i a r alkoholu. Postępując według podanej wyżej m e t o d y , n a ogół o t r z y m u j e się z d o b r ą w y d a j n o ś c i ą estry a l k o h o l i p i e r w s z o r z ę d o w y c h i z niezłą w y d a j n o ś c i ą estry a l k o h o l i d r u g o r z ę d o w y c h . P r z y użyciu a l k o h o l i t r z e c i o r z ę d o w y c h w y n i k i r e a k c j i są m a ł o z a d o w a l a j ą c e . W p r z y p a d k u estryfikacji a l k o h o l i alicyklicznych najlepsze w y n i k i u z y s k u j e się n a s y cając alkohol chlorowodorem, a następnie dodając do uzyskanego roztworu nadmiar kwasu karboksylowego (metoda Fischera-Speiera); zastosowanie w tym przypadku k w a s u s i a r k o w e g o j a k o k a t a l i z a t o r a p r o w a d z i d o m o c n o z a n i e c z y s z c z o n e g o estru. P r z y k ł a d a m i t a k p r z e p r o w a d z o n e j estryfikacji są syntezy p r o s t y c h e s t r ó w z e b r a n e w p . I I L 1 4 2 i 111,143. E s t r y k w a s u m r ó w k o w e g o o t r z y m u j e się najprościej b e z p o ś r e d n i o w r e a k c j i a l k o h o l u z n a d m i a r e m k w a s u m r ó w k o w e g o (p. 111,144). P o n i e w a ż k w a s m r ó w k o w y jest silnym k w a s e m , r e a k c j a ta n i e w y m a g a d o d a w a n i a k w a s u m i n e r a l n e g o j a k o k a t a l i z a t o r a r e a k c j i estryfikacji. N i e należy w k a ż d y m r a z i e d o d a w a ć k w a s u s i a r k o w e g o , g d y ż r o z k ł a d a o n k w a s m r ó w k o w y d o tlenku węgla. W k a t a l i z o w a n e j k w a s a m i reakcji estryfikacji za c h o d z i z a z w y c z a j r o z e r w a n i e w i ą z a n i a acyl—tlen. P r o c e s ten p o l e g a n a r o z e r w a n i u wią z a n i a p o m i ę d z y a t o m e m w ę g l a g r u p y k a r b o n y l o w e j a a t o m e m tlenu g r u p y h y d r o k s y lowej w z w i ą z k u p o ś r e d n i m (II), k t ó r y p o w s t a j e w w y n i k u n u k l e o fil o w e g o a t a k u cząsteczki a l k o h o l u n a p r o t o n o w a n ą g r u p ę k a r b o k s y l o w ą (I). Z n a n y c h jest szereg m o d y fikacji b e z p o ś r e d n i e j m e t o d y estryfikacji. D l a p r z y k ł a d u , często z p o w o d z e n i e m m o ż n a s t o s o w a ć m e t o d ę polegającą n a o g r z e w a n i u k w a s u o r g a n i c z n e g o , a l k o h o l u i k w a s u s i a r k o w e g o w t a k i m r o z p u s z c z a l n i k u j a k n p . b e n z e n . P o d o d a n i u w o d y o d d z i e l a się w a r s t w ę organiczną, p r z e m y w a się ją i suszy. P o d c z a s destylacji u s u w a się n a j p i e r w b e n z e n i a l k o h o l , a n a s t ę p n i e z b i e r a się f r a k c j ę o d p o w i a d a j ą c ą estrowi. M e t o d ę t ę z i l u s t r o w a n o n a p r z y k ł a d z i e o t r z y m y w a n i a w a l e r i a n i a n u p r o p y l u o r a z szeregu d i e s t r ó w
e t y l o w y c h k w a s ó w d i k a r b o k s y l o w y c h . Jest t o zresztą m e t o d a szczególnie w t y m p r z y p a d k u p r z y d a t n a (p. 111,145). O
^OH
R ' - C - O H + H© i
OH
R'-C-bH
> R I „
«
C
= 8H
(I) OH
,
H
OH
f L
- H ©
R*-C-OH^=±R'-C-OH H-O-R
2
H-O-R
-„?-H
,
'
+
H
-\ JT-
'
O-R
©
R'-C^ÓH^±R'-C
2
O-R (U)
@
R'-C = ©O H
H-O-H
V
+H©
2
=
OH
O-R
2
ot - R ^ C - O + H®
~
2
O-R
2
K a t a l i z o w a n a k w a s a m i r e a k c j a estryfikacji w benzenie l u b n a w e t lepiej w t o l u e n i e p r z e b i e g a z n a c z n i e ł a t w i e j , gdy powstającą w r e a k c j i w o d ę u s u w a się a z e o t r o p o w o . P o d c z a s p o w o l n e j destylacji m i e s z a n i n y reakcyjnej p o c z ą t k o w o w r z e a z e o t r o p t r ó j s k ł a d nikowy: alkohol—toluen—woda, a następnie przechodzi azeotrop dwuskładnikowy: t o l u e n — a l k o h o l . Destylując p o z o s t a ł o ś ć o t r z y m u j e się ester z d o b r ą wydajnością. I n n y s p o s ó b polega n a o g r z e w a n i u m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w zestawie z a w i e r a j ą c y m n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a . A p a r a t u r a t a k a u m o ż l i wia oddzielenie w o d y z a z e o t r o p u i z a w r a c a n i e w s p o s ó b ciągły fazy o r g a n i c z n e j d o k o l b y r e a k c y j n e j . P r z y k ł a d a m i są r e a k c j e o p i s a n e w p . 111,146 i 111,147. P u n k t 111,147 ilustruje sytuację g d y a l k o h o l lub k w a s k a r b o k s y l o w y jest w r a ż l i w y n a o b e c n o ś ć m o c n e g o k w a s u . K w a s m i n e r a l n y , s t o s o w a n y j a k o katalizator, jest w t y m p r z y p a d k u zastą p i o n y j o n o w y m i e n n ą żywicą k a t i o n o w ą (np. Z e r o l i t 2 2 5 / H ® ) — umożliwiającą otrzy m a n i e estru z d o b r ą wydajnością. O s t a t n i a m e t o d a o t r z y m y w a n i a estrów m e t y l o w y c h w bezpośredniej estryfikacji p o lega n a o g r z e w a n i u k w a s u z m e t a n o l e m i 2 , 2 - d i m e t o k s y p r o p a n e m oraz u ż y t y m j a k o k a t a l i z a t o r k w a s e m p - t o l u e n o s u l f o n o w y m (p. 111,148). W y t w a r z a j ą c a się w reakcji estry fikacji w o d a z u ż y w a się n a s t ę p n i e c a ł k o w i c i e w k a t a l i z o w a n y m k w a s e m r o z p a d z i e ketalu do acetonu i metanolu R C0 H + CH OH 2
R •C0 CH
3
CH -C(OCH ) -CH 3
3
2
2
3
3
+ H 0 2
+ H 0 -> C H j - C O - C H j + 2 C H O H 2
3
E s t r y m e t y l o w e m o ż n a również o t r z y m a ć , zwłaszcza w m a ł e j skali, w reakcji k w a s u z d i a z o m e t a n e m (ogólny przepis p o d a n o w p . II,2,/9) R C 0 H + CH N 2
2
2
RC0 CH 2
3
+ N
2
b. Otrzymywanie kwaśnych estrów kwasów dikarboksylowych. B e z p o ś r e d n i a estryfik a c j a k w a s u d i k a r b o k s y l o w e g o w n a d m i a r z e a l k o h o l u w obecności k w a s u j a k o kataliza t o r a p r o w a d z i do o t r z y m a n i a diestru. Z m i e n i a j ą c w a r u n k i reakcji, biorąc d o niej r ó w n o m o l o w e ilości k w a s u d i k a r b o k s y l o w e g o i a l k o h o l u m o ż n a o t r z y m a ć k w a ś n y ester (otrzy m y w a n i e w o d o r o a d y p i n i a n u etylu, p . 111,149) HO C-(CH ) a
2
Q
C0 H + R O H - * ^ H0 C(CH ) CO R + ;H 0 2
2
2
t t
2
2
K w a ś n e estry o t r z y m u j e się r ó w n i e ż w w y n i k u k o n t r o l o w a n e j , częściowej diestru z j e d n y m m o l e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u e
R 0 C ( C H ) C O R + K O H -» K 0 C ( C H ) - C Q R + H O R 2
2
a
2
2
2
n
2
hydrolizy
W p r z y p a d k u k w a s ó w 1,2-dikarboksylowych k w a ś n e estry o t r z y m u j e się ł a t w o ogrze w a j ą c o d p o w i e d n i , cykliczny b e z w o d n i k z r ó w n o m o l o w ą ilością a l k o h o l u O CH *C0 H
H CO i H C - C/
2
2
2
ROH
+
CH -C0 R
2
2
2
I! ó
W p . 111,197 o p i s a n o o t r z y m y w a n i e k w a ś n y c h ftalanów alkilowych i ich z a s t o s o w a n i e d o rozdziału r a c e m i c z n y c h alkoholi. K w a ś n e estry są związkami przejściowymi w y k o r z y s t y w a n y m i w wielu syntezach. D l a p r z y k ł a d u , o m ó w i l i ś m y j u ż (p. 111,131) z a s t o s o w a n i e ich w elektrolitycznej ( a n o d o wej) syntezie estrów k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h o d ł u g i m ł a ń c u c h u . P o n a d t o , w klasycznej reakcji z c h l o r k i e m tionylu m o ż n a je p r z e p r o w a d z i ć w c h l o r k i k w a s o w e m o n o e s t r ó w k w a s ó w d i k a r b oksyl o w y c h H0 C(CH ) 2
2
C 0 R + SOC] -+C]CO.(CH )„-C0 R + S 0
n
2
2
2
2
2
+ HCl
J e d n y m z p r z y k ł a d ó w z a s t o s o w a ń t e g o r o d z a j u z w i ą z k ó w jest r e d u k c j a z a p o m o c ą b o r o w o d o r k u aodu [11], w w y n i k u której o t r z y m u j e się o)-hydroksyestry; b o r o w o d o r e k sodu nie reaguje b o w i e m z grupą a l k o k s y k a r b o n y l o w ą (str. 297, p . III,D,1). c. Estryfikacja przy użyciu chlorków i bezwodników kwasowych. Chlorki kwasowe ulegają ł a t w o reakcji z a l k o h o l a m i pierwszo- i d r u g o r z ę d o w y m i . W reakcji z a l k o h o l a m i t r z e c i o r z ę d o w y m i należy d o d a ć d o m i e s z a n i n y reakcyjnej z a s a d ę ( n p . dimetyloanilinę) a b y z a p o b i e c t a k i m , k a t a l i z o w a n y m przez kwasy, r e a k c j o m u b o c z n y m j a k o d w o d n i e n i e alkoholu lub p o w s t a w a n i e chlorku alkilowego 2
1
R^COCl + R C H O H - R C 0 C H 2
2
R
2
2
l
+ R .C0 H 3
A l k o h o l e m o ż n a r ó w n i e ż a c y l o w a ć p r z y użyciu b e z w o d n i k ó w k w a s o w y c h w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r ó w k w a ś n y c h jak n p . k w a s u s i a r k o w e g o lub c h l o r k u cynku, a l b o k a t a l i z a t o rów zasadowych np. pirydyny 1
2
1
< R - C O ) 0 + R - C H O H -*• R • C 0 C H • R 3
2
2
2
+ R
a
1
C0 H 2
S y n t e z y te z i l u s t r o w a n o p r z y k ł a d a m i w p . 111,150 i m , 1 5 1 . C h l o r k i i b e z w o d n i k i k w a s o w e są szczególnie p r z y d a t n e p r z y o t r z y m y w a n i u estrów fenylowych, k t ó r y c h n i e m o ż n a o t r z y m a ć o m ó w i o n y m i p o w y ż e j m e t o d a m i bezpośredniej estryfikacji (np. synteza c y n a m o n i a n u fenylu o r a z p . IV,180 i VII,6,ó). S y n t e z a 2 - b r o m o p r o p i o n i a n u etylu (p. 111,152) o b e j m u j e w y t w o r z e n i e c h l o r k u acylow e g o , k t ó r y następnie ł a t w o ulega b r o m o w a n i u w pozycji a w obecności c z e r w o n e g o fosforu,, a n a s t ę p n i e reakcję c h l o r k u b r o m o a c y l o w e g o z a l k o h o l e m Ł
R -CHi-C0 H
-^^R^CHa-COCl-^.-
2
pinu 1
R • CHBr • COCI
R
1
CHBr • C 0 R
2
2
d. Alkoholiza nitryli. Estry m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m y w a ć ogrzewając nitryle z alko h o l a m i w obecności stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . R e a k c j a t a stanowi więc f r a g m e n t d w u e t a p o w e j syntezy estru z c h l o r k u alkilowego. P r z y k ł a d y p o d a n o w p . 111,153. W reakcji powstaje przejściowo imino-ester (I), k t ó r e g o zazwyczaj się nie izoluje 2
R ' - C = N | R OH
H
©
1
> R - C = 0 + NH,
R'-C«NH I L OR J 2
OR
2
2
(I) s z e r o k o s t o s o w a n a w syntezach z w i ą z k ó w wielofunkcyj M e t o d a alkoholizy nitryli jest n y c h ; p r o s t y m lecz b a r d z o w a ż n y m p r z y k ł a d e m jej z a s t o s o w a n i a jest o t r z y m y w a n i e
m a l o n i a n u dietylu (p. 111,154). W p i e r w s z y m e t a p i e syntezy o t r z y m u j e się c y j a n o o c t a n sodu ogrzewając c h l o r o o c t a n sodu z c y j a n k i e m p o t a s u , a n a s t ę p n i e s u r o w y p r o d u k t o g r z e w a się z a l k o h o l e m w o b e c n o ś c i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a s t o s o w a n i e m a l o n i a n u dietylu w syntezie organicznej o m ó w i o n o n a str. 4 1 6 , p . I I I , M , 6 . e. Ortoestry. O r t o e s t r y o w z o r z e o g ó l n y m R ^ C t O R f h są t r w a ł y m i p o c h o d n y m i h i p o t e t y c z n y c h o r t o k w a s ó w R - C ( O H ) . W a ż n y m p r z y k ł a d e m tej g r u p y z w i ą z k ó w są o r t o m r ó w c z a n y , k t ó r e o t r z y m u j e się ł a t w o w r e a k c j i o d p o w i e d n i e g o a l k o h o l a n u s o d u z c h l o r o f o r m e m (p. 111,155) 3
C H C I j + 3RC>e>Na© -> C H ( O R ) + 3NaCł 3
HI,142.
OCTAN BUTYLU
CH -C0 H + CH 3
2
3
(CH ) -CH OH 2
2
2
• CH C0 3
3
(CH ) 2
3
CH
S
W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l (lub 500 m l ) u m i e s z c z a się 37 g (45 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u b u t y l o w e g o i 60 g (60 ml, 1 m o l ) lod. k w a s u o c t o w e g o , a następnie d o d a j e się o s t r o ż n i e (z w y k a l i b r o w a n e j p i p e t y l u b m a ł e g o c y l i n d e r k a m i a r o w e g o ) d o k ł a d n i e 1 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę r e a k cyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a przez 3—6 h (1). P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o rozdzielacza, w k t ó r y m znajduje się 250 m l w o d y , w y t r z ą s a i o d d z i e l a g ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o estru. W a r s t w ę tę p r z e m y w a się k o l e j n o 100 ml w o d y , 25 m l nasyc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u i 50 m l w o d y , a n a s t ę p n i e suszy 5—6 g bezw. siarczanu s o d u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego na sączku k a r b o w a n y m ester destyluje się ogrze wając k o l b ę n a s i a t c e azbestowej l u b ł a ź n i p o w i e t r z n e j . Czysty o c t a n butylu w r z e w t e m p . 1 2 4 — 1 2 5 ° C . W y d a j n o ś ć 40 g ( 6 9 % ) . U w a g a . (1) A b y u z y s k a ć nieco wyższą w y d a j n o ś ć estru należy wziąć d o r e a k c j i więcej (90—120 g) k w a s u octowego o r a z o g r z e w a n i e p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e d ł u ż y ć d o 12—18 h. mm
Syntezy pokrewne. Octan p r o p y l u . D o reakcji b i e r z e się 40 g (50 m l , 0,67 m o l ) a l k o holu p r o p y l o w e g o , 160 g lod. kwasu o c t o w e g o , 2 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 12 h. S u r o w y ester p r z e m y w a się n a s y c . w o d n y m r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u a ż d o z a p r z e s t a n i a w y d z i e l a n i a się gazu ( C 0 ) , w y s y c a się solą. a n a s t ę p n i e oddzieloną w a r s t w ę estrową suszy n a d bezw. s i a r c z a n e m s o d u ; tw. 1 0 1 — 1 0 2 ° C , w y d a j n o ś ć 36 g ( 5 3 % ) . 2
Octan izopropylu. D o reakcji bierze się 40 g (51 m l , 0,67 m o l ) a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o , 160 g lod. k w a s u o c t o w e g o , 2 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 18 h. D a l e j p o s t ę p u j e się analogicz nie jak w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a o c t a n u p r o p y l u ; tw. 8 7 — 8 8 ° C , w y d a j n o ś ć 31 g (46%). Octan pentylu. D o r e a k c j i u ż y w a się 44 g (54 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u p e n t y l o w e g o , 120 g lod. kwasu o c t o w e g o , 2,5 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 20 h- Ester w y o d r ę b n i a się a n a l o g i c z n i e jak w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a o c t a n u b u t y l u ; tw. 1 4 6 — 1 4 8 ° C , w y d a j n o ś ć 50 g ( 7 7 % ) . Octan metylu. P r z y g o t o w u j e się s k ł a d n i k i : 48 g (61 m l , 1,5 m o l ) a b s o l u t n e g o m e t a n o l u , 270 g lod. k w a s u o c t o w e g o , 3 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i p o zmieszaniu o g r z e w a się do w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 5 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną p o d d a j e się destylacji z u ż y c i e m p r o s t e j k o l u m n y frakcjonującej (np. k o l u m n y H e m p l a w y p e ł n i o n e j 5 m m pierścieniami szklanymi lub porcelanowymi, albo kolumny Duftona). Surowy ester w r z e w t e m p e r a t u r z e 5 5 — 5 6 ° C (112 g ) ; p o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e m a m a s ę 209 gE s t e r p r z e m y w a się j e d n o r a z o w o małą ilością w o d y , w y s y c a solą, p r z e m y w a n a s y c . w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i p o n o w n i e w y s y c a solą. W a r s t w ę estrową s u s z y się bezw. s i a r c z a n e m sodu i p o d d a j e destylacji; tw. o c t a n u m e t y l u wynosi 5 5 — 5 6 ° C , wydajność 92 g (83%).
Octan etylu. D o reakcji b i e r z e się 58 g (73,5 m l , 1,25 m o l ) a b s o l u t n e g o e t a n o l u , 225 g lod. k w a s u octowego, 3 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a o g r z e w a n i e p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r o w a d z i się p r z e z 6—12 h. P r o d u k t w y o d r ę b n i a się t a k j a k o c t a n p r o p y l u ; tw. 76—77°C, w y d a j n o ś ć 32 g ( 2 9 % ) . P o d c z a s p r z e m y w a ń t r a c i się z n a c z n e ilości estru. A b y o t r z y m a ć lepszą w y d a j n o ś ć estru i z r e g e n e r o w a ć większość k w a s u o c t o w e g o m i e szaninę reakcyjną n a l e ż y p r z e d e s t y l o w a ć p r z e z s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą. D a l e j należy p o s t ę p o w a ć t a k j a k w p r z y p a d k u w y o d r ę b n i a n i a o c t a n u m e t y l u . M a ś l a n etylu. D o reakcji b i e r z e się 88 g (92 m l , 1 m o l ) k w a s u m a s ł o w e g o , 23 g (29 m l , 0,5 m o l ) etanolu, 9 g (5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a o g r z e w a n i e p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą p r o w a d z i się p r z e z 14 h. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się d o n a d m i a r u w o d y , oddziela w a r s t w ę estrową i p r z e m y w a się ją k o l e j n o k i l k a k r o t n i e w o d ą , n a s y c . r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu d o usunięcia k w a s u , w o d ą i suszy bezw. s i a r c z a n e m s o d u . P r o d u k t p o d d a j e się destylacji zbierając m a ś l a n etylu o tw. 119,5—120,5°C. W y d a j n o ś ć 4 0 g ( 6 9 % ) . W y d a j n o ś ć reakcji m o ż n a p o d n i e ś ć destylując m i e s z a n i n ę r e a k cyjną p r z e z s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą a ż d o chwili, g d y t e m p . destylującej cieczy osiągnie 125°C. T a k o t r z y m a n y s u r o w y ester oczyszcza się s p o s o b e m o p i s a n y m p r z y otrzymywaniu octanu metylu. Sebacynian dietylu. M i e s z a n i n ę zawierającą 101 g (0,5 m o l ) k w a s u s e b a c y n o w e g o , 196 g (248 m l , 4,25 mol) a b s o l u t n e g o a l k o h o l u etylowego i 20 m l stęż. k w a s u siarko w e g o o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 12 h. Z m i e s z a n i n y r e a k c y j nej o d d e s t y l o w u j e się ok. p o ł o w ę u ż y t e g o d o reakcji a l k o h o l u , a p o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się 500—700 m l w o d y . Oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o estru, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się eterem. P o ł ą c z o n e fazy o r g a n i c z n e p r z e m y w a się k o l e j n o w o d ą , n a s y c . w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u (aż d o z a p r z e s t a n i a wydzielania się g a z u ) , p o n o w n i e w o d ą i n a k o n i e c suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b sodu. E t e r o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S e b a c y n i a n dietylu w r z e w t e m p . 1 5 5 — 1 5 7 ° C / 8 , 0 h P a (6 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 110 g (85%). Krotonian metylu. D o reakcji b i e r z e się 43 g (0,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o k w a s u k r o t o n o w e g o (tw. 1 8 0 — 1 8 2 ° C ; tt. 7 2 — 7 3 ° C ) , 75 g (95 m l , 2,33 mor) a b s o l u t n e g o a l k o h o l u m e t y l o w e g o i 3 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 12 h. P r o d u k t w y o d r ę b n i a się a n a l o g i c z n i e j a k p r z y o t r z y m y w a n i u o c t a n u butylu. W y d a j n o ś ć 34 g ( 6 8 % ) ; tw. 1 1 8 — 1 2 0 ° C . 111,143. O C T A N
CYKLOHEKSYLU
S u c h y c h l o r o w o d ó r (p. 11,2,52) p r z e p u s z c z a się p r z e z 75 g (0,75 m o l ) czystego cyklo h e k s a n o m , a ż d o z a a b s o r b o w a n i a 1,5 g gazu. N a s y c o n y c h l o r o w o d o r e m c y k l o h e k s a n o l m i e s z a się z 135 g (2,25 mol) l o d . k w a s u o c t o w e g o w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a w ciągu 14 h, n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się ją d o n a d m i a r u w o d y , p r z e m y w a górną w a r s t w ę k o l e j n o wodą, nasyc. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , aż u s t a n i e wydzielanie się gazu, p o n o w n i e w o d ą i wreszcie suszy się p r o d u k t b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a . Ester destyluje się p r z y u ż y c i u s t a r a n n i e izolowanej k o l u m n y destylacyjnej ( n p . szlifowej k o l u m n y D u f t o n a ) . P o c z ą t k o w o o d d e s t y l o w u j e niewielka ilość frakcji o niskiej t e m p . w r z e n i a (zawierającej g ł ó w n i e c y k l o h e k s e n ) . N a s t ę p n i e w t e m p . 1 6 8 — 1 7 0 ° C z b i e r a się 57 g ( 5 4 % ) o c t a n u cykloheksylu. P o d c z a s p o n o w n e j destylacji p r o d u k t u , j e g o tw. w y n o s i 1 7 0 — 1 7 2 ° C . Syntezy pokrewne. M r ó w c z a n cykloheksylu. M i e s z a n i n ę 103 g (84,5 m l , 2,24 m o l ) k w a s u m r ó w k o w e g o cz.d.a. ( 9 8 — 1 0 0 % ) i 75 g c y k l o h e k s a n o l u , w k t ó r y m r o z p u s z c z o n o u p r z e d n i o 1,5 g o s u s z o n e g o g a z o w e g o c h l o r o w o d o r u , o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p o d c h ł ó d -
nicą z w r o t n ą p r z e z 14 h. D a l e j p o s t ę p u j e się p o d o b n i e , j a k w p o p r z e d n i e j syntezie. W w y n i k u destylacji z u ż y c i e m s t a r a n n i e i z o l o w a n e j k o l u m n y destylacyjnej u z y s k u j e się 5,5 g c y k l o h e k s e n u i 57 g ( 5 9 % ) m r ó w c z a n u c y k l o h e k s y l u o tw. 156—158,5°C ( g ł ó w n i e 157—-158,5°C). P r z y p o n o w n e j destylacji p r ó b k i tw. w y n o s i 1 5 8 — 1 6 0 ° C (głównie 159—160°C). O c t a n sec-butylu. S u c h y c h l o r o w o d ó r p r z e p u s z c z a się p r z e z 37 g (46 m l , 0,5 m o l ) 2 - b u t a n o l u a ż d o z a a d s o r b o w a n i a 1,5 g g a z u . D o u z y s k a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 60 g (1 m o l ) l o d . k w a s u o c t o w e g o i uzyskaną m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą p r z e z 10 h. P r o d u k t w y o d r ę b n i a się a n a l o g i c z n i e jak o c t a n b u t y l u (p. m , 1 4 2 ) ; tw. 1 1 0 — 1 1 2 ° C , w y d a j n o ś ć 35 g ( 6 0 % ) . p - A n r i n o b e n z o c s a n etylu. S u c h y c h l o r o w o d ó r p r z e p u s z c z a się p r z e z 80 m l absolut n e g o a l k o h o l u etylowego. P o n a s y c e n i u a l k o h o l u c h l o r o w o d o r e m d o d a j e się 12 g (0,088 m o l ) k w a s u p-aminobenzoesowego i m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 2 h. P o oziębieniu z m i e s z a n i n y w y k r y s t a l i z o w u j e c h l o r o w o d o r e k p-aminobenzoesanu etylu. L e p i e j jest j e d n a k p o s t ę p o w a ć w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : gorący r o z t w ó r m i e s z a się z n a d m i a r e m w o d y (nie w y d z i e l a się w ó w c z a s c h l o r o w o d o r e k ) i d o d a j e się r o z t w ó r w ę g l a n u s o d u a ż d o u z y s k a n i a o d c z y n u o b o j ę t n e g o (papie rek l a k m u s o w y ) . W y p a d a o s a d estru, k t ó r y o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć p - a m i n o b e n z o e s a n u etylu o tt. 9 1 ° C w y n o s i 10 g ( 6 9 % ) . P r o d u k t m o ż n a k r y s t a l i z o w a ć z a l k o h o l u r e k t y f i k o w a n e g o c h o c i a ż krystalizacja nie z m i e n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a . U 1.144. M R Ó W C Z A N
BUTYLU
HC0 H + CH (CH,) .CH OH^H-CO (CH ) .CH 2
3
2
2
J
J
3
3
+ H 0 2
W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l l u b 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 46 g (38 m l , 1 m o l ) k w a s u m r ó w k o w e g o (98 100-proc.) i 37 g (46 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u b u t y l o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p r z e z 24 h. P o o c h ł o d z e n i u p r o d u k t p r z e m y w a się niewielką objętością n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u s o d u , n a s t ę p n i e n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u w o b e c m a ł e j ilości stałego w o d o r o w ę g l a n u s o d u a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się d w u t l e n k u węgla i p o n o w n i e n a s y c o n y m r o z t w o r e m c h l o r k u s o d u . Ester suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u i destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą zbierając m r ó w c z a n b u t y l u w t e m p . 1 0 6 — 1 0 7 ° C . W y d a j n o ś ć 38 g ( 7 4 % ) . S y n t e z y p o k r e w n e . M r ó w c z a n etylu. M i e s z a n i n ę 61 g (50 m l , 1,33 m o l ) k w a s u m r ó w k o w e g o (98 100-proc.) i 31 g (39,5 m l , 0,67 m o l ) b e z w . a l k o h o l u etylowego o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną p r z e z 24 h. D o k o l b y d o ł ą c z a się k o l u m n ę frakcjonującą i destyluje, zbierając frakcję o tw. p o n i ż e j 6 2 ° C . D e s t y l a t p r z e m y w a się n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu, n a s y c a się solą i oddziela w a r s t w ę estrową. W a r s t w ę t ę suszy się b e z w . s i a r c z a n e m s o d u , sączy i destyluje, zbierając m r ó w c z a n etylu w t e m p . 5 3 — 5 4 ° C . W y d a j n o ś ć 36 g ( 7 2 % ) . M r ó w c z a n p r o p y l u . M i e s z a n i n ę 46 g (38 m l , 1 m o l ) k w a s u m r ó w k o w e g o (98 100-proc.) i 30 g (37,5 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u p r o p y l o w e g o o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 24 h. Dalej p o s t ę p u j e się t a k , j a k w p r z y p a d k u m r ó w c z a n u etylu, zbierając j e d n a k s u r o w y m r ó w c z a n p r o p y l u d o t e m p . 8 6 ° C . O t r z y m u j e się 28 g ( 6 5 % ) estru o tw. 8 0 , 5 — 8 2 ° C . III,145. W A L E R I A N I A N P R O P Y L U CH (CH ) 3
2
3
C0 H + CH -CH -CH OH 3
3
CH (CH ) -C0 (CH2)2 CH 3
Z
3
2
2
3
2
H© benzen
>
+ H 0 2
M i e s z a n i n ę 25,5 g (0,25 m o l ) k w a s u w a l e r i a n o w e g o (p. 111,128 i 111,129), 30 g (37,5 m l , 0,5 m o l ) b e z w . a l k o h o l u p r o p y l o w e g o , 50 m l b e n z e n u u p r z e d n i o o s u s z o n e g o
s o d e m i 10 g (5,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ogrzewa się w kolbie kulistej p o j . 250 m l w t e m p . w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 36 h. M i e s z a n i n ę w l e w a się n a s t ę p n i e d o 250 m l w o d y i oddziela się w a r s t w ę górną. W a r s t w ę dolną ekstrahuje się e t e r e m , łączy e k s t r a k t eterowy z warstwą b e n z e n o w ą i p r z e m y w a całość p o c z ą t k o w o n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu aż u s t a n i e wydzielanie się d w u t l e n k u węgla, dalej p r z e m y w a się w o d ą , a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m s o d u . R o z p u s z c z a l n i k i o niskiej t e m p . w r z e n i a u s u w a się p r z e z destylację r ó w n o w a g o w ą (rys. 1,86). T e m p e r a t u r a w z r a s t a n a s t ę p n i e g w a ł t o w n i e ; w a l e r i a n i a n p r o p y l u w ilości 28 g z b i e r a się w t e m p . 1 6 3 — 1 6 4 ° C (78%). Syntezy pokrewne. Adypinian dietylu. W k o l b i e kulistej p o j . 750 ml u m i e s z c z a się 100 g (0,685 m o l ) k w a s u a d y p i n o w e g o , a n a s t ę p n i e s t o p n i o w o w p r o w a d z a się d o k o l b y 100 g (127 m l , 2,18 m o l ) a b s o l u t n e g o a l k o h o l u etylowego, 250 m l o s u s z o n e g o s o d e m benzenu i ostrożnie mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e z p o w o l n e w i r o w a n i e , dodaje się 4 0 g (22 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 5—6 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o n a d m i a r u w o d y ( 2 — 3 objętości), a p r o d u k t w y o d r ę b n i a się analogicznie j a k o p i s a n o p o w y ż e j . A d y p i n i a n dietylu oczysz cza się przez destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, tw. 1 3 4 — 1 3 5 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 130 g ( 9 4 % ) . S z c z a w i a n dietylu. M i e s z a n i n ę 45 g (0,5 m o l ) bezw. k w a s u s z c z a w i o w e g o (1), 81 g (102,5 m l , 1,76 m o l ) bezw. a l k o h o l u etylowego, 190 m l b e n z e n u osuszonego u p r z e d n i o s o d e m i 30 g (16,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 24 h. D a l e j p o s t ę p u j e się analogicznie, j a k w p r z y p a d k u a d y p i n i a n u dietylu i w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się eterem. Destylację p r o w a d z i się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , o t r z y m u j ą c 57 g ( 7 8 % ) s z c z a w i a n u dietylu o tw. 1 8 2 — 183°C. U w a g a . (1) B e z w o d n y k w a s s z c z a w i o w y o t r z y m u j e się ogrzewając d r o b n o s p r o s z k o w a n y k w a s s z c z a w i o w y cz.d.a. z c z t e r o c h l o r k i e m węgla ( p o d wyciągiem) w kolbie z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a i c h ł o d n i c ę zwrotną. G d y u s t a n i e w y d z i e l a n i e w o d y , o d p a r o w u j e się c z t e r o c h l o r e k węgla. Krystaliczną p o z o s t a ł o ś ć roz ciera się (kwas szczawiowy jest trującyl) i p r z e c h o w u j e w szczelnie z a m k n i ę t y m s ł o i k u . Bursztynian dietylu. M i e s z a n i n ę 58 g (0,5 m o l ) k w a s u b u r s z t y n o w e g o , 81 g (102,5 m l , 1,76 m o l ) b e z w . a l k o h o l u etylowego, 190 m l o s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u o r a z 20 g (11 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 8 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną w l e w a się d o n a d m i a r u w o d y , o d d z i e l a w a r s t w ę benzenową, a w o d n ą — e k s t r a h u j e eterem. Z p o ł ą c z o n y m i r o z t w o r a m i orga n i c z n y m i postępuje się a n a l o g i c z n i e j a k w p r z y p a d k u a d y p i n i a n u dietylu; tw. estru 8 1 ° C / 4 , 0 h P a (3 m m H g ) , w y d a j n o ś ć 7 5 g ( 8 6 % ) ; tw. estru p o d ciśnieniem n o r m a l n y m wynosi 217—218°C. Fumaran dietylu. M i e s z a n i n ę z ł o ż o n ą z 145 g (1,25 m o l ) k w a s u f u m a r o w e g o (p. 1TJ,213), 185 g (236 ml, 4 m o l ) a b s o l u t n e g o a l k o h o l u etylowego, 450 m l b e n z e n u i 20 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną p r z e z 12 h, a p o oziębieniu w y l e w a ją d o d u ż e g o n a d m i a r u w o d y . P o oddzieleniu w a r s t w y b e n z e n o w e j p r z e m y w a się ją kolejno w o d ą , nasyc. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , p o n o w n i e w o d ą i suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu. R o z p u s z c z a l n i k o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j , a n a s t ę p n i e w t e m p . 2 1 3 — 2 1 5 ° C z b i e r a się czysty f u m a r a n dietylu. W y d a j n o ś ć 150 g ( 7 0 % ) . 111,146. A D Y P I N I A N D I E T Y L U HOjC ( C H ) - C 0 H + 2C H,OH 2
4
2
>
2
toluen
CJHJOJC ( C H ) 2
4
C 0 C H , + 2H C2
2
2
D o k o l b y kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w z e s t a w d o destylacji, z ł o ż o n y z k r ó t k i e j k o l u m n y frakcjonującej i połączonej z nią p o c h y ł o u m i e s z c z o n e j c h ł o d n i c y w p r o w a d z a
się 146 g k w a s u a d y p i n o w e g o (1 m o l ) , 360 m l (285 g, 6,2 m o l ) bezw. a l k o h o l u etylo w e g o , 180 m l t o l u e n u i 1,5 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . K o l b ę ogrzewa się d o t e m p . 1 1 5 ° C n a ł a ź n i o l e j o w e j ; gdy k w a s ulegnie r o z p u s z c z e n i u , r o z p o c z y n a się w t e m p . 7 5 ° C destylacja a z e o t r o p owej m i e s z a n i n y a l k o h o l u , t o l u e n u i w o d y . W t y m okresie t e m p e r a t u r ę ł a ź n i olejowej należy obniżyć d o 1 0 0 — 1 1 0 ° C . D e s t y l a t z b i e r a się d o k o l b y , zawie rającej 150 g b e z w . w ę g l a n u p o t a s u , p r o w a d z ą c destylację, aż d o m o m e n t u osiągnięcia t e m p . 7 8 ° C n a szczycie k o l u m n y . N a s t ę p n i e destylat w y t r z ą s a się d o k ł a d n i e z w ę g l a n e m p o t a s u , sączy n a lejku B u c h n e r a l u b p r z e z k a r b o w a n y sączek z b i b u ł y filtracyjnej i z a w r a c a się przesącz d o kolby. K o l b ę o g r z e w a się p o n o w n i e a ż d o osiągnięcia t e m p . 7 8 — 8 0 ° C (1). Ciepły r o z t w ó r p r z e n o s i się d o k o l b y o o d p o w i e d n i e j p o j e m n o ś c i i desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o c z ą t k o w o o d d e s t y l o w u j e a l k o h o l i toluen, n a s t ę p n i e t e m p e r a t u r a g w a ł t o w n i e w z r a s t a . A d y p i n i a n dietylu z b i e r a się w 1 3 8 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) (2). W y d a j n o ś ć 195 g ( 9 6 % ) . U w a g i . (1) D e s t y l a t zawiera a l k o h o l , t o l u e n i w o d ę . M o ż n a g o o d w o d n i ć za p o m o c ą bezw. w ę g l a n u p o t a s u i p o n o w n i e z a s t o s o w a ć d o estryfikacji p o d o d a n i u o d p o w i e d n i e j ilości a l k o h o l u . (2) T e m p . w r z e n i a p o d k o n i e c destylacji m o ż e w z r o s n ą ć o kilka s t o p n i z e względu n a zjawisko przegrzewania. S y n t e z a p o k r e w n a . B r o m o o c l a n etylu (1). K o l b ę p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w dużą, z m o d y f i k o w a n ą n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a ; d o l n y jej k o n i e c m a k r a n , a g ó r n y z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m (rys. 111,2). W k o l b i e u m i e s z c z a się 220 g (1,58 mol) s u r o w e g o k w a s u b r o m o o c t o w e g o (p. 111,168), 155 m l (2,66 m o l ) a b s o l u t n e g o etanolu, 240 m l t o l u e n u i 1 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r tość k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a ; w o d a , toluen i etanol zbierają się w n a sadce, rozdzielając się n a dwie w a r s t w y . O d d z i e l a się dolną w a r s t w ę (ok. 7 5 ml) zawie rającą całą p o w s t a ł ą w reakcji w o d ę i n a d m i a r a l k o h o l u . R e a k c j ę uznaje się z a z a k o ń czoną, gdy u s t a n i e wydzielanie się w o d y . W ó w c z a s d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o d a j e się 20 m l a b s o l u t n e g o e t a n o l u i k o n t y n u u j e o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p r z e z dalsze 30 m i n . O d d z i e l a się t o l u e n , k t ó r y zebrał się w n a s a d c e . M i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a i p r z e m y w a kolejno 4 0 0 m l w o d y , 4 0 0 m l 1-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i p o n o w n i e 400 m l w o d y . R o z t w ó r suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u i destyluje p r z e z k r ó t k ą d o b r z e i z o l o w a n ą k o l u m n ę frakcjonującą ( n p . s z k l a n a k o l u m n a D u f t o n a ) . Z b i e r a się b r o m o o c t a n etylu w t e m p . 154—155°C. W y d a j n o ś ć 205 g ( 7 8 % ) . U w a g a . (1) P a r y b r o m o o c t a n u etylu b a r d z o drażnią oczy. R e a k c j ę należy p r z e p r o w a d z a ć p o d s p r a w n i e d z i a ł a j ą c y m wyciągiem. P r o d u k t p o w i n i e n być p r z e c h o w y w a n y w o d p o w i e d n i m miejscu w naczyniu szczelnie z a m k n i ę t y m . HJ,147. M L E C Z A N CH
3
IZOPROPYLU
CH(OH)-C0 H + (CHs^CHOH 2
CH CH(OH)CO CH(CH ) 3
I
3
3
H
°
( ]
°
n , t )
benzen
-i- H 0 2
M i e s z a n i n ę 53 g (0,5 mol) k w a s u m l e k o w e g o cz.d.a. (zawierającego 8 5 — 8 8 % k w a su), 7 5 g (95,5 m l , 1,25 m o l ) h a n d l o w e g o bezw. a l k o h o l u i z o p r o p y l o w e g o , 300 m l b e n z e n u i 20 g żywicy Z e r o l i t 225 ( f o r m a k w a ś n a ) (1) u m i e s z c z a się w k o l b i e kulistej p o j . 700 m l z k r ó t k ą szyją, z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą ( n p . w dużą, z m o d y f i k o w a n ą n a s a d k ę D e a n a - S t a r k a , z a m k n i ę t ą o d d o ł u k r a n e m s z k l a n y m , rys. 111,2), p o ł ą c z o n ą od g ó r y ze s p r a w n ą chłodnicą zwrotną. K o l b ę u m i e s z c z a się n a mieszadle m a g n e t y c z n y m z a o p a t r z o n y m w elektryczną p ł y t k ę grzejną. Z a w a r t o ś ć kolby, stale mieszając, o g r z e w a się w t e m p . w r z e n i a p r z e z 5 h, a l b o t a k d ł u g o , aż p r z e s t a n i e z b i e r a ć się w o d a w n a s a d c e . O d czasu d o czasu spuszcza się w o d ę z e b r a n ą w n a s a d c e . N a s t ę p n i e żywicę o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l ben-
DI,148. Adypinian
dimetylu
435
z e n u . B e n z e n z p ł u k a n i a łączy się z p r z e s ą c z e m i w y t r z ą s a całość z 5 g s t r ą c o n e g o w ę g l a n u w a p n i a , p o n o w n i e sączy się i p r z e m y w a o d s ą c z o n y węglan niewielką ilością b e n z e n u . R o z t w ó r b e n z e n o w y p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) przez k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. N a j p i e r w o d d e s t y l o w u j e m i e s z a n i n a a z e o t r o p o w a : a l k o h o l i z o p r o p y l o w y — b e n z e n (2), a n a s t ę p n i e benzen. M l e c z a n i z o p r o pylu, będący b e z b a r w n ą cieczą zbiera się w t e m p . 7 6 ° C / 3 2 h P a (24 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 4 0 g ( 6 1 % ) . P o d ciśnieniem 1028 h P a (771 m m H g ) tw. w y n o s i 1 5 7 ° C (lekki rozkład). U w a g i . (I) Ż y w i c a t a d o s t ę p n a jest w p o s t a c i s o d o w e j ; m o ż n a ją ł a t w o p r z e p r o w a d z i ć w p o s t a ć w o d o r o w ą przez z a d a n i e 1 M k w a s e m s i a r k o w y m (objętość k w a s u p o w i n n a b y ć d w u k r o t n i e w i ę k s z a o d objętości żywicy) i częste p o t r z ą s a n i e . N a s t ę p n i e żywicę s t a r a n n i e p r z e m y w a się w o d ą destylowaną. P r z e m y w a n i e p r o w a d z i się a ż d o m o m e n t u , g d y w o d a p o przemyciu o d d z i e l a n a p r z e z d e k a n t a c j ę , będzie m i a ł a p H fi—7. W ó w c z a s żywicę o d s ą c z a się i suszy n a p o w i e t r z u . (2) T e m p . w r z e n i a m i e s z a n i n y a z e o t r o p o w e j : a l k o h o l i z o p r o p y l o w y — benzen, p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m w y n o s i 7 1 — 7 2 ° C . S y n t e z y p o k r e w n e . Oleinian b u t y l u . S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest taki s a m , j a k w przy p a d k u m l e c z a n u izopropylu. W kolbie kulistej p o j . 250 m l z szeroką szyją u m i e s z c z a się 28 g (0,1 m o l ) świeżo destylowanego k w a s u o l e i n o w e g o , 37,0 g (46 m l , 0,5 m o l ) alko holu b u t y l o w e g o ( n a d m i a r a l k o h o l u d z i a ł a j a k o s u b s t a n c j a p r z e n o s z ą c a w o d ę ) i 8,0 g żywicy Zerolit 2 2 5 / H ® . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o t e m p . w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną przez 4 h. P o ostudzeniu m i e s z a n i n y oddziela się żywicę p r z e z odsączenie p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a ją t r z e m a p o r c j a m i p o 5 m l b u t a n o l u . B u t a n o l z p r z e m y w a n i a i przesącz łączy się i c a ł o ś ć p o d d a j e destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie niem ( p o m p a w o d n a ) , oddzielając w ten s p o s ó b a l k o h o l butylowy. P o z o s t a ł o ś ć , będącą s u r o w y m estrem, r ó w n i e ż destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a olejowa), zbierając oleinian butylu w t e m p . 2 3 2 ° C / 1 2 , 0 h P a (9 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 27 g ( 8 5 % ) . O c t a n furfurylu. M i e s z a n i n ę 39,2 g (34,8 m l , 0,4 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a l k o h o l u furfurylowego, 48 g (0,67 m o l ) lod. k w a s u o c t o w e g o , 250 m l b e n z e n u i 20 g żywicy Zerolit 2 2 5 / H ® ogrzewa się w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l (stosując a p a r a t u r ę opisaną p r z y o t r z y m y w a n i u m l e c z a n u i z o p r o p y l u ) d o t e m p . wrzenia. P o 3 h, gdy szyb k o ś ć z b i e r a n i a się w o d y w n a s a d c e a z e o t r o p o w e j b ę d z i e już nieznaczna, z a w a r t o ś ć k o l b y studzi się, żywicę oddziela przez odsączenie p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a ją t r z e m a p o r c j a m i p o 15 m l b e n z e n u . Benzen z p ł u k a n i a łączy się z p r z e s ą c z e m i z ca łości oddestylowuje benzen p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . S u r o w y ester z b i e r a się w t e m p . 7 4 — 9 0 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W k o l b i e destylacyjnej pozostaje niewielka ilość substancji stałej. S u r o w y ester destyluje się p o w t ó r n i e z k o l b y Claisena z d e f l e g m a t o r e m uzyskując 14,5 g ( 2 6 % ) czystego o c t a n u furfurylu o tw. 7 9 — 8 0 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) . m,148. A D Y P I N I A N D I M E T Y L U
H© H 0 C (CH )* C 0 H + 2 C H O H ^ C H 0 C (CH ) 2
CH
2
2
3
3
2
2
4
C0 CH 2
3
+ 2H O z
C(OCH ) C H + H 0 - > C H C O C H + 2CH OH W kolbie z jedną szyją p o j . 500 m l umieszcza się 58,5 g (0,4 m o l ) k w a s u a d y p i n o w e g o , 16 g (20 m l , 0,5 m o l ) a l k o h o l u m e t y l o w e g o , 83,2 g (0,8 m o l ) 2,2-dimetoksyp r o p a n u , 0,5 g k w a s u p - t o l u e n o s u l f o n o w e g o o r a z element wirujący m i e s z a d ł a m a g n e tycznego. K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się m a g n e tycznie p r z e z 4 h u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę ł a ź n i w o d n e j 4 5 ° C . M o n t u j e się z e s t a w d o destylacji i ogrzewając kolbę n a ł a ź n i w o d n e j oddestylowuje się a c e t o n (tw. 5 6 ° C ) i m e t a n o l (tw. 6 4 ° C ) . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . A d y p i n i a n dimetylu zbiera się w t e m p . 1 3 0 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j ność 54,9 g (79%). 3
3
2
3
2
3
3
3
111,149. W O D O R O A D Y P I N I A N
METYLU
H 0 C ( C H ) C 0 H + CH3OH
> CH ,0 C
2
2
4
2
:
2
(CH ) 2
4
C0 H + H 0 2
2
W kolbie kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 175 g (1,2 m o l ) k w a s u a d y p i n o w e g o , 50 m l (1,25 m o l ) bezw. m e t a n o l u , 15 m l stęż. k w a s u solnego o r a z kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y (1). M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się p o c z ą t k o w o p o w o l i i ostrożnie, a g d y s t a n i e się o n a h o m o g e n i c z n a ogrzewa się całość d o w r z e n i a p r z e z 8 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o k o l b y des') lacyjnej z a o p a t r z o n e j w k o l u m n ę frakcjonującą w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i pierścieniami i r m i e s z c z o n ą w płaszczu o g r z e w a n y m elektrycznie, k t ó r e g o t e m p e r a t u r ę reguluje się z a ,-omocą a u t o t r a n s f o r m a t o r a typu V a r i a c . W w y n i k u d o k ł a d n i e p r z e p r o w a d z o n e j der, vlacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o t r z y m u j e się a d y p i n i a n •dimetylu o tw. 113—1 i 4 ° C / S , 0 h P a (6 m m H g ) (21 g) i w o d o r o a d y p i n i a n metylu o tw. 1 5 4 — 1 5 6 ° C / 8 , 0 h P 1 (6 m m H g ) (66 g, 3 4 % ) . W k o l b i e destylacyjnej pozostaje n i e p r z e r e a g o w a n y k w a s a d y p i n o w y . S y n t e z a p o k r e w n a . W o d o r o s e b a c y n i a n m e t y l u . W kolbie kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o nej w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 115 g (0,56 m o l ) k w a s u s e b a c y n o w e g o , 20 m l (0,5 m o l ) bezw. m e t a n o l u , 6 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j porce lany. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą ogrzewa się ł a g o d n i e , a ż stanie się o n a h o m o g e n i c z n a , p o c z y m o g r z e w a się całość d o w r z e n i a p r z e z 8 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się n a s t ę p n i e d o k o l b y destylacyjnej z a o p a t r z o n e j w k o l u m n ę frakcjonującą (taką j a k o p i s a n o p r z y o t r z y m y w a n i u w o d o r o a d y p i n i a n u m e t y l u ) . P r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z y c z y m należy z w r ó c i ć u w a g ę n a t o , a b y p r o d u k t y nie zestalały się w c h ł o d n i c y i o d b i e r a l n i k u . Z b i e r a się k o l e j n o s e b a c y n i a n dimetylu, tw. 1 5 3 — 1 5 4 ° C / 8 , 0 h P a (6 m m H g ) (20 g, tt. 2 6 ° C ) i w o d o r o s e b a c y n i a n m e t y l u , tw. 1 8 5 — 1 8 6 ° C / 8 , 0 h P a (6 m m H g ) (46 g, 4 3 % , tt. 3 7 ° C ) . W k o l b i e p o z o s t a j e niezmie niony kwas sebaeynowy. U w a g i . (1) K w a ś n e estry m o ż n a o t r z y m a ć j e d n ą z d w ó c h m e t o d . M e t o d a (a) polega n a k i l k u g o d z i n n y m ogrzewaniu diestru z j e d n y m r ó w n o w a ż n i k i e m k w a s u d i k a r b o k s y l o wego [12]. W m e t o d z i e (b) diester r o z p u s z c z o n y w 3—4 o b j ę t o ś c i a c h a l k o h o l u e t y l o w e g o z a d a j e się r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u (jeden r ó w n o w a ż n i k ) w m i n i m a l n e j ilości a l k o h o l u etylowego. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p . p o k o j o w e j p o c z y m a l k o h o l o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się w o d ą i e k s t r a h u j e e t e r e m , a b y u s u n ą ć n i e p r z e r e a g o w a n y diester. W a r s t w ę w o d n ą z a k w a s z a się o s t r o ż n i e w t e m p . 0°C,. a n a s t ę p n i e k w a ś n y ester e k s t r a h u j e się eterem. P o p r z e m y c i u e k s t r a k t ó w e t e r o w y c h i ich wysuszeniu eter o d p a r o w u j e się i n a koniec p r o d u k t p o d daje się destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. m,150. O C T A N
terZ-BUTYLU
CH,-COCl
<
C
H
*
C
0
H
,„b ( C H , - c o , ^
CH..CCWCH*
Metoda A. D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o r a z w k r a p l a c z , w p r o w a d z a się 57 g (73,5 m l , 0,77 m o l ) bezw. a l k o h o l u tert-butyl owego (1), 101 g (106 m l , 0,84 m o l ) dimetyloaniliny i 100 m l bezw. eteru. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i o g r z e w a m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i w o d n e j d o t e m p . ł a g o d n e g o w r z e n i a . N a s t ę p n i e u s u w a się ł a ź n i ę w o d n ą i d o k o l b y w k r a p l a 62 g (56,5 m l , 0,79 m o l ) świeżo destylowanego c h l o r k u acetylu. W k r a p l a n i e p r o w a d z i się z t a k ą szyb kością, a b y p o usunięciu ł a ź n i w o d n e j m i e s z a n i n ę u t r z y m a ć w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a . G d y w p r o w a d z i się ok. 2 / 3 całkowitej ilości c h l o r k u acetylu r o z p o c z y n a się w y t r ą c a n i e c h l o r o w o d o r k u dimetyloaniliny, a m i e s z a n i n a r e a k c y j n a w r z e w ó w c z a s b a r d z o g w a ł t o w nie. K o l b ę n a t y c h m i a s t oziębia się w ł a ź n i l o d o w e j , a p o u s t a n i u w r z e n i a — w p r o w a d z a się p o z o s t a ł ą ilość c h l o r k u acetylu i o g r z e w a m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 1 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y studzi się d o t e m p . p o k o j o w e j , d o d a j e 100 m l w o d y i miesza, a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia się w y t r ą c o n e g o o s a d u . O d d z i e l a się w a r s t w ę
eterową i e k s t r a h u j e ją z i m n y m 10-proc. k w a s e m s i a r k o w y m w p o r c j a c h p o 25 m l , a ż d o m o m e n t u , g d y k o l e j n a p o r c j a k w a s u p o ekstrakcji n i e b ę d z i e j u ż m ę t n i e ć p o zalkaliz o w a n i u jej r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. W ó w c z a s r o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się 15 m l n a s y c o n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u i suszy g o p r z e z n o c 5 g bezw. s i a r c z a n u m a g n e z u . E t e r oddziela się p r z e z destylację, stosując p r z y t y m s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą. P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p r z e z t ę samą k o l u m n ę , zbierając o c t a n ter/-butylu w t e m p . 9 6 — 9 8 ° C (głównie 9 7 — 9 8 ° C ) . W y d a j n o ś ć 55 g ( 6 2 % ) . U w a g a . (1) A l k o h o l to-Z-butylowy suszy się t l e n k i e m w a p n i a l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje. Synteza p o k r e w n a . P r o p i o n i a n ter/-butylu. M i e s z a n i n ę 85,5 g (110,5 m l , 1,15 m o l ) alko h o l u fórr-butylowego, 151,5 g (159 m l , 1,26 m o l ) d i m e t y l o a n i l i n y cz.d.a. i 110 g (103 ml, 1,19 m o l ) c h l o r k u p r o p i o n y l u (p. 111,138) o g r z e w a się w t e m p . wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 3 h ; tw. estru w y n o s i 117,5—118,5°C. W y d a j n o ś ć 92 g ( 6 2 % ) . Metoda B. D o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą (za bezpieczoną p r z e d d o s t ę p e m wilgoci r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ) , w p r o w a d z a się 100 m l (108 g, 1,06 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a octowego, 100 m l b e z w . a l k o holu tert-butylowego (p. u w a g a p r z y metodzie A) i 0,3 g bezw. c h l o r k u c y n k u . K o l b ą p o t r z ą s a się k i l k a k r o t n i e , a n a s t ę p n i e s t o p n i o w o o g r z e w a się m i e s z a n i n ę reakcyjną d o t e m p e r a t u r y w r z e n i a , u t r z y m u j e ją w s t a n i e ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 2 h i n a s t ę p n i e c h ł o d z i . C h ł o d n i c ę z w r o t n ą zastępuje się s p r a w n ą k o l u m n ą frakcjonującą i p r o w a d z i się destylację, aż t e m p e r a t u r a p a r osiągnie 110°C. S u r o w y destylat o m a s i e ok. 100—125 g p r z e m y w a się d w u k r o t n i e 25 m l p o r c j a m i eteru, a n a s t ę p n i e 25 m l p o r c j a m i 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u d o chwili, a ż w a r s t w a estrowa stanie się o b o j ę t n a ( p a p i e r e k l a k m u s o w y ) . Suszy się ją 10 g bezw. w ę g l a n u p o t a s u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego p r z e p r o w a d z a się destylację frakcyjną p r z e z s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą ( n p . k o l u m n ę W i d m e r a ) . C z y s t y o c t a n fór/~buty!u zbiera się w t e m p . 9 6 — 9 8 ° C . W y d a j n o ś ć 70 g ( 5 7 % ) . 111,151. W I N Y L O O C T A N E T Y L U CH =CH •CH •C0 H — ^ 2
2
2
C H = C H - C H - COCI - ^ 5 ^ C H = C H • C H 2
2
2
2
C0 C H 2
2
s
Postępując z g o d n i e z przepisem n a o t r z y m y w a n i e c h l o r k u butyrylu (p. 01,138) prze p r o w a d z a się syntezę c h l o r k u winyloacetylu. W y c h o d z ą c z 50 g (31 m l , 0,42 m o l ) c h l o r k u tionylu i 30 g (0,35 m o l ) k w a s u w i n y l o o c t o w e g o (p. m , 1 2 8 , B ) uzyskuje się 27 g (0,26 m o l ) c h l o r k u k w a s o w e g o o tw. 9 8 — 9 9 " C . W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyja m i p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z u m i e s z c z a się 12,6 g (16,0 m l , 0,27 m o l ) bezw. a l k o h o l u etylowego. K o l b ę c h ł o d z i się w lodzie, a d o w k r a p l a c z a w l e w a się c h l o r e k k w a s u w i n y l o o c t o w e g o . W k r a p l a c z z a b e z p i e c z a się p r z e d wilgocią r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . C h l o r e k k w a s u w i n y l o o c t o w e g o w k r a p l a się d o a l k o h o l u p r z e z 4 5 m i n , często wstrząsając kolbą. K o l b ę w y j m u j e się z l o d u i p o z o s t a wia n a 1 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w p r o w a d z a się d o w o d y , p r z e m y w a się ją niewielką ilością r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu, w o d ą i wreszcie suszy bezw. siarcza n e m m a g n e z u l u b w a p n i a . P r o d u k t destyluje się z k o l b y p o j . 50 m l p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą, zbierając w i n y l o o c t a n etylu w t e m p . 125—127°C. W y d a j n o ś ć 22 g ( 7 5 % ) . S y n t e z a a n a l o g i c z n a . C y n a m o n i a n fenylu. W k o l b i e p o j . 250 ml u m i e s z c z a się 72 g (0,48 m o l ) k w a s u c y n a m o n o w e g o (p. IV,150) i 60 g (37 m l , 0,5 mol) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu. K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, k t ó r e j w y l o t łączy się z n a c z y n i e m a b s o r p c y j n y m . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j ( p o c z ą t k o w o ostrożnie), aż p r z e s t a n i e wydzielać się c h l o r o w o d ó r i d w u t l e n e k siarki (ok. 1 h ) , c h ł o d z i się i d o d a j e się 47 g (0,5 mol) czystego fenolu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j d o t ą d , aż p r z e s t a n i e wydzielać się c h l o r o w o d ó r (ok. 1 h). N a s t ę p n i e k o l b ę p r z e n o s i się
n a s i a t k ę a z b e s t o w ą i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o z a p o c z ą t k o w a n i a w r z e n i a w celu z a k o ń czenia r e a k c j i . O g r z e w a n i e p r z e r y w a się (nie n a l e ż y p r z e d ł u ż a ć n i e p o t r z e b n i e ogrzewa nia, gdyż obniża to wydajność n a skutek powstawania produktów polimeryzacji i roz k ł a d u ) , m i e s z a n i n ę c h ł o d z i się i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 9 0 — 2 1 0 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) . D e s t y l a t zestala się n a j a s n o ż ó ł t y p r o d u k t o tt. 66—69°C (98 g). S u r o w y p r o d u k t r o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u n a p r o s z e k , k t ó r y p r z e m y w a się 250 m l z i m n e g o r o z t w o r u 2 - p r o c . w o d o r o w ę g l a n u s o d u . K r y s t a l i z u j e s i ę g o z r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u etylowego (150 m l ) . O t r z y m u j e się 81 g ( 7 2 % ) czystego c y n a m o n i a n u fenylu ( b e z b a r w n e kryształy) o tt. 7 5 — 7 6 ° C . 111.152. 2 - B R O M O P R O P I O N I A N
ETYLU
C H C H . C 0 H + S O C l -> C H C H 3
2
2
2
3
2
COCI + H C l + S 0
2
C H C H - C O C l + B r 4 - C H - C H B r COCI + H B r 3
2
2
3
C H C H B r C O C l + C H O H -» C H - C H B r - C 0 C H 3
2
3
3
2
2
5
+ HCl
W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , k t ó r e j w y l o t p o ł ą c z o n y jest z u r z ą d z e n i e m d o a b s o r p c j i g a z u (rys. X,50c), u m i e s z c z a się 2 2 0 g (135 m l , 1,86 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu i ogrzewa się g o d o w r z e n i a . N a s t ę p n i e d o d a j e się 125 g (126 m l , 1,69 m o l ) czystego k w a s u p r o p i o n o w e g o t a k , a b y u t r z y m a ć ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y (ok. 1 h ) . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z dalsze 30 m i n , a b y o d p ę d z i ć r o z p u s z c z o n y d w u t l e n e k siarki i p o z o s t a w i a się ją d o ostygnięcia, p o c z y m d o d a j e się 0,5 g c z y s t e g o c z e r w o n e g o fosforu. D o ł a g o d n i e w r z ą c e g o c h l o r k u p r o p i o n y l u d o d a j e się 310 g (100 m l , 1,93 m o l ) osuszonego b r o m u w ciągu 5—7 h . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się jeszcze p r z e z 7 h d o w r z e n i a ; w t y m czasie w y d z i e l a n i e b r o m o w o d o r u p r a w i e ustaje. S u r o w y c h l o r e k 2 - b r o m o p r o p i o n y l u d o d a j e się w ciągu 2 h d o 2 5 0 m l bezw. e t a n o l u , znajdującego się w k o l b i e kulistej, z t r z e m a szyjami, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a niczne i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą . R e a k c j ę k o ń c z y się ogrzewając m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 4 h, w t y m czasie w y d z i e l a się p o w o l i c h l o r o w o d ó r . S u r o w y ester sączy się d o 500 m l w o d y d e s t y l o w a n e j , p o w s t a ł y olej oddziela się i p r z e m y w a kolejno w o d ą , r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , p o n o w n i e w o d ą , a n a s t ę p n i e suszy się. O t r z y m a n y p r o d u k t destyluje się n a j p i e r w p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, u s u w a j ą c frakcję n i s k o w r z ą c ą ( g ł ó w n i e b r o m e k etylu — 75 g), a n a s t ę p n i e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się 2 - b r o m o p r o p i o n i a n etylu w p o s t a c i b e z b a r w n e j cieczy w t e m p . 6 9 — 7 0 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 221 g ( 7 2 % ) . 111.153. W A L E R I A N I A N E T Y L U C H - ( C H ) C N + C H O H + H 0 + H S 0 -+ 3
2
3
2
CH (CH ) C0 C H 3
2
3
2
2
5
s
2
+ NH HS0 4
2
4
4
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 200 g (250 m ł ) r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u etylowego. C h ł o d z ą c z a w a r t o ś ć k o l b y w ł a ź n i l o d o wej, w p r o w a d z a się p o w o l i i p r z y częstym w s t r z ą s a n i u 200 g (109 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . N a s t ę p n i e d o d a j e się 83 g (104 m l , 1 m o l ) c y j a n k u butylu ( p . 111,161) i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o t e m p . w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 10 h . P o ostu d z e n i u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się d o w o d y z l o d e m , o d d z i e l a górną w a r s t w ę zawierającą ester o r a z a l k o h o l i s u s z y bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . M i e s z a n i n ę destyluje się z u ż y c i e m k o l u m n y frakcjonującej, z b i e r a j ą c w a l e r i a n i a n etylu w t e m p . 1 4 3 — 1 4 6 ° C . D o d a t k o w o p e w n ą ilość czystego estru m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z p o n o w n ą destylację osuszonej frakcji o niższej t e m p . w r z e n i a . W y d a j n o ś ć 100 g ( 8 5 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . F e n y l o o c t a n etylu. W k o l b i e kulistej, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 75 g (74 m l , 0,64 m o l ) c y j a n k u b e n z y l u (p. 111,160), 125 g (153 m l ) r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o i 150 g (68 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o .
111,155. Ortomrówczan
etylu
439
Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się ł a g o d n i e d o w r z e n i a w ciągu 8 h ; mieszanina rozdziela się w k r ó t c e n a d w i e w a r s t w y . P o ostudzeniu w y l e w a się ją d o 350 m l w o d y i rozdziela w r o z d z i e l a c z u . G ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o estru r o z p u s z c z a się w ok. 75 m l eteru (1), a b y z a p o b i e c t w o r z e n i u się emulsji p o d c z a s p r z e m y w a n i a . R o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się o s t r o ż n i e stęż. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u d o t ą d , a ż przestanie wydzielać się d w u t l e n e k w ę g l a , n a s t ę p n i e w o d ą , suszy c o n a j m n i e j 30 m i n bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u (10 g). R o z p u s z c z a l n i k oddestylowuje si? n a a p a r a t u r z e p o d a n e j n a rys. 1,86 i n a s t ę p n i e p r o d u k t destyluje się z łaźni p o w i e t r z n e j . F e n y l o o c t a n etylu destyluje w t e m p . 2 2 5 — 2 2 9 ° C (głównie 2 2 8 ° C ) j a k o b e z b a r w n a ciecz; w y d a j n o ś ć 9 0 g ( 8 6 % ) . P o z o s t a ł o ś ć p o o d d e s t y l o w a n i u eteru m o ż n a r ó w n i e ż d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; ester zbiera się w t e m p . 1 1 6 — 1 1 8 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . U w a g a . (1) M o ż n a u n i k n ą ć s t o s o w a n i a eteru, r o z p u s z c z a j ą c ester, p o oddzieleniu g o o d w a r s t w y w o d n e j , w 20 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. R o z t w ó r estru w c z t e r o c h l o r k u węgla b ę d z i e t w o r z y ć w a r s t w ę dolną p o d c z a s wszelkich p r z e m y w a ń . 111.154. M A L O N I A N D I E T Y L U e
CH Cl.C0 Na 3
e
2
f c
e
-i- KCN
C H ( C N ) - C 0 N a ® + KC1 2
2
e
C H ( C N ) C 0 N a ® + 2 C H O H + 2H® -> 2
2
3
CH (C0 C H ) 2
2
2
5
2
3
+ Na® + N H *
e
Reakcję należy przeprowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem. W dużej p a r o w n i c y p o r c e l a n o w e j r o z p u s z c z a się 100 g (1,06 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o (p. 111,167) w 200 m l w o d y . R o z t w ó r o g r z e w a się d o t e m p . o k . 5 0 ° C , p r z y c z y m d o m i e s z a n i a , z a m i a s t p a ł e c z k i szklanej u ż y w a się t e r m o m e t r u ze skalą d o 2 0 0 ° C . Mieszając d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i 9 0 g (1,07 m o l ) czystego, s p r o s z k o w a n e g o w o d o r o w ę g l a n u s o d u ; a ż d o ustania pienienia się u t r z y m u j e się t e m p e r a t u r ę 5 0 — 6 0 ° C . N a s t ę p n i e d o d a j e się 80 g (1,23 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o cyjanku p o t a s u [ostroż n i e ! uwaga (1)] i miesza, aż u s t a n i e dość ż y w a r e a k c j a . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się, n a j lepiej n a k u c h e n c e elektrycznej, energicznie mieszając b e z przerwy, a ż t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e d o 1 3 0 — 1 3 5 ° C . P o d c z a s m i e s z a n i a r ę k ę należy zabezpieczyć rękawiczką, a t w a r z — szybą wyciągu. P o s k o ń c z o n e j r e a k c j i stygnącą m a s ę m i e s z a się co c h w i l ę i g d y t y l k o zestali się, kruszy się ją z g r u b s z a w m o ź d z i e r z u , p r z e n o s i d o k o l b y kulistej p o j . 1 1, d o d a j e 4 0 m l bezw. a l k o h o l u etylowego i z a m y k a c h ł o d n i c ą zwrotną. P r z e z c h ł o d n i c ę w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i w ciągu 10 m i n , często wstrząsając, zimną m i e s z a n i n ę 160 m l bezw. a l k o h o l u etylowego i 160 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o ; p o d k o n i e c d o d a w a n i a m o ż e wydzielać się t r o c h ę c h l o r o w o d o r u . K o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w ciągu 1 h. W celu z a p o b i e ż e n i a t w o r z e n i u się t w a r d e j b r y ł y k r y s z t a ł ó w z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się s z y b k o strumieniem w o d y z k r a n u , c z ę s t o wstrząsając. P o d o d a n i u 200 m l w o d y m i e s z a n i n ę sączy się z a p o m o c ą p o m p y , n i e r o z p u s z c z o n e sole p r z e m y w a się ok. 75 m l eteru, r o z t w ó r e t e r o w y w y t r z ą s a z p r z e s ą c z e m i ciecze przelewa d o roz dzielacza. P o oddzieleniu górnej w a r s t w y , r o z t w ó r w o d n y ekstrahuje się d w i e m a p o r c j a m i eteru p o 50 m l . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e w l e w a się d o rozdzielacza i wstrząsa ostrożnie ze stęż. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u , aż w a r s t w a w o d n a p o z o s t a n i e alkaliczna i d w u t l e n e k węgla p r z e s t a n i e się wydzielać. R o z t w ó r e t e r o w y suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b w a p n i a . E t e r u s u w a się w a p a r a t u r z e p r z e d s t a w i o n e j n a rys. 1,86. P o z o s t a ł y ester destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95) i zbiera m a l o n i a n dietylu w t e m p . 9 2 — 9 4 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 105 g ( 6 2 % ) ; tw. estru p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m w y n o s i 1 9 8 — 1 9 9 ° C , lecz destylacji t o w a r z y s z y m a ł y r o z k ł a d . U w a g a . (1) D o reakcji m o ż n a u ż y ć s p r o s z k o w a n e g o , technicznego cyjanku 111.155. O R T O M R Ó W C Z A N E T Y L U CHCI + 3C H ONa 3
2
s
(trietoksymetań)
C H ( O C H ) + 3NaCl 2
5
3
potasu.
K o l b ę kulistą p o j . 1500 m l z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płasz czem chłodzącym. A p a r a t u r a musi być bardzo dokładnie wysuszona. W kolbie umiesz cza się 750 m l specjalnie o s u s z o n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o (p. 11,1,9) o r a z 123 g (82 m l , 1,03 m o l ) bezw. c h l o r o f o r m u . P r z e z c h ł u d n i c ę w ciągu ok. 30 m i n d o d a j e się m a ł y m i k a w a ł k a m i 52 g (2,25 m o l ) czystego s o d u . G d y r e a k c j a p r z e b i e g a zbyt g w a ł t o w n i e , k o l b ę c h ł o d z i się s t r u m i e n i e m w o d y w y p ł y w a j ą c e j z c h ł o d n i c y . G d y c a ł y sód przereaguje i m i e s z a n i n a osiągnie t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą , o d s ą c z a się c h l o r e k s o d u n a lejku ze szklaną płytką p o r o w a t ą . Z e s t a w d o sączenia m u s i b y ć d o k ł a d n i e w y s u s z o n y , m i ę d z y k o l b ą s s a w k o w ą i p o m p ą n a l e ż y u m i e ś c i ć r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a . O s a d p r z e m y w a się n a lejku 50 m l bezw. a l k o h o l u i a l k o h o l z p r z e m y w a n i a łączy się z przesączem. P r z e s ą c z destyluje się z łaźni w o d n e j przez s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą w celu o d z y s k a n i a n a d m i a r u c h l o r o f o r m u i większości a l k o h o l u ; destylat A (ok. 500 g) zbiera się w k o l b i e s s a w k o w e j z a b e z p i e c z o n e j r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . P o z o s t a ł ą w k o l b i e ciecz d e k a n tuje się z n a d niewielkiej ilości soli, k t ó r a w y p a d ł a i destyluje p r z e z k o l u m n ę D u f t o n a (lub W i d m e r a ) w y k o n a n ą c a ł k o w i c i e ze szkła. N a j p i e r w destyluje niżej w r z ą c a frak c j a B, a n a s t ę p n i e w t e m p . 1 4 4 — H 6 C o r t o m r ó w c z a n trimetylu ( t r i e t o k s y m e t a n ) . W y d a j n o ś ć w y n o s i 35 g ( 2 3 % ) (zależy o n a w p e w n y m s t o p n i u o d s p r a w n o ś c i frakcjo n o w a n i a ) . R e a k c j ę p o w t a r z a się jeszcze r a z stosując o d z y s k a n ą m i e s z a n i n ę a l k o h o l u i c h l o r o f o r m u A d o d a j ą c 100 g bezw. c h l o r o f o r m u o r a z taką ilość specjalnie osuszo n e g o e t a n o l u (ok. 200—250 m l ) , ż e b y c a ł k o w i t a o b j ę t o ś ć m i e s z a n i n y w y n o s i ł a 750 m l . T a k jak p o p r z e d n i o d o d a j e się 52 g s o d u . P o z a k o ń c z e n i u r e a k c j i n a d m i a r c h l o r o f o r m u i a l k o h o l u o d d e s t y l o w u j e się p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j , d o d a j e frakcję B, o t r z y m a n ą p o d c z a s p o p r z e d n i e j destylacji i p o d d a j e p o n o w n i e f r a k c j o n o w a n i u . O t r z y m u j e się 45 g p r o d u k t u ( 2 9 % ) , tw. 144—146°C. 6
N , 4 . A m i d y k w a s o w e , a. Otrzymywanie z kwasów karboksylowych. Pierwszorzęd o w e a l i f a t y c z n e a m i d y m o ż n a o t r z y m a ć w w y n i k u o g r z e w a n i a soli a m o n o w y c h o d p o wiednich kwasów karboksylowych RCO^NH^RCONH! +
H 0 2
W p r e p a r a t y c e najkorzystniej jest o g r z e w a ć k w a s l u b jego sól a m o n o w ą z m o c z n i k i e m . R e a k c j a p r z e b i e g a w ó w c z a s w t e m p . ok. 120°C. P o w s t a j ą c y w niej k w a s k a r b a m i n o w y (NH2*C0 H) r o z p a d a się o d razu n a d w u t l e n e k w ę g l a i a m o n i a k 2
R-COjH + N H - C O - N H 2
2
-> R C O N H
2
+ [NH C0 H] 2
2
W y d z i e l a j ą c y się a m o n i a k m o ż e t w o r z y ć z k w a s e m p o n o w n i e sól a m o n o w ą , k t ó r a będzie się z n o w u r o z k ł a d a ć d o a m i d u wg pierwszej z p o d a n y c h r e a k c j i . M e t o d ę tę ilustruje p r o s t a synteza a c e t a m i d u (p. 111,156); w t y m p r z y p a d k u p r o d u k t w y o d r ę b n i a się najłatwiej p r z e z destylację. A m i d y wyższych, h o m o l o g i c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h gorzej r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e , m o ż n a ł a t w o w y o d r ę b n i a ć odsączając je i p r z e m y w a j ą c w o d n y m r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u . b. Otrzymywanie z halogenków acylowych. J e d n ą z najlepszych m e t o d o t r z y m y w a nia a m i d ó w p i e r w s z o r z ę d o w y c h (p. 111,157) jest r e a k c j a c h l o r k ó w a c y l o w y c h z n a d m i a rem a m o n i a k u R-COCl + 2 N H
3
R C O N H 2 + NH4CI
W reakcji tej c h l o r e k a c y l o w y ( m o ż e być to s u r o w y p r o d u k t o t r z y m a n y w reakcji k w a s u k a r b o k s y l o w e g o z c h l o r k i e m tionylu) d o d a j e się k r o p l a m i d o d o b r z e m i e s z a n e g o w o d n e g o stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u c h ł o d z o n e g o w m i e s z a n i n i e oziębiającej. A m i d y w y ż szych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h s a m e w y k r y s t a l i z o w u j ą p o p e w n y m czasie; ich oczysz czanie p o l e g a n a odsączeniu i p o n o w n e j krystalizacji. A m i d y r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e w y o d r ę b n i a ć m o ż n a p r z e z ekstrakcję o c t a n e m etylu i n a s t ę p n i e usunięcie w o d y w w y p a r c e p r ó ż n i o w e j . R e a k c j ę tę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w ł a g o d n i e j s z y c h w a r u n k a c h [13] mieszając r o z t w ó r c h l o r k u a c y l o w e g o w a c e t o n i e z o c t a n e m a m o n u w t e m p . p o k o j o w e j . P o przesączeniu m i e s z a n i n ę reakcyjną n a l e ż y z a t ę ż y ć , a b y u z y s k a ć ż ą d a n y a m i d k w a sowy. B i o r ą c d o reakcji z c h l o r k i e m a c y l o w y m z a m i a s t a m o n i a k u a m i n y p i e r w s z o - l u b
IH,I56.
Acetamid
441
d r u g o r z ę d o w e o t r z y m u j e się o d p o w i e d n i o a m i d y d r u g o - i trzeciorzędowe. T e g o r o d z a j u związki są często, j a k o krystaliczne p o c h o d n e , u ż y w a n e p r z y identyfikacji b ą d ź t o c h l o r k ó w a c y l o w y c h (a tym s a m y m i k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h ) , bądź t e ż a m i n (p. VH,6,76 i VH,6,27) 2
R* COCI + R N H j - > R ^ C O N H - R 2
2
2
R^COCl + (R ) NH ^
R^CONCR ^
2
c. Otrzymywanie z estrów. A m i d y o t r z y m u j e się ł a t w o działając n a estry k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h stęż. w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u (reakcja a m o n o l i z y ) R^COiR
2
+ N H -*• R 3
1
2
CONH + R OH 2
R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się zazwyczaj w o b n i ż o n e j t e m p e r a t u r z e , zwłaszcza gdy bierze się d o niej estry m e t y l o w e niższych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h . T r u d n o r o z p u s z c z a l n e a m i d y wykrystalizowują p o p e w n y m czasie z m i e s z a n i n y reakcyjnej j a k n p . d i a m i d kwasu b u r s z t y n o w e g o ( s u k c y n o a m i d p . 111,158). d. Otrzymywanie z nitryli. R e a k c j ę h y d r o l i z y nitryli można, często p r z e r w a ć n a etapie p o w s t a w a n i a a m i d u . P r e p a r a t y w n y m p r z y k ł a d e m niech będzie s y n t e z a fenylo a c e t a m i d u (p. 111,159). W t y m p r z y p a d k u nitryl r o z p u s z c z a się w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m w t e m p . 4 0 ° C , a n a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o wody. I n n y m z a l e c a n y m s p o s o b e m jest z a s t o s o w a n i e w reakcji k w a s u poił f o s f o r o w e g o [14] R-CN
+ H 0 2
> R-CONH2
W p r z y p a d k u hydrolizy nitryli a r o m a t y c z n y c h szczególnie p r z y d a t n a jest p r o c e d u r a polegająca n a reakcji nitrylu z w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu w obecności n a d t l e n k u w o d o r u ( o t r z y m y w a n i e t o l u a m i d u , p . IV,I82). G o r s z e wyniki uzyskuje się w p r z y p a d k u c y j a n k ó w alkilowych. 111,156.
ACETAMID
C H j - C O i H + N H 2 C O N H 2 -* C H
3
CONH
2
+ C0
2
+ NH
3
O d w a ż k ę 25 g lod. kwasu o c t o w e g o (0,42 m o l ) i 25 g (0,42 mol) m o c z n i k a umiesz cza się w k o l b i e z d w i e m a szyjami p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w p i o n o w o z a m o c o w a n ą c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą i t e r m o m e t r (o skali d o 3 6 0 ° C ) t a k u m i e s z c z o n y , a b y b a ń k a z rtę cią z a n u r z o n a b y ł a w m i e s z a n i n i e reakcyjnej i z n a j d o w a ł a się w odległości 1 c m o d d n a k o l b y . M i e s z a n i n ę ogrzewa się ł a g o d n i e n a siatce azbestowej l u b też n a ł a ź n i p o wietrznej (p. 1,13) i k o l b ę o s t r o ż n i e p o t r z ą s a się w celu wymieszania w a r s t w y m o c z n i k o w e j z k w a s e m . N a s t ę p n i e s t o p n i o w o p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę , a b y osiągnąć stan, w k t ó r y m ciecz z a c z y n a s k r a p l a ć się w c h ł o d n i c y . P o 30 m i n t e m p e r a t u r a w y n o s i 150°C, w c h ł o d n i c y z a c z y n a o s a d z a ć się w ó w c z a s biały o s a d (przypuszczalnie jest t o k a r b a m i n i a n a m o n u ) . G d y p o w s t a n i e niebezpieczeństwo z a p c h a n i a się c h ł o d n i c y , osad t e n strąca się d o k o l b y z a p o m o c ą dość g r u b e g o p r ę c i k a szklanego. O g r z e w a n i e p r o w a d z i się a ż d o osiągnięcia t e m p e r a t u r y cieczy 1 9 5 — 2 0 0 ° C , c o n a s t ę p u j e p o u p ł y w i e 3—3,5 h. W t o k u r e a k c j i wydziela się z a r ó w n o d w u t l e n e k węgla, jak i a m o n i a k . P o ostudzeniu a p a r a t u r ę dostosowuje się d o destylacji. P o c z ą t k o w o przy p o w o l n y m ogrze w a n i u k o l b y p e w n a ilość k a r b a m i n i a n u a m o n u ulega sublimacji i o s a d z a się w c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j . G d y d o c h ł o d n i c y zaczną p r z e d o s t a w a ć się p a r y a c e t a m i d u , należy n a t y c h m i a s t p r z e r w a ć destylację i zastąpić c h ł o d n i c ę inną u p o d o b n e j wielkości. P r o c e s k o n t y n u u j e się, zbierając a c e t a m i d w t e m p . 2 0 0 — 2 1 6 ° C . Jeśli a c e t a m i d krystalizuje w c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j , należy g o stopić p r z e z o s t r o ż n e o g r z e w a n i e p ł o m i e n i e m pal n i k a . U z y s k u j e się w t e n sposób 22 g ( 9 0 % ) n i e m a l czystego, b e z b a r w n e g o a c e t a m i d u o tt. 8 0 , 5 ° C . A b y u z y s k a ć p i ę k n e , d u ż e kryształy należy 5 g a c e t a m i d u r o z p u ś c i ć w 4 m l ciepłego m e t a n o l u , n a s t ę p n i e d o d a ć 180 m l eteru i odstawić r o z t w ó r d o kry stalizacji.
IU,1S7.
HEKSANOAMID
C H ( C H V C O C l + 2 N H -* C H 3
2
3
3
(CH ) CONH 2
4
+ NH*CI
2
W zlewce p o j . 600 m l z a n u r z o n e j w łaźni z p o k r u s z o n y m l o d e m u m i e s z c z a się 125 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88). R o z t w ó r a m o n i a k u m i e s z a się m e c h a n i c z nie i z w k r a p l a c z a d o d a j e się 56 g (0,42 mol) c h l o r k u h e k s a n o i l u (p. 111,138). S z y b k o ś ć w k r a p l a n i a należy t a k d o b r a ć , aby u n i k n ą ć wydzielania się obfitych b i a ł y c h d y m ó w . A m i d w y t r ą c a się n a t y c h m i a s t . P o d o d a n i u całej ilości c h l o r k u k w a s o w e g o m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w ł a ź n i z l o d e m przez 15 m i n , p o c z y m odsącza się a m i d p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P r z e s ą c z w y k o r z y s t u j e się d o p r z e m y w a ć a ż d o c a ł k o w i t e g o przenie sienia osadu ze zlewki n a sączek (1). A m i d r o z s y p u j e się n a bibule filtracyjnej i suszy n a p o w i e t r z u . O t r z y m u j e się 30 g ( 6 3 % ) s u r o w e g o h e k s a n o a m i d u o tt. 9 8 — 9 9 ° C . Jest o n d o s t a t e c z n i e czysty i n a d a j e się d o o t r z y m y w a n i a nitrylu (p. 111,163) (2). M a ł ą ilość a m i d u krystalizuje się z możliwie najmniejszej ilości gorącej w o d y . P o ochłodzeniu i odsączeniu, osad suszy się n a powietrzu n a bibule filtracyjnej. Czysty h e k s a n o a m i d ma tt. 100°C. U w a g i . (1) Z a t ę ż e n i e przesączu d o p o ł o w y objętości p o w o d u j e w y t r ą c a n i e się d o d a t k o w e j , niewielkiej ilości h e k s a n o a m i d u . (2) M e t o d a t a jest ogólnie s t o s o w a n a w p r z y p a d k u w y ż s z y c h k w a s ó w t ł u s z c z o w y c h (powyżej 5 a t o m ó w węgla w cząsteczce). Synteza pokrewna. Izobutyroamid (2-metylopropanoamid). D o 400 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) u m i e s z c z o n e g o w k o l b i e z d w i e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z d o d a j e się 106 g (1 m o l ) c h l o r k u izobutyrylu. Chlorek w k r a p l a się z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 1 5 ° C . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a m i e s z a n i e k o n t y n u u j e się jeszcze p r z e z godzinę. Z a w a r t o ś ć k o l b y o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j . K o l b ę ogrzewa się n a wrzącej łaźni w o d n e j , a b y c a ł k o w i c i e u s u n ą ć w o d ę z krystalicznej pozostałości. O t r z y m a n y o s a d o g r z e w a się d o w r z e n i a z 1200 m l o c t a n u etylu. G o r ą c y r o z t w ó r sączy się, a p o z o s t a ł o ś ć ekstrahuje się d w i e m a dalszymi, 750 m l p o r c j a m i gorącego o c t a n u etylu. Wszystkie ekstrakty łączy się i oziębia d o t e m p e r a t u r y 0 ° C . Odsącza się krystaliczny i z o b u r y r o a m i d o tt. 128—129°C. S u m a r y c z n a w y d a j n o ś ć p o zatężaniu przesączu i wydzieleniu dalszych p o r c j i p r o d u k t u w y n o s i 58 g ( 6 6 % ) . m,158.
SUKCYNOAM1D
CH •C0 CH } CH2-C0 CH 3
2
2
3
CH • CONH + 2NH - ] + 2CH OH C H CONH 2
2
3
3
3
2
2
D o 25 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) u m i e s z c z o n e g o w k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 100 m ł d o d a j e się 5 g (4,8 m l , 0,034 m o l ) b u r s z t y n i a n u dimetylu. K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m , wstrząsa przez k i l k a m i n u t , a n a s t ę p n i e o d s t a w i a n a 24 h, co p e w i e n czas wstrząsając. O d s ą c z a się kryształy s u k c y n o a m i d u i p r z e m y w a z i m n ą wodą. P r o d u k t krystalizuje się z niewielkiej ilości gorącej w o d y i suszy w suszarce. O t r z y m u j e się 3,5 g ( 8 8 % ) s u k c y n o a m i d u , k t ó r y topi się w t e m p . 2 5 4 C (z r o z k ł a d e m ) . 6
111,159. C H 6
S
CH
FENYLOACETAMID 3
CN
C 1
" > C H CH .CONH 6
5
a
a
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e u m i e s z c z a się 100 g (98 m l , 0,85 m o l ) cyjan ku benzylu (p. 111,160) i 400 m l stęż. k w a s u s o l n e g o . K o l b ę z a n u r z a się w łaźni w o d n e j o t e m p . 4 0 ° C i z a w a r t o ś ć kolby m i e s z a się energicznie. W ciągu 20—40 m i n cyjanek benzylu p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u , a t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reakcyjnej w z r a s t a d o 5 0 ° C ; mieszanie k o n t y n u u j e się przez dalsze 20—30 m i n . Ciepłą ł a ź n i ę zastępuje się łaźnią
m , 0 . Nitryle
alifatyczne
443
z bieżącą w o d ą o t e m p . 15°C. T e r m o m e t r w y m i e n i a się n a w k r a p l a c z , z k t ó r e g o d o d a j e się, mieszając, 4 0 0 m l z i m n e j , d e s t y l o w a n e j w o d y ; k r y s z t a ł y p r o d u k t u zaczynają w y p a d a ć p o d o d a n i u 50—70 m i w o d y . P o w k r o p l e n i u całej ilości w o d y k o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i z l o d e m n a p ó ł g o d z i n y (1), p o c z y m s u r o w y f e n y l o a c e t a m i d o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Ś l a d y k w a s u f e n y l o o c t o w e g o u s u w a się mieszając wilgotny osad z d w i e m a p o r c j a m i p o 50 m l z i m n e j w o d y w ciągu 30 m i n . P r o d u k t suszy się w t e m p . 5 0 — 8 0 ° C . W y d a j n o ś ć f e n y l o a c e t a m i d u o tt. 154—155°C w y n o s i 9 5 g ( 8 2 % ) . P o krystalizacji z a l k o h o l u r e k t y f i k o w a n e g o tt. p o d n o s i się d o 156°C. U w a g a . (1) Z a w i e s i n ę f e n y l o a c e t a m i d u m o ż n a z h y d r o l i z o w a ć d o k w a s u fenyloocto w e g o ogrzewając ją d o wrzenia, z j e d n o c z e s n y m mieszaniem, a ż d o r o z p u s z c z e n i a o s a d u . P o 30 m i n m i e s z a n i n a staje się m ę t n a i p r o d u k t z a c z y n a w y d z i e l a ć się w p o s t a c i oleju. O g r z e w a n i e d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą k o n t y n u u j e się p r z e z 6 h , miesza n i n ę c h ł o d z i się n a j p i e r w s t r u m i e n i e m w o d y , a n a s t ę p n i e z a n u r z a j ą c k o l b ę d o łaźni z l o d e m n a przeciąg 4 h. S u r o w y k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d w u k r o t n i e 50 m l p o r c j a m i zimnej w o d y i suszy w e k s y k a t o r z e . O t r z y m a n y k w a s topi się w t e m p . 6 9 — 7 0 ° C . P r o d u k t oczyszcza się p r z e z krystalizację z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) lub lepiej p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem.
0 . NITRYLE ALIFATYCZNE (CYJANKI ALKILOWE) N i t r y l e alifatyczne m o ż n a o t r z y m a ć n a s t ę p u j ą c y m i t r z e m a m e t o d a m i . M e t o d y 1 i 2 znalazły najszersze z a s t o s o w a n i e . 1. P o d s t a w i e n i e c h l o r o w c a w h a l o g e n k a c h alkilowych g r u p ą c y j a n k o w ą (p. 111,160
i in,161). 2. O d w o d n i e n i e a m i d ó w (p. 111,162° d o 111,164) i a l d o k s y m ó w (p. IV,185). 3. R e a k c j e c y j a n o e t y l o w a n i a (p. 111,165 i 111,166). 0 , 1 . Podstawienie chlorowca w halogenkach alkilowych grupą cyjankową. K l a s y c z n y sposób p o s t ę p o w a n i a polega n a ogrzewaniu h a l o g e n k u alkilowego (zazwyczaj c h l o r k u l u b b r o m k u ) z c y j a n k i e m sodu w r o z t w o r z e m e t a n o l o w y m l u b e t a n o ł o w y m Br^-R^fcN
*-R«CN +?Br
R e a k c j a l a jest s z e r o k o s t o s o w a n a d l a h a l o g e n k ó w pierwszo- i d r u g o r z ę d o w y c h . H a l o genki trzeciorzędowe ulegają ł a t w o w t y c h w a r u n k a c h reakcji eliminacji, dając o d p o wiedni alken. O t r z y m u j e się niewiele, b ą d ź w ogóle się n i e o t r z y m u j e nitrylu. W r e a k c j i p o d s t a w i e n i a m o g ą p o w s t a w a ć niewielkie ilości izonitryli, u s u w a się je w y k o r z y s t u j ą c ł a t w o ś ć z jaką ulegają o n e hydrolizie p o d w p ł y w e m k w a s ó w m i n e r a l n y c h . U s p r a w n i e n i e m m e t o d y jest z a s t o s o w a n i e w r e a k c j i r o z p u s z c z a l n i k ó w a p r o t o n o w y c h , takich j a k sulfotlenek dimetylu l u b d i m e t y l o f o r m a m i d . W sulfotlenku dimetylu c h l o r k i alkilowe s z y b k o przekształcają się w nitryle. K l a s y c z n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p o d a n y jest w p . 111,160. W y b r a n y p r z y k ł a d ilu struje o t r z y m y w a n i e dinitryli z o d p o w i e d n i c h a,a>-dibromozwiązków. Z a s t o s o w a n i e sulfotlenku dimetylu j a k o r o z p u s z c z a l n i k a z i l u s t r o w a n o syntezami w p . 111,161. m,160. P E N T A N O D I N I T R Y L BrCH • C H z
2
CHjBr + 2NaCN
(glutaronilryl) N C - C H 2 - C H 2 - C H 2 . C N 4- 2NaBr
K o l b ę kulistą z d w i e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r u j e się w chłodnicę z w r o t n ą i wkra placz. D o k o l b y w p r o w a d z a s i ę 147 g (3 m o l ) s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o c y j a n k u s o d u (1) i 150 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się n a łaźni w o d n e j , a ż d o r o z p u s z czenia większości cyjanku. N a s t ę p n i e d o d a j e się z w k r a p l a c z a w ciągu 30 m i n r o z t w ó r 250 g (126 m l , 1,25 m o l ) 1 , 3 - t r i b r o m o p r o p a n u (p. 111,54) w 500 m l r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a łaźni w o d n e j w ciągu 35 h . N a s t ę p n i e
u s u w a się rozpuszczalnik ( w y p a r k a o b r o t o w a ) z wrzącej łaźni w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć w k o ł b i e składa się z b r o m k u sodu, n i e p r z e r e a g o w a n e g o cyjanku sodu i dinitrylu; jedynie ten ostatni rozpuszcza się w octanie etylu. Dinitrył w y o d r ę b n i a się p r z e z e k s t r a k c j ę 200 m! o c t a n u etylu. R o z t w ó r sączy się przez lejek ze szklaną p ł y t k ą p o r o watą i p r z e m y w a stalą p o z o s t a ł o ś ć ok. 50 m l o c t a n u etylu. P o oddzieleniu w a r s t w y w o d n e j przesącz suszy się bezw. siarczanem w a p n i a ; oddestylowuje się o c t a n etylu p o d ciśnieniem n o r m a l n y m (regeneruje się o k . 245 m l o c t a n u ) , nieco się studzi i destyluje pozostałą ciecz p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się p e n t a n o d i n i t r y l o tw. 139—140°C/10,7 h P a (8 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 95 g ( 8 2 % ) . U w a g a , (1) P. 111,161, u w a g a (1) dotycząca ś r o d k ó w ostrożności p r z y p r a c y z cyjan kami i u s u w a n i a ich r o z t w o r ó w . Syntezy pokrewne. Heptanonitryl. S u b s t r a t a m i są: 30 g (0,61 m o l ) cyjanku sodu r o z p u s z c z o n e g o w 4 0 m l w o d y o r a z 82 g (70 m l , 0,5 mol) b r o m k u heksylu (p. IH,55) w 150 m l a l k o h o l u m e t y l o w e g o . A l k o h o l m e t y l o w y u s u w a się stosując sprawną k o l u m n ę frakcjonującą. D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 500 m l w o d y i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę suro w e g o p r o d u k t u . N i t r y l oczyszcza się wytrząsając g o d w a r a z y z d w u k r o t n i e m n i e j s z y m i objętościami stęż. k w a s u solnego, n a s t ę p n i e p r z e m y w a j ą c wodą, nasyc. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i wodą. P o wysuszeniu bezw. c h l o r k i e m w a p n i a p r z e p r o w a d z a się destylację zbierając h e p t a n o n i t r y l o tw. 182—184°C. W y d a j n o ś ć 40 g ( 7 3 % ) . Heptanodinitryl. W k o l b i e kulistej p o j . 500 ml z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną umieszcza się r o z t w ó r 29 g (0,446 m o l ) cyjanku p o t a s u (lub r ó w n o w a ż n ą ilość sproszko w a n e g o cyjanku s o d u ) w 30 ml ciepłej w o d y oraz r o z t w ó r 45 g (0,195 mol) 1,5-dibrom o p e n t a n u (p. 111,54) w 75 m l r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . M i e s z a n i n ę reakcyjną ogrze w a się do w r z e n i a n a łaźni w o d n e j p r z e z 8 h, a n a s t ę p n i e u s u w a się rozpuszczalnik p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a ł o ś ć e k s t r a h u j e się 4 — 5 r a z y 100 ml p o r c j a m i eteru; p o ł ą c z o n e wyciągi eterowe suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . Eter oddestylowuje się p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, p o c z y m p r z e p r o w a d z a destylację p r o d u k t u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się hepta nodinitryl w r z ą c y w t e m p . 168—170°C/20,0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 18 g ( 7 5 % ) . Oktanodinitryl. 1,6-Dibromoheksan (p. UI,55), tw. 1 1 4 — 1 1 5 ° C / 1 6 , 0 h P a (12 m m H g ) p r z e p r o w a d z a się w dinitryl o tw. 178—180°C/20,0 h P a (15 m m H g ) w następujący s p o s ó b . D i b r o m o p o c h o d n ą ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną z 20 25-proc. n a d m i a r e m cyjanku sodu w r o z t w o r z e w o d n o - a l k o h o l o w y m . M i e s z a n i n ę oddesty lowuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z wrzącej łaźni w o d n e j , a pozostałość, p o d o d a n i u w o d y ekstrahuje się wyczerpująco eterem. P o usunięciu eteru dinitryl przedestylowuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Cyjanek benzylu. W k o l b i e kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w chłodnicę z w r o t n ą umieszcza się 100 g (2 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o cyjanku sodu. K o l b ę ogrzewa się na łaźni w o d n e j d o r o z p u s z c z e n i a cyjanku. Z w k r a p l a c z a d o d a j e się w ciągu 30—45 m i n r o z t w ó r 200 g (181,5 m l , 1,58 m o l ) chlorku benzylu w 200 g r e k t y f i k o w a n e g o alkoholu. M i e szaninę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j w ciągu 4 h, oziębia i o d s ą c z a z a p o m o c ą p o m p y w y d z i e l o n y c h l o r e k s o d u , k t ó r y p r z e m y w a się niewielką ilością alkoholu. A l k o h o l od destylowuje się z łaźni w o d n e j możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o stałą ciecz oziębia się, sączy (jeśli jest t o p o t r z e b n e ) i oddziela w a r s t w ę s u r o w e g o c y j a n k u benzylu (niekiedy k o r z y s t n e jest w y e k s t r a h o w a n i e nitrylu eterem l u b b e n z e n e m ) . P r o d u k t suszy się niewielką ilością bezw. siarczanu m a g n e z u i destyluje pod zmniejszo n y m ciśnieniem. Cyjanek benzylu zbiera się w t e m p . 1 0 2 — 1 0 3 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 160 g ( 8 6 % ) . T a k o t r z y m a n y cyjanek benzylu jest w y s t a r c z a j ą c o czysty d o wielu syntez, z a w i e r a j e d n a k pewną ilość izocyjanku i zwykle p o d c z a s stania w y r a ź n i e z a b a r w i a się. W n a stępujący s p o s ó b m o ż n a p o z b y ć się izocyjanku, o t r z y m u j ą c t r w a ł y , b e z b a r w n y p r o d u k t : r a z p r z e d e s t y l o w a n y cyjanek benzylu wytrząsa się energicznie w ciągu 5 m i n z taką samą objętością ciepłego (60°C) 50-proc. k w a s u s i a r k o w e g o ( o t r z y m a n e g o p r z e z d o d a -
111,161.
Wałeronitrył
445
nie 55 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o 100 m l w o d y ) . C y j a n e k benzylu oddziela się, p r z e m y w a taką s a m ą ilością n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i n a s t ę p n i e taką samą ilością r o z c . r o z t w o r u c h l o r k u s o d u ( n a s y c o n y r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się w o d ą w stos. 1:1). C y j a n e k suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. l - N a f t y l o a c e t o n i t r y l . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrot ną o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m umieszcza się 56 g (0,32 m o l ) 1-cbJorometylonaftalenu, 29 g (0,45 m o l ) c y j a n k u p o t a s u , 125 m l etanolu i 50 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 1 h, n a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się a l k o h o l , p o z o s t a ł o ś ć przenosi d o rozdzielacza, p r z e m y w a w o d ą i odsącza o d niewielkiej ilości s t a ł y c h zanie czyszczeń. P o z o s t a ł o ś ć umieszcza się w p a r o w n i c y i suszy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( e k s y k a t o r p r ó ż n i o w y n a p e ł n i o n y bezw. c h l o r k i e m w a p n i a ) . P r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając l - n a f t y l o a c e t o n i t r y l w t e m p . 1 5 5 — 1 6 0 ° C / 1 2 , 0 h P a (9 m m H g ) (1). W y d a j n o ś ć 38 g ( 7 2 % ) . U w a g a . (1) W p r z e d g o n i e m o ż e d e s t y l o w a ć nieco naftalenu czyszczenie w y j ś c i o w e g o 1-chlorometylonaftalenu. 111,161. W A Ł E R O N I T R Y Ł (cyjanek CH (CH ) 3
2
2
CH Cl + NaCN a
P
M
S
zanie
butylu)
O Y
stanowiącego
C
H
3
- ( C H ) • C H • CN 2
2
2
K o l b ę trójszyjną p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , t e r m o m e t r i nasadkę dwudrożną z wkraplaczem i chłodnicą zwrotną zabezpieczoną od góry rurką z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie u m i e s z c z a się 150 m l s u c h e g o sulfotlenku d i m e t y l u i 30 g s u c h e g o s p r o s z k o w a n e g o c y j a n k u s o d u (1). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 9 0 ° C z a p o m o c ą ł a ź n i w o d n e j , p o c z y m ł a ź n i ę się u s u w a . N a s t ę p n i e z w k r a p l a c z a d o d a j e się powoli 46,3 g (0,5 m o l ) c h l o r k u butylu (p. 111,48) z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a egzotermicznej r e a k c j i nie p r z e k r o c z y ł a 1 5 0 ° C (ok. 10 m i n ) . M i e s z a n i e k o n t y n u u j e się d o chwili, g d y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reakcyjnej o p a d n i e d o 5 0 ° C (ok. 30 m i n ) i w ó w czas w y l e w a się ją d o w o d y . R o z t w ó r e k s t r a h u j e się t r z e m a 300 m l p o r c j a m i eteru, p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się d w i e m a 100 m l p o r c j a m i nasyc. r o z t w o r u c h l o r k u s o d u i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o u s u n i ę c i u eteru p r o d u k t destyluje się zbie rając w a ł e r o n i t r y ł o tw. 1 3 8 — 1 4 0 ° C . W y d a j n o ś ć w y n o s i 35,2 g ( 8 5 % ) . Z w i ą z e k c h a r a k teryzuje się o b r z y d l i w y m z a p a c h e m , p o w i n i e n więc b y ć p r z e c h o w y w a n y p o d s p r a w n i e d z i a ł a j ą c y m wyciągiem. U w a g a . (1) S p r o s z k o w a n y h a n d l o w y o d c z y n n i k (o czystości o k . 9 8 % ) suszy się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u . Cyjanek sodu jest bar dzo silną trucizną i wszelkie operacje z nim powinny być wykonywane z wielką ostroż nością. Z b ę d n e r o z t w o r y z a w i e r a j ą c e cyjanki n a l e ż y r o z ł o ż y ć d o d a j ą c n a d m i a r r o z t w o r u p o d c h l o r y n u s o d u . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a je w y l a ć d o zlewu, p o c z y m n a l e ż y s p ł u k a ć zlew silnym s t r u m i e n i e m w o d y ; n i e m o ż n a w ż a d n y m w y p a d k u d z i a ł a ć k w a s e m . S y n t e z y p o k r e w n e . O k t a n o n i t r y l . D o r e a k c j i b i e r z e się 250 m l suchego sulfotlenku d i m e tylu, 89,6 g (0,5 m o l ) 1 - b r o m o h e p t a n u (p. H I , 5 5 ) i 30 g (0,61 m o l ) w y s u s z o n e g o c y j a n k u s o d u . W y d a j n o ś ć o k t a n o n i t r y l u o tw. 1 9 9 — 2 0 3 ° C w y n o s i 50,8 g ( 8 1 % ) . H e k s a n o d i n i t r y l (adyponitryl). D o r e a k c j i bierze się 150 m l s u c h e g o sulfotlenku di metylu, 21,2 g (0,17 m o l ) 1,4-dichlorobutanu (p. 111,150) i 20 g (0,41 m o l ) w y s u s z o n e g o c y j a n k u s o d u . P o ustaniu p o c z ą t k o w o egzotermicznej reakcji m i e s z a n i n ę reakcyjną u t r z y m u j e się w t e m p . 9 0 ° C jeszcze p r z e z dalsze 15 m i n . D o oziębionej m i e s z a n i n y d o d a j e się 150 m l c h l o r o f o r m u i c a ł o ś ć p r z e n o s i się d o rozdzielacza zawierającego n a d m i a r stęż. r o z t w o r u c h l o r k u s o d u . W y t r ą c a j ą c e się sole r o z p u s z c z a się d o d a j ą c o d p o wiednią ilość w o d y , p o c z y m oddziela się w a r s t w ę c h l o r o f o r m o w ą . W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się r a z c h l o r o f o r m e m i p o ł ą c z o n e wyciągi c h l o r o f o r m o w e p r z e m y w a się d w u k r o t n i e r o z t w o r e m c h l o r k u sodu, a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o usunięciu r o z p u s z c z a l n i k a n a w y p a r c e o b r o t o w e j p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d
z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając h e k s a n o d i n i t r y l o tw. 1 4 0 — 1 4 1 ° C / 2 , 0 h P a (1,5 m m H g ) . W y d a j n o ś ć wynosi 14,6 g ( 8 1 % ) . Z p r z e d g o n u m o ż n a o d z y s k a ć nieco sulfotlenku dimetylu (tw. 4 0 - ^ 2 ° C / 2 , 0 h P a (1,5 m m H g ) . 0 , 2 . Odwadnianie a m i d ó w . A m i d y o g r z e w a n e z r o z m a i t y m i ś r o d k a m i odwadniają c y m i przekształcają się w o d p o w i e d n i e nitryle. J a k o ś r o d k i o d w a d n i a j ą c e stosuje się najczęściej pięciotlenek fosforu i chlorek t i o n y l u ; zaletą s t o s o w a n i a chlorku tionylu jest ł a t w o ś ć usunięcia p r o d u k t ó w u b o c z n y c h : c h l o r o w o d o r u i d w u t l e n k u siarki. M e t o d ę ilustrują syntezy i z o b u t y r o n i t r y l u (p. 111,162) i h e k s a n o n i t r y l u (p. UJL163). R C O N H j ^S-R
CN
W syntezie n i e t r w a ł e g o lecz b a r d z o w a ż n e g o związku — m a l o n o n i t r y l u — j a k o środek o d w a d n i a j ą c y z a s t o s o w a n o pięciotlenek fosforu (p. 111,164). S u b s t r a t e m jest tu cyjanoa c e t a m i d , k t ó r y m o ż n a o t r z y m a ć w reakcji c y j a n o o c t a n u etylu z a m o n i a k i e m . O d w a d n i a n i e a l d o k s y m ó w przebiega w nieco łagodniejszych w a r u n k a c h ; w t y m p r z y p a d k u j a k o środek o d w a d n i a j ą c y stosuje się często b e z w o d n i k octowy. M e t o d a t a jest szczególnie p r z y d a t n a d o o t r z y m y w a n i a nitryli a r o m a t y c z n y c h , p . IV,185. 111.162. I Z O B U T Y R O N 1 T R Y L (cyjanek (CH ) CH CONH 3
2
izopropylu)
( C H ) C H CN
2
3
2
W szyi k o l b y kulistej p o j . 2 1 umieszcza się p r o s t ą n a s a d k ę destylacyjną z k a p i l a r ą próżniową, a d o n a s a d k i d o ł ą c z a się s p r a w n ą c h ł o d n i c ę , p r z e d ł u ż a c z ( d o s t o s o w a n y d o destylacji p r ó ż n i o w e j ) o r a z odbieralnik p o j . 100 m l . C h w i l o w o k o l b ę odłącza się o d z e s t a w u d o destylacji i w jej szyi u m i e s z c z a się tulejkę z g ł a d k i e g o p a p i e r u służącą d o w s y p y w a n i a o s a d u . W y k o n u j e się ją p r z e z owinięcie k a w a ł k i e m gładkiego p a p i e r u r u r k i s z k l a n e j , którą w p r o w a d z a się g ł ę b o k o w k o l b ę ; p o wyjęciu r u r k i p a p i e r r o z w i j a się t w o r z ą c tulejkę. N a k a w a ł k a c h g ł a d k i e g o , błyszczącego p a p i e r u o d w a ż a się n a j p i e r w 65 g (0,75 m o l ) 2 - m e t y l o p r o p a n o a m i d u ( i z o b u t y r o a m i d u , p . 111,157), a następnie, jak najszybciej, g d y ż jest n i e z w y k l e łńgroskopijny, 114 g (0,8 m o l ) pięciotlenku fosforu (1). Pięciotlenek fosforu p r z e s y p u j e się s z y b k o ł o p a t k ą p r z e z tulejkę z g ł a d k i e g o p a p i e r u d o kolby, a n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się w t e n s a m s p o s ó b a m i d . U s u w a się p a p i e r , k o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i wstrząsa nią ł a g o d n i e , a b y d o b r z e w y m i e s z a ć o b a związki (2). K o l b ę p o d ł ą c z a się d o z e s t a w u d o destylacji i o g r z e w a świecącym p ł o m i e n i e m p a l n i k a . Palnikiem należy cały czas p o r u s z a ć r ó w n o m i e r n i e , skierowując p ł o m i e ń p o n a d d n o kolby. R e a k c j i t o w a r z y s z y znaczne pienienie. G d y r e a k c j a ustaje wyciąga się p r ó ż n i ę i m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa dalej tak, a b y ł a g o d n i e o d d e s t y l o w a ć c y j a n e k i z o p r o pylu. D o tak o t r z y m a n e g o p r o d u k t u d o d a j e się 10 g pięciotlenku fosforu i p o n o w n i e p r z e p r o w a d z a się destylację. K o l b ę ogrzewa się w ł a ź n i olejowej o t e m p . 1 4 5 — 1 5 5 ° C , a p r o d u k t destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę V i g r e u x . Czysty i z o b u t y r o n i t r y l w r z e w t e m p . 1 0 1 — 1 0 2 ° C . W y d a j n o ś ć 37 g ( 7 3 % ) . U w a g i . (1) Z pięciotlenkiem fosforu należy o b c h o d z i ć się b a r d z o ostrożnie. Z e t k n i ę cie ze s k ó r ą w y w o ł u j e wystąpienie bolesnych p o p a r z e ń . (2) P a p i e r p r z e d w y r z u c e n i e m należy zwilżyć w o d ą ; w p r z e c i w n y m razie m o ż e o n z a c z ą ć się tlić. 111.163. H E K S A N O N I T R Y L (cyjanek C H .CH .CONH 4
g
2
2
pentylu)
+ SOCl - C H - C H - C N + S 0 2
4
9
2
2
+ 2HC1
W k o l b i e p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 29 g (0,25 m o l ) h e k s a n o a m i d u (p. 111,157). N a s t ę p n i e d o d a j e się 4 5 g (27,5 ml, 0,38 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu i w y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o a b sorpcji g a z u (rys. 1,50 a l u b b). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e d o w r z e n i a w ciągu 1 h. N a s t ę p n i e zestawia się a p a r a t u r ę d o destylacji i p r o w a d z i się destylację p o c z ą t k o w o z ł a ź n i olejowej, a p ó ź n i e j ł a ź n i p o w i e t r z n e j (p. 1,13). P o c z ą t k o w o w t e m p . d o 9 0 ° C
111,164. Malononitryl
447
oddestylowuje c h l o r e k tionylu (1) a n a s t ę p n i e w t e m p . 1 6 1 — 1 6 3 ° C h e k s a n o n k r y l (2). W y d a j n o ś ć 21 g ( 8 6 % ) . U w a g i . (1) Jeśli w tym m o m e n c i e p o z o s t a ł o ś ć jest c i e m n a i zawiera n i e c o stałego p r o d u k t u w s k a z a n e jest d o d a ć n i e c o b e z w . eteru i przesączyć e k s t r a k t eterowy. N a j p i e r w u s u w a się eter p r z e z destylację z ł a ź n i w o d n e j , a n a s t ę p n i e destyluje się nitryl. (2) N i e k i e d y o t r z y m a n y nitryl n i e jest k l a r o w n y ; w y t r ą c a się g o w ó w c z a s z nie wielką ilością bezw. siarczanu w a p n i a . O d s ą c z a się ś r o d e k suszący i destyluje p o n o w n i e nitryl. Synteza p o k r e w n a . O k t a n o n i t r y l . S u b s t r a t a m i są o k t a n o a m i d i p r z e d e s t y l o w a n y c h l o r e k tionylu w s t o s u n k u ł m o l n a 1,5 m o l . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j przez 1 h, oddestylowuje n a d m i a r c h l o r k u t i o n y l u p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, a p o z o stały o k t a n o n i t r y l destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P r o d u k t o tw. 8 7 ° C / /13,3 h P a (10 m m H g ) o t r z y m u j e się z wydajnością p r a w i e ilościową. HI,164.
MALONONITRYL
CH (CN)C0 C H 2
2
2
3
-I- N H -» C H ( C N ) - C O N H 3
2
3 C H ( C N ) C O N H + PC1 -> 3 C H ( C N ) 2
2
5
2
2
2
+ C H OH 2
5
+ 5HC1 + H P 0
3
C y j a n o a c e t a m i d . W k o l b i e s t o ż k o w e j z szeroką szyją p o j . 500 m l , umieszcza się 150 m l stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i d o d a j e 200 g (188 m l , 1,77 m o l ) c y j a n o o c t a n u etylu. M ę t n ą m i e s z a n i n ę w s t r z ą s a się, w y d z i e l a się p r z y t y m nieco ciepła i p o ok. 30 m i n z a w a r t o ś ć k o l b y staje się p r z e z r o c z y s t a . K o l b ę n i e z b y t szczelnie z a m k n i ę t ą p o z o s t a w i a się w m i e s z a n i n i e l o d u z solą p r z e z 1 h, stały p r o d u k t o d s ą c z a się s z y b k o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a d w i e m a p o r c j a m i p o 25 m l a l k o holu etylowego o c h ł o d z o n e g o w lodzie. P r o d u k t suszy się n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć j a s n o ż ó ł t e g o c y j a n o a c e t a m i d u w y n o s i 110 g ( 7 4 % ) (1). P r z e k r y s t a l i z o w u j e się g o ze 190 m l 95-proc. a l k o h o l u e t y l o w e g o ; b e z b a r w n y p r o d u k t o tt. 1 1 9 — 1 2 0 ° C wydziela się p r a k t y c z n i e b e z strat. U w a g a . (1) M o ż n a jeszcze o t r z y m a ć 25 g ( 1 7 % ) c y j a n o a c e t a m i d u p r z e z o d p a r o w a n i e przesączu m a c i e r z y s t e g o d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , ogrzewając k o l b ę n a łaźni p a r o w e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 50 m l g o r ą c e g o eta nolu, r o z t w ó r wstrząsa się p r z e z k i l k a m i n u t z węglem o d b a r w i a j ą c y m , g o r ą c y o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a n a s t ę p n i e c h ł o d z i się g o w lodzie. Jeśli p o t r z e b a , o t r z y m a n y ż ó ł t a w y a m i d krystalizuje się z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . M a l o n o n i t r y l . W m o ź d z i e r z u p o r c e l a n o w y m m i e s z a się d o k ł a d n i e 7 5 g (0,89 m o ł ) c y j a n o a c e t a m i d u z 75 g (0,36 m o l ) s u c h e g o pięciochlorku fosforu (pod wyciągiem!). M i e s z a n i n ę p r z e n o s i się możliwie jak najszybciej (stosuje się duży lejek s z k l a n y z obciętą n ó ż k ą ) d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l . K o l b ę łączy się n a s a d k ą C l a i s e n a z d ł u g ą c h ł o d nicą p o w i e t r z n ą z a k o ń c z o n ą p r z e d ł u ż a c z e m s k i e r o w a n y m d o o d b i e r a l n i k a p o j . 200 m l . W n a s a d c e umieszcza się t e r m o m e t r o r a z szeroką k a p i l a r ę ( a b y zmniejszyć niebezpieczeń stwo „ z a p y c h a n i a " ) . Z e s t a w p o p r z e z m a n o m e t r p o d ł ą c z a się d o s p r a w n e j p o m p y w o d n e j (lub dwóch p o m p w o d n y c h p o ł ą c z o n y c h r ó w n o l e g l e ) . P o osiągnięciu w a p a r a t u r z e ciśnienia ok. 40 h P a (30 m m H g ) k o l b ę umieszcza się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j . M i e szaninę s t o p n i o w o topi się; w r z e n i e r o z p o c z y n a się o ok. 15 m i n p r z e d c a ł k o w i t y m s t o p i e n i e m się p r o d u k t u stałego, ciśnienie zaś w z r a s t a d o ok. 200 h P a (150 m m H g ) z p o w o d u w y d z i e l a n i a się c h l o r o w o d o r u i t l e n o c h l o r k u fosforu. W y d z i e l a n i e się g a z u s ł a b n i e p o ok. 30—35 m i n , w r z e n i e s t a j e się m n i e j energiczne i ciśnienie s p a d a . W ó w czas należy z m i e n i ć o d b i e r a l n i k i z a n u r z y ć g o w w o d z i e z l o d e m . K o l b ę u s u w a się n a t y c h m i a s t z ł a ź n i w o d n e j , wyciera d o s u c h a i z a n u r z a g ł ę b o k o w ł a ź n i olejowej u p r z e d n i o o g r z a n e j d o t e m p . 140°C ( t a k a b y p o z i o m oleju z n a j d o w a ł się 10 c m p o n i ż e j górnej części kolby). M a l o n o n i t r y l z a c z y n a d e s t y l o w a ć w t e m p . 1 1 3 ° C / 4 0 h P a (30 m m H g ) l u b 1 2 5 ° C / 6 6 , 7 h P a (50 m m H g ) ; t e m p e r a t u r ę ł a ź n i olejowej p o d n o s i się d o 180°C w ciągu 25 m i n . Z b i e r a się p r o d u k t w t e m p . 1 1 3 — 1 2 5 ° C / 4 0 h P a (30 m m H g ) ;
jeżeli k r z e p n i e o n w chłodnicy, wytapia się g o p r z e z o g r z e w a n i e c h ł o d n i c y m a ł y m p ł o m i e n i e m . Ł a ź n i ę olejową u s u w a się, g d y destylacja p r a w i e ustaje; z a p o b i e g a się w ten s p o s ó b z a b a r w i e n i u p r o d u k t u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o m a l o n o n i t r y l u wynosi 45 g. P r z e p r o w a d z a się p o n o w n i e destylację i z b i e r a się czysty m a l o n o n i t r y l j a k o b e z b a r w n ą ciecz 0 tw. 1 1 3 — 1 2 0 ° C / 4 0 , 0 h P a (30 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 4 0 g ( 6 8 % ) ; p r o d u k t zestala się s z y b k o p o ochłodzeniu (tt. 2 9 — 3 0 ° C ) . N a l e ż y g o p r z e c h o w y w a ć w c i e m n y m n a c z y n i u c h r o n i ą c p r z e d światłem. 0 , 3 . R e a k c j e cyjanoetylowania. C y j a n o e t y l o w a n i e (tj. w p r o w a d z a n i e w cząsteczkę g r u p y —CH2-CH2-CN) z a c h o d z i w ó w c z a s , g d y o d c z y n n i k i n u k l e o f i l o w e ulegają przy łączeniu 1,4 d o a k r y l o n i t r y l u . O d p o w i e d n i m i nukleofilami są k a r b o a n i o n y u z y s k a n e w w a r u n k a c h z a s a d o w y c h z e z w i ą z k ó w p o s i a d a j ą c y c h a k t y w n e a t o m y w o d o r u . Przy k ł a d e m tej reakcji jest przyłączanie m a l o n i a n u dietylu d o akrylonitrylu w o b e c n o ś c i e t a n o l a n u s o d u p r o w a d z ą c e d o p o w s t a n i a (2-cyjanoetylo)-malonianu dietylu ( p . 111,165) O
O'
C H 0:—H-CH(C0 C H ) 3
5
2
2
5
C H OH + :CH(C0 C H )
:
2
5
( H C : 0 , n C H ^ C H ^ C H ^ C ^ N -; 5
2
2
2
5
2
T [ ( H C 0 r ) C H - C H - C H ^ C = N]
2
5
;
2
2
2
c
H
' '
O H
,
e (H C 0 Ci>CH-CH -CHa-CN + C H O : s
3
2
2
2
s
I n n y m ź r ó d ł e m k a r b o a n i o n ó w m o g ą b y ć zawierające a - w o d ó r n i t r o a l k a n y , a l d e h y d y 1 k e t o n y . Ich c y j a n o e t y l o w a n i e p r o w a d z i d o szerokiej g a m y z w i ą z k ó w wielofunkcyjnych. P r z y k ł a d w p . 111,137 ilustruje o t r z y m y w a n i e k w a s ó w a - a l k i l o g l u t a r o w y c h p o p r z e z c y j a n o e t y l o w a n i e estrów a l k i l o m a l o n o w y c h . Poniżej p o d a n o p r z y k ł a d y i w a r u n k i reakcji c y j a n o e t y l o w a n i a pierwszorzędowych a l k o h o l i ( p . I I I , 1 6 6 / l ) o r a z d r u g o r z ę d o w y c h a m i n alifatycznych (p. III,166,B); r ó w n i e d o b r z e w reakcji m o g ą uczestniczyć fenole, tiole, a m o n i a k , p i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y itd. f
R-0:--*CH =CH-C =N 2
RO-CH -CH -CN 2
2
H R^Nr^-CH^CH-CsN
-» R N.CH .CH -CN 2
2
2
Silnie z a s a d o w e żywice a n i o n i t o w e t y p u c z w a r t o r z ę d o w y c h w o d o r o t l e n k ó w a m o n i o w y c h ( n p . Z e r o l i t F F l u b A m b e r l i t I R A - 4 0 0 ) są p r z y d a t n y m i k a t a l i z a t o r a m i reakcji c y j a n o e t y l o w a n i a a l k o h o l i . W reakcji c y j a n o e t y l o w a n i a a m i n alifatycznych nie m a n a o g ó l potrzeby stosowania dodatkowego katalizatora zasadowego. 111,165. ( 2 - C Y J A N O E T Y L O ) - M A L O N I A N
DIETYLU
CH (C0 C H )
2
2
2
2
S
3
+ CH2=CH-CN-»(C HsO C) CH-CH2-CH2 CN 2
z
P o d wyciągiem m o n t u j e się zestaw z ł o ż o n y z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o , t e r m o m e t r i w k r a p l a c z . W k o l b i e u m i e s z c z a się 4 8 0 g (455 m l , 3 m o l ) m a l o n i a n u dietylu, u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i d o d a j e się r o z t w ó r e t a n o l a n u s o d u , p r z y g o t o w a n y p r z e z rozpuszczenie 3,5 g sodu w bezw. etanolu. N a s t ę p n i e w k r a p l a się p o w o l i 80 g (100 m l , 1,5 m o l ) a k r y l o n i t r y l u (1) ( u w a g a : p a r y akrylonitrylu są trujące o r a z wywołują łzawienie) z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a n i e p r z e k r o czyła 3 5 ° C . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze p r z e z 1 h . P o usunięciu m i e s z a d ł a k o l b ę umieszcza się w zestawie d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, z a w i e r a j ą c y m k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą (rys. 1,97). A l k o h o l u s u w a się p r z e z destylację z użyciem p o m p y w o d n e j , p o c z y m p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d
z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z z a s t o s o w a n i e m p o m p y olejowej p r z y ciśnieniu o k . 0,267 h P a (0,2 m m H g ) . Z b i e r a się k o l e j n o : 1) n i e p r z e r e a g o w a n y m a i o n i a n dietylu (tw. 5 2 ° C , 240 g) i 2) s u r o w y (2-cyjanoetylo)-malonian dietylu (tw. 130—140°C, 200 g). P r o d u k t oczyszcza się p r z e z p o w t ó r n ą destylację uzyskując 175 g (55%) czystego związku o tw. 1 0 2 — 1 0 6 ° C / 0 , 2 6 7 h P a (0,2 m m H g ) l u b tw. 1 2 7 — 1 3 0 ° C / 4 , 0 h P a (3 m m H g ) . U w a g a . (1) Pary akrylonitrylu są silnie trujące. Wszelkie operacje z n i m p o w i n n y b y ć w y k o n y w a n e b a r d z o ostrożnie p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem. A k r y l o n i t r y l t w o r z y m i e s z a n i n ę a z e o t r o p o w ą z w o d ą o tw. 7 0 , 5 ° C ( 1 2 , 5 % w o d y ) . P r o d u k t h a n d l o w y m o ż e z a w i e r a ć p o l i m e r i d l a t e g o przed użyciem należy g o przedestylować. Z b i e r a się b e z b a r w n ą ciecz o tw. 76,5—78 °C. m,166,A
3-ETOKSYPROPIONiTRYL ©OH
C H O H + CH 2
s
2
— CH-CN
>C H 0 -CH 2
5
2
C H • CN 2
W butelce reakcyjnej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 25 m l 2-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 26 g (33 m l , 0,565 m o l ) a l k o h o l u etylowego, d o m i e s z a n i n y d o d a j e się 26,5 g (33 m l , 0,5 m o l ) a k r y l o n i t r y l u (ostrożnie! p . in,165, u w a g a (1)) i z a m y k a butelkę szczelnie d o p a s o w a n y m k o r k i e m . O t r z y m a n y przezroczysty, h o m o g e n i c z n y roz t w ó r wstrząsa się za p o m o c ą wstrząsarki p r z e z 2 h. W ciągu pierwszych 15 m i n t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y wzrasta o 1 5 — 2 0 ° C , a n a s t ę p n i e o b n i ż a się s t o p n i o w o d o t e m p , p o k o j o w e j . P o o k . 10 m i n n a s t ę p u j e rozdzielenie m i e s z a n i n y na d w i e ciekłe w a r s t w y . Górną w a r s t w ę oddziela się i d o d a j e d o niej m a ł y m i p o r c j a m i 5-proc. k w a s u o c t o w e g o aż d o o d c z y n u obojętnego (lakmus). D o l n ą w o d n ą w a r s t w ę odrzuca się, w a r s t w ę orga niczną suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu i destyluje zbierając 3-etoksypropionitryl j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 172—174°C. W y d a j n o ś ć 32 g ( 6 5 % ) . ' G d y o t r z y m u j e się 3-etoksypropionitryl z u d z i a ł e m katalizatora, żywicy amonitowej, p o s t ę p u j e się w następujący s p o s ó b : Ż y w i c ę (Zerolit F F l u b A m b e r l i t I R A - 4 0 0 ) regene r u j e się p r z e m y w a j ą c ją n a lejku B u c h n e r a 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu (ilością o b j ę t o ś c i o w o 5—6 r a z y większą o d ilości żywicy) i n a s t ę p n i e p r z e p ł u k u j ą c destylowaną w o d ą aż do z u p e ł n e g o o d m y c i a z a s a d y ( o d c z y n przesączu p o w i n i e n b y ć obojętny). Ż y w i c ę suszy się n a p o w i e t r z u . Z r e g e n e r o w a n ą żywicę w ilości 25 g i 46 g (58,5 m l , 1 m o l ) a l k o h o l u etylowego umieszcza się w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z . K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i z l o d e m dla r e g u l o w a n i a p o c z ą t k o w o egzotermicznej r e a k c j i z a k r y l o n i t r y lem i dla u t r z y m a n i a w czasie d o ś w i a d c z e n i a t e m p e r a t u r y poniżej 1 5 — 2 0 ° C . D o ener gicznie mieszanej z a w a r t o ś c i k o l b y d o d a j e się p o w o l i w ciągu 1—2 h 67 g (85 m l , 1,26 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o akrylonitrylu i miesza w ciągu n a s t ę p n e j 1,5 h. Ż y w i c ę odsącza się i przesącz p o d d a j e destylacji p o d z w y k ł y m ciśnieniem, zbierając destylat p r z e c h o d z ą c y d o t e m p . 100°C w celu usunięcia n i e z m i e n i o n e g o akrylonitrylu i e t a n o l u . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 3-etoksypropionitryl w t e m p . 7 7 — 7 8 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j n o ś ć ok. 110 g ( 9 0 % ) . Synteza p o k r e w n a . 3 - P r o p o k s y p r o p i o n i t r y l . D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l w p r o w a d z a się 0,15 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u i 33 g (41 m l , 0,55 m o l ) bezw. a l k o h o l u p r o p y l o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e , a ż w o d o r o t l e n e k się r o z p u ś c i i n a s t ę p n i e oziębia d o t e m p . p o k o j o w e j . K o l b ę w y p o s a ż a się w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r . N a s t ę p n i e mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y d o d a j e się z w k r a p l a c z a 26,5 g (33 m l , 0,5 m o l ) czystego a k r y l o n i t r y l u w ciągu 25—30 m i n . N i e m o ż n a d o puścić, a b y t e m p e r a t u r a mieszaniny wzrosła p o w y ż e j 3 5 — 4 5 ° C ; w r a z i e p o t r z e b y należy z a n u r z a ć k o l b ę w ł a ź n i z zimną w o d ą . P o d o d a n i u a k r y l o n i t r y l u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą ogrzewa się p o d chłodnicą z w r o t n ą n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 1 h ; m i e s z a n i n a p r z y t y m ciemnieje. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y oziębia się, p r z e s ą c z a i destyluje. 3 - P r o p o k s y p r o p i o n i t r y l zbiera się w t e m p . 1 8 7 — 1 8 9 ° C . W y d a j n o ś ć 38 g ( 6 7 % ) .
01,166,3.
3-(DIETYLOAMINO)PROPIONITRYL
(C H ) NH + CH 2
S
2
2
= C H - C N -> ( C H ) N C H - C H - C N 2
S
2
2
2
W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , miesza, się 42,5 g (60 m l , 0,58 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e j d i e t y l o a m i n y i 26,5 g (33 m l , 0,5 m o l ) czystego a k r y l o n i t r y l u (ostrożnie! p . HL165, u w a g a (1)). M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o t e m p . 5 0 ° C p r z e z 10 h i n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z 2 dni. N a d m i a r d i e t y l o a m i n y o d d e s t y l o w u j e się o g r z e w a j ą c n a ł a ź n i w o d n e j i p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 3 - ( D i e t y l o a m i n o ) p r o p i o n i t r y l zbiera się w t e m p . 7 5 — 7 7 ° C / 1 4 , 7 h P a (11 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 54 g ( 8 6 % ) . Synteza pokrewna. 3-(Dibutyloamino)propionitryL S y n t e z ę p r z e p r o w a d z a się w t e n s a m s p o s ó b , j a k w p r z y p a d k u p o c h o d n e j d w u e t y l o w e j , b i o r ą c d o r e a k c j i 64,5 g (85 m l , 0,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e j d i b u t y l o a m i n y i 26,5 g (33 m l , 0,5 m o l ) c z y s t e g o a k r y l o nitrylu. P o o g r z e w a n i u d o t e m p . 5 0 ° C i staniu p r z e z 2 d n i destyluje się całą mieszaninę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (łaźnia p o w i e t r z n a ) . N i s k o wrzącą frakcję, zawierającą n i e z m i e n i o n ą d i b u t y l o a m i n ę o d r z u c a się i z b i e r a 3 - ( d i b u t y l o a m i n o ) p r o p i o n i t r y l w t e m p . 1 2 0 — 1 2 2 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 55 g ( 6 1 % ) .
P. PODSTAWIONE ALIFATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE I ICH POCHODNE 1. 2. 3. 4. 5.
C h l o r o w c o k w a s y (p. IH,167 d o ffl,170). C y j a n o k w a s y (p. 111,171). H y d r o k s y k w a s y (p. 111,172 d o ffl,173). K e t o k w a s y ( o k s o k w a s y ) (p. m , 1 7 4 d o 0 1 , 1 7 8 ) . A m i n o k w a s y (p. 1 0 , 1 7 9 d o 0 1 , 1 8 6 ) . P , l . Chlorowcokwasy. a. Chlorowcowanie kwasów karboksylowych. Chlorowanie k w a s u o c t o w e g o g a z o w y m c h l o r e m w o b e c n o ś c i c z e r w o n e g o fosforu p r o w a d z i d o p o w s t a n i a k o l e j n o : k w a s u m o n o - (1), di- (II) i t r i c h l o r o o c t o w e g o ( I I I ) ; r e a k c j a p r z e b i e g a łatwiej n a świetle. Jeśli c h l o r o w a n i e p r z e r y w a się g d y , w przybliżeniu, z a a d s o r b o w a n y z o s t a n i e jeden m o l c h l o r u , w ó w c z a s g ł ó w n y m p r o d u k t e m r e a k c j i jest kwas c h l o r o o c t o w y (p. 0 1 , 1 6 7 ) CH
3
C0 H 2
CH C1 - C 0 H
CHCl -C0 H
(i)
Ol)
2
2
a
CCI • C 0 H
2
3
2
(III)
C h l o r o w a n i e i n n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h nie m a w i ę k s z e g o z a s t o s o w a n i a p r e p a r a t y w n e g o , g d y ż zazwyczaj o t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę szeregu m o n o p o d s t a w i o n y c h p r o d u k t ó w . W przeciwieństwie d o c h l o r o w a n i a , b r o m o w a n i e p r z e b i e g a ł a t w o i selektywnie w p o z y c j i a w o b e c t a k i c h o d c z y n n i k ó w j a k c z e r w o n y fosfor, t r ó j c h l o r e k i t r ó j b r o m e k fosforu, k t ó r e p r o w a d z ą d o p o w s t a n i a b r o m k u a c y l o w e g o (reakcja Hella-Yolharda-Zieliriskiego). B r o m e k a c y l o w y ulega z n a c z n i e ł a t w i e j c h l o r o w c o w a n i u w pozycji a niż wyjściowy k w a s 6 R . C H - C 0 H + 3Br + 2P 2
2
6RCH -COBr + 2H P0
2
2
3
3
R - C H - C O B r + B r -» R • C H B r • CO Br + HBr 2
2
R C H B r - C O B r + R - C H - C 0 H -» R C H B r - C O a H + R C H i - C O B r 2
2
P r z y k ł a d y syntez kilku a - b r o m o k w a s ó w p o d a n o w p . 0 1 , 1 6 8 , (syntezy p o k r e w n e ) . B r o mowanie kwasu octowego przebiega łatwo w obecności bezwodnika octowego i śladów pirydyny. N i e k i e d y w y s t ę p u j e k o n i e c z n o ś ć syntezy a - b r o m o k w a s u z t r u d n o d o s t ę p n e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o . Jeśli k w a s ten m o ż n a o t r z y m a ć p o p r z e z ester m a l o n o w y (p. 0 L M , 6 ) ,
111,168. Kwas
bromooctowy
451
w ó w c z a s w y g o d n i e jest p r z e p r o w a d z i ć b r o m o w a n i e przejściowego k w a s u a l k i l o m a l o n o wego. Zachodzi ono łatwo, a ogrzewany podstawiony kwas bromomalonowy również ł a t w o ulega d e k a r b o k s y l a c j i d o o d p o w i e d n i e g o a - b r o m o k w a s u (synteza k w a s u 2 - b r o m o - 3 - m e t y l o w a l e r i a n o w e g o , p . 111,169) ©
R Br + CH (C0 C2H )2 2
R -CH(C0 H) 2
2
2
^
5
R CH(C0 CiH ) — ~ % 2
- ^ I R • CBr(C0 H) 2
2
°
E R Z E W A D
s
'
E >
R
5
.
C
H
B
R
.
C
O
2
H
b. Przyłączanie halogenowodoru do nienasyconych kwasów karboksylowych. W wy- n i k u przyłączenia h a l o g e n o w o d o r u d o n i e n a s y c o n e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o o t r z y m u j e się c h l o r o w c o k w a s . P r z y ł ą c z a n i e d o k w a s u a,/?-nienasyconego p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a /?-chlorowcokwasu. JeśU j e d n a k w i ą z a n i e p o d w ó j n e jest bardziej o d d a l o n e o d g r u p y k a r b o k s y l o w e j , t o w rezultacie wystąpienia r ó ż n y c h e f e k t ó w kierujących o t r z y m u j e s i ę m i e s z a n i n ę i z o m e r y c z n y c h c h l o r o w c o k w a s ó w i z t e g o względu m e t o d a m a m a t e zna czenie p r e p a r a t y w n e . Szczególnym p r z y p a d k i e m jest przyłączanie b r o m o w o d o r u w o b e c ności nadtlenków d o dhigołańcuchowych kwasów nienasyconych z wiązaniem p o d w ó j n y m n a k o ń c u ł a ń c u c h a . R e a k c j a biegnie w zasadzie specyficznie, o t r z y m u j e s i ę (D-bromokwas. P r z y k ł a d e m takiej reakcji jest s y n t e z a o p i s a n a w p . 111,63. c. Otwieranie pierścienia łaktonowego. W reakcji ł a t w o d o s t ę p n e g o 6-heksanolidu Os-kaprolaktonu) z e stęż. k w a s e m b r o m o w o d o r o w y m w obecności stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o t r z y m u j e się w - b r o m o k w a s , a m i a n o w i c i e k w a s 6 - b r o m o h e k s a n o w y . W syntezie opisanej w p . 111,170 b r o m o k w a s p r z e p r o w a d z a się o d r a z u w ester etylowy.
in,167. KWAS CHLOROOCTOWY C H • C O H + Cl 3
a
C H C 1 • CO2H + H C l
C Z W W O n y 2
2
Z e s t a w i a się a p a r a t u r ę składającą s i ę z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r i r u r k ę szklaną d o p r o w a d z a j ą c ą g a z ( r u r k a szklana z p o r o w a t ą w k ł a d k ą szklaną) oraz w c h ł o d n i c ę zwrotną. G ó r n ą część c h ł o d n i c y z w r o t n e j łączy się z u r z ą d z e n i e m d o a b s o r p c j i gazu (rys. I,50c). W kolbie u m i e s z c z a się 6 g (0,2 m o l ) o c z y s z c z o n e g o c z e r w o n e g o fosforu ( p . 11,2,49) i 150 g (2,5 m o l ) l o d . k w a s u o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e w a ż y się w p r z y b l i ż e n i u c a ł ą a p a r a t u r ę ; m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 100°C. D o mieszaniny w p r o w a d z a się c h l o r z cylindra p o p r z e z d w i e p u s t e p ł u c z k i i reguluje się p r z e p ł y w c h l o r u t a k , a b y p r z e z w k ł a d k ę z p o r o w a t e g o s z k ł a prze c h o d z i ł s t r u m i e ń d r o b n y c h p ę c h e r z y k ó w gazu. S t o p n i o w o zwiększa się p r z e p ł y w c h l o r u , u t r z y m u j ą c w e w n ą t r z k o l b y t e m p . 105—110°C. P r z e p u s z c z a n i e chloru k o n t y n u u j e się aż d o z w i ę k s z e n i a m a s y o 85 g ; t a ilość w przybliżeniu w y s t a r c z a n a p o w s t a n i e k w a s u m o n o c h l o r o o c t o w e g o . C z a s p o t r z e b n y d o p r z e p r o w a d z e n i a r e a k c j i wynosi A—6 h . R e a k cję c h l o r o w a n i a z n a c z n i e u ł a t w i a w y s t a w i e n i e a p a r a t u r y n a światło s ł o n e c z n e . P r o d u k t r e a k c j i p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 5 0 0 m l i destyluje. P o c z ą t k o w o destyluje nieco chlor k u acetylu i k w a s u octowego, a g d y t e m p e r a t u r a wzrośnie, z b i e r a się oddzielnie frakcję 0 tw. 1 5 0 — 2 0 0 ° C (1); w t e m p . 1 5 0 ° C u s u w a s i ę w o d ę z chłodnicy. F r a k c j a o tw. 1 5 0 — 2 0 0 ° C p o o c h ł o d z e n i u zestala się. M o ż l i w i e j a k najszybciej o s u s z a się k r y s z t a ł y 1 s t a ł y p r o d u k t destyluje s i ę p o n o w n i e , u ż y w a j ą c c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j . Z b i e r a się frakcję o tw. 1 8 2 — 1 9 2 ° C ; p o o c h ł o d z e n i u zestala s i ę o n a n a m a s ę o tt. 6 3 ° C . W y d a j n o ś ć k w a s u c h l o r o o c t o w e g o wynosi 150—175 g ( 6 4 — 7 4 % ) . U w a g a . (1) K w a s e m c h l o r o o c t o w y m n a l e ż y o p e r o w a ć b a r d z o ostrożnie, p o n i e w a ż p o w o d u j e o n bolesne o p a r z e n i a s k ó r y .
111,168. KWAS BROMOOCTOWY CH
3
C0 H + Br 2
( C H 3 2
C 0
l 0
' > pirydyna
i
C H ^ r • C O H 4- HBr a
K o l b ę kulistą p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą (zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ) i w k r a p l a c z , k t ó r e g o n ó ż k a znajduje się poniżej p o w i e r z c h n i cieczy. W kolbie u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 262 g (250 m l , 4,4 mol) l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o , 54 g (50 mJ, 0,53 m n l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o o r a z 0,5 m l p i r y d y n y . P o do d a n i u kilku p e r e ł e k szklanych ogrzewa się m i e s z a n i n ę do wrzenia. P a l n i k u s u w a się, d o d a j e ok. 1 m l b r o m u i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę reakcyjną aż d o o d b a r w i e n i a . R e a k c j a ta p r z e b i e g a ze z n a c z n y m o p ó ź n i e n i e m w y n o s z ą c y m ok. 10 m i n . W m i a r ę r e a g o w a n i a d o d a j e się p o z o s t a ł e 281 g (90 m l , 1,75 m o l ) s t a r a n n i e osuszonego b r o m u (p. 11,2,7), t a k j e d n a k , a b y u n i k n ą ć wydzielania się p a r b r o m u p r z e z c h ł o d n i c ę . W ciągu tego czasu (2 h) k w a s ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a , umieszczając p o d kolbą p a l n i k ( m a ł y p ł o m i e ń ) . P o d o d a n i u o k o ł o p o ł o w y b r o m u ciecz z a b a r w i a się n a c z e r w o n o w i ś n i o w y k o l o r , k t ó r y u t r z y m u j e się w ciągu dalszego b r o m o w a n i a . W k o ń c u ogrzewa się mie szaninę do c a ł k o w i t e g o o d b a r w i e n i a , p o z o s t a w i a d o ostygnięcia i w l e w a p o w o l i d o ok. 20 m l w o d y , a b y r o z ł o ż y ć b e z w o d n i k octowy. N a d m i a r k w a s u o c t o w e g o i w o d y u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć (220 g) krystali zuje p o oziębieniu i z a w i e r a p r a w i e czysty k w a s m c n o b r o m o o c t o w y (1). C h c ą c o t r z y m a ć b a r d z o czysty p r o d u k t , s u r o w y k w a s destyluje się, zbierając frakcję o tw. 2 0 2 — 2 0 4 C . K w a s ten d e s t y l o w a n y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w r z e w 1 1 7 — 1 1 8 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m Hg). Czysty k w a s b r o m o o c t o w y t o p i się w t e m p . 5 0 ° C . a
U w a g a . (1) N a l e ż y c h r o n i ć r ę c e p r z e d zetknięciem się z k w a s e m p o n i e w a ż p o w o d u j e on p o w a ż n e o p a r z e n i a .
bromooctowym,
Synteza pokrewna. K w a s 2-bromoheksanowy. W kolbie p o j . 500 m l umieszcza się 100 g (107 m l , 0,86 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o i o s u s z o n e g o k w a s u h e k s a n o w e g o (tw. 2 0 2 — 2 0 5 ° C ) (1) i 150 g (48 m l , 0,94 m o l ) suchego b r o m u (p. 11,2,7). K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , k t ó r e j w y l o t p o ł ą c z o n y jest z u r z ą d z e n i e m d o absorpcji gazu (rys. I,50c). N a m o m e n t odłącza się c h ł o d n i c ę i d o d a j e 1,5 m l t r ó j c h l o r k u fosforu. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą ogrzewa się n a łaźni w o d n e j d o t e m p . 6 5 — 7 0 ° C ; r o z p o c z y n a się r e a k c j a , k t ó r e j t o w a r z y s z y w y d z i e l a n i e się b r o m o w o d o r u (przez ok. 4 h). M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z użyciem p o m p y w o d n e j , a b y u s u n ą ć b r o m o w o d ó r i niżej w r z ą c e zanieczyszczenia. N a s t ę p n i e p r o w a d z i się destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem łącząc k o l b ę z p o m p ą olejową p o p r z e z p ł u c z k ę ze s t a ł y m w o d o r o t l e n k i e m sodu (pastylki). K w a s 2 - b r o m o h e k s a n o w y z b i e r a się w t e m p . 116— 1 2 5 ° C / 1 0 , 7 h P a (8 m m Hg) l u b t e m p . 1 3 2 — 1 4 0 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 145 g ( 8 6 % ) . P r z y p o n o w n e j destylacji k w a s 2 - b r o m o h e k s a n o w y w r z e o s t r o w t e m p . 1 2 8 — 1 3 1 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . U w a g a . (1). P . HI,129, synteza p o k r e w n a , u w a g a (1). K w a s 2-bromopropionowy. P o s t ę p u j e się d o k ł a d n i e j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a k w a s u 2 - b r o m o h e k s a n o w e g o . D o reakcji bierze się 64 g (64,5 ml, 0,86 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o , o s u s z o n e g o k w a s u p r o p i o n o w e g o (tw. 1 3 9 — 1 4 2 ° C ) , 150 g (48 m l , 0,94 m o i ) o s u s z o n e g o b r o m u i 1,5 m l t r ó j c h l o r k u fosforu. R e a k c j a r o z p o c z y n a się p r z y o g r z a n i u m i e s z a n i n y d o t e m p . 5 0 ° C . K w a s 2 - b r o m o p r o p i o n o w y z b i e r a się w t e m p . 9 5 — 9 7 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) l u b w t e m p . 1 0 0 — 1 0 2 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m Hg). W y d a j n o ś ć 110 g ( 8 3 % ) . K w a s 2-bromowalerianowy. D o reakcji bierze się 88 g (0,86 mol) k w a s u w a l e r i a n o w e g o i p r o w a d z i się ją w t e m p . 8 0 ° C ; n a k o n i e c m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się p r z e z 2 h w t e m p . 100°C. K w a s 2 - b r o m o w a l e r i a n o w y zbiera się w t e m p . 1 4 5 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 125 g ( 8 0 % ) . K w a s 2-bromoizowalerianowy (kwas 2-bromo-3-metylomasłowy). D o reakcji bierze się 88 g k w a s u i z o w a l e r i a n o w e g o i postępuje tak j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a k w a s u 2 - b r o m o h e k s a n o w e g o . M i e s z a n i n ę reakcyjną u t r z y m u j e się w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C p r z e z ok. 10—20 h (aż d o z a n i k u p a r b r o m u ) , n a s t ę p n i e d o d a j e się 2,5 m l b r o m u i miesza n i n ę o g r z e w a p r z e z 2 h w t e m p . 100°C. K w a s 2 - b r o m o i z o w a l e r i a n o w y zbiera się w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m Hg). W y d a j n o ś ć ok. 8 0 % .
111,170. 6-Bromoheksanian IEL169. K W A S
etylu
453
2-BROMO-3-METYLOWALERIANOWY
CH • C H • CH(CH ) • C H ( C 0 C H ) 3
2
3
2
CH -CH -CH(CH )CH(C0 H) 3
2
3
2
2
2
S
©OH >
2
CH • CH • CH(CH ) CBr(C0 H) 3
2
3
2
2
C H • C H • C H ( C H ) CHBr • C 0 H 3
2
3
2
j e c - B u t y l o m a l o n i a n dietylu 108 g (0,5 m o l ) (1) p o d d a j e się hydrolizie w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u analogicznie j a k t o o p i s a n o d l a p r o p y l o m a l o n i a n u dietylu (p. HL133). W y s u s z o n y ekstrakt e t e r o w y zawierający s u r o w y p r o d u k t przenosi się d o k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , s p r a w n ą c h ł o d nicę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , w k t ó r y m umieszcza się u p r z e d n i o 80 g (26 m l , 0,5 m o l ) b r o m u . P o rozpoczęciu mieszania d o d a j e się 2—3 m l b r o m u ; g d y ta ilość p r z e r e a g u j e pozostałą p o r c j ę b r o m u w k r a p l a się z taką szybkością, a b y u t r z y m a ć ł a g o d n e w r z e n i e eteru. P o c a ł k o w i t y m zakończeniu reakcji d o m i e s z a n i n y reakcyjnej d o d a j e się ostrożnie z w k r a p l a c z a 100 m l w o d y w celu r o z ł o ż e n i a b r o m k u a c y l o w e g o . P o oddzieleniu w a r stwy eterowej suszy się ją bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o usunięciu eteru w w y p a r c e o b r o t o w e j p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się d e k a r b o k s y l a c j i ogrzewając ją n a łaźni olejowej o t e m p . 1 3 0 ° C p r z e z 5 h . B r o m o k w a s destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbie rając frakcję o tw. 1 2 5 — 1 4 0 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 65 g ( 6 7 % ) . U w a g a . (1) S e c - b u t y l o m a l o n i a n dietylu o tw. 110— 1 2 0 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) o t r z y m u j e się w r e a k c j i 2 - b r o m o b u t a n u z m a l o m a n e m dietylu. Postępuje się w g m e t o d y ogólnej opisanej p r z y o t r z y m y w a n i u i z o m e r y c z n e g o b u t y l o m a l o n i a n u dietylu (p. 111,132) z tą różnicą, że w celu c a ł k o w i t e g o zalkilowania m a l o n i a n u dietylu o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą należy p r o w a d z i ć 48 h. 111,170. 6 - B R O M O H E K S A N I A N
ETYLU
O-C
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z umieszcza się 140 m l stęż. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i 34 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y oziębia się w łaźni z l o d e m i solą, p o c z y m d o d a j e się, mieszając, 28,5 g (0,25 m o l ) heksanolidu ( s - k a p r o l a k t o n u ) . U s u w a się ł a ź n i ę z l o d e m ; m i e s z a n i n a r e a k c y j n a osiąga t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą . P o dal szych 2 h stania w t e m p . p o k o j o w e j r o z p o c z y n a się o g r z e w a n i e ; m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j p r z e z 4 h. P o oziębieniu w y l e w a się ją n a 300 g p o k r u s z o n e g o l o d u . P o oddzieleniu w a r s t w y organicznej fazę w o d n ą w y s y c a się siarczanem a m o n u i eks trahuje c z t e r e m a 50 m l p o r c j a m i eteru. E k s t r a k t y łączy się z wyjściową warstwą orga niczną i całość p r z e m y w a się 3 r a z y 25 m l p o r c j a m i nasyc. w o d n e g o r o z t w o r u siarczanu a m o n u , a n a s t ę p n i e suszy bezw. s i a r c z a n e m s o d u . P o usunięciu eteru w w y p a r c e o b r o t o w e j o t r z y m a n y b r o m o k w a s z a d a j e się 85 ml a b s o l u t n e g o alkoholu etylowego zawierającego 2 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o , p o czym m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą przez 8 h. E t a n o l u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a łość r o z p u s z c z a się w 100 ml eteru. R o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się n a j p i e r w wodą, a n a s t ę p n i e 5-proc. w o d n y m r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu w celu usunięcia k w a s u . P o wy suszeniu r o z t w o r u bezw. siarczanem s o d u eter o d p a r o w u j e się ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 6 - B r o m o h e k s a n i a n etylu z b i e r a się w t e m p . 1 2 0 — 1 2 4 ° C / 1 8 , 7 h P a (14 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 28 g ( 5 0 % ) . P,2. Cyjanokwasy. Najprostszą drogą o t r z y m y w a n i a a - c y j a n o k w a s ó w jest w y m i a n a c h l o r o w c a w a - c h l o r o w c ok wąsach n a g r u p ę cyjanową. N a p r z y k ł a d , niezwykle w a ż n y
związek w y j ś c i o w y d o wielu syntez, c y j a n o o c t a n etylu (p. I H , 1 7 1 ) o t r z y m u j e się estryfi kując k w a s c y j a n o o c t o w y , k t ó r y p o w s t a j e w r e a k c j i c h l o r o o c t a n u s o d u z c y j a n k i e m sodu. R e a k c j ę estryfikacji k w a s u c y j a n o o c t o w e g o z a l k o h o l e m e t y l o w y m p r o w a d z i się w obecności niewielkiej ilości stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . I n a c z e j p o s t ę p u j e się p r z y syn tezie m a ł o n i a n u dietylu (p. 111,154). W t y m p r z y p a d k u należy d o d a ć z n a c z n i e większą ilość k w a s u s i a r k o w e g o , a b y z a r ó w n o z e s t r y f i k o w a ć g r u p ę k a r b o k s y l o w ą , j a k też prze kształcić g r u p ę nitrylową w e t o k s y k a r b o n y l o w ą . I n n ą ogólną m e t o d ą o t r z y m y w a n i a e s t r ó w a - c y j a n o k w a s ó w jest e t o k s y k a r b o n y l o w a n i e nitryli. R e a k c j a polega n a o g r z e w a n i u nitryli z w ę g l a n e m dietylu w toluenie w o b e c n o ś c i b e z w . e t a n o l a n u s o d u [15], j e d n a k w y d a j n o ś ć syntezy c y j a n o o c t a n u etylu tą m e t o d ą jest niska.
* e R-CH -CN + C O ( O C H ) 2
2
5
1
3
>
2
CH,CO,H
R-C-CN I C0 C H _, 2
2
*
R-CH(CN>C0 C H 2
2
5
s
111,171. C Y J A N O O C T A N E T Y L U e
CH Cl-C0 Na© 3
CH CN • C 0 H 2
CH CNC0
2
2
C
2
'
H s 0 H
H®
e 2
Na®
> CH CN • C 0 C H 2
2
2
5
Reakcję należy przeprowadzać pod sprawnie działającym wyciągiem. W d u ż e j zlewce umieszcza się 208 g (2,2 mol) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o (ostrożnie! nie m o ż n a p o z w o l i ć n a zetknięcie się k w a s u z r ę k a m i ) i 315 g p o k r u s z o n e g o l o d u . K w a s z o b o j ę t n i a się d o k ł a d n i e w o b e c l a k m u s u z i m n y m r o z t w o r e m w o d ó r o d e n k u sodu (100 g w 300 m l w o d y ; z u ż y w a się ok. 275 m l r o z t w o r u ) . W czasie z o b o j ę t n i a n i a t e m p e r a t u r a r o z t w o r u nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 3 0 ° C . W kolbie p o j . 3 1 p r z y g o t o w u j e się p o d wyciągiem r o z t w ó r 125 g (2,5 m o l ) c y j a n k u s o d u (o czystości 9 7 — 9 8 % ) w 250 m l w o d y ; a b y p r z y spieszyć r o z p u s z c z a n i e , o g r z e w a się m i e s z a n i n ę d o t e m p . 5 5 ° C , a w k o ń c u — d o w r z e n i a . D o o t r z y m a n e g o g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e się 100 m l r o z t w o r u c h l o r o o c t a n u s o d u ; p a l n i k u s u w a się n a t y c h m i a s t p o r o z p o c z ę c i u reakcji. K o l e j n ą 100 m l p o r c j ę c h l o r o o c t a n u s o d u d o d a j e się, g d y ustanie n i e c o burzliwy przebieg reakcji, a n a s t ę p n i e d o d a j e się n o w ą p o r c j ę , jeżeli t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reakcyjnej n i e c o o p a d n i e . P o d o d a n i u całej ilości c h l o r o o c t a n u s o d u m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n i e d ł u ż e j niż 5 m i n (w i n n y m p r z y p a d k u m o ż e wydzielić się n i e c o c y j a n o w o d o r u i p o w s t a n i e glikolan s o d u ) i c h ł o d z i się z i m n ą w o d ą w ciągu 30 m i n . R o z t w ó r sączy się, jeżeli n i e jest przezroczysty. W o l n y k w a s c y j a n o o c t o w y o t r z y m u j e się p r z e z d o d a n i e , energicznie mieszając, 250 m l (290 g, m a ł y n a d m i a r ) stęż. k w a s u solnego (ostrożnie! w y d z i e l a się c y j a n o w o d ó r ) . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j w t e m p e r a t u r z e p o n i ż e j 7 5 ° C , w p r z e c i w n y m p r z y p a d k u t r a c i się z n a c z n e ilości k w a s u c y j a n o o c t o w e g o n a s k u t e k jego r o z k ł a d u . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 250 m l a l k o h o l u etylowego, o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (1) c h l o r e k s o d u i p r z e m y w a g o 200 m l a l k o h o l u etylowego. R o z t w ó r a l k o h o l o w y z a t ę ż a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , u t r z y m u j ą c t e m p . 5 0 — 6 0 " C (2), a ż p r z e s t a n i e d e s t y l o w a ć ciecz; p o z o s t a ł o ś ć m a m a s ę o k . 225 g. Z kolei d o d a j e się m i e s z a n i n ę 250 m l bezw. e t a n o l u i 4,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a n a s t ę p n i e ogrzewa się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 3 h . N a d m i a r a l k o h o l u i p o w s t a ł ą w o d ę oddestylowuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć ogrzewa się p o n o w n i e ze 125 m l bezw. e t a n o l u i 2 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o p r z e z 2 h. N a d m i a r a l k o h o l u o d d e s t y l o w u j e się j a k p o p r z e d n i o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o ostygnięciu estru d o t e m p . p o k o j o w e j z o b o j ę t n i a się k w a s siar k o w y stęż. w o d n y m r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u . G ó r n ą w a r s t w ę estru o d d z i e l a się, a w o d n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się e t e r e m l u b b e n z e n e m (w e k s t r a k c i e znajduje się ok. 1 0 % p r o d u k t u ) . E k s t r a k t y łączy się z o d d z i e l o n y m e s t r e m i p o wysuszeniu ich bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u p r z e n o s i się d o k o l b y , s k ą d r o z p u s z c z a l n i k o d d e s t y l o w u j e się p o d
UI,P,3.
Hydroksykwasy
455
n o r m a l n y m ciśnieniem. P o z o s t a ł y ester destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbie r a j ą c c y j a n o o c t a n etylu w t e m p . 9 7 — 9 8 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) l u b 1 0 1 — 1 0 2 ° C / /25,3 h P a (19 m m H g ) a l b o 1 0 7 — 1 0 8 ° C / 3 6 , 0 h P a (27 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 180 g ( 7 2 % ) . U w a g i . (1) C h l o r e k sodu m o ż n a oddzielić p r z e z o d w i r o w a n i e . P r z y z a s t o s o w a n i u tej m e t o d y sól p r z e m y w a się n a j p i e r w 200 m l a n a s t ę p n i e 100 m l e t a n o l u . (2) R o z t w o r u zawierającego k w a s m i n e r a l n y nie m o ż n a ogrzewać p o w y ż e j 5 0 — 6 0 ° C , p o n i e w a ż t w o r z y się w ó w c z a s m a l o n i a n dietylu. P,3. H y d r o k s y k w a s y . a. Hydroliza chlorowcokwasów. a-Hydroksykwasy otrzymuje się p r z e z h y d r o l i z ę a - c h l o r o w c o k w a s ó w . R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się z a z w y c z a j o g r z e w a jąc c h l o r o w c o k w a s d o w r z e n i a w w o d n y m r o z t w o r z e w ę g l a n u sodu.
R • CHX • C 0 H 2
e : OH
> R • CH(OH) • C O H a
M e t o d a ta n i e daje j e d n a k z a d o w a l a j ą c y c h r e z u l t a t ó w w p r z y p a d k u p e w n y c h h y d r o k s y k w a s ó w . N i e k i e d y t r u d n o jest w y o d r ę b n i ć ł a t w o r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e i c z ę s t o h i g r o s k o p i j n e p r o d u k t y . O p r a c o w a n o m e t o d ę , w g k t ó r e j h y d r o k s y k w a s w y t r ą c a się z r o z t w o r u w o d n e g o p o d o d a n i u o c t a n u m i e d z i ( I I ) w p o s t a c i nierozpuszczalnej soli m i e d z i o w e j . Sól r o z k ł a d a się n a s t ę p n i e s i a r k o w o d o r e m [16], j e d n a k ż e w y d a j n o ś c i tej reakcji są na ogół niskie. / ? - C h l o r o w c o k w a s y w reakcji z z a s a d a m i w ś r o d o w i s k u w o d n y m ulegają p r z e d e wszystkim eliminacji d o k w a s ó w a,/S-nienasyconych, n a t o m i a s t y- i -5-chlorowcokwasy przekształcają się w t y c h w a r u n k a c h w o d p o w i e d n i e l a k t o n y . h. Hydroliza cyjanokydryn. O g ó l n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a c y j a n o h y d r y n (I) p o l e g a n a s t o p n i o w y m z a k w a s z a n i u m i e s z a n i n y zawierającej związek k a r b o n y l o w y i w o d n y r o z t w ó r c y j a n k u sodu. ( o t r z y m y w a n i e c y j a n o h y d r y n y a c e t o n u , p . VI,8). K w a ś n a h y d r o liza t a k o t r z y m y w a n y c h c y j a n o h y d r y n s t a n o w i d o g o d n ą , ogólną m e t o d ę o t r z y m y w a n i a a - b y d r o k s y k w a s ó w (II) H© ł
a
1
2
R R C O + H C N -» R R C ( O H ) - CN (i)
1
z
• R R C(OH)- C 0 H =° 3
H
C y j a n o h y d r y n y t a k i c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h , k t ó r e ł a t w o tworzą p r o d u k t y przyłą czenia z w o d o r o s i a r c z y n e m o t r z y m u j e się d o d a j ą c d o m i e s z a n i n y związku k a r b o n y l o w e g o i w o d n e g o r o z t w o r u cyjanku s o d u n a s y c . r o z t w ó r w o d o r o s i a r c z y n u sodu. T a k i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest znacznie korzystniejszy n i ż m e t o d y , w k t ó r y c h w y t w a r z a się c y j a n o w o d ó r in situ b ą d ź stosuje się b a r d z o silnie trujący ciekły c y j a n o w o d ó r . P r z y k ł a d e m reakcji t a k p r z e p r o w a d z o n e j jest synteza k w a s u m i g d a ł o w e g o (p. IJX,172). c. Reakcja Reformackiego. W reakcji tej reagują ze sobą związek k a r b o n y l o w y i a - c h l o r o w c o e s t e r w o b e c n o ś c i c y n k u ; p r o d u k t e m jest ester /5-hydroksykwasu. Przebieg reakcji jest p o d o b n y d o reakcji z o d c z y n n i k a m i G r i g n a r d a : najpierw t w o r z y się związek c y n k o o r g a n i c z n y , k t ó r y n a s t ę p n i e przyłącza się d o g r u p y k a r b o n y l o w e j ; o t r z y m a n y k o m p l e k s r o z k ł a d a się dodając k w a s m i n e r a l n y (synteza 3-fenylo-3-hydroksypropion i a n u etylu, p . IIT,173) B r ^ R ^ - C O j C i H s + Zn a
R -CO-R
3
BrZnCHCR^-COjCjHs
+ B r Z n C H ^ - C O j C i H s -> R ^ C C H ^ R ^ - C O ^ H s OZnBr
2
3
1
-* R R Q O H ) C H f R ) COiCzHs Jeśli reakcję p r o w a d z i się w takich r o z p u s z c z a l n i k a c h , j a k eter czy b e n z e n o t r z y m u j e się p r z e d e w s z y s t k i m ^ - h y d r o k s y e s t e r . N i e k i e d y j e d n a k w trakcie reakcji b ą d ź p o d c z a s w y o d r ę b n i a n i a p r o d u k t u przez destylację z a c h o d z i o d w o d n i e n i e . P o w s t a j e w ó w c z a s a,/?-nienasycony ester o r a z niewielka ilość estru /7,7-nienasyconego. Jeżeli z a c h o d z i p o t r z e b a , /Miydroksyester m o ż n a o d w o d n i ć z a p o m o c ą s t o p i o n e g o w o d o r o s i a r c z a n u p o t a s u lub bezwodnika octowego. Katalityczne uwodornianie mieszaniny nienasyconych estrów
i p ó ź n i e j s z a h y d r o l i z a estru p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a n a s y c o n e g o k w a s u k a r b o k s y l o wego. C a ł y p r o c e s s t a n o w i d o g o d n ą m e t o d ę p r z e d ł u ż a n i a ł a ń c u c h a o d w a a t o m y w ę g l a . W reakcji R e f o r m a c k i e g o j a k o s u b s t r a t m o ż e b y ć r ó w n i e ż z a s t o s o w a n y w i n y l o w y analog bromooctanu etylu—7-bromokrotonian—metylu BrCH «CH = CH-C0 CH3 ( p . 111,66). W t y m p r z y p a d k u nastąpi p r z e d ł u ż e n i e ł a ń c u c h a o cztery a t o m y węgla. 2
2
111.172. K W A S M I G D A Ł O W Y C H • CHO 6
S
C ć
C H • CH(OH) CN 6
H
S t g Ł
e
5
H C
5
• CH(OH) • S 0 N a ® 3
! C H • CH(OH) • C 0 H + NH C1 6
5
2
4
Reakcję należy przeprowadzać pod sprawnie działającym wyciągiem. P r z y g o t o w u j e się n a s y c . r o z t w ó r w o d o r o s i a r c z y n u s o d u w s p o s ó b następujący: 250 g d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o w o d o r o s i a r c z y n u s o d u m i e s z a się z 335 m l w o d y i p o 0,5 h o d s ą c z a się n a d m i a r soli. W k o l b i e p o j . l i z t r z e m a szyjami z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z umieszcza się r o z t w ó r 25 g (0,5 mol) c y j a n k u s o d u w 100 m l w o d y o r a z 53 g (51 m l , 0,5 m o l ) oczyszczonego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (p. FV,22). Mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y d o d a j e się z w k r a p l a c z a r o z t w ó r w o d o r o s i a r c z y n u s o d u . R o z t w ó r d o d a j e się p o c z ą t k o w o p o w o l i , n a s t ę p n i e s z y b k o d o energicznie m i e s z a n e j z a w a r t o ś c i k o l b y ( d o d a w a n i e t r w a 10—15 m i n ) . P o d c z a s d o d a w a n i a pierwszej części r o z t w o r u d o d a j e się p o r c j a m i 150 g p o k r u s z o n e g o l o d u p r z e z trzecią szyję k o l b y . P r o d u k t p r z e n o s i się d o rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę s u r o w e g o nitrylu k w a s u m i g d a ł o w e g o (1), p r z e n o s i g o n a t y c h m i a s t (2) do p a r o w n i c y i d o d a j e 75 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , p a r o w n i c ę p r z y k r y w a się szkiełkiem z e g a r k o w y m i p o z o s t a w i a n a 12 h ; w ciągu tego czasu z a c h o d z i r e a k c j a hydrolizy. Z a w a r t o ś ć p a r o w n i c y o d p a r o w u j e się d o s u c h a n a ł a ź n i w o d n e j , mieszając c o p e w i e n c z a s , a b y r o z k r u s z y ć p o w s t a j ą c ą m a s ę . P o z o s t a ł o ś ć , k t ó r ą s t a n o w i k w a s m i g d a ł o w y i sole n i e o r g a n i c z n e , r o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u i p r z e m y w a d w u k r o t n i e p o 125 m l z i m n e g o b e n z e n u (pod wyciągiem) — w t e n s p o s ó b u s u w a się zanieczyszczenie b a r w n e o r a z z n i k o m ą ilość k w a s u m i g d a ł o w e g o . W celu oddzielenia soli n i e o r g a n i c z n y c h o d k w a s u m i g d a ł o w e g o , p o z o s t a ł o ś ć e k s t r a h u j e się w a p a r a c i e S o x h l e t a (rys. I,83b) o k . 200 m l b e n z e n u n a ł a ź n i w o d n e j . Z e k s t r a k t u b e n z e n o w e g o krystalizuje k w a s m i g d a ł o w y , k t ó r y odsącza się p r z e z lejek B u c h n e r a i suszy n a p o wietrzu. W y d a j n o ś ć czystego kwasu m i g d a ł o w e g o o tt. 1 1 8 ° C w y n o s i 35 g (46%). U w a g i . (1) R o z k ł a d a n i e w o d n y c h r o z t w o r ó w c y j a n k ó w o p i s a n o w p . 111,161. M a ł e ilości nitrylu k w a s u m i g d a ł o w e g o m o ż n a o d z y s k a ć p r z e z ekstrakcję w a r s t w y w o d n e j 25 m l b e n z e n u , o d d e s t y l o w a n i e b e n z e n u i d o d a n i e p o w s t a ł e g o nitrylu d o g ł ó w n e j porcji p r o d u k t u . E k s t r a k c j a jest j e d n a k w s k a z a n a t y l k o w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a k w a s u m i g d a ł o w e g o n a większą skalę. (2) W a ż n e jest, a b y o d d z i e l o n y o d w o d y nitryl k w a s u m i g d a ł o w e g o n a t y c h m i a s t zmieszać z k w a s e m s o l n y m , g d y ż p r z e c h o d z i on n i e z w y k l e ł a t w o w acetal a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o i nitrylu k w a s u m i g d a ł o w e g o C H C H ' [ O C H ( C N ) C H 5 ] 2 . W w y n i k u tych p r z e m i a n w y d a j n o ś ć k w a s u m i g d a ł o w e g o zmniejsza się. G
5
111.173. 3 - F E N Y L O - 3 - H Y D R O K S Y P R O P I O N I A N
6
ETYLU
CsHj-CHO
BrCH -C0 C H 2
2
2
5
+ Zn ^ B r Z n C H • C 0 C H — — 2
2
2
3
->
H,o®
C H • CH(OZnBr) - C H • C 0 C H — — > C H • C H ( O H ) • C H • C O C H 6
5
2
2
2
s
6
S
2
a
3
s
W s z y s t k i e części a p a r a t u r y i o d c z y n n i k i p o w i n n y b y ć s t a r a n n i e w y s u s z o n e , g d y ż t y l k o w c a ł k o w i c i e b e z w o d n y c h w a r u n k a c h uzyskuje się p o m y ś l n e w y n i k i r e a k c j i (p. r e a k c j a G r i g n a r d a ) . K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z p o j . 250 m l , s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m płaszczem chłodzącym. W górnym wylocie chłodnicy oraz w otworze wkraplacza"
III,P,4.
Ketokwasy
457
umieszcza się r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y w p r o w a d z a się 40 g (0,61 m o l ) pyłu c y n k o w e g o ( p o p r z e d n i o s t a r a n n i e w y s u s z o n e g o w t e m p . 100°C), a w e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 83,5 g (55,5 m l , 0,615 m o l ) b r o m o o c t a n u etylu (p. ITL146; ostrożnie! związek łzawiący) i 65 g (62 ml) o c z y s z c z o n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (p. IV,22) w 80 m l osuszonego n a d s o d e m benzenu i 20 m l osuszonego s o d e m eteru. O k o ł o 10 m l t e g o r o z t w o r u d o d a j e się d o c y n k u i ogrzewa k o l b ę ł a g o d n i e w celu z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji. P o r o z p o c z ę c i u się reakcji( ale nie wcześniej!) u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i w k r a p l a resztę r o z t w o r u z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się stałe lekkie wrzenie m i e s z a n i n y (ok. 1 h). P o w k r o p l e n i u r o z t w o r u o g r z e w a się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą d o w r z e n i a p r z e z 30 m i n . N a s t ę p n i e chłodzi się k o l b ę w w o d z i e z l o d e m i energicznie mieszając w k r a p l a 200 m l z i m n e g o 10-proc. k w a s u s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o rozdzielacza, u s u w a w a r s t w ę w o d n ą , a b e n z e n o w ą p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l 5-proc. k w a s u s i a r k o w e g o , jeden r a z 25 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i wreszcie d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l w o d y . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y k w a ś n e e k s t r a h u j e się 100 m l eteru, łączy r o z t w ó r e t e r o w y z b e n z e n o w y m i suszy j e 5 g bezw. siarczanu w a p n i a . Ś r o d e k suszący odsącza się i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k i p r z e z o d d e s t y l o w a n i e p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 3-fenylo-3-hydroksypropionian etylu j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 1 5 2 — 1 5 4 ° C / /16,0 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 60 g ( 6 2 % ) . U w a g a . (1) N a l e ż y b a r d z o s t a r a n n i e w y k o n y w a ć wszystkie czynności z b r o m o o c t a n e m etylu. N a l e ż y m i e ć p r z y g o t o w a n y 10-proc. w o d n y r o z t w ó r a m o n i a k u , k t ó r y m w r a z i e p o t r z e b y m o ż n a zniszczyć r o z l a n y b r o m o o c t a n . Synteza pokrewna. 1'-Hydroksycykloheksylooctan etylu. W kolbie kulistej z t r z e m a szy j a m i p o j . 2,5 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z u m i e s z c z a się 65 g (1 m o l ) pyłu c y n k o w e g o i k i l k a k r y s z t a ł k ó w j o d u . W mieszaninie 400 m l w y s u s z o n e g o n a d s o d e m b e n z e n u i 350 m l w y s u s z o n e g o n a d s o d e m toluenu r o z p u s z c z a się 167 g (111 m l , 1 m o l ) b r o m o o c t a n u etylu i 98 g (103,5 m l , 1 m o l ) czystego c y k l o h e k s a n o n u . D o k o l b y d o d a j e się 150 m l tego r o z t w o r u , u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i ogrzewa k o l b ę n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j . W k r ó t c e r o z p o c z y n a się energiczna r e a k c j a . P o r o z p o c z ę c i u się reakcji d o d a j e się z w k r a p l a c z a p o z o s t a ł ą część r o z t w o r u z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się ł a g o d n e w r z e n i e mieszaniny. G d y cały r o z t w ó r z o s t a n i e d o d a n y , m i e s z a się jeszcze p r z e z 2 h ; w t y m czasie cały c y n k p r a k t y c z n i e ulega r o z p u s z c z e n i u . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą c h ł o d z i się i mieszając w k r a p l a 10-proc. k w a s s i a r k o w y w ilości wystarczającej d o r o z p u s z c z e n i a całego w o d o r o t l e n k u c y n k o w e g o . W a r s t w ę b e n z e n o w o - t o l u e n ową oddziela się, suszy ją b e z w . s i a r c z a n e m s o d u . R o z p u s z c z a l n i k o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o stałość destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 8 6 — 8 9 ° C / 2 , 6 6 h P a (2 m m H g ) . W y d a j n o ś ć T - h y d r o k s y c y k l o h e k s y l o o c t a n u etylu wy nosi 125 g ( 6 7 % ) . P,4. Ketokwasy. a. u-Ketokwasy. N a j p r o s t s z y m związkiem z serii a - k e t o k w a s ó w jest k w a s p i r o g r o n o w y . M o ż n a go ł a t w o o t r z y m a ć p r z e p r o w a d z a j ą c destylację k w a s u w i n o w e g o w obecności c z y n n i k a o d w a d n i a j ą c e g o — w o d o r o s i a r c z a n u p o t a s o w e g o (p. 111,174). W reakcji o d w o d n i e n i a powstaje p r a w d o p o d o b n i e t a u t o m e r y c z n y k w a s szczawiooctow y (I). B ę d ą c /?-ketonokwasem ulega o n ł a t w o d e k a r b o k s y l a c j i CH(OH) • C 0 H 2
CH • CO H
C H • COjH
a
CH
2
- c o
3
2
•
CH(OH) C 0 H 2
C(OH) • C 0 H 2
CO • C 0 H 2
CO • C O , H
W P o c h o d n e k w a s u p i r o g r o n o w e g o m o ż n a u z y s k a ć w w y n i k u hydrolizy i dekarboksylacji p o d s t a w i o n y c h estrów k w a s u s z c z a w i o o c t o w e g o (II). E s t r y (II) otrzymuje się w miesza nej k o n d e n s a c j i Claisena (punkt b poniżej) p o m i ę d z y estrem k w a s u k a r b o k s y l o w e g o , a s z c z a w i a n e m dietylu (synteza f e n y l o s z c z a w i o o c t a n u etylu, p . VI,25)
R-CH -C0 C H + ° O C H 2
2
2
5
2
R.CH-C0 C H 2
2
> [R.'CH*C0 C H ] + C H O H
5
2
R-CH-C0 C H 2
5
.
CO-C0 C H
2
2
C0 C H 2
5
2
2
3
2
5
R-CH-C0 H 2
H^O©
i
H C C—C = 0 5
2
2
i
-ro.
>K-CH -CG-C0 H 2
2
C0-CO H
5
2
5
Ogólną m e t o d ą o t r z y m y w a n i a p o c h o d n y c h k w a s u p i r o g r o n o w e g o z a w i e r a j ą c y c h g r u p ę a r y l o w ą ( n p . k w a s u f e n y l o p i r o g r o n o w e g o , p . 111,175) jest k w a ś n a h y d r o l i z a k w a s ó w 2 - a c e t o m i d o - 3 - a r y l o a k r y l o w y c h (IV). K w a s y t e p o w s t a j ą w t r a k c i e hydrolizy o d p o w i e d nich a z l a k t o n ó w (p. Y L 1 0 ) Ar-CH
O
Ar-CH ©
C-C0 H 2
HO-H..N.
i O
-CH -CO,H
HNi
3
CO-CHj
I CH
3
(IV)
(ni) Ar-CH = O C 0 H
Ar-CH *CO-C0 H
2
NH
2
2
2
b. fi-Ketokwasy. O c t a n etylu, z a w i e r a j ą c y n i e c o a l k o h o l u etylowego, ulega w obec ności s o d u k o n d e n s a c j i d o s o d o p o c h o d n e j a c e t y l o o c t a n u etylu. P o o s t r o ż n y m z a k w a s z e n i u o t r z y m u j e się w o l n y /J-ketoester (p. 111,176) 2CH
3
C0 C H 2
2
(i) N a , C H , O H
(ślady)
2
a
(ii)
CH
CH CO,H
COCH C0 C H
3
2
2
a
5
3
R e a k c j a t a jest p r z y k ł a d e m estrowej k o n d e n s a c j i O a i s e n a , k t ó r ą m o ż n a o g ó l n y m r ó w n a n i e m ( k o n d e n s a c j a O a i s e n a , str. 378, p . H I , K , 2 )
przedstawić
— C* TT OT-f
R-CHi-CO-OC H + HCH(R) C0 CjH R • C H - CO • CH(R) C 0 C H 2
s
2
3
2
2
—
5
»
s
R e a k c j a k o n d e n s a c j i k a t a l i z o w a n a jest silnymi z a s a d a m i ; najczęściej s t o s o w a n ą zasadą jest e t a n o l a n s o d u . W y t w a r z a się o n z etanolu, k t ó r e g o ślady są zazwyczaj o b e c n e w estrze. P o n i ż e j p r z e d s t a w i o n o n a p r z y k ł a d z i e o c t a n u etylu m e c h a n i z m reakcji. W p i e r w s z y m etapie p o d w p ł y w e m z a s a d o w e g o k a t a l i z a t o r a z cząsteczki estru odszczepia się p r o t o n o d węgla a. P o w s t a j e w ó w c z a s s t a b i l i z o w a n y p r z e z m e z o m e r i ę a - k a r b o a o i o n (V), k t ó r y n a s t ę p n i e a t a k u j e g r u p ę k a r b o n y l o w ą drugiej cząsteczki estru. Z p o w s t a ł e g o a n i o n u (VI) odszczepia się j o n e t a n o l a n o w y i t w o r z y się /J-ketoester ( V I I ) , który w w a r u n k a c h zasadowych (pod wpływem etanolanu) przechodzi w stabilizowany przez mezomerię anion (VIII) ©
2Na + C H O H 2
e
-v 2 N a O C H + H
5
2
5
2
0
(1)
C H O: 2
H-CH -C0 C H
s
2
2
2
s
^
r>
©
C H OH + C H - C = 0 2
s
2
-> C H = C - 0 2
OC H 2
5
OC H 2
(2)
©
CH -C^
^:CH C0 C H
3
r
OC H 2
2
2
5
—
CH .C-CH -C0 C H 3
2
2
5
-CjHjO©.
t CH -CO.CH .C0 C H 3
2
2
3
5
(VII)
2
5
5
(3)
CH -CO.CH.C0 C H 3
2
2
C H OH + 2
5
3
0
O CHa-C-CH-COaCjHs <
(VIII)
*• CH -C = C H - C 0 C H J 3
2
2
s
R ó w n o w a g a ostatniego (3) e t a p u r e a k c j i jest z n a c z n i e p r z e s u n i ę t a n a p r a w o z u w a g i na d u ż o większą z a s a d o w o ś ć j o n u e t a n o i a n o w e g o niż a n i o n u ( V I I I ) . W rezultacie p o w o d u j e to p r z e s u w a n i e r ó w n o w a g i reakcji t a k ż e w e t a p a c h (1) i (2). W w y n i k u reakcji p o w s t a j e sói s o d o w a /?-ketoestru; p o z a k w a s z e n i u o t r z y m u j e się w o l n y ^-ketoester. ^ - K e t o e s t r y można hydrolizować za pomocą zimnego rozcieńczonego roztworu wodorotlenku sodu; p o z a k w a s z e n i u m o ż n a w y o d r ę b n i ć ^ - k e t o k w a s y . Są o n e j e d n a k z w i ą z k a m i n i e t r w a ł y m i . O g r z e w a n i e w o d n y c h r o z t w o r ó w ^ - k e t o k w a s ó w l u b ich soli p o w o d u j e d e k a r b o k s y l a c j ę i p o w s t a n i e o d p o w i e d n i c h k e t o n ó w (str. 370, p . m , J , 5 ) . K o n d e n s a c j i p o d w p ł y w e m a l k o h o l a n ó w ulegają tylko t a k i e estry, k t ó r e posiadają p r z y n a j m n i e j d w a a - a t o m y w o d o r u ( o c t a n etylu, p r o p i o n i a n , m a ś l a n itp.). W p r z y p a d k u g d y ester z a w i e r a t y l k o jeden a - a t o m w o d o r u , n p . i z o m a ś l a n etylu, n a l e ż y u ż y ć b a r d z i e j z a s a d o w e g o k a t a l i z a t o r a n p . t r i f e n y l o m e t y l o s o d u (CeHsJsC^Na® (wymuszona konden sacja Claisena, n p . o t r z y m y w a n i e i z o b u t y r y l o i z o m a ś l a n u etylu, synteza p o k r e w n a P
m,i76) s
2(CH ) CH-C0 C H 3
2
3
2
(C Hj) C Na® 6
3
( C H ) C H - CO C ( C H ) - C 0 C H 3
S
2
3
2
3
2
s
(IX)
W t y m p r z y p a d k u e t a p (2) k o ń c z y reakcję, gdyż ,5-ketoester (IX) n i e zawiera j u ż a-w o d o r u . D l a t e g o też, a b y p r z e s u n ą ć r ó w n o w a g ę reakcji w etapie (1) n a p r a w o nie z b ę d n a jest o b e c n o ś ć b a r d z o silnej z a s a d y . s, Jeśli d o m i e s z a n i n y d w ó c h r ó ż n y c h estrów ( n p . R^CHa-COaCzHg i R CH2-C02CzH5) d o d a się e t a n o l a n u s o d u , w ó w c z a s w w y n i k u k o n d e n s a c j i p o w s t a w a ć m o g ą „ m i e s z a n e " ^ - k e t o e s t r y ( R ^ C H r C O - C H ^ - C O z O H s i R ' C H . C O - C H ( R ) C 0 C H 5 ) . Oczywiście p r z y d a t n o ś ć p r e p a r a t y w n a tego r o d z a j u m i e s z a n y c h reakcji, w k t ó r y c h w y n i k u p o w s t a w a ć m o g ą z a r ó w n o p r o d u k t y s y m e t r y c z n e , j a k i „ k r z y ż o w e " jest niewielka. W y j ą t k a m i są reakcje, w k t ó r y c h jeden z e s t r ó w nie z a w i e r a a - a t o m ó w w o d o r u , n p . w a ż n ą reakcją tego t y p u jest m i e s z a n a , estrowa k o n d e n s a c j a Claisena z estrami k w a s u szczawiowego (str. 457, p . I I L P , 4 , a o r a z p . V,4). /?-Ketoestry o b u d o w i e R - C O - C H - C 0 C ^ H o t r z y m a ć m o ż n a w z a s a d z i e w w y n i k u mieszanej estrowej k o n d e n s a c j i Claisena p o m i ę d z y o c t a n e m etylu i i n n y m estrem. D o godniej jest j e j e d n a k syntetyzować w y c h o d z ą c z m a l o n i a n u dietylu. E t o k s y m a g n e z o w ą p o c h o d n ą m a l o n i a n u dietylu acyluje się z a p o m o c ą c h l o r k u a c y l o w e g o w r o z t w o r z e b e n z e n o w y m (p. 171,95). U z y s k a n y ester a c y l o r n a l o n o w y o g r z e w a n y w t e m p . 2 0 0 ° C z 'kwasem a r y l o s u l f o n o w y m ( n p . n a f t a l e n o s u l f o n o w y m ) traci g r u p ę e t o k s y k a r b o n y l o w ą i p r z e c h o d z i w o d p o w i e d n i /?-ketoester B
1
2
2
2
2
2
5
R-COCl + [ C H ( C O , C H ) ] M g ( O C H ) 2
s
2
2
5
P r z y k ł a d e m tej reakcji jest o t r z y m y w a n i e p r o p i o n y l o o c t a n u etylu (p. 111,177). c. y-Ketokwasy. R e a k c j a a l d e h y d ó w i k e t o n ó w z estrami k w a s u b u r s z t y n o w e g o w o b e c n o ś c i tert-butanolanu p o t a s u (lub w o d o r k u sodu), w w y n i k u k t ó r e j o t r z y m u j e się ester k w a s u a l k i l i d e n o b u r s z t y n o w e g o (X) n o s i n a z w ę k o n d e n s a c j i S t o b b e g o . R e a k c j a p r z e b i e g a z n a c z n i e wolniej i u z y s k u j e się g o r s z e w y n i k i , jeśli u ż y t y m k a t a l i z a t o r e m jest mniej z a s a d o w y e t a n p l a n s o d u
{ C H ) C O : ^ H - CH-C0 C H 3
3
2
2
fcH-C0 C H 2
5
I
CH -C0 C H 2
2
2
2
5
± 1
=
CH -C0 C H 2
5
2
2
s
e o: © R'-C*
1
-:CH-CO C H 2
2
5
R'-C-CH-C0 C H
I
R
2
2
CH -C0 C H 2
2
2
R
e
2
s
5
CH C0 C H
2
2
r
2
s
O
R!
- H®
C
^C-OC H 2
HC—CH
R
2
C0 C H 2
HC-CH
2
C0 C H CO © 2
5
R
c = o K
2
1
i 2
c=o
c
5
C^CH
1
2
5
I
\
(X)
,C = C - C H : R
2
C0 C H 2
2
5
C0 C Hj 2
3
J e d n y m z z a s t o s o w a ń k o n d e n s a c j i S t o b b e g o jest synteza y - k e t o k w a s ó w . O t r z y m a n y w w y n i k u k o n d e n s a c j i a l d e h y d u i bursztynianu dietylu ester a l k i l i d e n o b u r s z t y n o w y ( X I ) p o d d a j e się ł a g o d n e j hydrolizie d o k w a s u a l k i i i d e n o b u r s z t y n o w e g o ( X I I ) . K a t a l i z o w a n e światłem przyłączenie bromu prowadzi d o powstania odpowiedniego dibromokwasu ( X I I I ) , k t ó r y w r e a k c j i z a l k a l i a m i p r z e k s z t a ł c a się w 7 - k e t o k w a s R-CHO + C H . C 0 C H 2
2
2
CH C0 C H r
2
2
2
2
(XI)
2
CH -C0 H 2
R-CH-C-C0 ©
(XIII)
2
R-CH-OCOP
2
©
5
R-CHBr-CBr-CO,H
CHj-COjH
©
Cr ^
2
CH -C0 H
5
R-CH-OCOjH (XII)
R-CH = O C 0 C H
3
^:OH
< >""
*
V
c
II
o
o
H-OH
R-CiC-COłH 0
x V
C
"
R-CO-CH-CH CO r
!
-CO2
0 2
Th®
R-CO-CH -CH «C0 H 2
2
2
©/ II HO:'
o
S y n t e z a k w a s u 4 - o k s o d e k a n o w e g o ilustruje o m ó w i o n ą sekwencję reakcji (p. 111,178). 111,174. K W A S
PEROGRONOWY
CH(OH).CO H a
j
KHSO,
U- C H . C O C 0 H + C O + H 0 3
2
a
2
CH(OH)C0 H 2
W m o ź d z i e r z u p o r c e l a n o w y m uciera się b a r d z o w a n e g o k w a s u w i n o w e g o i 300 g (2,2 m o l ) świeżo M i e s z a n i n ę tę u m i e s z c z a się w kulistej k o l b i e p o j . n a s a d k ę destylacyjną z długą chłodnicą p o w i e t r z n ą . utrzymując temperaturę w granicach 210—220°C,
s t a r a n n i e 200 g (1,33 m o l ) s p r o s z k o stopionego wodorosiarczanu potasu. 1500 m l , d o k t ó r e j z a m o c o w u j e się K o l b ę o g r z e w a się w łaźni olejowej, a ż ciecz p r z e s t a n i e destylować. Jeśli
f
wystąpi pienienie m a s y destylującej i p o w s t a n i e niebezpieczeństwo w y k i p i e n i a , w ó w c z a s o g r z e w a się b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m p a l n i k a g ó r n ą część kolby. D e s t y l a t p o d d a j e się destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i zbiera frakcję w r z ą c ą w t e m p . 7 5 — 8 0 ° C / /33,3 h P a (25 m m H g ) . O t r z y m u j e się 60 g ( 5 1 % ) k w a s u p i r o g r o n o w e g o . IIL175. K W A S F E N Y L O P I R O G R O N O W Y Q H , C H ^ C - N H CO C H + 2 H 0 -> 3
2
I
C0 H 3
C H 6
5
C H COCO2H -f C H 2
3
CQ NH 2
4
W kolbie kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 10 g (0,05 m o l ) k w a s u a - a c e t a m i d o c y n a m o n o w e g o (p. VT,10) o r a z 200 m l 1 M k w a s u solnego. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się r ó w n o m i e r n i e d o w r z e n i a p r z e z 3 h. Niewielką ilość p o w s t a ł e g o oleju u s u w a się sącząc s z y b k o g o r ą c y r o z t w ó r przez w a r s t w ę w a t y l u ź n o u p a k o w a n ą w szyjce n a g r z a n e g o lejka. Przesącz oziębia się i p o z o s t a w i a w t e m p . 0 ° C p r z e z 48 h. K r y s t a l i c z n y p r o d u k t od sącza się, p r z e m y w a niewielką ilością o c h ł o d z o n e j w lodzie w o d y , a n a s t ę p n i e suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a o r a z p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u . T a k o t r z y m a n y k w a s f e n y l o p i r o g r o n o w y jest d o s t a t e c z n i e c z y s t y d o większości z a s t o s o w a ń . W y d a j n o ś ć 4,4 g, tt. 1 5 7 ° C (z r o z k ł a d e m ) . D a l s z a p o r c j a p r o d u k t u (1,7 g) o p o d o b n y m s t o p n i u czystości w y k r y s t a l i z o w u j e z w o d n e g o , z a k w a s z o n e g o przesączu o c h ł o d z o n e g o w l o d ó w c e (0°C) w ciągu ok. t y g o d n i a . C a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć 7 4 % . 111,176. A C E T Y L O O C T A N 2CH • C 0 C H
s
CH
C0 C H
3
3
2
CO C H
2
2
(CH 2
3
ETYLU e
3
CO • C H • C 0 C H ) N a ® 2
2
5
s
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1, p o ł ą c z o n e j z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m , u m i e s z c z a się 250 g (277 m l , 2,84 m o l ) bezw. o c t a n u etylu (1) o r a z 23 g (1 m o l ) czystego d r u t u s o d o w e g o (2). D l a z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji k o l b ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j ; g d y reakcja j u ż się zacznie i b ę d z i e p r z e b i e g a ć ż y w o , t o w celu u n i k nięcia strat o c t a n u etylu p r z e z c h ł o d n i c ę m o ż e o k a z a ć się k o n i e c z n e c h ł o d z e n i e k o l b y . P o z a k o ń c z e n i u się energicznego s t a d i u m reakcji, m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , a ż sód rozpuści się c a ł k o w i c i e (ok. 1,5 h). P o w s t a ł y c z e r w o n y p r z e z r o czysty r o z t w ó r c h ł o d z i się i s ł a b o z a k w a s z a w o b e c l a k m u s u przez d o d a n i e 125 m l 50-proc. k w a s u o c t o w e g o . Ciecz n a s y c a się solą k u c h e n n ą , oddziela g ó r n ą w a r s t w ę estru i suszy ją b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a . E s t e r destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przez k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą (3). P o przejściu p r z e d g o n u , b ę d ą c e g o o c t a n e m etylu, a c e t y l o o c t a n etylu zbiera się w t e m p . 7 6 — 8 0 ° C / 2 4 , 0 h P a (18 m m H g ) (4). W y d a j n o ś ć 55 g ( 3 8 % , licząc n a z u ż y t y sód). U w a g i . (1) W a ż n e jest, a b y u ż y t y d o r e a k c j i o c t a n etylu byl b e z w o d n y ; p o w i n i e n o n j e d n a k z a w i e r a ć 2 — 3 % e t a n o l u . H a n d l o w y o c t a n etylu (o czystości 9 9 , 5 % ) jest zazwyczaj wystarczający. P o ż ą d a n e jest wysuszenie g o bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . P o przesączeniu n a l e ż y d o niego d o d a ć n i e c o a l k o h o l u (5 m l bezw. e t a n o l u n a 250 m l estru). (2) D r u t s o d o w y w y t ł a c z a n y z p r a s y d o sodu (rys. 11,1) zbiera się n a j p i e r w d o osu s z o n e g o s o d e m eteru; p o t r z e b n ą d o reakcji ilość s o d u w y j m u j e się z eteru, s z y b k o suszy bibułą i w r z u c a d o kolby. M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć , c h o ć z g o r s z y m w y n i k i e m , c i e n k i c h s k r a w k ó w s o d u , w a ż n e jest j e d n a k u n i k a n i e s t y k a n i a się sodu z atmosferą, g d y ż p o w o d u j e o n o u t w o r z e n i e się n a p o w i e r z c h n i s o d u w a r s t e w k i w o d o r o t l e n k u s o d u . (3) D e s t y l o w a n y p o d z w y k ł y m ciśnieniem a c e t y l o o c t a n etylu ulega n i e z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i . S t o p i e ń r o z k ł a d u zmniejsza się, jeżeli ester destyluje się s z y b k o ; tw. w r z e n i a
w y n o s i 1 8 0 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) i należy z b i e r a ć frakcję w przedziale 6 ° C . Jeżeli p o t r z e b n y jest p r o d u k t czysty, destylacji p o d z w y k ł y m ciśnieniem n i e zaleca się. (4) T e m p . w r z e n i a a c e t y l o o c t a n u etylu w i n n y c h w a r u n k a c h w y n o s i : 7 1 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) ; 7 3 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) ; 7 8 ° C / 2 4 , 0 h P a (18 m m H g ) ; 8 2 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) ; 8 8 ° C / 4 0 , 0 h P a (30 m m H g ) ; 9 2 ° C / 5 3 , 3 h P a (40 m m H g ) : 9 7 ° C / 8 0 . O h P a (60 m m H g ) ; o r a z 100°C7106,6 h P a (80 m m H g ) . Synteza pokrewna. Izobutyryloizomaślan etylu. Trifenylometylosód. Z 15 g (0,65 m o l ) s o d u i 985 g rtęci o t r z y m u j e się 1,5-proc. a m a l g a m a t s o d o w y (p. 11,2*57). W butelce p o j . 2 1 ze szklą P y r e x z d o s z l i f o w a n y m k o r k i e m u m i e s z c z a się 1000 g a m a l g a m a t u o r a z 74 g (0,265 m o l ) t r i f e n y l o c b l o r o m e t a n u ( p . 1 1 , 2 , 6 6 ) i d o d a j e się 1500 m l eteru osuszonego s o d e m . K o r e k szklany s m a r u j e się o d r o b i n ą s m a r u silikonowego, m o c n o o s a d z a w szyi butli, k t ó r ą u m o c o w u j e się w e w s t r z ą s a r c e , i wstrząsa. R e a k c j a jest silnie e g z o t e r m i c z n a ; b u t l ę c h ł o d z i się z a p o m o c ą m o k r y c h s z m a t i, jeżeli jest t o k o n i e c z n e , c o p e w i e n czas p r z e r y w a wstrząsanie. P o o k . 10 m i n w s t r z ą s a n i a p o j a w i a się c h a r a k t e r y s t y c z n a c z e r w o n a b a r w a . P o 4—6 h w s t r z ą s a n i a butlę oziębia się do temp. pokojowej, z d e j m u j e ze w s t r z ą s a r k i , przywiązuje k o r e k d r u t e m d o szyi butli i p o z o s t a w i a w s p o k o j u n a n o c ; c h l o r e k s o d u i cząstki rtęci osiadają n a dnie. R o z t w ó r e t e r o w y trifenylometylos o d u o d d z i e l a się w s p o s ó b następujący. Z butli w y j m u j e się k o r e k szklany i n a t y c h m i a s t n a jego miejsce w k ł a d a się szczelnie d o p a s o w a n y k o r e k z d w o m a o t w o r a m i , w k t ó r y c h o s a d z o n e są: k r ó t k a r u r k a s z k l a n a wystająca o d s p o d u k o r k a n a 1 c m w głąb butli o r a z d ł u g a r u r k a s z k l a n a zgięta w kształcie o d w r ó c o n e j litery U . Butlę łączy się p o p r z e z szereg p ł u c z e k osuszających z butlą z a z o t e m , a d r u g i e r a m i ę U - r u r k i p o p r z e z g w i n t o w a n y łącznik z a c i s k o w y z kolbą kulistą z d w i e m a s z y j a m i p o j . 2 1. W drugiej szyi k o l b y u m i e s z c z a się w k r a p l a c z . O t w i e r a się n i e c o k r a n w k r a p l a c z a i z a p o m o c ą a z o t u p o d niskim ciśnieniem z butli p r z e t ł a c z a się p o w o l i i r ó w n o m i e r n i e r o z t w ó r e t e r o w y trifenylometylosodu. P r z e z o s t r o ż n e u s t a w i e n i e g ł ę b o k o ś c i , d o której sięga r u r k a s y f o n o w a w butli, m o ż n a przetłoczyć cały p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r eterowy, o p r ó c z 50—75 m l p o z o s t a j ą c y c h w butli. Jeżeli użyje się czystego t r i f e n y l o c h i o r o m e t a n u i świeżo p r z y g o t o w a n e g o a m a l g a m a t u , w y d a j n o ś ć t r i f e n y l o m e t y l o s o d u p o w i n n a być p r a k t y c z n i e ilościowa, lecz z w y k l e w y n o s i 0,15 m o l / l i t r (1). O d c z y n n i k p o w i n i e n być użyty od razu p o jego otrzymaniu. Izobutyryloizomaślan etylu. D o r o z t w o r u o k . 0,21 m o l trifenylometylosodu w o k . 1400 m l eteru z n a j d u j ą c e g o się w k o l b i e z d w i e m a szyjami p o j . 2 1 dodaje się 24 g (28 m l , 0,21 m o l ) i z o m a ś l a n u etylu o tw. 1 1 0 — 1 1 1 ° C . K o l b ę z a k o r k o w u j e się, m o c n o wstrząsa w celu d o b r e g o z m i e s z a n i a i u t r z y m u j e w t e m p . p o k o j o w e j w ciągu 60 h. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą z a k w a s z a się p r z e z d o d a n i e , wstrząsając, 15 m l lod. k w a s u o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e p r z e m y w a 100 m l w o d y . R o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się p o r c j a m i p o 5 0 m l 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , a ż d o usunięcia n a d m i a r u k w a s u , suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. I z o b u t y r y l o i z o m a ś l a n etylu zbiera się w t e m p . 9 5 — 9 6 ° C / 2 4 , 4 h P a (18 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 14,5 g ( 7 4 % ) ; tw. p o d z w y k ł y m ciśnieniem w y n o s i 2 0 1 — 2 0 2 ° C . U w a g a . (1) R o z t w ó r m o ż n a z a n a l i z o w a ć w s p o s ó b p r z y b l i ż o n y n a s t ę p u j ą c o . P r ó b k ę w ilości 25 m l r o z t w o r u e t e r o w e g o w l e w a się d o 2 5 m l w o d y z a w a r t e j w m a ł y m r o z dzielaczu i wstrząsa. W a r s t w ę w o d n ą z l e w a się d o k o l b y s t o ż k o w e j p o j . 250 m l , a r o z t w ó r eterowy e k s t r a h u j e się jeszcze d w i e m a p o r c j a m i w o d y p o 2 5 m l . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y w o d n e m i a r e c z k u j e się 0,05 M k w a s e m s i a r k o w y m w o b e c czerwieni m e t y l o w e j jako wskaźnika. Hydroliza k e t o n o w a d o diizopropyloketomi. M i e s z a się 14 g (0,075 m o l ) estru z 30 m l lod. k w a s u o c t o w e g o , 10 m l w o d y o r a z 10 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i r o z t w ó r o g r z e w a d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną. G d y u s t a n i e w y d z i e l a n i e się d w u t l e n k u węgla, o c h ł o d z o n y r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się 180 m l w o d y , d o d a j e 100 m l eteru i alkalizuje
w o b e c fenoloftaleiny z a p o m o c ą 2 0 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . W a r s t w ę eterową oddziela się, w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i eteru p o 50 m l , p o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o o d d e s t y l o w a n i u eteru p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji frakcjonującej. W y d a j n o ś ć d i i z o p r o p y l o k e t o n u (2,4-dimetylo-3- p e n t a n o n u ) o tw. 1 2 3 — 1 2 4 ° C w y n o s i 6,5 g ( 7 6 % ) . 111,177. P R O P I O N Y L O O C T A N
ETYLU
C H - C H C O C I + [CH(C0 C H ) ;)MgC>C2H 3
r
2
2
s
I
>•
5
SO^H
CH 'CH -CO-CH(C0 C H ) 3
2
2
2
5
2
CH .CH .CO-CHrC0 C H 3
2
2
2
5
Z g o d n i e z p r z e p i s e m p o d a n y m w p . 111,95 p r z y g o t o w u j e się z 13 g (0,53 m o l ) m a g n e z u i 80 g (0,5 m o l ) m a l o n i a n u dietylu e t o k s y m a g n e z o w ą p o c h o d n ą m a l o n i a n u . M i e s z a j ą c energicznie d o d a j e się d o niej r o z t w ó r 49 g (46 m l , 0,53 m o l ) c h l o r k u p r o p i o n y l u w 50 m l bezw. eteru. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą p r z e z 30 m i n , a n a s t ę p n i e , p o oziębieniu, z a k w a s z a się ją d o d a j ą c 60 m l rozc. k w a s u s i a r k o w e g o . P o oddzieleniu w a r s t w y eterowej f a z ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w u k r o t n i e 50 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n e fazy o r g a n i c z n e p r z e m y w a się w o d ą i suszy b e z w . s i a r c z a n e m s o d u . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego eter o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 8 g m o n o h y d r a t u k w a s u naftalen o-2-sulfonowego i m i e s z a n i n ę p o w o l i o g r z e w a się n a ł a ź n i olejowej d o t e m p . 2 0 0 " C . W t e m p . o k o ł o 1 2 0 ° C n a s t ę p u j e energiczne wydzielanie się g a z u . G d y g a z przestanie się wydzielać m i e s z a n i n ę reakcyjną o z i ę b i a się i r o z p u s z c z a w ok. 150 m l eteru. R o z t w ó r e t e r o w y p r z e m y w a się c z t e r e m a 25 m l p o r c j a m i 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , a n a s t ę p nie w o d ą . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y w o d n e e k s t r a h u j e się t r z e m a 25 m l p o r q " a m i eteru, p o c z y m łączy się wszystkie r o z t w o r y e t e r o w e i suszy je bezw. s i a r c z a n e m s o d u . E t e r od p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m . P r o p i o n y l o o c t a n etylu z b i e r a się j a k o frakcję o tw. 1 0 0 — 1 0 5 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 34 g ( 4 7 % ) . 111,178. K W A S
4-OKSODEKANOWY
C H .CHO + CH .C0 C H
5
CH -C0 C H
5
6
1 3
2
2
2
2
2
2
C H .CH = C.CH .C0 H 6
1 3
2
2
CO2C2H5
(i) NaOH
Br.
C
6 H l
, C H = C.CH .C0 H 2
2
— ^
CO2H
Hi C 3
C H .CHBr-CBr-CH .C0 H 6
1J
2
2
6
\n-c'
NaQli
CO2H
A
COjH
CH
I! O (
'
ł N a
° " > C H,3.CO.CH2-CH .C0 H 6
2
2
K w a s 3 - k a r b o k s y - 3 - d e c e n o w y (kwas heptylidenohursztynowy). tert-Butanolan po tasu. R o z t w ó r żer?-butanolami p o t a s u w a l k o h o l u rerf-butylowym p r z y g o t o w u j e się w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y . K o l b ę kulistą p o j . l i z d w i e m a s z y j a m i w y p o s a ż a się w c h ł o d nicę z w r o t n ą i w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia. D o w i e r z c h o ł k a c h ł o d n i c y d o ł ą c z a się u r z ą d z e n i e d o w p r o w a d z a n i a a z o t u z z a w o r e m r e d u k u j ą c y m (rys. 1,49) i k o l b ę u m i e s z c z a się n a m i e s z a d l e m a g n e t y c z n y m w y p o s a ż o n y m w p ł y t k ę grzejną. K o l b ę p r z e -
p ł u k u j e się s t r u m i e n i e m s u c h e g o a z o t u p o c z y m u m i e s z c z a się w niej 375 m l b e z w . a l k o h o l u żerf-butylowego (p. 11,1,72), a n a s t ę p n i e d o d a j e [ostrożnie! (1)] 19,6 g (0,5 m o l ) p o t a s u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, a ż potas całkowicie się r o z p u ś c i (ok. 4 h ) , p o c z y m do o z i ę b i o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się w ciągu 30 m i n m i e s z a n i n ę 122 g (0,7 m o l ) b u r s z t y n i a n u dietylu i 63 g (0,5 m o l ) h e p t a n a l u ; w reakcji wydziela się ciepło. M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się n a k o n i e c d o wrzenia p r z e z 1 h. C h ł o d n i c ę z w r o t n ą zastępuje się chłodnicą destylacyjną i p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) oddestylowuje się a l k o h o l tert-butyl owy. P o z o s t a ł o ś ć z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s o l n y m i e k s t r a h u j e t r z y k r o t n i e 200 m l p o r c j a m i eteru. Z kolei p o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e w y t r z ą s a się z 50 m l p o r c j a m i n a s y c . w o d o r o w ę g l a n u sodu, a ż p r z e s t a n i e się w y d z i e l a ć d w u t l e n e k węgla. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y w o d n o - z a s a d o w e ostrożnie z a k w a s z a się stęż. k w a s e m solnym. K w a s 3 - e t o k s y k a r b o n y l o - 3 - d e c e n o w y wydziela się w postaci oleju. E k s t r a h u j e się g o eterem, a n a s t ę p n i e e k s t r a k t y e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o oddzieleniu ś r o d k a suszącego eter o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j . A b y z h y d r o l i z o w a ć o t r z y m a n y , s u r o w y m o n o e s t e r o g r z e w a się g o d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 1 h z 400 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. P o oziębieniu r o z t w ó r z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m . Powstający o s a d o d s ą c z a się i p o wysuszeniu r o z p u s z c z a się w m i n i m a l n e j objętości eteru (zużywa się ok. 200 m l ) . N a s t ę p n i e d o r o z t w o r u d o d a j e się j e d n a k o w ą objętość b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . P r o d u k t sączy się i n a k o n i e c krystalizuje z b e n z e n u . W y d a j n o ś ć kwasu 3-karboksy- 3 - d e c e n o w e g o o tt. 1 2 8 — 1 3 0 ° C wynosi 37,3 g ( 3 1 , 6 % ) . W w i d m i e w podczerwieni (IR) p r o d u k t u występują p a s m a : 3500—2300 c m ( O H g r u p y k a r b o k s y l o w e j ) , 1700 c m ( C = O ) i 1640 c m - i ( C = C). - 1
- 1
K w a s 3 - k a r b o k s y - 3 , 4 - d i b r o m o d e k a n o w y . Reakcję należy wykonywać pod wyciągiem. W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l umieszcza się 5,3 g (0,025 m o l ) k w a s u 3-karboksy-3-dec e n o w e g o , 6,0 g (0,038 m o l ) b r o m u , 60 m l c z t e r o c h l o r k u węgla o r a z element wirujący m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o ; k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i naświetla p r z e z 6 h lampą o m o c y 100 W ; d i b r o m o p o c h o d n a wykrystaliz o w u j e w t y m czasie z m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . P r o d u k t o d s ą c z a się i p r z e m y w a d o k ł a d n i e h e k s a n e m . W y d a j n o ś ć k w a s u 3 - k a r b o k s y - 3 , 4 - d i b r o m o d e k a n o w e g o w y n o s i 7,9 g ( 8 5 % ) . K w a s m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z t o l u e n u , tt. 142—143*C. W i d m o w p o d c z e r wieni (IR) z a w i e r a p a s m a : 3400—2400 c m ( O H g r u p y k a r b o k s y l o w e j ) i 1730 c m " (C=0). - 1
1
K w a s 4 - o k s o d e k a n o w y . K w a s 3 - k a r b o k s y - 3 , 4 - d i b r o m o d e k a n o w y (4,0 g) r o z p u s z c z a się w 60 m l 2 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i u z y s k a n y r o z t w ó r ogrzewa się w t e m p . 8 0 — 9 0 ° C w ciągu 2 h. P o oziębieniu d o t e m p . p o k o j o w e j r o z t w ó r z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . W t r a k c i e z a k w a s z a n i a wydziela się d w u t l e n e k węgla i w y t r ą c a się b i a ł y osad. P o oziębieniu odsącza się p o w s t a ł y k e t o k w a s , a n a s t ę p n i e p r o d u k t krystali zuje się z b e n z y n y lekkiej (tw. 40—60°C). W y d a j n o ś ć k w a s u 4 - o k s o d e k a n o w e g o o tt. 6 8 — 6 9 ° C w y n o s i 1,6 g ( 8 0 % ) . W w i d m i e p o d c z e r w i e n i ( I R ) są p a s m a : 3400—2400 c m " ( O H g r u p y k a r b o k s y l o w e j ) i 1700 o n - ( C = 0 ) . Jeśli h y d r o l i z ę d i b r o m o p o c h o d n e j p r o w a d z i się w ł a g o d n y c h w a r u n k a c h ( n p . 1 M r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u , t e m p . 2 0 — 2 5 ° C p r z e z 30 m i n ) , t o p o zakwaszeniu m o ż n a w y i z o l o w a ć t w o r z ą c y się przejściowo l a k t o n o k w a s , t j . k w a s 7 - h e k s y l o a k o n o w y , tt. 1 2 3 — 125°C. W i d m o w p o d c z e r w i e n i (IR) zawiera p a s m a : 3110 c m (drganie C — H alkenu), 1715 i 1745 c m ^ ( C = 0 k w a s u i l a k t o n u ) i 1630 c m - * (drganie C = Q . U w a g a . (1) Wszelkie operacje z potasem muszą być wykonywane bardzo ostrożnie w g n a s t ę p u j ą c y c h z a s a d . P o t a s umieszcza się w m o ź d z i e r z u p o d eterem n a f t o w y m ( b e n z y n a l e k k a , tw. 40—60°C) wysuszonym uprzednio drutem sodowym. Z uwagi na ł a t w o ś ć stłuczenia n i e należy stosować zlewki l u b k r y s t a l i z a t o r a . M e t a ] k r o i się n o ż e m p o d e t e r e m n a f t o w y m ; oddziela się z e w n ę t r z n ą w a r s t w ę p o k r y t ą tlenkiem i k a w a ł k i czystego p o t a s u p r z e n o s i się za p o m o c ą pincety d o d r u g i e g o m o ź d z i e r z a n a p e ł n i o n e g o s u c h y m eterem n a f t o w y m . N a w a d z e w y t a r o w u j e się z l e w k ę z s u c h y m eterem n a f t o w y m . K a w a ł k i p o t a s u w y j m u j e się z m o ź d z i e r z a pincetą, s z y b k o osusza bibułą i prze1
1
- 1
1
HLP.5.
465
Aminokwasy
nosi d o w y t a r o w a n e j zlewki. T a k o d w a ż o n ą ilość p o t a s u w p r o w a d z a się d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . S k r a w k i p o t a s u n i e m o g ą b y ć p r z e c h o w y w a n e ; należy je n a t y c h m i a s t r o z łożyć. W t y m celu m o ź d z i e r z z e s k r a w k a m i p o t a s u p r z e s u w a się w t y ł p u s t e g o wyciągu i z p i p e t k i d o d a j e się p o w o l i a l k o h o l tert-butylowy (nie metylowy a n i nie etylowyl). S z y b k o ś ć d o d a w a n i a a l k o h o l u m u s i b y ć t a k a , a b y r e a k c j a n i e p r z e b i e g a ł a z b y t gwał t o w n i e . N a l e ż y m i e ć w pobliżu p r z y g o t o w a n ą p ł y t k ę a z b e s t o w ą t a k i c h r o z m i a r ó w , a b y w p r z y p a d k u z a p a l e n i a się p o t a s u m o ż n a nią b y ł o p r z y k r y ć c a ł y m o ź d z i e r z . P o w o l i d o d a j e się tyle a l k o h o l u tert-b\Ay\owego, a b y r o z ł o ż y ć całą ilość p o t a s u . R e s z t k i p o t a s u z p i e r w s z e g o m o ź d z i e r z a oraz ścinki, k t ó r e m o g ą p r z y l e g a ć d o n o ż a n a l e ż y r o z ł o ż y ć w ten s a m sposób tj. przez ostrożne rozpuszczenie w alkoholu terr-butyłowym pod wyciągiem. P,5. Aminokwasy. a-Aminokwasy stanowią niezwykle ważną grupę związków orga n i c z n y c h z u w a g i n a t o , ż e w c h o d z ą o n e w s k ł a d cząsteczek b i a ł k o w y c h . P o n i ż e j p r z e d s t a w i o n o szereg o g ó l n y c h m e t o d o t r z y m y w a n i a a - a m i n o k w a s ó w ; p o n a d t o n i e k t ó r e a m i n o k w a s y w y o d r ę b n i a się z h y d r o l i z a t ó w o d p o w i e d n i c h białek. a. Reakcja a-chlorowcokwasów z amoniakiem. M e t o d a t a jest ogólnie p r z y d a t n a d o o t r z y m y w a n i a t a k i c h a - a m i n o k w a s ó w H 2 N * C H ( R ) - C C > 2 H , w k t ó r y c h R jest niep o d s t a w i o n ą g r u p ą alkilową. W p . 111,179 p r z e d s t a w i o n o syntezy: a l a n i n y ( R = C H j ) , glicyny ( R = H ) , w a l i n y ( R ^ C C H ^ C H ) , n o r w a l i n y ( R = C H - C H - C H a ) , n o r l e u c y n y ( R = C H r C H - C H 2 - C H ) i izoleucyny ( R = C H 3 . C H - C H ( C H ) ) . K w a s c h l o r o o c t o w y p r z e k s z t a ł c a się ł a t w o w glicynę w r e a k c j i z e stęż. w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u ; zazwyczaj j e d n a k lepsze w y n i k i u z y s k u j e się w y c h o d z ą c z a - b r o m o k w a s ó w . a - B r o m o k w a s y o t r z y m u j e się p r z e z b r o m o w a n i e k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h m e t o d ą H e l i a - V o l h a r d a - Z i e l i ń s k i e g o (str. 4 5 0 , p . H L P , l , a ) . W t y c h p r z y p a d k a c h g d y k w a s k a r b o k s y l o w y n i e jest ł a t w o d o s t ę p n y , m o ż n a n a ogół o t r z y m a ć o d p o w i e d n i « - b r o m o k w a s p o p r z e z b r o m o w a n i e kwasu a l k i l o m a l o n o w e g o ( p . 111,169) 3
2
R-CH2-C0 H 2
2
2
CH (C0 C H ) 2
2
2
5
a
3
2
A b y w p r o w a d z i ć g r u p ę a m i n o w ą w miejsce c h l o r o w c a n a l e ż y użyć w r e a k c j i d u ż e g o n a d m i a r u a m o n i a k u ; w p r z e c i w n y m r a z i e t w o r z ą c y się p o c z ą t k o w o a m i n o k w a s m o ż e r e a g o w a ć dalej z b r o m o k w a s e m i m o g ą p o w s t a w a ć n a w e t z n a c z n e ilości p o c h o d n y c h t y p u d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e j a m i n y . D o b r e wyniki u z y s k u j e się stosując w reakcji n a d m i a r w ę g l a n u a m o n u w w o d n y m r o z t w o r z e a m o n i a k u . R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się zazwyczaj w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j , c h o c i a ż g d y jej p r z e b i e g jest u t r u d n i o n y (np. z p r z y c z y n sterycznych) k o r z y s t n e jest p o d n i e s i e n i e t e m p e r a t u r y d o ok. 5 0 ° C . W y ż s z e h o m o l o g i a m i n o k w a s ó w t r u d n o r o z p u s z c z a j ą się w w o d z i e ; w y o d r ę b n i a się j e w s t a n i e s u r o w y m p r z e z odsączenie zagęszczonej m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . Oddzielenie niższych h o m o l o g ó w , ł a t w o r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e o d t o w a r z y s z ą c y c h soli nieorga n i c z n y c h jest z n a c z n i e trudniejsze; c z ę s t o w m e t o d a c h o c z y s z c z a n i a w y k o r z y s t u j e się dobrą rozpuszczalność bromku a m o n u w metanolu. Chociaż aminokwasy przedstawia się często w z o r e m HaN"CH(R)-C02H n a l e ż y p a m i ę t a ć , ż e m a j ą o n e b u d o w ę dipolową (zwitterion) t j . ® H s N - C H ( R ) - C 0 2 . T a k i w z ó r j a s n o w s k a z u j e n a b u d o w ę j o n o w ą ( t y p u w e w n ę t r z n e j soli) a m i n o k w a s ó w . e
b. Otrzymywanie i hydroliza a-aminonitryli (synteza Streckera). W oryginalnej m e t o d z i e S t r e c k e r a , a b y o t r z y m a ć a - a m i n o n i t r y l (1), a l d e h y d p o d d a j e s i ę r e a k c j i z a m o n i a -
kiem, a następnie z cyjanowodorem. Związek ten m o ż n a również otrzymać w wyniku reakcji cyjanohydryny aldehydu z amoniakiem. Najkorzystniejszym sposobem przepro w a d z e n i a tej syntezy jest b e z p o ś r e d n i a , j e d n o e t a p o w a r e a k c j a a l d e h y d u z c h l o r k i e m a m o n u i cyjankiem sodu. Hydroliza «-aminonitryli w w a r u n k a c h zasadowych lub, lepiej, k w a s o w y c h p r o w a d z i d o p o w s t a n i a a - a m i n o k w a s ó w . T y p o w y m p r z y k ł a d e m syn tezy S t r e c k e r a jest o t r z y m y w a n i e a-fenyloglicyny ( R = C H s ) z a l d e h y d u o c t o w e g o (p. 111,180; s y n t e z a p o k r e w n a ) 6
R-CH(NH )OH
—
2
* R-CH(NH )-CN
R-CH(NH ).C0 H
2
2
2
(I)
R.CHO
> R-CH(OH)-CN
W p r z y p a d k u f o r m a l d e h y d u r e a k c j a p r z e b i e g a n i e c o i n a c z e j . T w o r z ą c y się w r e a k cji a m i n o n i t r y l u l e g a k o n d e n s a c j i z a l d e h y d e m d o metylenoaminoacetonitrylu (CH2 = N ' C H * C N ) (p. 111,180). A b y o t r z y m a ć w o l n y a m i n o n i t r y l , m e t y l e n o w ą p o c h o d n ą p o d d a j e się p o c z ą t k o w o r e a k c j i ze stęż. k w a s e m s i a r k o w y m w etanolu, a n a s t ę p n i e z o b o j ę t n i a się o s t r o ż n i e p o w s t a ł y s i a r c z a n a m i n o a c e t o n i t r y l u . W p . m , 1 8 0 o p i s a n o d o k ł a d n i e z a s a d o w ą h y d r o l i z ę siarczanu a m i n o n i t r y l u . W r e a k c j i stosuje się w o d o r o t l e n e k b a r u , k t ó r e g o n a d m i a r u s u w a się w p o s t a c i s i a r c z a n u ; t a k i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a u ł a t w i a w y o d r ę b n i a n i e powstającej glicyny. 2
c. Redukcyjna meyera.
/
f
hydroliza
OH
_H 0
. /
2
V (II)
C H 6
arylidenooksazolonów
^
(azlaktonów)
—
synteza
Erlen-
CsHs-CHO
V C*H
S
(III)
5
O U
5
/
\
H
;
0
C H CH-C-C0 H 6
5
2
[
NH-CQ-C.,H
(IV)
ĆoHs
(
wrustm
C H -CH CH-CQ H 6
5
R
2
NH.CO.C H 6
5
V
H
]
S
)
C H .CH -CH-C0 H 6
5
2
2
NH
2
(VI)
M e t o d a t a z n a l a z ł a p r z e d e wszystkim z a s t o s o w a n i e w syntezie a m i n o k w a s ó w z a w i e rających w ł a ń c u c h u b o c z n y m p o d s t a w n i k a r o m a t y c z n y . W y n i k a t o z t e g o , że wyjścio w e , n i e n a s y c o n e a z l a k t o n y ( n p . (IV)) o t r z y m u j e się ł a t w o z a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h . P r z y k ł a d o w y c y k l reakcji p r z e d s t a w i a się n a s t ę p u j ą c o : benzoiloglicyna (II) o g r z e w a n a z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w obecności o c t a n u s o d u ulega o d w o d n i e n i u d o a z l a k t o n u (III) (p. VI,10). W n a s t ę p n y m etapie b e n z a l d e h y d p o d d a j e się k o n d e n s a c j i w w a r u n k a c h z a s a d o w y c h z r e a k t y w n ą grupą m e t y l e n o w ą a z l a k t o n u (III) — p o w s t a j e w ó w c z a s b e n z y l i d e n o a z l a k t o n ( I V ) . A z l a k t o n y t e g o typu ł a t w o hydrolizują d o k w a s ó w a c y l o a m i n o a k r y l o w y c h (V). R e d u k c j a i dalsza h y d r o l i z a związku (V) p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a a m i n o k w a s u , w t y m p r z y p a d k u fenyloalaniny (VI). A m i n o k w a s y m o ż n a o t r z y m a ć bez p o ś r e d n i o w j e d n y m etapie z a z l a k t o n ó w (IV) ogrzewając je z c z e r w o n y m f o s f o r e m i kwasem jodowodorowym w roztworze bezwodnika octowego.
UŁP.5.
Aminokwasy
467
d. Otrzymywanie i hydroliza estrów C-podstawionych kwasów acyloaminomalonowych. E s t r y a c y l o a m i n o m a l o n o w e i związki p o k r e w n e są s z e r o k o s t o s o w a n e w syntezie a - a m i n o k w a s ó w . M e t o d a t a r ó ż n i się o d s y n t e z o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o t y m , ż e g r u p a a m i n o w a w p r o w a d z a n a jest w cząsteczkę j u ż n a p o c z ą t k u syntezy. P o p u l a r n y m związ k i e m s t o s o w a n y m w o m a w i a n e j syntezie jest a c e t a m i d o m a l o n i a n dietylu ( I X ) . O t r z y m u j e się g o w s p o s ó b następujący: m a l o n i a n dietylu p r z e p r o w a d z a się w r e a k c j i z k w a s e m a z o t a w y m l u b a z o t y n e m alkilu ( p . 111,101) w h y d r o k s y i m i n o p o c h o d n ą ( V I I ) , k t ó r ą z k o l e i p o d d a j e się katalitycznej r e d u k c j i d o a m i n o m a l o n i a n u dietylu ( V I I I ) . A c e t y l o wanie aminomalonianu bezwodnikiem octowym prowadzi d o otrzymania związku (IX)
CH (C0 C H ) 2
2
2
5
" T C ^ CH(C0 C H ) ^
2
2
RONO
2
S
2
2
S
2
|[
N = 0
N
(VII)
O
H
CH(C0CH,
" . . ^ „ ( C O A H , , , ™ ? , NH
C(OQ C H )
2
j
2
2
NH.CO-CH
2
S2
3
(VIII)
(IX)
a-Atom wodoru w acetoamidomalonianie, podobnie jak w innych pochodnych malo n i a n u dietylu, jest r e a k t y w n y i ulega o d s z c z e p i e n i u p o d w p ł y w e m z a s a d t w o r z ą c stabili z o w a n y , m e z o m e r y c z n y k a r b o a n i o n ( X ) . M o ż n a z n i e g o o t r z y m a ć szereg p o d s t a w i o n y c h e s t r ó w a c e t a m i d o m a l on owych, n p . w r e a k c j i z h a l o g e n k i e m a l k i l o w y m n a s t ę p u j e C-alldlowanie. Hydroliza i dekarboksylacja związków (XI) prowadzi d o otrzymania prostych a-aminokwasów. W podanych d w ó c h przykładach syntez w położenie a w acetamidomalonianie w p r o w a d z o n o j e d n a k i n n e p o d s t a w n i k i . W syntezie s e r y n y ( p . 111,182) w p o z y c j ę a w p r o w a d z a się g r u p ę h y d r o k s y m e t y l o w ą z a p o m o c ą k a t a l i z o w a n e j z a s a d a m i k o n d e n s a c j i a c e t a m i d o m a l o n i a n u z a l d e h y d e m m r ó w k o w y m . P o hydrolizie i d e k a r b o k s y l a c j i , otrzy m u j e się serynę ( R = C H 2 0 H ) . W s y n t e z i e tej h y d r o l i z ę p r o w a d z i się w w a r u n k a c h k w a ś n y c h , a w o l n y a m i n o k w a s u w a l n i a się z soli ( c h l o r o w o d o r k u ) z a p o m o c ą s ł a b o z a s a d o w e j żywicy j o n o w y m i e n n e j C0 C H 2
B: H - c t c o c H ) 2
2
S
: ^ = ± BH +
2
2
CO.C H
S
2
:c-c=o OC H
NH-CO-CH,
2
<-—>
S
OC H
5
2
NH-CO-CH,
e
c = c - o 3
NH-CO-CH, irt. (X)
X-R^:C
2
5
2
NH-CO-CH,
R-QC0 C H > 2
2
5
NH«CO«CH
2
3
( I )
© H 0
W H , o ©
(XI) R-C(C0 H) 2
og
2
NH-CO-CH
c
3
r i e u
~ °2
.
R.CH-C0 H 2
NH-COCH,
( ! )
0
O H
{-i} H^O®*
R-CH-C0 H 2
NH
3
D r u g i m p r z y k ł a d e m jest interesująca synteza h e t e r o c y k l i c z n e g o a m i n o k w a s u t r y p t o f a n u ( R = g r u p a 3-indolilometylowa). P i e r w s z y m e t a p e m s y n t e z y jest k a t a l i z o w a n e z a s a d a m i p r z y ł ą c z e n i e 1,4-acetamidomalonianu dietylu d o a l d e h y d u u,/?-uienasyconego, a l d e h y d u a k r y l o w e g o (patrz r e a k c j a M i c h a e l a , str. 4 1 7 , p . HLM,6,6). O t r z y m a n ą alde h y d o w ą p o c h o d n ą ( X I I ) p r z e p r o w a d z a się w f e n y l o h y d r a z o n ( X I I I ) , k t ó r y w ś r o d o wisku k w a ś n y m (p. VI,12) cyklizuje d o i n d o l i l o m e t y ł o a c e t a m i d o m a l o n i a n u dietylu ( X I V ) . Z w i ą z e k ( X I V ) w z w y k ł y s p o s ó b p r z e p r o w a d z a się w a - a m i n ok w a s t j . t r y p t o f a n ( p . 111,183)
H-C-CH = CH ^:C(C0 C H ) 2
2
2
5
2
NH-CO-CHj G
O
? H-C=CH-CH -C(C0 C H ) 2
2
2
H©
s
NH-CO-CH
2
> H - C -CH -CH -C(CO C H ) 2
2
:
2
CH .C(C0 C H ) 2
2
2
CH
2
2
5
2
NH-CO-CHj (XII)
3
CH .CH .C(C0 C H )
s
2
\
NH.CO-CHj
„
_
2
2
5
NH-CO-CH
2
3
.
(XHI)
(
H
xiV)
W p . 111,184 p r z e d s t a w i o n o p o k r e w n ą s y n t e z ę innego h e t e r o c y k l i c z n e g o a m i n o k w a s u , p r o l i n y , a c z k o l w i e k w y j ś c i o w y m związkiem n i e jest t y m r a z e m ester a c y l o a m i n o m a l o n o w y . P o c z ą t k o w o w w y n i k u p r z y ł ą c z e n i a M i c h a e l a m a ł o n i a n u dietylu d o a k r y l o n i t r y l u o t r z y m u j e się (2-cyjanoetylo)-malonian dietylu (p. H L 1 6 5 ) . K a t a l i t y c z n e u w o d o r n i a n i e n a niklu R a n e y a p r z e k s z t a ł c a g r u p ę c y j a n o e t y l o w ą w o d p o w i e d n i ą a m i n ę p i e r w s z o rzędową (XV). Dalsze reakcje prowadzące do chlorowodorku proliny przedstawiono poniżej. C
HC'-CH 2
_
a
C
i
H
,oh
HjN:l ^.CH-CO C,H,
*
2
N
OC H 2
HN^
S
X:H-CO C H 2
2
S
O
(XV) ffl8
a
°' V (ii)H 0,HC]
H C^CH 2
' |
2
|
H N 3
•
- ^ H ^ C H ,
2
4
i
CCI.CO H
I /*C1
H N:-~*C^'
2
2
Co?
!l
i H © H Cl W o l n y a m i n o k w a s o t r z y m u j e się działając n a c h l o r o w o d o r e k t r i e t y l o a m i n ą (synteza seryny, p . 111,182). e. Wyodrębnianie aminokwasów z hydrolizatów białkowych. Hydroliza białek pro w a d z i d o złożonej m i e s z a n i n y a m i n o k w a s ó w o p o d o b n y c h w ł a s n o ś c i a c h fizycznych. Ilościowego rozdziału takiej mieszaniny m o ż n a c o p r a w d a d o k o n a ć metodami chroma t o g r a f i c z n y m i , lecz j e d y n i e w s p o r a d y c z n y c h p r z y p a d k a c h m e t o d y t e s t o s o w a n o d o p r e p a r a t y w n e g o i z o l o w a n i a p e w n y c h a m i n o k w a s ó w . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że p o d c z a s h y d r o l i z y białek n i e z a c h o d z i racemizacja, p o h y d r o l i z i e o t r z y m u j e się optycznie c z y n n e a m i n o k w a s y . M e t o d y s y n t e t y c z n e p r o w a d z ą oczywiście d o p r o d u k t ó w r a c e m i c z n y c h . R a c e m i c z n e a m i n o k w a s y rozdziela się n a a n t y p o d y o d p o w i e d n . . . : : m e t o d a m i ( n p . m e t o d ą e n z y m a t y c z n ą o p i s a n ą w p . 111,198). 2
B i a ł k o w ł o s ó w i w e ł n y , k e r a t y n a , c h a r a k t e r y z u j e się d u ż ą zawartością a m i n o k w a s u s i a r k o w e g o — cysteiny. P o n i e w a ż jest to j e d n o c z e ś n i e n a j t r u d n i e j r o z p u s z c z a l n y a m i n o k w a s b i a ł k o w y , cysteinę ł a t w o m o ż n a w y o d r ę b n i ć p o zobojętnieniu k w a ś n e g o h y d r o lizatu k e r a t y n y . H y d r o l i z ę białek p r z e p r o w a d z a się z a z w y c z a j o g r z e w a j ą c j e d o w r z e n i a p r z e z 10—20 h z 2 0 - p r o c . k w a s e m s o l n y m . W p r z y p a d k u w y o d r ę b n i a n i a cysteiny
DJL179.
469
DL-Alanina
z w ł o s ó w , h y d r o l i z ę najlepiej p r z e p r o w a d z a ć m i e s z a n i n ą k w a s ó w s o l n e g o i m r ó w kowego. Szereg specyficznych o d c z y n n i k ó w z n a l a z ł o z a s t o s o w a n i e p r z y w y o d r ę b n i a n i u p o szczególnych a m i n o k w a s ó w z h y d r o l i z a t ó w b i a ł k o w y c h , zwłaszcza r ó ż n e k o m p l e k s y m o tali. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć u ż y c i e c h r o m o w e g o k o m p l e k s u r o d a n i l a n u a m o n u ( d i a n i l i n o -tetratiocyjamanochromianu(III) amonu, fG(CNS)4(C6H5NH )2] NH^} d o wyodręb n i a n i a L - p r o l i n y z hydrolizatu ż e l a t y n y (p. 111,185). P r o l i n ę izoluje się w p o s t a c i r o d a n i l a n u , o t r z y m a n ą sól oczyszcza się, a n a s t ę p n i e z a d a j e pirydyną. P o w s t a j e w ó w c z a s t r u d n i e j r o z p u s z c z a l n y r o d a n i l a n p i r y d y n y , a p r o l i n a u w a l n i a się d o r o z t w o r u . e
2
111,179. D L - A L A N I N A (kwas CHjCHBr C0 H 2
'> C H
2-aminopropionowy) CH(NH )-C0 H
3
2
2
W dużej butli (np. butli W i n c h e s t e r a ) u m i e s z c z a się 2 litry (1760 g, 36 m o l ) stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88; 3 5 % w a g ) (1). Butlę oziębia się d o k ł a d n i e w ł a ź n i z l o d e m , a następnie w l e w a się d o niej p o w o l i 77 g (0,5 m o l ) k w a s u 2 - b r o m o p r o p i o n o w e g o (p. 111,168). Butlę z a m y k a się k o r k i e m g u m o w y m , owija się g o d r u t e m , a b y zabezpieczyć przed wysadzeniem i odstawia na 4 dni w temperaturze pokojowej. R o z t w ó r z a t ę ż a się d o objętości ok. 250 m l w w y p a r c e o b r o t o w e j . N a p o c z ą t k u , g d y jest jeszcze d u ż y n a d m i a r a m o n i a k u , n a l e ż y o s t r o ż n i e w y c i ą g a ć p r ó ż n i ę . R o z t w ó r sączy się i p o n o w n i e o d p a r o w u j e d o objętości 150 m l . P o oziębieniu w l o d z i e d o r o z t w o r u d o d a j e się, mieszając ręcznie k o l b ę , 750 m l m e t a n o l u . O t r z y m a n ą zawiesinę o d s t a w i a się n a n o c d o l o d ó w k i . S u r o w ą a l a n i n ę odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a n a s ą c z k u 200 m l m e t a n o l u . P r o d u k t r o z p u s z c z a się n a s t ę p n i e w 150 m l w o d y i w y t r ą c a p o n o w n i e dodając 750 m l m e t a n o l u . P o odsączeniu, p r z e m y c i u m e t a n o l e m i wysuszeniu w y d a j n o ś ć p r a w i e czystej D L - a l a n i n y o tt. 2 9 5 — 2 9 6 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 30 g ( 6 7 % ) . U w a g a . (1) M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć m i e s z a n i n ę 225 g „ w ę g l a n u a m o n u " , 175 m l w o d y i 250 m l (4,5 m o l ) stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . N a z w a „ w ę g l a n a m o n u " o z n a c z a t u t a j m i e s z a n i n ę w przybliżeniu r ó w n o m o l o w y c h ilości w o d o r o w ę g l a n u a m o n u i k a r b a m i nianu amonu ( N H 4 H C 0 r N H C O N H 4 ) . 2
2
S y n t e z y p o k r e w n e . G l i c y n a (kwas aminooctowy). D o r e a k c j i bierze się 47 g (0,5 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o ( u w a g a ! w zetknięciu z e s k ó r ą k w a s c h l o r o o c t o w y p o w o d u j e wystąpienie p r z y k r y c h o p a r z e ń ) i 2 1 stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . P o 2 d n i a c h m i e s z a n i n ę reakcyjną z a t ę ż a się d o objętości 60 m l i s u r o w y p r o d u k t w y t r ą c a się p r z e z d o d a n i e 360 m! m e t a n o l u . G ł ó w n y m zanieczyszczeniem s u r o w e j glicyny jest c h l o r e k a m o n u ; większość tej soli u s u w a się mieszając krystaliczny osad ze 150 m l m e t a n o l u . P o odsą czeniu glicynę krystalizuje się p r z e z r o z p u s z c z e n i e w 50 m l gorącej w o d y i d o d a n i e 250 m l m e t a n o l u . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 252—254°C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 25 g (67%). D L - W a l i n a (kwas 2-amino-3-metylomasłowy). D o r e a k c j i bierze się 60 g (0,33 m o l ) k w a s u 2 - b r o m o - 3 - m e t y l o m a s ł o w e g o (p. I I L 1 6 8 ) i 4 0 0 m ł (7,25 m o l ) stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . M i e s z a n i n ę reakcyjną o d s t a w i a się n a 7 d n i w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . P o zatężeniu r o z t w o r u d o o b j . 50 m l odsącza się s u r o w y p r o d u k t , k t ó r y m a k o n s y s t e n c j ę r z a d k i e j p a s t y . O t r z y m a n y osad r o z p u s z c z a się w 150 m l gorącej w o d y , o d b a r w i a p r z e z o g r z e w a n i e r o z t w o r u z 1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o przesączeniu n a g o r ą c o d o p r z e sączu d o d a j e się 150 m l etanolu i m i e s z a n i n ę o d s t a w i a się n a n o c d o l o d ó w k i ( 0 ° C ) . P o odsączeniu p r o d u k t p r z e m y w a się 10 m l e t a n o l u . W y d a j n o ś ć czystej D L - w a l i n y w y n o s i 12,5 ( 3 2 % ) ; //. 2 8 0 — 2 8 2 C (z r o z k ł a d e m ) . D o d a t k o w e 2 g p r o d u k t u m o ż n a w y o d r ę b n i ć z przesączu zagęszczając g o d o objętości ok. 25 m l i d o d a j ą c r ó w n ą obję tość e t a n o l u . n
D L - N o r w a l i n a (kwas 2-aminowalerianowy). A m i n o k w a s ten o t r z y m u j e się analogicz nie j a k w a l i n ę w y c h o d z ą c z k w a s u 2 - b r o m o w a l e r i a n o w e g o ( p . 111,168); //. ok. 3 0 0 ° C (z r o z k ł a d e m ) .
D L - N o r l e u c y n a (kwas 2-aminoheksanowy). D o 400 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u do d a j e się 65 g (0,33 m o l ) k w a s u 2 - b r o m o h e k s a n o w e g o (p. 111,168). P o u p e w n i e n i u się, że k o r e k jest szczelnie o s a d z o n y i p r z y m o c o w a n y d r u t e m d o butli r e a k c y j n e j , miesza n i n ę p o z o s t a w i a się w t e m p . 5 0 — 5 5 ° C n a 30 h. A m i n o k w a s o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a p r z e s ą c z z a c h o w u j e się. A m i n o k w a s p r z e m y w a się d o k ł a d n i e m e t a n o l e m , a b y u s u n ą ć b r o m e k a m o n u . W o d n y przesącz o d p a r o w u j e się p r a w i e d o s u c h a i d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 150 m l m e t a n o l u . W t e n s p o s ó b o t r z y m u j e się d r u g ą p o r c j ę a m i n o k w a s u zanieczyszczonego b r o m k i e m a m o n u . P r z e m y w a się g o m e t a n o l e m i k r y s t a l i z u j e z gorącej w o d y ; uzyskuje się w t e n s p o s ó b d a l s z e 6 g czystej D L - n o r l e u cyny. C a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 28 g ( 6 5 % ) ; t e m p . r o z k ł a d u o k . 325°C^ DL-Izoleucyna (kwas 2-amino-3-metylowalerianowy). R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się t a k j a k p r z y o t r z y m y w a n i u w a l i n y d o d a j ą c d o 400 m l stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u 65 g (0,33 m o l ) k w a s u 2 - b r o m o - 3 - m e t y l o w a l e r i a n o w e g o ( p . 111,169). P o z a t ę ż e n i u m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o objętości ok. 130 m l odsącza się pierwszą p o r c j ę p r o d u k t u i p r z e m y w a g o 20 m l e t a n o l u . W o d n y przesącz o d p a r o w u j e się dalej d o objętości ok. 60 m l . a b y u z y s k a ć d r u g i r z u t s u r o w e g o a m i n o k w a s u . P r z e m y w a się g o 10 m l w o d y , a n a s t ę p n i e 10 m l e t a n o l u . P i e r w s z y i drugi r z u t ł ą c z y się (28 g), r o z p u s z c z a w 400 m l g o r ą c e j w o d y i o d b a r w i a o g r z e w a j ą c r o z t w ó r z w ę g l e m o d b a r w i a j ą c y m . P o odsączeniu w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o d o przesączu d o d a j e się 200 m l r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . P o oziębieniu w lodzie odsącza się czystą D L - i z o l e u c y n ę . W y d a j n o ś ć 16,5 g ( 3 8 % ) , tt. 2 7 8 — 2 8 0 ° C (z r o z k ł a d e m ) . Z a t ę ż a j ą c przesącz d o objętości 4 0 m l i d o d a j ą c r ó w n ą objętość a l k o h o l u e t y l o w e g o o t r z y m u j e się d o d a t k o w e 5 g p r o d u k t u .
1TL180. A M I N O A C E T O N I T R Y L I G L I C Y N A (kwas 2H'CHO + NaUIN + NH«C1
aminooctowy)
* C H = N - C H - C N + NaCl + 2 H 0 2
2
2CH =N-CH CN + 4C H OH + l^SO* 2
Z
2
2
*•
5
(H N.CH -CN) S0 3
(H N-CH .CN) S0 3
2
2
2 e 4
2
a
+ 2Na 8cH
2
2 e 4
+ 2CH (OC H,) 2
2
2
*•
3
2 N H - C H C N + 2CHjOH + N a S 0 2
2
2
4
(H3§.CH .CN%SO^^^(H NCH .C0 ) Ba^^ 2
2
2
2
2
2NH -CH .C0 H 2
2
2
N-Metylenoaminoacetonitryl. ( U w a g a ! Reakcję należy przeprowadzać pod wycią giem*.). K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a n u r z a się w d u ż e j ł a ź n i chłodzącej z a w i e r a jącej m i e s z a n i n ę l o d u i soli. W k o l b i e u m i e s z c z a się 160 g (3 m o l ) c h l o r k u a m o n u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się 4 5 0 m l (6 m o l ) p r z e s ą c z o n e g o 4 0 - p r o c . ( w a g . / o b j . ) r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się z a p o m o c ą s p r a w n e g o m i e s z a d ł a m e c h a n i c z n e g o . G d y t e m p e r a t u r a osiągnie 0 ° C r o z p o c z y n a -się w k r a p l a n i e r o z t w o r u 150 g (3 m o l ) c y j a n k u s o d u (o czystości 9 8 % ) w 250 m l w o d y . T e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y r e a k cyjnej p o w i n n a b y ć u t r z y m y w a n a p o m i ę d z y 0 a 5 ° C ; c a ł o ś ć w k r a p l a n i a z a j m u j e o k . 5 h . W chwili g d y p o ł o w a r o z t w o r u c y j a n k u z o s t a n i e w k r o p l o n a n a l e ż y r o z p o c z ą ć j e d n o c z e s n e d o d a w a n i e 100 m l l o d . kwasu o c t o w e g o . K w a s o c t o w y n a l e ż y d o d a w a ć z t a k ą szybkością, a b y z a k o ń c z y ć j e g o w k r a p l a n i e p r z e d u p ł y w e m p o z o s t a ł y c h 2,5 h. Z a w a r tość k o l b y m i e s z a się jeszcze przez 1 h , p o c z y m p r o d u k t o d s ą c z a się i p r z e m y w a nie wielką ilością zimnej w o d y . O d s ą c z o n y o s a d (o konsystencji ciasta) p r z e n o s i się d o zlewki i z a d a j e 500 m l w o d y , a b y r o z p u ś c i ć sole n i e o r g a n i c z n e . P r o d u k t o d s ą c z a się, p r z e m y w a m a ł ą porcją w o d y i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć N - m e t y l e n o a m i n o a c e t o n i t r y l u (1) w y n o s i 120 g ( 5 9 % ) , tt. 127—128° C.
111,180. Amirtoacetonitryl
i glicyna
471
Siarczan aminoacetonitrylu. W kolbie s t o ż k o w e j p o j . 1 1 umieszcza się 4 0 0 m l rekty f i k o w a n e g o a l k o h o l u i ostrożnie d o d a j e się d o n i e g o 85 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . P o ustaleniu t e m p e r a t u r y 5 0 ° C s z y b k o w p r o w a d z a się 102 g (1,5 m o l ) w y s u s z o n e g o i s p r o s z k o w a n e g o N - m e t y l e n o a m i n o a c e t o n i t r y l u . M i e s z a n i n ę reakcyjną w y t r z ą s a się energicznie a ż d o rozpuszczenia z w i ą z k ó w stałych i w y k r y s t a l i z o w a n i a p r o d u k t u . P o oziębieniu m i e s z a n i n y w łaźni z l o d e m p r z e z 4 h p r o d u k t odsącza się i p r z e m y w a nie wielką ilością oziębionego r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . S u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w m i n i m a l n e j ilości w o d y , o d s ą c z a się niewielką ilość stałych zanieczyszczeń i u z y s k a n y r o z t w ó r w y l e w a się, mieszając, d o 400 m l o c h ł o d z o n e g o r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . P o oziębieniu, s i a r c z a n a m i n o a c e t o n i t r y l u o d s ą c z a się i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e g o r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u . W y d a j n o ś ć 105 g ( 6 7 % ) , tt. 1 6 4 ° C (z r o z k ł a d e m ) . G l i c y n a . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się zawiesinę 79 g (0,25 m o l ) o ś m i o h y d r a t u w o d o r o t l e n k u b a r u w 175 m l w o d y . Z a w i e s i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a i p o r c j a m i w p r o w a d z a się d o niej 21 g (0,1 m o l ) s i a r c z a n u a m i n o a c e t o n i t r y l u . P o za m o n t o w a n i u c h ł o d n i c y z w r o t n e j k o n t y n u u j e się o g r z e w a n i e d o wrzenia aż d o z a p r z e stania w y d z i e l a n i a się a m o n i a k u (ok. 3 h). Z a w i e s i n ę p r z e n o s i się n a s t ę p n i e d o zlewki i d o d a j e się d o niej 50-proc. ( o b j . / o b j . ) w o d n y r o z t w ó r k w a s u s i a r k o w e g o (ok. 20 m l ) aż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a soli b a r o w e j ( d o u z y s k a n i a l e k k o k w a ś n e g o o d c z y n u r o z t w o r u ) . Z a w i e s i n ę ogrzewa się p r z e z p e w i e n czas n a ł a ź n i p a r o w e j i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przez średniej grubości b i b u ł ę ( n p . b i b u ł a W h a t m a n a N r 30). P r z e s ą c z z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c o s t r o ż n i e n a s y c . r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u b a r u . R o z t w ó r p o n o w n i e o g r z e w a się n a ł a ź n i p a r o w e j , p o c z y m d e k a n t u j e się go z n a d o s a d u i sączy p r z e z średniej g r u b o ś c i bibułę (najlepszym s p o s o b e m jest o d w i r o w a n i e o s a d u ) . O s a d z a d a j e się niewielką ilością g o r ą c e j w o d y i sączy. P o ł ą c z o n e przesącze o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j d o u z y s k a n i a gęstej zawiesiny, a n a s t ę p n i e s u r o w ą glicynę wykrystalizowuje się d o d a j ą c d o zawiesiny 100 m l m e t a n o l u . P o oziębieniu i odsączeniu s u r o w y p r o d u k t m a m a s ę 12 g. R o z p u s z c z a się g o w 25 m l gorącej w o d y i d o r o z t w o r u d o d a j e s t o p n i o w o 125 m l m e t a n o l u . P o oziębieniu krystaliczny p r o d u k t sączy się i suszy w s u s z a r c e w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć glicyny o t e m p . r o z k ł a d u o k . 2 5 0 ° C w y n o s i 11,2 g ( 7 5 % ) . A m i n o a c e t o n i t r y l . W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l c h ł o d z o n e j p o k r u s z o n y m l o d e m zawiesza się 88 g (0,4 m o l ) s i a r c z a n u a m i n o a c e t o n i t r y l u w 100 m l b e z w . m e t a nolu. D o z a w i e s i n y d o d a j e się kilka k r y s z t a ł k ó w fenoloftaleiny j a k o w s k a ź n i k a , a na stępnie p r z e p u s z c z a j ą c przez k o l b ę w o l n y s t r u m i e ń a z o t u , w ciągu 1 h w k r a p l a się r o z t w ó r m e t a n o l a n u s o d u w m e t a n o l u s p o r z ą d z o n y p r z e z r o z p u s z c z e n i e 17 g (0,75 m o l ) sodu w 350 m l bezw. m e t a n o l u . N a l e ż y z w r a c a ć u w a g ę n a t o , a b y z a w i e s i n a n i e była w ż a d n y m m o m e n c i e alkaliczna w o b e c fenoloftaleiny. P o odsączeniu o s a d u i usunięciu m e t a n o l u p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w s t r u m i e n i u a z o t u . W y d a j n o ś ć a m i n o a c e t o n i t r y l u o tw. 7 3 , 5 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) w y n o s i 35 g ( 8 3 % ) (licząc n a ilość u ż y t e g o sodu). A m i n o a c e t o n i t r y l p o w i n i e n b y ć p r z e c h o w y w a n y w t e m p . 0 ° C pod azotem. U w a g a . (1) S t w i e r d z o n o , że związek m a b u d o w ę t r i m e r u . Synteza pokrewna. K w a s DL-2-aminofenyIooctowy (a-fenyłoglicyna). D o r o z t w o r u 10 g (0,2 mol) cyjanku s o d u w 40 m l w o d y d o d a j e się 11 g (0,2 m o l ) c h l o r k u a m o n u i zawie sinę w y t r z ą s a się a ż d o rozpuszczenia soli. N a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w ó r 21 g (0,2 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o w 40 m l m e t a n o l u i m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y t r z ą s a się energicznie; r e a k c j a jest e g z o t e r m i c z n a , m i e s z a n i n a staje się ciepła. O d s t a wia się ją n a 2 h w t e m p . p o k o j o w e j , w y t r z ą s a j ą c j e d y n i e c o p e w i e n czas. P o 2 h d o d a j e się 100 m l w o d y , wstrząsa i wydzielający się oleisty a m m o n i t r y l e k s t r a h u j e się d w i e m a 60 m l p o r c j a m i t o l u e n u . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się d w u k r o t n i e w o d ą , a n a s t ę p n i e e k s t r a h u j e d w i e m a 60 m l p o r c j a m i 5 M r o z t w o r u kwasu solnego. K w a ś n e r o z t w o r y w o d n e ł ą c z y się i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 2 2 h (ostrożnie! wydziela się c y j a n o w o d ó r ) . P o oziębieniu r o z t w ó r sączy się p r z e z w a t ę , a b y
u s u n ą ć niewielką ilość smolistych p r o d u k t ó w , a n a s t ę p n i e alkalizuje się dodając, z mie s z a n i e m i c h ł o d z e n i e m , ok. 40 m l stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88). Otrzy m a n y o s a d odsącza się i p r z e m y w a n a sączku 100 m i z i m n e j w o d y i 15 m l ciepłego etanolu. S u r o w y p r o d u k t jest p r a w i e b e z b a r w n y i p o wysuszeniu w suszarce w t e m p . 5 0 ° C m a m a s ę 11,5 g. A b y oczyścić fenyloglicynę r o z p u s z c z a się ją w 80 m l 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 50 m l etanolu, a n a s t ę p n i e o t r z y m a n y r o z t w ó r ogrzewa się z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o odsączeniu węgla przesącz d o p r o w a d z a się p r a w i e d o w r z e n i a i zobojętnia d o d a j ą c w o l n o , mieszając, 16 m l 5 M r o z t w o r u k w a s u solnego. P r o d u k t odsącza się, p r z e m y w a 10 m l etanolu i 20 m l w o d y , a n a s t ę p n i e suszy się w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć DL-fenyloglicyny, k t ó r a krystalizuje w p o s t a c i błyszczących p ł y t e k w y n o s i 9 g ( 3 0 % ) . Związek nie m a określonej t e m p e r a t u r y topnie nia. S z y b k o o g r z e w a n y z a c z y n a w t e m p . 2 7 5 ° C s u b l i m o w a ć . T e m p . sublimacji w y n o s i 3 0 0 — 3 1 0 ° C w zależności o d szybkości o g r z e w a n i a . 111,181. D L - F E N Y L O A L A N I N A (kwas C—C C H .HC^ 6
P/HI
p
S
2-amino'3-fenylopropionowy)
+ 2 H 0 + 2[H]
C H .CH .CH-C0 H
>
2
6
5
2
2
+ C<,H -C0 H 5
2
D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 I z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , uszczelnione m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z w p r o w a d z a się 25 g (0,1 m o l ) 4-benzyiideno-2-fenylo-5-oksazolonu (p. VI,10), 20 g (0,65 m o l ) o c z y s z c z o n e g o c z e r w o n e g o fosforu (p. I I , 2,49) i 135 g (125 m l , 1,32 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o . D o m i e s z a n i n y w ciągu 1 h, mieszając, d o d a j e się 125 m l k w a s u j o d o w o d o r o w e g o (d = 1,65; 5 0 % ) . M i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się n a s t ę p n i e do w r z e n i a p r z e z 3 h, p o c z y m oziębia i sączy. N i e p r z e r e a g o w a n y c z e r w o n y fosfor p r z e m y w a się n a sączku d w i e m a 5 m l p o r c j a m i l o d . k w a s u o c t o w e g o . O b a przesącze łączy się i o d p a r o w u j e w w y p a r c e o b r o t o w e j , ogrze w a j ą c k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j . Destylat, k t ó r y m o ż n a użyć d o kolejnej redukcji, zbiera się w k o l b i e o c h ł o d z o n e j l o d e m . D o suchej p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 100 m l w o d y i r o z t w ó r p o n o w n i e o d p a r o w u j e się d o s u c h a w w y p a r c e . P o z o s t a ł o ś ć p o o d p a r o w a n i u z a d a j e się 150 ml w o d y i 150 m l eteru i d o b r z e w y t r z ą s a d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia się suhstancji stałych. W a r s t w ę w o d n ą oddziela się i e k s t r a h u j e t r z y r a z y 75 m l p o r c j a m i eteru. E k s t r a k t y e t e r o w e o d r z u c a się, a w a r s t w ę w o d n ą , p o d o d a n i u d o niej 2—3 g węgła o d b a r w i a j ą c e g o i niewielkiej ilości siarczynu sodu, o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , a b y u s u n ą ć r o z p u s z c z o n y eter. P o odsączeniu węgla o d b a r w i a j ą c e g o przesącz o g r z e w a się d o w r z e n i a i z o b o j ę t n i a w z g l ę d e m czerwieni K o n g o d o d a j ą c stęż. r o z t w ó r a m o n i a k u (d = 0,88; z u ż y w a się o k . 25 m l r o z t w o r u ) . P o oziębieniu, b e z b a r w n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a d w u k r o t n i e 30 m l p o r c j a m i zimnej w o d y , a n a k o n i e c niewielką ilością z i m n e g o etanolu. W y d a j n o ś ć D L - f e n y l o a l a n i n y wynosi 11 g ( 6 7 % ) , a t e m p . r o z k ł a d u ( p r z y s z y b k i m o g r z e w a n i u ) 2 8 4 — 2 8 8 ° C . 111,182. D L - S E R Y N A (kwas
2-amino-3-hydroksypropionowy) 3
CHj-CO-NH-CHtCOjC^HjJj -+- H - C H O * ^ -
CHj<:0-NH-qC0 C H ) -^^ 2
CH,OH 0
©
PH
CH -CO-NH-C(C0 Na) 3
2
2
CO H
Ł-ł- C H . C O - N H - C H - C 0 H 3
2
CH OH
CH OH
2
2
™ + C1H N.CH.C0 H ^ 3
2
CH OH 2
NH -CH.C0 H 2
.
2
CH OH 2
2
5
2
S p o r z ą d z a się zawiesinę 43,5 g (0,2 m o l ) a c e t a m i d o m a l o n i a n u dietylu w 25 m l w o d y i d o d a j e d o niej j e d n o r a z o w o 17 g z o b o j ę t n i o n e g o (1) 37—41-proc. ( w a g . / o b j . ) w o d n e g o r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u (0,21—0,23 m o l ) . P o d o d a n i u 0,5 m l 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u j a k o k a t a l i z a t o r a , m i e s z a n i n ę w y t r z ą s a się energicznie i o d s t a w i a n a 2 h w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . W i ę k s z o ś ć z w i ą z k ó w stałych p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u w ciągu 30 m i n (niekiedy k o n i e c z n e jest ł a g o d n e o g r z e w a n i e zawiesiny n a ł a ź n i w o d n e j , a b y rozpuścić c a ł y osad). N a s t ę p n i e d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o d a j e się r o z t w ó r 18 g (0,45 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 350 m l w o d y i m i e s z a n i n ę odstawia się n a n o c w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j . R o z t w ó r z o b o j ę t n i a się d o d a j ą c 4 0 g (38 ml, 0,67 m o l ) l o d . k w a s u o c t o w e g o i o g r z e w a p r a w i e d o w r z e n i a , a b y zainicjować d e k a r b o k s y la cję. O g r z e w a n i e n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą k o n t y n u u j e się przez 1 h w celu z a k o ń czenia d e k a r b o k s y l a c j i . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w wy p a r c e o b r o t o w e j , a n a s t ę p n i e s y r o p o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się 120 m l stęż. k w a s u solnego i o g r z e w a d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą ( p o d wyciągiem) p r z e z 1 h. R o z t w ó r o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p o c z y m p o z o s t a ł o ś ć e k s t r a h u j e się 200 m l w r z ą c e g o bezw. a l k o h o l u etylowego. P o przesączeniu oddzielony c h l o r e k sodu p r z e m y w a się n a sączku dalszą 100 m l porcją g o r ą c e g o b e z w . e t a n o l u . E k s t r a k t y a l k o h o l o w e o d p a r o w u j e się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a pozostałość ogrzewa się p o n o w n i e d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą ze 100 m l stęż. k w a s u solnego p r z e z 1 h (pod wyciągiem). R o z t w ó r o d p a r o w u j e się d o s y r o p o w a t e j pozostałości, z a d a j e w o d ą i z n ó w o d p a r o w u j e . C z y n n o ś ć tę p o w t a r z a się jeszcze d w u k r o t n i e , a b y u s u n ą ć n a d m i a r k w a s u solnego. N a k o n i e c g u m o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w ok. 200 m l destylo wanej w o d y i przepuszcza przez kolumnę o wymiarach 50X2,75 cm, wypełnioną słabo z a s a d o w ą żywicą j o n o w y m i e n n ą (np. A m b e r l i t I R 4 5 , w formie O H ; należy wziąć ok. 300 m l wilgotnej żywicy). K o l u m n ę w y m y w a się w o d ą d e s t y l o w a n ą (ok. 1,5 1) d o chwili, gdy p o b r a n a p r ó b k a nie daje p u r p u r o w e g o z a b a r w i e n i a p o d c z a s o g r z e w a n i a z k i l k o m a m g n i n h y d r y n y (2). E l u a t , k t ó r y nie p o w i n i e n z a w i e r a ć j u ż j o n ó w c h l o r k o w y c h , o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a ł o ś ć , k t ó r a m a b a r w ę t r a w y r o z p u s z c z a się w 150 m l gorącej w o d y i r o z t w ó r ogrzewa się z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o odsączeniu węgla, d o przesączu d o d a j e się 750 m l g o r ą c e g o etanolu. Z o z i ę b i o n e g o r o z t w o r u wykrystalizowuje D L - s e r y n a ; p o o d s ą c z e n i u p r z e m y w a się ją m a ł ą ilością z i m n e g o etanolu i suszy w s u s z a r c e w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć 12 g ( 5 7 % ) , t e m p . r o z k ł a d u ok. 235°C. T a k o t r z y m a n y p r o d u k t jest c h r o m a t o g r a f i c z n i e j e d n o r o d n y , w y z n a c z o n a m e t o d ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j s t a ł a Rf = 0,57. P o m i a r p r z e p r o w a d z o n o n a p ł y t k a c h długości 15 c m p o k r y t y c h żelem k r z e m i o n k o w y m , w u k ł a d z i e rozwijającym: 1-butanol — k w a s m r ó w k o w y — w o d a = 6:3:1 (3). e
U w a g i . (1) Jeśli z a c h o d z i p o t r z e b a , r o z t w ó r f o r m a l d e h y d u zobojętnia się o s t r o ż n i e w k r a p l a j ą c 1 M r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u i s p r a w d z a j ą c p H za p o m o c ą d o k ł a d n y c h papierków wskaźnikowych. (2) Żywicę p o użyciu regeneruje się w s p o s ó b następujący. P o c z ą t k o w o p r z e p u s z c z a się p r z e z k o l u m n ę 0,25 M r o z t w ó r k w a s u s o l n e g o , a ż p H wycieku będzie w y n o s i ł o ok. 2. N a s t ę p n i e k o l u m n ę p r z e m y w a się 2 l u b 3 o b j ę t o ś c i a m i (w s t o s u n k u d o objętości żywicy) w o d y destylowanej. Z kolei k o l u m n ę regeneruje się przepuszczając p r z e z nią 0,25 M r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu d o chwili, a ż wyciek z k o l u m n y będzie silnie alka liczny. N a k o n i e c k o l u m n ę p r z e m y w a się d o k ł a d n i e d u ż ą ilością w o d y d e s t y l o w a n e j , aż p H w y c i e k u będzie w y n o s i ł o 5,5—6,5 ( d o k ł a d n e p a p i e r k i w s k a ź n i k o w e ) . (3) W p o d a n y m u k ł a d z i e r o z w i j a j ą c y m s e r y n a nie r o z d z i e l a się c a ł k o w i c i e od glicyny (R? = 0,58), k t ó r a m o ż e w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ć zanieczyszczenie. O b a a m i n o k w a s y m o ż n a j e d n a k r o z r ó ż n i ć n a p o d s t a w i e b a r w y p o s p r y s k a n i u płytki n i n h y d r y n ą : glicyna daje barwę brązoworóżową, s e r y n a — p u r p u r o w ą .
01,183.
D L - T R Y P T O F A N [kwas
2-amino-3-(3-indoliło)-propionowy] c,H,oy
C H « C O . N H - C H ( C 0 C H ) j + C H . = CH-CHO 3
2
2
s
2
CH -CO.NH-C(C0 C H ) 3
2
2
5
C H,-NH-NH 6
2
2
CH -CH .CHO 2
2
CH .C(C0 C H ) 2
CH -CO-NH.C(C0 C H } 3
2
2
5
2
i
H Q© 3
2
5
NH-COCH,
2
^ e o H
2
(ti)HjO©
CH -CH -CH = N - N H - C H 2
2
6
5
CH,-CH-CO H a
NH-CO-CH
Q
3
(0 O H (ii)H 0©
>
3
Fenylohydrazon 4-acetamido-4,4-dietoksykarbonylobutanaiu. Ten etap syntezy należy przeprowadzać pod sprawnie działającym wyciągiem. W kolbie z trzema szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z u m i e s z c z o n e j w ł a ź n i z w o d ą o t e m p . p o k o j o w e j u m i e s z c z a się 43,5 g (0,2 m o l ) a c e t a m i d o m a l o n i a n u dietylu i 70 m l ben z e n u . U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o , d o d a j e się o k . 0,5 m l stęż. r o z t w o r u e t a n o l a n u s o d u w e t a n o l u , a n a s t ę p n i e p o m a ł u w k r a p l a się r o z t w ó r 12 g (14 m l , 0,215 m o l ) a k r o l e i n y w 14 m l b e n z e n u (uwaga! p a r y a k r o l e i n y są b a r d z o trujące i d r a ż n i ą c e , (1)). S z y b k o ś ć wkraplania powinna być taka, a b y temp. mieszaniny reakcyjnej nie przekroczyła 35°C. P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a akroleiny, m i e s z a n i e k o n t y n u u j e się jeszcze 2 h, p o c z y m m i e s z a n i n ę sączy się, a b y p o z b y ć się niewielkich ilości z w i ą z k ó w stałych. D o przesączu d o d a j e s i ę 5 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o i 24 g (22 m l , 0,22 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e j fenylo h y d r a z y n y ( p a t r z ostrzeżenia, p . D7,104), m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 5 0 ° C i otrzy m a n y p o m a r a ń c z o w y r o z t w ó r o d s t a w i a się n a 2 d n i w t e m p . p o k o j o w e j . W y k r y s t a l i z o w a n y f e n y l o h y d r a z o n odsącza się, z a d a j e d w u k r o t n i e 4 0 m l p o r c j a m i b e n z e n u i sączy. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 1 4 1 ° C w y n o s i 50 g ( 6 9 % ) . W p r z y p a d k u u z y s k a n i a niskiej w y d a j n o ś c i p r z e s ą c z o g r z e w a się p o n o w n i e d o t e m p . 5 0 ° C i o d s t a w i a n a d a l s z e d w a d n i d o w y k r y s t a l i z o w a n i a drugiej porcji p r o d u k t u . 3-(IndolUometylo)-acetamidoinalonian dietylu. D o k o l b y z d w i e m a s z y j a m i p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą w p r o w a d z a się 47 g (0,13 m o l ) f e n y l o h y d r a z o n u i r o z t w ó r 14 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 300 m l w o d y . E n e r g i c z n i e mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 4,5 h . W y j ś c i o w a zawiesina p o c z ą t k o w o r o z p u s z c z a się, n a s t ę p n i e w y p a d a stały p r o d u k t , k t ó r y p o oziębieniu odsącza się. P o n i e w a ż o t r z y m a n y związek m a p o s t a ć z l e p i o n y c h b r y ł e k , r o z c i e r a się g o d o k ł a d n i e z w o d ą i p o n o w n i e sączy. P o krystalizacji z 5 0 - p r o c . w o d n e g o etanolu o t r z y m u j e się czysty p r o d u k t . W y d a j n o ś ć 32 g ( 7 1 % ) . Z w i ą z e k t o p i się w t e m p . 143°C, n a s t ę p n i e zestala się i p o n o w n i e t o p i się w t e m p . 159°C. D L - T r y p t o f a n . O d w a ż k ę 31 g (0,09 m o l ) 3 - ( I n d o l i l o m e t y l o ) - a c e t a m i d o m a l o n i a n u dietylu o g r z e w a s i ę d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 4 h z r o z t w o r e m 18 g (0,45 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 180 m l w o d y . P o d o d a n i u niewielkiej ilości w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o m i e s z a n i n ę reakcyjną sączy się i p r z e s ą c z c h ł o d z i w ł a ź n i z l o d e m i solą. N a s t ę p n i e przesącz z a k w a s z a się, d o d a j ą c 55 m l stęż. k w a s u solnego. K w a s d o d a j e się w o l n o , wstrząsając kolbą i z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y n i e p r z e k r o czyła 2 0 ° C . O t r z y m a n ą z a w i e s i n ę chłodzi się w t e m p . 0 ° C p r z e z 4 h p o c z y m o d s ą c z a się s u r o w y , j a s n o ż ó ł t y k w a s i n d o l i l o m e t y l o - m a l o n o w y . S u r o w y p r o d u k t o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 3 h z e 130 m l w o d y ; z a c h o d z i d e k a r b o k s y l a c j a i w y d z i e l a się n i e c o N - a c e t y l o t r y p t o f a n u . N a s t ę p n i e d o d a j e się 16 g (0,4 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 30 m l w o d y i o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p r o w a d z i się p r z e z d a l s z e 20 h .
in.I84.
DL-Prolina
475
P o d o d a n i u ok. 1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o r o z t w ó r sączy się i oziębia. Przesącz z a k w a s z a się d o d a j ą c 24 g (23 m l , 0,4 m o l ) lod. k w a s u o c t o w e g o i o d s t a w i a n a 5 h w t e m p . 0 ° C . S u r o w y t r y p t o f a n odsącza się i r o z p u s z c z a w r o z t w o r z e z a w i e r a j ą c y m 5 g w o d o r o tlenku s o d u w 200 m l w o d y . O t r z y m a n y r o z t w ó r o g r z e w a się d o t e m p . 7 0 ° C , p o c z y m d o d a j e się 100 m l e t a n o l u u p r z e d n i o z a g r z a n e g o d o tej s a m e j t e m p e r a t u r y . W y d z i e l a się nieco g u m o w a t e g o o s a d u , z n a d k t ó r e g o d e k a n t u j e się ciepły r o z t w ó r . Z a k w a s z a się g o d o d a j ą c 7,5 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i w o l n o s c h ł a d z a . P o c a ł k o w i t y m w y k r y s t a l i z o w a niu czysty D L - t r y p t o f a n p r z e m y w a się k o l e j n o oziębioną w lodzie w o d ą ( 2 X 4 0 m l ) , e t a n o l e m ( 2 X 4 0 m l ) i n a k o n i e c eterem ( 2 X 4 0 m l ) . W y d a j n o ś ć t r y p t o f a n u , k t ó r y m a p o s t a ć b e z b a r w n y c h p ł y t e k w y n o s i 15 g ( 8 2 % ) , tt. 2 8 3 — 2 8 4 ° C (z r o z k ł a d e m ) . U w a g a . (1) A k r o l e i n a jest z w y k l e r o z p r o w a d z a n a w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h z ciem n e g o szkła i s t a b i l i z o w a n a niewielką ilością h y d r o c h i n o n u . A m p u ł k ę n a l e ż y d o b r z e schłodzić i o s t r o ż n i e otwierać. Z n a n e są p r z y p a d k i eksplozji a k r o l e i n y r a z o t w o r z o n e j i p r z e c h o w y w a n e j później w z a k r ę c a n y c h b u t e l k a c h . Przyczyną w y b u c h ó w jest p r a w d o podobnie szybka egzotermiczna polimeryzacja akroleiny. 111,184. DL-PROLINA (kwas
CH
2
2
5
DL-2-pirolidynokarboksylowy)
+ C H = C H - C N ——
2
y NC-CH -CH -CH(C0 C H )
2
2
2
2
2
5
[H NCH .(CH ) -CH(C0 C H ) ] 2
H C-CH 2
H,^
2
2
H C—CH
2
2
\:H.CO C H 2
2
H C
5
2
HN-C. H O/HCl
2
z
2
5
»
»
2
2
)CX>CO C H
X
2
2
2
5
HN-C ©
©
J l l ^ V Cl N H ( C H ) - C H C 1 . C 0 H 3 3
2 3 2 3
2
2
H C—CH
©OH
2
2
/
H C^ 2
\
2
^CH.CO
0 2
1 H
3-Etoksykarbonylo-2-piperydon. ( 2 - C y j a n o e t y l o ) - m a l o n i a n dietylu (p. 111,165) (160 g, 0,75 m o l ) r o z p u s z c z a się w 600 m l e t a n o l u i w o b e c n o ś c i 4 — 5 g niklu R a n e y a (p. 11,2,4/) p o d d a j e się u w o d o r n i a n i u w a u t o k l a w i e (p. 1,17,1) p r z y ciśnieniu 7,25 M P a w t e m p . 8 0 ° C . U w o d o r n i a n i e jest z a k o ń c z o n e w ciągu 2 h. P o odsączeniu k a t a l i z a t o r a r o z p u s z c z a l n i k oddestylowuje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j a p o z o s t a ł o ś ć w y l e w a się mieszając d o 500 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . W y t r ą c a się p o d s t a w i o n y p i p e r y d o n , k t ó r y odsącza się i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 115 g ( 9 0 % ) , tt. 7 4 ° C . P r ó b k a k r y s t a l i z o w a n a p r z e z r o z p u s z c z e n i e w a l k o h o l u e t y l o w y m i w y t r ą c a n i e b e n z y n ą lekką m a tt. 8 0 ° C . 3-ChIoro-3-etoksykarbonyIo-2-piperydon. P o d wyciągiem m o n t u j e się a p a r a t u r ę z ł o ż o n ą z k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną zabezpieczoną o d g ó r y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W k o l b i e u m i e s z c z a się r o z t w ó r 111 g (0,65 m o l ) 3 - e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i p e r y d o n u w 175 m l bezw. c h l o r o f o r m u , a w e w k r a p l a c z u r o z t w ó r 9 0 g (54 m l , 0,67 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u sulfurylu w 125 m l bezw. c h l o r o f o r m u ; w y l o t w k r a p l a c z a zabez p i e c z a się r ó w n i e ż r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a r o z p o c z y n a się w k r a p l a n i e c h l o r k u sulfurylu z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m y w a ć ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j a ż d o c a ł k o w i t e g o u s u n i ę c i a c h l o r o w o d o r u . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o d zmniejszonym ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j ; oleistą p o z o s t a ł o ś ć oziębia się i wy-
w o ł u j e krystalizację p r z e z p o c i e r a n i e bagietką szklaną o w e w n ę t r z n ą ś c i a n k ę k o l b y . S t a ł y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w 70 m l g o r ą c e g o o c t a n u etylu i d o r o z t w o r u d o d a j e się gorącą b e n z y n ę lekką (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) , aż d o u z y s k a n i a t r w a ł e g o zmętnienia. P o d c z a s oziębiania i energicznego p o c i e r a n i a bagietką o ś c i a n k ę k o l b y p r o d u k t w y k r y s t a l i z o w u j c (krystalizację u ł a t w i a d o d a n i e kilku k r y s z t a ł k ó w s u r o w e g o p r o d u k t u ) . N a k o n i e c d o d a j e się jeszcze 30 m l b e n z y n y lekkiej, o z i ę b i a k o l b ę i sączy p r o d u k t . C h l o r o p i p e r y d o n t a k o t r z y m a n y jest nieco lepkim z w i ą z k i e m s t a ł y m o tt. 6 4 — 6 8 ° C , w y d a j n o ś ć 110 g ( 8 2 % ) . C h l o r o w o d o r e k D L - P r o l i n y . O d w a ż k ę 103 g (0,5 m o l ) 3 - c h l o r o - 3 - e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i p e r y d o n u o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 5 h z 200 m l stęż. k w a s u solnego (pod wyciągiem); w t y m czasie z a c h o d z i d e k a r b o k s y l a c j a związku. R o z t w ó r o g r z e w a się n a s t ę p n i e d o w r z e n i a z 2 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o ( p r z e m y t e g o k w a sem), sączy i o d p a r o w u j e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o stałość r o z p u s z c z a się w w o d z i e i p o n o w n i e zagęszcza w w y p a r c e o b r o t o w e j ; w t e n s p o s ó b u s u w a się większość k w a s u s o l n e g o . P o o d p a r o w a n i u o t r z y m u j e się j a s n o ż ó ł t y s y r o p , k t ó r y r o z p u s z c z a się w 80 ml w o d y . N a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w ó r 60 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 120 m l w o d y i m i e s z a n i n ę o d s t a w i a się n a d w a d n i w t e m p . p o k o j o w e j . Z a s a d o w y r o z t w ó r z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m ( z u ż y w a się ok. 130 m l k w a s u ; o d c z y n s p r a w d z a się p a p i e r k i e m czerwieni K o n g o ) i o d p a r o w u j e d o sucha p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . O t r z y m a n y stały p r o d u k t suszy się p r z e z n o c w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d p i ę c i o t l e n k i e m fosforu i p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u , a n a s t ę p n i e ekstrahuje się g o 200 m l w r z ą c e g o bezw. a l k o h o l u etylowego. O d s ą c z a się o s a d c h l o r k u s o d u i ekstrahuje g o n a s t ę p n i e 150 m l w r z ą c e g o a l k o h o l u . P o ł ą c z o n e wyciągi a l k o h o l o w e o d p a r o w u j e się, a p o z o s t a ł o ś ć o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 1 h z 1,251 2 M r o z t w o r u k w a s u s o l n e g o , a b y z h y d r o l i z o w a ć t w o r z ą c y się w p e w n y m stopniu w p r o c e s i e ekstrakcji ester proliny. R o z t w ó r o d p a r o w u j e się d o s u c h a , p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a w w o d z i e i z n ó w o d p a r o w u j e d o s u c h a . N a k o n i e c s u r o w y c h l o r o w o d o r e k D L - p r o l i n y suszy się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d pięciotlenkiem fosforu i p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u ; w y d a j n o ś ć 70 g. S u r o w y p r o d u k t oczyszcza się przez krystalizację z e 175 m l 2 - p r o p a n o l u . P o oziębieniu o d s ą c z a się czysty c h l o r o w o d o r e k D L - p r o l i n y i p r z e m y w a g o 20 ml o z i ę b i o n e g o w lodzie 2 - p r o p a n o l u . W y d a j n o ś ć 50 g ( 6 6 % ) , tt. 1 4 8 — 1 5 0 ° C . D L - P r o l i n a . W y s u s z o n y c h l o r o w o d o r e k D L - p r o l i n y (15 g, 0,1 m o l ) zawiesza się w 70 m l bezw. c h l o r o f o r m u i mieszając energicznie w k r a p l a się 15 g (0,15 m o l ) wysu szonej i p r z e d e s t y l o w a n e j t r i e t y l o a m i n y . M i e s z a n i e k o n t y n u u j e się p r z e z 1 h , p r o d u k t o d s ą c z a się i p r z e m y w a n a sączku niewielką ilością s u c h e g o c h l o r o f o r m u . W y d a j n o ś ć D L - p r o l i n y w y n o s i 10 g ( 8 7 % ) . P r ó b k a p o krystalizacji z b e z w . a l k o h o l u w y k a z u j e tt. 2 0 6 — 2 0 7 ° C (z wcześniejszym s p i e k a n i e m ) . 111,185. L - P R O L I N A (kwas 3
L-2-pirolidynokarboksylowy)
e
Cr ® + 6 C N S - * f C r ( C N S ) ]
33
!
- ; >
6
C
^
N
H
-
t
(ii) C H j ' C O j H o
©
e
NH«
{[Cr(CNS)4(CsH NH2)2] }C H NH3 5
6
U.
5
tCr(CNS)4(C H NH ) ]°NH* 6
3
2
2
rodaailan a m o n u *
,
HCl
Żelatyna
„
.
.
.
.
.
- > mieszanina aminokwasów ~*
rodanilan L-proliny — • " ^ ^ » - L-prolina 4- rodanilan pirydyny R o d a n i l a n a m o n u . W k o l b i e p o j . 5 1 o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j przez 4 h m i e s z a 3
n i n ę 250 g (0,5 m o l C r ® ) u w o d n i o n e g o s i a r c z a n u c h r o m o w o ( I I I ) - p o t a s o w e g o
(chrome
a l u m ) i 290 g (3 m o l ) t i o c y j a n i a n u p o t a s u w 250 m l w o d y . P o oziębieniu, d o r o z t w o r u
d o d a j e się 235 g (230 m l , 2,53 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e j aniliny i mieszając ogrze w a się m i e s z a n i n ę n a łaźni w o d n e j w t e m p . 6 0 ° C p r z e z 3 h. P o oziębieniu, stale mieszając, d o d a j e się 3 1 w o d y zawierającej 300 m l lod. kwasu o c t o w e g o , p o czym kolbę wstawia się n a n o c d o l o d ó w k i ( 0 ° C ) . W y t r ą c a się p u r p u r o w y osad, k t ó r y od sącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O s a d p r z e m y w a się w o d ą i jak n a j d o k ł a d n i e j osusza n a sączku. O t r z y m a n y osad o konsystencji ciasta z a d a j e się 750 m l m e t a n o l u , a n a s t ę p n i e sączy się o d n i e r o z p u s z c z a l n y c h zanieczyszczeń. D o przesączu d o d a j e się, mieszając, 3 1 w o d y . P o j e d n o g o d z i n n y m c h ł o d z e n i u w t e m p . 0 ° C odsącza się p u r p u r o w y , krystaliczny o s a d r o d a n i l a n u aniliny. W i l g o t n y p r o d u k t rozpuszcza się w 400 m l m e t a n o l u , p o c z y m d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 200 ml stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88). N a s t ę p n i e p o oziębieniu m i e s z a n i n y d o t e m p . 0 ° C d o d a j e się w o l n o , mieszając, 2 1 w o d y . P r o d u k t odsącza się i p o n o w n i e oczyszcza w t e n s a m s p o s ó b , tj. r o z p u s z c z a j ą c osad w 250 m l m e t a n o l u , d o d a j ą c n a s t ę p n i e 125 ml stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u i rozcieńczając u z y s k a n y r o z t w ó r 1250 m l w o d y . T a k o t r z y m a n y p ó t t o r a h y d r a t r o d a n i l a n u a m o n u suszy się w suszarce w t e m p . 5 0 ° C ; w y d a j n o ś ć 130 g ( 5 0 , 5 % ) .
/
L - P r o l i n a . W k o l b i e p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 8 h m i e s z a n i n ę 150 g d o b r e j j a k o ś c i żelatyny (pociętej n a m a ł e k a w a ł k i ) i 4 5 0 m l stęż. k w a s u solnego (pod wyciągiem). Ogrzewanie do wrzenia m o ż n a skrócić d o 3 h , lecz w ó w c z a s należy k o l b ę p o z o s t a w i ć n a n o c n a ł a ź n i w o d n e j . N e g a t y w n y w y n i k p r ó b y biuretowej w s k a z u j e n a z a k o ń c z e n i e hydrolizy (1). H y d r o l i z a t zatęża się p o d zmniejszonym ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . A b y u s u n ą ć k w a s solny, s y r o p o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć z a d a j e się w o d ą i p o n o w n i e o d p a r o w u j e w w y p a r c e . C z y n n o ś ć tę p o w t a r z a się jeszcze d w u k r o t n i e . N a k o n i e c o t r z y m a n y s y r o p r o z p u s z c z a się w 500 m l w o d y i k r ó t k o o g r z e w a d o w r z e n i a z 3 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o przesączeniu r o z t w ó r rozcieńcza się w o d ą d o objętości 1200 m l i mieszając d o d a j e się p o w o l i r o z t w ó r 125 g r o d a n i l a n u a m o n u w 750 m l m e t a n o l u . P o 2 h w t e m p . 0 ° C k o m p l e k s r o d a n i l a n u p r o l i n y w y t r ą c a się całkowicie. O s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i j a k n a j d o k ł a d n i e j odsysa n a sączku. W i l g o t n y s u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się z kolei w 400 m l m e t a n o l u , sączy i d o przesączu d o d a j e się w o l n o , mieszając, 800 m l 0,5 M r o z t w o r u k w a s u solnego. P o d w u g o d z i n n y m oziębieniu w t e m p . 0 ° C odsącza się czysty r o d a n i l a n proliny, p r z e m y w a się g o n a sączku 250 m l zimnej w o d y i suszy w suszarce w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć ok. 100 g, tt. ok. 1 3 0 ° C (z wcześniejszym mięknięciem i c i e m n i e n i e m k r y s z t a ł ó w ) . W butli z d o p a s o w a n y m k o r k i e m zawiesza się o t r z y m a n y czysty r o d a n i l a n p r o l i n y w 850 m l w o d y , a n a s t ę p n i e d o d a j e się 25 m l czystej p i r y d y n y i m i e s z a n i n ę w y t r z ą s a się p r z e z 4—5 h. P o w s t a j ą c y nierozpuszczalny r o d a n i l a n p i r y d y n y odsącza się i p r z e m y w a 100 m l zimnej w o d y (2). J a s n o r ó ż o w y przesącz o r a z w o d ę z p r z e m y w a n i a osadu łączy się i d o r o z t w o r u w k r a p l a się lod. k w a s o c t o w y a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a d r o b n e g o , r ó ż o w e g o o s a d u . P o przesączeniu p r a w i e b e z b a r w n y r o z t w ó r o d p a r o w u j e się d o s u c h a w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć zawiesza się w bezw. etanolu i o d p a r o w u j e d o s u c h a . C z y n n o ś ć t ę p o w t a r z a się d w u k r o t n i e . L e k k o r ó ż o w ą surową p r o l i n ę suszy się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d żelem k r z e m i o n k o w y m ; w y d a j n o ś ć 18 g. P o krystali zacji z m i n i m a l n e j ilości a b s o l u t n e g o a l k o h o l u etylowego o t r z y m u j e się 11 g ( 7 , 3 % licząc n a żelatynę) L-proliny; tt. 2 1 8 — 2 1 9 ° C (z r o z k ł a d e m ) , [a]}* - 8 5 , 6 ° (c = 3,0 w H2O). Czystość p r o d u k t u s p r a w d z a się m e t o d ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j n a żelu k r z e m i o n k o w y m . Rf = 0,26 (żółta p l a m a p o s p r y s k a n i u n i n h y d r y n ą ) , w u k ł a d z i e rozwijającym 1-butanol — k w a s o c t o w y — w o d a = 4 : 1 : 1 . U w a g i . (1) P o b i e r a się p r ó b k ę h y d r o l i z a t u (ok. 0,25 m l ) , ajkalizuje ją 5 M r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się k i l k a k r o p l i b a r d z o r o z c i e ń c z o n e g o r o z t w o r u siarczanu miedzi(II) i o b s e r w u j e się z m i a n ę b a r w y r o z t w o r u . K o n t r o l n i e p r z y g o t o w u j e się biuret ( H 2 N * C O ' N H ' C O - N H ) , o g r z e w a j ą c 10 m g p r ó b k ę m o c z n i k a p o w y ż e j j e g o t e m p . topnienia przez 2 m i n . N a s t ę p n i e d o biuretu d o d a j e się nieco z a l k a l i z o w a n e g o hydrolizatu, o g r z e w a d o r o z p u s z c z e n i a , c h ł o d z i o t r z y m a n y r o z t w ó r 2
i d o d a j e się d o n i e g o nieco r o z t w o r u s i a r c z a n u m i e d z i ( I I ) . W j a s n o b r ą z o w y m h y d r o l i z a c i e p o w i n n o p o j a w i a ć się c i e m n o r ó ż o w e z a b a r w i e n i e . P o j a w i a n i e się Lakiej s a m e j b a r w y w b a d a n e j p r ó b c e h y d r o l i z a t u świadczy o t y m , ż e z a w i e r a o n jeszcze m a t e r i a ł p e p t y d o w y i h y d r o l i z ę n a l e ż y k o n t y n u o w a ć aż d o n e g a t y w n e g o w y n i k u p r ó b y biuretowej. (2) O t r z y m u j e się ok. 100 g r o d a n i l a n u p i r y d y n y : W s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y p r z e p r o w a d z a się g o w sól a m o n o w ą , k t ó r ą m o ż n a p o n o w n i e u ż y ć w syntezie. R o d a n i l a n p i r y d y n y z a w i e s z a się w 175 m l m e t a n o l u , n a s t ę p n i e d o d a j e się 9 0 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u i z a w i e s i n ę m i e s z a się w t e m p . 0 ° C p r z e z 30 m i n . P o r o z c i e ń c z e n i u 9 0 0 m l w o d y sól a m o n o w ą o d s ą c z a się i p r z e m y w a w o d ą . R e a k c j ę z a m o n i a k i e m w m e t a n o l u p o w t a r z a się jeszcze r a z . P o r o z c i e ń c z e n i u w o d ą , odsączeniu i wysuszeniu o t r z y m u j e się 80 g z r e g e n e r o w a n e g o r o d a n i l a n u a m o n u . 111,186. L - C Y S T Y N A
(3,3'-ditiodialanina)
hydroliza
K e r a t y n a (włosy) — • [S C H - C H ( N H ) C 0 H ] H o® W k o l b i e kulistej p o j . 3 1 u m i e s z c z a się 500 g p r z e m y t y c h , s u c h y c h l u d z k i c h w ł o s ó w (1), a n a s t ę p n i e d o d a j e się 1 litr m i e s z a n i n y s t ę ż . k w a s u s o l n e g o i k w a s u m r ó w k o w e g o (1:1). P o z a m o n t o w a n i u c h ł o d n i c y z w r o t n e j m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a ( p o d w y c i ą g i e m ) d o chwili u z y s k a n i a n e g a t y w n e j p r ó b y b i u r e t o w e j (p. 111,185, u w a g a (1)); t r w a t o ok. 20 h. D o h y d r o l i z a t u d o d a j e się 12 g p r z e m y t e g o k w a s e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o i m i e s z a n i n ę sączy się n a g o r ą c o . P r z e s ą c z o d p a r o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł y g ę s t y s y r o p r o z p u s z c z a się w 250 m l w o d y i d o r o z t w o r u , wstrząsając, d o d a j e się p o r c j a m i c i e p ł y 5 0 - p r o c . w o d n y r o z t w ó r o c t a n u s o d u d o chwili, a ż r o z t w ó r p r z e s t a j e b y ć k w a ś n y w o b e c czerwieni K o n g o . M i e s z a n i n ę o d s t a w i a się n a 3 d n i w t e m p . p o k o j o w e j . W ciągu t e g o czasu wyk r y s t a l i z o w u j e s u r o w a cysteina, k t ó r ą o d s ą c z a się i p r z e m y w a 50 m l ciepłej w o d y . P r o d u k t r o z p u s z c z a się w 750 m l 1 M r o z t w o r u k w a s u solnego i o g r z e w a się z 5 g p r z e m y t e g o k w a s e m w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o . Jeśli p o odsączeniu w ę g l a r o z t w ó r n i e jest j a s n o ż ó ł t y p o w t a r z a się o g r z e w a n i e z n a s t ę p n ą 5 g p o r c j ą węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P r z e s ą c z z o b o j ę t n i a się r o z t w o r e m o c t a n u s o d u w z g l ę d e m czerwieni K o n g o t a k j a k o p i s a n o p o w y ż e j i o d s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a 5—6 h (2). O d s ą c z a się L-cysteinę, k t ó r a m a p o s t a ć b e z b a r w n y c h p ł y t e k i o s a d p r z e m y w a się n a s ą c z k u k o l e j n o 50 m l p o r c j a m i g o r ą c e j w o d y , e t a n o l u i eteru. W y d a j n o ś ć 25 g ( 5 % ) , tt. 2 6 0 — 2 6 2 ° C (z r o z k ł a d e m ) ; - 2 1 6 ° (c = 0,69, w 1 M H O ) . 2
2
2
2
3
U w a g i . (1) S u r o w y m a t e r i a ł z z a k ł a d u fryzjerskiego m u s i b y ć p r z e m y t y n p . ciepłą w o d ą z d o b r y m d e t e r g e n t e m , a b y u s u n ą ć tłuszcz i oleje n a t u r a l n e . N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a t o , a b y r o z t w ó r u ż y w a n y d o p r z e m y w a n i a w ł o s ó w n i e był alkaliczny, g d y ż m o ż e t o p o w o d o w a ć z n a c z n e zmniejszenie w y d a j n o ś c i cysteiny. (2) S u r o w y p r o d u k t z a w i e r a p e w n ą ilość o b e c n e g o w h y d r o l i z a c i e a r o m a t y c z n e g o a m i n o k w a s u t y r o z y n y . Część t y r o z y n y zostaje u s u n i ę t a p o d c z a s o g r z e w a n i a z w ę g l e m o d b a r w i a j ą c y m i p o d c z a s p r z e m y w a n i a cysteiny g o r ą c ą wodą, Z n a c z n e p r z e d ł u ż e n i e czasu krystalizacji p o n a d s u g e r o w a n e 5—6 h p o w o d u j e zanieczyszczenie cysteiny t y r o zyną.
Q. NTTROALKANY W 1. 2. 3.
l a b o r a t o r i u m n i t r o a l k a n y o t r z y m u j e się n a s t ę p u j ą c y m i m e t o d a m i ; W y m i a n a c h l o r o w c a w h a l o g e n k a c h a l k i l o w y c h n a g r u p ę n i t r o w ą (p. I U , 1 8 7 ) . U t l e n i a n i e o k s y m ó w (p. 111,188). S y n t e z a i d e k a r b o k s y l a c j a k w a s ó w a - n i t r o k a r b o k s y l o w y c h (p. 111,189).
m,Q»2. Utlenianie
oksymów
479
Q,l. Wymiana chlorowca w halogenkach alkilowych n a grapę nitrowa. Pierwszo r z ę d o w e n i t r o a l k a n y m o ż n a o t r z y m y w a ć l a b o r a t o r y j n i e ogrzewając b r o m e k l u b j o d e k a l k i l o w y (lecz nie c h l o r e k ) z a z o t y n e m s r e b r a w b e z w o d n y m eterze. 0 9
W r e a k c j a c h z h a l o g e n k a m i d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y m i n i e uzyskuje się z a d o w a l a j ą c y c h w y n i k ó w . N a l e ż y z a z n a c z y ć , ż e w r e a k c j i p r o w a d z o n e j w tych s a m y c h w a r u n k a c h z a z o t y n a m i m e t a l i alkalicznych powstają z n a c z n e ilości i z o m e r y c z n y c h a z o t y n ó w alki l o w y c h ( R * 0 * N O ) . T y m n i e m n i e j , p o m i m o g o r s z y c h w y d a j n o ś c i w r e a k c j a c h stosuje się często z n a c z n i e t a ń s z y azotyn sodu. U ż y c i e takich r o z p u s z c z a l n i k ó w j a k dimetylo f o r m a m i d l u b sulfotlenek dimetylu sprzyja reakcji, gdyż w t y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h a z o tyn s o d u p r z e c h o d z i w większości d o r o z t w o r u [17]. R ó w n i e ż reakcje z d r u g o r z ę d o w y m i h a l o g e n k a m i a l k i l o w y m i przebiegają w tych r o z p u s z c z a l n i k a c h z a d o w a l a j ą c o . W reakcji z h a l o g e n k a m i t r z e c i o r z ę d o w y m i , m i m o tej m o d y f i k a c j i , w y n i k i są n i e z a d o w a l a j ą c e . m,187.
1-MTROBUTAN
CH (CH ) 3
2
2
C H B r + AgNO* -* C H - ( C H ) 2
3
2
2
CH -N0 2
2
+ AgBr
W k o l b i e kulistej p o j . 200 m l u m i e s z c z a się 64 g (50 m l , 0,47 m o l ) bezw. b r o m k u b u t y l u i 80 g (0,52 m o l ) b e z w . a z o t y n u s r e b r a (1), k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną o d g ó r y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . M i e s z a n i n ę o d s t a w i a się n a 2 h , p o c z y m ogrzewa się n a ł a ź n i p a r o w e j p r z e z 4 h (wydzielają się niewielkie ilości b r ą z o w y c h d y m ó w ) , a n a s t ę p n i e n a łaźni olejowej o t e m p . H O ^ C przez, 8 h . M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji zbierając frakcję o tw. 149—151°C j a k o czysty 1 - n i t r o b u t a n ; w y d a j n o ś ć 18 g ( 3 9 % ) . U w a g a . (1) A z o t y n s r e b r a o t r z y m u j e się w g p r z e p i s u p o d a n e g o w p . 11,2*55. P r o d u k t h a n d l o w y należy p r z e m y ć bezw. m e t a n o l e m l u b e t a n o l e m , a n a s t ę p n i e w y s u s z o n y m n a d s o d e m e t e r e m . Z w i ą z e k suszy się w elektrycznej suszarce w t e m p . 1 0 0 " C przez 30 m i n . D ł u ż s z e o g r z e w a n i e p o w o d u j e p o w i e r z c h o w n e ciemnienie substancji. W y s u s z o n y p r o d u k t należy p r z e c h o w y w a ć w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . Synteza pokrewna. 1-Nirroheksan. D o reakcji bierze się 41 g (0,26 m o l ) b e z w . a z o t y n u s r e b r a , 51 g (0,24 m o l ) 1-jodoheksanu (p. 111,58) i 100 m l w y s u s z o n e g o s o d e m eteru. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a łaźni w o d n e j p r z e z 8 h ; r o z t w ó r e t e r o w y d e k a n t u j e się, a osad p r z e m y w a d o k ł a d n i e bezw. eterem. P o o d p a r o w a n i u e t e r u z p o ł ą c z o n y c h e k s t r a k t ó w p o z o s t a ł o ś ć destyluje się z n a d 5 g b e z w . a z o t y n u srebra, zbierając frakcję o tw. 1 9 0 — 1 9 2 ° C (13 g, 4 1 % ) . C z y s t y 1-nitroheksan o t r z y m u j e się p r o w a d z ą c d e s t y l a c j ę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 8 1 , 5 ° C / 2 0 , 0 h P a (15 m m H g ) . Q,2. Utlenianie o k s y m ó w . M e t o d a u t l e n i a n i a o k s y m ó w stanowi interesujący s p o s ó b s y n t e z y n i t r o a l k a n ó w . N a j l e p s z y m s p o s o b e m p r z e p r o w a d z e n i a utlenienia jest z a s t o s o w a n i e k w a s u t r i f l u o r o n a d o c t o w e g o w acetonitrylu w obecności substancji buforującej — w o d o r o w ę g l a n u sodu. W y d a j n o ś ć reakcji m o ż n a p o p r a w i ć d o d a j ą c d o m i e s z a n i n y r e a k cyjnej nieco m o c z n i k a , k t ó r y w y c h w y t u j e tlenki a z o t u . M e t o d ę t ę ilustruje s y n t e z a 4 - n i t r o h e p t a n u z o k s y m u k e t o n u d i p r o p y l o w e g o (p. 111,188). O [O]
R C=N
R C=N
a
U l , 188.
OH
OH
O
4-NITROHEPTAN
3
2
2
2
2
\
* R CHN
2
\
3
O
2
2
N H j
a
CH • CH ) CHN0 2
a
2
3
C0 H + CF .C0 H 3
3
2
H
° > (CH3-CH .CH ) C=NOH 2
2
2
3
Reakcje, w których stosuje się nadtlenek wodoru i kwas peroksytrifluorooctowy na leży przeprowadzać pod wyciągiem za ekranem ochronnym. Poniżej omówiono środki ostrożności, które należy zachować przy pracy z roztworami nadtlenku wodoru (1). Oksym ketonu dipropylowego (oksym 4-heptanonu). W kolbie kulistej p o j . 500 m l o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 1 h m i e s z a n i n ę 20 g (0,18 m o l ) 4 - h e p t a n o n u , 17,4 g (0,25 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y , 19,6 g (20 m l , 0,25 m o l ) p i r y d y n y i 150 m l a l k o h o l u e t y l o w e g o . P o z a m o n t o w a n i u c h ł o d n i c y oddesty l o w u j e się a l k o h o l ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć oziębia się i z a d a j e 150 m l w o d y . O k s y m e k s t r a h u j e się t r z e m a 50 m l p o r c j a m i eteru; p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się w o d ą i suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . Z b i e r a się frak cję o tw. 1 9 2 — 1 9 5 ° C . W y d a j n o ś ć 18,2 g ( 8 0 % ) . W i d m o w p o d c z e r w i e n i o k s y m u w y k a zuje p a s m a a b s o r p c j i p r z y 3300 c m ( g r u p a O H ) i 1655 c m (drgania w i ą z a nia C = N ) . - 1
- 1
4-Nitroheptan. R o z t w ó r k w a s u t r i f l u o r o n a d o c t o w e g o w acetonitrylu s p o r z ą d z a się w k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j we w k r a p l a c z i c h ł o d nicę zwrotną, W k o l b i e u m i e s z c z a się 50 m l acetonitrylu i p o k r y t y plastykiem e l e m e n t wirujący m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . K o l b ę oziębia się w ł a ź n i z l o d e m ; p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o d o d a j e się 5,8 m l (0,2 m o l ) 85-proc. r o z t w o r u n a d t l e n k u w o d o r u (1), a n a s t ę p n i e w k r a p l a się 39,0 m l (58,1 g, 0,24 m o l ) b e z w o d n i k a trifluoroo c t o w e g o . P o 5 m i n d o p r o w a d z a się t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j . O s o b n o w kolbie kulistej p o j . 500 m l z t r z e m a szyjami w y p o s a ż o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 200 m l a c e t o nitrylu, 47 g (0,56 mol) w o d o r o w ę g l a n u s o d u , 2 g m o c z n i k a i 12,9 g (0,1 m o l ) o k s y m u k e t o n u d i p r o p y l o w e g o . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się p o p r z e d n i o p r z y g o t o w a n y r o z t w ó r k w a s u per o k s y t r i f l u o r o o c t o w e g o . Z a w i e s i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i, mieszając, w ciągu 9 0 m i n w k r a p l a się r o z t w ó r k w a s u tri fluor o n a d o c t o w e g o . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p r o w a d z i się jeszcze p r z e z 1 h . P o oziębieniu m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o 600 m l z i m n e j w o d y i e k s t r a h u j e c z t e r e m a 100 m l p o r c j a m i d i c h l o r o m e t a n u (uwaga! p o d c z a s pierwszej ekstrakcji f a z ę o r g a n i c z n ą s t a n o w i w a r s t w a g ó r n a , p r z y n a s t ę p n y c h — w a r s t w a d o l n a ) . P o ł ą c z o n e eks t r a k t y łączy się i p r z e m y w a trzy razy 100 m l p o r c j a m i n a s y c . r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o odsączeniu ś r o d k a s u s z ą c e g o r o z p u s z c z a l n i k u s u w a się w w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą w y p e ł n i o n ą s z k l a n y m i pierścieniami. 4 - N i t r o h e p t a n w r z e w t e m p . ' 6 6 — 6 9 ° C / 2 , 6 7 h P a (2 m m H g ) , w y d a j n o ś ć 8,4 g ( 5 8 % ) . J a k o p r z e d g o n destyluje niewielka ilość k e t o n u d i p r o p y l o w e g o . W w i d m i e w p o d c z e r w i e n i n i t r o a l k a n u o b s e r w u j e się p a s m a p r z y 1555 i 1385 c m - p r z y p i s y w a n e a n t y s y m e t r y c z n y m i s y m e t r y c z n y m d r g a n i o m g r u p y n i t r o w e j . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć m e t o d ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . N a k o l u m n i e C h r o m o s o r b W z 10-proc. olejem siliko n o w y m , w t e m p . 100°C, n i t r o a l k a n m a nieco k r ó t s z y c z a s retencji n i ż o k s y m , k e t o n j e s t natomiast szybko ełuowany z kolumny. 1
U w a g a . (1) P r a c u j ą c z 85-proc. r o z t w o r e m n a d t l e n k u w o d o r u należy z a c h o w a ć szczególne ś r o d k i ostrożności (również p . 11,2,54). N a r ę c e należy z a ł o ż y ć g u m o w e r ę k a w i c z k i i m a s k ę o c h r o n n ą n a t w a r z , a c a ł y e k s p e r y m e n t należy w y k o n y w a ć z a e k r a n e m o c h r o n n y m . T r z e b a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć s o b i e p o j e m n i k z dużą ilością w o d y , a b y z m y ć s z y b k o e w e n t u a l n i e r o z l a n y r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u . Zetknięcie się t e g o r o z t w o r u z s u b s t a n c j a m i ł a t w o p a l n y m i m o ż e w y w o ł a ć p o ż a r . Miejsce zetknięcia się z e s k ó r ą r ó w n i e ż z m y w a się dużą ilością w o d y . N a d t l e n e k w o d o r u t w o r z y p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w e emulsje z s u b s t a n c j a m i o r g a n i c z n y m i . P o w i n n o się s t o s o w a ć t e r m o m e t r y a l k o h o l o w e , a nie r t ę c i o w e i d o m i n i m u m o g r a n i c z y ć s m a r o w a n i e k r a n ó w i p o ł ą c z e ń szlifowych. R o z t w o r y zawierające n a d t l e n e k w o d o r u należy p r z e d w y l a n i e m r o z c i e ń c z y ć d u ż ą ilością w o d y . Z a s t o s o w a n y w o p i s a n y m e k s p e r y m e n c i e r o z t w ó r n a d t l e n k u w o d o r u
był d o s t a r c z o n y g r a t i s o w o p r z e z firmę L a p o r t e Industries Ltd., G e n e r a l C h e m i c a l Dwision. Q,3. Synteza i dekarboksylacja kwasów a-nitrokarboksylowych. Chociaż nitrometan jest ł a t w o d o s t ę p n y m o d c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , j e g o synteza (p. 111,189) ilustruje ogól ną m e t o d ę o t r z y m y w a n i a n i t r o a l k a n ó w . Polega o n a n a reakcji r ó w n o m o l o w y c h ilości a z o t y n u s o d u z solą sodową a - c h l o r o w c o k w a s u w r o z t w o r z e w o d n y m ; t w o r z ą c a się s z y b k o sól s o d o w a k w a s u «-ni t r o k a r b oksyl o w e g o r o z k ł a d a się d o n i t r o a l k a n u i w o d o r o w ę g l a n u sodu, k t ó r y z kolei w w a r u n k a c h reakcji p r z e k s z t a ł c a się w w ę g l a n sodu i d w u tlenek węgla e
e
R-CHC1.CO Na + N a N 0 a
2
— — * R-CH-C0
G 2
N a ^ + NaCl
NO;
C
£?k
N.
O
R-CH^N^2i
^
Jl^
R.CJi N0 + ^ O H 3
2
O
O
I n n y u l e p s z o n y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a k w a s ó w «-ni t r o k a r boksy! o w y c h [18] p o l e g a n a reakcji k w a s u k a r b oksyl o w e g o z d i i z o p r o p y l o a m i d k i e m l i m w mieszaninie t e t r a h y d r o f u r a n u i h e k s a m e t y l o a m i d u k w a s u f o s f o r o w e g o w niskiej t e m p e r a t u r z e . Powstający a - a n i o n soli litowej k w a s u reaguje z a z o t a n e m p r o p y l u dając sól litową k w a s u a-nitrok a r b oksyl o w e g o R
.CH
2
j
CO.H " ^ " ^ p . C H . C O A i ! - ^ ^ R-CH-C0 Li1
[
2
Li IIL189.
R
CHCO.Li NOi
NITROMETAN
C H C 1 C 0 N a + N a N O i — C H ( N 0 ) C 0 N a -f- NaCl 2
2
2
C H ( N O ) - C 0 N a + H 0 -+ C H N 0 2
2
2
2
3
2
2
2
+ NaHCO,
D o u m i e s z c z o n e j w kolbie kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 1 I m i e s z a n i n y 125 g (1,33 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o (p. 111,167) i 125 g p o t ł u c z o n e g o l o d u d o d a j e się, mieszając l u b wstrząsając, 4 0 - p r o c . r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu w takiej ilości, a b y u z y s k a ć r o z t w ó r s ł a b o alkaliczny w o b e c fenoloftaleiny (zużywa się ok. 9 0 m l ł u g u ) . T e m p e r a t u r a n i e m o ż e p r z e k r o c z y ć 2 0 ° C , a b y z a p o b i e c t w o r z e n i u się glikolanu sodu. D o k o l b y w l e w a się r o z t w ó r 91 g (1,33 m o l ) czystego a z o t y n u sodu w 100 m l w o d y ; w drugiej szyi k o l b y umieszcza się t e r m o m e t r , k t ó r e g o k o n i e c z a n u r z o n y jest g ł ę b o k o w cieczy. K o l b ę destylacyjną ł ą c z y się z w y d a j n ą c h ł o d n i c ą ( n p . chłodnicą z p o d w ó j n y m piaszczem c h ł o d z ą c y m ) p r z y s t o s o w a n ą d o destylacji; odbieralnik najlepiej jest c h ł o d z i ć w w o d z i e z l o d e m . Mieszaninę o g r z e w a się p o w o l i aż d o m o m e n t u p o j a w i e n i a się pierwszych p ę c h e r z y k ó w d w u t l e n k u węgla; następuje t o w t e d y gdy ciecz osiągnie t e m p . 8 0 — 8 5 ° C . N a t y c h m i a s t p r z e r y w a się ogrzewanie. R e a k c j a ( r o z k ł a d n i t r o o c t a n u sodu) przebiega z wydzieleniem ciepła i t e m p e r a t u r a w z r a s t a p r a w i e d o 1 0 0 ° C bez zewnętrz n e g o o g r z e w a n i a . Jeśli ogrzewa się jeszcze k o l b ę gdy mieszanina r e a k c y j n a osiągnie t e m p . 8 5 ° C , w ó w c z a s następuje silne pienienie się i t r a c i się z n a c z n e ilości n i t r o m e t a n u . G d y r e a k c j a przebiega zbyt g w a ł t o w n i e , m o ż n a ją z a h a m o w a ć owijając k o l b ę m o k r y m ręcznikiem. P o d c z a s egzotermicznej reakcji z k o l b y oddestylowuje ok. 3U m l n i t r o m e t a n u i ok. 4 0 m l w o d y . G d y egzotermiczna r e a k c j a k o ń c z y się ( t e m p . s p a d a poniżej 9 0 ° C ) , o g r z e w a się m i e s z a n i n ę ł a g o d n i e , a ż jej t e m p e r a t u r a osiągnie 110°C. Destylat przenosi się d o rozdzielacza, p o z o s t a w i a n a c o n a j m n i e j 30 min d o c a ł k o w i t e g o roz dzielenia się w a r s t w i oddziela dolną w a r s t w ę n i t r o m e t a n u , suszy j ą bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b bezw. siarczanem w a p n i a i destyluje. O t r z y m u j e się 30 g ( 3 7 % ) n i t r o m e t a n u
o tw. 1 0 0 — I 0 2 ° C . D o d a t k o w ą niewielką ilość p r o d u k t u ( 3 — 4 g) m o ż n a w y o d r ę b n i ć p r z e z nasycenie w a r s t w y w o d n e j c h l o r k i e m sodu (w ilości jednej czwartej jej masy),, destylację o t r z y m a n e g o r o z t w o r u i oddzielenie n i t r o m e t a n u z destylatu.
R. AMINY ALIFATYCZNE A m i n y dzieli się n a a m i n y p i e r w s z o - ( R N E Ł ) , d r u g o - ( R a N H ) i t r z e c i o r z ę d o w e ( R s N ) G r u p y alkilowe w a m i n a c h d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h m o g ą być oczywiście j e d n a k o w e b ą d ź r ó ż n e . A m i n y d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e o t r z y m u j e się z a z w y c z a j n a d r o d z e b e z p o ś r e d n i e g o a l k i l o w a n i a a t o m u azotu. Poniżej w y m i e n i o n o najważniejsze m e t o d y o t r z y m y w a n i a a m i n alifatycznych. 1. R e d u k c j a nitryli (p. 0 X 1 9 0 ) . 2. R e d u k c j a n i t r o z w i ą z k ó w l u b o k s y m ó w (p. 0 X 1 9 1 ) . 3. M e t o d a r e d u k c y j n e g o a l k i l o w a n i a (p. 0 X 1 9 2 ) . 4. A l k i l o w a n i e a m o n i a k u l u b j e g o p o c h o d n y c h (p. 0 X 1 9 3 i 0 X 1 9 4 ) . 5. P r z e g r u p o w a n i e c z ą s t e c z k o w e H o f m a n n a ( p . H L 1 9 5 ) . R , l . R e d u k c j a nitryli. N i t r y l e ulegają ł a t w o r e d u k c j i d o a m i n p i e r w s z o r z ę d o w y c h w reakcji z s o d e m w a l k o h o l u e t y l o w y m ( n p . s y n t e z a p e n t y l o a m i n y , p . 0 1 , 1 9 0 ) R • C N -*• R • C H N H 2
2
R e d u k c j a w obecności m e t a l u i k w a s u nie d a j e z a d o w a l a j ą c y c h r e z u l t a t ó w , g d y ż z a c h o d z i w ó w c z a s , w z n a c z n y m stopniu, h y d r o l i z a nitrylu d o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o . M o ż n a natomiast zredukować grupę nitrową d o aminowej n a drodze katalitycznego u w o d o r n i a n i a n a niklu R a n e y a (p. 0 , 2 , - ^ i ) w r o z t w o r z e m e t a n o l o w y m ( o t r z y m y w a n i e 2-fenyloetyloaminy, s y n t e z a p o k r e w n a p . 0 1 , 1 9 0 ) . R e a k c j e u w o d o r n i a n i a n a l e ż y p r z e prowadzać w obecności n a d m i a r u amoniaku, aby zapobiec powstawaniu znacznych ilości a m i n d r u g o r z ę d o w y c h . M o g ą się o n e t w o r z y ć w w y n i k u r e a k c j i p r z e j ś c i o w y c h a l d i m i n (I) z g ł ó w n y m p r o d u k t e m — a m i n ą p i e r w s z o r z ę d o w ą (II). D o d a n y a m o n i a k r e a g u j e n i e o d w r a c a l n i e z a l d i m i n ą t w o r z ą c 1,1-diaminoalkan (ITT) R-CN
[R-CH —NH] — + R - C H , N H tf)
?
(U)
R-CH = N H + R . C H N H ^ = ^ R . C H - N H ^ ? I NH.CH .R 2
2
R-CH II N-CH -R
2
2
RCH = NH + N H
3
^^R.CH(NH ) 2
R.CH .NH-CH -R 2
2
2
2
(IH) R e d u k c j e nitryli d o a m i n m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć w o d o r k i e m l i t o w o - g l i n o w y m . Z a l e c a n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polega n a p o w o l n y m d o d a w a n i u nitrylu d o roztworu, p r z y n a j m n i e j r ó w n o m o l o w e j ilości c z y n n i k a r e d u k u j ą c e g o w o z i ę b i o n y m eterze [19]. 01,190.
PENTYLOAMINA
CH
2
3
(CH )
2
C H - CN 2
4 [ H ]
> CH • (CH ) - CH • CH NH 3
2
2
2
2
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną. W k o l b i e u m i e s z c z a się 55 g (2,4 mol> o c z y s z c z o n e g o sodu i 200 m l toluenu o s u s z o n e g o z a p o m o c ą s o d u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a t o l u e n u , s t o p i o n y s ó d m i e s z a się w ó w c z a s energicznie d o o t r z y m a n i a emulsji. N a s t ę p n i e z w k r a p l a c z a dodaje się w ciągu 1 h m i e s z a n i n ę 33 g (41,5 m l ) c y j a n k u b u t y l u (p. 0 1 , 1 6 1 ) i 60 g (76 m l ) b e z w o d n e g o a l k o h o l u etylowego. W c z a s i e
m,R,2, Redukcja
nitrozwiązków
483
d o d a w a n i a powyższej mieszaniny, a t a k ż e późniejszego w k r a p l a n i a a l k o h o l u i w o d y m i e s z a n i e p o w i n n o h y ć energiczne, a z a w a r t o ś ć k o l b y u t r z y m y w a n a w s t a n i e w r z e n i a ; z w y k l e ciepło r e a k c j i wystarcza d o u t r z y m a n i a w r z e n i a . P o d o d a n i u r o z t w o r u c y j a n k u butylu w p r o w a d z a się s t o p n i o w o d a l s z e 60 g (76 m l ) bezw. a l k o h o l u etylowego. W celu z l i k w i d o w a n i a resztek sodu m i e s z a n i n ę reakcyjną z a d a j e się powoli 4 0 g (50 m l ) a l k o h o l u etylowego (95-proc.), a n a s t ę p n i e 2 0 g w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y destyluje się z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) ( o k . 2 h) i d o o t r z y m a n e g o d e s t y l a t u d o d a j e się 4 0 m l stęż. k w a s u solnego. W a r s t w ę t o l u e n u oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą zawierającą a l k o h o l i c h l o r o w o d o r e k a m i n y o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . D o o t r z y m a n e g o c h l o r o w o d o r k u p e n t y l o a m i n y d o d a j e się r o z t w ó r 4 0 g w o d o r o tlenku s o d u w 200 m l w o d y . W a r s t w ę a m i n y oddziela się i suszy przez w y t r z ą s a n i e z p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u s o d u ( c a ł k o w i t e wysuszenie w y m a g a dłuższego c z a s u ) i destyluje się. Czystą p e n t y l o a m i n ę z b i e r a się j a k o frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 0 2 — 1 0 5 ° C . F r a k c j ę niżej wrzącą suszy się p o n o w n i e w o d o r o t l e n k i e m s o d u i destyluje. O t r z y m u j e s i ę d o d a t k o w ą ilość a m i n y . C a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć w y n o s i 3 0 g ( 8 6 % ) . Synteza pokrewna. 2-Fenyloetyloamina. Bezwodny alkohol metylowy, produkt handlo w y , n a s y c a się w t e m p . 0 ° C a m o n i a k i e m ( z butli); o t r z y m u j e się w t e n s p o s ó b o k . 10 M r o z t w ó r . R o z p u s z c z a się 58 g (0,5 m o l ) c y j a n k u benzylu ( p . 111,160) (1) w 300 m l z i m n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u w a l k o h o l u m e t y l o w y m i o t r z y m a n y r o z t w ó r u m i e s z c z a się w wysokociśnieniowej b o m b i e d o u w o d o r n i a n i a ( p . 1,17,1). N a s t ę p n i e d o d a j e się 10 m l w y t r a w i o n e g o niklu R a n e y a (p. 11,2,41) j a k o k a t a l i z a t o r a i p o s t a r a n n y m p r z y m o c o w a n i u k o ł p a k a w p r o w a d z a się w o d ó r d o chwili, g d y osiągnie się ciśnienie 3,4—6,7 M P a . U r u c h a m i a się u r z ą d z e n i e d o m i e s z a n i a m e c h a n i c z n e g o i ogrzewa b o m b ę d o t e m p . 100—125 ° C t a k d ł u g o , a ż u s t a n i e a b s o r p c j a w o d o r u ( o k . 2 h ) . P o ostygnięciu b o m b ę otwiera się, u s u w a jej z a w a r t o ś ć i p r z e p ł u k u j e ją d w i e m a p o r c j a m i p o 100 m l b e z w . a l k o h o l u m e t y l o w e g o . Wszystkie p o r c j e cieczy łączy się i oddziela o d k a t a l i z a t o r a o d sączając g o p r z e z sączek k a r b o w a n y ; n i e należy p r z y t y m d o p u ś c i ć , a b y k a t a l i z a t o r c a ł k o w i c i e wysechł, g d y ż m o ż e o n się ł a t w o zapalić. R o z p u s z c z a l n i k i a m o n i a k u s u w a się p r z e z destylację (pod wyciągiem!), a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji frakcyjnej n a krótkiej k o l u m n i e destylacyjnej. 2 - F e n y l o e t y l o a m i n ę z b i e r a się w t e m p . 9 2 — 9 3 ° C / / 2 4 h P a (18 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 54 g ( 9 0 % ) . U w a g a . ( I ) M i n i m a l n e ilości h a l o g e n k u silnie z a t r u w a j ą katalizator. W s k a z a n e jest zatem przedestylować uprzednio cyjanek benzylu znad niklu Raneya. R , 2 . R e d u k c j a n i t r o z w i ą z k ó w l o b o k s y m ó w . R e d u k c j a n i t r o z w i ą z k ó w d o a m i n jest m e t o d ą s z e r o k o stosowaną w serii z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h . S p o s o b y p r z e p r o w a d z e n i a r e a k c j i o m ó w i o n o w p . D7,E,1, str. 5 6 1 . M o ż n a j e z p o w o d z e n i e m w y k o r z y s t a ć d o redukcji nitroalkanów
R.NO -^LRNH 2
3
P o n i e w a ż n i t r o a l k a n y n i e są n a ogół s z e r o k o d o s t ę p n e , bardziej ogólną m e t o d ą s y n t e z y p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n alifatycznych jest r e d u k c j a o k s y m ó w , k t ó r e ł a t w o o t r z y m u j e się z a l d e h y d ó w i k e t o n ó w . D o b r e w y n i k i uzyskuje się p r z e p r o w a d z a j ą c r e d u k c j ę s o d e m w alkoholu etylowym; dwa przykłady p o d a n o w p . ni,191. R • C H = N O H —X R • C H N H i a
R ' C R
2
NOH
-^IR^CHCNH^R
3
F
R e d u k c j ę n i t r o z w i ą z k ó w i o k s y m ó w m o ż n a r ó w n i e ż zrealizować p r z y użyciu m e t a l i w ś r o d o w i s k u k w a ś n y m , p r z e p r o w a d z a j ą c k a t a l i t y c z n e u w o d o r n i a n i e n a niklu R a n e y a l u b n a p a l l a d z i e o s a d z o n y m n a węglu l u b stosując z m o d y f i k o w a n y c z y n n i k r e d u k u j ą c y t y p u w o d o r k u m e t a l u : d w u w o d o r e k sodowo-bis(2-metoksyetoksy)-glinowy ( p . VL,1» u w a g a (1); [20]).
DL191.
HEPTYLOAMINA
CH
2
3
(CH ) • CH=NOH — C H 3
3
(CH ) 2
5
CH NH 2
2
O k s y m hcplinuilu. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w silne mieszadło mechaniczne, chłodnicę z podwójnym płaszczem chłodzącym oraz w termo m e t r . W k o l b i e u m i e s z c z a się 115 g (141 m l , 1,25 mol) h e p t a n a l u (aldehydu e n a n t o w e g o ) (1) o r a z r o z t w ó r 87 g c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y w 150 m l w o d y i z a c z y n a e n e r g i c z n i e m i e s z a ć (2). W wylocie c h ł o d n i c y umieszcza się w k r a p l a c z , w k t ó r y m znaj duje się r o z t w ó r 67 g (0,63 mol) bezw. w ę g l a n u sodu w 250 m l w o d y . R o z t w ó r ten w k r a p l a się z t a k ą szybkością, ż e b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reakcyjnej n i e p r z e k r o c z y ł a 4 5 ° C . P o w k r o p l e n i u z a w a r t o ś ć miesza się jeszcze p r z e z 1 h w t e m p . p o k o j o w e j . G ó r n ą oleistą w a r s t w ę o d d z i e l a się i p r z e m y w a d w o m a 25 m l p o r c j a m i w o d y , suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. N a j p i e r w d e s t y l u j e niewielka, nisko w r z ą c a frakcja (zawierająca h e p t a n o n i t r y l o r a z o k s y m h e p t a n a l u ) a n a s t ę p n i e , p o ustaleniu się t e m p e r a t u r y , o k s y m h e p t a n a l u (np. 1 0 3 — 1 0 7 ° C / / 8 , 0 h P a (6 m m H g ) ) ; t e m p e r a t u r ę ł a ź n i olejowej u t r z y m u j e się o ok. 3 0 ° C wyższą od t e m p . w r z e n i a cieczy. O t r z y m u j e się 110 g p r o d u k t u , k t ó r y stygnąc powoli krystalizuje. T o p i się on w t e m p . 4 4 — 4 6 ° C i jest w y s t a r c z a j ą c o czysty d o o t r z y m y w a n i a z niego b e p t y l o a m i n y . Jeśli p o t r z e b n y jest czysty o k s y m , w ó w c z a s o t r z y m a n y p r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z 60-proc. a l k o h o l u etylowego (25 g substancji n a 70 m l rozpuszczal n i k a ) . P o krystalizacji o k s y m h e p t a n a l u t o p i się w t e m p . 5 3 — 5 5 ° C (tt, zależy w p e w n y m s t o p n i u od szybkości o g r z e w a n i a ) . H e p t y l o a m i n a . W k o l b i e kulistej p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w d w i e d u ż e (szlif 3 4 / 3 5 ) p o ł ą c z o n e j e d n a n a d d r u g ą c h ł o d n i c e L i e b i g a , umieszcza się r o z t w ó r 64,5 g (0,5 m o l ) o k s y m u h e p t a n a l u w 1 1 specjalnie o d w o d n i o n e g o a l k o h o l u etylowego (p. 11,1,9) i o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j . P o d o p r o w a d z e n i u a l k o h o l u d o w r z e n i a kolbę u s u w a się n a t y c h m i a s t z ł a ź n i w o d n e j i p r z e z c h ł o d n i c ę d o d a j e się 125 g (5,4 m o l ) sodu u p r z e d n i o p o k r o j o n e g o n a m a ł e k a w a ł k i . Sód d o d a j e się j a k najszybciej, t a k j e d n a k , b y p a n o w a ć n a d energicznie przebiegającą reakcją. K o ń c o w e 30 g topi się w gorącej m i e s z a n i n i e i m o ż n a d o d a ć je szybko b e z o b a w y s t r a t y a l k o h o l u l u b a m i n y . N a t y c h m i a s t p o c a ł k o w i t y m r o z p u s z c z e n i u sodu (niekiedy w y m a g a t o o g r z a n i a ) z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się i r o z c i e ń c z a 1250 m l w o d y . K o l b ę z a o p a t r u j e się s z y b k o w c h ł o d n i c ę destylacyjną i m o n t u j e się zestaw d o zbierania destylatu w r o z t w o r z e 75 m l stęż. k w a s u solnego i 75 m l w o d y , znajdującego się w k o l b i e p o j . 3 1. Destylację p r o w a d z i się d o c a ł k o w i tego w y d e s t y l o w a n i a a m i n y . P r z y k o ń c u reakcji z a c z y n a się silne pienienie; d o k o l b y destylacyjnej d o d a j e się w ó w c z a s 750 m l w o d y . C a ł k o w i t a ilość destylatu w y n o s i 2—2,2 1 i zawiera o n o p r ó c z c h l o r o w o d o r k u a m i n y a l k o h o l , w o d ę i nieco n i e p r z e r e a g o •wanego o k s y m u . R o z t w ó r stęża się p o d ciśnieniem 26,7—40 h P a (20—30 m m H g ) p r z y użyciu w y p a r k i o b r o t o w e j ; c h l o r o w o d o r e k a m i n y krystalizuje w k o l b i e . K o l b ę c h ł o d z i się i p o z a o p a t r z e n i u jej w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą w p r o w a d z a 250 m l 4 0 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u . K o l b ę w s t r z ą s a się, a b y s p ł u k a ć c h l o r o w o d o r e k osa d z o n y n a jej ś c i a n k a c h . M i e s z a n i n ę chłodzi się d o t e m p . p o k o j o w e j i przenosi ją d o rozdzielacza. D o l n ą w a r s t w ę alkaliczną oddziela się, a d o p o z o s t a ł e j w rozdzielaczu a m i n y d o d a j e się stałego w o d o r o t l e n k u p o t a s u . P o w s t a ł ą dolną w a r s t w ę w o d n ą p o n o w n i e oddziela się, a d o a m i n y d o d a j e n a s t ę p n ą p o r c j ę stałego w o d o r o t l e n k u p o t a s u . C z y n n o ś ć p o w t a r z a się t a k d ł u g o , aż w a r s t w a w o d n a p r z e s t a n i e się wydzielać. Ostatecz n i e a m i n ę p r z e n o s i się d o m a ł e j k o l b y i suszy ją w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h p r z e z 24 h. A m i n ę d e k a n t u j e się d o k o l b y i destyluje p r z e z d o b r z e izolowaną k o l u m n ę frakcjonującą. Z b i e r a się h e p t y l o a m i n ę w t e m p . 153—157°C. W y d a j n o ś ć 40 g ( 7 0 % ) . U w a g i . (1) H e p t a n a l należy osuszyć i p r z e d e s t y l o w a ć ; tw. w y n o s i 1 5 0 — 1 5 6 ° C lub 5 4 — 5 9 ° C / 2 f , 3 h P a (16 m m H g ) . (2) R o z t w ó r m o ż n a z h o m o g e n i z o w a ć p r z e z d o d a n i e a l k o h o l u etylowego, p o w o d u j e t o j e d n a k n i e z n a c z n e o b n i ż e n i e w y d a j n o ś c i (jednocześnie p o w s t a j e więcej związków o wyższej t e m p . w r z e n i a ) .
Synteza pokrewna. Oksym ketonu h e k s y ł o w o - m e t y l o w c g o . K e t o n h e k s y l o w o - m etyl o w y (p. I I Ł 8 7 ) p r z e p r o w a d z a się w o k s y m , o tw. 1 0 6 — 1 0 8 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) w g m e t o d y p o d a n e j przy o t r z y m y w a n i u o k s y m u h e p t a n a l u . l-Metyloheptyloamina. R o z t w ó r 50 g (0,35 m o l ) p o w y ż s z e g o o k s y m u w 200 m l specjalnie o d w o d n i o n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o , o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j d o d a j ą c r ó w n o c z e ś n i e 75 g (3,25 m o l ) sodu. N a s t ę p n i e d o d a j e się n o w ą p o r c j ę a l k o h o l u (ok. 300 m l ) , a b y z a p e w n i ć energiczny p r z e b i e g r e a k c j i . P o r o z p u s z c z e n i u się całej ilości s o d u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą oziębia się, r o z c i e ń c z a 250 m l w o d y , a n a s t ę p n i e destyluje, ł a g o d n i e o g r z e w a j ą c , d o chwili gdy t e m p . p a r o s i ą g n i e 9 6 ° C . W ó w c z a s d o d a j e się 200 m l w o d y i p o w t a r z a destylację celem c a ł k o w i t e g o usu nięcia a l k o h o l u . A m i n ę wydzielającą się z silnie z a s a d o w e g o r o z t w o r u w postaci o d dzielnej w a r s t w y e k s t r a h u j e się eterem. E k s t r a k t y łączy się i suszy w o d o r o t l e n k i e m s o d u l u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . P o usunięciu e t e r u z ł a ź n i w o d n e j p o z o s t a ł o ś ć d e s t y l u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 1 - M e t y l o h e p t y l o a m i n ę z b i e r a się w t e m p . 5 8 — 5 9 ° C / /17,3 h P a (13 m m H g ) ; t e m p . w r z e n i a p o d n o r m a l n y m ciśnieniem w y n o s i 1 6 3 — 1 6 4 C W y d a j n o ś ć 31 g ( 6 9 % ) . C
R , 3 . M e t o d a redakcyjnego alkilowania. M e t o d a t a p o l e g a n a r e a k c j i a l d e h y d u lub. ketonu z amoniakiem w warunkach redukujących; reakcja prawdopodobnie przebiega następująco: OH
NHi
NH
W a r u n k i r e d u k u j ą c e s t w a r z a się p r o w a d z ą c r e a k c j ę w a t m o s f e r z e w o d o r u , p o d c i ś n i e n i e m i w o b e c n o ś c i niklu R a n e y a . T a k j a k p o d c z a s r e d u k c j i nitryli (str. 4 8 2 , p . 1 1 1 , 1 1 , 1 ) , w czasie k t ó r e j t w o r z ą się p r z e j ś c i o w o i m i n y , t a k i w tej r e a k c j i n a l e ż y u ż y ć d u ż e g o n a d m i a r u amoniaku, aby zapobiec niepożądanym reakcjom ubocznym p r o w a d z ą c y m d o p o w s t a n i a a m i n d r u g o r z ę d o w y c h . Istotnie, w o d p o w i e d n i c h w a r u n k a c h m e t o d a r e d u k c y j n e g o a l k i l o w a n i a służy d o o t r z y m y w a n i a a m i n d r u g o r z ę d o w y c h z a m i n p i e r w s z o r z ę d o w y c h . W a r u n k i e k s p e r y m e n t a l n e o m ó w i o n e są w p r a c y [21]. R
1
CO R
1
3
+ R -NH
l
3
i^R CH(NHR )-R
2
2
W a ż n y m w a r i a n t e m o m a w i a n e j m e t o d y jest r e a k c j a L e u c k a r t a , w k t ó r e j j a k o czynnik, r e d u k u j ą c y stosuje się k w a s m r ó w k o w y l u b j e g o p o c h o d n e . N p . w syntezie 1-fenyioe t y l o a m i n y (p. H L 1 9 2 ) a c e t o f e n o n o g r z e w a się z m r ó w c z a n e m a m o n u ; o s t r o ż n e oddesty lowanie wody z mieszaniny reakcyjnej prowadzi d o otrzymania formylowej pochodnej, aminy tj. (l-fenyloetylo)-formamidu. W wyniku hydrolizy kwaśnej podstawionego amidu o t r z y m u j e się a m i n ę p i e r w s z o r z ę d o w ą . M e t o d ę tę m o ż n a z p o w o d z e n i e m s t o s o w a ć d o wielu k e t o n ó w a l i f a t y c z n o - a r o m a t y c z n y c h , alicyklicznych, alifatyczno-heterocykliczny^h, k e t o n ó w i a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h o r a z p e w n y c h k e t o n ó w i a l d e h y d ó w alifatycznych* o t e m p . w r z e n i a ok. 100°C b ą d ź w y ż s z e j OH 2
1
2
R'.CO-R + H - C 0 N H ^ = ^ R - C R + H - C 0 H 2
l
4
2
R -C-R + H 0 + H - C 0 H 2
2
i!
2
^K'-CH-R + H 0 + CO, 2
. I
NH
NH 2
R^CH-R + H - C 0 N H 2
NHj
>
2
2
2
4
>- R^CH-K + H 0 + N H 2
NH-CHO
3
111,192.
1-FEN
YLOETYŁO AMIN A 9
C H -CO-CH + 2 H - C 0 N H 6
5
3
2
(a-metylobenzyloamind)
• C H -CH(CH )-NH-CHO + N H + C 0
4
6
5
3
C H .CH(CH )-NH.CHO Ą c H C H ( C H ) . N H a 6
5
3
6
r
3
3
3
2
+ 2H 0
—^*-C Hj-CH(CH )NH 6
3
2
2
•
W k o l b i e p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę Claisena z d e f l e g m a t o r e m umieszcza się 126 g (2,0 m o l ) m r ó w c z a n u a m o n u , 7 2 g (0,6 m o l ) a c e t o f e n o n u (p. 1 Y , 1 3 4 ) i w r z u c a kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y ; w k o l b i e o s a d z a się t e r m o m e t r i n a s a d k ę łączy się z k r ó t k ą c h ł o d n i c ą p r z y s t o s o w a n ą d o destylacji. K o l b ę o g r z e w a się na e l e k t r y c z n y m o g r z e w a c z u l u b n a łaźni p o w i e t r z n e j , p r z y c z y m m i e s z a n i n a t o p i się dając p o c z ą t k o w o d w i e w a r s t w y . D e s t y l a c j a z a c z y n a się w t e m p . 150—155°C, m i e s z a n i n a staje się h o m o g e n i c z n a i z a c h o d z i r e a k c j a , której t o w a r z y s z y lekkie pienienie. M i e s z a n i n ę n a d a l o g r z e w a się, w r a z i e p o t r z e b y wolniej, a ż t e m p e r a t u r a osiągnie 1 8 5 ° C (ok. 2 h ) ; desty luje a c e t o f e n o n i w o d a o r a z wydziela się a m o n i a k i d w u t l e n e k węgla. W t e m p . 1 8 5 ° C p r z e r y w a się o g r z e w a n i e i z destylatu o d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę a c e t o f e n o n u , k t ó r ą z a w r a c a się b e z osuszania d o kolby. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę o g r z e w a się w ciągu 3 h w t e m p . 1 8 0 — 1 8 5 ° C , a p o t e m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. E k s t r a h u j ą c destylat 20 ml t o l u e n u r e g e n e r u j e się a c e t o f e n o n ( l ) . M i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a p o j . 250 m l i w celu u s u n i ę c i a z niej f o r m a m i d u i m r ó w c z a n u a m o n u p r z e m y w a się ją d w u k r o t n i e 75 m l p o r c j a m i w o d y . S u r o w y (1 -fenyloetyloj-formamid p r z e l e w a się d o u ż y w a n e j p o p r z e d n i o k o l b y , a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się d w i e m a p o r c j a m i 20 m l t o l u e n u . E k s t r a k t y t o l u e n o w e p r z e l e w a się r ó w n i e ż d o k o l b y , a p o t e m w p r o w a d z a się d o niej 75 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i d o d a j e k i l k a k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ostroż nie, a ż przedestyluje 40 m l toluenu, a p o t e m u t r z y m u j e się w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 40 m i n . H y d r o l i z a przebiega s z y b k o , p r z y c z y m p o w s t a j e c h l o r o w o d o r e k 1-fenyloetyloaminy; p o z a t y m p o z o s t a j e jeszcze m a ł a w a r s t w a n i e p r z e r e a g o w a n e g o a c e t o f e n o n u . P o ostygnięciu m i e s z a n i n y a c e t o f e n o n u s u w a się, ekstrahując m i e s z a n i n ę c z t e r e m a 20 m l p o r c j a m i toluenu (1). K w a ś n y , w o d n y r o z t w ó r przelewa się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , p r z y s t o s o w a n e j d o destylacji z p a r ą w o d n ą i d o d a j e d o n i e j o s t r o ż n i e r o z t w ó r 62,5 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 125 m l w o d y . N a s t ę p n i e 1-fenyloetyloa m i n ę destyluje się z p a r ą wodną, p r z y c z y m k o l b ę należy t a k ogrzewać, a b y objętość znajdującej się w niej cieczy nie z m i e n i a ł a się. W i ę k s z a część a m i n y z n a j d u j e się w pierwszej p o r c j i destylatu, wynoszącej 500 m l . G d y destylat w y k a ż e już t y l k o s ł a b o z a s a d o w y o d c z y n , destylację k o ń c z y się. D e s t y l a t ekstrahuje się p i ę c i o m a 25 m l p o r c j a m i t o l u e n u . E k s t r a k t suszy się w o d o r o t l e n k i e m sodu w p a s t y l k a c h i p o d d a j e desty lacji frakcyjnej (2). P o c z ą t k o w o destyluje t o l u e n (tw. l l ł ° C ) , a n a s t ę p n i e 1-fenyloetyloa m i n a (tw. 189—190°C). Większość a m i n y p r z e c h o d z i w przedziale 1 8 4 — 1 8 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 43 g ( 5 9 % ) . U w a g i . (1) W celu z r e g e n e r o w a n i a a c e t o f e n o n u r o z t w ó r w t o l u e n i e p r z e m y w a się r o z c i e ń c z o n y m ł u g i e m , osusza bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje zbierając frakcję wrzącą w temp. 198—205°C. (2) N a l e ż y u ż y ć a p a r a t u r y szklanej (połączenia t y l k o szlifowe), gdyż a m i n a niszczy g u m ę i k o r k i . A m i n a a b s o r b u j e r ó w n i e ż d w u t l e n e k węgla z p o w i e t r z a , należy w i ę c boczny w y l o t p r z e d ł u ż a c z a p r z y c h ł o d n i c y zabezpieczyć r u r k ą w y p e ł n i o n ą z a s a d o w y m ś r o d k i e m p o c h ł a n i a j ą c y m ( n p . mieszanina tlenku w a p n i a i w ę g l a n u sodu). (3) P o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem a m i n a w r z e w t e m p . 8 0 — 8 1 C / 2 4 , 0 h P a (18 m m H g ) . W celu o t r z y m a n i a b a r d z o czystej p r ó b k i a m i n y , należy 1 cz. w a g . otrzy m a n e g o p r o d u k t u r o z p u ś c i ć w r o z t w o r z e s p o r z ą d z o n y m z 1,04 cz. wag. krystalicznego k w a s u szczawiowego w 8 cz. w a g . w o d y . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się węgla o d b a r w i a j ą c e g o , a n a s t ę p n i e r o z t w ó r sączy się. Z r o z t w o r u krystalizuje k w a ś n y szcza w i a n a m i n y , p r z y c z y m z n a c z n a ilość soli pozostaje w ł u g u p o k r y s t a l i c z n y m (ok. 5 g w 100 m l ) . M o ż n a ją w z n a c z n y m s t o p n i u w y o d r ę b n i ć , o d p a r o w u j ą c ług p o k r y s t a l i c z n y 0
QIJly4. Alkilowanie
amoniaku
487
i krystalizując sól. Z czystego k w a ś n e g o s z c z a w i a n u a m i n y w o l n ą a m i n ę w y o d r ę b n i a się z a p o m o c ą w o d o r o t l e n k u s o d u l u b p o t a s u , a n a s t ę p n i e p o d d a j e ją destylacji z p a r ą w o d n ą w s p o s ó b p o d a n y p o w y ż e j . O p e r o w a n i e solą a m i n y u m o ż l i w i a o t r z y m y w a n i e r o z t w o r ó w w o d n y c h o z n a n e j z a w a r t o ś c i a m i n y , g d y ż sól m o ż n a d o k ł a d n i e o d w a ż y ć , a p o t e m w r o z t w o r z e w o d n y m r o z ł o ż y ć ją w o d o r o t l e n k i e m s o d u l u b p o t a s u . R y ł . Alkilowanie amoniaku i j e g o p o c h o d n y c h . W w y n i k u o g r z e w a n i a p o d ciśnie n i e m h a l o g e n k u alkilowego z a l k o h o l o w y m r o z t w o r e m a m o n i a k u o t r z y m u j e się miesza n i n ę a m i n (pierwszo-, d r u g o - i trzeciorzędową) o r a z o d p o w i e d n i ą c z w a r t o r z ę d o w ą sól a m o n i o w ą . U ż y c i e d u ż e g o n a d m i a r u a m o n i a k u zmniejsza n i e c o p r a w d o p o d o b i e ń s t w o p o w s t a w a n i a a m i n wyższego r z ę d u , t y m niemniej m e t o d a b e z p o ś r e d n i e g o a l k i l o w a n i a amoniaku m a ograniczone zastosowanie preparatywne. ©
NHj
©
RX + N H ^ = ± R N H } X — 3
© RX + R N H
2
^ R
2
©
N H
2
© RX + R
2
N H ^ R
3
3
N ^ ±
N
H
J X ^ R
e
NH
2
+
NH X 4
J 2
N H
+
NH X 4
3
N H } X — R
® R X 4- R
RNH
3
3
N +
NH X 4
0
R„N}X
N a l e ż y j e d n a k d o d a ć , że zbliżona r e a k c j a a m o n o l i z y a l k o h o l u w obecności t l e n k ó w p e w n y c h m e t a l i jest s z e r o k o s t o s o w a n a w p r z e m y ś l e d o o t r z y m y w a n i a n a d u ż ą skalę wszystkich r o d z a j ó w a m i n . W l a b o r a t o r i u m czyste a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e n a j d o g o d n i e j o t r z y m u j e się metodą Gabriela. P o l e g a o n a n a reakcji ftalimidku p o t a s u z h a l o g e n k i e m a l k i l o w y m , a n a s t ę p n i e uwolnieniu odpowiedniej aminy pierwszorzędowe] z otrzymanego N-alkiloftalimidu. F t a l i m i d e k p o t a s u o t r z y m u j e się d o d a j ą c d o r o z t w o r u ftalimidu w bezw. a l k o h o l u ety lowym roztwór wodorotlenku potasu w 75-proc. etanolu. W pewnych przypadkach m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć r e a k c j ę b e z p o ś r e d n i o p o m i ę d z y ftalimidem. a h a l o g e n k i e m alkilo w y m w o b e c n o ś c i bezw. w ę g l a n u p o t a s u . R o z e r w a n i e N - p o d s t a w i o n e g o ftalimidu prze p r o w a d z a się w r e a k c j i z wódzia n e m h y d r a z y n y i p ó ź n i e j s z y m o g r z e w a n i e m m i e s z a n i n y reakcyjnej z k w a s e m solnym. W y t r ą c a się w ó w c z a s f talii oh y d r a z y d (I), k t ó r y odsącza się, a w r o z t w o r z e pozostaje c h l o r o w o d o r e k a m i n y . O d p o w i e d n i o postępując w y o d r ę b nia się w o l n ą a m i n ę
O
O
V
JU©
A
o
...
S y n t e z y b e n z y l o a m i n y i 2-fenyloetyloaminy (p. 111,193) ilustrują m e t o d ę G a b r i e l a . C z y s t e a m i n y d r u g o r z ę d o w e ( n p . d i b u t y l o a m i n ę , p . 111,194) o t r z y m u j e się d o g o d n i e przez hydrolizę rozc. kwasem siarkowym dwualkilowych pochodnych cyjanamidu. P o c h o d n e t e p o w s t a j ą w reakcji c y j a n o a m i d u sodu z h a l o g e n k a m i alkilowymi ( c y j a n o a m i d sodu w y t w a r z a się b e z p o ś r e d n i o z c y j a n o a m i d u w a p n i a w w o d n y m r o z t w o r z e w o d o r o tlenku s o d u ) C a N C N + 2 N a O H ->• N a N C N + C a ( O H ) 2
N a a N C N + 2RBr
R N C N + 2NaBr
RjNCN + 2H O
+R NH + C 0
a
2
2
a
2
+ NH ® 4
111,193.
BENZYLOAMTNA
\ /
N H + C H .CH C1 6
S
,N.CH .C H
2
2
E
5
A O i
c. +
C H -CH NH 6
S
3
3
N-Benzyloftalimid. W s z k l a n y m m o ź d z i e r z u r o z c i e r a się 7 6 g (0,55 m o l ) d o b r z e sprosz k o w a n e g o bezw. węglanu p o t a s u z 147 g (1 m o l ) ftalimidu ( p . IV,169). M i e s z a n i n ę t ę u m i e s z c z a się w kulistej k o l b i e i d o d a j e d o niej 151 g (1,2 m o l ) świeżo przedestylowa nego c h l o r k u benzylu. C a ł o ś ć ogrzewa się p o d chłodnicą z w r o t n ą n a łaźni olejowej w t e m p . 190°C w ciągu 3 h. Z gorącej jeszcze m i e s z a n i n y oddestylowuje się z p a r ą w o d n ą n a d m i a r c h l o r k u benzylu. P o d k o n i e c destylacji w k o l b i e z a c z y n a k r y s t a l i z o w a ć benzyloftalimid. N a l e ż y w t e d y m i e s z a n i n ę s z y b k o c h ł o d z i ć , mieszając ją energicznie t a k , a b y o t r z y m a ć d r o b n o k r y s t a l i c z n y o s a d . O s a d odsącza się n a lejku B u c h n e r a , prze m y w a d o b r z e w o d ą i m o ż l i w i e jak najlepiej odsysa, a n a k o n i e c p r z e m y w a j e d n o r a z o w o 2 0 0 m l 60-proc. a l k o h o l u etylowego i z n ó w d o b r z e odciska. O t r z y m u j e się 180 g ( 7 6 % ) s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 1 0 0 — 1 1 0 ° C . P o krystalizacji z lod. k w a s u o c t o w e g o o t r z y m u j e się czysty N - b e n z y l oftalimid o tt. 1 1 6 ° C ; w y d a j n o ś ć krystalizacji w y nosi 8 0 % . Benzyloamina. Z a w i e s i n ę 118,5 g (0,5 m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o N-benzyloftalim i d u w a l k o h o l u o g r z e w a się z 25 g (0,5 m o l ) 100-proc. w ó d z i a m i h y d r a z y n y (uwaga! ciecz żrąca, p . 11,2,25). S z y b k o p o j a w i a się biały, g a l a r e t o w a t y osad, a g d y p o w s t a n i e o n j u ż całkowicie, r o z k ł a d a się g o ogrzewając z n a d m i a r e m k w a s u solnego n a ł a ź n i p a r o w e j . W y t r ą c o n y h y d r a z y d k w a s u ftalowego odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m i p r z e m y w a m a ł ą ilością wody. Przesącz zagęszcza s i ę n a w y p a r c e o b r o t o w e j a b y u s u n ą ć a l k o h o l , n a s t ę p n i e oziębia, o d s ą c z a o d m a ł e j ilości h y d r a z y d u kwasu ftalowego i alkalizuje r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. W y d z i e l o n ą b e n z y l o a m i n ę e k s t r a h u j e się eterem. R o z t w ó r e t e r o w y suszy się w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h , n a s t ę p n i e eter o d d e s t y l o w u j e się ( w y p a r k a o b r o t o w a ) i wreszcie destyluje się p o z o s t a ł o ś ć , zbierając b e n z y l o a m i n ę w t e m p . 185—187°C. W y d a j n o ś ć 5 0 g ( 9 4 % ) . Synteza pokrewna. 2-Fenyioetyloamina. 2-Fenyloetyloftalimid o t r z y m u j e się w sposób o p i s a n y p o w y ż e j , używając b r o m k u 2-fenyloetylu ( p . 111,55) z a m i a s t chlorku benzylu. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z l o d . k w a s u o c t o w e g o , p r z y c z y m o t r z y m u j e się związek o tt. 1 3 1 — 1 3 2 ° C . 2-Fenyloetyloftalimid p r z e p r o w a d z a się w 2-fenyloetyloaminę poddając g o działaniu wódziami hydrazyny i kwasu solnego w sposób opisany przy o t r z y m y w a n i u b e n z y l o a m i n y . 2 - F e n y l o e t y l o a m i n ę o tt. 2 0 0 — 2 0 5 ° C o t r z y m u j e się z w y dajnością 9 5 % . 111,194.
DIBUTYLOAMINA
CaNCN + 2NaOH
N a N C N + Ca(OH) 2
2
N a N C N + 2C*H Br -> ( C * H ) N C N + 2NaBr 2
9
9
2
( C H ) N C N + 2H O -+
0
2
a
9
2
a
4
Cyjanamid dibutylu. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d nicę z w r o t n ą i uszczelnione m i e s z a d ł o . W k o l b i e u m i e s z c z a się 220 m l w o d y o r a z 50 g
d r o b n o p o k r u s z o n e g o lodu i, energicznie mieszając, d o d a j e się powoli 70 g (0,46 m o l ) h a n d l o w e g o c y j a n o a m i d u w a p n i a (1). P o p r z e p r o w a d z e n i u całej ilości stałego p r o d u k t u w zawiesinę, u m i e s z c z a się w trzeciej szyi k o l b y rozdzielacz, przez k t ó r y w p r o w a d z a się z i m n y r o z t w ó r 34 g (0,85 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 70 m l w o d y . N a s t ę p n i e r o z d z i e lacz zastępuje się t e r m o m e t r e m . Z a w a r t o ś ć k o l b y energicznie m i e s z a się w ciągu 1 h , a b y c a ł k o w i c i e r o z ł o ż y ć c y j a n o a m i d w a p n i a . Jeśli t e m p . w z r o ś n i e p o w y ż e j 25 °C, d o d a j e się więcej l o d u . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u c y j a n o a m i d u sodu d o d a j e się r o z t w ó r 134 g (105 m l , 1 m o l ) b r o m k u b u t y l u (p. H L 5 4 ) w 220 m l a l k o h o l u e t y l o w e g o (95-proc)? Z a w a r t o ś ć k o l b y , stale mieszając, ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j do ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2,5 h. C h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a s t ę p u j e się z e s t a w e m d o destylacji i destyluje się m i e s z a n i n ę d o u z y s k a n i a 165—170 m l cieczy. Destylację p r o w a d z i się ciągle mieszając r o z t w ó r . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie c h ł o d z i się, sączy p r z e z lejek B u c h n e r a l u b lejek ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą i p r z e m y w a a l k o h o l e m . Przesącz rozdzielający się n a dwie w a r s t w y e k s t r a h u j e się najpierw 9 0 m l , a n a s t ę p n i e 45 m l benzenu. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y suszy się bezw. siarczanem w a p n i a i o d d e s t y l o w u j e się b e n z e n w w y p a r c e o b r o t o w e j . C y j a n o a m i d dibutylu destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając g o w t e m p . 1 4 7 — 1 5 1 ° C / 4 6 , 6 h P a (35 m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 33 g ( 4 7 % ) . D i b u t y l o a m i n a . W kolbie kulistej p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umiesz cza się r o z t w ó r 34 g (18,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 100 m l w o d y i d o d a j e się 33 g (0,2 m o l ) c y j a n o a m i d u d i b u t y l u o r a z k i l k a k a w a ł k ó w p o r c e l a n y . M i e s z a n i n ę ogrze w a się do ł a g o d n e g o wrzenia p r z e z 6 h. O t r z y m a n y j e d n o r o d n y r o z t w ó r chłodzi się i w l e w a d o n i e g o ' p o ściance k o l b y z i m n y r o z t w ó r 52 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 95 m l w o d y tak, a b y osiadł n a dnie, a nie zmieszał z r o z t w o r e m w kolbie. K o l b ę z a o p a t r u j e się w zestaw d o destylacji i wstrząsa się nią w celu w y m i e s z a n i a d w ó c h w a r s t w , wy dziela się w o l n a a m i n a . K o l b ę o g r z e w a się, a w ó w c z a s r o z p o c z y n a się destylacja a m i n y w r a z z wodą. D e s t y l a c j ę p r o w a d z i się t a k d ł u g o , aż z p r ó b k i destylatu p r z e s t a n i e wy dzielać się a m i n a . N a s t ę p n i e ocenia się z a w a r t o ś ć w a g o w ą w o d y w destylacie i d o d a j e się o k o ł o p o ł o w y tej ilości w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p o s t a c i pastylek. P o d c z a s r o z p u s z c z a n i a się w o d o r o t l e n k u r o z t w ó r c h ł o d z i się w lodzie; wydziela się z n i e g o g a z o w y a m o n i a k . P o rozpuszczeniu się w o d o r o t l e n k u p o t a s u a m i n ę oddziela się i suszy ją p r z e z 24 h w o d o r o t l e n k i e m sodu w p a s t y l k a c h . N a s t ę p n i e sączy się a m i n ę d o k o l b y z n a s a d k ą Claisena i destyluje. D i b u t y l o a m i n ę z b i e r a się w t e m p . 1 5 7 — 1 6 0 C . W y d a j n o ś ć w y n o s i 21 g ( 7 5 % ) . C
U w a g a . (1) P r o d u k t z n a n y jest p o d n a z w ą „ n i t r o l i m " . Świeży p r o d u k t z a w i e r a w przybliżeniu 5 5 % c y j a n o a m i d u w a p n i a , 2 0 % tlenku w a p n i a , 1 2 % grafitu i nieco i n n y c h zanieczyszczeń. W czasie p r z e c h o w y w a n i a należy c h r o n i ć g o p r z e d wilgocią, a b y z a p o b i e c p o w o l n e j polimeryzacji d o d i c y j a n o d i a m i d u . R , 5 . P r z e g r u p o w a n i e cząsteczkowe H o f m a n n a . W w y n i k u reakcji a m i d u k w a s o w e g o z r o z t w o r e m p o d c h l o r y n u lub p o d b r o m i n u sodu (lub w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u , d o k t ó r e g o w p r o w a d z o n o chlor l u b b r o m ) p o w s t a j e a m i n a zawierająca o jeden a t o m węgla m n i e j niż wyjściowy a m i d R-CONH
2
+ B r + 2 N a O H -+ R N H 2
3
+ C0
2
+ 2NaBr + H 0 2
P o w y ż s z e p r z e k s z t a ł c e n i e a m i d u w a m i n ę n o s i n a z w ę reakcji H o f m a n n a b ą d ź p r z e g r u p o w a n i a H o f m a n n a . C h o c i a ż w y d a j n o ś c i tej reakcji są d o b r e , dla większości a m i d ó w k w a s o w y c h n i e s t a n o w i ona e k o n o m i c z n e j m e t o d y o t r z y m y w a n i a p r o s t y c h a m i n alifa tycznych. N i e m n i e j j e d n a k j a k o ilustrację m e t o d y p o d a n o przekształcenie a c e t a m i d u w m e t y ł o a m i n ę , k t ó r ą izoluje się w p o s t a c i c h l o r o w o d o r k u (p. 111,195). P r z y k ł a d a m i o w i ę k s z y m z n a c z e n i u p r e p a r a t y w n y m są syntezy k w a s u a n t r a n i l o w e g o i 3 - a m i n o p i r y d y n y (p. IV,60). P r z y p u s z c z a się, że reakcja a m i d u z r o z t w o r e m b r o m u w w o d o r o t l e n k u sodu o b e j m u j e n a s t ę p u j ą c e etapy: a. W y t w o r z e n i e N - b r o m o a m i d u (I)
e R-CONH + : 0 H
v [R.CONH] + H 0
2
e
• —-v
R-CONH
2
r*
^Br
©
Br
.
>• R-CONHBr + 3 r
;
b . E l i m i n a c j a j o n u b r o m k o w e g o od sprzężonej z a s a d y N - b r o m o a m i d u (II) i prze sunięcie nukleofilowe-1,2 g r u p y alkilowej p r o w a d z ą c e d o p o w s t a n i a izocyjanianu alkilo w e g o (III)
_
B l
e
0
_ © 0 =C-N-R
-*
*• 0 = C = N - R
8 o
(ii) c.
("I)
H y d r o l i z a izocyjanianu alkilowego d o a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e j
R—N=C=0
Q
H
° ) RNHł + C O HjO
T T
2 0 3
W reakcji a m i d u z b r o m e m i r o z t w o r e m m e t a n o l a m i s o d u w m e t a n o l u t w o r z ą c y się przejściowo izocyjanian alkilowy p r z e k s z t a ł c a się w o d p o w i e d n i N - a l k i l o u r e t a n ( I V ) , k t ó r y m o ż n a w y o d r ę b n i ć p r z e d hydrolizą d o o d p o w i e d n i e j a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e j . M o d y f i k a c j a t a jest szczególnie p r z y d a t n a p r z y p r z e p r o w a d z a n i u a m i d u o d ł u g i m ł a ń c u c h u w ę g l o w y m ( C > 8) w o d p o w i e d n i e a m i n y . P o n a d t o m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i a n i a N - a l k i l o u r e t a n ó w p o t w i e r d z a słuszność p r z e d s t a w i o n e g o p o w y ż e j m e c h a n i z m u reakcji.
CHj-O^-H^ R-N=C =0
• R*NH.C0 CH 2
3
— R N H
2
+ C 0 © + CH,OH
2
3
H -O ).Q
(IV)
CH -0 3
m,195.
CHLOROWODOREK
METYLOAMINY
G H s - C O N H z + B r + 2 N a O H - C H - N H + 2NaBr + C 0 2
3
2
2
+ H 0 2
W k o l b i e stożkowej p o j . 500 ml u m i e s z c z a się 25 g (0,42 m o l ) suchego a c e t a m i d u i d o d a j e się 69 g (23 m l , 0,43 m o l ) b r o m u (ostrożnie!); p o w s t a j e c i e m n o c z e r w o n a ciecz. K o l b ę c h ł o d z i się w w o d z i e z l o d e m i d o d a j e o k . 210 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu m a ł y m i p o r c j a m i p r z y e n e r g i c z n y m w s t r z ą s a n i u , a ż d o u z y s k a n i a j a s n o żółtego z a b a r w i e n i a r o z t w o r u . J u ż w t e d y w z a s a d o w y m r o z t w o r z e występuje N - b r o m o a c e t a m i d . W p r z y p a d k u p o j a w i e n i a się o s a d u , d o d a j e się nieco w o d y . O s o b n o , w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j we w k r a p l a c z , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i t e r m o m e t r sięgający p r a w i e d n a k o l b y u m i e s z c z a się r o z t w ó r 60 g (1,5 mol) w o d o r o t l e n k u sodu w 150 m l w o d y o r a z kilka k a w a ł k ó w p o r c e l a n y . W y l o t c h ł o d n i c y ł ą c z y się w ę ż e m g u m o w y m z o d w r ó c o n y m lejkiem z a n u r z o n y m w zlewce zawierającej 100 m l r o z c i e ń c z o n e g o (1:1) k w a s u solnego ( u r z ą d z e n i e d o a b s o r b c j i g a z u , rys. I,50a). R o z t w ó r w k o l b i e o g r z e w a się, a ż t e m p e r a t u r a cieczy w z r o ś n i e d o 6 0 — 7 0 ° C . R o z t w ó r N - b r o m o a c e t a m i d u d o d a j e się z w k r a p l a c z a p o w o l i d o k o l b y t a k , a b y t e m p e r a t u r a n i e w z r o s ł a p o w y ż e j 7 0 ° C ; w czasie r e a k c j i wydziela się c i e p ł o i jeśli t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e p o w y ż e j 7 5 ° C , należy n a t y c h m i a s t z a n u r z y ć k o l b ę w ł a ź n i z zimną w o d ą . P o d o d a n i u całej ilości r o z t w o r u u t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę w t e m p . 6 5 — 7 0 ° C p r z e z ok. 15 m i n ; w ciągu tego czasu r o z t w ó r p o w i n i e n stać się p r z e z r o c z y s t y i b e z b a r w n y . N a s t ę p n i e r o z t w ó r o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a , o d p r o w a d z a j ą c p a r y m e t y l o a m i n y d o r o z c . k w a s u
solnego. G d y destylat n i e będzie m i a ł j u ż o d c z y n u z a s a d o w e g o (40—60 m i n ) , należy z a t ę ż y ć r o z t w ó r k w a s u s o l n e g o w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć suszy się w s u s z a r c e w t e m p . 1 0 0 — 1 0 5 ° C . W y d a j n o ś ć w y s u s z o n e g o s u r o w e g o p r e p a r a t u (zanieczyszczonego n i e c o c h l o r k i e m a m o n u ) w y n o s i ok. 24 g. S u c h y p r o d u k t d o b r z e s p r o s z k o w a n y u m i e s z c z a się w kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y d o d a j e się ok. 120 m l bezw. a l k o h o l u e t y l o w e g o ( r o z p u s z c z a on t y l k o c h l o r o w o d o r e k m e t y l o a m i n y ) . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 10 m i n , p o c z y m sączy się ją p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m . P o z o s t a ł o ś ć n a lejku w y g o t o w u j e się p o n o w n i e z 50 m l bezw. a l k o h o l u etylowego i sączy. P o ł ą c z o n e p r z e s ą c z e a l k o h o l o w e c h ł o d z i się; wydzielają się w t e d y b e z b a r w n e k r y s z t a ł y c h l o r o w o d o r k u m e t y l o a m i n y . O d s ą c z a się k r y s z t a ł y s z y b k o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e n o s i się je (rozpływają się n a p o w i e t r z u ) d o z a m k n i ę t e j butelki. P r z e s ą c z o d p a r o w u j e się d o ok. j e d n e j trzeciej j e g o p o c z ą t k o w e j o b j ę t o ś c i ; uzyskuje się jeszcze p e w n ą ilość k r y s z t a ł ó w . P o ł ą c z o n e k r y s z t a ł y suszy się w e k s y k a t o r z e . W y d a j n o ś ć ok. 18 g ( 6 4 % ) .
S. ROZDZIELANIE O D M I A N RACEMICZNYCH Najważniejsza, ogólna m e t o d a rozdzielania odmian racemicznych polega na przeprowa d z e n i u r a c e m a t u w p a r ę z w i ą z k ó w d i a s t e r e o i z o m e r y c z n y c h z a p o m o c ą reakcji z optycz n i e c z y n n y m , a jednocześnie o p t y c z n i e c z y s t y m o d c z y n n i k i e m , n p . o t r z y m a n i e d w ó c h soli d i a s t e r e o i z o m e r y c z n y c h (I) i (II) 2 < ± > A + 2 ( + ) - B -> ( + )-A( + )-B + ( - ) - A ( + )-B CD
(II)
D i a s t e r e o i z o m e r y r ó ż n i ą się często z n a c z n i e w ł a s n o ś c i a m i fizycznymi, n p . rozpuszczal nością, t e m p . w r z e n i a , z a c h o w a n i e m c h r o m a t o g r a f i c z n y m itp., co u m o ż l i w i a i c h r o z dzielenie. R o z d z i e l e n i e o d m i a n y r a c e m i c z n e j m o ż l i w e jest p o d w a r u n k i e m o t r z y m a n i a j e d n e g o z d i a s t e r e o i z o m e r ó w w stanie optycznej czystości i tylko w t e d y , g d y r e g e n e r o w a n i u czystej o d m i a n y e n a n c j o m e r y c z n e j r o z d z i e l a n e g o r a c e m a t u n i e t o w a r z y s z y , c h o ć b y w n i e z n a c z n y m stopniu, r a c e m i z a c j a . P i e r w o t n a c h e m i c z n a m e t o d a P a s t e u r a r o z d z i e l a n i a r a c e m a t ó w , najszerzej p r a w d o p o d o b n i e s t o s o w a n a obecnie, p o l e g a n a o t r z y m a n i u d i a s t e r e o i z o m e r y c z n y c h soli z r a c e m i c z n y c h k w a s ó w l u b z a s a d p r z e z z o b o j ę t n i e n i e d o s t ę p n y m i , o p t y c z n i e c z y s t y m i zasa d a m i w z g l ę d n i e k w a s a m i . P o t r z e b n e o p t y c z n i e czyste o d c z y n n i k i p o c h o d z ą c z ę s t o ze ź r ó d e ł n a t u r a l n y c h , j a k np. k w a s y w i n o w y i m i g d a ł o w y czy alkaloidy, t a k i e j a k b r u c y n a , s t r y c h n i n a , m o r f i n a i chinina. W i d e a l n y m p r z y p a d k u , p r z e z d o b r a n i e o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a , o t r z y m u j e się k r y s t a l i c z n e sole d i a s t e r e o i z o m e r y c z n e , r ó ż n i ą c e się d o statecznie rozpuszczalnością, a b y j e b y ł o m o ż n a rozdzielić, a n a s t ę p n i e gorzej r o z p u s z czalną ł a t w o oczyścić p r z e z krystalizację frakcyjną z o d p o w i e d n i e g o r o z p u s z c z a l n i k a . R e g e n e r a c j a o p t y c z n i e czystego e n a n c j o m e r u , a t y m s a m y m o d z y s k a n i e o d c z y n n i k a u ż y t e g o d o r o z d z i e l a n i a r a c e m a t u , n i e p r z e d s t a w i a z w y k l e większych t r u d n o ś c i . S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p r z e d s t a w i o n y jest w p . 111,196, n a p r z y k ł a d z i e r o z d z i e l a n i a ( ± ) - a - m e t y l o b e n z y l o a m i n y (1-fenyloetyloaminy) za p o m o c ą k w a s u w i n o w e g o . Metodę Pasteura m o ż n a również stosować d o rozdzielania odmian racemicznych o c h a r a k t e r z e o b o j ę t n y m , jeżeli d a się j e u p r z e d n i o p r z e p r o w a d z i ć w p o c h o d n e o c h a rakterze k w a s o w y m lub zasadowym, z których następnie, przez odpowiednie zobojęt nienie, m o ż n a o t r z y m a ć m i e s z a n i n ę k r y s t a l i c z n y c h d i a s t e r e o i z o m e r y c z n y c h soli. W t e n sposób można, przez ogrzewanie z b e ^ c - d n i k i e m ftalowym, przeprowadzić racemiczny a l k o h o l ( n p . ( + ) 2-oktanol, p . 111,197) w o d p o w i e d n i r a c e m i c z n y w o d o r o f t a l a n , a ester t e n rozdziela się n a s t ę p n i e m e t o d ą P a s t e u r a , u ż y w a j ą c o p t y c z n i e c z y n n e j z a s a d y . P o w s t a ł y o p t y c z n i e c z y n n y w o d o r o f t a l a n h y d r o l i z u j e się o s t r o ż n i e w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu w celu z r e g e n e r o w a n i a jednej z o p t y c z n i e c z y n n y c h p o s t a c i a l k o h o l u
O
II X
[^IT
C0 -CH
+(±K H 6
-CH(OH).CH
1 3
3
(±)-
3
6
13
b rutyn*
c
CO,H
i C0 -CH(CH )-C H 2
3
6
.C0 .CH(CH )-C H 2
!3
+
( + )" C0
6
13
<-)CO,
bnjcyn* ( —)
2
3
brucyna ( — )
Sól bardziej rozpuszczalna
sil nnlej rozpuszczalna HCl
C0 -CH{CH >C H 2
3
6
13
e OH
( + )-
>
(4-)-C H -CH(OH)-CH 6
t3
3
C0 H 2
I n n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , służący d o r o z d z i e l e n i a r a c c m i c z n e g o a l k o h o l u , polegana przeprowadzeniu go w mieszaninę diastereoizomerycznych estrów działaniem optycz nie c z y n n e g o c h l o r k u k w a s o w e g o (np. c h l o r k u k w a s u (—)-mentoksyoctowego). P o w o d z e n i e tej m e t o d y zależy j e d n a k od d o b o r u o d p o w i e d n i e g o s p o s o b u rozdzielenia m i e s z a n i n y p o w s t a ł y c h d i a s t e r e o i z o m e r y c z n y c h e s t r ó w . S p o s ó b ten m o ż e p o l e g a ć n a destylacji f r a k c y j n e j , s t o s o w a n i u c h r o m a t o g r a f i i i t p . R a c e m i c z n y a l d e h y d l u b k e t o n m o ż n a rozdzielić p o p r z e p r o w a d z e n i u w mieszaninę; diastereoizomerycznych hydrazonów lub semikarbazonów za pomocą np. optycznie czynnej 1-fenyloetylohydrazyny [22]. N i e k t ó r e p o ż y t e c z n e m e t o d y n a d a j ą c e się szczególnie d o r o z d z i e l a n i a a - a m i n o k w a s ó w polegają n a z a s t o s o w a n i u e n z y m ó w . P o w o d z e n i e t y c h m e t o d p o l e g a n a t y m , ż e r e a k c j e k a t a l i z o w a n e e n z y m a m i są stereospecyficzne, a w i ę c j e d n a t y l k o z p o s t a c i e n a n c j o m e r y c z n y c h , a m i a n o w i c i e p o s t a ć o „ n a t u r a l n e j " k o n f i g u r a c j i bierze u d z i a ł w r e a k c j i . N a p r z y k ł a d , p r z e p r o w a d z e n i e k w a s u a c y l o - L - a m i n o w e g o (najlepsze w y n i k i o t r z y m u j e się z w y k l e stosując benzoilową p o c h o d n ą ) w o d p o w i e d n i anilid, w r e a k c j i z aniliną p r o w a d z o n e j w b u f o r o w a n y m ś r o d o w i s k u *>, k a t a l i z o w a n e jest e n z y m e m zwa n y m p a p a i n a , w y s t ę p u j ą c y m w mleczku p a p a i . Jeśli d o r e a k c j i u ż y j e się r a c e m i c z n e g o a c y l o a m i n o k w a s u , t o t y l k o L - k w a s zostaje p r z e p r o w a d z o n y w anilid, a ten d a j e się łatwo^ oddzielić o d ni eprzer eag o w a n eg o D - k w a s u 2
1
2DL-R CONHCH(R )C0 H + C H NH 2
6
a
L-R CONHCH(R>CONHC H 6
a
5
+ D-R
2
p a p a i n a 2
,
CONH-CHfR^COzH
M e t o d a t a jest p r z y k ł a d e m rozdzielania r a c e m a t u z a p o m o c ą syntezy asymetrycznej(np. L - a l a n i n a , H s N * C H ( C H 3 ) - C O a H , p . 111,198). A n a l o g i c z n e s p o s o b y p o s t ę p o w a n i a polegają n a s t o s o w a n i u i n n y c h r e a k c j i e n z y m a t y c z n y c h n p . h y d r o l i z y , u t l e n i a n i a i t p . A s y m e t r y c z n ą h y d r o l i z ę e n z y m a t y c z n ą ilustruje, n a p r z y k ł a d , następujący szereg reakcji:. 2DL-H.N• CH(R) C 0 H 2
< p H ,
C O j
-
'°,
2DL-CH • CONH • CH(R) • C 0 H — — 3
2
>-
z nerek w i e p r z o w y c h
L-HjN.CH(R)CO H + D-CH a
3
CONH-CH(R)-C0 H 2
111,196. R O Z D Z I E L A N I E ( ± ) - a - M E T Y L O B E N Z Y L O A M I N Y
{(±)-l-fenyloetyloaminyt
(—)-a-MetyIobenzyloamina. W k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 1 1 u m i e s z c z a się 450 m l m e t a n o l u , 31,5 g (0,21 m o l ) k w a s u ( + ) - w i n o w e g o i o g r z e w a p r a w i e d o wrzenia n a łaźni. " O p t y m a l n e p H b u f o r u w a h a sip, w z a l e ż n o ś c i o d u ż y t e g o s u b s l r a t u , m n i e j w i ę c e j w g r a n i c a c h 4 , 5 — 5 , 5 .
w o d n e j . N a s t ę p n i e d o d a j e się ostrożnie, p o r u s z a j ą c k o i b ą r u c h e m w i r o w y m , 24,2 g (0,20 m o l ) ( ± ) - a - m e t y l o b e n z y l o a m i n y (p. 111,192); z a s z y b k i e d o d a w a n i e m o ż e s p o w o d o w a ć w y k i p i e n i e z a w a r t o ś c i kolby. P o oziębieniu m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o t e m p . p o k o j o w e j p o z o s t a w i a się ją n a 24 h, c o p o w o d u j e p o w o l n e wydzielenie się ( - ) - a m i n o ( + ) - w o d o r o w i n i a n u w p o s t a c i p r y z m a t ó w (1). P r o d u k t (17,9 g) odsącza się, a p r z e sącz zagęszcza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j d o o b j . 225 m l i p o z o s t a w i a n a dalsze 24 h w celu o t r z y m a n i a d r u g i e g o r z u t u k r y s z t a ł ó w . Ł ą c z n a w y d a j n o ś ć ( — ) - a m i n o ( + ) - w o d o r o w i n i a n u w y n o s i o k o ł o 21 g ( 7 7 % ) . Całą ilość o t r z y m a n e g o p r o d u k t u umieszcza się w r a z z 90 m l w o d y w r o z d z i e l a c z u p o j . 250 m l i alkalizuje d o d a j ą c o s t r o ż n i e 5 0 - p r o c . w o d n y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u . W y d z i e l o n e a m i n ę e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i eteru p o 40 ml k a ż d a , wyciąg suszy b e z w . s i a r c z a n e m s o d u , sączy i zagęszcza za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j d o o k . 25 m l . R e s z t ę eteru u s u w a się w a p a r a c i e destylacyjnym, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (2), zbierając ( - - > u - m e t y l o b e n z y l o a m i n ę j a k o frakcję wrzącą w 184— 1 8 6 ° C ; w y d a j n o ś ć w y n o s i o k o ł o 5 g ( 5 3 % ) . P o z m i e r z e n i u skręcalności o p t y c z n e j ciekłego z w i ą z k u bez r o z p u s z c z a l n i k a oblicza się s k r ę c a l n o ś ć właściwą (p. 1,37). D l a o p t y c z n i e czystej ( - ) - a - m e t y l o b e n z y l o a m i n y dl — 0,950, [ a ] £ —40,3° (bez r o z p u s z c z a l n i k a ) ; [a]=° - 3 1 , 5 ° (c = 3,2 w C2H5OH). 2
2
(-l-)-a-Metylobenzyloamina. T e n enancjomer m o ż n a wyodrębnić w następujący spo s ó b . M e t a n o l o w y r o z t w ó r u z y s k a n y p o w y o d r ę b n i e n i u soli (—)-aminy należy o d p a r o w a ć d o s u c h a z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł ą sól p r z e p r o w a d z a się w wolną a m i n ę d z i a ł a n i e m r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e e k s t r a h u j e eterem w s p o s ó b wyżej o p i s a n y . N i e t r z e b a d e s t y l o w a ć o t r z y m a n e j a m i n y , lecz u s u n ą ć c a ł k o w i c i e ślady eteru o g r z e w a j ą c p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O t r z y m a n y p r o d u k t w a ż y się (X g), m i e r z y jego s k r ę c a l n o ś ć o p t y c z n ą i oblicza s k r ę c a l n o ś ć właściwą. S t o s u n e k tej w a r t o ś c i d o s k r ę c a l n o ś c i właściwej czystej ( + ) - a m i n y jest m i a r ą czystości optycznej p r ó b k i ; n a d m i a r z a w a r t o ś c i w a g o w e j ( + ) - a m i n y w b a d a n e j p r ó b c e w s t o s u n k u d o jej z a w a r t o ś c i w od m i a n i e racernicznej w y n o s i
[
Xx[y]
B
zmierzona dla cieczy bez r o z p u s z c z a l n i k a ! J gramów
N a każdy g r a m n a d m i a r u (-r-)-aminy d o d a j e się n a j p i e r w 10 m l r e k t y f i k a t u , d o p r o w a d z a d o w r z e n i a , a n a s t ę p n i e , n a k a ż d y g r a m , 0,44 g 98-proc. k w a s u s i a r k o w e g o ( 1 , 0 3 % ilości tcor.) w 21,5 m l r e k t y f i k a t u w p o s t a c i g o r ą c e g o r o z t w o r u . O t r z y m a n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się, a b y p o w o l i ostygł d o t e m p . p o k o j o w e j , o d s ą c z a k r y s t a l i c z n y s i a r c z a n ( + ) - a m i n y , a osad p r z e m y w a z i m n y m r e k t y f i k a t e m . W y d a j n o ś ć w y n o s i ok. 1 g s i a r c z a n u / g ( + ) - a m i n y ( 7 1 % ) . W o l n ą a m i n ę wydziela się z s i a r c z a n u w s p o s ó b o p i s a n y d l a w y d z i e l a n i a (—)-aminy z w i n i a n u z tą różnicą, że u ż y w a się 4 m l w o d y i 0,5 m l 50-proc. wodnego roztworu wodorotlenku sodu na każdy g r a m siarczanu. Wydajność ( + ) - a m i n y o tw. 184—186° w y n o s i 6 0 % ilości t e o r e t y c z n e j ; czystość o p t y c z n a 9 5 % . U w a g i . (1) Jeżeli wydzielą się d r o b n e igły, t o m i e s z a n i n ę należy o g r z a ć a ż d o ich r o z p u s z c z e n i a , a r o z t w ó r p o z o s t a w i ć d o ostygnięcia. D o b r z e jest zaszczepić r o z t w ó r k r y s z t a ł e m p r y z m a t y c z n y m , jeżeli m a się t a k i d o dyspozycji. (2) W o l n a a m i n a s z y b k o a b s o r b u j e d w u t l e n e k węgla, t o t e ż t r z e b a a p a r a t destyla cyjny z a b e z p i e c z y ć o d d o s t ę p u p o w i e t r z a a t m o s f e r y c z n e g o za p o m o c ą r u r k i z w a p n e m s o d o w a n y m . A p a r a t u r a p o w i n n a b y ć p o j e m n i e j s z a niżby t o w y n i k a ł o z objętości cieczy, g d y ż w y k a z u j e o n a t e n d e n c j e d o n a d m i e r n e g o pienienia. 1
HL197. R O Z D Z I E L A N I E (±)-2-OKTANOLU > M i e s z a n i n ę 65 g (0,5 m o l ) b e z w . 2 - o k t a n o l u o tw. 1 7 8 — 1 8 0 ° C , 74 g (0,5 m o l ) c z y s t e g o b e z w o d n i k a ftalowego (1) i 4 0 g bezw. p i r y d y n y o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1 h i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. P o w s t a ł ą lepką m a s ę r o z p u s z c z a się w t a k i e j s a m e j u N a s t ę p u j ą c y p r z e p i s o p r a c o w a ł n i e ż y j ą c y j u t dr J. K e n y o n F . R . S .
objętości a c e t o n u . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się p o w o l i , najlepiej m i e s z a j ą c , 55 m l stęż. k w a s u s o l n e g o r o z c i e ń c z o n e g o m n i e j więcej t a k ą s a m ą objętością zmielo n e g o l o d u ; jeżeli wydziela się olej p r z e d w p r o w a d z e n i e m całej ilości k w a s u , t o n a l e ż y d o d a ć więcej a c e t o n u , a b y m i e s z a n i n a stalą się j e d n o r o d n a . N a s t ę p n i e d o d a j e się l o d o w a t e j w o d y , a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a oleju; z w y k l e zestala się o n w ciągu 1—2 h . Jeżeli p o w s t a ł a m a s a jest p ó ł s t a ł a l u b c i a s t o w a t a (2), p r z e n o s i się ją d o dużej k o l b y i p r z e p u s z c z a s t r u m i e ń p a r y , aż d o c a ł k o w i t e g o u s u n i ę c i a 2 - o k t a n o n u , t j . d o chwili g d y destylat b ę d z i e p r z e z r o c z y s t y ; z a w a r t o ś ć k o l b y należy p r z e l a ć d o zlewki p ó k i jest jeszcze ciepła, ( ± ) - 2 - o k t y l o w o d o r o f t a ł a n zestala się c a ł k o w i c i e p o oziębieniu. O d s ą c z a się g o z a p o m o c ą p o m p y , p r z e m y w a w o d ą , u c i e r a d o k ł a d n i e z w o d ą w m o ź d z i e r z u , o d s ą c z a p o r a z d r u g i i suszy n a p o w i e t r z u . S u r o w y p r o d u k t jest dostatecznie czysty i n a d a j e się d o dalszego rozdzielania n a o d m i a n y o p t y c z n i e c z y n n e (3). D o c i e p ł e g o r o z t w o r u 139 g w o d o r o f t a l a n u 2-oktylu, w 300 m l a c e t o n u w p r o w a d z a się 197 g (0,5 m o l ) b e z w . b r u c y n y (ostrożnie! trująca), a l b o 215 g wysuszonej n a p o w i e t r z u d w u w o d n e j b r u c y n y ( 4 ) i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j , p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą , a ż r o z t w ó r stanie się p r z e z r o c z y s t y . P o d c z a s stygnięcia wydziela się sól b r u c y n y [ ( + ) - A , (—)-B] j a k o krystaliczne c i a ł o stałe. O d s ą c z a się ją n a sączku z p ł y t k ą p o r o w a t ą , d o b r z e o d c i s k a w celu u s u n i ę c i a ł u g u p o k r y s t a l i c z n e g o i p r z e m y w a n a sączku 123 ml a c e t o n u . P o ł ą c z o n y przesącz w r a z z r o z t w o r a m i p o c h o d z ą c y m i z prze m y w a n i a (W) p r z e c h o w u j e się d o dalszej p r z e r ó b k i . K r y s z t a ł y zalewa się a c e t o n e m i d o d a j e p o w o l i , mieszając, m a ł y n a d m i a r ( w o b e c p a p i e r k a K o n g o ) r o z c . k w a s u sol n e g o (1:1 n a o b j ę t o ś ć , o k . 60 m l ) ; jeżeli r o z t w ó r m ę t n i e j e p r z e d w p r o w a d z e n i e m c a ł e j ilości k w a s u , należy d o d a ć a c e t o n u d o u z y s k a n i a p r z e z r o c z y s t e g o r o z t w o r u . N a s t ę p n i e d o d a j e się w o d y z l o d e m a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a o p t y c z n i e c z y n n e g o , k w a ś n e g o w o d o r o f t a l a n u 2-oktylu [ s u r o w y ( + ) - A ] ; o s a d o d s ą c z a się (5), p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć w y n o s i o k . p o ł o w y w z i ę t e g o d o rozdzielania r a c e m i c z n e g o estru (6). P o ł ą c z o n e r o z t w o r y (W) zatęża. się d o ok. p o ł o w y o b j ę t o ś c i p o c z ą t k o w e j i w l e w a d o n i e c o większej n i ż o b l i c z o n a teoretycznie ilości r o z c . k w a s u s o l n e g o (należy u ż y ć 30 m l stęż. k w a s u solnego i 30 m l l o d o w a t e j w o d y ) ; n a s t ę p n i e d o d a j e się ok. 300 m l w o d y . O p t y c z n i e c z y n n y k w a ś n y w o d o r o f t a l a n 2-oktylu [ s u r o w y (—)-A] odsącza się j a k p o d a n o w y ż e j (5). Ilość w y s u s z o n e g o n a p o w i e t r z u estru w y n o s i ok. p o ł o w y ilości ( ± ) - e s t r u u ż y t e g o d o r o z d z i e l a n i a (1). O b i e p o r c j e s u r o w y c h o p t y c z n i e c z y n n y c h w o d o r o f t a l a n ó w 2-oktylu przekrystalizow u j e się o s o b n o d w u k r o t n i e z 90-proc. k w a s u o c t o w e g o , b i o r ą c n a k a ż d y g r a m s u b stancji stałej 2 g k w a s u o c t o w e g o . P r z e k r y s t a l i z o w a n e estry, jeśli są o p t y c z n i e czyste (8), topią się o s t r o w t e m p . 7 5 ° C ; jeśli t e m p . t o p n i e n i a leży p o n i ż e j 7 5 ° C , k o n i e c z n a jest dalsza krystalizacja. W y d a j n o ś ć optycznie c z y s t y c h estrów o tt. 7 5 ° C w y n o s i o d p o w i e d n i o 48 i 49 g. W celu o t r z y m a n i a o p t y c z n i e czystych ( + ) - i (—)-2-oktanoli o d p o w i e d n i e estry p o d daje się destylacji z p a r ą w o d n ą w o b e c 30-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, stosując p r o p o r c j ę 1 m o l estru n a 2 m o l e w o d o r o t l e n k u s o d u . Z d e s t y l a t ó w oddziela się w a r s t w y a l k o h o l i , suszy j e bezw. w ę g l a n e m p o t a s u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O b i e p r ó b k i w r ą w t e m p . 8 6 ° / 2 6 , 5 h P a (20 m m H g ) (9) i w y k a z u j ą następującą s k r e c a l n o ś ć : [ a ] + 9 , 9 ° , [ a ] ^ + l l , 8 ° ; [ a ] £ - 9 , 9 , [«] * J - 1 1 , 8 ° . W y d a j n o ś ć w przeli czeniu n a w o d o r o f t a l a n 2-oktylu jest p r a w i e ilościowa. U w a g i . (1) Jeśli p o d e j r z e w a się o b e c n o ś ć k w a s u ftalowego, t o m o ż n a g o ł a t w o u s u n ą ć p r z e z z m i e s z a n i e z z i m n y m c h l o r o f o r m e m ; b e z w o d n i k ftalowy r o z p u s z c z a się W n i m ł a t w o , p o d c z a s g d y k w a s jest n i e r o z p u s z c z a l n y . (2) P o w o d o w a n e jest t o obecnością 2 - o k t a n o n u w w y j ś c i o w y m 2 - o k t a n o l u ; k e t o n m o ż n a najłatwiej u s u n ą ć p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą , j a k t o z o s t a ł o opisane. (3) N i e c z y n n y o p t y c z n i e w o d o r o f t a l a n 2-oktylu m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) l u b z lod. k w a s u o c t o w e g o i w ó w c z a s topi się w t e m p . 5 5 ° C . Jeśli 2 - o k t a n o l jest czysty, t o w y d a j n o ś ć p r o d u k t u jest n i e m a l ilościowa. 7
D
7
6 l
0
6 1
(4) H a n d l o w a b r a c y n a jest z w y k l e c z t e r o w o d n a O s H a e O t N z ^ H a O ; s u s z o n a n a p o w i e t r z u traci d w i e cząsteczki w o d y krystalizacyjnej i p r z e c h o d z i w d w u w o d n ą . (5) Przesącz p o rozłożeniu b r u c y n y r o z c . k w a s e m s o l n y m należy s t a r a n n i e p r z e c h o w y w a ć . Brucyrtę r e g e n e r u j e się p r z e z d o d a n i e n a d m i a r u r o z c . (1:4) r o z t w o r u a m o n i a k u ; jeśli r o z t w ó r m ę t n i e j e , z a n i m c a l a ilość a m o n i a k u z o s t a ł a d o d a n a , d o d a j e się t r o c h ę e t a n o l u , a ż r o z t w ó r s t a n i e się p r z e z r o c z y s t y . P o k i l k u g o d z i n a c h stania w o t w a r t e j zlewce, b r u c y n ę o d s ą c z a się, p r z e m y w a d o b r z e zimną w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u . (6) S k r ę c a l n o ś ć w a b s o l u t n y m etanolu ok. [a] + 4 4 ° , [ a ] 4 6 i + 4 7 ° . (7) S k r ę c a l n o ś ć w a b s o l u t n y m e t a n o l u o k . [ a ] - 4 4 ° , [ a ] 6 i - 4 7 ° . (8) O p t y c z n i e czyste estry w y k a z u j ą w e t a n o l u o d p o w i e d n i o skręcalności [ a ] —48,4°, [«]546i - 5 8 , 5 ° oraz [ a ] + 4 8 , 4 ° , [ahm + 5 8 , 5 ° . W s t ę p n e s p r a w d z e n i e czystości o p t y c z nej d a j e się j e d n a k w y k o n a ć prościej p r z e z o z n a c z e n i e t e m p e r a t u r t o p n i e n i a ; s k r ę c a l n o ś ć m o ż n a , w r a z i e p o t r z e b y , o z n a c z y ć g d y tt. w y n o s i 7 5 ° C . (9) T e m p e r a t u r a w r z e n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m w y n o s i 179°C. D
D
5
g 4
D
D
111,198. R O Z D Z I E L A N I E D L - A L A N I N Y B e n z o i l o - D L - a l a n i n a . R o z p u s z c z a się 100 g (1,1 m o l ) D L - a l a n i n y (p. 111,179) w 400 m l w o d y zawierającej 44,5 g (1,1 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu, a o t r z y m a n y r o z t w ó r oziębia się w ł a ź n i z l o d e m . D o o z i ę b i o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się, mieszając, n a p r z e m i a n ( p o r c j a m i ) w ciągu 2 h, 175 g (1,2 m o l ) c h l o r k u benzoilu i r o z t w ó r 49 g (1,2 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 200 m l w o d y , p o c z y m m i e s z a się n a d a l p r z e z 2 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się d o wrzenia z 10 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy, oziębia p r z e z r o czysty ż ó ł t y przesącz d o 0 ° C i z a k w a s z a ostrożnie, w o b e c p a p i e r k a K o n g o , stęż. k w a s e m s o l n y m . Część w y d z i e l o n e g o oleju r o z c i e r a się z w o d ą , a b y w y w o ł a ć krystalizację, a n a s t ę p n i e o t r z y m a n y m i k r y s z t a ł a m i zaszczepia się całą ilość z a k w a s z o n e g o r o z t w o r u i p o z o s t a w i a w ł a ź n i z l o d e m aż d o z a k o ń c z e n i a p r o c e s u krystalizacji. O s a d o d s ą c z a się i p o odciśnięciu p r z e m y w a 500 m l w o d y z l o d u i krystalizuje z ok. 3,5 1 wrzącej w o d y . W y d a j n o ś ć b e n z o i l o - D L - a ł a n i n y o tt. 1 6 2 — 1 6 4 ° C w y n o s i 194,5 g ( 9 0 % ) . Anilid b e n z o i l o - L - a l a n i n y . W t y m s t a d i u m r o z d z i e l a n i a należy u ż y w a ć świeżo w y g o t o w a n e j i oziębionej destylowanej w o d y . B u f o r c y t r y n i a n o w y o stęż. 0,1 m o l o w y m p r z y g o t o w u j e się rozpuszczając 48 g bezw. k w a s u c y t r y n o w e g o i 16,5 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 2,5 litra w o d y . Miesza się 50 g t e c h n i c z n e j , s p r o s z k o w a n e j p a p a i n y (1) i 4 g c y j a n k u p o t a s u z 500 m l r o z t w o r u b u f o r o w e g o , d o p r o w a d z a p H d o 5 ( s p r a w d z a j ą c p a p i e r k i e m u n i w e r s a l n y m ) za p o m o c ą lod. k w a s u o c t o w e g o i m i e s z a dalej w ciągu 75 m i n . T e n e k s t r a k t e n z y m u sączy się p r z e z w a r s t w ę Celitu. R o z p u s z c z a się 193 g (1 m o l ) b e n z o i l o - D L - a l a n i n y o g r z e w a j ą c ją z 300 m l b u f o r u c y t r y n i a n o w e g o , d o k t ó r e g o d o d a n o 120 m l 2,5 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , 360 m l 0,3 M r o z t w o r u o c t a n u s o d u i 93 g (91 ml, ł m o l ) świeżo destylowanej aniliny; p H t e g o r o z t w o r u d o p r o w a d z a się d o 5 r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. R o z t w ó r oziębia się d o 4 5 ° C , d o d a j e p r z e s ą c z o n y e k s t r a k t e n z y m u i p r z e n o s i r o z t w ó r d o kilku kolb s t o ż k o w y c h o d p o wiedniej wielkości t a k , a b y b y ł y n a p e ł n i o n e p o szyje, i z a t y k a szczelnie k o r k a m i g u m o w y m i , a b y w y k l u c z y ć d o s t ę p p o w i e t r z a . K o l b y p o z o s t a w i a się w i n k u b a t o r z e w t e m p . 3 7 ° C , wstrząsając p o c z ą t k o w o od czasu d o czasu. P r o d u k t z a c z y n a się wydzielać w przeciągu 5 m i n t a k , ż e z a w a r t o ś c i k o l b stają się p r a w i e s z t y w n e w ciągu 2 h. P o 24 h o d s ą c z a się o s a d , a przesącz u m i e s z c z a w i n k u b a t o r z e n a d a l s z e 24 h , a n a s t ę p n i e z b i e r a d r u g i r z u t w y d z i e l o n e g o o s a d u . P o ł ą c z o n e o s a d y p r z e m y w a się 250 m l w o d y i krystalizuje z 1 1 50-proc. w o d n e g o r o z t w o r u e t a n o l u z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć anilidu b e n z o i l o - L -alaniny w y n o s i 122 g ( 9 1 % ) ; tt. 1 7 5 — 1 7 6 ° C , [a]£° - 7 , 8 ° (c - 5 w C H C 0 H ) . L - A l a n i n a . M i e s z a n i n ę 50 g (0,187 m o l ) anilidu b e n z o i l o - L - a l a n i n y i 250 m l 6 M k w a s u s o l n e g o o g r z e w a się p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 5 h. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z n o c , odsącza w y t r ą c o n y k w a s b e n z o e s o w y , a przesącz o d p a r o w u j e d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . Brązową oleistą p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 100 m l w o d y i o g r z e w a d o w r z e n i a z d o d a t k i e m w ę g l a 3
2
o d b a r w i a j ą c e g o . P o przesączeniu przesącz p r z e p u s z c z a się p r z e z 4 5 0 g słabo z a s a d o w e g o w y m i e n n i k a a n i o n o w e g o , n p . a m b e r l i t u I R 4 B ( o d m y t e g o od r o z p u s z c z a l n y c h sub stancji b a r w n y c h z a p o m o c ą rozc. k w a s u solnego i z r e g e n e r o w a n e g o rozc. w o d n y m r o z t w . a m o n i a k u ) u m i e s z c z o n e g o w k o l u m n i e o długości 60 c m . Z b i e r a się wyciek ( o g ó ł e m o k . 2 1) a ż d o z a n i k u z a b a r w i e n i a powstającego p o ogrzaniu d o w r z e n i a z n i n h y d r y n ą (p. 111,100). W y c i e k o d p a r o w u j e się d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a żółtą stałą p o z o s t a ł o ś ć w y g o t o w u j e z 20 ml w o d y i nie wielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o . D o g o r ą c e g o przesączu d o d a j e się etanolu a ż d o z a p o c z ą t k o w a n i a krystalizacji, a następnie oziębia l o d e m dla z a k o ń c z e n i a w y d z i e l a n i a się L-alaniny. W y d a j n o ś ć 13,9 g ( 7 6 % ) , [a]£° + 1 2 , 0 ° (c = 4 w 1 M H C l ) U w a g a . (1) U ż y t o taniego h a n d l o w e g o p r o d u k t u (suszone m l e c z k o p a p a i ) , k t ó r e g o a k t y w n o ś ć nie b y ł a o z n a c z o n a . D o s t ę p n e są j e d n a k r ó w n i e ż k r y s t a l i z o w a n e p r e p a r a t y e n z y m u o dużej a k t y w n o ś c i .
T. ALIFATYCZNE ZWIĄZKI SIARKI Poniżej p o d a n o opis t y p o w y c h ogólnych m e t o d o t r z y m y w a n i a r ó ż n y c h z w i ą z k ó w za wierających siarkę. T , l . Otrzymywanie tioli poprzez sole S-alkiloizotiuroniowe. T i o l e są s i a r k o w y m i a n a l o g a m i a l k o h o l i i n a z y w a n e były d a w n i e j m e r k a p t a n a m i . C h o c i a ż m o ż n a je otrzy m a ć w reakcji b r o m k u alkilu z w o d ó r o s i a r c z k i e m s o d o w y m w r o z t w o r z e e t a n o l o w y m , t o j e d n a k lepsza m e t o d a polega n a d z i a ł a n i u b r o m k i e m alkilu n a t i o m o c z n i k , c o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a soli .S-alkiloizotiuroniowej (I), k t ó r ą hydrolizuje się n a s t ę p n i e roz t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu RBr + NaSH ——*- RSH + NaBr RBr + H , N - C - N H
H^N-C=NH
Z
S-R G
Br© (I)
" e
H N - C = NH- B r + NaOH 2
:
>- 2RSH + 2NaBr + 2 H 0 + H N - C - N H - C N 2
3
i
S-R
NH
*
M e t o d a ta m a z u p e ł n i e o g ó l n e znaczenie, j a k to w y n i k a z szeregu p r z y k ł a d ó w p o d a n y c h w p . 111,199. W wielu p r z y p a d k a c h o t r z y m y w a n i e b r o m k u alkilu nie jest k o n i e c z n e ; sól S-alkiloi z o t i u r o n i o w ą m o ż n a o t r z y m a ć bezpośrednio z a l k o h o l u ogrzewając go z t i o m o c z n i k i e m i stęż. w o d n y m r o z t w o r e m k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o [23]. Pierwsze c z ł o n y szeregu tioli mają szczególnie odrażającą w o ń , lecz z a p a c h ten s ł a b n i e w r a z ze w z r o s t e m zawartości węgli w cząsteczce; n p . 1-dodekanotiol nie m a j u ż przykrego zapachu. O t r z y m y w a n i e i w y o d r ę b n i e n i e c h l o r k u S-benzyloizotiuroniowego d z i a ł a n i e m chlor k u benzylu n a t i o m o c z n i k o p i s a n e jest w p . 1 1 1 , 2 0 0 . P o krystalizacji związek ten wy dziela się p o d postacią j e d n e j , a czasem obu f o r m d i m o r f i c z n y c h o //. o d p o w i e d n i o 150 i 175°C. Pierwszą z nich m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w p o s t a ć topiącą się w wyższej t e m p . p r z e z r o z p u s z c z e n i e w etanolu i zaszczepienie k r y s z t a ł a m i o tt. 175°C; p o s t a ć t o p i ą c a się w niższej t e m p . o g r z a n a do 175°C p r z e c h o d z i k r z e p n ą c w p o s t a ć o tt. 1 7 5 ° C Z w i ą z e k ten m a szczególne z a s t o s o w a n i e j a k o o d c z y n n i k służący d o charakteryzacji kwasów karboksylowych i sulfonowych, z którymi tworzy odpowiednie karboksylany c z y też sulfoniany S-benzyloizotiuroniowe (p. V l l , 6 , / 5 e i Yll,6,26b). O b i e f o r m y dimorficzne dają i d e n t y c z n e p o c h o d n e .
111,199. 1-HEKSANOnOL 2CH
(CH )
3
2
C H B r + 2 H N CS N H ->
4
3
a
2
®
Oo
2 [ C H . ( C H ) C H S C ( N H ) = NH JBr 3
2CH
3
2
4
(CH ) CH 2
4
2
2
2
NaOH
2
SH + H N C ( = N H ) • N H - CN 2
Syntezę tę należy prowadzić pod dobrze działającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 62,5 g (53,5 m l , 0,38 mol> 1 - b r o m o h e k s a n u (p. I1L55) i r o z t w ó r 38 g (0,5 m o l ) t i o m o c z n i k a w 25 m l w o d y . W celu z a p o b i e ż e n i a w y d o s t a w a n i u się p r z y k r e g o z a p a c h u , w y l o t c h ł o d n i c y łączy się z a p o m o c ą r u r k i z o d w r ó c o n y m lejkiem d o t y k a j ą c y m p o w i e r z c h n i r o z t w o r u n a d m a n g a n i a n u p o tasu. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się energicznie i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 2 h ; p o ok. 30 m i n m i e s z a n i n a s t a j e się j e d n o r o d n a , a dalsze ogrze w a n i e z a p e w n i a dojście reakcji d o k o ń c a . N a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w ó r 30 g w o d o r o tlenku sodu w 300 m l w o d y i o g r z e w a dalej d o w r z e n i a , mieszając, w ciągu n a s t ę p n y c h 2 h ; p r z e z t e n c z a s tiol wydziela się, g d y ż jest p r a w i e n i e r o z p u s z c z a l n y w ś r o d o w i s k u a l k a l i c z n y m . P o ostygnięciu oddziela się górną w a r s t w ę p r a w i e czystego 1-heksanotiolu (35 g). W a r s t w ę w o d n ą z a k w a s z a się z i m n y m r o z t w o r e m 7 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 50 m l w o d y i ekstrahuje 7 5 m l eteru. W y c i ą g e t e r o w y łączy się z s u r o w y m tiolem,. suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu i u s u w a eter z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się stosując ł a ź n i ę p o w i e t r z n ą (rys. I,34a—b) i z b i e r a 1-heksanotiol w t e m p . 150—152°C. W y d a j n o ś ć 37,5 g ( 8 4 % ) . Synteza pokrewna. 1-ButanotioI. N a l e ż y u ż y ć 51 g (40 m l , 0,372 m o l ) b r o m k u b u t y l u (p. 111,54), 38 g (0,5 m o l ) t i o m o c z n i k a i 25 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e nia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą mieszając w ciągu 3 h ; p o 1 h staje się o n a j e d n o r o d n a . P o ostygnięciu oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę tiolu (A). W a r s t w ę w o d n ą z a k w a s z a się z i m n y m r o z t w o r e m 7 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 50 m l w o d y , oziębia, n a s y c a solą, oddziela g ó r n ą w a r s t w ę l - b u t a n o t i o l u (B) i łączy ją z (A). R o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e się 7 5 m l eteru, wyciąg eterowy suszy bezw. s i a r c z a n e m s o d u l u b w a p n i a i oddestylo wuje eter z ł a ź n i w o d n e j p r z e z k o l u m n ę frakcjonującą. P o z o s t a ł o ś ć łączy się z p o p r z e d n i o o t r z y m a n y m i p o r c j a m i (A) i (B) i destyluje. 1-Butanotiol z b i e r a się w t e m p . 9 7 — 9 9 C . W y d a j n o ś ć 24 g ( 7 2 % ) . a
Ogólne uwagi dotyczące otrzymywania tioli. P o d a n a p o w y ż e j m e t o d a m a z a s t o s o w a n i e o g ó l n e Jeśli b r o m o a l k a n n i e jest k o s z t o w n y , t o m o ż n a p o m i n ą ć e k s t r a k c j ę e t e r e m , w t e n s p o s ó b o t r z y m y w a n i e tioli staje się s t o s u n k o w o ł a t w ą i nie specjalnie p r z y k r ą operacją. N a s t ę p u j ą c e tiole m o ż n a o t r z y m a ć z w y d a j n o ś c i a m i tego s a m e g o r z ę d u c o 1-heksano- i 1-butanotiol: etanotiol, tw. 3 5 — 3 6 ° C ; I - p r o p a n o t i o l , tw. 6 6 — 6 7 C ; 2-propanotiol, tw. 5 1 — 5 2 ° C ; 2 - m e t y l o p r o p a n o - l - t i o l , tw. 8 7 — 8 8 ° C ; 1-pentanotiol, tw. 124— 1 2 5 ° C ; 1-heptanotiol, tw. 1 7 5 — 1 7 6 ° C ; 1-oktanotiol, tw. 1 9 8 — 2 0 0 ° C l u b 9 8 — 1 0 0 ° C / / 2 9 h P a (22 m m H g ) ; 1-nonanotiol, tw. 2 2 0 — 2 2 2 ° C l u b 9 8 — 1 0 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; 1-dekanotiol, tw. 9 6 — 9 7 ° C / 6 , 5 h P a (5 m m H g ) l u b 1 1 4 ° C / 1 7 h P a (13 m m H g ) ; 1-undek a n o t i o l , tw. 1 0 3 — 1 0 4 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) ; 1-dodekanotiol, tw. 1 1 1 — 1 1 2 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) l u b 1 5 3 — 1 5 5 ° C / 3 2 h P a (24 m m H g ) ; 1-tetradekanotiol, tw. 1 7 6 — 1 8 0 ° C / / 2 9 h P a (22 m m H g ) ; a-toluenotiol, tw. 195°C. e
111,200. C H L O R E K
S-BENZYLOIZOTIURONIOWY e
e
1
Cl
Metoda 1. W kolbie kulistej p o j . 1 1 r o z p u s z c z a się 76 g (1 m o l ) t i o m o c z n i k a w 200 m l gorącej w o d y , r o z t w ó r t e n r o z c i e ń c z a się 135 m l etanolu i d o d a j e 126,5 g
(1 m o l ) c h l o r k u benzylu. M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j , d o chwili r o z p u s z c z e n i a c h l o r k u benzylu (ok. 15 m i n ) , p o c z y m o g r z e w a się jeszcze r o z t w ó r w ciągu 30 m i n , wstrząsając c o p e w i e n c z a s . Z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się l o d e m . S u b s t a n c j a m a s k ł o n n o ś ć d o t w o r z e n i a r o z t w o r ó w p r z e s y c o n y c h , w s k a z a n e jest w i ę c energiczne m i e s z a n i e (lub wstrząsanie) z i m n e g o r o z t w o r u , a w ó w c z a s p r o d u k t krystalizuje n a t y c h m i a s t . O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a przesącz z a t ę ż a m n i e j więcej d o p o ł o w y objętości, u z y s k u j ą c w t e n s p o s ó b niewielką d o d a t k o w ą ilość p r o d u k t u . P o ł ą c z o n e o s a d y suszy się n a b i b u l e filtracyjnej n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć c h l o r k u S - b e n z y l o i z o t i u r o n i o w e g o o tt. 1 7 4 ° C w y n o s i 200 g ( 9 9 % ) . S u r o w ą sól krystalizuje się z 4 0 0 m l 0,2 M k w a s u solnego i o d s ą c z a wydzielony p o oziębieniu o s a d . W y d a j n o ś ć p r z e k r y s t a l i z o w a n e j soli o tt. 1 7 5 ° C w y n o s i 185 g ( 9 1 % ) ; n i e k i e d y w y d z i e l a się r ó w n i e ż p e w n a ilość o d m i a n y d i m o r f i c z n e j o tt. 150°C. Metoda 2. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umiesz c z a się m i e s z a n i n ę 126,5 g (1 mol) c h l o r k u b e n z y l u , 76 g (1 m o l ) t i o m o c z n i k a , 150 m l r e k t y f i k a t u i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j . N a s k u t e k g w a ł t o w n e j reakcji egzotermicznej c a ł y t i o m o c z n i k p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u . P o w s t a ł y ż ó ł t y r o z t w ó r o g r z e w a się p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 30 m i n , a n a s t ę p n i e c h ł o d z i w lodzie. B e z b a r w n e k r y s z t a ł y o d s ą c z a się i suszy n a bibule n a p o w i e t r z u . Przesącz zagęszcza się d o p o ł o w y p i e r w o t n e j o b j ę t o ś c i u z y s k u j ą c d o d a t k o w o niewielką ilość k r y s z t a ł ó w . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o c h l o r k u S - b e n z y l o i z o t i u r o n i o w e g o o tt. 1 4 5 ° C jest m n i e j więcej t a k a s a m a jak w metodzie 1. P o p r z e k r y s t a l i z o w a n i u z 0,2 M k w a s u s o l n e g o , w s p o s ó b p o d a n y w metodzie 7, t e m p . t o p n i e n i a p o d n o s i się d o 150°C, c h o c i a ż niekiedy wydziela się p o s t a ć o tt. 175°C. T,2. Sulfidy d i a l k i l o w e . O t r z y m u j e się je w ł a t w y s p o s ó b p r z e z o g r z e w a n i e d o w r z e n i a h a l o g e n k ó w alkilów z siarczkiem sodu w r o z t w o r z e e t a n o l o w y m 2RBr + NajS -* R - S R + 2NaBr W t e n s p o s ó b o t r z y m u j e się tylko s y m e t r y c z n e sulfidy ( n p . sulfid p . 111,201). M i e s z a n e sulfidy o t r z y m u j e się p r z e z a l k i l o w a n i e tiolanu c h l o r k i e m alkilu (synteza eterów m e t o d ą W i l i a m s o n a , str. 3 5 1 , p . III,G,2)
e
r*.
, e
dipropylowy, (merkaptydu)
2
R».S:/^*R -Br—^R^S-R
2
+ :Br
T ę ogólną m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a ilustruje s y n t e z a sulfidu izobutylo-2,4-dinitrofenylow e g o (p. 111,202) z r e a k t y w n e g o c h l o r k u a r o m a t y c z n e g o , a m i a n o w i c i e z l-chloro-2,4- d i n i t r o b e n z e n u . Sulfidy alkilo-2,4-dinitrofenylowe dają z t i o l a m i stałe p o c h o d n e służące d o i c h identyfikacji. P e w n ą o d m i a n ę t e g o p o s t ę p o w a n i a p r z e d s t a w i a synteza S-benzylo-L-cysteiny ( p . 111,203). P o t r z e b n y d o reakcji tiolan powstaje w w y n i k u r o z e r w a n i a , z j e d n o c z e s n y m u w o d o r n i e n i e m , w i ą z a n i a disulfidowego w a m i n o k w a s i e , L-cystynie, d z i a ł a n i e m sodu w c i e k ł y m a m o n i a k u . P o w s t a ł y tiolan u l e g a alkilowaniu in situ p o d w p ł y w e m c h l o r k u benzylu. O t r z y m y w a n i e S - b e n z y l o p o c h o d n y c h s t a n o w i m e t o d ę o c h r a n i a n i a u g r u p o w a n i a t i o l o w e g o w cysternie p o d c z a s syntezy p e p t y d u . 111,201. S U L F I D D I P R O P Y L O W Y 2CH
3
CHj • CHi • Br + N a S -» ( C H • C H C H ) S + 2NaBr 2
3
2
2
2
Syntezę tę należy prowadzić pod dobrze działającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej p o j . 500 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 5 6 g (0,5 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o t o p i o n e g o siarczku s o d u o r a z 100 m l rektyfi k a t u . D o wrzącej m i e s z a n i n y d o d a j e się p o w o l i 46 g (34 m l , 0,374 mol) b r o m k u p r o p y l u (p. 111,54) i o g r z e w a d o wrzenia w ciągu 6 h. N a s t ę p n i e oddestylowuje się a l k o h o l z ł a ź n i w o d n e j i d o destylatu d o d a j e się d u ż y n a d m i a r w o d y . G ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o sulfidu, p o oddzieleniu, p r z e m y w a się t r z y k r o t n i e p o r c j a m i p o 4 0 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d o w e g o , p o t e m w o d ą , d o chwili g d y w o d a z p r z e m y c i a s t a n i e się o b o j ę t n a i suszy bezw. c h l o r k i e m sodu l u b b e z w . s i a r c z a n e m s o d u . P r o d u k t destyluje
się zbierając sulfid d i p r o p y l o w y w 1 4 1 — 1 4 3 ° C . W y d a j n o ś ć 20 g ( 9 1 % ) . J e ś b p o t r z e b n y jest siarczek z u p e ł n i e czysty, t o n a l e ż y g o p r z e d e s t y l o w a ć p o w t ó r n i e z n a d m a l e j ilości s o d u . S y n t e z a p o k r e w n a . Sulfid d i h c k s y l o w y . W y c h o d z ą c z 83 g 71 m l (0,5 m o l ) b r o m o h e k s a n u (p. 111,55), n a l e ż y u ż y ć 56 g (0,5 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o t o p i o n e g o siarczku s o d u i 100 m l rektyfikatu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia n a ł a ź n i w o d n e j p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 20 h. A l k o h o l o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j ; p r z e z r o z c i e ń c z e n i e destylatu o t r z y m u j e się b a r d z o niewielką ilość sulfidu. D o p o z o s t a ł o ś c i w k o l b i e d o d a j e się w o d y w n a d m i a r z e i o d d z i e l a g ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o sulfidu d i h e k s y l o w e g o , k t ó r ą oczyszcza się t a k j a k w p r z y p a d k u sulfidu d i p r o p y l o w e g o , z tą różnicą, ż e destylację p r o w a d z i się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Sulfid diheksylowy z b i e r a "się w 1 1 3 — 1 1 4 ° C / 5 , 3 h P a (4 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 4 5 g ( 8 9 % ) . Sulfid d i b e n z y l o w y . R o z t w ó r 63 g (0,5 m o l ) c h l o r k u benzylu w 160 m l r e k t y f i k a t u o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j i mieszając d o d a j e r o z t w ó r 29 g (0,25 m o l ) t o p i o n e g o siarczku s o d u w o k . 50—60 m l w o d y . C a ł o ś ć o g r z e w a się, mieszając w ciągu 3 d n i , u s u w a etanol z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć w y l e w a n a 350 g p o k r u s z o n e g o l o d u ; o d d z i e l o n y olej r o z r a b i a się z niewielką ilością 70-proc. e t a n o l u , a b y s p o w o d o w a ć krystalizację. P o krystalizacji z l e g o s a m e g o r o z p u s z c z a l n i k a o t r z y m u j e się 26 g ( 8 3 % ) sulfidu d i b e n z y l o w e g o o tt. 4 9 ° C U w a g a . (1) T e c h n i c z n y t o p i o n y siarczek s o d u m a w przybliżeniu s k ł a d N a S ' 2 H . 2 0 . 2
111,202. S U L F I D I Z O B U T Y L O - 2 , 4 - D I N I T R O F E N Y L O W Y S-CH -CH(CH ) 2
-N0
3
2
^A^^NOj
2
(CH ), C H - C H S H + 3
;
NO,
NO,
O g r z e w a j ą c r o z p u s z c z a się 1 g (0,005 m o l ) l-chloro-2,4-dinitrobenzenu w 5 m l rekty fikatu i d o d a j e r o z t w ó r 0,5 m l (0,005 m o l ) 2 - m e t y l o p r o p a n o - l - t i o l u w 5 m l r e k t y f i k a t u z a w i e r a j ą c e g o 2 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. O g r z e w a się 10 m i n p o d chłodnicą z w r o t n ą , a następnie d e k a n t u j e z n a d e w e n t u a l n e g o o s a d u d o k o l b y stoż k o w e j . G d y r o z t w ó r ostygnie, s u r o w y sulfid odsącza się i krystalizuje d w u k r o t n i e z m e t a n o l u . O t r z y m u j e się p r o d u k t w p o s t a c i ż ó ł t y c h p ł a t k ó w o tt. 7 5 — 7 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 440 mg (35%). 111,203. S - B E N Z Y L O - L - C Y S T E I N A [L-2-amino-3-(benzylotio)-propionowy ( N H • CH - C H - S ) 2
2
S
2
CO H 2
2
( i )
C
s
H
s
C
M
(ii) HCI
COfNa®
z
2NH • CH • C H
e
2 N H • CH • C H - S N a -
2
kwas]
3
S CH
2
C H 6
5
C0 H 2
W k o l b i e z t r z e m a szyjami z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w r u r k ę z a b e z pieczającą z w a p n e m s o d o w a n y m i k o r e k o r a z o b ł o ż o n ą w a r s t w ą w i ó r ó w k o r k o w y c h , zbiera się ok. 750 m l ciekłego a m o n i a k u (p. 11,17,6). N a s t ę p n i e o d w a ż a się 24 g (0,1 m o l ) L - c y s t y n y (p. 111,186) i ok. 10 g (0,48 m o l ) sodu p o k r a j a n e g o , p o d p o w i e r z c h nią suchej lekkiej benzyny, n a d r o b n e k a w a ł k i . P o p u s z c z e n i u m i e s z a d ł a w r u c h d o d a j e się o k o ł o 2 g s o d u , a n a s t ę p n i e , p o r c j a m i , L - c y s t y n ę a ż d o z a n i k u c i e m n o n i e b i e s k i e g o z a b a r w i e n i a . T o k o l e j n e d o d a w a n i e p o w t a r z a się a ż d o chwili, gdy p o d o d a n i u całej ilości c y s t y n y b ł ę k i t n e z a b a r w i e n i e przestaje z n i k a ć . Z a b a r w i e n i e u s u w a się d o d a j ą c s t o p n i o w o s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u a m o n u , n a s t ę p n i e w k r a p l a się 25,3 g (23 ml,
0,2 m o l ) c h l o r k u b e n z y l u . U s u w a się m i e s z a d ł o i osłaniającą ł a ź n i ę i p o z o s t a w i a n a c a ł ą n o c , a b y a m o n i a k w y p a r o w a ł . P o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 100 m l zimnej w o d y i d o d a j e tyle stęż. k w a s u solnego, a b y p o w s t a ł a m a s a m i a ł a o d c z y n k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . M i e s z a n i n ę ogrzewa się s t o p n i o w o d o w r z e n i a , a b y r o z p u ś c i ć wytrą c o n y p r o d u k t i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. W y d z i e l o n e d ł u g i e igły S-benzylo-L-cysteiny o d s ą c z a się, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 38 g ( 9 0 % ) , tt. 2 1 4 ° C (z r o z k ł a d e m ) . T , 3 . Disulfidy d i a l k i l o w e . Najważniejszą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a t e g o t y p u z w i ą z k ó w , 0 n a z w i e systematycznej alkiloditioalkany, polega n a ł a g o d n y m utlenieniu tioli, z w y k l e z a p o m o c ą j o d u w o b e c n o ś c i alkalii (np. o t r z y m y w a n i e disulfidu dietylowego, p . 111,204) :oh
2RSH + U
e > R S S-R + 21:
T a m e t o d a z n a j d u j e t y l k o z a s t o s o w a n i e d o o t r z y m y w a n i a s y m e t r y c z n y c h disulfidów; n i e s y m e t r y c z n e disulfidy powstają p o d c z a s o g r z e w a n i a s y m e t r y c z n e g o sulfidu z i n n y m tiolem, w w y n i k u u s t a l a n i a się następującej r ó w n o w a g i : X
R SS-R
X
+ R ^ H ^ R
1
2
l
S-S K + R S H
1
Jeśli tiol R S H jest bardziej l o t n y o d p r o d u k t u r e a k c j i , t o m o ż n a g o u s u n ą ć przez destylację frakcyjną, dzięki c z e m u o t r z y m u j e się m i e s z a n y disulfid z d o b r ą w y d a j nością [24], 111,204. D I S U L F I D D I E T Y L O W Y Q
fTj
2 C H S N a + Iz 2
5
C H S SC H 2
S
2
5
+- 2 N a I
Tę syntezę należy prowadzić pod dobrze działającym wyciągiem. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e 1 c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . K o l b ę oziębia się l o d e m i w p r o w a d z a d o niej 38,5 g (46 ml, 0,62 m o l ) e t a n o t i o l u i 175 m l (0,66 m o l ) 15-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i gdy c a ł y tiol p r z e r e a g u j e d o d a j e się p o r c j a m i , w ciągu 2 h (przez trzeci o t w ó r , z k t ó r e g o n a chwilę wyjmuje się k o r e k ) , stale mieszając, 67,5 g (0,266 m o l ) j o d u . P o d o d a n i u k a ż d e j porcji j o d u należy n a t y c h m i a s t z a m k n ą ć k o r k i e m otwór k o l b y . P o k a ż d y m d o d a n i u j o d s t o p n i o w o z n i k a , a n a p o w i e r z c h n i cieczy p o w s t a j e w a r s t w a oleista. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze w ciągu 2,5 h, p o z o s t a w i a w s p o k o j u p r z e z 2 h, a n a s t ę p n i e p r z e n o s i d o rozdzielacza. B e z b a r w n ą g ó r n ą w a r s t w ę oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e eterem. Wyciąg e t e r o w y ł ą c z y się z w a r s t w ą górną, p r z e m y w a 1/3 n a objętość ilością 15-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e w o d ą , suszy c z ę ś c i o w o bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i u s u w a eter z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł a b e z b a r w n a ciecz m a zwykle s ł a b y z a p a c h tiolu. P r z e m y w a się ją t r z y k r o t n i e 1/3 n a objętość ilością 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu, n a s t ę p n i e w o d ą a ż d o z a n i k u o d c z y n u alkalicznego, i wreszcie suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b b e z w o d n y m s i a r c z a n e m w a p n i a . D e s t y l u j e się zbierając disulfid d i e t y l o w y w 1 5 1 — 1 5 2 ° C ; wydajność 27 g ( 8 3 % ) . U w a g a . (1) M i e s z a n i n a p o w i n n a b y ć b e z b a r w n a , g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e wystąpią t r u d n o ś c i p o d c z a s oczyszczania p r o d u k t u . Jeżeli m i e s z a n i n a r e a k c y j n a jest z a b a r w i o n a ( w s k u t e k u l o t n i e n i a się części tiolu), n a l e ż y d o d a ć tyle e t a n o t i o l u , ile p o t r z e b a d o jef odbarwienia. S y n t e z a p o k r e w n a . Disulfid d i b u t y l o w y . N a l e ż y u ż y ć 45 g (53,5 m l , 0,5 m o l ) 1-butanotiolu (p. 111,199), 135 m l (0,5 mol) 15-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i 55 g (0,198 m o l ) j o d u . J o d m o ż n a rozpuścić w 4 0 - p r o c . r o z t w o r z e j o d k u p o t a s u . B e z b a r w n ą g ó r n ą w a r s t w ę (p. u w a g a (1) powyżej) p r z e m y w a się t r z y k r o t n i e 1/3 n a o b j ę t o ś ć ilością 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, p o t e m w o d ą a ż d o z a n i k u o d c z y n u alkalicznego, suszy bezw. c h l o r k i e m l u b s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem.
IH,T,5. Ditiokarboniany
0,5-dialkilowe
501
Disulfid d i b u t y l o w y zbiera się w t e m p . 8 4 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 30 g ( 8 5 % ) , tw. p o d z w y k ł y m ciśnieniem w y n o s i 2 3 0 — 2 3 1 ° C . T,4. Sulfotlenki i sulfony. Sulfidy d i a l k i l o w e m o ż n a utlenić d o s u l f o t l e n k ó w (I) ( a l k u o s u l f i n y l o a l k a n ó w ) , a n a s t ę p n i e d o s u l f o n ó w (II) ( a k i l o s u l f o n y l o a l k a n ó w ) R S - R —->-RSO
R-~^RS0 R 2
(I)
CU)
Sulfotlenki o t r z y m u j e się d z i a ł a n i e m szeregu ł a g o d n y c h ś r o d k ó w utleniających; szerokie z a s t o s o w a n i e m a n a d t l e n e k w o d o r u , p o l e c a się r ó w n i e ż s t o s o w a n i e w o d n e g o r o z t w o r u n a d j o d a n u s o d u , c z e g o p r z y k ł a d e m jest przepis p o d a n y w p . 111,205. Silniejsze ś r o d k i utleniające p r o w a d z ą d o p o w s t a w a n i a s u l f o n ó w ; najczęściej u ż y w a się n a d m i a r u n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w w o d n y m r o z t w o r z e k w a s u o c t o w e g o . U t l e n i e n i e sulfidów alkilo-2,4-dinitrofenylowych (str. 4 9 8 , p . I H , T , 2 ) d o o d p o w i e d n i e g o sulfonu (p. 111,206) służy często d o identyfikacji tioli. in,205.
SULFOTLENEK DIBENZYLOWY
(C H • CH ) S 6
S
2
N a l
2
° S (C H 6
S
CH0.SO
D o 2,35 g (0,011 m o l ) m e t a n a d j o d a n u sodu (p. 11,2,45) w 45 m l w o d y i m e t a n o l u u ż y t y c h w s t o s u n k u 1:1, w t e m p . 0 ° d o d a j e się p o r c j a m i , mieszając, 2,14 g (0,01 m o l ) sulfidu d i b e n z y l o w e g o (p. HI,200), a n a s t ę p n i e m i e s z a się dalej u t r z y m u j ą c t e m p . 0 ° C w ciągu d a l s z y c h kilku godzin, najlepiej p r z e z całą n o c . M i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą zawie rającą w y t r ą c o n y j o d a n sodu e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i c h l o r o f o r m u p o 20 m l . P o ł ą c z o n e wyciągi c h l o r o f o r m o w e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , a r o z p u s z c z a l n i k u s u w a się z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć krystalizuje się z etanolu. W y d a j n o ś ć sulfotlenku d i b e n z y l o w e g o w y n o s i 2,2 g ( 9 6 % ) , tt. 135°C. 111,206. S U L F O N
IZOBLTYLO-2,4-DINITROFENYLOWY O
li
S.CH .CH(CH,) 3
2
K
M
n
0
4
0 = S.CH *CH(CH ) 2
3
2
NO,
NO,
NO
a
D o 340 m g sulfidu izobutylo-2,4-dinitrofenylowego (p. 111,202), r o z p u s z c z o n e g o w 10 m l k w a s u o c t o w e g o i o g r z a n e g o d o 5 0 ° C , w k r a p l a się 8 m l 3-proc. w o d n e g o r o z t w o r u n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . W ciągu 20 m i n u t r z y m u j e się t e m p . r o z t w o r u ok. 5 0 ° C , a n a s t ę p n i e p r z e p u s z c z a się s t r u m i e ń d w u t l e n k u siarki w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . S u r o w y sulfon w y t r ą c a się, d o d a j ą c d o ż ó ł t e g o r o z t w o r u p o k r u s z o n e g o l o d u . O s a d o d s ą c z a się, suszy i krystalizuje z rektyfikatu, o t r z y m u j ą c żółty, krystaliczny p r o d u k t o tt. 1 0 5 — 1 0 6 " ; w y d a j n o ś ć 190 m g ( 5 0 % ) . T,5. Ditiokarboniany 0,S-dialkilowe. S o l e alkaliczne d i t i o k a r b o n i a n ó w O-alkilowych ee ( n p . R O - C S - S K ) o t r z y m u j e się w r e a k c j i d w u s i a r c z k u węgla z a l k o h o l e m i w o d o r o tlenkiem a l k a l i c z n y m K O H + C S + R ^ H - * R ^ O - C S S : K. + H O 2
s
A l k i l o w a n i e tej soli z a p o m o c ą h a l o g e n k u alkilowego w a b s o l u t n y m etanolu p r o w a d z i d o d i t i o k a r b o n i a n u O.S-dialkilowego Q
f^O-CS-S:
2
R'0-CS-SR + ?I
Jeśli g r u p a O-alkilowa w cząsteczce d i t i o k a r b o n i a n u dialkilowego zawiera p r z y n a j m n i e j jeden a t o m w o d o r u w p o ł o ż e n i u a, t o w w y n i k u h y d r o l i z y p o w s t a j e olefjna, tiol i siarczek k a r b o n y l u (tiotlenek węgła) ( r e a k c j a C z u g a j e w a , str. 274, p . K L I M ) . S y n t e z a estrów d i t i o k a r b o n i a n o w y c h n i e w y m a g a w y o d r ę b n i e n i a p o w s t a j ą c y c h p o ś r e d n i o soli. E s t e r m o ż n a o t r z y m a ć w j e d n y m etapie, p r z e p r o w a d z a j ą c alkohol w o d p o w i e d n i a l k o k s y l a n w r e a k c j i z p o c h o d n ą p o t a s o w ą t r z e c i o r z ę d o w e g o a l k o h o l u (np. z pentoksylanem potasowym) i następnie w reakcji z dwusiarczkiem węgla i halogenkiem a l k i l o w y m . O b a s p o s o b y p o s t ę p o w a n i a p r z e d s t a w i o n e są w n a s t ę p n y m p u n k c i e . 111,207, D I T I O K A R B O N I A N
s
s
II
C H O K + C -+ C H 2
3
2
I I S
0,3-DIETYLU
3
O C
s
#
C H J 2
S
C H 2
\ ©
e
S K®
3
O C
#
\ SC H 2
3
Syntezy te muszą być prowadzone pod dobrze działającym wyciągiem. D i t i o k a r b o n i a n O - e t y l o - p o t a s o w y . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 42 g (0,75 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s o w e g o w g r a n u l k a c h i 120 g ( 1 5 2 m l ) a b s o l u t n e g o e t a n o l u i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 1 h. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, d e k a n t u j e ciecz z n a d stałej p o z o s t a ł o ś c i d o d r u g i e j , s u c h e j , 500 m l k o l b y i d o d a j e p o w o l i w s t r z ą s a j ą c 57 g (45 m l , 0,75 m o l ) d w u siarczku w ę g l a (1). P o w s t a ł ą , n i e ma l stałą m a s ę o d s ą c z a się, p o oziębieniu w lodzie, z a p o m o c ą p o m p y n a lejku z p ł y t k ą p o r o w a t ą i p r z e m y w a t r z e m a 25 m l p o r c j a m i eteru. D i t i o k a r b o n i a n O - e t y l o - p o t a s o w y suszy się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d żelem k r z e m i o n k o w y m . W y d a j n o ś ć 74 g. M o ż n a g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z a b s o l u t n e g o e t a n o l u , jest t o j e d n a k n a ogół z b y t e c z n e . Ditiokarbonian 0 , S - d i e t y l u . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m , u m i e s z c z a się 32 g (0,2 m o l ) d i t i o k a r b o n i a n u O - e t y l o - p o t a s o w e g o , 50 m l a b s o l u t n e g o e t a n o l u i d o d a j e 32 g (16,5 m l , 0,205 m o l ) j o d k u etylu. N a z i m n o n i e o b s e r w u j e się ż a d n e j r e a k c j i , n a l e ż y w i ę c o g r z e w a ć n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 3 h. W ciągu 15 m i n r o z p o c z y n a się r e a k c j a i ż ó ł t a m i e s z a n i n a r e a k c y j n a z m i e n i a się w w y n i k u wydzielania się b i a ł e g o o s a d u j o d k u p o t a s u . P o d o d a n i u 150 m l w o d y oddziela się dolną w a r s t w ę i p r z e m y w a ją w o d ą , n a s t ę p n i e suszy bezw. c h l o r k i e m s o d u l u b b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje zbierając d i t i o k a r b o n i a n O-etylo-S-etylu w 196—198°C. W y d a j n o ś ć 23 g ( 7 7 % ) . U w a g a . (1) D w u s i a r c z e k w ę g l a jest trujący i m a n i e b e z p i e c z n i e niską temp. z a p ł o n u
(p. 1,3,8,5 (i))Syntezy pokrewne. Ditiokarbonian O-etylo-S-butylu. O d w a ż a się 32 g (0,2 mol) ditio k a r b o n i a n u O - e t y l o - p o t a s o w e g o , 37 g (23 m l , 0,2 m o l ) j o d k u b u t y l u ( p . 111,58), 50 m l a b s o l u t n e g o etanolu i c a ł o ś ć o g r z e w a się w ciągu 3 h d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j . N a s t ę p n i e w y l e w a się d o 150 m l w o d y , w y s y c a solą ( a b y u ł a t w i ć wy dzielenie się górnej w a r s t w y ) , u s u w a się g ó r n ą w a r s t w ę zawierającą d i t i o k a r b o n i a n , p r z e m y w a r a z 25 m l n a s y c o n e g o r o z t w o r u soli i suszy b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a ł u b bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a . D e s t y l u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając ditio k a r b o n i a n O-etylo-S-butylu w 9 0 — 9 1 ° C / 5,3 h P a (4 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 34 g ( 9 5 % ) . Ditiokarbonian 0[l,2,2,-trimetylopropylo]S-metyIu. terf-Pentyian potasowy przygo t o w u j e się w k o l b i e z t r z e m a szyjami, p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , r o z p u s z c z a j ą c 48,5 g (60 m l , 0,55 m o l ) 2 - m e t y l o - 2 - b u t a n o l u (alko h o l u terf-pentylowego) w 750 m l s u c h e g o t o l u e n u i d o d a j ą c p o r c j a m i 21,5 g (0,55 mol) p o t a s u (1). C a ł o ś ć o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a aż d o u k o ń c z e n i a r e a k c j i . D o g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e się p o w o l i , mieszając, 51 g (63 ml, 0,5 m o l ) 3,3-dimetylo- 2 - b u t a n o l u , oziębia i d o d a j e p o w o l i 57 g (0,75 m o l ) d w u s i a r c z k u w ę g l a . G d y r e a k c j a u s t a n i e , oziębia się powstałą p o m a r a ń c z o w ą z a w i e s i n ę d o t e m p . p o k o j o w e j , d o d a j e 78 g
(34 się, luje (2).
m l 0,55 m o l ) j o d k u metylu i ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 4 — 5 h. O d s ą c z a u s u w a t o l u e n i p o z o s t a ł e a l k o h o l e z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j (wyciąg) i desty p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając ester w 8 5 — 8 7 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) W y d a j n o ś ć 63 g ( 7 0 % ) . U w a g i . (1) N a l e ż y z a c h o w a ć dużą o s t r o ż n o ś ć p o d c z a s o b c h o d z e n i a się z p o t a s e m (p. 111,178, u w a g a (1)) i z j o d k i e m m e t y l u (str. 17, p . 1,3). (2) Destylację p r o w a d z i się w k o l b i e p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą; destylacji t o w a r z y s z y silne pienienie. t
U. NIEKTÓRE INNE ALIFATYCZNE ZWIĄZKI NIENASYCONE 1. N i e n a s y c o n e a l d e h y d y i k e t o n y (p. 111,208 i Hl,209). 2. N i e n a s y c o n e k w a s y k a r b o k s y l o w e (p. 111,210 d o 111,213). U , l . N i e n a s y c o n e aldehydy i ketony. A l d e h y d y m a j ą c e d w a a t o m y w o d o r u w p o zycji a ulegają p o d w p ł y w e m k a t a l i z a t o r a (najczęściej stosuje się k a t a l i z a t o r y z a s a d o w e ) s a m o k o n d e n s a c j i t w o r z ą c /?-hydroksyaldehydy (kondensacja aldolowa). W s z y s t k i e s t a d i a tej reakcji są o d w r a c a l n e , lecz s t a n r ó w n o w a g i jest w y r a ź n i e przesunięty n a k o r z y ś ć aldolu, k t ó r y m o ż n a n a ogół o t r z y m a ć , jeśli r e a k c j a p r o w a d z o n a jest w t e m p . p o k o j o w e j l u b poniżej tej t e m p e r a t u r y , a u t w o r z o n y /?-hydroksyaldehyd w y e k s t r a h u j e się i p o d d a ostrożnej destylacji pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Z a z w y c z a j j e d n a k n i e w y o d r ę b n i a się ^ ' - h y d r o k s y a l d e h y d ó w , g d y ż ł a t w o ulegają o d w o d n i e n i u d o sprzężonych, n i e n a s y c o n y c h a l d e h y d ó w ( n p . 2-etyIo-2-heksenal, p . 111,208). M o ż e t o n a s t ą p i ć w w a r u n k a c h , w k t ó rych p r o w a d z o n a jest p o c z ą t k o w a r e a k c j a kondensacji
e HOr^H^H-CHO
I R H 0 +
C H - C = O
2
I
R
!
« — •
H
C H = C - O :
I
R
H.O
R-C*-;CH-CHO H
R-C-CH-CHO
R
H
R.CH(OH)-CH(R)-CHO
R
a więc gdy m i e s z a n i n a reagująca p o d d a w a n a jest p r z e z p e w i e n czas o g r z e w a n i u l u b jeszcze łatwiej w obecności niewielkiej ilości j o d u HO^-H
^ O H R.CH^C(R)-CHO H _ . : O H
y
R-CH = C(R)CHO
2
W p r z y p a d k u g d y a l d e h y d z a w i e r a t y l k o jeden a t o m w o d o r u , w p o z y c j i « z a c h o d z i w p r a w d z i e u t w o r z e n i e aldolu, lecz p o w s t a ł y / J - h y d r o k s y a l d e h y d n i e m o ż e u l e c o d wodnieniu. K e t o n y t w o r z ą o d p o w i e d n i e ketole, lecz w t y m p r z y p a d k u stan r ó w n o w a g i n i e jest k o r z y s t n y dla t w o r z ą c e g o się p r o d u k t u , k t ó r y , w o b e c n o ś c i zasady, s z y b k o o d t w a r z a k e t o n . W t y m p r z y p a d k u t r z e b a s t o s o w a ć t e c h n i k ę polegającą n a s t a ł y m u s u w a n i u ketolu, w m i a r ę j e g o p o w s t a w a n i a t a k , a b y n i e s t y k a ł się z zasadą. W p . 111,209 o p i s a n y
jest z a d o w a l a j ą c y s p o s ó b p r z e p r o w a d z e n i a a c e t o n u w a l k o h o l d i a c e t o n o w y . K e t o l ten ulega ł a t w o o d w o d n i e n i u w obecności ś l a d ó w j o d u p r z e c h o d z ą c w tlenek m e z y t y l u . 111.208.
2-ETYLO-2-HEKSENAL e
O H
2CH • C H - C H - CHO 3
2
• CH • C H • C H • C H ^ C
3
3
2
CHO
Z
i CH CH W kolbie z t r z e m a szyjami o p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w skutecznie działającą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i uszczelnione m i e s z a d ł o , u m i e s z c z a się 100 m l 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. R o z t w ó r o g r z e w a się d o 8 0 ° C i przez w k r a p l a c z u m i e s z c z o n y w trzecim o t w o r z e kolby, mieszając energicznie, w k r a p l a się t a k s z y b k o , j a k t y l k o n a t o p o z w a l a s k r a p l a n i e w c h ł o d n i c y z w r o t n e j , 216 g (264 m l , 3,0 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u m a s ł o w e g o (p. 111,79). M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się następnie w ciągu 1 h p o d chłodnicą zwrotną. P o oziębieniu i p o oddzieleniu w a r s t w y organicznej desty luje się ją bez dalszej o b r ó b k i p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem stosując k o l u m n ę frakcjo nującą (np. t y p u Vigreux). Czysty 2-etylo-2-heksenal zbiera się w t e m p . 6 6 — 6 7 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 160 g ( 8 5 % ) . 2
3
S y n t e z a p o k r e w n a . 2-Metylo-2-pentenal. D o 100 m l 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o d a j e się w ciągu 15 m i n mieszając energicznie, lecz bez u p r z e d n i e g o p o d g r z a n i a , 174 g (215 ml, 3,0 m o l ) a l d e h y d u p r o p i o n o w e g o . P o s z y b k i m oziębieniu w łaźni z l o d e m p r o d u k t w y o d r ę b n i a się p r z e z e k s t r a k c j ę niewielką ilością eteru i p o d d a j e destylacji. W y d a j n o ś ć 7 0 % ; tw. 3 8 — 3 9 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) , 1 3 6 — 1 3 7 ° C / 1 0 3 3 h P a (760 m m H g ) . 111.209. T L E N E K M E Z Y T Y L U
(4-metylo-3-penten-2-on)
Ba(OH)
CH ) CO + CH 3
2
CO C H „
3
3
(CH ) C(OH).CH -CO-CH 3
2
2
3
2
^± ( C H ) C ( O H ) • C H 3
J
a
CO C H
s-(CH ) C=CH-CO-CH 3
2
3
3
+ H 0 2
ogrzewań F C
4 - M e t y ! o - 4 - h y d r o k s y p e n t a n - 2 - o n (alkohol diacetonowy). K o l b ę kulistą p o j . 1 1 łączy się z a p a r a t e m S o x h l e t a (rys. I,83a) p o ł ą c z o n y m z w y d a j n ą chłodnicą z w r o t n ą o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m . W kolbie u m i e s z c z a się 595 g (750 m l , 10,25 m o l ) h a n d l o w e g o a c e t o n u , najlepiej osuszonego bezw. w ę g l a n e m p o t a s u , o r a z kilka k a w a ł k ó w p o r o watej p o r c e l a n y . W a p a r a c i e Soxhleta umieszcza się m o ż l i w i e j a k największą gilzę i n a p e ł n i a ją d o trzech c z w a r t y c h wysokości w o d o r o t l e n k i e m b a r u (1), a pozostałą przestrzeń w a t ą szklaną. K o l b ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j lub p a r o w e j tak, a b y aceton s k r a p l a ł się m o ż l i w i e s z y b k o p o w r a c a j ą c d o e k s t r a k t o r a . O g r z e w a n i e p r o w a d z i się t a k d ł u g o , aż a c e t o n przestaje się s k r a p l a ć , c h o c i a ż k o l b a z a n u r z o n a jest p r a w i e c a ł k o w i c i e w e wrzącej w o d z i e (70—120 h). O g r z e w a n i e m o ż n a p r z e r w a ć w każdej chwili n a d o w o l n y o k r e s bez w p ł y w u n a syntezę. K o l b ę łączy się z k o l u m n ą frakcjonującą połą czoną z w y d a j n ą c h ł o d n i c ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , z m o n t o w a n ą t a k j a k d o destylacji. K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i olejowej, której t e m p e r a t u r ę p o d n o s i się stop n i o w o d o 1 2 5 ° C ; t e m p e r a t u r ę t ę u t r z y m u j e się t a k d ł u g o , d o p ó k i destyluje aceton. Destylację a l k o h o l u u w a ż a się za u k o ń c z o n ą , gdy t e m p e r a t u r a u w i e r z c h o ł k a k o l u m n y osiągnie 7 0 ° C . P o z o s t a ł o ś ć (2) destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (3); najpierw p r z e c h o d z i niewielka ilość a c e t o n u , a n a s t ę p n i e destyluje a l k o h o l d i a c e t o n o w y w 7 1 — 7 4 ° C / 3 0 , 5 h P a (23 m m H g ) l u b 6 2 — 6 4 ° C / 1 7 h P a (13 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 450 g ( 7 5 % ) . T l e n e k m e z y t y l u . K o l b ę kulistą p o j . 750 m l z a o p a t r u j e się w k o l u m n ę frakcjonującą p o ł ą c z o n ą z c h ł o d n i c ą z m o n t o w a n ą j a k d o destylacji. W kolbie u m i e s z c z a się 400 g (3,44 m o l ) a l k o h o l u d i a c e t o n o w e g o (zupełnie o d p o w i e d n i jest p r o d u k t s u r o w y ) , 0,1 g j o d u i k i l k a k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . D e s t y l a c j ę p r o w a d z i się p o w o l i , ogrzewając
k o l b ę m a ł y m p ł o m i e n i e m (najlepiej z ł a ź n i p o w i e t r z n e j ) zbierając n a s t ę p u j ą c e frakcje: (a) 5 6 — 8 0 ° C ( a c e t o n i niewielka ilość t l e n k u m e z y t y l u ) ; (b) 8 0 — 1 2 6 ° C (dwie w a r s t w y , w o d a i tlenek m e z y t y l u ) ; (c) 1 2 6 — 1 3 1 ° C ( p r a w i e czysty tlenek m e z y t y l u ) . F r a k c j ę (b), p o oddzieleniu w o d y , suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u l u b bezw. s i a r c z a n e m sodu i p o d d a j e destylacji frakcyjnej z m a ł e j k o l b k i . W ten sposób o t r z y m u j e się dalszą porcję t l e n k u m e z y t y l u . O g ó l n a w y d a j n o ś ć w y n o s i ok. 320 g ( 9 5 % ) . U w a g i . (1) K r y s t . w o d o r o t l e n e k b a r u ( B a O H ) « 8 H 0 , ulega o d w o d n i e n i u p o j e d n o k r o t n e j r e a k c j i ; związek b e z w o d n y jest r ó w n i e d o b r y m k a t a l i z a t o r e m i m o ż e b y ć użyty wielokrotnie. (2) P o z o s t a ł a ciecz zawiera o k . 9 5 % a l k o h o l u d i a c e t o n o w e g o i n a d a j e się d o otrzy mywania tlenku mezytylu. (3) A l k o h o l d i a c e t o n o w y p o d c z a s destylacji p o d n o r m a l n y m ciśnieniem ulega czę ściowemu rozkładowi. U , 2 . N i e n a s y c o n e kwasy karboksylowe. K w a s y a c e t y l e n o w e m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z k o n d e n s a c j ę a l d e h y d u z k w a s e m m a i o n o w y m w r o z t w o r z e p i r y d y n o w y m , często w obec n o ś c i ś l a d ó w p i p e r y d y n y (reakcja Doebnera). M e c h a n i z m reakcji jest a n a l o g i c z n y d o m e c h a n i z m u k o n d e n s a c j i aldolowej i o b e j m u j e p r z y ł ą c z e n i e a n i o n u m a l o n o w e g o d o węgla k a r b o n y l o w e g o grupy a l d e h y d o w e j i n a s t ę p n ą eliminację w o d y , której t o w a r z y s z y dekarboksylacja 2
-HiO [R CH(OH)-CH(C0 H) ] ———»-R — COł
R-CHO + CH (C0 H) -» 2
2
2
2
2
CH=CHC0 H
2
2
P r z y k ł a d y p o d a n e w p . 111,210 obejmują o t r z y m y w a n i e k w a s u 3-heksyloakrylowego z h e k s a n a l u , k w a s u k r o t o n o w e g o z a l d e h y d u o c t o w e g o , jak r ó w n i e ż d i e n o w e g o k w a s u sorbowego z nienasyconego aldehydu krotonowego. W y g o d n y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a k w a s ó w a,^-acetylenowych p r z e d s t a w i a synteza k w a s u 2 - b u t y n o w e g o (p. 111,211), k t ó r a o b e j m u j e k a t a l i z o w a n y z a s a d a m i r o z k ł a d d i b r o m o p i r a z o l o n u o t r z y m a n e g o p r z e z b r o m o w a n i e 5 - p i r a z o l o n u ; ten ostatni o t r z y m u j e się w reakcji ^ - k e t o estru z h y d r a z y n ą R.CO-CH .C0 C H 2
2
2
R v 5
>
NH -NH 2
C-CH
N
2
C=0
_
*
2
I C-CBr //
\
N
2
G
O H
c = 0 — ^ > R-C = C-C0 H + N 2
2
1 H
M e c h a n i z m ostatniego s t a d i u m reakcji m o ż n a by s f o r m u ł o w a ć n a s t ę p u j ą c o :
N
C = 0
H^:OH
>-
N ^ C = 0
+ R-C = C - C 0 H + 2
N
2
^:OH
e Jeśli b r o m o w a n i e 5-pirazolonu p r z e r w a ć p o p o d s t a w i e n i u jednego t y l k o z w o d o r ó w m e t y l e n o w y c h , t o d z i a ł a n i e m o c n ą zasadą n a p o w s t a ł ą m o n o b r o m o p o c h o d n ą p r o w a d z i r ó w n i e ż d o u t w o r z e n i a a,/?-etylenowego k w a s u [26]. N a j p r o s t s z y m i n i e n a s y c o n y m i k w a s a m i d i k a r b o k s y l o w y m i są kwas maleinowy i fu marowy. N a skalę p r z e m y s ł o w ą b e z w o d n i k m a l e i n o w y (I) o t r z y m u j e się utleniając b e n z e n w fazie g a z o w e j tlenem a t m o s f e r y c z n y m w obecności tlenku w a n a d u j a k o k a t a -
l i z a t o r a , w t e m p . o k o ł o 4 0 0 ° C . N a s k a l ę l a b o r a t o r y j n ą (p. 111,212) m o ż n a go o t r z y m a ć o g r z e w a j ą c k w a s j a b ł k o w y (II) z c h l o r k i e m acetylu i n a s t ę p n i e destylując m i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . B e z w o d n i k o g r z e w a n y z w o d ą ł a t w o p r z e c h o d z i w k w a s m a l e i n o w y ( I I I ) . K w a s m a l e i n o w y m a b u d o w ę cis (Z), m o ż n a g o p r z e p r o w a d z i ć w jego i z o m e r g e o m e t r y c z n y o b u d o w i e trans (E). czyli w k w a s f u m a r o w y (IV), ogrzewając g o z k w a s e m s o l n y m . K w a s f u m a r o w y , k t ó r y n i e t w o r z y bez w o d n i k a , m o ż e b y ć o t r z y m a n y z furfuralu ( a l d e h y d u 2-furylowego) (V) p r z e z utlenienie c h l o r a n e m s o d u w obecności pięciotlenku w a n a d u j a k o k a t a l i z a t o r a (p. 111,213). P o t w i e r d z e n i e m tego, że o b a t e k w a s y są i z o m e r a m i g e o m e t r y c z n y m i jest fakt, że oba, w wy n i k u u w o d o r n i a n i a k a t a l i t y c z n e g o , dają k w a s b u r s z t y n o w y ( V I ) . B e z w o d n i k m a l e i n o w y z n a j d u j e szerokie z a s t o s o w a n i e w reakcji D i c l s a - A l d e r a t w o r z ą c a d d u k t y z e s p r z ę ż o n y m i d i e n a m i (p. V , J )
CH(OH)-C0 H 2
HO
CH -C0 H (II) 2
H0 C-CH -CH -C0 H 2
2
2
S H
Q
x
2
2
(vi)
/C0 H 2
[O]
H0 C
H
2
(V)
(IV)
Większość z tych przejść z a w a r t a jest w p . 111,212. 111,210. K W A S 3 - H E K S Y L O A K R Y L O W Y CHa • ( C H ) 2
5
CHO + C H ( C 0 H ) 2
2
2
(2-nonenowy)
CH (CH ) CH=CH-C0 H + C0 i
2
5
2
2
+ H 0 2
W 92,5 m l b e z w o d n e j p i r y d y n y , znajdującej się w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , roz p u s z c z a się 57 g (0,55 m o l ) k w a s u m a l o n o w e g o , r o z t w ó r c h ł o d z i się l o d e m , p o c z y m mieszając l u b wstrząsając energicznie, d o d a j e się 57 g (70 m l , 0,5 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o h e p t a n a l u . P o d o d a n i u części a l d e h y d u m i e s z a n i n a n a g l e gęstnieje od wydzielających się k r y s z t a ł ó w . Szyję k o l b y z a m y k a się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a 60 h, wstrząsając o d czasu d o czasu. N a s t ę p n i e o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się d w u t l e n k u węgla (ok. 8 h ) i w y l e w a d o t a k i e j s a m e j objętości w o d y . Oleistą w a r s t w ę oddziela się i wy t r z ą s a z 150 m l 2 0 - p r o c . k w a s u solnego w celu usunięcia p i r y d y n y . P r o d u k t r o z puszcza się w b e n z e n i e , p r z e m y w a wodą, suszy b e z w . s i a r c z a n e m s o d u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K w a s 2 - n o n e n o w y z b i e r a się w 1 3 0 — 1 3 2 ° C / 2 , 7 h P a (2 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 62 g ( 7 9 % ) . Synteza p o k r e w n a . K w a s k r o t o n o w y . W k o l b i e p o j e m n o ś c i 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a m i e s z a się 25 g (32 m l , 0,57 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u o c t o w e g o ( p . 111,81) z r o z t w o r e m 59,5 g (0,57 m o l ) s u c h e g o s p r o s z k o w a n e g o k w a s u m a l o n o w e g o w 67 g (68,5 ml, 0,85 m o l ) suchej p i r y d y n y z d o d a t k i e m 0,5 m l p i p e r y d y n y . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w lodzie l u b w c h ł o d n i n a 24 h. P o t e m o g r z e w a się ją n a ł a ź n i p a r o w e j d o chwili, gdy u s t a n i e w y d z i e l a n i e d w u t l e n k u węgla, następnie c h ł o d z i l o d e m , d o d a j e 60 m l k w a s u s i a r k o w e g o r o z c i e ń c z o n e g o t a k ą s a m ą objętością w o d y i p o z o s t a w i a w l o d z i e n a 3—4 h . W y d z i e l o n y
s u r o w y k w a s k r o t o n o w y (ok. 27 g) odsącza się za p o m o c ą p o m p y . R o z t w ó r p o oddzie leniu k r y s z t a ł ó w ekstrahuje się t r z e m a p o r c j a m i eteru ( p o 25 ml), wyciągi e t e r o w e suszy się i o d p ę d z a eter; m a s a s u r o w e g o k w a s u w y n o s i 6 g. Krystalizuje się g o z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) ; w y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u k r o t o n o w e g o o //. 7 2 ° C w y n o s i 20 g ( 4 1 % ) . K w a s s o r b o w y (kwas 2,4-heksadienowy). W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 4 6 g (46,5 m l , 0,57 mol) a l d e h y d u k r o t o n o w e g o (tw. 101—103°C), 60 g (0,575 m o l ) k w a s u m a l o n o w e g o i 60 g (61 m l , 0,76 m o l ) suchej p i r y d y n y (tw. 1 1 3 — 1 1 5 ° C ) ; k o l b ę z a m y k a c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 3 h . P o d k o n i e c t e g o o k r e s u ż y w e wydzielanie się d w u t l e n k u węgla ustaje. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się l o d e m i ostrożnie, wstrząsając, z a k w a s z a r o z t w o r e m 21,3 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 50 m l w o d y . W i ę k s z a część k w a s u s o r b o w e g o wydziela się n a t y c h m i a s t ; d o k ł a d n i e j s z e w y d z i e lenie uzyskuje się p r z e z oziębienie r o z t w o r u l o d e m w ciągu 3—4 h . K w a s o d s ą c z a się z a p o m o c ą p o m p y i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m . P r z e k r y s t a lizowuje się g o z 125 m l wrzącej w o d y ; m a k s y m a l n ą w y d a j n o ś ć o c z y s z c z o n e g o k w a s u u z y s k u j e się p r z e z p o z o s t a w i e n i e r o z t w o r u w c h ł o d n i p r z e z całą noc i n a s t ę p n e odsą czenie w y d z i e l o n y c h k r y s z t a ł ó w . W y d a j n o ś ć k w a s u s o r b o w e g o o tt. 1 3 4 ° C w y n o s i 20 g ( 3 1 % ) . 111,211. K W A S 2 - B U T Y N O W Y H
a
c
H C
x
3
/-CH, C=0
H N-NH 2
OC H
2
2
— ^
N
Y-CH2 C\
s
H
H C 3
\
/
C—CBr V
2
0 H
CH .CCC0 H J
2
+
2BrQ N +
2
I.
H 3-MetyIo-5-pirazolon. W k o l b i e s t o ż k o w e j u m i e s z c z a się 65 g (0,5 m o l ) a c e t y l o o c t a n u etylu i mieszając z a p o m o c ą m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o w k r a p l a p o w o l i r o z t w ó r 25 g (0,5 m o l ) h y d r a t u h y d r a z y n y ( 9 8 — 1 0 0 % ) w 40 m l a b s o l u t n e g o etanolu. T e m p e r a t u r a w z r a s t a w czasie d o d a w a n i a , n a l e ż y ją t a k r e g u l o w a ć , a b y nie p r z e k r a c z a ł a 6 0 ° C ; w y dziela się k r y s t a l i c z n y osad. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się dalej w ciągu 1 h i oziębia w ł a ź n i z l o d e m , a b y z a p e w n i ć c a ł k o w i t ą krystalizację, a n a s t ę p n i e o d s ą c z a . P r o d u k t p r z e m y t y o z i ę b i o n y m w lodzie e t a n o l e m jest d o s t a t e c z n i e czysty do p r z e r ó b k i w d a l s z y m e t a p i e syntezy. W y d a j n o ś ć 43 g ( 9 0 % ) ; tt. 2 2 2 ° C {mięknie w 1 9 5 ° C ; a p a r a t d o o z n a c z a n i a tt. z a o p a t r z o n y w lupę m i k r o s k o p o w ą ) . 4,4-Dibromo-3-metylo-5-pirazolon. D o r o z t w o r u 20,0 g (0,2 mol) 3-metylo-5-pirazol o n u w 80 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o , w k r a p l a się p o w o l i , mieszając m i e s z a d ł e m m a g n e t y c z n y m , r o z t w ó r 32 g (0,2 m o l ) b r o m u w 20 m l lod. k w a s u o c t o w e g o (1). P o w p r o w a d z e n i u tej p o r c j i b r o m u d o d a j e się 50 m l w o d y , a n a s t ę p n i e w k r a p l a dalszą p o r c j ę 32 g (0,2 m o l ) b r o m u w 20 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . P o u k o ń c z e n i u d o d a w a n i a drugiej p o r c j i r o z t w o r u b r o m u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j n a całą n o c . D i b r o m o p i r a z o l o n w y t r ą c a się d o d a t k i e m w o d y , odsącza z a p o m o c ą p o m p y i osad p r z e m y w a d e s t y l o w a n ą wodą, d o chwili gdy w o d a z p r z e m y c i a w y k a ż e o d c z y n o b o j ę t n y . O s u s z o n y n a p o w i e t r z u p r o d u k t jest d o s t a t e c z n i e czysty d o dalszej syntezy," tt. 130— 1 3 2 ° C ; w y d a j n o ś ć 41 g ( 7 9 % ) . K w a s 2-butynowy. R o z t w ó r 20 g w o d o r o t l e n k u sodu w 500 m l w o d y u m i e s z c z a się w ł a ź n i z l o d e m mieszając m i e s z a d ł e m m e c h a n i c z n y m , a ż d o chwili g d y t e m p e r a t u r a osiągnie 0 — 5 ° C . W ciągu 10 m i n d o d a j e się p o r c j a m i 34 g (0,132 m o l ) 4 , 4 - d i b r o m o -3-metylo-5-pirazolonu. B r o m o k e t o n r o z p u s z c z a się t w o r z ą c p o m a r a ń c z o w o c z e r w o n y
r o z t w ó r , z k t ó r e g o wydziela się azot; w czasie d o d a w a n i a b r o m o k e t o n u t e m p e r a t u r a w y k a z u j e t y l k o n i e z n a c z n ą t e n d e n c j ę w z r o s t o w ą . M i e s z a n i n ę reakcyjną m i e s z a się w ciągu 1 h w t e m p . 0 — 5 ° C , a n a s t ę p n i e jeszcze w ciągu 1 h w t e m p . p o k o j o w e j . R o z t w ó r oziębia się z n o w u i z a k w a s z a stęż. k w a s e m s o l n y m . Z a k w a s z o n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się eterem m e t o d ą ciągłą p r z e z caią n o c (p. 1,22), wyciąg eterowy suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u , a rozpuszczalnik u s u w a z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . K o l b ę zawierającą p o m a r a ń c z o w y olej umieszcza się w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m i p o z o s t a w i a a ż d o z a k r z e p n i ę c i a . P o m a r a ń c z o w y , k r y s t a l i c z n y o s a d ekstrahuje się k i l k a k r o t n i e wrzącą benzyną lekką (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) , a p o ł ą c z o n e b e n z y n o w e wyciągi zatęża się d o ok. 50 m l objętości. O d s ą c z o n y , b i a ł a w y p r o d u k t o tt. 7 4 — 7 5 ° C krystalizuje się p r z e z rozpuszczenie w m o ż l i w i e j a k najmniejszej objętości b e n z y n y o tt. 8 0 — 1 0 0 ° C , d o d a n i e j e d n a k o w e j objętości b e n z y n y lekkiej o tt. 4 0 — 6 0 ° C i p o z o s t a w i e n i e r o z t w o r u d o ozię bienia. Czysty k w a s 2 - b u t y n o w y m a tt. 7 5 — 7 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 5,9 g ( 5 4 % ) . W w i d m i e I R w i d o c z n e są p a s m a : 2950 c m (szerokie, — O H ) , 2240 c m (ostre, — d w u p o d s t a w i o n y u k ł a d — C = C — ) , 1690 c m (szerokie, — C = O k w a s u k a r b o k s y l o w e g o ) . - 1
- 1
- 1
U w a g a . (1) Jeśli d o p r ó b k i p o b r a n e j p o d o d a n i u 1 m o l a b r o m u d o d a ć w o d y , to wy trąca się m o n o b r o m o p o c h o d n a o tt. 180—182°C. 111,212. K W A S M A L E I N O W Y H CH(OH>C0 H | CH -C0 H 2
2
CH .COC1
X
3
—i-—-v
f* ° "
li /C
2
H
C
N
C0 H 2
H.O
O
>
II C
• H
C0 H 2
W kulistej kolbie destylacyjnej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 45 g (0,33 m o l ) suchego k w a s u j a b ł k o w e g o i ostrożnie d o d a j e 63 g (57 m l , 0,835 m o l ) czystego chlorku acetylu. P o połączeniu k o l b y z chłodnicą zwrotną, p o ł ą c z o n ą g ó r n y m w y l o t e m z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w , ogrzewa się ł a g o d n i e n a ł a ź n i w o d n e j w celu z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji, k t ó r a n a s t ę p n i e przebiega już egzotermicznie. Wydziela się c h l o r o w o d ó r , a k w a s j a b ł k o w y przechodzi d o r o z t w o r u ; gdy w y d z i e l a n i e się g a z u ustaje, k o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1—2 h. Po p r z e s t a w i e n i u a p a r a t u r y r o z p o c z y n a się destylację, najpierw p r z e c h o d z i f r a k c j a nisko w r z ą c a , a p o t e m t e m p e r a t u r a p o d n o s i się s z y b k o d o 190°; w t e d y najeży wypuścić w o d ę z p ł a s z c z a c h ł o d n i c y . Destylację p r o w a d z i się dalej i z b i e r a b e z w o d n i k m a l e i n o w y w t e m p . 1 9 5 — 2 0 0 ° C . S u r o w y b e z w o d n i k krysta lizuje się z c h l o r o f o r m u otrzymując 22 g ( 6 7 % ) czystego b e z w o d n i k a m a l e i n o w e g o 0 tt. = 5 4 ° C . W celu o t r z y m a n i a k w a s u m a l e i n o w e g o b e z w o d n i k o d p a r o w u j e się n a ł a ź n i w o d n e j z d w u k r o t n i e mniejszą w a g o w o ilością w o d y ; p o z o s t a ł e ślady w o d y u s u w a się w eksy k a t o r z e n a d stęż. k w a s e m s i a r k o w y m . O t r z y m a n y k w a s m a l e i n o w y m a tt. 143 ° C i jest dość czysty (1). W r a z i e p o t r z e b y m o ż n a g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z m i e s z a n i n y a c e t o n u 1 b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 C ) i w ó w c z a s t o p i się w t e m p . 144°C (1). P r z e m i a n a k w a s u m a l e i n o w e g o w k w a s f u m a r o w y . 10 g k w a s u m a l e i n o w e g o roz puszcza się w 10 m l ciepłej w o d y , d o d a j e 20 m l stęż. k w a s u solnego i o g r z e w a p o d chłodnicą z w r o t n ą d o ł a g o d n e g o wrzenia w ciągu 30 m i n . W k r ó t c e z g o r ą c e g o r o z t w o r u w y p a d a j ą k r y s z t a ł y k w a s u f u m a r o w e g o . R o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, odsącza k w a s f u m a r o w y i przekrystalizowuje g o z g o r ą c e g o 1 M k w a s u solnego. T e m p e r a t u r a t o p n i e n i a k w a s u f u m a r o w e g o w zatopionej k a p i l a r z e w y n o s i 2 8 6 — 2 8 7 ° C . U w a g a . ( 1 ) T e m p e r a t u r a t o p n i e n i a czystego k w a s u m a l e i n o w e g o zależy w z n a c z n y m s t o p n i u od szybkości o g r z e w a n i a i m o ż n a o b s e r w o w a ć w a r t o ś c i tt. o d 133°C d o 1 4 3 — 1 4 4 ° C . W r a z i e p o w o l n e g o o g r z e w a n i a (ok. 20 m i n ) k w a s t o p i się w 1 3 3 — 1 3 4 ° C , w r a z i e s z y b k i e g o (ok. 10 m i n ) n a t o m i a s t — w 1 3 9 — 1 4 0 ° C K w a s m a l e i n o w y z a n u r z o n y w łaźni o t e m p . 140° topi się o s t r o w 143°C. N i s k i e t e m p . t o p n i e n i a o t r z y m y w a n e w w y n i k u p o w o l n e g o o g r z e w a n i a p o w o d o w a n e są niewątpliwie p o w s t a w a n i e m b e z w o d C
nika m a l e i n o w e g o l u b kwasu f u m a r o w e g o , a l b o o b u jednocześnie, co w y w o ł u j e obni żenie t e m p e r a t u r y topnienia. U w o d o r n i a n i e k w a s u m a l e i n o w e g o . W k o l b i e służącej d o r e d u k c j i katalitycznej u m i e s z c z a się 20 m g d w u t l e n k u p l a t y n y (tzw. k a t a l i z a t o r A d a m s a p . 11,2,5/, w p r o w a d z a r o z t w ó r 0,58 g (0,05 mol) k w a s u m a l e i n o w e g o w 15 m l etanolu i ł ą c z y k o l b ę z a p a r a tem d o r e d u k c j i p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (rys. 1,52). K o l b ę i biuretę g a z o w ą w y p e ł n i a się w o d o r e m w s p o s ó b o p i s a n y w p . 1 , 1 7 , 1 . P o z a n o t o w a n i u objętości g a z u z n a j d u j ą c e g o się w biurecie wstrząsa się ł a g o d n i e kolbą z a p o m o c ą w y t r z ą s a r k i . G d y p o c h ł a n i a n i e w o d o r u ustanie, n o t u j e się c a ł k o w i t ą objętość p o c h ł o n i ę t e g o g a z u ; p o w i n n a o n a wynosić ok. 1150 m l . P o s t ę p u j ą c w g opisu p o d a n e g o w p. 1,17,1, w o d ó r z a w a r t y w a p a r a t u r z e w y p i e r a się p o w i e t r z e m , odłącza kolbę, w której p r o w a d z o n a była reduk cja, i odsącza k a t a l i z a t o r , p o c z y m p r z e m y w a się g o niewielką ilością etanolu. K a t a l i z a t o r nie p o w i n i e n b y ć n i g d y s u c h y ; p o p r z e m y c i u n a l e ż y u s u n ą ć b i b u ł ę filtracyjną i s p ł u k a ć k a t a l i z a t o r d o n a c z y n i a z w o d ą , służącego d o p r z e c h o w y w a n i a resztek katali z a t o r a . P o o d p a r o w a n i u etanolu p o z o s t a j e 0,58 g k w a s u b u r s z t y n o w e g o o tt. 1 8 4 ° C ; t e m p . t o p n i e n i a nie zmienia się p o p r z e k r y s t a l i z o w a n i u z 2,5 m l gorącej w o d y . 111.213 K W A S F U M A R O W Y H
V -
CHO
N
a
C
K
W
° '
CO H
N
y
z
A
H0 C H W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r u m i e s z c z a się 112,5 g (1,06 mol) c h l o r a n u s o d u , 250 m l w o d y i 0,5 g k a t a l i z a t o r a w p o s t a c i pięciotlenku w a n a d u (V), P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a kolbę ogrzewa się n a siatce a z b e s t o w e j d o t e m p . 7 0 — 7 5 ° C i d o d a j e 4 m l z 50 g (43 m l , 0,52 m o l ) t e c h n i c z n e g o furfuralu ( a l d e h y d u 2-furylowego). G d y zacznie się ż y w a r e a k c j a ( 1 ) , j e d n a k nie wcześniej, d o d a j e się pozostałą ilość furfuralu p r z e z w k r a p l a c z u m i e s z c z o n y u w y l o t u c h ł o d n i c y z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m y w a ł o się ż y w e t e m p o reakcji (25—30 m i n ) . N a s t ę p n i e o g r z e w a się mieszaninę reakcyjną w t e m p . 7 0 — 7 5 ° C w ciągu 5—6 h (2) i p o z o s t a w i a n a n o c w t e m p e r a t u r z e l a b o r a t o r i u m . K r y s t a liczny k w a s f u m a r o w y odsącza się za p o m o c ą p o m p y i p r z e m y w a g o m a ł ą ilością zimnej w o d y (3). S u r o w y k w a s f u m a r o w y p r z e k r y s t a l i z o w u j e się z ok. 300 m l 1 M k w a s u solnego i o t r z y m a n e k r y s z t a ł y 26 g, ( 4 3 % ) suszy w t e m p . 1 0 0 ° C ; tt. kwasu w z a t o p i o n e j k a p i l a r z e wynosi 2 8 2 — 2 8 4 ° C , n a s t ę p n a krystalizacja p o d w y ż s z a tt. d o 286—287 ° C . 2
U w a g i . (1) G d y r o z p o c z n i e się ż y w a r e a k c j a , t e m p e r a t u r a w z r a s t a d o ok. 1 0 5 ° C i u t r z y m u j e się p r z e z pewien czas. G ł ó w n e j ilości furfuralu n i e należy d o d a w a ć , z a n i m d o d a w a ć , z a n i m nie zacznie się energiczna r e a k c j a ; n i e z a c h o w a n i e tej ostrożności m o ż e spowodować wybuch. (2) D o t e g o celu m o ż n a u ż y ć ł a ź n i w o d n e j . ^ (3) Z przesączu m o ż n a w y o d r ę b n i ć jeszcze m a ł ą ilość ok. 3 g k w a s u f u m a r o w e g o przez d o d a n i e 15 m l stęż. k w a s u solnego, o d p a r o w a n i e n a łaźni w o d n e j d o objętości ok. 150 m l i oziębienie bieżącą w o d ą . W y d z i e l o n y k w a s f u m a r o w y krystalizuje się z 1 M k w a s u solnego.
L I T E R A T U R A
III.
Związki alifatyczne
1. E . L . J a c k s o n : P e r i o d i c acid o x y d a t i o n i n : O r g a n i e s. 3 6 3 . 2 . H . Stctter, E . R e s k e : Ber. 1970, 1 0 3 , 6 4 3 .
reactions
(II), red. R . A d a m s
New York
Wiley
M44
3. 4. 5. 67. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.
J . C a r s o n : 1. Am. Chem. Soc. 1 9 4 6 , 6 8 , 2 0 3 0 . C . H . D e p u y , B . W . P o n d e r : J. Am. Chem. Soc. 1 9 5 9 , 8 1 , 4 6 2 9 . S . M . M c E N a i n : T h e a c y l o ś n s i n : Organie r e a c t i o n s ( I V ) , r e d . R . A d a m s , N e w Y o r k , W i l e y 1 9 4 8 , s. 2 5 6 . L . H o u g h , A . S. R i c h a r d s o n : T h e m o n o s a c h a r i d e s i n : R o d d ' s c h e m i s t r y o f c a r b o n c o m p o u n d s , r e d . S. C o f f e y . w y d . 2 , A m s t e r d a m , EIsevier 1 9 6 9 , s. 6 7 . R . J. B o s e , T . L . H u l l a r , B . A . L e w i s , F . S m i t h : J. Org. Chem. 1962, 26, 1300. F . S m i t h : J. Chem. Soc. 1 9 4 4 , 6 3 5 . M . L. W o l f r o m , A . T h o m p s o n : M e t h o d s i n carbohydrate chemistry, red. R . L . Whistler, M . L . W o l t r o m , t. I I , N e w Y o r k , A c a d e m i c P r e s s 1963, s. 2 1 . G . O . A s p i n a l l , R . J. Ferrier: Chem. and Ind. 1957, 1216. J. D a l e : J. Chem. Soc. 1 9 6 5 , 7 2 . S . S w a n n , R . O e h l e r , R . J. B u s w e l l : O r g a n i e s y n t h e s e s , t. I I , s. 2 7 6 . P . A . F i n n a n , G . A . F o t h e r g i l i : J. Chem. Soc. 1 9 6 2 , 2 8 2 4 . H . R . S n y d e r , C . T . E l s t o n : J. Am. Chem. Soc. 1954, 7 6 , 3 0 3 9 . V . H. W a l l i n g f o r d , D . M . J o n e s , A . H . H o m e y e r : J. Am. Chem. Soc. 1 9 4 2 , 6 4 , 5 7 6 . C . S . M a r y e l , D . W . M a c C o r g u a d a l e , F . E . K e n d a l l , W . A . L a z i e r : J. Am. Chem. Soc. 1924 , 4 6 , 2 8 3 8 . N . K o m b l u m : T h e s y n t h e s i s o f a l i p h a t i c a n d alicyclic n i t r o c o m p o u n d s i n : O r g a n i e r e a c t i o n s ( 1 2 ) . r e d . A . C . C o p e , N e w Y o r k . W i l e y 1 9 6 2 , s. 1 0 1 . P . E . P f e f f c r , L . S. Silbert: Tetrahedron Lett. 1970, 699. L . H . A m u n d s e n , L . S. N e l s o n : J. Am. Chem. Soc. 1 9 5 1 , 7 3 , 2 4 2 .
20.
M.
21.
W . S. E m e r s o n : T h e preparation of amines by reductive alkylation R . A d a m s , N e w Y o r k , W i l e y 1 9 4 8 , s. 1 7 4 . F . N c r d e l , H . H e n k e l : Ber. 1 9 5 2 , 8 5 , 1 1 3 8 . R . L . F r a n k , P . V . S m i t h : 3. Am. Chem. Soc. 1 9 4 6 , 6 8 , 2 1 0 3 . D . T . M c A H a n , T . V . C u U u m , R . A . D e a n , F . A . F i d l e r , J. Am. Chem. N . J . T.ennard, C . R . J o h n s o n : J. Org. Chem. 1962, 2 7 , 282. L . A . C a r p i n o : J. Am. Chem. Soc. 1958, 8 0 , 6 0 1 . M . .T. M i n t z . C . W a l l i n g : O r g a n i e s y n t h e s e s . C o l i . V o l . V , s. 184.
22. 23. 24. 25. 26. 27.
Cerny, J. Małek,
M.
Capfca: Coli.
Czech.
Chem.
Comm.
1969, 3 4 ,
1033.
in: Organie
Soc.
reactions
1951, 73. 3627.
(IV), red.
Rozdział IV Związki aromatyczne
A WĘGLOWODORY AROMATYCZNE Syntezy w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h ujęte są dla przejrzystości w czterech następują cych punktach: 1. A l k i l o b e n z e n y (p. IV,1 d o I V , 6 ) . 2. D i i t r i a r y l o m e t a n y (p. D7,7 d o I V , 9 ) . 3. U k ł a d y bifenylowe (p. D 7 , l » d o D7,12 o r a z p . IV,87). 4. S k o n d e n s o w a n e u k ł a d y policykliczne (p. D7,13 d o I V , 1 7 ) . A , l . A l k i l o b e n z e n y . a. Reakcja Wurtza-Fiłtiga (reakcja Wurtza p. III,A,4a). Współ d z i a ł a n i e h a l o g e n k u a r y l o w e g o z h a l o g e n k i e m alkilu i s o d e m p r o w a d z i , z niezłą w y d a j nością, d o p o w s t a n i a alkilobenzenu A r B r > RBr + 2 N a - * A r - R + 2NaBr P r o d u k t y u b o c z n e tej reakcji, a m i a n o w i c i e R — R i A r — A r m o ż n a z w y k l e ł a t w o u s u n ą ć przez destylację. P r a w d o p o d o b n y m e c h a n i z m t e j r e a k c j i polega n a tworzeniu się a r y l o s o d o w e j p o c h o d n e j , k t ó r a n a s t ę p n i e reaguje z h a l o g e n k i e m alkilu
ArBr + 2Na
e
r*
Ar:^R-Br
ry
v Ar?Na + NaBr O
*• Ar-R 4- ;Br
Reakcja arylosodowej pochodnej z bardziej reaktywnym bromkiem alkilowym zachodzi łatwiej od reakcji z mniej reaktywnym bromkiem arylowym, prowadzącej d o powstania biarylu A r — A r . P o n a d t o t w o r z e n i e się k a r b o a n i o n u a r y l o w e g o , k t ó r y m o ż e b y ć stabili z o w a n y p r z e z delokalizację e l e k t r o n ó w , z a c h o d z i p r a w d o p o d o b n i e łatwiej n i ż t w o r z e n i e się k a r b o a n i o n u alkilowego w w y n i k u r e a k c j i s o d u z b r o m k i e m a l k i l o w y m . Z t e g o t e ż p o w o d u a l k i l o b e n z e n y np. b u t y l o b e n z e n (p. D 7 , l ) o t r z y m u j e się z w y k l e z m o ż l i w y m i d o przyjęcia w y d a j n o ś c i a m i . N i e c o lepsze w y d a j n o ś c i a l k i l o b e n z e n u osiąga się j e d n a k o t r z y m u j ą c n a j p i e r w a r y l o s o d o w ą p o c h o d n ą , k t ó r ą n a s t ę p n i e p o d d a j e się o d p o w i e d n i e m u a l k i l o w a n i u . P o c h o d n ą a r y l o s o d o w ą p r z y g o t o w u j e się p r z e z d o d a n i e h a l o g e n k u a r y l o w e g o d o d r u t u s o d o w e g o zawiesznego w b e n z y n i e l e k k i e j ; c z y n n o ś ć t ę p r z e p r o w a d z a się w a t m o s f e r z e a z o t u . O t r z y m y w a n i e p-ksylenu (p. I V , 2 ) jest p r z y k ł a d e m alkilowania p-tolilosodu za p o m o c ą
s i a r c z a n u d i m e t y l u ; n a t o m i a s t o t r z y m y w a n i e etylobenzenu (synteza p o k r e w n a , p . IV,2) obrazuje z a s t o s o w a n i e halogenku alkilowego (reakcja e t y l o w a n i a fenylosodu). A l t e r n a t y w n a i bardziej wydajna synteza b u t y l o b e n z e n u p o l e g a n a alkilowaniu s o d o w e j p o c h o d n e j benzylowej b r o m k i e m p r o p y l u (p. IV,3). S o d o w ą p o c h o d n ą b e n z y lową o t r z y m u j e się d o g o d n i e z fenylosodu u t w o r z o n e g o n a j p i e r w w reakcji sodu z chlor o b e n z e n e m p r o w a d z o n e j w toluenie. Z a w i e s i n ę fenylosodu w toluenie o g r z e w a się w 1 0 5 ° C w ciągu ok. 35 m i n , p r z y c z y m następuje p r o c e s t r a n s m e t a l a c j i ( s f o r m u ł o w a n y na początku p. IV,3). O d c z y n n i k G r i g n a r d a o t r z y m a n y z c h l o r k u benzylu ulega ł a t w o alkilowaniu działa n i e m p - t o l u e n o s u l f o n i a n u alkilowego; r e a k c j a ta s t a n o w i dalszą, pożyteczną m e t o d ę o t r z y m y w a n i a a l k i l o b e n z e n ó w (np. p e n t y l o b e n z e n u , p . IV,4) C H - C H - CI + Mg 6
5
2
C H 6
C H CH MgCl + 2R0-S0 6
s
C H
5
6
2
2
CH MgCl
5
2
C H 6
4
CH
O)
3
CH -R+RCI 4- ( p - C H C s H 4 S 0 ) M s 3
3
3
z
b. Redukcja aldehydów i ketonów. W ę g l o w o d o r y a r o m a t y c z n e są g ł ó w n y m p r o d u k t e m r e d u k c j i a r o m a t y c z n y c h a l d e h y d ó w i k e t o n ó w a m a l g a m a t e m c y n k u i stęż. k w a s e m s o l n y m (redukcja C l e m m e n s e n a np. etylobenzen, p . I V , 5 , metoda A). Ar CO R -
ArCHj-R
N i e k t ó r e właściwości r e d u k c j i C l e m m e n s e n a o m ó w i o n e zostały n a str. 268, p . m , A , 2 . R e d u k c j a czysto a r o m a t y c z n y c h k e t o n ó w n i e d a j e z w y k l e zadowalających w y n i k ó w ; często w p r o d u k t a c h reakcji przeważają p i n a k o l e i p r o d u k t y żywicowate. R e d u k c j ę k e t o n ó w o d u ż e j m a s i e cząsteczkowej i o b a r d z o m a ł e j rozpuszczalności u ł a t w i a d o d a t e k rozpuszczalnika mieszającego się z k w a s e m solnym, takiego j a k etanol, k w a s o c t o w y l u b d i o k s a n . W p r z y p a d k u n i e k t ó r y c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h , zwłaszcza k e t o k w a s ó w , o t r z y m u j e się s ł a b e wydajności nawet p o d o d a n i u etanolu itp.; przypisuje się t o p o w s t a w a n i u w w y n i k u redukcji nierozpuszczalnych wielocząsteczk o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e powlekają p o w i e r z c h n i ę c y n k u . D o d a t e k r o z p u s z c z a l n i k a w ę g l o w o d o r o w e g o , n p . tolue n u , jest k o r z y s t n y , p o n i e w a ż uniemożliwia on większości substancji stykanie się z cyn kiem, a r e d u k c j a p r z e b i e g a w warstwie w o d n e j w t a k wielkim rozcieńczeniu, że reakcje p r o w a d z ą c e d o t w o r z e n i a się p r o d u k t ó w wielocząsteczk o w y c h są w z n a c z n y m stopniu o g r a n i c z o n e (p. IV,135). K e t o n y a r o m a t y c z n e o t r z y m u j e się ł a t w o w reakcji a c y l o w a n i a m e t o d ą Friedla-Craftsa (str. 658, p . IV,L,"1), a redukcja tych ostatnich m e t o d ą C l e m m e n s e n a stanowi bardziej w y d a j n y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a m o n o a l k i l o b e n z e n ó w w p o r ó w n a n i u z b e z p o ś r e d n i m a l k i l o w a n i e m w reakcji F r i e d l a - C r a f t s a (p. I V , A , l c , poniżej). A l d e h y d y i ke t o n y m o ż n a r ó w n i e ż z r e d u k o w a ć d o o d p o w i e d n i c h w ę g l o w o d o r ó w m e t o d ą Wolffa-Kiżnera, k t ó r a polega na o g r z e w a n i u o d p o w i e d n i c h h y d r a z o n ó w lub s e m i k a r b a z o n ó w z w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u l u b r o z t w o r e m etylanu sodu Ar-CO-R
N
H
' * > Ar ( R ) C = N - N H - i ^ > A r - C H Z
2
R
M o d y f i k a c j a H u a n g a i M i n i o n a m a n a s t ę p u j ą c e zalety: 1) w y o d r ę b n i a n i e h y d r a z o n u staje się zbyteczne, 2) czas reakcji ulega z n a c z n e m u s k r ó c e n i u , 3) reakcję m o ż n a w y k o n a ć p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m i n a dużą skalę, o r a z 4) wydajności są zwykle d o s k o n a ł e . N a j p i e r w o t r z y m u j e się h y d r a z o n in situ, ogrzewając d o wrzenia p o d chłod nicą z w r o t n ą r o z t w ó r związku k a r b o n y l o w e g o w niezbyt dużej ilości glikolu dictylenow e g o ( 3 - o k s a - l , 5 - p e n t a n o d i o l u ) lub t r i etylenowego (3,6-dioksa-l,8-oktanodioIu) z h a n d l o w y m 85 l u b 90-proc. h y d r a t e m h y d r a z y n y i ok. t r z e m a r ó w n o w a ż n i k a m i w o d o r o tlenku p o t a s u w ciągu 1 h. W o d ę i m d r n i a r h y d r a z y n y u s u w a się p o p r z e z destylację, d o chwili osiągnięcia t e m p e r a t u r y korzystnej dla r o z k ł a d u h y d r a z o n u (170—190°), p o c z y m r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a jeszcze w ciągu 3—5 h.
R e a k c j ę tę ilustruje o t r z y m y w a n i e e t y l o b e n z e n u z a c e t o f e n o n u (p. I V , 5 , metoda B); powstający w ę g l o w o d ó r jest z u p e ł n i e czysty i n i e z a w i e r a związków n i e n a s y c o n y c h . Z m o d y f i k o w a n a m e t o d a r e d u k c j i W o l f f a - K i ż n e r a w o l n a jest od u j e m n y c h s t r o n , jakie przedstawia redukcja związków karhonylowych według Clemmensena. a miano wicie: 1) t w o r z e n i a p e w n y c h niewielkich ilości z w i ą z k ó w h y d r o k s y l o w y c h i związków n i e n a s y c o n y c h j a k o p r o d u k t ó w u b o c z n y c h , 2) złych w y d a j n o ś c i osiąganych z w i e l o m a z w i ą z k a m i o dużej m a s i e cząsteczkowej, 3) n i e m o ż n o ś c i s t o s o w a n i a tej m e t o d y w przy p a d k u p o c h o d n y c h furanu i pirolu w s k u t e k ich wrażliwości n a kwasy, 4) wrażliwości n a p r z e s z k o d y steryczne. Mechanizm redukcji metodą Wolffa-Kiżnera m o ż e polegać na utworzeniu mezom e r y c z n e g o a n i o n u (1), w w y n i k u o d e r w a n i a p r z e z z a s a d ę p r o t o n u o d h y d r a z o n u . N a skutek przesunięcia p r o t o trop o w e g o p o w s t a j e a n i o n (II), k t ó r y , t r a c ą c cząsteczkę a z o t u , p r z e c h o d z i w k a r b o a n i o n ( I I I ) ; p r z y ł ą c z e n i e p r o t o n u p r o w a d z i d o p o w s t a n i a węglo wodoru
2
/
R R C = N - N
rR ' R CA= N ^ N H
— BH®
H 1
J
•
L
^H^:B
.°. •• R»R C-N-NH A
+ H
"I ^
®
(i) ,
2
R R CH^-N = N
— ^ >
2
R'R CH
(II)'
^ U .
2
R'R CH
2
+ B:
(HU
c. Alkilowanie metodą Friedla-Craftsa. H a l o g e n e k alkilu reaguje z w ę g l o w o d o r e m a r o m a t y c z n y m w obecności b e z w o d n e g o c h l o r k u glinu, dając, w pierwszym etapie, w ę g l o w o d ó r , z g o d n i e z następującym r ó w n a n i e m : A r H + RX ---^-[Ar-
R + HX
R e a k c j a nie z a t r z y m u j e się j e d n a k n a s t a d i u m m o n o p odstawionej p o c h o d n e j , g d y ż p o w s t a ł y w pierwszej chwili a l k i l o b e n z e n ( A r - R ) ulega alkilowaniu łatwiej niż wyjścio w y w ę g l o w o d ó r A r H , w s k u t e k e l e k t r o n o d o n o r o w e g o w p ł y w u g r u p y alkilowej. Powstają więc często m i e s z a n i n y związków i w y o d r ę b n i e n i e m o n o p odstawionej p o c h o d n e j wy m a g a n i e r a z ż m u d n e g o oczyszczania. N i e k t ó r e m o n o a l k i l o w e p o c h o d n e b e n z e n u m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z z a s t o s o w a n i e n a d m i a r u w ę g l o w o d o r u , k t ó r y działa jednocześnie j a k o c z y n n i k rozcieńczający, przeciwdziałający g w a ł t o w n e j r e a k c j i i z a p o b i e g a j ą c y n i e p o ż ą d a n e m u t w o r z e n i u się w i e l o p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h benzenu. M e c h a n i z m reakcji traktuje się z w y k l e j a k o a t a k p o w s t a ł e g o k a r b o a n i o n u n a pier ścień a r o m a t y c z n y R-X:^AICI
3
^=±
R®[XA1CI ]°
R® + [XAJClj]®
3
©
H [XAlC!J
e
rr^r'
—-irj kation nezomeryczny
R
+HX
+ AIClj
W wielu p r z y p a d k a c h g r u p a a l k i l o w a m o ż e w w a r u n k a c h reakcji ulec d a l e k o posu niętemu p r z e g r u p o w a n i u . N a p r z y k ł a d , w w y n i k u a l k i l o w a n i a benzenu c h l o r k i e m p r o pylu w obecności c h l o r k u glinu o t r z y m u j e się, w szerokich g r a n i c a c h t e m p e r a t u r , m i e szaninę p r o p y l o b e n z e n u i izopropyl o benzenu w s t o s u n k u 1:2. Z drugiej s t r o n y b r o m e k czy c h l o r e k izobutylu dają z b e n z e n e m w o b e c n o ś c i c h l o r k u glinu wyłącznie tert-butylo b e n z e n . Z w i ą z e k ten dogodniej jest o t r z y m y w a ć u ż y w a j ą c chlorku tert-buty\u jako ś r o d k a alkilującego (p. IV,6). W s p o m n i a n e p r z e g r u p o w a n i e polega n a n u k l e o f i l o w y m przesunięciu 1,2 a n i o n u w o d o r k o w e g o , z u t w o r z e n i e m bardziej t r w a ł e g o d r u g o - l u b t r z e c i o r z ę d o w e g o k a r b o k a t i o n u
© CH -CH-CH 3
0 y- CH.-CH-CHj
2
^1
V
X CH
®
i 3
* C^-C-CHi
CH
CH
2
3
D o i n n y c h k a t a l i z a t o r ó w , k t ó r e m o ż n a s t o s o w a ć w reakcji F r i e d l a - C r a f t s a , należą: c h l o r e k żelaza(III), pięciochlorek a n t y m o n u , c z t e r o c h l o r e k c y r k o n u , trójfluorek b o r u , c h l o r e k c y n k u i f l u o r o w o d ó r , lecz w s y n t e z a c h p r o w a d z o n y c h n a m a ł ą skalę nie są o n e n a ogół d o ś ć efektywne. D o c z y n n i k ó w alkilujących należą h a l o g e n k i alkilowe, a l k o h o l e i alkeny. IV,1.
BUTYLOBENZEN
CsHjBr + C H B r - ^ > 4
5
(l-fenylobutan)
C H C H 6
5
4
9
D o k o l b y kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w długą ( n p . 30 c m ) c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , w p r o w a d z a się 22,5 g (0,98 m o l ) czystego sodu p o k r a j a n e g o n a m a ł e k a w a ł k i (p. 11,2,55), a k o l b ę u m i e s z c z a się n a siatce azbesto w e j . N a s t ę p n i e p r z y g o t o w u j e się m i e s z a n i n ę 52 g (35 m l , 0,33 m o l ) b r o m o b e n z e n u (p. IV,27) i 51 g (40 m l , 0,37 m o l ) b r o m k u b u t y l u (p. 111,54). D o k o l b y z s o d e m w p r o w a d z a się p r z e z c h ł o d n i c ę 5—7 m l m i e s z a n i n y b r o m o p o c h o d n y c h i k o l b ę o g r z e w a b a r d z o delikatnie m a ł y m , świecącym p ł o m i e n i e m . G d y t y l k o r o z p o c z n i e się r e a k c j a , sód p r z y b i e r a b a r w ę ciemnoniebieską i wydziela się z n a c z n a ilość ciepła, n a t y c h m i a s t u s u w a się palnik. P o z o s t a ł ą ilość m i e s z a n i n y d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i w ciągu 1 h : m i e s z a n i n ę reagującą wstrząsa się często, stale p o d g r z e w a j ą c m a l e ń k i m świecącym p ł o m i e n i e m . C a ł o ś ć o g r z e w a się jeszcze w ciągu 1—1,5 h m a ł y m świecącym p ł o m i e n i e m i c o pewien czas wstrząsa p r a w i e zestaloną z a w a r t o ś ć k o l b y . P o oziębieniu w p r o w a d z a się w ciągu 30 m i n , p r z e z c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , z m a ł e g o w k r a p l a c z a 5 0 m l rektyfikatu, a n a s t ę p n i e , r ó w n i e ż w ciągu 30 m i n , m i e s z a n i n ę 25 m l r e k t y f i k a t u i 25 m l w o d y i wreszcie 50 1 w o d y . Czynności te m a j ą n a celu usunięcie n a d m i a r u sodu. P o w s t a ł ą m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 2—3 h. P o d o d a n i u 500 m l w o d y ciecz sączy się z a p o m o c ą p o m p y w celu o d d z i e l a n i a o d z w y k l e o b e c n e j , niewielkiej ilości smolistego osadu, k t ó r y d o b r z e jest p r z e m y ć niewielką ilością eteru. Ciecz p r z e l e w a się d o rozdzielacza, oddziela w ę g l o w o d ó r t w o r z ą c y górną w a r s t w ę 1 p r z e m y w a go k o l e j n o 25 m l r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o i 50 m l w o d y , suszy b e z w . siar c z a n e m m a g n e z u l u b s o d u i destyluje (rys. 1,84) z ł a ź n i p o w i e t r z n e j . B u t y l o b e n z e n zbiera się w t e m p . 1 7 8 — 1 8 8 ° C (20 g, 4 6 % ) , w kolbie p o z o s t a j e d o ś ć z n a c z n a c i e m n a p o z o s t a ł o ś ć z a w i e r a j ą c a bifenyl. P o d c z a s p o w t ó r n e j destylacji b u t y l o b e n z e n w r z e w t e m p . 1 7 8 — 1 8 4 ° C (1). U w a g s , (1) T a k o t r z y m a n y b u t y l o b e n z e n z a w i e r a n i e c o w ę g l o w o d o r ó w nienasyco n y c h , k t ó r e m o ż n a u s u n ą ć p r z e z k i l k a k r o t n e w y t r z ą s a n i e z m a ł ą ilością stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (p. 111,4, u w a g a (1)). IV,2.
p-KSYLEN
P - C H • C H C 1 ^X 3
6
4
p-CH • C H Na 3
6
4
( C H
^
S O J
>
P
_CH
3
C H -CH 6
4
3
p - T o l i l o s ó d p r z y g o t o w u j e się w s p o s ó b opisany w p . I V , 1 7 2 , metoda A, używając w t y m celu 7 6 g (0,6 m o l ) p - c h l o r o t o l u e n u i 27,5 g (1,2 m o l ) d r u t u s o d o w e g o w ben zynie lekkiej o tw. 4 0 — 6 0 ° C , j a k o r o z p u s z c z a l n i k u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się w ciągu 2 h w t e m p . 3 0 ° C , lecz n i e p o d g r z e w a d o w r z e n i a , a ż d o c a ł k o w i t e g o u k o ń c z e n i a t w o r z e n i a się p-tolilosodu. N a s t ę p n i e , mieszając energicznia, w p r o w a d z a się w ciągu 1 h m i e s z a n i n ę 78,5 g (59 m l , 0,62 mol) s i a r c z a n u dimetylu (ostrożnie: trucizna, p, 11,2,75)
IV,4.
Pentylobenzen
515
w 30 m l b e z w o d n e g o b e n z e n u , u t r z y m u j ą c t e m p . 3 0 ° C . S u r o w y p-ksylen w y o d r ę b n i a się z a p o m o c ą destylacji z p a r ą w o d n ą , w obecności w o d o r o t l e n k u p o t a s u ; g ó r n ą w a r s t w ę destylatu suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u i p o d d a j e destylacji frakcyjnej. p - K s y l e n z b i e r a się w 1 3 7 — 1 3 8 ° C . W y d a j n o ś ć 37 g ( 5 8 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . E t y ł o b e n z e n . P r z y g o t o w u j e się z a w i e s i n ę fenylosodu w 200 m l ben z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) z 23 g (1 m o l ) d r u t u s o d o w e g o i 56,3 g (50,9 m l , 0,5 m o l ) c h l o r o b e n z e n u , w s p o s ó b o p i s a n y p o w y ż e j d l a p-ksylenu. D o d a j e się 43,5 g (30 m l , 0,4 m o l ) b r o m k u etylu w ciągu 30—45 m i n , w t e m p . 3 0 ° C , a n a s t ę p n i e m i e s z a dalej p r z e z o k r e s I h. N a d m i a r s o d u r o z k ł a d a się p r z e z p o w o l n e d o d a w a n i e w o d y , a p r o d u k t p r z e r a b i a w s p o s ó b o p i s a n y dla b u t y l o b e n z e n u , (p. IV,3). W y d a j n o ś ć e t y l o b e n z e n u o tw. 1 3 5 — 1 3 6 ° C w y n o s i 23 g ( 5 4 % ) . IV,3.
BUTYLOBENZEN
(1-fenylobutan)
C«H C1 + 2Na - * C H N a + NaCl S
6
5
C H N a + C a H s - C H j -> C H « + C H C H N a 6
3
6
6
5
2
C H -CH Na + C H Br-> C H . C H - C H 6
5
2
3
7
6
5
3
3
+ NaBr
7
W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , w y p o s a ż o n e j t a k jak d o o t r z y m y w a n i a k w a s u p-toluilowego (p. IV,172, metoda A) u m i e s z c z a się, przepuszczając p r z e z a p a r a t u r ę p o w o l n y s t r u m i e ń a z o t u , 150 m l o s u s z o n e g o s o d e m i nie z a w i e r a j ą c e g o s i a r k i t o l u e n u (p. 11,1,5) i 13,8 g (0,6 m o l ) s o d u w p o s t a c i d r u t u . D o w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się 34 g (31 m l , 0,3 m o l ) c h l o r o b e n z e n u (p. I V , 2 ć i IV,80) i w k r a p l a go p r z e z c h ł o d n i c ę , w ciągu 1 h, mieszając energicznie i u t r z y m u j ą c t e m p . w k o l b i e ok. 3 0 — 3 5 ° C . P o j a wienie się c z a r n y c h p l a m n a p o w i e r z c h n i s o d u w s k a z u j e n a z a p o c z ą t k o w a n i e r e a k c j i (jeśli r e a k c j a się o p ó ź n i a , m o ż n a ją z a p o c z ą t k o w a ć d o d a t k i e m kilku k r o p l i b u t a n o l u ) . Z a k o ń c z e n i e r e a k c j i t w o r z e n i a się fenylosodu w y m a g a m i e s z a n i a w ciągu 2—3 h w t e m p . 3 0 ° C . P o umieszczeniu w g ó r n y m w y l o c i e c h ł o d n i c y z w r o t n e j r u r k i z chlor k i e m w a p n i a o g r z e w a się m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a w ciągu 40 m i n . T e m p e r a t u r a z a w r a c a n e j cieczy, w y n o s z ą c a p o c z ą t k o w o 107°C, s p a d a s t o p n i o w o d o 103°C, w m i a r ę p o w s t a w a n i a b e n z e n u w r e a k c j i w y m i a n y . P o usunięciu ł a ź n i grzejnej d o d a j e się w ciągu 2 0 — 2 5 m i n , w t e m p . 1 0 3 — 1 0 5 ° C , 27,6 g (20,5 m l , 0,224 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o b r o m k u p r o p y l u ; r e a k c j a jest silnie e g z o t e r m i c z n a . M i e s z a n i n i e r e a k c y j n e j p o z w a l a się ostygnąć d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , m i e s z a j ą c n a d a l i przepuszczając s t r u m i e ń azotu. D o d a j e się p o w o l i w o d y w celu u s u n i ę c i a n a d m i a r u s o d u . O d d z i e l a się w a r s t w ę t o l u e n u , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę z a o p a t r z o n ą w p ł a s z c z i w y p e ł n i o n ą h e l i s k a m i ( w y s o k o ś ć n a p e ł n i e n i a 19 c m , ś r e d n i c a 14 m m ; rys. 1,89). P o u s u n i ę c i u t o l u e n u ( n p . d o 111°C) i niewielkiej m i ę d z y f r a k c j i ( 1 1 1 — 1 7 9 ° C ) czysty b u t y l o b e n z e n zbiera się w 1 7 9 , 5 — 1 8 1 ° C / 1 0 0 h P a (752 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 23 g ( 7 7 % ) . W k o l b i e p o z o s t a j e ok. 4 g b r ą z o w e j p o z o s t a ł o ś c i .
rś/,4.
PENTYLOBENZEN
C H CH C1 6
5
3
(1-fenylopentań)
e
— ->C H .CH MgCl eter 6
5
2
CeHjCHjMgCl + 2p-CH C H S0 OC H 3
CŚH -CH (CH ) CH 3
2
2
3
3
6
ł
2
4
->
9
+ C^HęCI + O C H
3
C H S0 6
4
2
0) Mg 2
W kolbie kulistej z t r z e m a s z y j a m i p o j . 1500 m l , z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o z o d p o w i e d n i m uszczelnieniem i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , k t ó r e j g ó r n y wylot z a b e z p i e c z o n y jest r u r k ą w y p e ł n i o n ą mieszaniną bezw. c h l o r k u w a p n i a i w a p n a s o d o w a n e g o , z a p o b i e g a j ą c ą p r z e n i k a n i u wilgoci i d w u t l e n k u węgla d o a p a r a t u r y , u m i e s z c z a się 24,3 g (1 m o l ) czystych, s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , 100 m l bezw. eteru i m a ł y kryształ j o d u (1). D o w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się
r o z t w ó r 126,5 g (115 m l , 1 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzylu (tw. 111— 179°C) w 500 m l osuszonego s o d e m eteru. D o k o l b y w p r o w a d z a się ok. 12 m l tego r o z t w o r u . Jeśli r e a k c j a nie r o z p o c z n i e się w ciągu 1—2 m i n , t o k o l b ę należy częścio w o z a n u r z y ć w ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 4 0 ° C . G d y tylko r e a k c j a się r o z p o c z n i e , u s u w a się ł a ź n i ę i p u s z c z a m i e s z a d ł o w r u c h . P o z o s t a ł ą ilość c h l o r k u benzylu w p r o w a d z a się d o k o l b y w ciągu 30 m i n , a energicznie z a c h o d z ą c ą r e a k c j ę k o n t r o l u j e się p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i z l o d e m . R e a k c j a t r w a z w y k l e jeszcze 15 m i n p o u k o ń c z e n i u d o d a w a n i a c h l o r k u benzylu; d o p r o w a d z a się ją d o k o ń c a ogrzewając d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez dalsze 15 m i n , a n a s t ę p n i e oziębia z a n u r z a j ą c k o l b ę w ł a ź n i z w o d ą z l o d e m . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 465 g (2 m o l ) p - t o l u e n o s u l f o n i a n u b u t y l u (p. D7,51) w ok. d w u k r o t n e j objętości bezw. eteru i mieszając energicznie w k r a p l a t e n r o z t w ó r do r o z t w o r u c h l o r k u b e n z y l o m a g n e z o w e g o z t a k ą szybkością, a b y eter zaledwie w r z a ł ; w k r ó t c e z a c z y n a w y p a d a ć b i a ł y o s a d . D o d a w a n i e t r w a ok. 2 h. P r o d u k t r e a k c j i w y l e w a się p o w o l i , mieszając m e c h a n i c z n i e , d o miesza niny 1 kg d r o b n o z m i e l o n e g o lodu, 1 1 w o d y i 125 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , u m i e s z c z o nej w zlewce p o j . 4—5 1; w y t r ą c o n y p - t o l u e n o s u l f o n i a n m a g n e z u p r z e c h o d z i w k o ń c u d o r o z t w o r u . W a r s t w ę eterową oddziela się, w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e 250 m l eteru i p o ł ą c z o n e r o z t w o r y eterowe p r z e m y w a ok. 100 m l w o d y . W y c i ą g eterowy suszy się ok. 10 g bezw. węglanu p o t a s u . E t e r o d d e s t y l o w u j e się n a w y p a r c e o b r o t o w e j , d o p o z o stałości d o d a j e się 5—7 g d r o b n o p o k r a j a n e g o sodu i ogrzewa d o wrzenia p o d chłod nicą z w r o t n ą w ciągu 2 h w celu usunięcia ewentualnej d o m i e s z k i a l k o h o l u benzylo w e g o , k t ó r y m ó g ł p o w s t a ć p r z e z utlenienie c h l o r k u b e n z y l o m a g n e z o w e g o tlenem p o wietrza. Ciecz d e k a n t u j e się z n a d sodu i destyluje z ł a ź n i p o w i e t r z n e j p r z e z d o b r z e izo l o w a n ą , w y d a j n ą k o l u m n ę frakcjonującą, zbierając frakcje o tw. 190—210°C. Destyluje się ją p o n o w n i e zbierając p e n t y l o b e n z e n w t e m p . 1 9 8 — 2 0 3 ° C . W y d a j n o ś ć 90 g ( 6 1 % ) . U w a g a . (1) D a l s z e szczegóły dotyczące o t r z y m y w a n i a o d c z y n n i k ó w G r i g n a r d a zna leźć m o ż n a w p . 111,34. D7,5. E T Y L O B E N Z E N C H s CO C H , s
(1-fenyloetań) C H 6
S
CH
2
CH
3
Metoda A (redukcja Clemmensena). W k o l b i e kulistej p o j . 2 1 p r z y g o t o w u j e się 200 g a m a l g a m o w a n e g o c y n k u w sposób o p i s a n y szczegółowo w p . 11,2,67. K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a d ł o z o d p o w i e d n i m uszczelnieniem i r u r k ą w p r o w a d z a j ą c ą g a z , sięgającą n a odległość 1 c m o d d n a k o l b y ; r u r k ę tę ł ą c z y się p o p r z e z pustą p ł u c z k ę z a p a r a t e m K i p p a d o w y w i ą z y w a n i a c h l o r o w o d o r u (p. 11,2,57). W kolbie umieszcza się 500 m l stęż. k w a s u solnego i 100 mł w o d y i w p r o w a d z a 100 g (0,83 m o l ) a c e t o f e n o n u (p. IV,134). U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i, ogrzewając m a ł y m p ł o m i e n i e m k o l b ę u m i e s z c z o n ą n a siatce a z b e s t o w e j , p r z e p u s z c z a się p o w o l n y s t r u m i e ń c h l o r o w o d o r u . Jeżeli r e a k c j a z a c h o d z i z b y t energicznie, w s t r z y m u j e się d o p ł y w c h l o r o w o d o r u , a ż p r o c e s nieco się u s p o k o i . W i ę k s z o ś ć c y n k u r o z p u s z c z a się w ciągu 6 h i w t e d y r e a k c j a jest j u ż p r a w i e u k o ń c z o n a ; m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a noc. A p a r a t u r ę u s t a w i a się t a k j a k d o destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) i, p o d g r z e w a j ą c k o l b ę m a ł y m p ł o m i e n i e m , p r z e p u s z c z a się s t r u m i e ń p a r y , a ż destylat stanie się przezroczysty. Oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę w ę g l o w o d o r o w ą , p r z e m y w a ją 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o tlenku s o d u , n a s t ę p n i e w o d ą , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje z 100 m l k o l b y Claisena zbierając e t y l o b e n z e n (1) w t e m p . 1 3 4 — 1 3 5 ° C . W y d a j n o ś ć 50 g ( 5 7 % ) . U w a g a . (1) T a k o t r z y m a n y etylobenzen z a w i e r a n i e c o z w i ą z k ó w nienasyconych. M o ż n a j e u s u n ą ć wytrząsając p r e p a r a t w i e l o k r o t n i e z e stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , aż b ę d z i e on b e z b a r w n y l u b co najwyżej b l a d o ż ó ł t y . U ż y t e d o p r z e m y w a n i a porcje k w a s u s i a r k o w e g o p o w i n n y w y n o s i ć ok. 5 % objętości p r z e m y w a n e g o w ę g l o w o d o r u . W ę g l o w o d ó r p r z e m y w a się n a s t ę p n i e 5-proc. r o z t w o r e m węglanu p o t a s u , w o d ą i suszy siar c z a n e m m a g n e z u . P o d w u k r o t n e j destylacji z n a d sodu o t r z y m u j e się czysty etylobenzen o tw. 135°C.
S y n t e z y p o k r e w n e . B u t y l o b e n z e n . D o s y n t e z y u ż y w a się 225 g a m a l g a m o w a n e g o c y n k u i 100 g (0,675 m o l ) k e t o n u b e n z y l o w o - e t y l o w e g o (p. II 1,9 2,/i). W y d a j n o ś ć b u t y l o b e n z e n u o tw. 1 8 0 — 1 8 3 ° C w y n o s i 75 g ( 8 3 % ) . Z 200 g a m a l g a m o w a n e g o c y n k u i 75 g (0,5 mol) k e t o n u f e n y l o w o - p r o p y l o w e g o ( b u t y r o f e n o n u p . IV,134) o t r z y m u j e się 40 g ( 6 0 % ) b u t y l o b e n z e n u o tw. 1 8 1 — 1 8 4 ° C . H c k s y l o b e n z e n . Z 200 g a m a l g a m o w a n e g o c y n k u i 100 g (0,57 m o l ) l-fenylo-3- h e k s a n o n u (p. 111,92,6) o t r z y m u j e się s u r o w y h e k s y l o b e n z e n o tw. 2 1 8 — 2 3 0 ° C z w y dajnością 55 g. P o w y t r z ą s a n i u z e stęż. k w a s e m s i a r k o w y m i destylacji z n a d s o d u otrzy m u j e się 4 0 g ( 4 3 % ) d o ś ć czystego h e k s y l o b e n z e n u o tw. 2 2 0 — 2 2 5 ° C (głównie 222—224°C). Metoda B (modyfikacja Huanga i Miniona redukcji Wolffa-Kiżnera). W kolbie kulistej z d w o m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 36,0 g (0,3 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a c e t o f e n o n u o tw. 2 0 1 C (p. rV,134), 300 m l giikolu dietylenowego ( 3 - o k s a - l , 5 - p e n t a n o d i o l u ) , 30 m l 90-proc. h y d r a t u h y d r a z y n y i 40 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p o s t a c i g r a n u l e k . W b o c z n y m o t w o r z e k o l b y u m o c o w u j e się t e r m o m e t r (za p o m o c ą ł ą c z n i k a g w i n t o w a n e g o z p l a s t y k o w ą n a k r ę t k ą ) t a k , a b y był z a n u r z o n y w cieczy. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , a ż większa część w o d o r o t l e n k u p o t a s u rozpuści się, a n a s t ę p n i e o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 1 h, o t w a r t y m p ł o m i e n i e m l u b z a p o m o c ą ł a ź n i grzejnej. P o usunięciu c h ł o d n i c y z w r o t n e j u m o c o w u j e się n a s a d k ę destylacyjną z c h ł o d n i c ą p o c h y ł ą i destyluje, a ż t e m p e r a t u r a cieczy w z r o ś n i e d o 175°C (1). C
Oddziela się g ó r n ą w a r s t w ę destylatu zawierającą w ę g l o w o d ó r , a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się d w u k r o t n i e 20 m l p o r c j a m i eteru. P o ł ą c z o n ą górną w a r s t w ę i wyciągi e t e r o w e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , u s u w a eter z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje. E t y ł o b e n z e n zbiera się w t e m p . 1 3 5 — 1 3 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 20 g ( 6 2 , 5 % ) . U w a g a . (1) R e d u k c j a a c e t o f e n o n u z a c h o d z i względnie s z y b k o w s t o s u n k o w o niskiej t e m p e r a t u r z e . W p r z y p a d k u w y ż s z y c h k e t o n ó w g ó r n ą w a r s t w ę destylatu należy z a w r ó c i ć d o k o l b y i o g r z e w a ć dalej w ciągu 3—5 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną łączy się w ó w c z a s z w a r s t w ą w o d n ą destylatu, e k s t r a h u j e eterem, a wyciągi e t e r o w e p r z e r a b i a w s p o s ó b podany poprzednio. IV,6.
^/-/-BUTYLOBENZEN
(CH ) CC1 + C H 3
3
6
6
(nadmiar) —U
(2-fenylo-2-metylopropań) C H • C(CH ) 6
3
3
3
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 w y p o s a ż o n e j j a k w p . I V , 134, u m i e s z c z a się 50 g (0,33 mol) bezw. c h l o r k u glinu (1) i 200 m l (2,25 mol) b e z w . b e n z e n u . P o oziębieniu k o l b y w ł a ź n i ze z m i e l o n y m l o d e m u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i d o d a j e z w k r a placza, w ciągu 4 — 5 h , 50 g (59 m l , 0,54 mol) c h l o r k u /err-butylowego (p. IH,47); a b y z a p o b i e c krzepnięciu b e n z e n u p i e r w s z a p o r c j a c h l o r k u p o w i n n a w y n o s i ć 3—4 m l . T e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h 0 — 5 ° C dodając, w r a z i e p o t r z e b y , soli do ł a ź n i c h ł o d z ą c e j . P o w k r o p ł e n i u całej ilości c h l o r k u /erf-butyl owego z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze w ciągu 1 h. P o usunięciu w k r a p l a c z a d o k o l b y d o d a j e się, mieszając, m a ł y m i p o r c j a m i 200 g d r o b n o z m i e l o n e g o l o d u ; wreszcie, dla u k o ń c z e n i a r o z k ł a d u t w o r z ą c e g o się p o ś r e d n i o związku a d d y c y j n e g o , dodaje się jeszcze 100 m l z i m n e j w o d y . K o l b ę u s t a w i a się t a k , j a k d o destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) i p o d d a j e p o w s t a ł ą m i e s z a n i n ę reakcyjną destylacji z p a r ą w o d n ą . Destylat p r z e n o s i się d o r o z dzielacza, oddziela g ó r n ą w a r s t w ę w ę g l o w o d o r o w ą , w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru, a e k s t r a k t y ł ą c z y z w a r s t w ą g ó r n ą . S u s z y się s i a r c z a n e m m a g n e z u , o d d e s t y l o w u j e eter z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e d w u k r o t n e j desty lacji f r a k c y j n e j , u ż y w a j ą c d o b r z e i z o l o w a n e j k o l u m n y (rys. 1,89). B u t y l o b e n z e n zbiera się w t e m p . 165—170°C. W y d a j n o ś ć 4 5 g ( 6 2 % ) . Czysty terl-butylobenzen wrze w 168,5°C. U w a g a . (1) M o ż n a r ó w n i e ż zastąpić c h l o r e k glinu 25 g bezw. c h l o r k u ż e l a z a ( I I I ) ; m i e s z a n i n ę oziębia się d o 10°C i d o d a j e 50 g c h l o r k u ferr-butylu. C a ł o ś ć o g r z e w a się
p o w o l i d o 2 5 ° C i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e , a ż p r z e s t a n i e wydzielać się c h l o r o w o d ó r . Z kolei m i e s z a n i n ę p r z e m y w a się r o z c . k w a s e m s o l n y m i w o d ą , suszy i p o d d a j e destylacji f r a k c y j n e j . W y d a j n o ś ć ferf-butylobenzenu o tw. 1 6 7 — 1 7 0 ° C w y n o s i 60 g. A , 2 . D i i toiarylometany. A l k i l o w a n i e b e n z e n u c h l o r k i e m benzylu m e t o d ą F r i e d l a -Craftsa p r o w a d z i d o p o w s t a n i a dif e n y l o m e t a n u (p. IV,7). Z u w a g i n a r e a k t y w n o ś ć c h l o r k u benzylu o g r z e w a n i e m i e s z a n i n y reakcyjnej staje się z b y t e c z n e , u ż y w a się r ó w n i e ż w t y m p r z y p a d k u mniejszej ilości c h l o r k u glinu (w s t o s u n k u m o l o w y m ) w p o r ó w n a n i u d o w a r u n ków standardowych podanych w p. IV,6. D o g o d n y sposób otrzymywania trifenylochlorometanu stanowi reakcja Friedla-Craftsa p o m i ę d z y c h l o r o f o r m e m a b e n z e n e m w z i ę t y m w n a d m i a r z e (p. IV,8). U ż y w a j ą c d o reakcji c z t e r o c h l o r k u węgla z a m i a s t c h l o r o f o r m u o t r z y m u j e się t r i f e n y l o c h l o r o m e t a n (synteza p o k r e w n a w p . JTV,8), związek ten m o ż n a j e d n a k d o g o d n i e j o t r z y m a ć z trifen y l o m e t a n o l u (p. 11,2,66). S y n t e z a u k ł a d u t r y p t y c e n u służy j a k o ilustracja z a s t o s o w a n i a d o syntezy r e a k t y w nego związku p o ś r e d n i e g o , j a k i m jest b e n z y n (III) g e n e r o w a n y p r z e z t e r m i c z n y r o z k ł a d 2 - k a r b o k s y l a n u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o . T e n ostatni p o w s t a j e w reakcji k w a s u a n t r a n i l o w e g o (l) z a z o t y n e m alkilu w r o z p u s z c z a l n i k u a p r o t o n o w y m i występuje p r a w d o p o d o b n i e t y l k o p o d postacią j o n u o b o j n a c z e g o (II)
O
(I)
(II)
(III)
Benzyn r e a g u j e z r e a k t y w n y m i u k ł a d a m i d i e n o w y m i j a k o dienofil. R e a k t y w n o ś ć p o z y c j i 9,10 w a n t r a c e n i e w s t o s u n k u d o dienofili jest d o b r z e z n a n a (reakcja Dielsa-AHera, p . \d), a p r z y ł ą c z e n i e b e n z y n u d o 9 - b r o m o a n t r a c e n u p r o w a d z i d o p o w s t a n i a interesują c e g o p i e r ś c i e n i o w e g o h a l o g e n k u alkilowego o b u d o w i e k l a t k o w e j : 9 - b r o m o t r y p t y c e n u ( 9 - b r o m o - 9 , 1 0 - o - b e n z e n o a n t r a c e n u ) . R e a k c j a n i e d o c h o d z i d o k o ń c a i p e w n a część nie p r z e r e a g o w a n e g o b r o m o a n t r a c e n u p o z o s t a j e w n i e o c z y s z c z o n y c h p r o d u k t a c h r e a k c j i ; m o ż n a g o j e d n a k u s u n ą ć z a p o m o c ą dalszej reakcji D i e l s a - A l d e r a dzięki ł a t w o ś c i , z j a k ą tworzy a d d u k t z bezwodnikiem maleinowym. Osłonięcie atomu chlorowca przez układ pierścieniowy s p r a w i a , ż e jest o n p r a w i e c a ł k o w i c i e o d p o r n y n a p o d s t a w i e n i e nukłeofilowe. IV,7.
DIFENYLOMETAN
CeHs-CHaCl + C « H
6
(nadmiar)
^> C H 6
5
CH
2
C H e
5
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami o p o j . 500 m l z a o p a t r z o n ą w o d p o w i e d n i o uszczel n i o n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e łączy się, za p o m o c ą j e d n e g o z b o c z n y c h o t w o r ó w , z urzą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w , a trzeci o t w ó r z a t y k a się k o r k i e m . W k o l b i e u m i e s z c z a się 38 g (35 m l , 0,3 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzylu i 150 m l s u c h e g o b e n z e n u (p. n , i , 2 ) . W specjalnej suchej r u r c e , z a b e z p i e c z o n e j d o s z l i f o w a n y m k a p t u r k i e m , o d w a ż a się 2 g (0,015 m o l ) b e z w . c h l o r k u glinu (p. 11,2,3) strzegąc g o , w m i a r ę m o ż n o ś c i , od zetknięcia z otaczającą atmosferą. K o l b ę oziębia się w ł a ź n i z p o k r u s z o n y m l o d e m i d o d a j e 1/5 o d w a ż o n e j ilości c h l o r k u glinu. W ciągu kilku m i n u t p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a n a s t ę p u j e ż y w a r e a k c j a i wydziela się c h l o r o w o d ó r . G d y r e a k c j a ustaje, d o d a j e się n a s t ę p n ą p o r c j ę c h l o r k u glinu p o w t a r z a j ą c tę c z y n n o ś ć a ż d o w p r o w a d z e n i a całej ilości c h l o r k u glinu. P o d c z a s d o d a w a n i a k a t a l i z a t o r a należy z a w a r t o ś ć k o l b y d o b r z e m i e s z a ć i c h ł o d z i ć p r z e z z a n u r z e n i e w ł a ź n i z l o d e m . P o 15 m i n d o d a j e się o s t r o ż n i e 100 g p o k r u s z o n e g o lodu, a n a s t ę p n i e 100 ml w o d y w celu r o z ł o ż e n i a związku
*
k o m p l e k s o w e g o z c h l o r k i e m glinu. M i e s z a n i n ę d o b r z e się wstrząsa, p r z e n o s i d o r o z dzielacza i o d d z i e l a dolną w a r s t w ę w o d n ą . W a r s t w ę g ó r n ą p r z e m y w a się k o l e j n o r o z c . k w a s e m s o l n y m i w o d ą i suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . B e n z e n u s u w a się z a p o m o c ą u r z ą d z e n i a p r z e d s t a w i o n e g o n a rys. 1,86. P o z o s t a ł ą ciecz destyluje się stosując c h ł o d n i c ę powietrzną, o g r z e w a j ą c k o l b ę w p r o s t p ł o m i e n i e m l u b z a p o m o c ą ł a ź n i p o w i e t r z n e j . D i f e n y l o m e t a n z b i e r a się w t e m p . 2 5 0 — 2 7 5 ° C (czysty związek w r z e w t e m p . 2 6 2 ° C ) (1). D e s t y l a t p o w i n i e n z a k r z e p n ą ć p o d c z a s c h ł o d z e n i a l o d e m i p o c i e r a n i a p a ł e c z k ą szklaną, a l b o p o zaszczepieniu k r y s z t a ł e m czystego związku. Jeżeli p r o d u k t n i e krystalizuje, należy g o p r z e d e s t y l o w a ć p o w t ó r n i e z m a ł e j k o l b y , zbierając frakcję o tw. 2 5 5 — 2 6 7 ° C , k t ó r a z w y k l e krystalizuje p o oziębieniu i t o p i się w 2 4 — 2 5 ° C . W y d a j n o ś ć 25 g ( 5 0 % ) . U w a g a . (1) D e s t y l a c j ę m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję o tw. 1 2 5 — 1 3 0 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . IV,8.
TRIFENYLOMETAN A.1CI
CHC! + 3C H 3
6
fi
(nadmiar)
U (C H ) CH 6
5
3
A p a r a t u r a jest p o d o b n a d o p o d a n e j w opisie o t r z y m y w a n i a difenylometanu, zawiera j e d n a k c h ł o d n i c ę zwrotną, k t ó r e j g ó r n y o t w ó r p o ł ą c z o n y jest z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w . W k o l b i e u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 200 g (230 m l , 2,57 m o l ) bezw. b e n z e n u i 40 g (26 m l , 0,33 m o l ) b e z w . c h l o r o f o r m u (p. 11,1,0) i d o d a j e , stale mieszając, 35 g (0,26 m o l ) b e z w . c h l o r k u glinu p o r c j a m i p o o k . 6 g, co 5 m i n . R e a k c j a r o z p o c z y n a się z a r a z p o d o d a n i u c h l o r k u glinu, ciecz w r z e i w y d z i e l a się c h l o r o w o d ó r . W celu w y k o ń c z e n i a r e a k c j i z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n . P o oziębieniu z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się o s t r o ż n i e n a 250 g p o k r u s z o n e g o lodu, d o k t ó r e g o d o d a n o 10 m l stęż. k w a s u solnego. G ó r n ą w a r s t w ę b e n z e n o w ą oddziela się, suszy b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a b e n z e n z a p o m o c ą destylacji r ó w n o w a g o w e j (rys. 1,86). P o z a m o n t o w a n i u n a s a d k i destylacyjnej O a i s e n a p o ł ą c z o n e j z k r ó t k ą c h ł o d n i c ą p o w i e t r z u ą destyluje się p o z o s t a ł y olej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję o tw. 1 9 0 — 2 1 5 " C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) ; jest t o s u r o w y t r i f e n y l o m e t a n , k t ó r y k r z e p n i e p o ochłodzeniu. Przekrystaliz o w u j e się g o z o k . c z t e r o k r o t n e j w a g o w o ilości etanolu. T r i f e n y l o m e t a n wydziela się w p o s t a c i igieł o tt. 9 2 ° . W y d a j n o ś ć 30 g ( 3 7 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . T r i f e n y l o c h l o r o m e t a n . R e a k c j ę p r o w a d z i się w a p a r a t u r z e zestawio nej t a k j a k dla o t r z y m y w a n i a d i f e n y l o m e t a n u , w y c h o d z ą c z e 125 g (145 m l , 1,62 mol) o s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u i 50 g (32 m l , 0,33 m o l ) b e z w . czystego c z t e r o c h l o r k u węgla (p. 11,1,7). K o l b ę oziębia się w ł a ź n i z l o d e m i d o d a j e s t o p n i o w o , m a ł y m i p o r cjami, 35 g (0,26 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu (rys. 1,46) tak, a b y m i e s z a n i n a r e a k c y j n a n i e w r z a ł a w czasie d o d a w a n i a (ok. 1,5 h ) . P o u s u n i ę c i u ł a ź n i r e a k c j a biegnie dalej bez oziębiania. W k o ń c u m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c M o d n k ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j , d o chwili g d y p r z e s t a n i e w y d z i e l a ć się c h l o r o w o d ó r , a n a s t ę p n i e oziębia się d o t e m p . p o k o j o w e j i w y l e w a , mieszając energicznie, c i e n k i m stru m i e n i e m d o m i e s z a n i n y 200 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 200 m l stęż. k w a s u solnego. W a r s t w ę b e n z e n o w ą o d d z i e l a się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e niewielką ilością b e n z e n u ; połą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a się r a z 125 m l z i m n e g o s t ę ż o n e g o k w a s u solnego, suszy się p r z y n a j m n i e j 2 h 15 g bezw. c h l o r k u w a p n i a i oddestylowuje benzen. D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 5 m l b e z w . b e n z e n u i 3—4 m l c h l o r k u acetylu (1) i o g r z e w a p r a w i e d o w r z e n i a . Wstrząsając energicznie oziębia się s z y b k o p o w s t a ł y r o z t w ó r d o t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e u m i e s z c z a się g o w ł a ź n i z l o d e m n a p r z e c i ą g 2 h. S u r o w y trifenyloc h l o r o m e t a n , p o r o z k r u s z e n i u , sączy się p r z e z lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą . P r o d u k t p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 20 m l s u c h e j b e n z y n y lekkiej (tw. 60—80°C) i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d s t r u ż y n a m i z p a r a f i n y l u b n a d żelem k r z e m i o n k o w y m w celu u s u n i ę c i a r o z p u s z c z a l n i k a . O t r z y m a n e j a s n o ż ó ł t o - z i e l o n k a w e k r y s z t a ł y trifenylo-
c h l o r o m e t a n u topią się w 111—112°C. W y d a j n o ś ć 55 g ( 6 0 % ) . P r o d u k t należy prze c h o w y w a ć w d o b r z e z a k o r k o w a n e j l u b z a o p a t r z o n e j w n a k r ę t k ę butelce zalanej p a r a finą; jest t o k o n i e c z n e , g d y ż p r z y zetknięciu z wilgocią a t m o s f e r y c z n ą trifenylochlorom e t a n p o w o l i h y d r o l i z u j e p r z e c h o d z ą c w trifenyl o m etanol (2). U w a g i . (1) C h l o r e k acetylu p r z e p r o w a d z a o b e c n y e w e n t u a l n i e trifenyl o m etanol w trifenyl ochlor o m etan. (2) Częściowo z h y d r o l i z o w a n y p r o d u k t m o ż n a oczyścić p r z e z krystalizację z czystego b e n z e n u (należy u ż y ć 1/3 część benzenu w s t o s u n k u d o m a s y k r y s t a l i z o w a n e g o p r o d u k t u ) zawierającego 1 0 — 2 0 % c h l o r k u acetylu i p r z e m y c i e o t r z y m a n y c h k r y s z t a ł ó w b e n z y n ą lekką (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) z d o d a t k i e m niewielkiej ilości c h l o r k u acetylu. IV,9.
9-BROMOTRYPTYCEN
W kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 2,3 g (0,02 m o l ) a z o t y n u izop en tyl owego ( a z o t y n u i z o a m y l owego), 2,6 g (0,01 m o l ) 9 - b r o m o a n t r a c e n u i 25 m l 1,2-dimetoksyetanu (p. 11,1,75). P o d g r z e w a j ą c m i e s z a n i n ę d o ł a g o d n e g o wrzenia z a p o m o c ą elektrycznego płaszcza grzejnego, w k r a p l a się p r z e z c h ł o d n i c ę , w ciągu 30 m i n , r o z t w ó r 3,4 g (0,025 m o l ) k w a s u a n t r a n i l o w e g o w 15 m l d i m e t o k s y e t a n u . P o usunięciu płaszcza grzejnego m i e s z a n i n ę oziębia się d o o k . 4 0 ° C i d o d a j e jeszcze 2,3 g a z o t y n u izopen tyl o w e g o r o z p u s z c z o n e g o w 5 m l d i m e t o k s y e t a n u . P o d g r z e w a się z n o w u d o ł a g o d n e g o w r z e n i a i d o d a j e w ciągu 15 m i n , d o d a t k o w o , r o z t w ó r 3,4 g k w a s u a n t r a n i l o w e g o w 10 m l d i m e t o k s y e t a n u . O g r z e w a się n a d a l w ciągu 15 m i n , d o d a j e 10 m l 9 5 - p r o c . etanolu i w y l e w a m i e s z a n i n ę reakcyjną d o r o z t w o r u 3,0 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 100 mi w o d y . P o w s t a ł ą b r u n a t n ą zawiesinę oziębia się s t a r a n n i e w w o d z i e z l o d e m i sączy za p o m o c ą p o m p y . P o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a się zimną m i e s z a n i n ą m e t a n o l / w o d a (4:1 objętościowo) i p r z e n o s i d o k o l b y kulistej p o j . 100 m l , którą p o d ł ą c z a się d o w y p a r k i o b r o t o w e j i p o d g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j , p o z a ł ą c z e n i u p o m p y p r ó ż n i o w e j , d o chwili g d y m a s a k o l b y przestaje się zmieniać. D o k o l b y zawierającej s u r o w y p r o d u k t d o d a j e się 2,0 g (0,02 m o l ) b e z w o d n i k a m a l e i n o w e g o i 25 m l eteru dimetylowego glikolu t r i e t y l e n o w e g o („triglim", tw. 122°C), łączy z chłodnicą z w r o t n ą i ogrzewa d o w r z e n i a w ciągu 10 m i n z a p o m o c ą p a l n i k a B u n s e n a . P o oziębieniu m i e s z a n i n y d o t e m p . o k o ł o 1 0 0 ° C d o d a j e się 10 m l 95-proc. e t a n o l u i w y l e w a d o r o z t w o r u 3,0 g w o d o r o t l e n k u sodu w 75 m l w o d y ; m i e s z a się p a r ę m i n u t , a n a s t ę p n i e oziębia w w o d z i e z l o d e m i sączy za p o m o c ą p o m p y p r ó ż n i o w e j . P o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a się o c h ł o d z o n ą mieszaniną m e t a n o l / w o d a (4:1 objętościowo) i kry stalizuje z m e t y l o c y k l o h e k s a n u , lub z m i e s z a n i n y c h l o r o f o r m / m e t a n o l , o t r z y m u j ą c 9 - b r o m o t r y p t y c e n w p o s t a c i b e z b a r w n y c h p ł a t k ó w , o tt. 2 5 1 — 2 5 6 ° C ; w y d a j n o ś ć 1,5 g ( 4 5 % ) . P o dalszej krystalizacji o t r z y m a n y czysty p r o d u k t topi się w 2 5 8 — 2 6 2 ° C . A , 3 . U k ł a d y b i f e n y l o w c . D o syntezy bifenylu i j e g o p o c h o d n y c h nadaje.się szczegól nie r e a k c j a U l l m a n n a , p r z y p o m i n a j ą c a s p r z ę g a n i e m e t o d ą W u r t z a . P o l e g a ona n a ogrze w a n i u h a l o g e n k u a r y l o w e g o z miedzią w p r o s z k u l u b lepiej z a k t y w o w a n y m b r ą z e m miedziowym 2ArX + Cu
Ar—Ar + C u X
2
J o d k i i b r o m k i a r y l o w e są bardziej a k t y w n e od o d p o w i e d n i c h c h l o r k ó w . D o syntezy nadają się j e d n a k c h l o r k i zawierające p o d s t a w n i k i a k t y w u j ą c e n p . g r u p y nitrowe, j a k n p . w syntezie 2,2-dinitrobifenylu (p. IV,10; j a k r ó w n i e ż 2,2-bipirydyl, p . VI,22). R e a k c j ę s p r z ę g a n i a m o ż n a z d o b r y m s k u t k i e m p r o w a d z i ć n i e używając rozpuszczalnika, j e d n a k z a s t o s o w a n i e d i m e t y l o f o r m a m i d u j a k o r o z p u s z c z a l n i k a l u b rozcieńczalnika często zwię ksza w y d a j n o ś ć , zwłaszcza w p r z y p a d k u r e a k t y w n y c h c h l o r k ó w , gdyż u m o ż l i w i a o p a n o w a n i e energicznie z a c h o d z ą c e j egzotermicznej reakcji. U k ł a d bifenylu powstaje r ó w n i e ż w w y n i k u s a m o k o n d e n s a c j i w o l n y c h r o d n i k ó w arylowych generowanych z odpowiednich prekursorów. Doskonałą metodę otrzymy w a n i a k w a s u 2,2-bifenylodikarboksylowego (kwas difenowy, p . IV,11) s t a n o w i interesu jąca r e a k c j a polegająca n a użyciu soli d i a z o n i o w e j o t r z y m a n e j z k w a s u a n t r a n i l o w e g o . Z d i a z o w a n y k w a s a n t r a n i l o w y r e d u k u j e się za p o m o c ą o d c z y n n i k a a m m i n o - m i e d z i a wego, o t r z y m a n e g o p r z e z r o z p u s z c z e n i e siarczanu miedzi(II) w w o d n y m r o z t w o r z e a m o niaku i potraktowanie roztworu chlorowodorkiem hydroksyloaminy. +2e
©
2 A r * N = N ——•—> 2Ar- + 2 N
2
2Ar* -> A r — Ar R e a k t y w n e u k ł a d y a r o m a t y c z n e , zwłaszcza fenole, ulegają ł a t w o utlenieniu w w y n i k u przeniesienia p o j e d y n c z e g o elektronu, co p r o w a d z i d o p o w s t a n i a stabilizowanych m e z o merią w o l n y c h r o d n i k ó w , k t ó r e n a s t ę p n i e dimeryzują. T e g o r o d z a j u sprzęganie fenoli s p o t y k a się często w p r z e m i a n a c h biogenetycznych p r o w a d z ą c y c h d o p o w s t a w a n i a p r o d u k t ó w p o c h o d z e n i a n a t u r a l n e g o . P r z y k ł a d e m takiej reakcji jest utlenianie 2-naftolu c h l o r k i e m żelaza(III) (p. IV,12)
rv,10. 2,2 - D I M T R O B I F E N Y T N0
2
NO; N 0
2
W kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę powietrzną, umieszcza się 50 g (0,32 m o l ) o - c h l o r o n i t r o b e n z e n u i 75 g s u c h e g o , czyste g o p i a s k u . M i e s z a n i n ę ogrzewa się n a łaźni olejowej l u b n a łaźni ze stopu m e t a l i c z n e g o d o t e m p . 215—225°C i dodaje, w ciągu 4 m i n , 50 g (0,78 m o l ) brązu m i e d z i o w e g o l u b , co jest bardziej w s k a z a n e , a k t y w o w a n e g o brązu m i e d z i o w e g o (p. 11,2,13) (1). N a s t ę p n i e , ciągle mieszając, u t r z y m u j e się t e m p . 215—225° w ciągu 90 m i n . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę p r z e l e w a się d o zlewki ze szkła P y r e x , zawierającej 125 g piasku i m i e s z a t a k d ł u g o , a ż p o w s t a n ą m a ł e g r u d k i . G d y b y m i e s z a n i n a zastygła w kolbie, t o zestaliłaby się n a t w a r d ą m a s ę , k t ó r ą m o ż n a by w y d o b y ć d o p i e r o p o stłuczeniu kolby. O t r z y m a n e m a ł e g r u d k i r o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u i o g r z e w a do w r z e n i a w ciągu 10 m i n z d w i e m a p o r c j a m i e t a n o l u (biorąc k a ż d o r a z o w o p o 400 m l etanolu) i sączy p o k a ż d e j ekstrakcji.
Wyciągi oziębia się w lodzie i s u r o w y p r o d u k t z b i e r a się n a lejku B u c h n e r a . Przesącz zagęszcza się d o ok. p o ł o w y p o c z ą t k o w e j objętości i w y o d r ę b n i a d r u g i r z u t kryształów. O g ó l n a w y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u p o w i n n a w y n o s i ć 24 g, w p r z e c i w n y m razie, należy p r z e p r o w a d z i ć trzecią ekstrakcję p r o d u k t u reakcji. S u r o w y dinitrobifenyl roz p u s z c z a się w ok. 400 m l gorącego etanolu, d o d a j e niewielką ilość o d b a r w i a j ą c e g o węgla d r z e w n e g o , o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu kilku m i n u t , sączy i oziębia w lodzie. Otrzy m a n y p r o d u k t krystalizuje się p o n o w n i e z g o r ą c e g o etanolu. W y d a j n o ś ć czystego 2,2 -dinitrobifenylu o tt. 123—124° w y n o s i 2 0 — 2 2 g ( 5 4 % ) . W o b e c n o ś c i d i m e t y l o f o r m a m i d u reakcję tę p r o w a d z i się w następujący s p o s ó b . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a d ł o t y p u H e r s h b e r g a ze spiralą t a n t a l o w ą , u m i e s z c z a się 20 g o-chloronitrob e n z e n u i 100 m l d i m e t y l o f o r m a m i d u o s u s z o n e g o b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a . R o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a i d o d a j e 20 g a k t y w o w a n e g o b r ą z u m i e d z i o w e g o w jednej porcji, n a s t ę p n i e o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 4 h , d o d a j e z n o w u 20 g s p r o s z k o w a n e g o brązu m i e d z i o w e g o i o g r z e w a w d a l s z y m ciągu p r z e z 4 h. P o ostygnięciu m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o 2 1 w o d y i o d s ą c z a p o d zmniej s z o n y m ciśnieniem. O t r z y m a n y stały p r o d u k t ekstrahuje się t r z e m a p o r c j a m i p o 200 ml . w r z ą c e g o etanolu. M o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć ekstrakcję w a p a r a c i e S o x h l e t a uży w a j ą c 300 m l etanolu. 2,2'-Dinitrobifenyl w y o d r ę b n i a się z r o z t w o r u w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 1 2 4 — 1 2 5 ° C w y n o s i 11,5 g ( 7 5 % ) . /
U w a g a . (1) Jeśli t e m p e r a t u r a p r z e k r o c z y 2 4 0 ° C , t o n a s t ę p u j e r e d u k c j a g r u p nitro wych i powstaje karbazol. I V , 1 1 . K W A S 2 , 2 ' - B D 7 E N Y L O D I K A R B O K S Y L O W Y (kwas
H0 C 2
difenowy)
C0 H 2
Pierwszą czynnością jest p r z y r z ą d z e n i e c z y n n i k a r e d u k u j ą c e g o (roztwór zawierający j o n y m i e d z i a w o - a m o n i o w e ) . W zlewce p o j . 1 1 r o z p u s z c z a się 63 g (0,25 mol) kryst. s i a r c z a n u miedzi(II) w 250 m l w o d y , d o d a j e 100 m l stęż. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u a m o n u (d = 0,88) i r o z t w ó r o c h ł a d z a d o 10°C. J e d n o c z e ś n i e r o z p u s z c z a się 17,8 g (0,256 m o l ) c h l o r k u h y d r o k s y l o a m i n y l u b 21 g (0,256 m o l ) s i a r c z a n u h y d r o k s y l o a m i n y w 60 m l w o d y , r o z t w ó r oziębia się d o 1 0 ° C i d o d a j e 42,5 m l 6 M r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu. Jeśli o t r z y m a n y r o z t w ó r h y d r o k s y l o a m i n y nie jest przezroczysty, sączy się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. N i e zwlekając, d o d a j e się t e r a z r o z t w ó r h y d r o k s y l o a m i n y d o a m o n i a k a l n e g o r o z t w o r u s i a r c z a n u miedzi(ll). R e d u k c j a z a c h o d z i n a t y c h miast, wydziela się g a z i r o z t w ó r z a b a r w i a się n a j a s n o n i e b i e s k o . Jeśli o t r z y m a n y od c z y n n i k r e d u k u j ą c y nie jest n a t y c h m i a s t u ż y t y d o redukcji, to n a l e ż y go zabezpieczyć przed dostępem powietrza. W s z k l a n y m m o ź d z i e r z u rozciera się 25 g (0,18 m o l ) k w a s u a n t r a n d o w e g o (p. IV,60) z 46 m l stęż- k w a s u solnego i 75 m l w o d y . O t r z y m a n ą zawiesinę przenosi się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e . Z a w a r t o ś ć k o l b y oziębia się l o d e m d o t e m p . 0 — 5 ° C i d o d a j e w ciągu ok. 20 m i n , z w k r a p l a c z a , r o z t w ó r 13,0 g (0,19 m o l ) a z o t y n u s o d u w 175 ml w o d y . T e m p e r a t u r a r o z t w o r u d i a z o n i o w e g o n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 5 ° C . Jeśli r o z t w ó r n i e jest przezroczysty, t o b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m sączy się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przez oziębiony lejek B u c h n e r a . Z l e w k ę p o j . 1 1 ( z a o p a t r z o n ą w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e ) zawierającą r o z t w ó r r e d u k u j ą c y w s t a w i a się d o łaźni z p o k r u s z o n y m l o d e m i u t r z y m u j e t e m p . r o z t w o r u ok. 1 0 ° C .
D o n ó ż k i w k r a p l a c z a p r z y m o c o w u j e się za p o m o c ą k a w a ł k a ciśnieniowego w ę ż a g u m o wego r u r k ę szklaną, której zagięty d o g ó r y k o n i e c i z w ę ż o n y tak, a b y ś r e d n i c a o t w o r u wynosiła ok. 2 m m , z a n u r z o n y jest g ł ę b o k o p o d p o w i e r z c h n i ę r o z t w o r u (takie urzą dzenie z a p e w n i a , że r o z t w ó r d i a z o n i o w y b ę d z i e r e a g o w a ł z r o z t w o r e m a m o n i a k a l n y m w zlewce i n i e b ę d z i e się wznosił d o g ó r y w n ó ż c e w k r a p l a c z a ) . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się ok. 45 m l z i m n e g o r o z t w o r u d i a z o n i o w e g o i d o d a j e z szybkością 10 m l / m i n d o mie szanej cieczy. P o z o s t a ł y r o z t w ó r d i a z o n i o w y w k r a p l a się z tą samą szybkością i p o d o d a n i u całej j e g o ilości m i e s z a się jeszcze p r z e z 5 m i n . O t r z y m a n y r o z t w ó r o g r z e w a się s z y b k o d o w r z e n i a i o s t r o ż n i e z a k w a s z a 115 m l stęż. k w a s u solnego; k w a s d i f e n o w y w y p a d a w p o s t a c i j a s n o b r a z o w y c h k r y s z t a ł ó w . P o z o s t a w i a się g o przez n o c i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y k w a s p r z e m y w a się ok. 25 m l zimnej w o d y , p o c z y m s p o r z ą d z a się j e g o zawiesinę w 100 m l w o d y i d o d a j e 20 g stałego w o d o r o w ę g l a n u sodu. P o w s t a ł y r o z t w ó r , p o przesączeniu, ogrzewa się d o w r z e n i a z ok. 0,5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy i z a k w a s z a n a g o r ą c o n a d m i a r e m r o z c . k w a s u solnego (1:1). W y t r ą c o n y s u r o w y k w a s d i f e n o w y o d s ą c z a się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a 20 m l z i m n e j w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć 18 g ( 8 2 % ) ; tt. 2 2 7 — 2 2 8 ° . B a r w a p r o d u k t u jest z w y k l e j a s n o k r e m o w a . IV,12.
J.r-BINAFTYLO-^-DIOL
OH
HO
OH
W kolbie z t r z e m a szyjami o p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , w o d p o w i e d n i o u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 14,4 g (0,1 m o l ) 2-naftolu, 600 m l w o d y i ogrzewa d o w r z e n i a . D o wrzącej cieczy, zawierającej zawiesinę stopio n e g o 2-naftolu, d o d a j e się z w k r a p l a c z a p o w o l i , mieszając energicznie, r o z t w ó r 28 g (0,1 m o l ) kryst. c h l o r k u żelaza(III) w 60 m l w o d y . Oleiste k r o p l e 2-naftolu znikają, a binaftylodiol wydziela się w p o s t a c i p ł a t k ó w . Z a w i e s i n ę u t r z y m u j e się w s t a n i e w r z e n i a p r z e z 5—10 m i n , p o c z y m g o r ą c ą sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z p o d g r z a n y u p r z e d n i o lejek B u c h n e r a , p r z e m y w a w r z ą c ą w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u n a b i b u l e filtracyjnej. M a s a s u r o w e g o p r o d u k t u w y n o s i 9 g. P o krystalizacji z t o l u e n u (ok. 150 m l ) o t r z y m u j e się p r a w i e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y (7,5 g, 5 2 % ) o tt. 2 1 8 ° C . A , 4 . S k o n d e n s o w a n e u k t a d y policykliczne. O d w o d o r n i e n i e ( p r z e p r o w a d z e n i e związ k ó w alicyklicznych l u b h y d r o a r o m a t y c z n y c h w ich o d p o w i e d n i k i a r o m a t y c z n e p r z e z oderwanie wodoru, jak również, w niektórych przypadkach, innych a t o m ó w lub grup) z n a l a z ł o szerokie z a s t o s o w a n i e w określaniu b u d o w y p r o d u k t ó w z a w i e r a j ą c y c h s k o m p l i k o w a n y u k ł a d h y d r o a r o m a t y c z n y . O d w o d o r n i e n i e stosuje się r ó w n i e ż w syntezie w ę g l o w o d o r ó w policyklicznych i ich p o c h o d n y c h z ł a t w o d o s t ę p n y c h p o p r z e z syntezę z w i ą z k ó w hydroaromatycznych. Ogólny sposób postępowania m o ż n a przedstawić na przykładzie o t r z y m y w a n i a naftalenu z t e t r a h y d r o n a f t a i e n u (p. IV,13)
Najczęściej s t o s o w a n y m i c z y n n i k a m i o d w o d a r n i a j ą c y m i są: siarka, selen i k a t a l i z a t o r y m e t a l i c z n e . W p r z y p a d k u s t o s o w a n i a siarki o g ó l n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p o l e g a n a o g r z a n i u związku d o 2 0 0 — 2 6 0 ° C z ilością siarki t e o r e t y c z n i e p o t r z e b n ą d o p r z e p r o w a d z e n i a g o w u k ł a d a r o m a t y c z n y . Jeśli n a t o m i a s t ś r o d k i e m o d w o d a r n i a j ą c y m jest selen,
t o związek o g r z e w a się z d u ż y m jego n a d m i a r e m w t e m p . 2 8 0 — 3 5 0 ° C p r z e z 36—48 h. Z w y k l e o t r z y m u j e się lepsze wydajności (mniej r e a k c j i u b o c z n y c h ) niż w w y n i k u użycia siarki, lecz z u w a g i n a w y s o k ą t e m p e r a t u r ę r e a k c j i z a c h o d z i w i ę k s z e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o p r z e g r u p o w a ń . G r u p y zawierające tlen w y k a z u j ą szczególną s k ł o n n o ś ć d o elimi nacji. Katalizatory palladowe i platynowe stosuje się z w y k l e n a n i e s i o n e n a węgiel d r z e w n y l u b azbest. O d w o d o r n i e n i e m o ż n a p r o w a d z i ć w fazie gazowej destylując zwią zek p o p r z e z r u r k ę zawierającą k a t a l i z a t o r o g r z a n y d o 3 0 0 — 3 5 0 ° C , lecz m e t o d a odw o d a r n i a n i a w fazie ciekłej jest z w y k l e d o g o d n i e j s z a . Stosuje się węgiel d r z e w n y l u b a z b e s t zawierający 1 0 — 3 0 % m e t a l u . N a j l e p s z e w y n i k i osiąga się, j a k t o z o s t a ł o stwier d z o n e , p r o w a d z ą c r e a k c j ę w energicznie w r z ą c y m m e d i u m ( n p . w mezytylenie, tw. 1 6 5 ° C ; c y m e n i e , tw. 1 7 7 ° C ; naftalenie, tw. 2 1 8 ° C i 1-metylonaftalenie, tw. 2 4 2 ° C ) i u s u w a j ą c w o d ó r w m i a r ę j e g o wydzielania ( n p . p r z e p u s z c z a j ą c p r z e z u k ł a d s t r u m i e ń dwutlenku węgla). D a l s z e p r z y k ł a d y o d w o d o r n i a n i a m o ż n a znaleźć w o p i s a c h p o d a n y c h w p . I V , 1 4 i 1V,15. W p . 1V,14 m a m y d o czynienia z syntezą l - m e t y l o n a f t a l e n u z u-tetralonu. W p i e r w s z y m etapie tej syntezy d z i a ł a n i e m j o d k u m e t y l o m a g n e z o w e g o w p r o w a d z a się g r u p ę m e t y l o w ą w p o z y c j ę 1 t e t r a l o n u . P o w s t a ł y t r z e c i o r z ę d o w y alkohol, o g r z e w a n y z p a l l a d e m o s a d z o n y m n a węglu d r z e w n y m j a k o k a t a l i z a t o r e m , ulega o d w o d n i e n i u i o d w o d o m i e n i u . O t r z y m y w a n i e wyjściowego k e t o n u o p i s a n e jest w p . 1V,135 (również str. 658, p . I V , L , 1 ) . P r z e p r o w a d z e n i e u - t e t r a l o n u w 1-metylonaftafen stanowi uzupeł nienie sekwencji reakcji, z n a n e j j a k o m e t o d a H a w o r t h a syntezy policyklicznych węglo wodorów aromatycznych. W e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w a cyklizacja k w a s u -/-arylomasłowego s t a n o w i w a ż n y etap d o g o d n e j syntezy policyklicznego w ę g l o w o d o r u — c h r y z e n u i jest o p i s a n a w p . 1V,15. W t y m p r z y p a d k u p o d d a j e się najpierw c y n a m o n i a n m e t y l u dimeryzacji z j e d n o c z e s n ą r e d u k c j ą i u t w o r z e n i e m mezo-/?,y-difenyloadypinianu metylu, p r z y c z y m p o w s t a j e r ó w nież nieco f o r m y r a c e m i c z n e j . D a j ą c y się najłatwiej w y o d r ę b n i ć i z o m e r mezo (I) ulega g ł a d k o cyklizacji p o d w p ł y w e m kwasu s i a r k o w e g o , dając d i k e t o n 2,11-diokso-l,2,9,10, 1 1 , 1 8 - h e k s a h y d r o c h r y z e n w p o s t a c i trans (II), j a k przedstawiają to następujące w z o r y :
R e d u k c j a Q e m m e n s e n a tego k e t o n u i n a s t ę p n i e o d w o d o r n i e n i e , w t y m p r z y p a d k u za p o m o c ą selenu, p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a c h r y z e n u . S y n t e z a tetrafenylowej p o c h o d n e j naftacenu, czteropierścieniowego, s k o n d e n s o w a nego liniowo węglowodoru aromatycznego, polega na ciekawej, międzycząsteczkowej cyklizacji d w ó c h cząsteczek l - c h l o r o - l , 3 , 3 - t r i f e n y l o - l , 2 - p r o p a d i e n u . T e n p o d s t a w i o n y allen powstaje in situ w w y n i k u reakcji l,3,3~trifenylo-2-propyn-l-olu (p. 111,41) z chlor k i e m tionylu i o g r z a n i a p o w s t a ł e g o estru c h i o r o s i a r c z y n o w e g o z niewielką ilością chino liny; w w a r u n k a c h reakcji następuje s p o n t a n i c z n a cyklizacja i powstaje i n t e n s y w n i e c z e r w o n y r u b r e n (p. IV,16)
IV,13.
Naftalen
525
Synteza 9-fenylofenantrenu (p. P 7 , 1 7 ) ilustruje t w o r z e n i e się u k ł a d u f e n a n t r e n u w w y n i k u cyklizacji 1,2-difenyloetylenu (stilbenu). P r o c e s t e n obejmuje d o z w o l o n ą , foto c h e m i c z n ą cyklizację, w której p o w s t a j e n a j p i e r w d i h y d r o f e n a n t r e n , ł a t w o ulegający o d w o d o r n i e n i u in situ p o d w p ł y w e m tlenu c z ą s t e c z k o w e g o w obecności j o d u
P o t r z e b n y d o tej syntezy stilben m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć p r z e z o d w o d o r n i e n i e o d p o w i e d n i e g o a l k o h o l u trzeciorzędowego, o t r z y m a n e g o w reakcji G r i g n a r d a , n p . CH MgX CHO 2
& •
H C—CHOH 2
O,
, 0 Q ,
M e t o d a ta z n a l a z ł a zastosowanie d o syntezy szeregu p o c h o d n y c h f e n a n t r e n u i m a t ę zaletę, że o b e j m u j e m n i e j przejść niż n p . synteza H a w o r t h a . J e d n a k w obecności pod s t a w n i k ó w e l e k t r o n o a k c e p t o r o w y c h ( n p . NOa, CH3CO) u z y s k i w a n e w y n i k i n i e są z a w s z e najlepsze. IV,13.
NAFTALEN
O d w o d o r n i e n i e n a m a ł ą skalę m o ż n a w y k o n a ć w a p a r a c i e p r z e d s t a w i o n y m n a rys. I V , 1 , w k t ó r y m umieszcza się 2,5 g o c z y s z c z o n e g o 1,2,3,4-tetrahydronaftalenu (1) i 0,25 g p a l l a d o w a n e g o węgla d r z e w n e g o (p. 11,2,44), p o czym o g r z e w a d o w r z e n i a , przepuszczając p o w o l n y strumień suchego d w u t l e n k u węgla. N a f t a l e n o tt. 8 1 ° C z b i e r a się n a p o w i e r z c h n i c h ł o d n i c y w ilości teoretycznej. P o s t ę p o d w o d o r n i a n i a m o ż n a ,
w r a z i e p o t r z e b y , śledzić ł ą c z ą c b o c z n y o t w ó r a p a r a t u r y z a p o ś r e d n i c t w e m U - r u r k i wypełnionej wapnem sodowanym, z azotomierzem zawierającym roztwór wodorotlenku p o t a s u . O b j ę t o ś ć w o d o r u z e b r a n e g o w g a z o m i e r z u o d p o w i a d a n i e m a l ilości teoretycznej. Jeżeli n i e p r z e p u s z c z a się s t r u m i e n i a o b o j ę t n e g o g a z u , t o r e a k c j a t r w a ok. 22 h. Uoda
Do a i o t o m f e r r a
CO,
R y s . I V , I . A p a r a t d o o d w o d o r n i a n i a tetrahydro n a f t a l e n u do naftalenu
U w a g a . (1) H a n d l o w y t e t r a h y d r o n a f t a l e n m o ż n a oczyścić w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . P r o d u k t t e c h n i c z n y p r z e m y w a się w i e l o k r o t n i e stęż. k w a s e m s i a r k o w y m , b i o r ą c za k a ż d y m r a z e m 1 0 % objętości k w a s u w s t o s u n k u d o objętości t e t r a h y d r o n a f t a l e n u , na s t ę p n i e 10-proc. r o z t w o r e m węglanu s o d u , wreszcie w o d ą , suszy b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy od ś r o d k a suszącego i w k o ń c u destyluje z n a d sodu. Czysty 1,2,3,4-tetra h y d r o n a f t a l e n zbiera się w t e m p . 2 0 6 — 2 0 7 ° C .
rV,14.
l-METYLONAFTALEN
l-Hydroksy-l-metylo-l,2,3,4-tetrahydronaftalen. W k o l b i e z d w i e m a szyjami p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z i w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a , p r z y g o t o w u j e się eterowy r o z t w ó r j o d k u m e t y l o m a g n e z o w e g o (p. 111,34) z 1,8 g (0,075 m o l ) m a g n e z u , 10,6 g (4,7 m l , 0,075 m o l ) j o d k u m e t y l u i 30 m l eteru. N a s t ę p n i e d o d a j e się p o w o l i r o z t w ó r 7,3 g (0,05 m o l ) l - o k s o - l , 2 , 3 , 4 - t e t r a h y d x o n a f t a l e n u ( a - t e t r a l o n u p . IV,135) w 10 m l eteru, wstrząsając o d czasu d o czasu z a w a r t o ś c i ą k o l b y , i o g r z e w a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1 h dla d o p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a . P o oziębieniu w lodzie r o z k ł a d a się m i e s z a n i n ę reakcyjną z a p o m o c ą ' z i m n e g o , n a s y c o n e g o w o d n e g o r o z t w o r u s a l m i a k u . W a r s t w ę eterową oddziela się, a w a r stwę w o d n ą e k s t r a h u j e 10 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e p r z e m y w a się w o d n y m r o z t w o r e m s a l m i a k u , suszy b e z w . s i a r c z a n e m s o d u i o d p ę d z a eter. O t r z y m u j e się stały o s a d l - h y d r o k s y - l - m e t y l o - l , 2 , 3 , 4 - t e t r a h y d r o n a f t a l e n u n a d a j ą c y się d o użycia w n a s t ę p n y m s t a d i u m syntezy; w y d a j n o ś ć 7,5 g ( 9 2 % ) , tt. 7 7 — 7 9 ° C . P r ó b k a p r z e k r y s t a l i z o w a n a z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) topi się w 8 6 — 8 7 ° C . l-Merylonaftalcn. Stosuje się w t y m p r z y p a d k u t ę s a m ą a p a r a t u r ę i sposób p o s t ę p o w a n i a o p i s a n y w p . 1V,13 dla o t r z y m y w a n i a n a f t a l e n u . M i e s z a n i n ę 3,2 g (0,02 m o l ) w y m i e n i o n e g o z w i ą z k u h y d r o a r o m a t y c z n e g o i 0,3 g p a l l a d y z o w a n e g o węgla d r z e w n e g o o g r z e w a się w ciągu 3 h d o 2 5 0 — 2 7 0 ° C w ł a ź n i zawierającej olej s i l i k o n o w y l u b s t o p m e t a l i c z n y . P o o z i ę b i e n i u r o z p u s z c z a się p o z o s t a ł o ś ć w eterze i o d s ą c a z od k a t a l i z a t o r a .
IV,15.
Chryzen
527
W y c i ą g p r z e m y w a się r o z c . w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u i suszy b e z w . s i a r c z a n e m s o d u . Olej p o z o s t a ł y p o o d p ę d z e n i u eteru destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m z a p a r a t u r y d o destylacji m a ł y c h ilości substancji ( p a t r z rys. 1,98). 1-Metylon a f t a l e n z b i e r a się w t e m p . 1 2 1 — 1 2 3 ° C / 2 6 , 5 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 2,5 g ( 8 9 % ) . IV,15.
CHRYZEN H CQ C 3
2
Ester dimetylowy kwasu mezo-3,4-difenyIoadypiiiowego. W k o l b i e p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w dużą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , p r z y g o t o w u j e się a m a l g a m a t glinu z 7 5 g folii (p. 11,2,2), p o k r y w a g o 1 1 w i l g o t n e g o eteru (1) i n a t y c h m i a s t d o d a j e r o z t w ó r 48,5 g (0,3 m o l ) p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o c y n a m o n i a n u m e t y l u (p. IV,177) w 100 m i eteru. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się d o k ł a d n i e p r z e z w s t r z ą s a n i e . U s t a j e w y d z i e l a n i e się w o d o r u i p o o k r e s i e z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji t r w a j ą c y m ok. 1 h, eter z a c z y n a w r z e ć ; w r a z i e p o t r z e b y z w a l n i a się p r z e b i e g r e a k c j i p r z e z oziębienie k o l b y . P o d k o n i e c reakcji, k t ó r a p o w i n n a b y ć u k o ń c z o n a w ciągu 6 h, o g r z e w a się k o l b ę , u t r z y m u j ą c ł a g o d n e w r z e n i e eteru. P o oziębieniu i o d s ą c z e n i u o d s z l a m u z a w i e r a j ą c e g o w o d o r o t l e n e k glinu (osad ten n a l e ż y p r z e c h o w a ć ) r o z t w ó r e t e r o w y suszy się b e z w . s i a r c z a n e m s o d u . E t e r u s u w a się z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł y olej d o b r z e oziębia w ł a ź n i z l o d e m (lub p r z e z n o c w l o d ó w c e ) . P o w s t a ł ą m a s ę k r y s t a l i c z n ą sączy się, a k r y s z t a ł y p r z e m y w a niewielką ilością o z i ę b i o n e g o eteru. O t r z y m u j e się o k . 4 g s u r o w e g o mezo-adypinianu o tt. 1 7 0 ° C (2). D u ż a cześć p r o d u k t u p o z o s t a j e j e d n a k oklud o w a n a w o s a d z i e w o d o r o t l e n k u glinu. O s a d t e n z a l e w a się 1 1 w o d y i d o d a j e p o w o l i mieszając 1 1 stęż. k w a s u solnego t a k , a b y r o z p u ś c i ć większą część w o d o r o t l e n k u glinu. M i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i c h l o r o f o r m u , p o 150 m l k a ż d a , w y c i ą g suszy bezw. siarczanem sodu i usuwa chloroform za pomocą wyparki obrotowej; w ten sposób u z y s k u j e się jeszcze 7 g s u r o w e g o m e z o - a d y p i n i a n u . P o ł ą c z o n e r z u t y s u r o w e g o p r o d u k t u krystalizuje się z r e k t y f i k a t u (ok. 250 m l ) . C z y s t y m e z o - 3 , 4 - d i f e n y l o a d y p i n i a n d i m e t y l u t o p i się w 175°C. W y d a j n o ś ć ok. 9 g ( 1 8 % ) . r/-a/ir-2,ll-Diokso-l,2,9,10,fl,18-heksahydrochryzen. D o 33 m l w o d y d o d a j e się n a j pierw 100 m i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a p o t e m , mieszając, 8,2 g (0,025 m o l ) mezo-3A- d i f e n y l o a d y p i n i a n u dimetylu i o g r z e w a n a łaźni w o d n e j w ciągu 3 h. M i e s z a n i n ę tę, p o oziębieniu, w y l e w a się o s t r o ż n i e mieszając d o 1 1 w o d y . P o w s t a ł y o s a d odsącza się i w y t r a w i a n a ł a ź n i p a r o w e j g o r ą c y m r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u . P o p o n o w n y m odsą c z e n i u o s a d p r z e m y w a się w o d ą i suszy w suszarce. O t r z y m a n y d i o k s o h e k s a h y d r o c h r y z e n m a p o s t a ć j a s n e g o p r o s z k u o tt. 2 9 3 — 3 0 0 ° C ; w y d a j n o ś ć 5,5 g ( 8 5 % ) . P o k r y stalizacji m a ł e j p r ó b k i z 1-butanolu o t r z y m u j e się b e z b a r w n e p ł a t k i ; tt. 303 ° C (w z a t o pionej rurce). ^ra/ir-l,2,9,10,ll,18-Heksahydrochryzen. D o a m a l g a m a t u z 35 g w a t y c y n k o w e j (p. n , 2 , ó ? ) d o d a j e się 25 m l stęż. k w a s u (0,02 m o l ) d i o k s o h e k s a h y d r o c h r y z e n u i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 8 h. N a s t ę p n i e d o d a j e się jeszcze 20 m l stęż. k w a s u
cynku, przygotowanego solnego, n a s t ę p n i e 5,2 g p o d chłodnicą zwrotną solnego i o g r z e w a dalej
p r z e z 8 h. P o oziębieniu m i e s z a n i n y oleisty p r o d u k t k r z e p n i e , ekstrahuje się go w t e d y wraz z osadem, zebranym w chłodnicy zwrotnej, dwiema porcjami gorącego benzenu p o 50 m l k a ż d a . P o oziębieniu oddziela się w a r s t w ę b e n z e n o w ą i suszy b e z w . siarcza n e m s o d u . B e n z e n u s u w a się z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć p r z e n o s i i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z a p a r a t u r y d o destylacji m a ł y c h ilości sub stancji (rys, 1,98). H e k s a h y d r o c h r y z e n z b i e r a się w t e m p . 2 3 0 ° C / 1 8 , 5 h P a (14 m m H g ) , jest to ł a t w o krystalizujący b e z b a r w n y olej o tt. 113°C. W y d a j n o ś ć 3,5 g ( 7 5 % ) . C h r y z e n . P o n i e w a ż selen, j a k i j e g o związki, jest t o k s y c z n y , więc z a c h o d z ą c e p o d j e g o w p ł y w e m o d w o d o r n i e n i e , jak też o b r ó b k a p r o d u k t ó w reakcji, musi być prowa dzona pod dobrze działającym wyciągiem. W p r o b ó w c e d o o g r z e w a n i a miesza się 3,5 g (0,015 m o l ) h e k s a h y d r o c h r y z e n u z 16 g (0,2 m o l ) selenu i o g r z e w a w ciągu 20 h w ł a ź n i z e s t o p e m m e t a l i c z n y m w t e m p . 3 0 0 ° C ( p o d wyciągiem). O d czasu d o czasu należy s t o p i ć k r y s z t a ł y zbierające się n a ś c i a n k a c h w w y n i k u sublimacji, t a k a b y ściekły z p o w r o t e m d o m i e s z a n i n y reakcyjnej. O z i ę b i o n y p r o d u k t p r z e n o s i się d o m o ź d z i e r z a i r o z c i e r a n a d r o b n y p r o s z e k . U w a g a . (3). P r o s z e k e k s t r a h u j e się ogrzewając g o d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z 200 m l b e n z e n u w ciągu 30 m i n , sączy i o g r z e w a dalej d o w r z e n i a z n i e d u ż ą ilością sodu w postaci d r u t u l u b cienkich wąskich k a w a ł k ó w w celu usunięcia ś l a d ó w selenu. Benzen o d p a r o w u j e się n a w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o stałość krystalizuje się z toluenu (ok. 20 m l n a 1 g) ( 4 ) . O t r z y m u j e się b e z b a r w n e p ł y t k i o niebieskawej fluorescencji, tt 2 5 4 ° C . W y d a j n o ś ć c h r y z e n u ok. 2 g ( 5 9 % ) . U w a g i . (1) E t e r w y s y c a się wytrząsając g o w r o z d z i e l a c z u z wodą. (2) Destylując przesącz p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o t r z y m u j e się 30 g 3-fenylop r o p i o n i a n u m e t y l u o tw. 1 1 1 — 1 3 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . Jeśli p o z o s t a ł o ś ć p o desty lacji r o z p u ś c i ć n a g o r ą c o w m o ż l i w i e j a k najmniejszej ilości eteru, t o o t r z y m u j e się d o d a t k o w o 1 g m e ^ o - a d y p i n i a n u . P r z e s ą c z e t e r o w y p o tej krystalizacji z a w i e r a r a c e m i c z n y 2,3-difenyloadypinian; m o ż n a g o w y o d r ę b n i ć p r z e z o d p a r o w a n i e eteru i krysta lizację z m o ż l i w i e j a k najmniejszej ilości m e t a n o l u ; tt. 7 0 — 7 1 ° C . (3) N a l e ż y się strzec p r z e d w d y c h a n i e m r o z d r o b n i o n e g o m a t e r i a ł u , d o b r z e jest m i e ć m a s k ę n a t w a r z y l u b w y k o n y w a ć c z y n n o ś ć r o z c i e r a n i a w szczelnie z a m k n i ę t e j k o m o r z e zaopatrzonej w rękawice. (4) S u r o w y p r o d u k t m o ż n a również oczyścić s u b l i m u j ą c g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m , ok. 0,13 h P a (0,1 m m H g ) , z ł a ź n i olejowej o t e m p e r a t u r z e 2 0 0 ° C . IY.16. 5 , 6 , 1 1 , 1 2 - T E T R A F E N Y L O N A F T A C E N
H C 5
6
QH
(ruhren)
5
D o 24 g (14,5 m l , 0,2 m o l ) c h l o r k u tionylu p r z e d e s t y l o w a n e g o i o c h ł o d z o n e g o d o - 1 0 ° C p r z e z z a n u r z e n i e w ł a ź n i z l o d e m i solą, d o d a j e się wstrząsając, m a ł y m i p o r c j a m i , 28,5 g (0,01 m o l ) l , l , 3 - t r i f e n y l o - 2 - p r o p y n - l - o l u (p. 111,41). P o w s t a ł y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a 1 h w t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e u s u w a n a d m i a r chlorku ogrze wając p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) ; p o z o s t a ł o ś ć k r z e p n i e (1). P o d o d a n i u 0,5 m l p r z e d e s t y l o w a n e j chinoliny o g r z e w a się m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i olejowej w t e m p . 2 0 ° C p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) w ciągu 2 h. C i e m n o c z e r w o n ą p o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a się e t e r e m , a p o t e m w r z ą c y m a c e t o n e m i r o z p u s z c z a w benzenie. P o przesączeniu od n i e r o z p u s z c z a l n y c h zanieczyszczeń rozcieńcza się ben zyną lekką (tw. 100—120°C) i większą część b e n z e n u u s u w a się o s t r o ż n i e p r z e z o d p a r o w a n i e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o oziębieniu odsącza się j a s n o c z e r w o n e k r y s z t a ł y
1V,17.
9-Fenylofenantren
529
r u b r e n u ; w y d a j n o ś ć 7 g ( 2 6 % ) , tt. 3 2 0 ° C . P r o d u k t należy p r z e c h o w y w a ć w p r o b ó w c e z a b e z p i e c z o n e j od światła osłoną z c z a r n e g o p a p i e r u . U w a g a . (1) Jeżeli p r o d u k t nie k r z e p n i e , t o należy g o oczyścić p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując w y d a j n ą p o m p ę olejową; tw. 1 9 0 ° C / 0 , 0 6 6 h P a (0,05 m m H g ) . IV,17.
9-FENYLOFENANTREN
Trifenyloetylen. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r u j e się w o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z p o j . 250 m l i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m . Całą a p a r a t u r ę należy b a r d z o s t a r a n n i e osuszyć, a w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zabezpieczyć r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie umieszcza się 12,2 g (0,50 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h i o k . 250 m l eteru osuszonego u p r z e d n i o c h l o r k i e m w a p n i a . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 57,5 m l (63,3 g, 0,50 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o chlorku benzylu w ok. 100 m l bezw. eteru. N i e mieszając z a w a r tości kolby, w l e w a się d o niej o k . 20 m l r o z t w o r u c h l o r k u benzylu, n a s t ę p n i e d o d a j e d u ż y k r y s z t a ł j o d u i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę w s p o k o j u . R e a k c j a r o z p o c z y n a się p o upły wie ok. 5 m i n i m a g n e z z a c z y n a się r o z p u s z c z a ć . R o z t w ó r chlorku benzylu w k r a p l a się wtedy z t a k ą szybkości, a b y eter stale w r z a ł . M i e s z a d ł o u r u c h a m i a s i ę d o p i e r o w ó w czas, gdy r e a k c j a jest już w biegu i m i e s z a się niezbyt energicznie. P o d o d a n i u c a ł e j ilości r o z t w o r u c h l o r k u benzylu (ok. p ó ł g o d z i n y ) k o l b ę o g r z e w a się z a p o m o c ą elek trycznego p ł a s z c z a grzejnego i, mieszając dalej, u t r z y m u j e się energiczne w r z e n i e w ciągu n a s t ę p n e j pół godziny. P o usunięciu p ł a s z c z a grzejnego m i e s z a się n a d a l dosyć s z y b k o i d o d a j e z w k r a p l a c z a r o z t w ó r 91,1 g (0,50 m o l ) b e n z o f e n o n u w 250 m l bezw. eteru z t a k ą szybkością, a b y eter w r z a ł n a d a l d o s y ć energicznie. P o u k o ń c z e n i u d o d a w a n i a (ok. 15 m i n ) k o l b ę ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, nie p r z e r y w a j ą c m i e s z a n i a , p r z e z dalsze pół godziny, n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w t e m p . p o k o j o w e j n a okres p r z y n a j m n i e j 2 h l u b lepiej n a całą n o c . P o oziębieniu w ł a ź n i z l o d e m d o mieszaniny reakcyjnej d o d a j e się 4 0 0 g p o k r u s z o n e g o l o d u , a n a stępnie 250 m l z i m n e g o 2,5 M k w a s u s i a r k o w e g o , p r z e n o s i d o rozdzielacza p o j . 3 1, oddziela w a r s t w ę w o d n ą i e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i eteru p o 150 m l k a ż d a . W y c i ą g i e t e r o w e p o ł ą c z o n e z w a r s t w ą eterową suszy się s i a r c z a n e m w a p n i a i o d p a r o w u j e eter z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . D o s y r o p o w a t e j p o z o s t a ł o ś c i dodaje się 100 m l 2,5 M k w a s u s i a r k o w e g o i ogrzewa d o energicznego w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 2 h. P o oziębieniu d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j d o d a j e się 50 m l eteru i wstrząsa energicznie. Powstałą emulsję p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a p o j . 1 1, k o l b ę p r z e m y w a się s t a r a n n i e mieszaniną 50 m l w o d y i 50 m l eteru, k t ó r e p r z e l e w a się r ó w n i e ż d o rozdzielacza. P o kilku m i n u t a c h emulsja rozdziela się n a d w i e w a r s t w y ; w a r s t w ę w o d n ą oddziela się i e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru. W a r s t w ę eterową łączy się z w y c i ą g a m i e t e r o w y m i (1) i u s u w a eter z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając główną frakcję 93 g, ( 7 3 % ) w 1 9 6 — 2 0 0 ° C / /3,3 h P a (2,5 m m H g ) . S y r o p o w a t y , z i e l o n a w o ż ó ł t y destylat r o z p u s z c z a się w 450 m l 95-proc. etanolu, a o t r z y m a n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się w s p o k o j u , a b y ostygał p o w o l i .
N a o g ó ł krystalizacja następuje d o p i e r o n a skutek p o c i e r a n i a . N a s t ę p n i e r o z t w ó r oziębia się w w o d z i e z l o d e m w celu d o p r o w a d z e n i a krystalizacji d o k o ń c a i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W t e n sposób o t r z y m u j e się 85 g ( 6 6 % ) b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 6 8 — 6 9 ° C . P o dalszej krystalizacji z e t a n o l u l u b k w a s u o c t o w e g o otrzymuje się czysty trifenyloetylen o tt. 7 2 — 7 3 ° C . 9 - F e n y I o f e n a n t r e n . Reaktor, w którym prowadzona jest reakcja fotochemiczna, po winien być zabezpieczony przed działaniem promieniowania rozproszonego przez całko wite osłonięcie folią z metalu (p. 1,17,5). W r e a k t o r z e z a o p a t r z o n y m w średniociśnieniową r t ę c i o w ą l a m p ę ł u k o w ą o m o c y 100 W , u m i e s z c z o n ą w studzience z a n u r z e n i o w e j o c h ł o d z o n e j w o d ą (p. 1,17,5, r y s . 1,64—65), r o z p u s z c z a się 2,56 g (0,01 mol) trifenyloetylenu i 0,127 g (0,0005 m o l ) j o d u w 1 1 p r z e d e s t y l o w a n e g o c y k l o h e k s a n u . R e a k t o r u m i e s z c z a się n a p o d s t a w i e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , a d o n a c z y n i a w p r o w a d z a się m i e s z a d e ł k o m a g n e t y c z n e i mieszając r o z t w ó r w n a c z y n i u , k t ó r e g o o b a b o c z n e o t w o r y są o t w a r t e , naświetla się g o a ż d o c a ł k o w i t e g o p r z e r e a g o w a n i a trifenyloetylenu (2). c o p o w i n n o n a s t ą p i ć w ciągu 21—23 h. W czasie n a ś w i e t l a n i a b a r w a r o z t w o r u w c y k l o h e k s a n i e n i e u l e g a w i d o c z n e j z m i a n i e . M i e s z a n i n ę reakcyjną przenosi się d o k o l b y i o d p a r o w u j e d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , o t r z y m u j ą c w t e n s p o s ó b s u r o w y f e n y l o f e n a n t r e n w p o s t a c i j a s n o p ł o w e g o ciała stałego. Oczyszcza się g o z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i k o l u m n o w e j postępując w s p o s ó b następujący. O s a d r o z p u s z c z a się w 60 m l g o r ą c e g o c y k l o h e k s a n u , r o z t w ó r p o z o s t a w i a d o ostygnięcia i n a n o s i n a k r ó t k ą (ok. 2 X 7 c m ) k o l u m n ę - w y p e ł n i o n ą o b o j ę t n y m tlen k i e m glinu (ok. 16—17 g, a k t y w n o ś ć I, w p o s t a c i p a p k i w c y k l o h e k s a n i e ) . Eluat zbiera się, a g d y j u ż większa część r o z t w o r u przejdzie p r z e z k o l u m n ę , k o l b ę , w której z n a j d o w a ł się osad, p r z e m y w a się d w i e m a p o r c j a m i c y k l o h e k s a n u p o 10 m l k a ż d a i r o z t w ó r ten n a n o s i r ó w n i e ż n a k o l u m n ę . N a s t ę p n i e w y m y w a się n a d a l 100—120 m i cyklo h e k s a n u d o chwili, g d y eluat nie zawiera j u ż f e n y l o f e n a n t r e n u . Najlepiej śledzić przebieg w y m y w a n i a p r o d u k t u , zbierając i o d p a r o w u j ą c frakcje objętości 4 0 m l ; u g ó r y k o l u m n y p o w i n i e n p o z o s t a ć pierścień ż ó ł t y c h smół, k t ó r y c h nie należy w y m y w a ć . T a k o t r z y m a n y stały p r o d u k t krystalizuje się z 60 m l e t a n o l u , a w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; d r u g i r z u t m o ż n a o t r z y m a ć , zagęszczając przesącz d o ok. 20 m l i oziębiając w lodzie. W y d a j n o ś ć 9-fenylofenantrenu (białe igły) o tt. 104,5— 105,5 C w y n o s i 2,16 g ( 8 5 % ) (3). U w a g i . (1) N i e należy p r z e m y w a ć w y c i ą g ó w e t e r o w y c h w o d ą a n i w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , g d y ż obecność ś l a d ó w k w a s u s i a r k o w e g o p o d c z a s ostatniej destylacji z a p e w n i a c a ł k o w i t e o d w o d n i e n i e . (2) C z a s n a ś w i e t l a n i a p o t r z e b n y d o d o p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a zależy od m o c y stosowanej l a m p y ł u k o w e j ; m o c ta zależy w d u ż y m s t o p n i u od w i e k u l a m p y . S t o s o w a n i e l a m p y o większej m o c y s k r a c a oczywiście czas reakcji. S t o p i e ń z a a w a n s o w a n i a r e a k c j i m o ż n a n a j d o g o d n i e j śledzić za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j ( G L C ) . W t y m celu n a k o l u m n ę długości 1,5 m , w y p e ł n i o n ą k a u c z u k i e m m e t y l o s i l i k o n o w y m S.E.30 n a c h r o m o s o r b i e W , n a n o s i się p r ó b k i reagującego r o z t w o r u objętości 0,5 m l , u t r z y m u j ą c t e m p . 2 4 0 ° C i przepuszczając s t r u m i e ń azotu z szybkością 40 m l / m i n . C z a s retencji t trifenyłoetyłenu w y n o s i 2,3 m i n , 9-feny]ofenantrenu 5,2 m i n , c y k l o h e k s a n u 0,5 m i n . M o ż n a r ó w n i e ż śledzić r e a k c j ę za p o m o c ą w i d m w p o d c z e r w i e n i . W t y m celu o d p a r o w u j e się p r ó b k i reagującego r o z t w o r u wielkości 5—10 m l , a p o z o s t a ł o ś ć rozciera się z n u j o l e m . S t o p n i o w o w m i a r ę p o s t ę p u reakcji zwiększa się i n t e n s y w n o ś ć p a s m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla 9-fenylofenantrenu: 887(m), 750(m) i 738(s) c m - , p o d c z a s g d y jednocześnie s t o p n i o w o z a n i k a j ą o d p o w i a d a j ą c e stilbenowi p a s m a p r z y 872(w) i 757(s) c m - . P o z o stałe z a k r e s y w i d m o b u z w i ą z k ó w są b a r d z o p o d o b n e , w s k a z a n e jest więc s t o s o w a n i e z a p i s u w i d m a w skali r o z s z e r z o n e j dla u ł a t w i e n i a identyfikacji p a s m p o ł o ż o n y c h w za kresie niskich w a r t o ś c i liczb falowych. R
1
-1
( 3 ) P r z y g o t o w a n i e większych ilości f e n a n t r e n u w y m a g a p o w t ó r z e n i a r e a k c j i ; należy u n i k a ć fotolizy b a r d z i e j s t ę ż o n y c h r o z t w o r ó w w celu zmniejszenia możliwości d i m e r y zacji p r o w a d z ą c e j d o p o w s t a n i a p o c h o d n e j c y k l o b u t a n u .
B. AROMATYCZNE ZWIĄZKI NITROWE A r o m a t y c z n e związki n i t r o w e o t r z y m u j e się za p o m o c ą następujących t r z e c h m e t o d , z k t ó r y c h największe j e d n a k z n a c z e n i e m a pierwsza. 1. B e z p o ś r e d n i e n i t r o w a n i e (p. IV,18 d o IV,24). 2. U t l e n i a n i e a m i n ( p . P7,25). 3. W y m i a n a g r u p y diazoniowej n a g r u p ę n i t r o w ą (p. IV,8<>). B , l . B e z p o ś r e d n i e n i t r o w a n i e . W ę g l o w o d o r y a r o m a t y c z n e m o g ą ulec n i t r o w a n i u , t z n . w y m i a n i e w o d o r ó w n a g r u p y n i t r o w e ( N O 2 ) , d z i a ł a n i e m stęż. k w a s u a z o t o w e g o w o b e c n o ś c i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ( „ m i e s z a n i n a nitrująca") ArH + H N 0 / H S 0 - > A r N 0 3
2
4
2
D z i a ł a n i e k w a s u s i a r k o w e g o polega n a p r z e p r o w a d z e n i u k w a s u a z o t o w e g o w e w ł a ś c i w y c z y n n i k nitrujący, k t ó r y m jest b a r d z o r e a k t y w n y , elektrofilowy jon N 0 HON0
2
+ H S0 2
4
2
N 0 + H 0 + 2HSOp 2
3
M e c h a n i z m n i t r o w a n i a a r o m a t y c z n e g o , p r z e d s t a w i o n y tutaj n a p r z y k ł a d z i e b e n z e n u , o b e j m u j e d w a etapy, z k t ó r y c h pierwszy p o l e g a n a elektrofiłowym a t a k u jonu n i t r o n i o w e g o n a cząsteczkę benzenu z u t w o r z e n i e m p o ś r e d n i e g o j o n u m e z o m e r y c z n e g o (I), a d r u g i n a o d e r w a n i u p r o t o n u p r z e z najmocniejszą z a s a d ę obecną w ś r o d o w i s k u r e a k c j i , j a k ą jest j o n w o d o r o s i a r c z a n o w y
N i t r o w a n i e w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h p r z e p r o w a d z a się z w y k l e z a p o m o c ą w s p o m n i a n e j m i e s z a n i n y nitrującej w s t o s u n k o w o niskiej t e m p e r a t u r z e (ok. 5 0 ° C , j a k n p . w syntezie n i t r o b e n z e n u i 1-nitronaftalenu, p . IV,18 i rV,19). S t o s o w a n i e z b y t w y s o kiej t e m p e r a t u r y zwiększa n i e b e z p i e c z e ń s t w o p o w s t a w a n i a w i e l o p o d s t a w i o n y c h n i t r o p o c h o d n y c h , j a k r ó w n i e ż o t w a r c i a pierścienia a r o m a t y c z n e g o w w y n i k u utlenienia. Z w i ą z k i a r o m a t y c z n e zawierające p o d s t a w n i k i e l e k t r o n o a k c e p t o r o w e ( n p . —NO2, — S O 3 H , — C H O , — C O - R , — C 0 H , — C 0 R ) n i e nitrują się ł a t w o i w y m a g a j ą stoso w a n i a ostrzejszych w a r u n k ó w reakcji, a więc użycia d y m i ą c e g o k w a s u a z o t o w e g o i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . N i t r o b e n z e n , n a p r z y k ł a d , p o d w p ł y w e m m i e s z a n i n y dymią c e g o k w a s u a z o t o w e g o i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o daje o k . 9 0 % m - d i n i t r o b e n z e n u (p. I V , 2 0 ) i niewielką ilość i z o m e r ó w orio i para; t e o s t a t n i e m o ż n a u s u n ą ć p r z e z krysta lizację. P o d o b n i e p - n i t r o t o l u e n p r z e c h o d z i p r z e d e wszystkim w 2,4-dinitrotoluen (p. I V , 2 1 ) . J a k o dalszy p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć n i t r o w a n i e a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o d o m - n i t r o b e n z a l d e h y d u (p. IV,22) z a c h o d z ą c e z d o b r ą wydajnością p o m i m o silnie utleniającego ś r o d o w i s k a reakcji. J a k w i d a ć , g r u p a n i t r o w a kieruje dalszy p o d s t a w n i k w pozycję meta p o d o b n i e j a k inne, w y m i e n i o n e p o p r z e d n i o , p o d s t a w n i k i dezaktywujące. 2
2
W p ł y w d e z a k t y w u j ą c y g r u p y n i t r o w e j w y n i k a p r z e d e wszystkim z m e z o m e r y c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a t e j g r u p y (efekt — M ) z u k ł a d e m e l e k t r o n ó w - T pierścienia b e n z e n o w e g o , n a k ł a d a j ą c y m się n a jej w p ł y w i n d u k c y j n y (efekt — I ) ; w z ó r ( I I ) ) 1
i) W p r y w i n d u k c y j n y grupy nitrowej jest z n a c z n i o silniejszy o d jej w p ł y w u m e z o m e r y c z n e g o i t e o wlaSnie w p f y w p o w o d u j e d e z a k t y w a c j e pierścienia n a d a l s z e p o d s t a w i e n i e e l e k t r o f i ł o w e . K i e r u n e k p o d s t a w i e n i a j e s t zwią z a n y n a t o m i a s t z e f e k t e m m e z o m e r y c z n y m tej grupy. W p r z y p a d k u ataku n a pozycje orto c z y para w powsta j ą c y m z w i ą z k u p r z e j ś c i o w y m ł a d u a e k d o d a t n i p o j a w i a się c z ę ś c i o w o n a w ę g l u z w i ą z a n y m z p o d s t a w n i k i e m , c o w y w o ł u j e e l e k t r o s t a t y c z n e działanie o d p y c h a j ą c e , a t y m s a m y m w i ę k s z ą destabilizację, niż w p r z y p a d k u g d y a t a k s k i e r o w a n y jest n a p o z y c j e meta. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o m n i e j s z e j stabilizacji z w i ą z k u p r z e j ś c i o w e g o dla p o d s t a w i e n i a w orto l u b para, l e c z t y l k o o m n i e j s z e j destabilizacji w p r z y p a d k u p o d s t a w i e n i a w meta. Dalsze podstawienie elektrofilowe aromatycznych związków nitrowych prowadzi więc d o powstawania p o c h o d n y c h meta t y l k o d l a t e g o , ż e ta p o z y c j a j e s t n a j m n i e j z d e z a k t y w o w a n a ( p r z y p . U u m . ) .
di) N a skutek efektu ogólnego, p r o w a d z ą c e g o d o zmniejszenia gęstości elektronowej pier ścienia, s z y b k o ś ć a t a k u j o n ó w n i t r o n i o w y c h jest w t y m p r z y p a d k u znacznie z a h a m o w a n a (w p o r ó w n a n i u z n i e p o d s t a w i o n y m pierścieniem b e n z e n o w y m ) . P o n a d t o z przed s t a w i o n y c h p o w y ż e j w z o r ó w g r a n i c z n y c h n i t r o b e n z e n u w i d a ć , że zmniejszenie gęstości elektronowej występuje p r z e d e w s z y s t k i m w p o z y c j a c h orto i para. D l a związku pośred niego, p o w s t a j ą c e g o w w y n i k u a t a k u w pozycji para, m o ż n a by napisać n a s t ę p u j ą c e w z o r y graniczne:
NO,
NO, (c)
P o n i e w a ż f o r m a g r a n i c z n a I I I (b) jest z p u n k t u widzenia energetycznego niekorzyst n a , więc stabilizacja efektem m e z o m e r y c z n y m jest w t y m p r z y p a d k u mniejsza o d stabili zacji związku przejściowego p o w s t a j ą c e g o w p r z y p a d k u a t a k u w pozycji m e t a (IV)
:o e
o
NO,
NO,
®
\~N0 H•
2
(cl
Nitrowanie związków aromatycznych zawierających podstawniki elektronodonorowe (np. —R, — O H , — N H a , — N H C O C H ) należy p r o w a d z i ć w w a r u n k a c h ł a g o d n i e j s z y c h o d p o d a n y c h dla n i t r o w a n i a benzenu, g d y ż w t y c h p r z y p a d k a c h pierścień jest z a k t y w o w a n y n a a t a k elektrofilowy, a p o n a d t o bardziej p o d a t n y n a r o z e r w a n i e p o d w p ł y w e m c z y n n i k a utleniającego. J a k o p r z y k ł a d m o ż e służyć n i t r o w a n i e acetanilidu (p. I V , 7 6 ) d o o- i p-nitroacetanilidu (również str. 582, p . I V , F , 2 ) . N i t r o w a n i e fenolu d o o- i p-nitrofenolu (p. rV,114) p r o w a d z i się w w a r u n k a c h w y j ą t k o w y c h , u ż y w a j ą c tylko r o z c i e ń c z o n e g o k w a s u a z o t o w e g o , m e c h a n i z m tej reakcji p o d a n y jest n a str. 634, p . IV^3,2. W i d a ć więc, ż e p o d s t a w n i k i e l e k t r o n o d o n o r o w e kierują w p o z y c j ę orto i para. W przeciwień stwie d o g r u p e l e k t r o n o a k c e p t o r o w y c h , g r u p y a k t y w u j ą c e i kierujące w orto i para stabilizują związek przejściowy p o w s t a j ą c y w w y n i k u a t a k u n a k t ó r ą k o l w i e k z t r z e c h pozycji w p i e r ś c i e n i u ) , p r z e d e wszystkim j e d n a k w t e d y , g d y a t a k ten s k i e r o w a n y jest n a pozycje orto i para. 3
1
" T r u d n o m ó w i ć o stabilizacji w s z y s t k i c h trzech m o ż l i w y c h z w i ą z k ó w p r z e j ś c i o w y c h p o w s t a j ą c y c h w w y n i k u a t a k u n a p o z y c j e orto, meta c z y para, gdyż n i e s p a r o w a n a p a r a e l e k t r o n ó w n a a t o m i e t l e n u , a z o t u c z y też c h l o r o w c a m o ż e sprzyjać d e l o k a l i z a c j i ł a d u n k u d o d a t n i e g o t y l k o W p r z y p a d k u p o d s t a w i e n i a w orto lub para, a w p ł y w i n d u k c y j n y t y c h p o d s t a w n i k ó w jest d e z a k t y w u j ą c y ( p r z y p . t ł u m . ) .
Szczególny p r z y p a d e k s t a n o w i n i t r o w a n i e h a l o g e n k ó w aryli, chlorowiec w y w i e r a b o w i e m silny w p ł y w dezaktywujący n a pierścień a r o m a t y c z n y (efekt — I ) , lecz kieruje n o w o w p r o w a d z a n ą g r u p ę n i t r o w ą w p o ł o ż e n i e orto i para dzięki sprzężeniu p o m i ę d z y wolną p a r ą e l e k t r o n o w ą c h l o r o w c a a ł a d u n k i e m pojawiającym się w o d p o w i e d n i m związku p r z e j ś c i o w y m n p . (V), w reakcji p o w s t a w a n i a p - b r o m o n i t r o b e n z e n u z p - b r o n i o b e n z e n u (p. IV,23).
>
itd.
(V)
W p . I V , 2 4 p o d a n e są szczegóły e k s p e r y m e n t a l n e , dotyczące n i t r o w a n i a benzylu. G ł ó w n y m p r o d u k t e m r e a k c j i jest cyjanek p-nitrobenzylu (tworzy się n i e c o i z o m e r u orto). G r u p a c y j a n o m etyl o w a ( p o d s t a w i o n a g r a p a alkilowa) w orto i para i jest p o d s t a w n i k i e m s ł a b o a k t y w u j ą c y m . Wpływ elektronowy podstawników w reakcjach aromatycznego podstawienia filowego o m ó w i o n y jest obszernie w e wszystkich p o d s t a w o w y c h p o d r ę c z n i k a c h organicznej. IV,18.
cyjanku również kieruje nukleochemii
NITROBENZEN
CeHs + H N 0 - 5 ^ . C H 3
6
S
NOj
W kolbie kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 50 g (35 m l , ok. 0,5 m o l ) stęż. k w a s u a z o t o w e g o i wstrząsając dodaje p o r c j a m i 74 g (40 ml) stęż- k w a s n s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n ę n a l e ż y p r z y t y m chłodzić z a n u r z a j ą c ją w z i m n e j wodzie. W mieszaninie n i t r u jącej u m i e s z c z a się t e r m o m e t r o skali t e m p . d o 1 1 0 ° C i d o d a j e 26 g (30 m l , 0,33 m o l ) b e n z e n u p o r c j a m i p o 2—3 m l . P o d o d a n i u k a ż d e j porcji wstrząsa się k o l b ą energicznie w celu d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a r e a g e n t ó w , p r z y c z y m t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 5 5 C ; w r a z i e p o t r z e b y k o l b ę z a n u r z a się w zimnej w o d z i e l u b w w o d z i e z l o d e m . P o d o d a n i u całej ilości b e n z e n u k o l b ę łączy się z chłodnicą z w r o t n ą i o g r z e w a w ł a ź n i z w o d ą o t e m p e r a t u r z e 6 0 ° C (nie wyższą) w ciągu 40—50 m i n ; c o p e w i e n czas wyjmuje się k o l b ę z ł a ź n i i wstrząsa nią energicznie w celu wymieszania o b u w a r s t w . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się d o zlewki zawierającej ok. 500 m l z i m n e j w o d y i b a r d z o s t a r a n n i e m i e s z a w celu usunięcia z n i t r o b e n z e n u j a k największej ilości k w a s u . Z l e w k ę p o z o s t a w i a się w s p o k o j u d o chwili, g d y n i t r o b e n z e n zbierze się n a d n i e zlewki, w ó w c z a s k w a ś n ą w a r s t w ę w o d n ą zlewa się m o ż l i w i e d o k ł a d n i e , a p o z o s t a ł o ś ć p r z e l e w a d o rozdzielacza. D o l n ą w a r s t w ę n i t r o b e n z e n u oddziela się, a górną w a r s t w ę w o d n ą o d r z u c a . N i t r o b e n z e n przelewa się d o rozdzielacza i w s t r z ą s a energicznie z ok. 50 m l w o d y . P o p r z e m y c i u n i t r o b e n z e n oddziela się m o ż l i w i e d o k ł a d n i e od w a r s t w y w o d n e j i p r z e l e w a d o m a ł e j k o l b y s t o ż k o w e j zawierającej 5 g bezw. c h l o r k u w a p n i a . Jeśli p o wstrząśnięciu n i t r o b e n z e n pozostaje m ę t n y w s k u t e k obecności z e m u l g o w a n e j w o d y , mie s z a n i n ę ogrzewa się p r z e z k r ó t k i czas n a ł a ź n i w o d n e j , wstrząsając; z m ę t n i e n i e w k r ó t c e znika. P o ostygnięciu p r o d u k t sączy się p r z e z sączek k a r b o w a n y d o m a ł e j ( p o j . 50 l u b 100 ml) k o l b y destylacyjnej p o ł ą c z o n e j za p o m o c ą n a s a d k i destylacyjnej z chłodnicą powietrzną. K o l b ę ogrzewa się n a siatce azbestowej l u b , c o jest bardziej w s k a z a n e , n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j i z b i e r a frakcję wrzącą w t e m p . 2 0 6 — 2 1 1 ° C . N i e należy destylo w a ć d o s u c h a ani nie m o ż n a d o p u ś c i ć , a b y t e m p e r a t u r a p r z e k r o c z y ł a 2 1 4 ° C , g d y ż p o z o s t a ł o ś ć m o ż e z a w i e r a ć m - d i n i t r o b e n z e n i związki o większej liczbie g r u p n i t r o w y c h , k t ó r e w r a z i e p r z e g r z a n i a m o g ł y b y w y b u c h n ą ć . W y d a j n o ś ć n i t r o b e n z e n u w y n o s i 35 g ( 8 5 % ) (1). C z y s t y n i t r o b e n z e n jest k l a r o w n ą j a s n o ż ó ł t ą cieczą o tw. 2 1 0 ° C . C
U w a g a . (1) N i t r o b e n z e n i wiele i n n y c h c i e k ł y c h związków o r g a n i c z n y c h zawierają c y c h a z o t jest trujący i n i e m o ż n a pozwolić, a b y j e g o p a r y p r z e d o s t a w a ł y się d o a t m o sfery l a b o r a t o r i u m ; p r z e d ł u ż a c z u w y l o t u c h ł o d n i c y p o w i n i e n sięgać g ł ę b o k o d o odbie ralnika. D z i a ł a on r ó w n i e ż trująco p r z y zetknięciu z e skórą. N a l e ż y miejsce p o l a n e zmyć alkoholem, a następnie wodą z mydłem. I V , 19. 1 - N I T R O N A F T A L F . N
P r z y r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 40 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o i 4 0 m l stęż. k w a s u siarko w e g o w s p o s ó b o m ó w i o n y p o p r z e d n i o (p. IV,18). D o m i e s z a n i n y nitrującej w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i , wstrząsając energicznie, 50 g (0,39 m o l ) d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e g o n a f t a l e n u ; należy p r z y t y m u t r z y m y w a ć t e m p . 4 5 — 5 0 ° C , a w r a z i e p o t r z e b y c h ł o d z i ć w w o d z i e z l o d e m . P o d o d a n i u całej ilości n a f t a l e n u m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 5 5 — 6 0 ° C w ciągu 30—40 m i n a ż d o zaniku z a p a c h u nafta lenu. M i e s z a n i n ę w y l e w a się d o 500 m l z i m n e j w o d y , p r z y c z y m n i t r o n a f t a l e n o p a d a n a d n o ; p o z d e k a n t o w a n i u cieczy z b i t y o s a d o g r z e w a się p r z e z 20 m i n z 200 m l wrzącej w o d y , k t ó r ą u a s t ę p n i e odlewa się. Olej p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 250—500 m l i p o d d a j e destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87); w ten s p o s ó b u s u w a się n i e p r z e r e a g o w a n y naftalen. G o r ą c ą z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e l e w a się, mieszając energicznie, d o zlewki z dużą ilością w o d y . 1-Nitronaftalen w postaci granulek o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o b r z e o d c i s k a i krystalizuje z r o z c . a l k o h o l u . W y d a j n o ś ć 1-nitronaftalenu o tt. 6 1 ° C w y n o s i 60 g ( 8 9 % ) . IV,20.
m-DINITROBENZEN
D o k o l b y kulistej p o j . 250 l u b 500 m l w l e w a się 37,5 g (21 ml) s t ę ż k w a s u s i a r k o w e g o i 22,5 g (15 ml) d y m i ą c e g o kwasu a z o t o w e g o (d = 1,5) i d o d a j e p a r ę k a w a ł e c z k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . K o l b ę łączy się z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą , a a p a r a t u r ę u m i e s z c z a p o d wyciągiem. N a s t ę p n i e p o w o l i , p o r c j a m i p o ok. 3 m l , d o d a j e się 15 g (12,5 m l , 0,122 m o l ) n i t r o b e n z e n u ; p o d o d a n i u k a ż d e j porcji k o l b ę wstrząsa się dla d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a r e a g e n t ó w . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się, c z ę s t o wstrząsając, n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n . G d y m i e s z a n i n a n i e c o ostygnie, w y l e w a się ją ostrożnie, mie szając energicznie, d o o k . 500 m l z i m n e j w o d y , p o p e w n y m c z a s i e d i n i t r o b e n z e n zestala się. O d s ą c z a się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j odsysa. S u r o w y d i n i t r o b e n z e n p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, d o d a j e 80—100 m l rektyfikatu i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a osadu. Jeżeli o t r z y m a n y r o z t w ó r n i e jest c a ł k o w i c i e przezroczysty, sączy się g o p r z e z sączek k a r b o w a n y , u m i e s z c z o n y w d u ż y m , o g r z a n y m u p r z e d n i o , lejku l u b p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a ) . P o oziębieniu wydzielają się b e z b a r w n e k r y s z t a ł y m - d i n i t r o b e n z e n u (15 g, 7 3 % ) . Jeżeli tt. jest niższa o d 8 9 — 9 0 ° C , należy p r o d u k t p o nownie przekrystalizować. I
i' R o z t w ó r n a l e ż y s ą c z y ć p r z e z lejek; o g r z e w a n y p ł a s z c z e m g r z e j n y m ( p r z y p . U i u n . ) .
TV,21,
N0
2,4-DINITROTOLUEN
NO
2
D o u m i e s z c z o n e j p o d wyciągiem k o l b y kulistej p o j . 250 l u b 500 m l w p r o w a d z a się 18 g (12 m l , ok, 0,36 m o l ) d y m i ą c e g o k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,5), 30 g (16,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o r a z p a r ę k a w a ł e c z k ó w p o r o w a t e j porcelany. S t o p n i o w o , m a ł y m i p o r c j a m i , d o d a j e się 14 g (0,1 m o l ) p - n i t r o t o l u e n u ; t e m p e r a t u r a n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 5 0 ° C , w razie p o t r z e b y c h ł o d z i się k o l b ę p r z e z z a n u r z e n i e w z i m n e j w o d z i e . N a s t ę p n i e w szyi k o l b y umieszcza się m a ł y lejek i k o l b ę ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 9 0 — 9 5 ° C w ciągu 30 m i n . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, a gdy osiągnie t e m p e r a t u r ę otoczenia, w y l e w a się ją powoli d o ok. 500 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m , zawierającej k i l k a k a w a ł k ó w l o d u . S u r o w y d i n i t r o t o l u e n sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przez lejek B u c h n e r a i p r z e m y w a s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą i j a k n a j d o k ł a d n i e j odsysa. Krystalizuje się g o z m o ż l i w i e j a k najmniejszej objętości g o r ą c e g o m e t a n o l u (kolba, c h ł o d n i c a z w r o t n a i ł a ź n i a w o d n a ) . O t r z y m u j e się 12,5 g ( 6 9 % ) czystego 2,4-dinitrotoluenu o tt. 7 1 ° C . IV,22.
m-NITROBENZALDEHYD y
C H • CHO - - - - ^ l ° l v 6
3
Etęz. H S 0 2
m
- 0 N • C H • CHO 2
6
4
4
W k o l b i e z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e nieuszczelnione i w k r a p l a c z , u m i e s z c z a się 250 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 21,5 m l d y m . k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,5) i mieszając oziębia w ł a ź n i z l o d e m d o 0 ° C . Z a p o m o c ą w k r a p l a c z a w k r a p l a się 62,5 g (60 m l , 0,59 m o l ) b e n z a l d e h y d u ( 1 ) , przy c z y m t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 5 ° C . N a s t ę p n i e o g r z e w a się m i e s z a n i n ę s t o p n i o w o d o 4 0 ° C , oziębia d o t e m p . p o k o j o w e j i energicznie m i e s z a j ą c wylewa c i e n k i m s t r u m i e n i e m n a d r o b n o p o k r u s z o n y lód. Sączy się p r z e z lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą , p r z e m y w a niewielką ilością w o d y , odciska olej s z e r o k i m s z k l a n y m k o r k i e m i suszy o s a d n a p o wietrzu, n a w a r s t w i e bibuły. W ten s p o s ó b o t r z y m u j e się 55 g s u r o w e g o m - n i t r o b e n z a l d e h y d u o tt. 4 8 — 5 0 ° C . S u r o w y p r o d u k t t o p i się p o d 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u ( w z i ę t y m w n a d m i a r z e ) , miesza, oziębia, sączy i suszy n a p o w i e t r z u ; o t r z y m a n y p r o d u k t m a tt. 5 1 — 5 2 ° C . O s a d ten r o z p u s z c z a się p o d chłodnicą z w r o t n ą w 120 m l g o r ą c e g o b e n z e n u (wyciąg), d e k a n t u j e z n a d e w e n t u a l n i e nierozpuszczonej pozostałości i d o d a j e b e n z y n y lekkiej o tw. 4 0 — 6 0 " C a ż d o chwili p o j a w i e n i a się zmętnienia, a n a stępnie oziębia. Z e b r a n y czysty m - n i t r o b e n z a l d e h y d suszy się n a p o w i e t r z u ; w y d a j n o ś ć 45 g ( 5 0 % ) , 58°C U w a g a . (1) N a s t ę p u j ą c e w s k a z ó w k i , d o t y c z ą c e oczyszczania technicznego b e n z a l d e h y d u , m o g ą o k a z a ć się pożyteczne. 50 g (48 ml) techn. b e n z a l d e h y d u p r z e m y w a się w r o z d z i e l a c z u 10-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u , p o r c j a m i p o 20 m l a ż d o chwili, g d y p r z e s t a n i e wydzielać się d w u t l e n e k węgla, n a s t ę p n i e w o d ą i suszy 5 g bezw. siarczanu m a g n e z u l u b c h l o r k u w a p n i a . P o d c z a s suszenia d o d a j e się 0,5 g h y d r o c h i n o n u l u b p i r o k a t e c h o l u . P o z d e k a n t o w a n i u p r z e z m a ł y sączek k a r b o w a n y (lub p r z e z m a ł y k ł ę b e k w a t y szklanej) d o k o l b y p o j . 100 m l , destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95), stosując b a r d z o wąską k a p i l a r ę . D o b r z e jest p r o w a d z i ć destylację w strumie n i u a z o t u . B e n z a l d e h y d zbiera się w przedziale 2 " C , tzn. 1 ° C poniżej i p o w y ż e j p r a w dziwej t e m p . w r z e n i a . P o p r a w n ą tw. p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem m o ż n a w y i n t e r p o l o w a e z n a s t ę p u j ą c y c h d a n y c h : 7 9 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) ; 6 9 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; 6 2 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . D o o t r z y m a n e g o p r o d u k t u d o d a j e się 0,05 g h y d r o c h i -
n o n u l u b p i r o k a t e c h o l u . B e n z a l d e h y d ulega ł a t w o utlenieniu p o d w p ł y w e m p o w i e t r z a dając, j a k o p r o d u k t k o ń c o w y , k w a s b e n z o e s o w y . T o s a m o u t l e n i e n i e w d u ż y m stopniu p o d l e g a działaniu k a t a l i z a t o r ó w , k t ó r e , j a k się zdaje, reagują z n i e t r w a ł y m i k o m p l e k s a m i typu „nadtlenków" będącymi pierwotnymi produktami udenienia. Katalizatory, które h a m u j ą lub o p ó ź n i a j ą s a m o u t l e n i e n i e , noszą n a z w ę antyutleniaczy, a te, k t ó r e przyspie szają s a m o u t l e n i e n i e — przyśpieszaczy. A n t y u t l e n i a c z e znajdują w a ż n e z a s t o s o w a n i e w zabezpieczeniu ( p r z e c h o w y w a n i u ) wielu z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , np. akroleiny. J a k o a n t y u t l e n i a c z służący d o konserwacji b e n z a l d e h y d u d o s k o n a l e n a d a j e się h y d r o c h i n o n l u b p i r o k a t e c h o l w ilości znacznie mniejszej n i ż 0 , 1 % . IV,23.
p-BROMONITROBENZEN
C H Br + HNO 6
5
3 a
> p-Br-C H -N0 6
4
2
W kolbie kulistej p o j . 250 m l p r z y r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 28,5 g (20 ml) stęż. k w a s u a z o t o w e g o i 37 g (20 ml) stęż. kwasu s i a r k o w e g o (p. I V , 1 8 ) i oziębia ją d o t e m p e r a t u r y otoczenia. K o l b ę ł ą c z y się z chłodnicą z w r o t n ą i w ciągu o k . 15 m i n d o d a j e się 16 g (10,5 m l , 0,1 m o l ) b r o m o b e n z e n u (p. FV,27) p o r c j a m i p o 2—3 m l . P o d c z a s d o d a w a n i a b r o m o b e n z e n u k o l b ę należy energicznie w s t r z ą s a ć , p r z y c z y m t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 5 0 — 6 0 ° C , w r a z i e p o t r z e b y k o l b ę c h ł o d z i się bieżącą wodą. G d y t e m p e r a t u r a przestaje w z r a s t a ć s a m o r z u t n i e n a s k u t e k ciepła r e a k c j i , m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n . P o ostygnięciu d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się, mieszając, d o 200 m l zimnej w o d y , odsącza b r o m o n i t r o b e n z e n p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą , w k o ń c u j a k n a j d o k ł a d n i e j odsysa i krystalizuje ze 100 d o 125 m l r e k t y f i k a t u (kolba, c h ł o d n i c a z w r o t n a i ł a ź n i a w o d n a ; p . IV,20). P o oziębieniu o d s ą c z a się p r a w i e czysty p - b r o m o n i t r o b e n z e n o tt. 125°C. W y d a j n o ś ć 14 g ( 7 0 % ) . Ł u g i macierzyste zawierają o - b r o m o n i t r o b e n z e n zanieczyszczony p e w n ą ilością i z o m e r u para. IV,24. C Y J A N E K p - N T T R O B E N Z Y L U C H -CH .CN + HN0 e
3
2
3
--^^iJ-0 N.C H -CH -CN 2
6
4
a
M i e s z a n i n ę 275 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o z 275 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o umiesz c z a się w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z ; a p a r a t u r ę t ę u s t a w i a się p o d wyciągiem. M i e s z a n i n ę oziębia się w lodzie d o 1 0 ° C i w k r a p l a 100 g (98 m l , 0,85 m o l ) cyjanku benzylu (p. 111,160) z t a k ą szybkością (ok. I h ) , a b y t e m p e r a t u r a u t r z y m y w a ł a się ok. 1 0 ° C i nie p r z e k r a c z a ł a 2 0 ° C . P o usunięciu łaźni chłodzącej z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze 1 h i w y l e w a d o 1200 g p o k r u s z o n e g o l o d u . W y d z i e l a się p o w o l i c i a s t o w a t a m a s a z a w i e r a jąca p o n a d 5 0 % c y j a n k u p - n i t r o b e n z y l u , a p o n a d t o i z o m e r orto i z m i e n n e ilości oieistej pozostałości. W y d z i e l o n ą m a s ę z b i e r a się n a lejku z p ł y t k ą p o r o w a t ą , j a k n a j s t a r a n n i e j odciska o d oleju, a n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a w 500 m l w r z ą c e g o rektyfikatu. C y j a n e k p - n i t r o b e n z y l u krystalizuje p o ochłodzeniu, sączy się g o p c d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje z 80-proc. etanolu. W y d a j n o ś ć c y j a n k u p - n i t r o b e n z y l u o tt. 1 1 5 — 1 1 6 ° C w y n o s i 75 g ( 5 4 % ) . P o w t ó r n a krystalizacja p o d w y ż s z a tt. d o 116—117°C. Ił,2. U t l e n i a n i e a m i n . A m i n y a r o m a t y c z n e p o d w p ł y w e m wielu r ó ż n y c h o d c z y n n i k ó w ulegają utlenieniu d o o d p o w i e d n i c h z w i ą z k ó w n i t r o w y c h . D a w n i e j s z e r o k o stoso w a n y był k w a s n a d t l e n o j e d n o s i a r k o w y (kwas C a r o ) i i n n e k w a s y n a d t l e n o w e , c h o c i a ż u z y s k i w a n e w y d a j n o ś c i są w t y m p r z y p a d k u niewielkie z u w a g i n a jednoczesne p o w s t a w a n i e z w i ą z k ó w azoksy. N a j o d p o w i e d n i e j s z y m o d c z y n n i k i e m jest k w a s t r i f ł u o r o n a d o c t o w y , g d y ż p r o w a d z i d o p o w s t a n i a czystszych p r o d u k t ó w i z a p e w n i a lepszą w y d a j ność. P r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a t e g o o d c z y n n i k a jest utlenienie p-tołuidyny d o p - n i t r o t o l u e n u (p. IV,25). M e t o d a ta nie z n a j d u j e j e d n a k ogólnego z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a m i n , k t ó r y c h pierścień jest silnie z a k t y w o w a n y , np. obecnością p o d s t a w n i k a a l k o k s y ArNH
C F 3 C 2
°
i H
>
ArNO,
IV,C. Aromatyczne
związki
chlorowcowe
537
B,3. Wymiana grupy diazoniowejj na grupę nitrowa. W y m i a n y tej d o k o n u j e się p r z e z rozkład fluoroboranu arylodiazoniowego w o d n y m roztworem azotynu sodu w obecności p y ł u m i e d z i o w e g o ; o p i s p o s t ę p o w a n i a p o d a n y jest w p . I V , 8 6 . T e n s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a z a p e w n i a lepszą w y d a j n o ś ć i stosuje się g o o b e c n i e z a m i a s t d z i a ł a n i a k w a s e m a z o t a w y m n a k w a ś n y r o z t w ó r soli a r y l o d i a z o n i o w e j w o b e c n o ś c i t l e n k u miedzi(I). IV,25.
p-NlTROTOLUEN
,(CF -CO) 0 + H 0 3
2
2
* C F 3 - c o 3 h + CF -C0 H
2
NH
3
2
N 0
2
2
O-O CH
3
CH
3
Reakcję tę należy prowadzić pod wyciągiem za zasłoną zabezpieczającą. Również manipulowanie nadtlenkiem w o d o r u w y m a g a zachowania odpowiednich ostrożności p . 111,188, u w a g a (1). R o z t w ó r k w a s u t r i f l u o r o n a d o c t o w e g o w d i c h l o r o m e t a n i e p r z y g o t o w u j e się w nastę pujący s p o s ó b . W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d nicę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , umieszcza się 50 m l d i c h l o r o m e t a n u . K o l b ę , w k t ó r e j u m i e s z cza się m i e s z a d e ł k o m a g n e t y c z n e w t o p i o n e w o s ł o n ę plastikową, oziębia się za p o m o c ą ł a ź n i z l o d e m w s p a r t e j n a o b u d o w i e d o l n e j części m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . D o ozię b i o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się mieszając 3,5 ml (0,12 m o l ) 85-proc. n a d t l e n k u w o d o r u , a n a s t ę p n i e 22,7 m l (33,9 g, 0,14 m o l ) b e z w o d n i k a t r i f l u o r o o c t o w e g o . P o s k o ń c z e n i u d o d a w a n i a b e z w o d n i k a miesza się jeszcze w ciągu 5 m i n , a n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a g o w s p o k o j u t a k , a b y ogrzał się d o t e m p . p o k o j o w e j . D o t e g o r o z t w o r u d o d a j e się m i e szając, w ciągu 15 m i n , r o z t w ó r 3,2 g (0,03 m o l ) p - t o ł u i d y n y w 10 m l d i c h l o r o m e t a n u . R e a k c j a jest e g z o t e r m i c z n a , lecz c h ł o d z e n i e jest w t y m p r z y p a d k u n i e p o t r z e b n e . P o u k o ń c z e n i u d o d a w a n i a o g r z e w a się p o w s t a ł y r o z t w ó r d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą , n a ł a ź n i w o d n e j , w ciągu 1 h. O z i ę b i o n y r o z t w ó r w d i c h l o r o m e t a n i e p r z e m y w a się d w i e m a p o r c j a m i w o d y , p o 100 m l k a ż d a , suszy MgSO.} i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , o t r z y m u j ą c 2,9 g ( 7 1 % ) p - n i t r o t o l u e n u o tt. o k . 4 9 ° C . P o krystalizacji z niewielkiej ilości etanolu o t r z y m u j e się p r o d u k t czystszy o tt. 5 1 — 5 2 ° C .
C. AROMATYCZNE ZWIĄZKI CHLOROWCOWE A r o m a t y c z n e związki c h l o r o w c o w e o t r z y m a ć m o ż n a w w y n i k u : 1. B e z p o ś r e d n i e g o c h l o r o w c o w a n i a (p. IV,26 d o I V , 3 2 ) . 2. C h l o r o m e t y l o w a n i a (p. D/,33). 3. W y m i a n y g r u p y diazoniowej n a c h l o r o w i e c (p. I V , 7 9 d o IV,82). 4. W y m i a n y g r u p y h y d r o k s y l o w e j n a c h l o r o w i e c (p. IV,34). 5. S t o s o w a n i a m e t o d p r o w a d z ą c y c h d o o t r z y m a n i a z w i ą z k ó w j o d u n a w y ż s z y c h s t o p n i a c h utlenienia (p. D7,35 d o IV,38). C . 1 . B e z p o ś r e d n i e c h l o r o w c o w a n i e , a. Podstawienie w pierścieniu. Benzen n a z i m n o nie r e a g u j e w s p o s ó b w i d o c z n y z c h l o r e m czy b r o m e m , lecz w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r ó w t a k i c h j a k a m a l g a m a t glinu, p i r y d y n a czy też żelazo, r e a k c j a z a c h o d z i ł a t w o , dając w pierwszym etapie głównie pochodne monochlorowcowe. Dwupodstawione pochodne ( g ł ó w n i e i z o m e r y para) powstają, g d y w p r o w a d z i się o d p o w i e d n i o większą ilość c h l o -
r o w c a . T y p o w y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p o d a n y jest w opisie (p. I V , 2 6 ) i b r o m o b e n z e n u (p. I V , 2 7 ) . D z i a ł a n i e k a t a l i z a t o r a a k t y w n o ś c i elektrofilowej c h l o r o w c a , a m e c h a n i z m c h l o r o w a n i a stawić n a s t ę p u j ą c y m s c h e m a t e m ( n i t r o w a n i e b e n z e n u str. 5 3 1 , p . 3CI + Al - — - >
syntezy c h l o r o b e n z e n u polega n a zwiększeniu benzenu m o ż n a przed IV,B,1):
A1C1 + 3C1
2
3
9
Z a s a d a [ A l C U ] u ł a t w i a o d e r w a n i e p r o t o n u o d k o m p l e k s u o(I). R e a k c j ę lepiej p r o wadzić tak, a b y nie była wystawiona na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, g d y ż ś w i a t ł o m o ż e k a t a l i z o w a ć b e z p o ś r e d n i e p r z y ł ą c z e n i e c h l o r o w c a d o pierścienia aromatycznego, zwłaszcza w podwyższonej temperaturze, co prowadzi do powstania heksachl o r o c y k l o h e k s a n u C H 6
+ 3C1
6
2
C H -C! 6
e
6
P o n i e w a ż j o d jest najmniej a k t y w n y s p o ś r ó d c h l o r o w c ó w , więc j o d o w a n i e z a c h o d z i t y l k o w obecności c z y n n i k ó w utleniających t a k i c h , j a k d y m i ą c y k w a s a z o t o w y ( o t r z y m y w a n i e j o d o b e n z e n u p . I V , 2 8 ) . C h a r a k t e r c z y n n i k a clektrofiłowego, spełniającego r o l ę d o n o r a k a t i o n ó w I ® , n i e jest d o s t a t e c z n i e p o z n a n y i zależy o d rodzaju s t o s o w a n e g o c z y n n i k a u t l e n i a j ą c e g o ; w p r z y p a d k u k w a s u a z o t o w e g o jest n i m p r a w d o p o d o b n i e k a t i o n [O = N ( I ) O H ] © [2]. S k o n d e n s o w a n e w ę g l o w o d o r y a r o m a t y c z n e są b a r d z i e j p o d a t n e na a t a k c z y n n i k ó w e l e k t r o fil o w y c h i n a p r z y k ł a d naftalen ulega ł a t w o b r o m o w a n i u w r o z t w o r z e cztero c h l o r k u węgla, b e z p o t r z e b y użycia k a t a l i z a t o r a . A t a k elektrofilowy n a s t ę p u j e w bar dziej r e a k t y w n e j p o z y c j i u i powstaje l - b r o m o n a f t a l e n (p. I V , 2 9 ) . W p ł y w p o d s t a w n i k ó w na przebieg a r o m a t y c z n e g o p o d s t a w i e n i a eł ektrof iłowego m o ż n a r ó w n i e ż o b s e r w o w a ć n a p r z y k ł a d z i e b r o m o w a n i a n i t r o b e n z e n u ; w y m a g a n a jest t u wyższa t e m p e r a t u r a r e a k c j i (dezaktywujące d z i a ł a n i e g r u p y nitrowej), a g ł ó w n y m p r o d u k t e m r e a k c j i jest m-bromonitrobenzen (p. TV,30>). b. Chlorowcowanie w łańcuchu bocznym. Jeśli t o l u e n p o d d a ć działaniu c h l o r u l u b b r o m u w nieobecności k a t a l i z a t o r a i o g r z e w a ć d o w r z e n i a , t o , szczególnie w obecności światła s ł o n e c z n e g o l u b innego ź r ó d ł a m o c n e g o światła, następuje c h l o r o w c o w a n i e w łańcuchu bocznym. Podstawienie pierwszego a t o m u chloru lub b r o m u następuje z n a c z n i e szybciej n i ż p o d s t a w i e n i e d r u g i e g o a t o m u , t o t e ż p r a k t y c z n i e p r a w i e c a ł a ilość t o l u e n u zostaje p r z e p r o w a d z o n a w c h l o r e k benzylu, z a n i m n a s t ą p i dalsze c h l o r o w a n i e t e g o związku C«H • C H + C l S
3
hi>
C H • CH C1 — C H
2
6
ogrzewania
5
2
chlorek b e n z y l u
6
S
CHCh -> C H
chlorek benzylidenu
6
S
CCI
3
chiorek benzyI idy n u
R e a k c j a m a c h a r a k t e r w o l n o r o d n i k o w y ; pierwszy etap r e a k c j i u ł a t w i o n y jest stabilizacją m e z o m e r y c z n ą r o d n i k a benzylowego Cl ^ 2C12
C H -CH 6
9
C H
5
6
+ Cl' -» C H Ć H
3
6
S
+ HCl
2
Ć H + C l - > C H - C H C I + Cl" 2
2
6
3
2
IV,27.
Bromobenzen
539
S z y b k i e c h l o r o w a n i e toluenu w ł a ń c u c h u b o c z n y m z a c h o d z i nawet w ciemności p o d w p ł y w e m c h l o r k u sulfurylu w o b e c n o ś c i n a d t l e n k u benzoilu (0,001—0.C05 m o l na 1 m o l SO2CJ2) j a k o k a t a l i z a t o r a . W r e a k c j i p r o w a d z o n e j z n a d m i a r e m c h l o r k u sulfurylu p o wstaje c h l o r e k benzylidecu, k t ó r y j e d n a k w p o d a n y c h w a r u n k a c h reakcji nie u l e g a dalszemu c h l o r o w a n i u . P r z y k ł a d e m t e g o t y p u reakcji jest c h l o r o w a n i e toluenu f p . I V , 3 1 , metody 1 i 2) o r a z b r o m o w a n i e p - n i t r o t o l u e n u (p. 1V,3
0,1*6 + C l — ? i c H - C l 2
6
5
W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l i z a o p a t r z o n e j w r u r k ę w l o t o w ą ( l ) sięga jącą na odległość 1 c m od d n a k o l b y o r a z c h ł o d n i c ę z w r o m ą o p o d w ó j n y m płaszczu, połączoną z u r z ą d z e n i e m (rys. 1,50) d o p o c h ł a n i a n i a c h l o r o w o d o r u , umieszcza się 220 g (250 m l , 2,83 m o l ) osuszonego s o d e m b e n z e n u i 0,5 g a m a l g a m a t u glinu (2). K o l b ę w a ż y się w r a z z zawartością i n a t y c h m i a s t w p r o w a d z a d o niej suchy chlor z butii n a j lepiej z a p o ś r e d n i c t w e m pustej p ł u c z k i . N a s t ę p u j e r e a k c j a egzotermiczna i w y w i ą z u j e się z n a c z n a ilość c h l o r o w o d o r u . C h l o r o w a n i e p r o w a d z i się dalej, c h ł o d z ą c p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i z z i m n ą wodą, d o chwili g d y m a s a cieczy wzrośnie o 85 g. N a s t ę p n i e ciecz w y l e w a się d o ok, 250 m l zimnej w o d y , oddziela dolną w a r s t w ę c h l o r o b e n z e n u i p r z e m y w a najpierw rozc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, p o t e m w o d ą i suszy bezw. clilorkiem w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u . C h l o r o b e n z e n destyluje się, używając d o b r z e izolowanej k o l u m n y frakcjonującej (p. 1,26) i zbiera frakcję wrzącą w t e m p . 1 2 7 — 1 3 5 C (3). O t r z y m a n y p r o d u k t destyluje się p o n o w n i e z b i e r a j ą c . c z y s t y c h l o r o b e n z e n w t e m p . 1 3 1 — 1 3 2 C . W y d a j n o ś ć 155 g ( 4 9 % ) . D
D
U w a g i . (1) D o t e g o celu najlepiej n a d a j e się b e ł k o t k a d o g a z ó w w postaci r u r k i z a k o ń c z o n e j p ł y t k ą z e szkła s p i e k a n e g o . (2) O t r z y m a n y w s p o s ó b p o d a n y w p . 11,2, 2. P o p r z e m y c i u w o d ą należy a m a l g a m a t p r z e m y ć n a j p i e r w m e t a n o l e m , a w k o ń c u bezw. b e n z e n e m . (3) W y s o k o w r z ą c a pozostałość z a w i e r a p - (tw. 173°C, tt. 53 °C) i o - d i c h l o r o b e n z e n (tw. 179°C). P o oziębieniu w lodzie wydziela się względnie czysty, stały i z o m e r para. D/,27.
C H t
6
BROMOBENZEN + Br
P 3
- ^ > C H Br 6
s
W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 50 g (57 m l , 0,64 m o l ) bezw. b e n z e n u i 0,5 g bezw. p i r y d y n y ( J ) osuszonej p r z e z stanie n a d g r a n u l k a m i w o d o r o t l e n k u p o t a s u . K o l b ę łączy się z chłodnicą z w r o t n ą i u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a wydzielającego się w czasie r e a k c j i b r o m o w o d o r u (rys. 1,50). K o l b ę z a n u r z a się częściowo w łaźni z zimną wodą, u m i e s z c z o n e j n a siatce w s p a r t e j n a t r ó j n o g u . P r z e z chłodnicę z w r o t n ą w p r o w a d z a się ostrożnie 125 g (40 ml) b r o m u ( o z a c h o w a n i u ostrożności p r z y c z y n n o ś c i a c h z b r o m e m p . 11,2,7) i n a t y c h m i a s t w y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o a b s o r p c j i b r o m o w o d o r u . W k r ó t c e zaczyna się g w a ł t o w n a r e a k c j a z wydzielaniem b r o m o w o d o r u , k t ó r y zostaje z a a b s o r b o w a n y w w o d z i e znajdującej się w zlewce; g d y szybkość reakcji maleje, łaźnię w o d n ą p o d g r z e w a się d o 2 0 — 3 5 ° C , u t r z y m u j ą c tę t e m p e r a t u r ę p r z e z 1 h . N a z a k o ń c z e n i e t e m p e r a t u r ę łaźni p o d n o s i się d o 6 5 — 7 0 ° C n a okres 45 m i n a ż d o c a ł k o w i t e g o zniknięcia b r o m u (zanik c z e r w o n y c h o p a r ó w ) i p r a w i e c a ł k o w i t e g o u s t a n i a wydzielania b r o m o w o d o r u . C i e m n o z a b a r w i o n y p r o d u k t reakcji przenosi się d o r o z dzielacza i w y t r z ą s a kolejno z wodą, a n a s t ę p n i e z taką ilością 5—10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, a b y ciecz z p r z e m y c i a w y k a z y w a ł a odczyn alkaliczny ( l a k m u s ) , a w k o ń c u p r z e m y w a wodą. Suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P o przesączeniu p r z e z sączek k a r b o w a n y d o m a ł e j k o l b y destylacyjnej, destyluje się powoli, zbierając s u r o w y b r o m o b e n z e n w t e m p . 150—170°C, a gorącą p o z o s t a ł o ś ć prze lewa się d o m a ł e j p o r c e l a n o w e j p s r o w n i c z k i . F r a k c j ę wrzącą w t e m p . 1 5 0 — 1 7 0 ° C destyluje się p o n o w n i e (2), zbierając b r o m o b e n z e n w t e m p . 154—157°C. W y d a j n o ś ć ok. 60 g ( 6 0 % ) .
Z pozostałości p o destylacji, przelanej d o p a r o w n i c y , w y o d r ę b n i a się czysty p-dibroiRobenzen przez krystalizację z g o r ą c e g o e t a n o l u z d o d a t k i e m 1-—2 g węgla o d b a r wiającego, używając o k . 4 m l etanolu (rektyfikatu) n a 1 g s u r o w e g o p r o d u k t u . G o r ą c y r o z t w ó r sączy się p r z e z sączek k a r b o w a n y , oziębia w lodzie i odsącza kryształy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W y d a j n o ś ć p - d i b r o m o b e n z e n u o tt. 89°C wynosi ok. 12 g. U w a g i . (1) M o ż n a użyć i n n y c h p r z e n o ś n i k ó w c h l o r o w c a , n p . 1—2 g w i ó r k ó w żelaza l u b 1 g a m a l g a m a t u glinu. W t y m p r z y p a d k u b r o m d o d a j e się p o w o l i , z w k r a p l a c z a , d o b e n z e n u o g r z e w a n e g o w odpowiedniej k o l b i e z d w i e m a lub t r z e m a szyjami. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości b r o m u m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j aż d o z a n i k u c z e r w o n y c h p a r b r o m u . D a l e j postępuje się w sposób opisany p o p r z e d n i o . (2) Najlepsze w y n i k i d a j e destylacja z m a ł e j k o l b y połączonej z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą. B a r d z o d o b r z e nadaje się d o t e g o celu k o l u m n a H e m p l a w y p e ł n i o n a s z k l a n y m i pierścieniami (rys. 1,90) i i z o l o w a n a a z b e s t e m l u b k i l k o m a w a r s t w a m i t k a n i n y lnianej. IV,28.
JODOBENZEN roi
2C H + I 6
6
2C H I + H 0
2
6
5
2
N a łaźni w o d n e j umieszcza się k o l b ę z t r z e m a 3zyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n ą w uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną, której g ó r n y w y lot p o ł ą c z o n y jest z u r z ą d z e n i e m do a b s o r p c j i g a z ó w ( r y s . 1,50). W k o l b i e tej umieszcza się 134 g (152 m l , 1,72 m o l ) benzenu i 127 g (0,5 m o l ) j o d u , o g r z e w a n a łaźni w o d n e j d o ok. 50°C i z w k r a p l a c z a d o d a j e p o w o l i , w ciągu 30 m i n , 9 2 m l dymiącego k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,50). T l e n k i azotu wydzielają się obficie i t e m p e r a t u r a wzrasta p o w o l i bez p o d g r z e w a n i a , a ż wreszcie mieszanina z a c z y n a s p o k o j n i e w r z e ć . P o w p r o w a d z e n i u całej ilości k w a s u a z o t o w e g o ogrzewa się dalej d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 15 m i n . Jeżeli j o d c a ł k o w i c i e nie zniknie, d o gorącego r o z t w o r u d o d a j e się k w a s u a z o t o w e g o d o chwili, g d y p o c h o d z ą c e o d j o d u c z e r w o n e z a b a r w i e n i e przejdzie w b r ą z ó w o c z e r w o n e . Dolną, oleistą w a r s t w ę oddziela się i, p o zmieszaniu z taką s a m ą objętością 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o d e n k u sodu, p o d d a j e destylacji z parą w o d n ą z kolby p o j . 1 1, d o c h w i l i g d y w o d b i e r a l n i k u przestanie z b i e r a ć się olej. P o d k o n i e c destylacji p r z e c h o d z i n i e r a z żółty osad s k ł a d a j ą c y się z e z w i ą z k ó w n i t r o w y c h , k t ó r e u s u w a się w następujący s p o s ó b . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a się m e c h a n i c z n i e i o g r z e w a w ciągu 7 h o t r z y m a n y p o destylacji z parą w o d n ą olej z 7 m l stęż. k w a s u solnego, 100 m l w o d y i 70 g w i ó r k ó w żelaza. P o oziębieniu sączy się, przesącz z a k w a s z a k w a s e m s o l n y m d o w y r a ź n e j reakcji w o b e c p a p i e r k a K o n g o i p o d d a j e p o w t ó r n e j destylacji z parą w o d n ą . W a r s t w ę oleistą oddziela się, suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b siarczanem m a g n e z u , destyluje używając o d p o w i e d n i o izolowanej k o l u m n y frakcjonującej i zbiera frakcję o tw. 180—190°C. P o p o n o w n e j destylacji o t r z y m u j e się czysty j o d o b e n z e n o tw. 184—186°C. W y d a j n o ś ć 180 g ( 8 7 % ) . IV,29.
1 -BROMO NAFTA LEN CC]
C H 1 0
8
+ Br
2
*, l - C H B r + HBr 1 0
7
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 500 m l , w y p o s a ż o n e j t a k j a k w p . IV,30, lecz z m o n t o w a n e j n a łaźni w o d n e j , umieszcza się 128 g (1 m o l ) naftalenu i 45 m l bezw. c z t e r o c h l o r k u węgla. D o w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się 177 g (5 m l , 1,11 m o l ) b r o m u . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się i u t r z y m u j ą c ł a g o d n e wrzenie w k r a p l a się b r o m z taką szybkością, żeby j e g o p a r y nie p r z e d o s t a w a ł y się wcale l u b tylko w n i e z n a c z n y m stopniu w r a z z b r o m ó w o d o r e m d o płuczki. T r w a t o o k o ł o 3 h. M i e s z a n i n ę ogrzewa się jeszcze i m i e s z a w ciągu 2 h, a ż d o chwili g d y u s t a n i e wydzielanie się b r o m o w o d o r u . N a s t ę p n i e c h ł o d n i c ę z w r o t n ą w y m i e n i a s i ę n a c h ł o d n i c ę d o destylacji i mieszając oddestylowuje się czterochlorek węgla m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j . D o pozostałości dodaje się 8 g w o d o r o d e n k u s o d u w pastylkach i m i e s z a w t e m p . 90—100°C w ciągu 3 h, u s u w a j ą c
IV,31.
benzylu
Chlorek
541
w ten s p o s ó b zanieczyszczenia, k t ó r e m o g ą s t o p n i o w o w y d z i e l a ć b r o m o w o d ó r . P r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając następujące frakcje: 1) d o 1 3 1 ° C / / 1 6 h P a (12 m m H g ) l u b 1 4 4 ° C / 2 6 . 5 h P a (20 m m H g ) , 2) w t e m p . 1 3 2 — 1 3 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) l u b 1 4 5 — 1 4 S ° C / 2 6 , 5 h P a (20 m m H g ) i 3) powyżej t e m p . 1 3 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) l u b 1 4 8 ° C / 2 6 , 5 h P a (20 m m H g ) . F r a k c j a d r u g a s t a n o w i p r a w i e czysty 1-bromonaftalen. F r a k c j a pierwsza z a w i e r a n i e p r z e r e a g o w a n y naftalen, a frakcja trze cia — d i b r o m o n a f t a l e n . F r a k c j ę pierwszą oziębia się w lodzie, p r z y c z y m większa część naftalenu wykrystalizowuje; odsącza się go n a lejku z p ł y t k ą p o r o w a t ą . Przesącz łączy się z frakcją trzecią i destyluje p o n o w n i e zbierając oddzielnie 1-bromonaftalen. Ł ą c z n i e o t r z y m u j e się 150 g (72,5%) b e z b a r w n e g o p r o d u k t u .
IV,30.
m-BROMONTTROBENZEN
CsHs-NOa + Br ^ m - B r 2
QH -N0 4
2
+ HBr
K o l b ę z t r z e m a szyjami, z m o n t o w a n ą n a ł a ź n i olejowej, z a o p a t r u j e się w e w k r a placz, m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e (1) o d p o w i e d n i o uszczelnione i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu połączoną za p o m o c ą r u r k i z u r z ą d z e n i e m d o absorpcji g a z ó w (rys. 1,50). W kolbie umieszcza się 90 g (75 m l , 0,73 mol) suchego świeżo przedestylo w a n e g o n i t r o b e n z e n u . N a s t ę p n i e o d w a ż a się 10 g żelaza w p o s t a c i p r o s z k u z r e d u k o w a nego w o d o r e m (ferrum reducłum); łaźnię olejową o g r z e w a się d o 1 3 5 — 1 4 0 " C i u n o s z ą c n a c h w i l ę w k r a p l a c z w p r o w a d z a się d o k o l b y 3 g żelaza w p r o s z k u . W e w k r a p l a c z u umieszcza się 62,5 g (20 ml, 1,17 mol) suchego b r o m u (p. 11,2,7) i w k r a p l a g o d o k o l b y z t a k ą szybkością, a b y p a r y b r o m u nie u n o s i ł y się w c h ł o d n i c y w s p o s ó b w i d o c z n y (ok. 20 m i n ) . Mieszanie i o g r z e w a n i e p r o w a d z i się dalej w ciągu 1 h p r z e d d o d a n i e m dalszej porcji 3 g żelaza w p r o s z k u i 20 ml s u c h e g o b e n z e n u . Miesza się w d a l s z y m ciągu i p o u p ł y w i e 1 h dodaje n a s t ę p n ą p o r c j ę 3 g żelaza w p r o s z k u i 2 0 ml b r o m u . G d y w c h ł o d n i c y nie w i d a ć j u ż p a r b r o m u , d o d a j e się p o r a z ostatni 1 g ż e l a z a w p r o s z k u i ogrzewa w ciągu 1 h. O t r z y m a n ą ciemną, c z e r w o n o b r ą z o w ą ciecz w y l e w a się d o 500 m l w o d y , d o k t ó r e j d o d a n o 17 ml n a s y c o n e g o r o z t w o r u p i r o s i a r c z y n u sodu w celu usunięcia n a d m i a r u b r o m u . M i e s z a n i n ę destyluje się z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87), zbierając oddzielnie pierwszą porcję destylatu zawierającą niewielką ilość n i e z m i e n i o n e g o n i t r o b e n z e n u . N a s t ę p n i e z b i e r a się ok. 4 1 destylatu. Żółty, krystaliczny o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i d o b r z e odciska o d z a a d s o r b o w a n e j cieczy. O t r z y m u j e się 110 g ( 7 4 % ) s u r o w e g o m-bromonitrobenzenu o tt. 5 1 — 5 2 ° C . Czysty związek o t r z y m u j e się destylując s u r o w y p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1 , 2 7 ) i zbierając frakcję o tw. 1 1 7 — 1 1 8 ° C / 1 2 h P a (9 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć destylacji 8 5 % . Czysty związek m a tt. = 5 6 ° C . U w a g a . (1) C h o c i a ż m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e n i e jest k o n i e c z n e i m o ż n a j e zastąpić p r z e z wstrząsanie o d czasu d o czasu, jest o n o j e d n a k korzystniejsze. IV,31.
CHLOREK BENZYLU
Metoda
1
C H 6
5
CH + 3
Cl C H -CHiCl 2
6
s
nadtlenek
Metoda 2 C H -CH + S0 C1 »- C H CH C1 + S 0 + C I Metoda 1. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r u m i e s z c z o n y t a k , a b y sięgał n a odległość 2 c m o d d n a kolby, r u r k ę w l o t o w ą sięgającą d o d n a k o l b y i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m (1). W y l o t c h ł o d n i c y łączy się p o p r z e z r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a z d w i e m a p ł u c z k a m i zawierającymi 10-proc. r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu. R u r k i w p r o w a d z a j ą c e g a z y d o płuczek p o w i n n y k o ń c z y ć się t u ż n a d p o w i e r z c h n i ą cieczy, c o z a p o b i e g a „cofnięciu s i ę " alkalicznego r o z t w o r u d o a p a r a t u r y . W k o l b i e umieszcza się 100 g (115,5 m l , 1,09 m o l ) suchego t o l u e n u i p a r ę k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y i ogrzewając ł a g o d n i e d o w r z e n i a w p r o w a d z a chlor z butli p o p r z e z pustą p ł u c z k ę u m i e s z c z o n ą p o m i ę d z y butlą a kolbą. C h l o r w p r o w a d z a się d o chwili, g d y t e m p e r a t u r a p o d n i e s i e się d o 1 5 7 — 1 5 8 ° C (2). Czas reakcji m o ż n a 6
5
3
2
2
6
S
2
2
2
z n a c z n i e skrócić naświetlając m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p r o m i e n i a m i s ł o n e c z n y m i , l u b też z a p o m o c ą m a ł e j l a m p y r t ę c i o w e j , a g d y n i e jest t o m o ż l i w e , ż a r ó w k ą o m o c y 200 W u m i e s z c z o n ą w odległości k i l k u n a s t u c m o d k o l b y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą destyluje się n a j p i e r w p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , a gdy t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e d o 1 3 5 — 1 4 0 ° C (3) p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając c h l o r e k benzylu w g r a n i c a c h 64—69°C/ / 1 6 h P a (12 m m H g ) . P o d c z a s p o w t ó r n e j destylacji chlorek b e n z y l u w r z e w 6 3 — 6 5 ° C / 16 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 100 g ( 9 2 , 5 % ) . U w a g i . (1) Z u w a g i n a t r u j ą c e działanie c h l o r u a p a r a t u r a p o w i n n a być u s t a w i o n a pod wyciągiem. (2) K o n i e c reakcji m o ż n a r ó w n i e ż ustalić w inny s p o s ó b : k o l b ę z t o l u e n e m w a ż y się i c h l o r w p r o w a d z a d o osiągnięcia w z r o s t u m a s y o 37 g. (3) M o ż n a r ó w n i e ż w y o d r ę b n i ć chlorek b e n z y l u za p o m o c ą destylacji p o d ciśnie n i e m a t m o s f e r y c z n y m . F r a k c j ę wrzącą w g r a n i c a c h 1 6 5 — 1 8 5 ° C destyluje się p o w t ó r n i e zbierając p r o d u k t w r z ą c y w g r a n i c a c h t e m p e r a t u r 1 7 8 — 1 8 2 ° C (czysty chlorek benzylu w r z e w 179°C). O t r z y m a n y c h l o r e k benzylu nie jest j e d n a k d o s t a t e c z n i e czysty, jeśli n i e u ż y w a się d o destylacji efektywnie działającej k o l u m n y destylacyjnej. Metoda 2. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t ną, u m i e s z c z a się 9 2 g (106 m l , 1 m o l ) t o l u e n u , 68 g (41 m l , 0,5 m o l ) przedestylowa n e g o c h l o r k u sulfurylu i 1 g n a d t l e n k u benzoilu (p. 11,2,5). P o o s t r o ż n y m p o d g r z a n i u r o z p o c z y n a się energiczna r e a k c j a , k t ó r a p o 30 m i n jest j u ż u k o ń c z o n a . C h l o r e k ben zylu w y o d r ę b n i a się tak jak w metodzie 1. W y d a j n o ś ć 50 g ( 7 9 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . C h l o r e k b e n z y l i d e n u . D o r e a k c j i bierze się 100 g toluenu i p r z e p u s z c z a c h l o r d o chwili, g d y p r z y r o s t m a s y z a w a r t o ś c i k o l b y w y n i e s i e 74 g l u b g d y t e m p e r a t u r a osiągnie 187°C. C h l o r e k b e n z y l i d e n u zbiera się w t e m p . 2 0 4 — 2 0 8 ° C l u b w 1 0 4 — 1 0 5 ° C / 4 0 h P a (30 m m H g ) . Czysty c h l o r e k b e n z y l i d e n u w r z e w 2 0 6 ° C . IV,32. B R O M E K
p-NITROBENZYLU
+ HBr CH
3
CH Br 2
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , o d p o w i e d n i o u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z , k t ó r e g o r u r k a sięga p r a w i e d o d n a k o l b y , u m i e s z c z a się 150 g (1,1 m o l ) p - n i t r o t o l u e n u o tt. 5 1 — 5 2 ° C . W y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w (rys. 1,50), a całą a p a r a t u r ę u s t a w i a się p o d wyciągiem. K o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i olejowej d o 1 4 5 — 1 5 0 ° C i d o d a j e w ciągu 2 h 184 g (59 m l , 1,15 m o l ) b r o m u (1). P o d o d a n i u b r o m u k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e przez n a s t ę p n e 10 m i n . Jeszcze ciekłą z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e l e w a się (ostrożnie!) (2) d o 2,5 I kulistej k o l b y zawierającej 2 1 gorącej b e n z y n y łekkiej o tw. 8 0 — 1 0 0 ° C i 8 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a za p o m o c ą płaszcza g r z e j n e g o a ż d o r o z p u s z c z e n i a substancji, n a s t ę p n i e d o w r z e n i a p r z e z 10 m i n i sączy s z y b k o p r z e z o g r z a n y u p r z e d n i o lejek B u c h n e r a . P r z e s ą c z c h ł o d z i się d o t e m p . 2 0 ° C , o d s ą c z a w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y p o d zmniejszo n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e o d c i s k a i p r z e m y w a d w i e m a p o r c j a m i p o 25 m l zimnej b e n z y n y l e k k i e j . S u r o w y b r o m e k p - n i t r o b e n z y l u o tt. 9 5 — 9 7 ° C (150 g) jest dostatecznie czysty d o dalszej p r z e r ó b k i . M o ż n a go oczyścić p r z e z r o z p u s z c z e n i e w 1500—1700 m l b e n z y n y lekkiej, o tw. 8 0 — 1 0 0 ° C , w y g o t o w a n i e z 8 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o i odsącze nie p r z e z o g r z a n y u p r z e d n i o lejek B u c h n e r a czy też lejek z w k ł a d k ą p o r o w a t ą . P r z e s ą c z c h ł o d z i się w lodzie, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e o d c i s k a i p r z e m y w a d w i e m a 15-ml p o r c j a m i zimnej benzyny l e k k i e j . W y d a j n o ś ć czystego b r o m k u p - n i t r o benzylu (jasnożółte kryształy) o tt. 9 8 — 9 9 ° C w y n o s i 135 g ( 5 7 % ) .
IV,33.
I,2-bis(Chloromety{o)-4,5-dimełylobenzen
543
U w a g i . (1) W y d a j n o ś ć reakcji m o ż n a p o p r a w i ć naświetlając k o l b ę p o d c z a s b r o m o w a n i a d w i e m a l a m p a m i w o l f r a m o w y m i o m o c y 300 W . (2) N a l e ż y z a c h o w a ć d u ż ą o s t r o ż n o ś ć p o d c z a s o p e r o w a n i a ł z a w i ą c y m i r o z t w o r a m i b r o m k u p - n i t r o b e n z y l u . W r a z i e zetknięcia s k ó r y z t y m r o z t w o r e m należy ją natychmiast, zmyć alkoholem. C,2. C h l o r o m e t y l o w a n i e . R e a k c j a polega n a bezpośredniej, z a c h o d z ą c e j w j e d n e j operacji, w y m i a n i e a t o m u w o d o r u w związku a r o m a t y c z n y m na g r u p ę c h l o r o m etyl ową ( C H C I ) . W z a s a d z i e jest t o r e a k c j a f o r m a l d e h y d u i c h l o r o w o d o r u z u k ł a d e m a r o m a tycznym, zachodząca w obecności katalizatora takiego, jak chlorek cynku czy też c h l o r e k glinu (reakcja c h l o r o m e t y l o w a n i a B l a n c a ) . P o d p e w n y m względem r e a k c j a t a jest p o d o b n a d o reakcji F r i e d l a - C r a f t s a ( p . I V , A , l c i IV,L,1). P o w s t a j ą c y w reakcji k a t i o n h y d r o k s y m e t y l o w y spełnia r o l ę c z y n n i k a elektrofiłowego. N a skutek a t a k u tego k a t i o n u n a pierścień a r o m a t y c z n y p o w s t a j e a l k o h o l benzylowy, k t ó r y p o d w p ł y w e m c h l o r o w o d o r u p r z e c h o d z i w p o c h o d n ą c h l o r o m etylową 2
E
H C = 0 + HCl ^ C ! + [ H C = O H ^ H C — O H ] 2
2
2
CH2OH -> A r - C H O H + H®
ArH +
2
A r • C H O H + HCl 2
Ar C H C ] + 2
H 0 2
W w y n i k u o d d z i a ł y w a n i a f o r m a l d e h y d u i c h l o r o w o d o r u powstaje j e d n a k , j a k o p r o d u k t u b o c z n y , silnie r a k o t w ó r c z y eter bis ( c h l o r o m etylowy). Z tego względu n i e należy t r a k t o w a ć c h l o r o m e t y l o w a n i a j a k o szczególnie o d p o w i e d n i e j m e t o d y syntezy p r o d u k t ó w z a w i e r a j ą c y c h chlorowiec w ł a ń c u c h u b o c z n y m i ogólnie r z e c z biorąc należy ją s t o s o w a ć t y l k o w t e d y , g d y i n n e m e t o d y zawodzą. W r a z i e z a s t o s o w a n i a c h l o r o m e t y l o w a n i a , t a k j a k w p . I V , 3 3 , d o o t r z y m y w a n i a l,2-bis(chlorometylo)-4,5-dimetylobenzenu, należy z a c h o w a ć d a l e k o posuniętą o s t r o ż n o ś ć z a r ó w n o w czasie reakcji, j a k r ó w n i e ż p o d c z a s u s u w a n i a p o z o s t a ł o ś c i z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i p o d a n y m i w opisie d o ś w i a d c z e n i a . IV,33. H , C
N
l,2-BIS(CHLOROMETYLO)-4,5-DIMETYLOBENZEN ^ v
T
H U + 2 H - C H O + 2HC1 ——+ -
3
C ^ C H I
|
2
C 1 + 2H 0 2
U w a g a . Eter bis(chlorometyłowy), C I C H E - O - C H J C I , tw. 101°C, który w odpowied nich warunkach [3] powstaje jak wiadomo w wyniku reakcji pomiędzy formaldehydem a chlorowodorem, może łatwo tworzyć się również w trakcie chlorometylowania. Nawet w niewielkim stężeniu wywołuje on silne podrażnienie oczu i dróg oddechowych, stwierdzono również. Że wywołuje on raka płuc u zwierząt doświadczalnych [4]. Reakcję chlorometylowania należy więc prowadzić z jak największą ostrożnością, a wszelkie czynności należy dokonywać głęboko pod dobrze działającym wyciągiem. Eksperymentator powinien pracować w rękawicach ze sztucznego tworzywa, a pozosta łości po reakcji należy zniszczyć za pomocą hydrolizy alkalicznej zgodnie z uwagą umieszczoną na końcu przepisu. W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 5 0 0 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i uszczel n i o n e m i e s z a d ł o , umieszcza się 35 g (0,33 m o l ) o-ksylenu, 30 g (1 m o l H C H O ) p a r a f o r m a l d e h y d u i 200 m l stęż. k w a s u solnego. M i e s z a n i n ę t ę ogrzewa się d o w r z e n i a z a p o m o c ą p ł a s z c z a grzejnego p r z e z 2 2 h . P o oziębieniu zlewa się ciecz z n a d w o s k o w a t e j pozostałości, k t ó r ą p r z e m y w a się d w u k r o t n i e w o d ą p r z e z d e k a n t a c j ę (1). D o d a j e się 100 m l h e k s a n u i ogrzewa d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną, a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia. R o z t w ó r w h e k s a n i e d e k a n t u j e się z n a d niewielkiej ilości w o d y d o o g r z a n e j u p r z e d n i o k o l b y stożkowej zawierającej o k . 2 g siarczanu m a g n e z u ( ś r o d e k suszący) i sączy jeszcze gorący p r z e z sączek f a ł d o w a n y u m i e s z c z o n y w o g r z a n y m lejku.
Przesącz chłodzi się w lodzie, a wydzielony osad (1) z b i e r a i p r z e m y w a niewielką ilością h e k s a n u . W y d a j n o ś ć 20 g ( 3 0 % ) . P o krystalizacji z h e k s a n u tt. p r o d u k t u w y n o s i 100°C. Uwaga. (1) P o ł ą c z o n e w a r s t w y w o d n e należy silnie zalkalizować, dodając s t o p n i o w o z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m w o d n y , 4 0 - p r o c . ( w a g . / o b j . ) r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu i p o z o s t a w i ć n a 24 h p r z e d w y l a n i e m d o zlewu. H e k s a n o w e ługi pokrystaliczne należy r ó w n i e ż s t a r a n n i e p r z e m y ć stęż. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i p o z o s t a w i ć n a p e w i e n czas p r z e d w y l a n i e m . C,3. Wymiana grupy diazoniowej na chlorowiec. Najczęściej s t o s o w a n a m e t o d a p o d stawienia c h l o r o w c a w pierścieniu a r o m a t y c z n y m polega n a r o z k ł a d z i e soli d i a z o n i o w y c h w o d p o w i e d n i c h w a r u n k a c h . R e a k c j e t e o m ó w i o n e są n a str. 588, p . IV,G,1. C,4. Wymiana grupy hydroksylowej na chlorowiec W przeciwieństwie d o a l k o h o l i fenole nie wymieniają g r u p y hydroksylowej n a c h l o r o w i e c p o d w p ł y w e m c h l o r o w c o w o d o r ó w , a w reakcji z h a l o g e n k a m i f o s f o r o w y m i o t r z y m u j e się tylko niewielkie w y d a j ności c h l o r o w c o b e n z e n ó w (z wyjątkiem reakcji z n i t r o f e n o l e m ) , gdyż g ł ó w n y m i p r o d u k t a m i reakcji są estry fosforynowe i f o s f o r a n o w e ArOH + PC1
( A r O ) P + 3HC1
3
3
Jeśli j e d n a k p o d z i a ł a ć n a j p i e r w na fenol r o z t w o r e m k o m p l e k s u trifenylofosfiny i chlo r o w c a w acetonitrylu, t o p o w s t a ł y h a l o g e n e k aryloksytrifenylofosfoniowy ulega r o z p a d o w i t e r m i c z n e m u , dając z d o b r ą wydajnością a r o m a t y c z n ą p o c h o d n ą c h l o r o w c o w ą (np. o t r z y m y w a n i e p - b r o m o c h l o r o b e n z e n u , p . IV,34) ( C H ) P + X -t- ( C H ) P X e
s
3
2
6
S
(C H ) P(OAr)}X + HX 6
s
3
3
2
ArX + ( C H ) P = 0 + H X 6
5
3
IV,34. p-BROMOCHLOROBENZEN OH
' © O + (C H ) PBr}Br 6
5
3
Br HBr +
5
3
Cl Syntezę te należy prowadzić pod wyciągiem. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 250 ml w y p o s a ż a się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z (zabezpieczone r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) i uszczelnione m i e s z a d ł o . W kolbie umieszcza się 29 g (0,11 mol) d r o b n o s p r o s z k o w a n e j trifenylofosfiny i 100 m l bezw. acetonitrylu (p. 11,1,27). C h ł o d z ą c k o l b ę w w o d z i e z l o d e m d o d a j e się mieszając, w ciągu 20 m i n , 17,3 g (5,5 m l , 0,108 m o l ) b r o m u . P o w p r o w a d z e n i u całego b r o m u u s u w a się łaźnię chłodzącą, przestawia c h ł o d n i c ę z w r o t n ą tak, a b y m o g ł a służyć d o destylacji i z a m i a s t w k r a p l a c z a szyję kolby z a m y k a się k o r k i e m . Acetonitryl u s u w a się p o d zmniejszonym ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) , n a s t ę p n i e o g r z e w a się kolbę d o 4 0 ° C n a łaźni w o d n e j i włącza p o m p ę olejową w celu usunięcia resztek rozpuszczalnika. D o stałej pozostałości w k o l b i e d o d a j e się 10 g (0,078 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o , s p r o s z k o w a n e g o p-chlorofenolu, c h ł o d n i c ę (wraz z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ) umieszcza się z n ó w w pozycji p i o n o w e j , a k o l b ę ustawia się na ł a ź n i p i a s k o w e j . T e m p e r a t u r ę łaźni p i a s k o wej p o d n o s i się d o 2 5 0 — 2 8 0 ° C i powoli m i e s z a z a w a r t o ś ć k o l b y , k t ó r a w k r ó t c e t o p nieje; wydzielanie się b r o m o w o d o r u t r w a p o n a d 3 h. G d y w y d z i e l a n i e się gazu ustanie, p o z o s t a ł o ś ć w kolbie c h ł o d z i się, d o d a j e w o d y i p o d d a j e destylacji z p a r ą w o d n ą . S t a ł y p - b r o m o c h l o r o b e n z e n zbierający się w destylacie o d s ą c z a się (tt. s u r o w e g o p r o d u k t u 63—65°C) i krystalizuje z e t a n o l u otrzymując p r o d u k t czysty o tt. 6 5 — 6 6 ° C . W y d a j n o ś ć 12,5 g ( 8 3 % ) .
C,S. Metody prowadzące do otrzymywania związków jodu na wyższym stopniu utle nienia. J o d k i arylowe stanowią wyjątek s p o ś r ó d a r o m a t y c z n y c h związków c h l o r o w c o -
w y c h , g d y ż z n a n y jest szereg p o c h o d n y c h , w k t ó r y c h j o d występuje n a wyższych stop n i a c h utlenienia. N i e k t ó r e t y p o w e p r z e m i a n y , dla k t ó r y c h szczegóły d o ś w i a d c z a l n e p o d a n e są w p . IV,35 d o IV,38, p r z e d s t a w i o n e są p o n i ż e j Arl
ArI0
2
t
Cl /CHCIj
\
©OH
©
9
:
©OH ArICI
"
2
AUO CH,-COjH
ArI 3
ff
Arj }
2
rv,35. ( D I C H L O R O J O D O ) B E N Z E N (dichlorek C H I -f C l -> C H I C 1 6
5
2
6
6
jodobenzenu)
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a niczne, w dającą się p r z e s u w a ć r u r k ę o średnicy c o n a j m n i e j 10 m m w p r o w a d z a j ą c ą c h l o r (p. 11,2,77) i r u r k ę wylotową z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y w p r o w a d z a się 75 m l c h l o r o f o r m u osuszonego c h l o r k i e m w a p n i a (p. IL1,Ó) i 51 g (0,25 m o l ) j o d o b e n z e n u (p. P 7 , 2 8 ) ; p o ł o ż e n i e r u r k i w p r o w a d z a j ą c e j c h l o r reguluje się t a k , a b y k o n i e c jej z n a j d o w a ł się o k . 5 m m p o w y ż e j p o w i e r z c h n i cieczy. A p a r a t u r ę u s t a w i a się p o d wyciągiem i osłania p r z e d d o s t ę p e m światła. K o l b ę c h ł o d z i się w mie szaninie l o d u z solą i w p r o w a d z a d o niej s u c h y c h l o r z t a k ą szybkością, z j a k ą ulega o n p o c h ł a n i a n i u , d o chwili g d y p o c h ł a n i a n i e ustaje ( n a d m i a r c h l o r u ) , co t r w a o k . 1,5—2 h. K r y s t a l i c z n y , żółty dichlorek j o d o b e n z e n u sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m , p r z e m y w a n i e z b y t wielką ilością c h l o r o f o r m u i suszy n a powietrzu r o z k ł a d a j ą c g o n a b i b u l e . W y d a j n o ś ć 65 g ( 9 3 , 5 % ) . P r o d u k t stojąc r o z k ł a d a się p o w o l i , m o ż n a g o p r z e z pewien czas p r z e c h o w a ć w stanie nie z m i e n i o n y m w naczyniu z d o s z l i f o w a n y m korkiem. IV,36. J O D O Z O B E N Z E N I D I O C T A N J O D O B E N Z E N U C H I C 1 + 2 N a O H -> C H I O + 2NaCl + 6
5
2
6
C H IO + 2CH C0 H 6
5
3
2
H 0
3
2
C H I(OCOCH ) 6
i
3
2
+ H O a
D u ż y s z k l a n y m o ź d z i e r z c h ł o d z i się w l o d z i e i u m i e s z c z a w nim 50 g b e z w . w ę g l a n u s o d u , 55 g (0,2 m o l ) d i c h l o r k u j o d o b e n z e n u (p. D7,35) i 100 g d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u . M i e s z a n i n ę r o z c i e r a się d o k ł a d n i e , a ż l ó d s t o p i się całkowicie i m i e s z a n i n a przy bierze konsystencję gęstej pasty. D o d a j e się w t e d y 100 m l 5 M w o d o r o t l e n k u s o d u p o r c j a m i p o 20 m l , p r z y c z y m p o d o d a n i u każdej p o r c j i należy energicznie r o z c i e r a ć ; n a z a k o ń c z e n i e d o d a j e się 120 m l w o d y i p o z o s t a w i a d o n a s t ę p n e g o dnia. Z kolei o s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o b r z e odciska d u ż y m , p ł a s k i m , s z k l a n y m k o r k i e m , p r z e n o s i d o zlewki, m i e s z a z 300 m l w o d y (1) i p o n o w n i e sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p o c z y m z n ó w p r z e n o s i d o zlewki zawierającej 300 m l w o d y . P o przesączeniu i p r z e m y c i u n a sączku 200 m l w o d y , o s a d suszy się n a p o w i e t r z u r o z k ł a dając g o n a bibułę, n a s t ę p n i e m i e s z a się z niewielką ilością c h l o r o f o r m u w celu r o z p u s z c z e n i a o b e c n e g o w niewielkiej ilości j o d o b e n z e n u , o d s ą c z a z a p o m o c ą p o m p y i suszy n a powietrzu r o z k ł a d a j ą c n a b i b u l e . W y d a j n o ś ć 27 g ( 6 1 % ) . J o d o z o b e n z e n w y b u c h a g w a ł t o w n i e w t e m p e r a t u r z e ok. 2 2 0 ° C , nie n a l e ż y więc o z n a c z a ć j e g o t e m p . topnienia. M o ż n a g o j e d n a k p r z e p r o w a d z i ć w d i o c t a n j o d o b e n z e n u w następujący s p o s ó b : 2 g j o d o z o b e n z e n u r o z p u s z c z a się w 6 ml lod. k w a s u o c t o w e g o , p r z y c z y m n a ogół k o n i e c z n e jest o g r z e w a n i e d o w r z e n i a . N a s t ę p n i e r o z t w ó r chłodzi się. O t r z y m a n y d i o c t a n j o d o b e n z e n u r o z p u s z c z a się d o b r z e w kwasie o c t o w y m , a jest nie-
r o z p u s z c z a l n y w eterze, w y t r ą c a się go w i ę c d o d a j ą c 50 m l eteru, sączy i p r z e m y w a eterem. W y d a j n o ś ć 2 g; tt. 157°C. D i o c t a n j o d o b e n z e n u m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z b e n z e n u i p r z e c h o w y w a ć p r z e z nieograniczony czas (w przeciwieństwie d o d i c h l o r k u jodobenzenu). U w a g a . (1) Przesącz z a w i e r a n i e c o soli difenyloj o d o ni owych, k t ó r e m o ż n a zregene r o w a ć p o d postacią s ł a b o r o z p u s z c z a l n e g o j o d k u di fenyl oj o d o ni o w e g o (ok. 8 g) p o w s t a jącego p o d o d a n i u j o d k u p o t a s u (p. IV,38). IV37.
JODOKSYBENZEN
2C H IO 6
o g r z e w a m e
5
> QH I0 3
2
+ CeH I 3
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w u r z ą d z e n i e d o destylacji z parą w o d n ą (rys. 1,87) u m i e s z c z a się 22 g (0,1 mol) j o d o z o b e n z e n u (p. IV,36) r o z r o b i o n e g o z w o d ą n a gęstą p a s t ę (1), n a s t ę p n i e destyluje się z p a r ą w o d n ą aż d o usunięcia p r a w i e c a ł e g o j o d o b e n z e n u (ok. 9 g). P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e , n a t y c h m i a s t p o destylacji, chłodzi się, a w y t r ą c o n y biały o s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a powietrzu. O t r z y m a n y o s a d p r z e m y w a się niewielką ilością c h l o r o f o r m u , sączy z a p o m o c ą p o m p y i suszy n a p o w i e t r z u r o z k ł a d a j ą c n a bibule. W y d a j n o ś ć 10,5 g ( 8 9 % ) . M o ż n a go p r z e k r y s t a l i z o w a ć z 800—900 m l w o d y . J o d o k s y b e n z e n t o p i się w y b u c h o w o z r o z k ł a d e m w t e m p . 237 " C . U w a g a . (1) B e z p o ś r e d n i e o g r z e w a n i e j o d o k s y b e n z e n u , zwłaszcza s u c h e g o , p o w o d u j e r o z k ł a d związany z w y b u c h e m , IV,38. J O D E K
DIFENYLOJODONIOWY
C H I O + C H I 0 -> [ ( C H ) I ] I 0 6
5
6
©e [(C H ) I]I0 6
5
2
3
KI 3
2
6
3
2
3
®s > [(QH ) I]I 5
2
R o z c i e r a się 12 g j o d o k s y b e n z e n u (p. IV,37) z 11 g (0,05 m o l ) j o d o z o b e n z e n u (p. D/,36) i 25 m l w o d y , d o d a j e się 100 m l 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i m i e s z a w l i t r o w y m n a c z y n i u w ciągu 24 h. C a ł o ś ć r o z c i e ń c z a się 500 m ł z i m n e j w o d y , s t a r a n nie miesza, a g d y o s a d o p a d n i e , r o z t w ó r j o d a n u d i f e n y l o j o d o n i o w e g o d e k a n t u j e się przez sączek k a r b o w a n y . Stałą p o z o s t a ł o ś ć ekstrahuje się d w i e m a p o r c j a m i p o 250 m l w o d y i wyciąg w o d n y z n ó w d e k a n t u j e p r z e z sączek f a ł d o w a n y , p r z y c z y m pozostaje niewielka ilość smolistej substancji. D o p o ł ą c z o n y c h przesączy d o d a j e się w o d n y r o z t w ó r 10 g j o d k u p o t a s u . Puszysty, biały o s a d j o d k u difenyloj od oni o w e g o p o z o s t a w i a się n a 1,5 h , wstrząsając o d czasu d o czasu, a n a s t ę p n i e sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a p ł y t c e z niepolewanej p o r c e l a n y . O t r z y m u j e się 15 g ( 7 4 % ) p r o d u k t u t o p i ą c e g o się z g w a ł t o w n y m r o z k ł a d e m w t e m p . 173—175°C.
D. AROMATYCZNE KWASY SULFONOWE I ICH POCHODNE W p u n k c i e t y m o p i s a n e są n a s t ę p u j ą c e s p o s o b y o t r z y m y w a n i a k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h i ich pochodnych: 1. O t r z y m y w a n i e k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h z a p o m o c ą b e z p o ś r e d n i e g o s u l f o n o w a n i a (p. IV,39 d o IV,44). 2. O t r z y m y w a n i e c h l o r k ó w arylosulfonylowych (p. I V , 4 5 d o IV,46). 3. O t r z y m y w a n i e a r y l o s u l f o n o a m i d ó w z c h l o r k ó w a r y l o s u l f o n y l o w y c h (p. IV,47 d o IV 50). 4. O t r z y m y w a n i e estrów k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h z c h l o r k ó w arylosulfonylowych (p. IV,51). S
IV,D»1. Bezpośrednie
sulfonowanie
547
5. P r o d u k t y o t r z y m a n e w w y n i k u r e d u k c j i c h l o r k ó w a r y l o s u l f o n y l o w y c h (p. I V , 5 2 i IV,53). D,l. Bezpośrednie sulfonowanie. Podczas ogrzewania węglowodorów aromatycznych z niewielkim n a d m i a r e m stęż. k w a s u s i a r k o w e g o powstają ich p o c h o d n e m o n o s u l f o n o w e ; w p r z y p a d k u benzenu nieco lepsze w y n i k i d a j e s t o s o w a n i e o l e u m ( 7 — & % SO3). R e a k c j a jest zazwyczaj z a k o ń c z o n a p o c a ł k o w i t y m r o z p u s z c z e n i u w ę g l o w o d o r u . ArH + H S 0 ^ > A r S 0 H + H 0 2
4
3
2
M e c h a n i z m s u l f o n o w a n i a z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h jest w ogólnych zarysach a n a l o giczny d o m e c h a n i z m u opisanegB dla reakcji n i t r o w a n i a i c h l o r o w a n i a i m o ż n a g o p r z e d s t a w i ć w niżej opisany s p o s ó b , p r z y j m u j ą c , że r o l ę czynnika el ektrof ii o w e g o spełnia o b o j ę t n a cząsteczka trójtlenku siarki. S u l f o n o w a n i e t y m różni się od n i t r o w a n i a i c h l o r o w a n i a , że wszystkie stadia tej reakcji są o d w r a c a l n e
2H S0 . : ^ = b 3
4
S 0 + H Ó° 3
3
+ HS0
l 4
mazoneryc
K w a s ó w s u l f o n o w y c h nie w y o d r ę b n i a się n a ogół z w o d n y c h r o z t w o r ó w p o d postacią w o l n y c h k w a s ó w , g d y ż są zbyt d o b r z e w w o d z i e r o z p u s z c z a l n e , lecz p r z e p r o w a d z a się je b e z p o ś r e d n i o w sole i w y o d r ę b n i a j a k o takie. N a j p r o s t s z y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polega n a c z ę ś c i o w y m zobojętnieniu m i e s z a n i n y reakcyjnej ( n p . w o d o r o w ę g l a n e m s o d u ) , wyla niu d o w o d y i d o d a n i u n a d m i a r u c h l o r k u sodu', p r z y c z y m u s t a l a się r ó w n o w a g a A r S 0 H + NaCI ^ A r S O N a + HCl 3
a
D u ż e stężenie j o n ó w s o d o w y c h p o w o d u j e w y t r ą c a n i e się soli s o d o w e j . W y s a l a n i e za p o m o c ą soli o w s p ó l n y m j o n i e m o ż n a r ó w n i e ż z a s t o s o w a ć p o d c z a s p o n o w n e j krystali zacji, lecz benzenosulfonian sodu (p. I V , 3 9 ) , jak r ó w n i e ż sole innych k w a s ó w o p o r ó w nywalnej m a s i e cząsteczkowej, jest t a k b a r d z o d o b r z e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e , że wytrą cenie g o z r o z t w o r u w y m a g a p r a w i e c a ł k o w i t e g o wysycenia r o z t w o r u c h l o r k i e m s o d u , c o pociąga z a sobą niebezpieczeństwo zanieczyszczenia p r o d u k t u śladami N a C I . W t a k i m p r z y p a d k u czysty p r o d u k t m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z krystalizację z a b s o l u t n e g o a l k o h o l u b ą d ź też p r z e z e k s t r a k c j ę tym r o z p u s z c z a l n i k i e m w a p a r a c i e Soxhleta. S u l f o n i a n y są w p r a w d z i e s ł a b o r o z p u s z c z a l n e , ale sole n i e o r g a n i c z n e n i e rozpuszczają się p r a w i e wcale. W reakcji s u l f o n o w a n i a powstają u b o c z n i e b a r d z o niewielkie ilości sulfonów, p o n i e w a ż j e d n a k są o n e n i e r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e , więc wytrącają się po wylaniu m i e s z a n i n y reakcyjnej d o w o d y A r - S 0 H + ArH 3
Ar• S O - A r + H 0 z
2
G ł ó w n y m p r o d u k t e m reakcji s u l f o n o w a n i a t o l u e n u (p. IV,40) za p o m o c ą stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , w t e m p . 100—120°C, jest k w a s p - t o l u e n o s u l f o n o w y ; t o w a r z y s z ą m u nie wielkie ilości i z o m e r ó w orto i meta. Oddziela się je ł a t w o krystalizując sól s o d o w ą i z o m e r u para z r o z t w o r u chlorku sodu. S u l f o n o w a n i e naftalenu w ok. 160°C p r o w a d z i g ł ó w n i e d o p o w s t a n i a k w a s u 2-sulfonowego ( p r o d u k t t e r m o d y n a m i c z n e j k o n t r o l i reakcji, p . IV,41); w niższej t e m p . ( 0 — 6 0 ° C ) p o w s t a j e p r a w i e wyłącznie k w a s 1-sulfonowy ( p r o d u k t kinetycznej kontroli reakcji). W o b u p r z y p a d k a c h p r o d u k t reakcji w y o d r ę b n i a się w p o s t a c i soli s o d o w e j . W a n t r a c h i n o n i e u k ł a d a r o m a t y c z n y jest z d e z a k t y w o w a n y n a a t a k elektrofilowy obecnością g r u p y k a r b o n y l o w e j , toteż s u l f o n o w a n i e w y m a g a
ostrzejszych w a r u n k ó w reakcji, t j . s t o s o w a n i a oleum o r a z t e m p . ' o k o ł o 160°C. G ł ó w n y m p r o d u k t e m reakcji jest sól s o d o w a kwasu 2-antrachinonosuI f o n ó w ego (p. IV,42). K w a s y s u l f o n o w e ( n p . k w a s p-toiuenosulfonowy, p . IV,43), w przeciwieństwie d o ich soli s o d o w y c h , m o ż n a niekiedy o t r z y m a ć b e z p o ś r e d n i o w reakcji s u l f o n o w a n i a , jeśli r e a k c j a p r o w a d z o n a jest z j e d n o c z e s n y m ciągłym u s u w a n i e m powstającej w o d y (naj lepiej stosując n a s a d k ę a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a ) . K w a s 2-ksylenosulfonowy (p. IV,44) n a t o m i a s t jest p r z y k ł a d e m k w a s u s u l f o n o w e g o , k t ó r y dzięki m a ł e j rozpuszczalności w w o d z i e krystalizuje b e z p o ś r e d n i o ze ś r o d o w i s k a reakcji, co u ł a t w i a jego w y o d r ę b nienie. IV,39. B E N Z E N O S U L F O N I A N S O D U C a H -f H S 0 -+ C H a
2
4
6
3
S0 H 3
C H - S O j H + N a C l -> C*H 6
3
*
S
S 0 N a ® -t-HCI 3
D o k o l b y kulistej p o j . 200 m l w p r o w a d z a się 75 g (40 ml) d y m i ą c e g o kwasu s i a r k o w e g o (d = 1,88) zawierającego 7 — 8 % trójtlenku siarki i często wstrząsając d o d a j e się, w ciągu 15 m i n , 20 g (22,5 m l , 0,28 mol) czystego benzenu (p. 11,1,2) p o r c j a m i p o o k . 3 m l . P r z e d d o d a n i e m każdej następnej p o r c j i należy u p e w n i ć się, że p o p r z e d n i a uległa r o z p u s z c z e n i u . U t r z y m u j e się t e m p . 3 0 — 5 0 ° C , c h ł o d z ą c k o l b ę w r a z i e p o t r z e b y w n a czyniu z z i m n ą wodą. G d y b e n z e n przereaguje całkowicie, mieszaninę reakcyjną oziębia się i w y l e w a p o w o l i , ciągle mieszając, d o ok. 200 m l w o d y . N a s t ę p n i e chłodzi się ją d o t e m p . p o k o j o w e j i, w razie p o t r z e b y , sączy od e w e n t u a l n i e wydzielonego sulfonu difenylowego CeHs-SOa-CeHs ( p r o d u k t u b o c z n y ) . K w a ś n y r o z t w ó r z o b o j ę t n i a się czę ściowo, d o d a j ą c ostrożnie, m a ł y m i p o r c j a m i , 24 g w o d o r o w ę g l a n u s o d u , p o t e m 40 g c h l o r k u sodu i o g r z e w a d o rozpuszczenia. G o r ą c y r o z t w ó r sączy się p r z e z lejek Buch nera o g r z a n y p o p r z e d n i o w s u s z a r c e l u b za p o m o c ą gorącej w o d y , przelewa d o zlewki i mieszając s z y b k o chłodzi w o d ą z l o d e m . W y d z i e l o n y b e n z e n o s u l f o n i a n sodu odsącza się n a lejku B u c h n e r a i d o b r z e odciska za p o m o c ą szerokiego s z k l a n e g o k o r k a . O s a d p r z e m y w a się ok. 30 m l p r z e s ą c z o n e g o , n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u s o d u , j a k n a j d o k ł a d niej odciska i w k o ń c u p r z e m y w a m a ł ą ilością a l k o h o l u . O s a d suszy się najpierw n a p o w i e t r z u , r o z k ł a d a j ą c g o n a bibule, n a s t ę p n i e r o z c i e r a i suszy w suszarce w t e m p . 100—110°C. W y d a j n o ś ć suchego benzenosulfonianu sodu w y n o s i o k . 20 g ( 4 4 % ) . P r o d u k t zawiera ślady c h l o r k u s o d u i innych soli, lecz jest w większości p r z y p a d k ó w w y s t a r c z a j ą c o czysty d o dalszego użytku. Zanieczyszczenie m o ż n a u s u n ą ć c a ł k o w i c i e p r z e z krystalizację z r e k t y f i k a t u , p r z y c z y m n a 1 g substancji należy u ż y ć 18 m l a l k o holu. P o t r z e b n ą d o krystalizacji ilość a l k o h o l u m o ż n a z n a c z n i e zmniejszyć p r z e z z a s t o s o w a n i e ekstrakcji w a p a r a c i e Soxhleta (rys. 1,83). Synteza p o k r e w n a . p - B r o m o b e n z e n o s u l f o n i a n s o d u . K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , nieuszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r . W k o l b i e u m i e s z c z a się 75 g (40 ml) d y m i ą c e g o k w a s u s i a r k o w e g o (d = 1,88) zawiera jącego 7 — 8 % S 0 , a w e w k r a p l a c z u 40 g (27 m l , 0,25 m o l ) b r o m o b e n z e n u (p. D7,27). B r o m o b e n z e n w p r o w a d z a się d o k o l b y m a ł y m i p o r c j a m i , mieszając, t a k a b y t e m p . nie p r z e k r o c z y ł a 100°C. Jeśli b r o m o b e n z e n nie p r z e r e a g u j e całkowicie, m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j t a k długo, aż cały b r o m o b e n z e n przejdzie d o r o z t w o r u . R o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, a p o t e m m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się c i e n k i m s t r u m i e n i e m , mieszając, d o 140 m l zimnej w o d y . Jeśli wytrąci się osad ( p r o d u k t u b o c z n y — sulfon bis(4-bromofenylowy)), ciepły r o z t w ó r należy przesączyć pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. D o przesączu d o d a j e się 55 g c h l o r k u sodu i ogrzewa, mieszając, a ż d o r o z p u s z c z e n i a soli, R o z t w ó r oziębia się, n a d a l s z y b k o mieszając, a w y d z i e l o n y s u r o w y sulfonian odsącza się za p o m o c ą p o m p y i odciska możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y s u s z o n e g o n a p o w i e t r z u w y n o s i 47 g. S u r o w y p - b r o m o s u l f o n i a n sodu oczyszcza się w następujący sposób: r o z c i e r a się g o w m o ź d z i e r z u , przenosi d o zlewki i d o d a j e 75 m l przesączonego, n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u s o d u , a p o w y m i e 3
IV,41. 2-Naftalenosulfonian
sodu
549
szaniu ogrzewa w ciągu 30 min na łaźni w o d n e j i pozostawia do ostygnięcia. Krysta liczny osad sączy się i odciska m o ż l i w i e dokładnie, a w końcu przemywa niewielką ilością alkoholu. Osad suszy się na powietrzu rozkładając g o na bibule. Otrzymuje się 45 g (68%) czystego p-bromobenzenosulfonianu. Otrzymany produkt jest wystarczająco czysty do większości c e l ó w preparatywnych, zawiera jednak ślady chlorku sodu i innych soli, które m o ż n a usunąć bądź przez krystalizację z gorącego rektyfikatu (25 ml alko holu na 1 g soli), bądź też, w s p o s ó b bardziej ekonomiczny, przez ekstrakcję alkoholem w aparacie Soxhleta (rys. 1,83). IV,40.
p-TOLUENOSULFONIAN SODU
OtHs-CHa + H 2 S 0 4 - > i J " C H C H 4 p-CH
S0 H
6
3
3
C H S 0 H + NaCI -+ p - C H - C H - S 0 N a + HCl
3
e
3
3
1
e
4
3
W kolbie z trzema szyjami p o j . 500 ml, zaopatrzonej w uszczelnione mieszadło mechaniczne i chłodnicę zwrotną, umieszcza się 60 g (69 ml, 0,65 mol) czystego toluenu (p. 11,1,3) i 60 g (33 ml) stęż. kwasu siarkowego. Zawartość kolby miesza się i ogrzewa na łaźni olejowej o temp. 1 1 0 ° — 1 2 0 ° C . G d y zniknie warstwa toluenu (ok. 1 h) p o z o stawia się mieszaninę reakcyjną d o ostygnięcia do temp. p o k o j o w e j , po c z y m mieszając w y l e w a d o 250 ml zimnej w o d y i sączy o d ewentualnie wytrąconego osadu. K w a ś n y roztwór zobojętnia się częściowo dodając ostrożnie, m a ł y m i porcjami, 30 g w o d o r o węglanu sodu. Następnie roztwór ogrzewa się do wrzenia, wysyca chlorkiem sodu (wymaga to ok. 100 g soli) i sączy na gorąco przez lejek ogrzewany płaszczem w o d n y m (rys. 1,26) lub przez lejek Buchnera podgrzany uprzednio d o 100°C. G o r ą c y przesącz przelewa się d o zlewki i mieszając chłodzi w lodzie. Krystaliczny osad odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem, kryształy pozostałe w zlewce spłukuje się niewielką ilością ługu macierzystego, starannie odciska za p o m o c ą szklanego korka i przemywa 30 ml n a s y c o n e g o roztworu soli kuchennej. Otrzymany surowy p-toluenosnlfonian sodu roz puszcza się w 200—250 ml w o d y , ogrzewa d o wrzenia i wysyca solą kuchenną. G d y roztwór nieco ostygnie, miesza się g o (jeśli jest zabarwiony) z 2—3 g odbarwiającego węgla drzewnego, a następnie gorący roztwór sączy p o d zmniejszonym ciśnieniem przez uprzednio ogrzany lejek Buchnera. Ciepły przesącz przelewa się do zlewki i chłodzi w lodzie. Wytrącony sulfonian odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem przez lejek Buchnera, przemywa 20 ml nasyconego roztworu cfilurku sodu, dobrze odciska i prze m y w a małą ilością alkoholu. U w o d n i o n e kryształy suszy się na powietrzu na bibule, a następnie rozciera w moździerzu i suszy w suszarce w temp. 100—110°C. Wydajność b e z w o d n e g o p-toluenosulfonianu sodu w y n o s i 50 g ( 4 0 % ) . Zawiera o n nadal ślady chlorku sodu oraz innych soli, które m o ż n a usunąć przez krystalizację z rektyfikatu (40 ml alkoholu na 1 g osadu), albo przez ekstrakcję wrzącym alkoholem w aparacie Soxhleta (rys. 1,83). IV,41. C H 1 0
a
2-NAFTALENOSULFON1AN SODU + H S0 2
4
2-C H 1 0
7
S0 H 3
0
Q
2 - C H - S O H + NaCI -* 2 - C H - S 0 N a + HCl i 0
7
3
1 0
7
3
K o l b ę z trzema szyjami poj. 500 m l zaopatruje się w e wkraplacz, termometr sięga jący n a odległość 2 c m o d dna kolby i mieszadło mechaniczne, którego prowadnicę stanowi rurka szklana posmarowana niewielką ilością gliceryny. W kolbie umieszcza się 100 g (0,78 m o l ) naftalenu i ogrzewa n a łaźni powietrznej l u b bezpośrednio płomie niem. P o stopieniu naftalenu uruchamia się mieszadło i reguluje ogrzewanie tak, aby temperatura cieczy wynosiła 1 6 0 ° ± 5 ° C ; w ó w c z a s w p r o w a d z a się z wkraplacza 166 g (90 ml) stęż. kwasu siarkowego w ciągu 5—6 min, utrzymując stale temp. 1 6 0 ° C (palnik u s u w a się w razie potrzeby). Zawartość kolby miesza się w ciągu 5 m i n i w y l e w a roz-
twór* d o 750 ml z i m n e j w o d y . Jeśli s u l f o n o w a n i e z o s t a ł o p r z e p r o w a d z o n e p r a w i d ł o w o , w y t r ą c o n y osad n i e z a w i e r a naftalenu, a j e d y n i e ok. 4 g nierozpuszczalnego sulfonu d i n a f t y l o w e g o ; p o w y g o t o w a n i u z 3—4 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek B u c h n e r a . P r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r z o b o j ę t n i a się częściowo d o d a j ą c ostrożnie, m a ł y m i porcjami, 4 0 g w o d o r o w ę g l a n u s o d u . N a s t ę p n i e r o z t w ó r o g r z e w a się d o wrzenia, n a s y c a c h l o r k i e m sodu ( w y m a g a t o o k . 7 0 g) i o d s t a w i a d o krystalizacji. S u r o w y 2-naftal e n o s u l f o m a n sodu odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m i krystalizuje z 10-proc. r o z t w o r u c h l o r k u s o d u ; suszy się ogrzewając n a łaźni w o d n e j l u b w suszarce. W y d a j n o ś ć 140 g ( 7 8 % ) . IV,42. 2 - A M R A C l ł J N O N O S U L F O N I A N S O D U
O
O
W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 250 l u b 500 m l , z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r sięga jący n a odległość 2 c m od d n a kolby, umieszcza się 50 g d y m . kwasu s i a r k o w e g o ( 4 0 — 5 0 % S 0 , p . 11,2,62) i d o d a j e 50 g (0,24 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o a n t r a c h i n o n u (p. VI,136). P o załączeniu c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się p o w o l i n a ł a ź n i o l e j o w e j , wstrząsając od czasu d o czasu t a k , a b y w ciągu 1 h t e m p e r a t u r a o s i ą g n ę ł a 160°C. Mieszaninę c h ł o d z i się n i e c o i ciepłą jeszcze wlewa o s t r o ż n i e d o zlewki p o j . 2 1 zawierającej 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u . Z a w a r t o ś ć zlewki o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu ok. 15 m i n i o d s ą c z a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n i e p r z e r e a g o w a n y a n t r a c h i n o n . Przesącz z o b o j ę t n i a się, d o d a j ą c ostrożnie stęż. ( 5 0 % wag.) r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia, a ż większa część 2 - a n t r a c h i n o n o s u l f o n i a n u sodu wydzieli się p o d postacią s r e b r n y c h błyszczących płytek (sól s r e b r n a ) . Sól t ę odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a b i b u l e l u b n a talerzu z niepolewanej glinki. W y d a j n o ś ć 40—45 g ( 5 4 — 6 0 % ) . 3
IV,43. K W A S p T O L U E N O S U L F O N O W Y CeHi C H — i — i > p-CH 3
3
C H* • S0 H e
3
Stosuje się a p a r a t u r ę u ż y w a n ą d o o t r z y m y w a n i a eteru d i b u t y l o w e g o (rys. 111,2), p r z y c z y m korzystniejsze jest u ż y c i e k a l i b r o w a n e j n a s a d k i a z e o t r o p o w e j takiej jak w a p a r a c i e D e a n a - S t a r k a . Jeśli n i e u ż y w a się k a l i b r o w a n e j n a s a d k i , t o w n ó ż c e 2 należy umieścić tyle w o d y , a b y w r a z z 9 m l w o d y p o c h o d z ą c e j z reakcji, m e n i s k jej osiągnął p o z i o m 1. W k o l b i e kulistej z szeroką szyją p o j . 250—300 m l umieszcza się 87 g (100 m l , 0,95 mol) czystego t o l u e n u (p. 11,1,5) i 37 g (20 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ( 9 2 % w a g . H2SO4) i o g r z e w a d o ł a g o d n e g o wrzenia. O g r z e w a n i e p r z e r y w a się, w chwili g d y w n a s a d c e a z e o t r o p o w e j zbierze się 9 m l w o d y (4—5 h ) . W o d a ta p o c h o d z i częściowo z reakcji (6,25 m l ) , częściowo z k w a s u s i a r k o w e g o . D o oziębionej zawartości k o l b y d o d a j e się 6,3 m l w o d y , c o wywołuje krystalizację. W celu usunięcia toluenu i k w a s u o - t o l u e n o s u l f o n o w e g o o t r z y m a n y p r o d u k t przenosi się n a lejek z płytką p o r o w a t ą i sta r a n n i e odciska s z k l a n y m k o r k i e m . P o z o s t a ł y osad (47 g) r o z p u s z c z a się w ok, 22 m l w o d y i r o z t w ó r t e n w y s y c a g a z o w y m c h l o r ó w o d o r e m , stosując p r z y t y m jakiekolwiek u r z ą d z e n i e ( n p . m a ł y lejek) przeciwdziałające cofaniu się cieczy. P o kilku g o d z i n a c h k w a s krystalizuje w postaci b e z b a r w n y c h p r y z m a t ó w . Sączy się g o s z y b k o przez lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą , p r z e m y w a niewielką ilością stęż. k w a s u solnego i suszy w eksyka t o r z e n a d w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u i bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć 35 g ( 2 2 % ) ; tt. 1 0 5 — 1 0 6 ° C (w z a t o p i o n e j kapilarze).
IV,44.
KWAS
2,4-DIMETYLOBENZENOSULFONOWY S0 H 3
H C-^~^-CH,
H
3
3
C ^ ~ \ - C H
3
W k o l b i e kulistej p o j . 25 l u b 50 m l u m i e s z c z a się 5,2 g (6,0 ml, 0,05 m o l ) p-ksylenu i d o d a j e 10 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , n a d a j ą c k o l b i e ł a g o d n y r u c h w i r o w y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 10—15 m i n , n a s t ę p n i e z d e j m u j e się k o l b ę z ł a ź n i i c o 2 m i n m i e s z a r u c h e m w i r o w y m . R e a k c j a jest u k o ń c z o n a w chwili zniknięcia w a r s t w y k s y l e n u z p o w i e r z c h n i k w a s u . P o o c h ł o d z e n i u d o t e m p . p o k o j o w e j d o d a j e się, o s t r o ż n i e mieszając r u c h e m w i r o w y m , 5,0 m l w o d y ; ciepłą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p r z e l e w a się d o zlewki p o j . 100 m l i oziębia w lodzie. K r y s t a l i c z n y osad sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą i odciska s z k l a n y m k o r k i e m . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z 5 m l w o d y i suszy n a bibule. W y d a j n o ś ć czystego k w a s u 2 , 4 - d i m e t y l o b e n z e n o s u l f o n o w e g o o tt. 8 2 ° C w y n o s i 8,2 g ( 9 0 % ) . D , 2 . Otrzymywanie chlorków arylosulfonylowych. Wolne kwasy arylosulfonowe, jak r ó w n i e ż ich sole, w reakcji z p i ę c i o c h l o r k i e m fosforu, czy t e ż t l e n o c h l o r k i e m fosforu, p r z e c h o d z ą w chlorki a r y l o s u l f o n y l o w e 3Ar S 0 N a + P C 1 - i l T — l — j . 3 A r - S 0 C l + N a P 0 3
3
2
4- 2NaCl
3
Chlorki arylosulfonylowe m o ż n a również otrzymać z węglowodorów •działaniem n a d m i a r u k w a s u chlorosulf o n o w e g o (chlorosulfonowanie)
aromatycznych
20—25°C
A r H + 2CI • S 0 H
> Ar SG C1 + H S 0
3
2
2
4
+ HCJ
O t r z y m y w a n i e c h l o r k u b e n z e n o s u l f o n y l o w e g o (p. IV,45) służy j a k o p r z y k ł a d zastoso w a n i a t y c h reakcji. M i e s z a n i n ę c h l o r k ó w o- i p - t o ł u e n o s u l f o n y l o w y c h , p o w s t a j ą c y c h w w y n i k u c h l o r o s u l f o n o w a n i a t o l u e n u , m o ż n a rozdzielić p r z e z oziębienie d o —10 d o - 2 0 ° C , p r z y c z y m wydziela się p r a w i e c a ł y i z o m e r para; jest to z w i ą z e k stały, o tt. 6 9 ° C (p. IV,46). IV,45.
CHLOREK
Metoda
I
C H
Metoda
2
C H SO Na
6
6
BENZENOSULFONYLOWY
+ 2Cl-S0 H-> C H 3
© 6
5
PCI
6
5
S0 C1 + H S 0 2
2
4
+ HCl
5
—+ C H S
S
S0 C1 2
!ub P O C I ]
Metoda 1. K o l b ę z t r z e m a szyjami z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , o d p o w i e d n i o u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o i t e r m o m e t r (koniec t e r m o m e t r u p o w i n i e n z n a j d o w a ć się w od ległości 2 c m od d n a kolby), w p r o w a d z o n y z a p o m o c ą n a s a d k i o kształcie litery T (rys. 1V,2), k t ó r e j b o c z n y t u b u s p o ł ą c z o n y jest z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w (rys. 1,50). W k o l b i e umieszcza się 700 g (400 m l , 6 m o l ) k w a s u chlorosulf o n o w e g o (ostrożnie: p . 11,2,/2) 1, mieszając, d o d a j e p o w o l i 156 g (176 m l , 2 m o l ) c z y s t e g o b e n z e n u (1); t e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h 2 0 — 2 5 ° C , z a n u r z a j ą c k o l b ę , w r a z i e p o t r z e b y , w ł a ź n i z zimną w o d ą . P o d o d a n i u całej ilości benzenu (ok. 2,5 h) z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się w ciągu 1 h, a n a s t ę p n i e w y l e w a n a 1500 g p o k r u s z o n e g o l o d u . P o • d o d a n i u 200 m l c z t e r o c h l o r k u w ę g l a c a ł o ś ć m i e s z a się i m o ż l i w i e j a k najszybciej o d dziela dolną w a r s t w ę (aby u n i k n ą ć h y d r o l i z y ) ; w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się 100 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. P o ł ą c z o n e wyciągi p r z e m y w a się r o z c . r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u , o d d e s t y l o w u j e większą część r o z p u s z c z a l n i k a p o d z w y k ł y m ciśnieniem (2), a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając c h l o r e k b e n z e n o s u l f o n y l o w y w 1 1 8 — 1 2 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . C h l o r e k ten o z i ę b i o n y w l o d z i e zestala się;, tt. 1 3 — 1 4 ° C ( b e z b a r w n y ) . W y d a j n o ś ć 270 g ( 7 6 % ) . W k o l b i e p o z o s t a j e niewielka ilość (10—20 g) rsulfonu difenylowego o tw. 2 2 5 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) ; tt. 128°C.
Rys. IV,2. Aparatura du ulilurusulfonowania
U w a g i . (1) Stosuje się 50-proc. n a d m i a r k w a s u chi orosulf on o w e g o , mniejszy n a d m i a r sprzyja t w o r z e n i u się sulfonu difenylowego k o s z t e m c h l o r k u sulfonylowego. (2) ś l a d y wilgoci zostają usunięte w r a z z o d d e s t y l o w y w a n y m c z t e r o c h l o r k i e m węgla i w ten sposób u n i k a się hydrolizy c h l o r k u . Metoda 2. W kolbie kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 90 g (0,5 mol) benzenosulf o n i a n u sodu (p. IV,39) suszonego p r z e z 3 h w t e m p . 130—-140°C i 50 g (0,24 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o p i ę c i o c h l o r k u fosforu (1); m i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się n a ł a ź n i olejowej w t e m p . 170—-180° p r z e z 12—15 h. C o t r z y g o d z i n y z d e j m u j e się k o l b e z łaźni, z o s t a w i a d o ostygnięcia (15—20 m i n ) , z a m y k a k o r k i e m i w s t r z ą s a t a k energicznie, a b y jej z a w a r tość p r z y b r a ł a k o n s y s t e n c j ę pasty. P o u k o ń c z e n i u o g r z e w a n i a i ostygnięciu m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się n a 1 kg p o k r u s z o n e g o lodu. S u r o w y c h l o r e k b c n z e n o s u l f o n y l o w y e k s t r a h u j e się 150 m l c z t e r o c h l o r k u węgla, a oddzieloną w a r s t w ę w o d n ą p o n o w n i e 75 m l tego r o z p u s z c z a l n i k a . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się p o d z w y k ł y m ciśnieniem i p o s t ę p u j e dalej j a k w metodzie / . W y d a j n o ś ć w y n o s i ok. 70 g ( 8 0 % ) , zależy o n a j e d n a k o d czystości wyjściowego benzenosulfonianu sodu. U w a g a . (1) M o ż n a r ó w n i e ż użyć m i e s z a n i n y 9 0 g (0,5 m o l ) b e n z e n o s u l f o n i a n u sodu i 60 g (36 ml, 0,39 m o l ) d e n o c h l o r k u fosforu. P o s t ę p u j e się tak s a m o , j a k w reakcji z p i ę c i o c h l o r k i e m fosforu, wydajność jest j e d n a k nieco lepsza.
IV,46.
CHLOREK
p-TOLUENOSULFONYLOWY
Metoda
1
S
CH C H 3
6
+ 2 C 1 - S 0 H -» o- i p - C H • C « H S 0 C 1 + HjSO* + HCl 3
e
Metoda 2
©
p-CHvC H4-S0 Na 6
3
3
PCJ
4
2
S
—-—• p-CH lub P O C l
3
C H 6
A
SO.Cl
3
Metoda 1. W kolbie z t r z e m a szyjami, w y p o s a ż o n e j tak j a k n a rys. I V , 2 , u m i e s z c z a się 4 0 0 g (228 m l , 3,44 m o l ) k w a s u chi orosulf o n o w e g o (ostrożnie, p . 11,2,72) i oziębia d o 0 ° C w m i e s z a n i n i e l o d u z solą. Z w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się, energicznie mieszając, 100 g (115 ml, 1,09 mol) czystego bezw. toluenu z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y nie p r z e k r o c z y ł a 5 ° C . P o d o d a n i u całej ilości t o l u e n u (ok. 3 h) m i e s z a się w d a l s z y m ciągu p r z e z 4 h i p o z o s t a w i a p r z e z n o c w c h ł o d n i . N a z a j u t r z z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się n a 1 k g p o k r u s z o n e g o l o d u , oddziela r o z t w ó r w o d n y od w a r s t w y oleistej ( m i e s z a n i n a c h l o r k ó w o- i p - t o l u e n o s u ł f o n y l o w y c h ) , k t ó r ą p r z e m y w a się p a r o k r o t n i e p r z e z d e k a n t a c j ę zimną wodą. W celu oddzielenia i z o m e r ó w orto i para oziębia
się olej d o t e m p . - 1 0 d o - 2 0 ° C ( n p . mieszaniną l o d u z c h l o r k i e m w a p n i a ) , u t r z y m u j ą c tę t e m p e r a t u r ę p r z e z kilka godzin, p r z y c z y m w y k r y s t a l i z o w u j e p r a w i e czysty chlorek p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y , k t ó r y sączy się p r z e z lejek z p o r o w a t ą płytką szklaną. S u r o w y c h l o r e k p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y (30 g, 1 4 % ) m o ż n a oczyścić p r z e z krystalizację z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) ; p o krystalizacji tt. w y n o s i 6 9 C . Przesącz s k ł a d a się g ł ó w n i e z chlorku o-toluenosulfouylowego; m o ż n a g o o t r z y m a ć w stanie czystym p r z e z r o z p u s z czenie w c z t e r o c h l o r k u węgla, o d p ę d z e n i e r o z p u s z c z a l n i k a i destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; jest t o olej o tw. 1 2 6 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . W y d a j n o ś ć ok. 120 g ( 5 8 % ) . Q
Metoda 2. P o s t ę p u j e się t a k , j a k w metodzie 2 o t r z y m y w a n i a chlorku benzenosulfonylowego (p. IV,45), uwzględniając r ó ż n i c e w m a s a c h cząsteczkowych p o m i ę d z y p - t o l u e n o s u l f o n i a n e m sodu (p. IV,40) a b e n z e n o s u l f o n i a n e m sodu. P o w y l a n i u p r o d u k t u reakcji n a lód, w y d z i e l o n y stały chlorek p - t o l u e n o s u l f o n y l o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y p r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , czysty — t o p i s i e w t e m p . 6 9 ° C . D , 3 . O t r z y m y w a n i e a r y l o s u l f o n o a m i d ó w . C h l o r k i arylosulfonylowe dają się ł a t w o p r z e p r o w a d z i ć w o d p o w i e d n i e a r y l o s u l f o n o a m i d y ( n p . d z i a ł a n i e m stałego w ę g l a n u a m o n u l u b stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u ) , a l b o w p o d s t a w i o n e a r y l o s u l f o n o a m i d y (np. w r e akcji z o d p o w i e d n i ą p o c h o d n ą a m i n o w ą ) Ar-SOjCl + N H ~* Ar S 0 N H 3
2
2
+ HCl
A r S 0 C 1 + N H R - * Ar S O N H R + HCl 2
2
z
S u l f o n o a m i d y są z w i ą z k a m i d o b r z e krystalizującymi, toteż p o c h o d n e c h l o r k u b e n z e n o sulfonylowego i c h l o r k u p - t o l u e n o s u ł f o n y l o w e g o znalazły s z e r o k i e z a s t o s o w a n i e d o r o z dzielania i identyfikacji a m i n a r o m a t y c z n y c h (p. V n , 6 , 2 / i V U , 7 , i ) . o - T o l u e n o s u l f o n o a m i d jest p ó ł p r o d u k t e m o t r z y m y w a n y m przejściowo w syntezie s a c h a r y n y (p. IV,47). W w y n i k u utleniania o - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u n a d m a n g a n i a n e m p o t a s u w ś r o d o w i s k u alkalicznym p o w s t a j e sól s o d o w a k w a s u o-sulfoamoilobenzoesow e g o , k t ó r a p o zakwaszeniu stęż. k w a s e m s o l n y m p r z e c h o d z i s a m o r z u t n i e w cykliczny imid k w a s u o-sulfobenzoesowego czyli s a c h a r y n ę . S a m a s a c h a r y n a jest słabo r o z p u s z c z a l n a w z i m n e j wodzie, ale p o n i e w a ż w o d ó r g r u p y i m i n o w e j m a c h a r a k t e r k w a s o w y , t w o r z y o n a rozpuszczalną w w o d z i e sól s o d o w ą . Jeśli p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d r o z p u ś c i ć w r o z t w o r z e p o d c h l o r y n u w a p n i a w z i ę t y m w n a d m i a r z e i r o z t w ó r ten z a k w a s i ć k w a s e m o c t o w y m , t o wyLrąca się n a t y c h m i a s t N , N - d i c h l o r o p o c h o d n a , t j . d i c h l o r a m i n a T (I), k t ó r a o g r z e w a n a z r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u daje sól sodową N - m o n o c h l o r o p o c h o d n e j , c h l o r a m i n ę T (II), krystalizującą p o oziębieniu z o d p o w i e d n i o stężonego r o z t w o r u (p. IV,48) g
e
A r - S d N H i + OC1 -+ A r - S 0 N C 1 + H 0 3
e
2
Q
A r - S 0 N C 1 + OC1 + 2H® -» A r - S 0 N C ł + H O 2
2
2
z
(O e
Ar S 0 N C 1 + 2NaOH 2
2
e
A r S 0 N C l ) N a + NaOCl + H O 2
a
Z a r ó w n o c h l o r a m i n a T , j a k i d i c h l o r a m i n a T w zetknięciu z w o d ą wydzielają p o w o l i k w a s p o d c h l o r a w y , u ż y w a n e są więc j a k o środki dezynfekcyjne; c h l o r a m i n ę T stosuje się w p o s t a c i r o z c . ( n p . 0,2-proc.) r o z t w o r u w o d n e g o , a nierozpuszczalną w w o d z i e d i c h l o r a m i n ę T w p o s t a c i r o z t w o r u w r o z p u s z c z a l n i k a c h organicznych t a k i c h , j a k chloroalkany. C h l o r o s u l f o n o w a n i e acetanilidu n a d m i a r e m k w a s u c h l o r o s u l f o n o w e g o p r o w a d z i g ł ó w n i e d o p o w s t a n i a c h l o r k u p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w e g o (p. I V , 4 9 ) . Jest t o p o d s t a w o w y p ó ł p r o d u k t w syntezie szeregu l e k ó w s u l f a m i a m i d o w y c h . N a j p r o s t s z y z tych l e k ó w , p - a m i n o b e n z e n o s u l f o n o a m i d (sulfanilamid) o t r z y m u j e się działając w o d n y m r o z -
t w o r e m a m o n i a k u n a chlorek p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w y , a p o w s t a ł y a m i d o g r z e w a się d o w r z e n i a z k w a s e m s o l n y m , p r z y c z y m następuje s e l e k t y w n e usunięcie g r u p y acetylowej zabezpieczającej g r u p ę a m i n o w ą ; 2 - ( p - a m i n o b c n z e n o s u l f o n o a m i d o ) - p i r y d y n ę (sulfapirydyna, p . I V , 5 0 ) o t r z y m u j e się z c h l o r k u p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w e g o i 2 - a m i n o p i r y d y n y i n a s t ę p n e usunięcie g r u p y acetylowej w s p o s ó b p o d a n y p o p r z e d n i o . S y n t e z a wyjściowej 2 - a m i n o p i r y d y n y jest z tego względu interesująca, że jest t o p r z y k ł a d a r o m a t y c z n e g o p o d s t a w i e n i a nukleofiłowego. A t a k a n i o n u a m i d k o w e g o n a p o z y c j ę 2 pierścienia u k ł a d u p i r y d y n o w e g o u m o ż l i w i o n y jest e ł e k t r o n o a k c e p t o r o w y m c h a r a k t e r e m heteroatomu.
• n i on sie z O M ryciny
H W,47. o-TOLUENOSULFONOAMID I SACHARYNA
D o d u ż e j , płaskiej p a r o w n i c y umieszczonej n a ł a ź n i w o d n e j i zawierającej 20 g: (0,105 m o l ) c h l o r k u o t o l u e n o s u l f o n y l o w e g o (p. IV,46) d o d a j e się, ostrożnie, mieszając,, s p r o s z k o w a n e g o w ę g l a n u a m o n u aż d o chwili, g d y z a w a r t o ś ć p a r o w n i c y stanie się^ t w a r d a i z n i k n i e n i e m i ł y z a p a c h chlorku sul f on yl o w e g o . P o oziębieniu n a d m i a r w ę g l a n u a m o n u u s u w a się p r z e z e k s t r a k c j ę zimną wodą. S u r o w y o-tolu enosulf on o a m i d krystali zuje się n a j p i e r w z gorącej w o d y (z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o w razie ciemnegoz a b a r w i e n i a r o z t w o r u ) , a n a s t ę p n i e z etanolu. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 154°Ct wynosi 16 g ( 8 9 % ) . U t l e n i a n i e o - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u d o s a c h a r y n y . D o zlewki p o j . 600 ml, u m i e s z c z o nej n a siatce azbestowej i z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w p r o w a d z a się 12 g (0,07 m o l ) o - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u , 200 m l w o d y i 3 g czystego w o d o r o t l e n k u sodu. Z a w a r t o ś ć zlewki m i e s z a się i ogrzewa w t e m p . 3 4 — 4 0 ° C a ż d o p r a w i e c a ł k o w i t e g o zniknięcia o s a d u (ok. 30 m i n ) . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u , energicznie mieszając, w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i w o d s t ę p a c h 10—15 m i n 19 g (0,12 m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . N a p o c z ą t k u n a d m a n g a n i a n r e d u k u j e się s z y b k o , lecz p o d k o n i e c reakcji nie n a s t ę p u j e już c a ł k o w i t e o d b a r w i e n i e r o z t w o r u . D o d a w a n i e n a d m a n g a n i a n u t r w a 4 h , p o u p ł y w i e tego czasu m i e s z a się dalej p r z e z 2—3 h i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę n a noc. N a z a j u t r z odsącza się o s a d d w u t l e n k u m a n g a n u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a przesącz o d b a r w i a się niewielką ilością r o z t w o r u pirosiarczynu s o d u . Przesącz z o b o j ę t n i a się d o k ł a d n i e rozc. k w a s e m s o l n y m , b a d a j ą c o d c z y n p a p i e r k i e m n a s y c o n y m o r a n i e m m e t y l o w y m lub czerwienią m e t y l o w ą , p o c z y m odsącza się od wy trącającego się w t y m m o m e n c i e kwasu o s u l f a m o i l o b e n z o e s owego i o d (lub t y l k o od) o - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u . Przesącz z a d a j e się stęż. k w a s e m a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a , s a c h a r y n y . P o oziębieniu o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a , niewielką ilością z i m n e j w o d y , a następnie krystalizuje z g o r ą c e j w o d y . Czystą s a c h a r y n ę o tt. 2 2 8 ° C o t r z y m u j e się z wydajnością 7,5 g ( 5 8 % ) .
IV,48.
p-Toluenosulfonoamid
555
Przemiana sacharyny w chlorek pseodosacharyny
+ P O C ! + HCl 3
D o k ł a d n i e roztartą w s z k l a n y m m o ź d z i e r z u m i e s z a n i n ę 35 g (0,19 m o l ) s a c h a r y n y i 7 0 0 g (0,336 m o i ) pięciochlorku fosforu p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 250 m l , p o ł ą c z o n e j n a s a d k ą ze szlifem z chłodnicą zwrotną. W y l o t c h ł o d n i c y łączy się p o p r z e z r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a z p o c h ł a n i a c z e m g a z ó w . M i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i olejowej w t e m p . 1 7 5 — 1 8 0 ° C w ciągu 90 m i n ; p o u p ł y w i e tego czasu ustaje energiczne wydzielanie się c h l o r o w o d o r u . C h ł o d n i c ę z w r o t n ą w y m i e n i a się n a k o l u m n ę frakcjo nującą i o d d e s t y l o w u j e tlenochlorek fosforu, a p o z o s t a ł o ś ć jeszcze ciepłą w y l e w a n a d r o b n o p o k r u s z o n y lód. Surowy, stały c h l o r e k p s e u d o s a c h a r y n y ekstrahuje się c h l o r o f o r m e m , a wyciąg c h l o r o f o r m o w y suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i oddestylowuje r o z p u s z c z a l n i k . P o z o s t a ł o ś ć krystalizuje się z c h l o r o f o r m u l u b z bezw. b e n z e n u . W y d a j ność czystego c h l o r k u p s e u d o s a c h a r y n y o tt. 1 4 3 — 1 4 5 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 26 g ( 6 7 , 5 % ) . Najlepiej p r z e c h o w y w a ć go w z a t o p i o n e j szklanej p r o b ó w c e lub w b u t e l c e ze szklanym korkiem. PV,48. p - T O L U E N O S U L F O N O A M I D , D I C H L O R O A M I N A T I C H L O R O A M I N A T
S0 C1 2
SOjNHj
S0 NCI 2
T e © 2
S0 NCl}Na-3H 0 2
3
p-ToluenosuEfonoamid. R o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u 10 g (0,0525 m o l ) c h l o r k u p-tol u e n o s u l f o n y ł o w e g o (p. IV,46) i 20 g węglanu a m o n u a ż d o o t r z y m a n i a d r o b n e g o , j e d n o r o d n e g o p r o s z k u . M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się w ciągu 1—2 h w p a r o w n i c y umiesz c z o n e j n a ł a ź n i w o d n e j , mieszając często pałeczką szklaną. P o oziębieniu e k s t r a h u j e się niewielką ilością z i m n e j w o d y w celu usunięcia n a d m i a r u soli a m o n o w y c h . S u r o w y p-tołuen osulf o n o a m i d krystalizuje się z wrzącej w o d y (200—250 ml), a o t r z y m a n e bez b a r w n e k r y s z t a ł y suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u o tt. 1 3 8 ° C w y n o s i 7,9 g ( 8 8 % ) . p - T o l u e n o s u l f o n o a m i d m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : 10 g r o z t a r t e g o n a p r o s z e k c h l o r k u p - t o l u e n o s u l f o n y l o w e g o z a d a j e się 30 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i mieszaninę o g r z e w a się d o w r z e n i a ( p o d wyciągiem), a n a s t ę p n i e oziębia. S u r o w y p-toluen osulf o n o a m i d o d s ą c z a się i krystalizuje z wrzącej w o d y (z d o d a t k i e m , w r a z i e p o t r z e b y , 1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o ) . W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u o tt. 1 3 8 ° C jest p r a w i e teoretyczna. D i c h l o r a m i n a T ( N , N - d i c h ! o r o a m i d k w a s u r>tołuenosu!fonowego). Przygotowuje się ok. 200 m l n a s y c o n e g o r o z t w o r u p o d c h l o r y n u w a p n i a , rozcierając świeżą p r ó b k ę w a p n a bielącego z w o d ą i sącząc p o d nieco z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; 5 g (0,029 m o l ) p - t o l u e n o s u l f o n o a m i d u r o z p u s z c z a się w m o ż l i w i e j a k najmniejszej objętości (ok. 150 ml) t a k o t r z y m a n e g o r o z t w o r u p o d c h l o r y n u w a p n i a i sączy w r a z i e p o t r z e b y . C h ł o d z ą c l o d e m d o d a j e się powoli, mieszając, ok. 50 m l m i e s z a n i n y r ó w n y c h objętości lod. kwasu octowego i wody aż d o całkowitego wytrącenia dichloroaminy T. Z początku p o j a w i a się d r o b n a emulsja, t w o r z ą c a s z y b k o b e z b a r w n e kryształy, k t ó r e odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y , odciska i suszy n a t y c h m i a s t p o m i ę d z y k i l k o m a w a r s t w a m i b i b u ł y l u b n a p o r o w a t y m talerzu. W y d a j n o ś ć 5,3 g ( 7 6 % ) , tt. S1°C. P o krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° Q l u b z c h l o r o f o r m u o t r z y m u j e się, z b a r d z o n i e z n a c z n y m i s t r a t a m i , czystą d i c h l o r a m i n ę T o tt. 8 3 ° C .
C h l o r a m i n a T (sól s o d o w a N - c h l o r o a m i d u k w a s u p - t o l u c n o s u l f o n o w e g o ) . J a k o m a t e riału wyjściowego u ż y w a się d i c h l o r a m i n y T p r z y g o t o w a n e j w g p o p r z e d n i e g o przepisu i d o k ł a d n i e odciśniętej, lecz niekoniecznie w y s u s z o n e j . D o 4 5 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , o g r z a n e g o w zlewce d o ok. 8 0 ° C , d o d a j e się m a ł y m i p s r c j a m i d i c h l o r a m i n ę T , mieszając delikatnie p o k a ż d y m d o d a n i u , aż d o chwili o t r z y m a n i a p r z e z r o c z y s t e g o r o z t w o r u . R o z t w ó r u z y s k a n y p o d o d a n i u całej ilości d i c h l o r a m i n y T , sączy się w razie p o t r z e b y i p o z o s t a w i a d o s a m o r z u t n e g o ostygnięcia. W y k r y s t a l i z o w a n y o s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością n a s y c o n e g o r o z t w o r u soli k u c h e n n e j i suszy n a bibule l u b w e k s y k a t o r z e n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . W t e n s p o s ó b o t r z y m u j e się 3 g ( 7 5 % ) n i e m a l czystej c h l o r a m i n y T , k t ó r ą , w razie p o t r z e b y , m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z d w u k r o t n e j w a g o w o ilości gorącej w o d y . C h l o r a m i n a T jest solą i nie m a określonej tt.; o g r z e w a n a traci w o d ę krystalizacyjną i r o z k ł a d a się g w a ł t o w n i e w t e m p . 1 7 5 — 1 8 0 ° C .
IV,49. p - A M I N O B E N Z E N O S U L F O N O A M I D C*\
C f)
Tl
-KTTT
CH -CO N H C H j — - — p - C H 3
p-CH
6
3
CO-NH-C H 6
4
(sulfanilamid)
3
CO N H C H
SO NH -?^-/>-NH a
2
6
2
C H 6
S0 C1
4
2
4
S0 NH 2
2
C h l o r e k p - a c e t a m i d o h e n z e n o s u l f o n y l o w y (chlorek acetylosulfanilowy). Kolbę z dwie m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną, k t ó r e j wylot łączy się z u r z ą d z e n i e m a b s o r b u j ą c y m c h l o r o w o d ó r (np. rys. 1,50). W kolbie tej umiesz c z a się 20 g (0,148 m o l ) s u c h e g o acetanilidu, a w e w k r a p l a c z u 50 m l (90 g, 0,77 m o l ) czystego k w a s u c h l o r o s u l f o n o w e g o (ostrożnie: p . 11,2,12). W k r a p l a c z z a m y k a się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . K w a s c h l o r osulfonowy d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i , wstrząsając kolbą od czasu d o czasu d l a zapewnienia d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a r e a g e n t ó w (1). P o d o d a n i u k w a s u m i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j , w ciągu 1 h, d o c a ł k o w i t e g o u k o ń c z e n i a reakcji. P o o c h ł o d z e n i u oleistą m i e s z a n i n ę w y l e w a się c i e n k i m s t r u m i e n i e m , mieszając, d o 300 g p o k r u s z o n e g o l o d u (lub w o d y z l o d e m ) znajdującego się w zlewce p o j . 1 1. C z y n n o ś ć tę w y k o n u j e się ostrożnie, p o d wyciągiem, gdyż n a d m i a r k w a s u c h l o r o s u l f o n o w e g o reaguje g w a ł t o w n i e z wodą. K o l b ę p r z e m y w a się niewielką ilością l o d o w a t e j w o d y i w o d ę tę zlewa r ó w n i e ż d o zlewki. W y d z i e l o n e g r u d k i r o z d r a b n i a się i miesza w ciągu kilku minut, a b y o t r z y m a ć jednolitą zawiesinę białego ziarni stego osadu. C h l o r e k p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y i d o k ł a d n i e odciska. Surowy pro dukt (2) używa się natychmiast do dalszej syntezy. p - A c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n o a m i d . D o p r z e m y t e j k o l b y p o r e a k c y j n e j p r z e n o s i się s u r o w y c h l o r e k acetylosulfanilowy i dodaje m i e s z a n i n ę 70 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i 70 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się d o k ł a d n i e i mieszając o g r z e w a ( p o d wyciągiem) p r a w i e d o wrzenia w ciągu ok. 15 m i n . C h l o r e k sulfonylowy p r z e c h o d z i w zawiesinę o d p o w i e d n i e g o s u l f o n o a m i d u . Z a w i e s i n ę tę, konsystencji pasty, oziębia się w lodzie i d o d a j e r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o d o chwili, g d y m i e s z a n i n a osiągnie o d c z y n k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . P r o d u k t zbiera się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y i odciska m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j . P o ż ą d a n e jest, ale n i e k o n i e c z n e , wysuszenie s u r o w e g o p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n o a m i d u w 100°C. W y d a j n o ś ć o k . 18 g. P r o d u k t jest dostatecznie czysty (3) d o dalszej syntezy. p - A m m o b e n z e n o s u l f o n o a m i d . S u r o w y p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n o a m i d p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 500 ml, d o d a j e 10 n d stęż. k w a s u solnego, 30 m l w o d y i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 30—45 m i n . Jeśli p o o c h ł o d z e n i u r o z t w o r u w y t r ą c a się osad a m i d u , o g r z e w a się go w d a l s z y m ciągu p r z e z k r ó t k i czas. D o o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a d o w r z e n i a i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z „ t w a r d ą " b i b u ł ę filtracyjną. Przesącz ( r o z t w ó r c h l o r o w o d o r k u sulfanilamidu) u m i e s z c z a się w zlewce p o j . 1 1 i d o d a j e ostrożnie, p o r c j a m i ,
16 g s t a ł e g o w o d o r o w ę g l a n u sodu, d o k ł a d n i e mieszając. G d y g a z p r z e s t a n i e się w y d z i e lać, s p r a w d z a się odczyn cieczy p a p i e r k i e m l a k m u s o w y m , a w razie p o t r z e b y d o d a j e więcej w o d o r o w ę g l a n u sodu a ż d o zobojętnienia. P o oziębieniu w lodzie odsącza się sulfanilamid pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy. O t r z y m u j e się 15 g p r o d u k t u o tt. 1 6 1 — I 6 3 ° C . W y d a j n o ś ć s u m a r y c z n a w przeliczeniu n a wyjściowy acetanilid wy nosi 5 9 % . Czysty związek o tt. 1 6 3 — 1 6 4 ° C o t r z y m u j e się przez krystalizację z w o d y l u b alkoholu. U w a g i . (1) U ż y c i e acetanilidu w p o s t a c i zakrzepniętej m a s y u ł a t w i a k o n t r o l ę n a d przebiegiem reakcji i u m o ż l i w i a w p r o w a d z e n i e od r a z u c a ł e g o k w a s u chi orosulf on ow e g o . W t y m celu stapia się acetanilid w kolbie o g r z e w a n e j b e z p o ś r e d n i o p a l n i k i e m , a n a s t ę p n i e chłodzi obracając kolbą aż d o z a k r z e p n i ę c i a cieczy w dolnej części n a c z y n i a . Jeżeli p o m i m o z a c h o w a n i a tych w a r u n k ó w r e a k c j a z a c h o d z i z b y t g w a ł t o w n i e , t o należy oziębić k o l b ę p r z e z chwilowe z a n u r z e n i e w wodzie. (2) S u r o w y c h l o r e k sulfonylowy, n a w e t g d y jest suchy, p r z e c h o w y w a n y ulega w z n a c z n y m s t o p n i u r o z k ł a d o w i . M o ż n a g o oczyścić p r z e z r o z t a r c i e z b e z w . a c e t o n e m , odsączenie n i e r o z p u s z c z o n e g o k w a s u p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l fonów ego, a n a s t ę p n i e o d p a r o w a n i e przesączu. Czysty c h l o r e k t o p i się w 149°C. (3) Niewielką p r ó b k ę m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z w o d y z d o d a t k i e m , w r a z i e p o t r z e b y , węgla o d b a r w i a j ą c e g o . Czysty związek t o p i się w t e m p . 2 1 8 ° C . IV,50. 2 - ( p - A M I N O B E N Z E N O S U L F O N O A M I D O ) - P I R Y D Y N A
(sułfapirydyna)
2-Aminopirydyna. W 1 1 kolbie z kołnierzem i pokrywą z czterema otworami, wy p o s a ż o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę zwrotną, t e r m o m e t r i r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą a z o t , umieszcza się 300 m l s u c h e g o t o l u e n u (1) i 75 g (1,92 m o l ) d r o b n o z i a r n i s t e g o a m i d k u sodu (2). K o l b ę o g r z e w a się n a łaźni olejowej a ż do chwili, g d y t e m p e r a t u r a w e w n ą t r z k o l b y osiągnie 110" ( t e m p . ł a ź n i ok. 130°C), przepuszczając j e d n o c z e ś n i e stały s t r u m i e ń a z o t u . N a s t ę p n i e , z w k r a p l a c z a z u r z ą d z e n i e m d o w y r ó w n y w a n i a ciśnień w p r o w a d z a się p o p r z e z c h ł o d n i c ę p o w o l i , w ciągu 4 h, 100 g (1,26 m o l ) czystej bezw. p i r y d y n y (p. 11,1,29), u t r z y m u j ą c stale energiczne m i e s z a n i e o r a z prze puszczając azot. P o u p ł y w i e 1 h m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a p r z y b i e r a c z a r n e z a b a r w i e n i e , a p o 3 h gęstnieje, zaczynają wydzielać się p ę c h e r z y k i , a n a w e t n a s t ę p u j e n i e z n a c z n e pienienie s p o w o d o w a n e w y d z i e l a n i e m się w o d o r u . P o w k r o p l e n i u całej ilości p i r y d y n y o g r z e w a się n a d a l p r z e z 5 h, u t r z y m u j ą c w e w n ą t r z k o l b y t e m p . 110°C. P o d k o n i e c reakcji m i e s z a n i e m o ż e być u t r u d n i o n e n a s k u t e k w y d z i e l a n i a się o s a d u czy też lepkiej p a p k i . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia (bez m i e s z a n i a i p r z e p ł y w u a z o t u ) , a n a s t ę p n i e w z n o w i w s z y p r z e p u s z c z a n i e a z o t u , w p r o w a d z a się p o w o l i , w ciągu 2 h , p o p r z e z c h ł o d n i c ę 175 m l w o d y . P o d c z a s d o d a w a n i a w o d y t e m p e r a t u r a r o ś n i e d o ok. 5 0 ° C ; m i e s z a n i e należy w z n o w i ć , g d y t y l k o stanie się to m o ż l i w e . Z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o rozdzielacza, oddziela dolną w a r s t w ę w o d n ą i e k s t r a h u j e ją d w i e m a p o r c j a m i p o 150 m l t o l u e n u . E k s t r a k t y ł ą c z y się z główną w a r s t w ą toluen ową, i suszy p r z e z 2 h b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u , n a s t ę p n i e sączy i o d d e s t y l o w u j e t o l u e n . S y r o p o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć destyluje się z ł a ź n i olejowej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem u ż y w a j ą c c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j . T e m p . ł a ź n i p o w i n n a w y n o s i ć ok. 120—130°C. 2 - A m i n o p i r y d y n ę z b i e r a się w t e m p . 9 5 ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) . D e s t y l a t k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u , o t r z y m u j e się ok. 80 g ( 6 7 % ) b e z b a r w n e g o p r o d u k t u o t t . 5 5 ° C (3).
S u l f a p i r y d y n a . W kolbie p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 4,7 g (0,05 m o l ) 2-aminopiry d y n y i m i e s z a n i n ę 40 m l bezw. acetonu i 6 ml bezw. p i r y d y n y , a n a s t ę p n i e d o d a j e 11,7 g (0,05 m o l ) czystego c h l o r k u p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w e g o (4). M i e s z a n i n ę reakcyjną o d s t a w i a się n a n o c i n a z a j u t r z o d s ą c z a się 5,5 g p r a w i e czystej 2-(p-acetam i d o b e n z e n o s u l f o n o a m i d o ) - p i r y d y n y (acetylosulfapirydyny); d r u g i r z u t (4 g) o t r z y m u j e się p r z e z rozcieńczenie przesączu wodą. P o ł ą c z o n e r z u t y krystalizuje się z a c e t o n u , otrzy m u j ą c czysty p r o d u k t w p o s t a c i b e z b a r w n y c h igieł o tt. 2 2 4 ° C . W y d a j n o ś ć 8 g (55%).. A c e t y l o s u l f a p i r y d y n ę (7,3 g) hydrolizuje się, o g r z e w a j ą c ją w ciągu 20 m i n p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z 75 m l etanolu zawierającego 15 m l stęż. k w a s u solnego. O z i ę b i o n y r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się w o d ą i d o k ł a d n i e z o b o j ę t n i a stęż. r o z t w o r e m a m o n i a k u (d = = 0,880). S u l f a p i r y d y n ę o d s ą c z a się i krystalizuje z e t a n o l u ; w y d a j n o ś ć 4,9 g ( 7 5 % ) ; tt. 190—191 ° C . U w a g i . (1) T o l u e n m o ż n a ł a t w o osuszyć, destylując 350 m l technicznie czystegot o l u e n u z k o l b y o p o j . 1 1 i o d r z u c a j ą c pierwsze 50 m l destylatu. (2) D o syntezy należy k o n i e c z n i e użyć d r o b n o g r a n u l o w a n e g o , świeżo s p o r z ą d z o n e g o a m i d k u s o d o w e g o . P r e p a r a t p r z e c h o w y w a n y p r z e z pewien c z a s , j a k też użyty w postaci, n i e r e g u l a r n y c h k a w a ł k ó w d a j e s ł a b e wydajności i n i e p o w i n i e n b y ć s t o s o w a n y . A m i d e k s o d u m o ż n a o t r z y m a ć w s p o s ó b opisany w p . 11,2,54. A m i d k u s o d o w e g o zadowalającej jakości dostarcza firma M a y i Baker Ltd. (3) P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e z a w i e r a 4 - a m i n o p i r y d y n ę , 2 , 6 - d i a m i n o p i r y d y n ę , 4,4'-bipirydyl i d i ( l - p i r y d y l o ) a m i n ę w r ó ż n y c h ilościach. (4) C h l o r e k p - a c e t a m i d o b e n z e n o s u l f o n y l o w y (p. FV,49) m u s i być czysty i w ż a d n y m p r z y p a d k u n i e m o ż e z a w i e r a ć więcej niż 1—2% o d p o w i a d a j ą c e g o m u kwasu sulfono w e g o . T e n stopień czystości c h l o r k u sulfonylowego m o ż n a z a p e w n i ć p r z e z w y ł u g o w a n i e czystym bezw. a c e t o n e m i odsączenie od n i e r o z p u s z c z o n e g o k w a s u . D , 4 . O t r z y m y w a n i e e s t r ó w k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h . E s t r y te o t r z y m u j e się w r e a k c j i c h l o r k u a r y l o s u l f o n y l o w e g o z a l k o h o l e m l u b fenolem w obecności r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu l u b p i r y d y n y (p. I V , 5 1 ) R O H + Ar • S 0 • Cl -
R O • SO^Ar + NaCI
2
E s t r ó w k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h nie m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z bezpośrednią estryfikację k w a s ó w s u l f o n o w y c h , g d y ż reagują one w dalszym ciągu z a l k o h o l e m i w w y n i k u r o z e r w a n i a w i ą z a n i a a l k o h o l — tlen tworzą etery R-O^R-J-OSOjAr
-R-O-R + HOS0 -Ar 2
H Z t e g o t e ż p o w o d u estry k w a s ó w a r y l o s u l f o n o w y c h znajdują z a s t o s o w a n i e j a k o odczyn niki alkilujące ( n p . siarczan dimetylu i s i a r c z a n y dialkilowe, p . 11,2,75). IV,51. p - T O L U E N O S U L F O N I A N p-CH
3
C H 0
BUTYLU h
4
SOiCl + C H O H ^ ^ - - ^ > p - C H 4
9
3
C H 6
4
S0 OC4H 2
9
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r sięgający n a odległość 2 c m o d d n a k o l b y . D o k o l b y w p r o w a d z a się 74 g (89 m l , 1 m o l ) 1-butanolu i 105 g (0,55 m o l ) c h l o r k u p-toluenosulfonyl o w e g o (p. IV,46), a d o w k r a p l a c z a 160 ml 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu; k o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i z z i m n ą w o d ą . D o k o l b y w p r o w a d z a się, mieszając, r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u w t a k i m t e m p i e (3—4 h), a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 15°C. N a stępnie d o d a j e się drugą p o r c j ę 105 g c h l o r k u p - t o l u e n o s u l f o n y ! o w e g o i w k r a p l a 160 m l 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę poniżej 15°C, p o czym m i e s z a się jeszcze p r z e z 4 h . W a r s t w ę oleistą oddziela się i zadaje t a k ą ilością b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) , a b y stała się lżejsza od w o d y , p r z e m y w a d o k ł a d n i e 25 m l
IV,52. p-Toluenosułfinian
559
sodu
10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i suszy, p o z o s t a w i a j ą c n a p e w i e n czas n a d 10 g bezw. w ę g l a n u p o t a s u . P o przesączeniu o d d e s t y l o w u j e się r o z p u s z c z a l n i k z k o l b y p o j . 250 m l ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a p o z o s t a ł y ester destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a olejowa) (1), zbierając p-tolu en osulf o n i a n butylu w t e m p . 1 3 2 — 1 3 3 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 130 g ( 5 7 % ) . U w a g a . (1) L e p i e j jest d e s t y l o w a ć p o d z n a c z n i e z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, g d y ż n a w e t p r z y 13,3 h P a {10 m m H g ) n a s t ę p u j e częściowy r o z k ł a d (tw. 170—171°C/ /13,3 h P a (10 m m H g ) ) . Synteza pokrewna. p-Toluenosulfonian d o d e c y l u (w obecności pirydyny). W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 ml, w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o i t e r m o m e t r , u m i e s z c z a się 46,5 g (0,25 m o l ) a l k o h o l u d o d e c y l o w e g o o tt. 2 2 — 2 3 ° C i 79 g (81 m l , 1 m o l ) bezw. p i r y d y n y . K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i c h ł o d z ą c e j i oziębia m i e s z a n i n ę d o t e m p . 1 0 ° C . W ciągu 20 m i n w p r o w a d z a się p o r c j a m i 52,5 g (0,27 m o l ) c h l o r k u p - t o l u e n o sulfonylowego w takim tempie, a b y temperatura nie przekroczyła 20°C. Zawartość kolby m i e s z a się p r z e z 3 h w t e m p . poniżej 2 0 ° C , a n a s t ę p n i e r o z c i e ń c z a r o z t w o r e m 150 m l stęż. k w a s u s o l n e g o w 500 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m . E s t e r z b i e r a się n a o z i ę b i o n y m u p r z e d n i o lejku B u c h n e r a i m o ż l i w i e d o k ł a d n i e o d c i s k a . O s a d p r z e n o s i się d o zlewki p o j . 400 m l , d o d a j e 150 ml a l k o h o l u m e t y l o w e g o i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j a ż d o stopienia estru, n a s t ę p n i e c h ł o d z i się w m i e s z a n i n i e oziębiającej, mieszając j e d n o c z e ś n i e energicznie t a k , a b y ester w y k r y s t a l i z o w a ł w p o s t a c i d r o b n e g o o s a d u . W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y odsącza się n a o c h ł o d z o n y m lejku i suszy n a p o w i e t r z u , najlepiej w t e m p e r a t u r z e poniżej 2 0 ° C . W y d a j n o ś ć estru o tt. 2 4 — 2 5 ° C w y n o s i 78 g ( 9 2 % ) . Oczyszcza się g o p r z e z r o z p u s z c z e n i e w 100 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 Q , osuszenie r o z t w o r u n a d s i a r c z a n e m m a g n e z u dla u s u n i ę c i a ś l a d ó w w o d y i oziębienie d o 0 ° C . C z y s t y p - t o l u e n o s u l f o n i a n dodecylu o tt. 2 9 — 3 0 ° C , o d s ą c z a się n a o z i ę b i o n y m lejku B u c h n e r a (p. 1,20). o
R ó w n i e ż i n n e estry m o ż n a o t r z y m y w a ć stosując p i r y d y n ę z a m i a s t w o d o r o t l e n k u s o d u , p r z y c z y m wydajności są z w y k l e lepsze. E s t r y w y o d r ę b n i a się p r z e z e k s t r a k c j ę eterem. D , 5 . Produkty redukcji chlorków arylosulfonylowych. R e d u k c j a c h l o r k ó w arylosulf o n y l o w y c h p y ł e m c y n k o w y m i w o d ą p r o w a d z i d o p o w s t a n i a soli c y n k o w y c h k w a s ó w sulfonowych. S o l e te p r z e p r o w a d z a się d z i a ł a n i e m w ę g l a n u s o d u w sole s o d o w e , k t ó r e m o ż u a w y o d r ę b n i ć (np. p-tolu en osulf inian sodu, p . IV,52). Z soli s o d o w e j d z i a ł a n i e m k w a s u s o l n e g o m o ż n a w y o d r ę b n i ć n i e b a r d z o t r w a ł e k w a s y sulfinowe. ffl
Ar-SO.Cl
^ r-S0 H lA
2
(.ii) N a C O j (iii) HCl 3
N a l e ż y u n i k a ć n a d m i e r n e g o suszenia k w a s ó w sulfinowych, g d y ż p r o w a d z i t o d o częścio wej p r z e m i a n y w k w a s y s u l f o n o w e i estry k w a s ó w t i o s u l f o n o w y c h . 3Ar • S 0 H
Ar • S 0 H + Ar S 0
2
3
2
SAr
I n n y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a k w a s u b e n z e n o s u l f i n o w e g o z soli d i a z o n i o w e j p o d a n y jest w p . D7,83. Bardziej energiczna r e d u k c j a c h l o r k ó w a r y l o s u l f o n y l o w y c h czy t e ż o d p o w i e d n i c h k w a s ó w s u i f i n o w y c h , n p . za p o m o c ą c y n k u i r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a tiofenoli, k t ó r e ł a t w o m o ż n a w y o d r ę b n i ć za p o m o c ą destylacji z p a r ą w o d n ą . J a k o p r z y k ł a d p o d a n a jest synteza s a m e g o tiofenolu (p. D7,53) Ar-SO.Cl
2
"'
H 2 S
J
° >ArSH
IV,52. p - T O L U E N O S U L F I N I A N S O D U p-CH • C H - S0 CI 3
6
4
2
(•> (li)
ZWHiO^ NaiC0
3
S
Q
HCl_
H
W 2 1 k o l b i e z k r ó t k ą szyją, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , umieszcza się 300 m l w o d y i p o ogrzaniu n a wrzącej łaźni w o d n e j d o t e m p . 7 0 ° C w p r o w a d z a się 40 g (0,61 m o l ) p y ł u c y n k o w e g o ( 9 0 — 1 0 0 % czystości). U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i d o daje p o r c j a m i , w ciągu 10 min, 50 g (0,26 mol) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u p-tolu enosulf onyl o w e g o ; t e m p e r a t u r a p o d n o s i się d o 8 0 ° C . M i e s z a n i n ę miesza się n a d a l w ciągu 10 m i n , a następnie ogrzewa d o chwili, g d y t e m p . osiągnie 9 0 ° C . W t e d y d o d a j e się 25 m l 12 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o w ę g l a n u s o d u w p o r c j a c h p o 5 g, aż m i e s z a n i n a r e a k c y j n a p r z y b i e r z e o d c z y n silnie alkaliczny. C z y n n o ś c i tej towarzyszy silne pienienie. P o przesączeniu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o s a d p o z o s t a ł y n a lejku ekstrahuje się 75 m l w o d y , ogrzewając n a łaźni w o d n e j d o chwili, gdy nastąpi zbyt g w a ł t o w n e pienienie, n a s t ę p n i e m i e s z a się jeszcze przez 10 m i n i sączy p o d zmniejszonym ciśnieniem. P r z e s ą c z łączy się z r o z t w o r e m z a w i e r a j ą c y m g ł ó w n ą ilość sulfinianu ( p o p r z e d n i przesącz), zatęża z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j d o objętości ok. 100 ml i oziębia w w o d z i e z l o d e m . O t r z y m a n e kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a bibule d o chwili, g d y r o z p o c z y n a się wietrzenie k r y s z t a ł ó w ( u t r a t a w o d y krystalizacyjnej), w t e d y należy je umieścić w szczel nie z a m k n i ę t y m n a c z y n i u . W y d a j n o ś ć d w u w o d n e g o p-toluenosulfinianu s o d u w y n o s i 35 g ( 6 3 % ) . A b y o t r z y m a ć w o l n y k w a s sulfinowy, sól s o d o w ą r o z p u s z c z a się w zimnej w o d z i e i ostrożnie z a k w a s z a k w a s e m solnym. K w a s p-toluenosulfinowy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, odciska możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j i suszy n a t y c h m i a s t p o m i ę d z y k i l k o m a w a r s t w a m i b i b u ł y ; tt. 8 5 ° C 1V,53.
TIOFENOL
C H -S0 C1 6
S
3
_~EL-> ZS/H2SO4
c H S H + HCl + 2 H j O 6
5
Preparat ten należy wykonywać pod wyciągiem, gdyż tiofenol ma bardzo przykry i odrażający zapach, należy również unikać zetknięcia z powierzchnią skóry na rękach i z odzieżą, gdyż zapach ten jest bardzo trwały i nie ustępuje całymi dniami, W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 1500 m l , w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu i t e r m o m e t r z a n u r z o n y w mieszaninie r e a k cyjnej, umieszcza się 720 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 240 g (130 ml) stęż. kwasu s i a r k o w e g o . K o l b ę z a n u r z a się w mieszaninie oziębiającej lodu z solą i przez c a ł y czas reakcji u t r z y m u j e się t e m p . o d —5 d o 0 ° C . P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i , w ciągu 1/2 h, 60 g (0,34 m o l ) chlorku b e n z e n o s u l f o n y l o w e g o (p. IV,45). C h l o r e k b e n z e n o s u l f o n y l o w y topi się w t e m p . 14°C, należy więc g o w p r o w a d z a ć powoli, d o b r z e mieszając, a b y u z y s k a ć m o ż l i w i e jak największe r o z d r o b n i e n i e , co zapewnia j a k n a j większą jego r e a k t y w n o ś ć p o d c z a s następującej redukcji. Z kolei d o d a j e się możliwie j a k najszybciej 120 g (1,84 m o l ) pyłu c y n k o w e g o (o czystości 9 0 — 1 0 0 % ) , t a k j e d n a k , a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 0° (ok. 30 m i n ) i m i e s z a dalej p r z e z 1,5 h. P o u p ł y w i e t e g o czasu u s u w a się ł a ź n i ę chłodzącą i m i e s z a dalej p r z y c z y m następuje s a m o r z u t n e ogrzanie m i e s z a n i n y reagującej. W ciągu 5 m i n r o z p o c z y n a się g w a ł t o w n a reakcja, k t ó r e j t o w a r z y s z y obfite wydzielanie się w o d o r u . G d y burzliwa r e a k c j a ustanie, o g r z e w a się, energicznie mieszając, a ż r o z t w ó r stanie się przezroczysty (4—6 h). Tiofenol od p ę d z a się z parą w o d n ą d o chwili, gdy w destylacie przestaje z b i e r a ć się w a r s t w a orga niczna. W a r s t w ę organiczną oddziela się od w a r s t w y w o d n e j , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i p o d d a j e destylacji, zbierając tiofenol w 1 6 6 — 1 6 9 ° C ; w y d a j n o ś ć 34 g ( 9 1 % ) .
S y n t e z a p o k r e w n a . Tio-p-krezol, P-CH3C6H4SH. Związek ten m o ż n a o t r z y m a ć w p o d o b n y s p o s ó b z c h l o r k u p-toluenosulfonylowego (p. IV,46). Tio-p-krezol krystalizuje po destylacji z parą w o d n ą ; odsącza się g o i suszy, tt. 4 3 ° C ; tw. p o d ciśnieniem a t m o s f e rycznym wynosi 194—195 C. D
FV,E,1. Redukcja
związków
561
nitrowych
E. AMINY AROMATYCZNE A m i n y a r o m a t y c z n e m o ż n a podzielić na t r z y klasy: a. A m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e , w k t ó r y c h g r u p a a m i n o w a związana jest bezpośrednio z pierścieniem a r o m a t y c z n y m , n p . anilina C e H s N H ; . A m i n y , w k t ó r y c h g r u p a a m i n o w a znajduje się w ł a ń c u c h u b o c z n y m , n p . b e n z y l o a m i n a G H s - C H j N H a , m a j ą właściwości zbliżone d o z w y k ł y c h a m i n alifatycznych (str. 482, p . III,R). b. A m i n y d r u g o r z ę d o w e : 1) a m i n y czysto a r o m a t y c z n e , n p . difenyloamina (CeHsJaNH i 2) a m i n y a r o m a t y c z n o - a l i f a t y c z n e , n p . N - m e t y l o a n i l i n a CeHsNHCHs.c. A m i n y t r z e c i o r z ę d o w e : 1) A m i n y czysto a r o m a t y c z n e , n p . trifenyloamina ( C e H s ^ N i 2) a m i n y a r o m a t y c z n o - a l i f a t y c z n e , n p . N , N - d i m e t y l o a n i i i n a C H H S N ( C H 3 ) 2 . Z n a n e są n a s t ę p u j ą c e sposoby o t r z y m y w a n i a p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z nych: 1. R e d u k c j a z w i ą z k ó w n i t r o w y c h (p. IV,54 d o p . IV,59). 2. P r z e g r u p o w a n i e cząsteczkowe t y p u H o f m a n n a (p. I V , 6 0 d o p . D7,61). 3. W y m i a n a a r o m a t y c z n e j g r u p y h y d r o k s y l o w e j n a g r u p ę a m i n o w ą (p. IV,62). D r u g o r z ę d o w e i t r z e c i o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e o t r z y m u j e się przez: 4 . A l k i l o w a n i e z jednoczesną r e d u k c j ą (p. I V , 6 3 d o p . IV,65). E , l . R e d u k c j a związków n i t r o w y c h . P i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e o t r z y m u j e się z w y k l e p r z e z r e d u k c j ę związków n i t r o w y c h . W p r z y p a d k u redukcji na m a ł ą skałę, g d y koszty n i e w c h o d z ą w r a c h u b ę , m o ż n a r e d u k c j ę p r z e p r o w a d z i ć c y n ą i k w a s e m solnym. A r - N O + 6[H] -> Ar-NHa + H 0 a
2
D o z r e d u k o w a n i a jednej grupy n i t r o w e j p o t r z e b a t e o r e t y c z n i e 1,5 m o l a c y n y , p r z y c z y m c y n a ulega utlenieniu d o S n ( I V ) e
4
2Ar-NOi + 3Sn + 1 2 H -* 2 A r N H + 3Sn ® + 4 H 0 3
2
P o u k o ń c z e n i u r e d u k c j i m o ż e wydzielić się k o m p l e k s a m i n y z k w a s e m c h l o r o c y n o w y m , z k t ó r e g o wolną a m i n ę wydziela się p r z e z z a l k a l i z o w a n i e w o d o r o t l e n k i e m sodu l u b p o t a s u wziętym w t a k i m n a d m i a r z e , a b y u t w o r z o n y w o d o r o t l e n e k c y n y uległ r o z p u s z czeniu (np. o t r z y m y w a n i e aniliny p . IV,54) lAr N H ] 3
2 e 2
2
e
r S n C I ] ° + 8 O H -* A r - N H a + S n 0 6
2 e 3
+ 6C1°
K o m p l e k s m o ż n a r ó w n i e ż rozłożyć przepuszczając p o d k o n i e c reakcji s t r u m i e ń s i a r k o w o d o r u p r z e z m i e s z a n i n ę reakcyjną — c y n a w y t r ą c a się w p o s t a c i s i a r c z k u (np. m-fenyl e n o d i a m i n a , synteza p o k r e w n a p . IV,54). D o r e d u k c j i m o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć i n n y c h u k ł a d ó w m e t a l — k w a s , j a k n p . żelaza 1 k w a s u solnego d o o t r z y m y w a n i a o-chloroaniliny (p. D7,55). Żelazo i k w a s solny stoso w a n e są w p r o d u k c j i aniliny n a skalę p r z e m y s ł o w ą CsH^-NOa + 2Fe + 6H® -+ C H 6
3
N H + 2Fe ® + 2 H O
5
3
1
a
lub C H •N0 6
5
2
2
+ 3Fe + 6H® -* C H N H + BFe ® + 2 H 0 6
S
2
2
W p r a k t y c e j e d n a k ilość użytego k w a s u solnego w y n o s i m n i e j niż 5% tej ilości, n a jaką w s k a z y w a ł y b y p o w y ż s z e r ó w n a n i a . T ł u m a c z o n o t o w r ó ż n y sposób, m i ę d z y i n n y m i i t y m , że k w a s y l u b j o n y h y d r o n o w e katalizują następującą reakcję:
H® C s H s - N O j + 2Fe + 4 H 0 2
*-QH NH s
a
+ 2Fe(OH)
3
S t o s o w a n i e d o r e d u k c j i żelaza i niewielkich ilości k w a s u solnego (lub też żelaza i k w a s u o c t o w e g o ) w s k a z a n e jest w p r z y p a d k a c h , g d y silnie k w a ś n e ś r o d o w i s k o p o w o d u j e
p o w s t a w a n i e n i e p o ż ą d a n y c h p r o d u k t ó w u b o c z n y c h ; n p . r e d u k c j a cyną lub c y n k i e m w o b e c stęż. k w a s u solnego p r o w a d z i często d o c h l o r o w a n i a pierścienia a r o m a t y c z n e g o . Z w i ą z k i w r a ż l i w e n a d z i a ł a n i e k w a s ó w m o ż n a nieraz z p o w o d z e n i e m z r e d u k o w a ć d o a m i n w środowisku a l k a l i c z n y m ; w tych p r z y p a d k a c h j a k o ś r o d k a r e d u k u j ą c e g o u ż y w a się często siarczanu żelaza(Il). R e d u k c j a m e t a l e m w ś r o d o w i s k u alkalicznym l u b obojętnym prowadzi d o powstawania pośrednich p r o d u k t ó w redukcji grupy nitrowej (str. 615, p . I V , H , 1 ) . J e d n a k energicznie p r o w a d z o n a r e d u k c j a w ś r o d o w i s k u alkalicz n y m , z użyciem n a d m i a r u m e t a l u (np. c y n k u ) m o ż e d o p r o w a d z i ć d o całkowitej r e d u k c j i g r u p y nitrowej z u t w o r z e n i e m o d p o w i e d n i e j a m i n y . W t e n w ł a ś n i e s p o s ó b z o-nitroaniliny o t r z y m u j e się ł a t w o o-fenylenodiaminę (p. I V , 5 6 ) . A r o m a t y c z n e i h e t e r o c y k l i c z n e związki n i t r o w e ulegają ł a t w o i z d o b r ą wydajnością r e d u k c j i d o o d p o w i e d n i c h a m i n p o d w p ł y w e m b o r o w o d o r k u sodu w r o z t w o r z e w o d n o - m e t a n o l o w y m , w o b e c n o ś c i palladu o s a d z o n e g o n a węglu j a k o k a t a l i z a t o r a (np. o - a m i nofenol p . I V , 5 7 ) . P o d c z a s tej redukcji nie s t w i e r d z o n o p o w s t a w a n i a związków t y p u a z o k s y czy też a z o b e n z e n u , g d y jednak r e a k c j ę tę p r o w a d z i się w r o z p u s z c z a l n i k u p o l a r n y m a p r o t o n o w y m , t a k i m j a k dim etyl osulf o tlenek, t o m o ż n a n i e k i e d y w y o d r ę b n i ć związki a z o k s y p o w s t a j ą c e j a k o p o c z ą t k o w e p r o d u k t y r e d u k c j i . Siarczki a m o n u , s o d u i p o t a s u czy też o d p o w i e d n i e wielosiarczki, wykazują poży teczne, selektywne d z i a ł a n i e redukujące, polegające n a t y m , że w w i e l o n i t r o w y c h związ k a c h r e d u k u j ą o n e jedną tylko g r u p ę nitrową, d a j ą c o d p o w i e d n i e n i t r o a m i n y ( n p . m-nit r o a n i l i n a , p . IV,58). C i e k a w e jest p o r ó w n a n i e obu m e t o d syntezy p - a m i n o b e n z o e s a n u etylu (p. IV,59) z k w a s u p - n i t r o b e n z o es owego. Jeśli, t a k j a k w metodzie 2, p r z e p r o w a d z a się n a j p i e r w estryfikację g r u p y k a r b o k s y l o w e j , t o p o w s t a ł e g o n i t r o e s t r u n i e m o ż n a r e d u k o w a ć w śro d o w i s k u k w a ś n y m , g d y ż g r u p a estrowa u l e g ł a b y hydrolizie. G r u p ę n i t r o w ą r e d u k u j e się więc katalitycznie m e t o d ą A d a m s a , w o b e c d w u t l e n k u p l a t y n y j a k o k a t a l i z a t o r a . W me todzie 1 g r u p ę n i t r o w ą r e d u k u j e się m e t a l e m w o b e c n o ś c i k w a s u , p o w s t a ł y k w a s p - a m i n o b e n z o e s o w y wydziela się przez o s t r o ż n e z o b o j ę t n i e n i e , a n a s t ę p n i e p o d d a j e się g o estryfikacji d o p - a m i n o b e n z o e s a n u etylu. Jest t o związek s t o s o w a n y d o miejscowego znieczulania (tzw. b e n z o k a i n a ) . IV,54.
ANILINA
CsHs-NOa + ó[H] - ^ S - C H N H S
5
2
+ 2H 0 2
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 25 g (21 m l , 0,25 m o l ) n i t r o b e n z e n u i 45 g (0,38 m o l ) c y n y w g r a n u l k a c h . O d m i e r z a się 100 m l k w a s u solnego i 15 m l tego k w a s u wlewa p r z e z c h ł o d n i c ę d o kolby, j e d n o cześnie stałe wstrząsając zawartością k o l b y . M i e s z a n i n a o g r z e w a się, a po n i e d ł u g i m czasie r e a k c j a p o w i n n a p r z e b i e g a ć dość energicznie. Jeśli m i e s z a n i n a w r z e z b y t g w a ł t o w n i e , s z y b k o ś ć reakcji należy nieco zmniejszyć p r z e z c h w i l o w e z a n u r z e n i e k o l b y w zimnej wodzie. Kiedy początkowa szybkość reakcji zaczyna samoczynnie maleć, d o d a j e się p r z e z c h ł o d n i c ę dalsze 15 m l k w a s u solnego, wstrząsając kolbą w celu d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a , a w r a z i e zbyt g w a ł t o w n e g o p r z e b i e g u reakcji z n ó w się c h ł o d z i . N i e należy j e d n a k c h ł o d z i ć bardziej niż jest t o k o n i e c z n e dla z a p e w n i e n i a s p o k o j n e g o p r z e b i e g u reakcji, n a t o m i a s t m i e s z a n i n ę należy stale energicznie w s t r z ą s a ć . P o s t ę p u j e się w ten s p o s ó b aż d o chwili d o d a n i a całej ilości 100 m l k w a s u . W k o ń c u całą m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a wrzącej łaźni w o d n e j w ciągu 3 0 — 6 0 m i n , t j . a ż d o zaniku z a p a c h u n i t r o b e n z e n u i d o chwili, g d y p r ó b k a m i e s z a n i n y r o z c i e ń c z o n a w o d ą t w o r z y c a ł k o w i c i e przezroczysty r o z t w ó r . P o d c z a s przebiegu reakcji, a w szczególności p o d c z a s c h ł o d z e n i a , m o ż e wydzielić się b i a ł y l u b żółty, krystaliczny k o m p l e k s aniliny z k w a s e m c h l o r o cynowym. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j i s t o p n i o w o d o d a j e r o z t w ó r 75 g w o d o r o t l e n k u sodu w 125 m l w o d y . Jeśli p o d c z a s d o d a w a n i a w o d o r o t l e n k u mieszanina za c z y n a w r z e ć , należy ją z n ó w ochłodzić. G d y w y t r ą c a j ą c y się p o c z ą t k o w o w o d o r o t l e n e k
IV,54.
Anilina
563
c y n y r o z p u ś c i się c a ł k o w i c i e i r o z t w ó r w y k a ż e odczyn silnie alkaliczny, anilina wydzieli się w p o s t a c i oleju. K o l b ę z a o p a t r u j e się w u r z ą d z e n i e d o destylacji z p a r ą w o d n ą ( r y s . 1,87) i d o gorącej m i e s z a n i n y w p r o w a d z a się p a r ę w o d n ą . K i e d y p r z e s t a n i e desty l o w a ć m ę t n a ciecz, zbiera się jeszcze 120 m l k l a r o w n e g o destylatu. P o n i e w a ż a n i l i n a jest w p e w n y m stopniu r o z p u s z c z a l n a w w o d z i e (ok. 3 % ) należy ją „ w y s o l i ć " nasycając destylat solą. W t y m celu u ż y w a się 20 g soli k u c h e n n e j n a 100 m l cieczy. N a s y c o n y solą destylat p r z e l e w a się do r o z d z i e l a c z a , d o d a j e 40 m l eteru i w s t r z ą s a w celu d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a w a r s t w y w o d n e j i e t e r o w e j ; ciśnienie w rozdzielaczu w y r ó w n u j e , się u n o s z ą c n a c h w i l ę k o r e k . ( P o d c z a s ekstrakcji wszystkie z n a j d u j ą c e się w p o b l i ż u palniki p o w i n n y b y ć zgaszone). N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć rozdzielacza p o z o s t a w i a się W s p o koju a ż d o chwili rozdzielenia się o b u w a r s t w ; dolną w a r s t w ę w o d n ą z l e w a się d o zlewki, a p o z o s t a ł ą w a r s t w ę eterową, p r z e z g ó r n y o t w ó r rozdzielacza, d o k o l b y p o j . 200 m l . R o z t w ó r w o d n y z a w r a c a się do rozdzielacza i e k s t r a h u j e n a s t ę p n ą porcją 4 0 m l eteru, postępując t a k jak p o p r z e d n i o i zlewając wyciąg e t e r o w y d o k o l b y . P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się k i l k o m a g r a m a m i bezw. w ę g l a n u potasu (1), wstrząsając d o b r z e z a k o r k o w a n ą kolbą p r z e z k i l k a m i n u t . R o z t w ó r e t e r o w y sączy się p r z e z m a ł y sączek k a r b o w a n y i u s u w a się eter z a p o m o c ą destylacji r ó w n o w a g o w e j (str. 117) z k o l b y kulistej p o j . 50 m l , d o której w p r o w a d z a się kilka k a w a ł e c z k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . P o n i e w a ż eter jest n i e z m i e r n i e l o t n y i b a r d z o ł a t w o p a l n y , k o l b ę należy o g r z e w a ć z a p o m o c ą elektrycznej ł a ź n i w o d n e j . G d y c a ł a ilość wyciągu e t e r o w e g o zostanie j u ż w p r o w a d z o n a d o k o l b y i eter przestanie d e s t y l o w a ć z wrzącej ł a ź n i w o d n e j , z c h ł o d n i c y u s u w a się w o d ę i destyluje się anilinę ogrzewając k o l b ę b e z p o ś r e d n i o n a siatce l u b lepiej z a p o m o c ą łaźni powietrznej (rys. 1,34). P o c z ą t k o w o destyluje n i e z n a c z n a ilość eteru, w s k a z a n e jest z a t e m umieszczenie t e k t u r y a z b e s t o w e j l u b u r a l i t o w e j m i ę d z y o d b i e r a l n i k i e m a p ł o m i e n i e m . F r a k c j ę wrzącą w 1 8 0 — 184°C z b i e r a się w w y t a r o w a n e j k o l b c e s t o ż k o w e j . W y d a j n o ś ć aniliny w y n o s i 18 g ( 9 7 % ) , Czysta anilina w r z e w 184°C. Ś w i e ż o p r z e d e s t y l o w a n a jest b e z b a r w n ą cieczą, lecz p o d c z a s stania z a b a r w i a się, zwłaszcza n a świetle, w s k u t e k utleniania t l e n e m p o w i e t r z a . Z a b a r w i e n i e t o m o ż n a zwykle u s u n ą ć destylując a n i l i n ę z d o d a t k i e m m a ł e j ilości p y ł u cynkowego. U w a g a . ( 1 ) R o z t w o r u e t e r o w e g o nie m o ż n a suszyć c h l o r k i e m w a p n i a , g d y ż t w o r z y o n z aniliną (jak r ó w n i e ż z i n n y m i a m i n a m i ) związki cząsteczkowe. N a j l e p s z y m środ kiem suszącym jest w o d o r o t l e n e k sodu l u b p o t a s u (w p o s t a c i pastylek). S y n t e z y a n a l o g i c z n e . p - T o l m d y n a . p - N i t r o t o l u e n r e d u k u j e się cyną i k w a s e m s o l n y m i w y o d r ę b n i a się a m i n ę przez e k s t r a k c j ę e t e r e m . P o n i e w a ż p - t o l u i d y n a jest z w i ą z k i e m s t a ł y m (tt. 4 5 ° C ; tw. 2 0 0 ° C ) , więc m o ż e k r y s t a l i z o w a ć w c h ł o d n i c y p o d c z a s destylacji z p a r ą w o d n ą ; m o ż n a ją j e d n a k ł a t w o stopić z a m y k a j ą c n a c h w i l ę d o p ł y w z i m n e j w o d y d o chłodnicy. m - F e n y l e n o d i a m i n a . W kolbie kulistej p o j . 2 I, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 25 g m - d i n i t r o b e n z e n u (p. I V , 2 0 ) , 100 g (0,84 mol) g r a n u l o w a n e j c y n y i d o d a j e 200 m l stęż. k w a s u solnego p o r c j a m i p o 15 m l . P o d o d a n i u całej ilości k w a s u r e d u k c j ę d o p r o w a d z a się do k o ń c a , ogrzewając w ciągu 1 h n a ł a ź n i w o d n e j . M i e s z a n i n ę r o z c i e ń c z a się 750 m l w o d y , o g r z e w a p r a w i e d o w r z e n i a i przepuszcza s i a r k o w o d ó r a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a cyny w p o s t a c i siarczku. Co p e w i e n czas sączy się m a ł ą p r ó b k ę i s p r a w d z a z a p o m o c ą s i a r k o w o d o r u c z y c y n a z o s t a ł a c a ł k o w i c i e strącona. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c , a b y o s a d o p a d ł n a d n o , przezroczystą ciecz d e k a n tuje z n a d o s a d u , a p o z o s t a ł o ś ć sączy p r z e z d u ż y sączek k a r b o w a n y (1). D o p r z e s ą c z u d o d a j e się r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o reakcji silnie alkalicznej, a n a s t ę p n i e e k s t r a h u j e k i l k a k r o t n i e eterem. W y c i ą g suszy się b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u l u b w o d o r o t l e n k i e m sodu w p a s t y l k a c h , o d p ę d z a eter, a p o z o s t a ł o ś ć , p o o d p ę d z e n i u eteru, destyluje p r z e z c h ł o d n i c ę powietrzną. Z b i e r a się frakcję wrzącą p o m i ę d z y 2 8 0 — 2 8 4 ° C , k t ó r a krzepnie p o d c z a s s t a n i a ; jest t o m - f e n y l e n o d i a m i n a o tt. 6 3 C . W y d a j n o ś ć 13 g ( 7 4 % ) . Q
U w a g a . (1) D w u c h l o r o w o d o r e k m o ż n a w y o d r ę b n i ć o d p a r o w u j ą c przesącz n a ł a ź n i w o d n e j aż d o p o j a w i e n i a się k r y s z t a ł ó w i n a s t ę p n i e c h ł o d z ą c w lodzie. K r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością stęż. k w a s u solnego i suszy w eksykatorze próżniowym nad wodorotlenkiem sodu. I V , 5 5 . o - C11L O R O A N 1 L I N A [ H 1
a-CI-CsH+.NOa
K7-Cl-CsH
4
NH
2
Fe/HCl
Pary o-chloroaniliny są toksyczne i powodują poważne zatrucia; otrzymywanie o-chloroaniliny należy zatem przeprowadzać pod wyciągiem. W k o l b i e z t r z e m a s z y j a m i o p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i s z k l a n y lejek, k t ó r e g o o t w ó r z a t y k a się p r ę c i k i e m s z k l a n y m , n a k t ó r y n a s u n i ę t y jest k a w a ł e k węża g u m o w e g o , umieszcza się 480 g (8,6 m o l ) o p i ł k ó w ż e l a z a i 360 m l w o d y . M i e s z a n i n ę p o d g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , a n a s t ę p n i e , mieszając energicznie, w p r o w a d z a się j e d n o c z e ś n i e p r z e z lejek 4 0 g (0,25 m o l ) o-chloro n i t r o benzenu, a z w k r a placza, u m i e s z c z o n e g o u w y l o t u c h ł o d n i c y , 10 m l stęż. k w a s u s o l n e g o ( w k r a p l a c z u m o c o w a n y jest z a p o m o c ą w y ż ł o b i o n e g o k o r k a ) . Z a r a z p o w p r o w a d z e n i u k w a s u r o z p o c z y n a się energiczna r e a k c j a i w t e d y w l e w a od r a z u p r z e z lejek, 200 g (1,27 m o l ) s t o p i o n e g o o - c h l o r o n i t r o b e n z e n u . P o m n i e j więcej 10 m i n w p r o w a d z a się, j a k p o p r z e d n i o , 50 m l stęż. k w a s u solnego z t a k ą szybkością (ok. 15—20 m i n ) , a b y p a r y o - c h l o r o a n i liny n i e u c h o d z i ł y p r z e z w y l o t c h ł o d n i c y . D l a u k o ń c z e n i a r e a k c j i z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się mieszając, w ciągu 1 h, n a ł a ź n i w o d n e j . N a s t ę p n i e d o d a j e się 20 g w o d o r o tlenku s o d u w celu r o z ł o ż e n i a ewentualnie p o w s t a ł e g o c h l o r o w o d o r k u c h l o r o a n i l i n y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą sączy się d o p ó k i jest g o r ą c a , a p o t e m oddziela się d o l n ą w a r s t w ę przesączu (o-chloroanilinę) o d w a r s t w y w o d n e j . N i e p r z e r e a g o w a n e żelazo z a w r a c a się d o k o l b y i w y g o t o w y w u j e z 200 m l b e n z e n u , g o r ą c y r o z t w ó r b e n z e n o w y sączy się p r z e z u ż y t y p o p r z e d n i o sączek, a p o z o s t a ł e ż e l a z o p r z e m y w a p o n o w n i e 200 m l g o r ą c e g o b e n z e n u . Wyciągi b e n z e n o w e d o d a j e się d o p o p r z e d n i o oddzielonej o d w o d y o - c h l o r o aniliny, suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a większą część b e n z e n u p o d z w y k ł y m ciśnieniem. P o z o s t a ł o ś ć ( u w a g a : p a r y są toksyczne) p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 400 m l i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (p. 1,27). N a j p i e r w p r z e c h o d z i t r o c h ę b e n z e n u , p o t e m destyluje o-chloroanilina p r z y 1 1 3 — 1 1 7 ° / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 185 g ( 9 5 % ) . o - C h l o r o a n i l i n ę m o ż n a r ó w n i e ż d e s t y l o w a ć bez r o z k ł a d u p o d z w y k ł y m c i ś n i e n i e m ; tw. 2 0 6 — 2 0 9 ° C .
Synteza pokrewna. p-Chloroanilinę m o ż n a otrzymać w analogiczny sposób z p-chloron i t r o b e n z e n u . Z 240 g p - c h l o r o n i t r o b e n z e n u o t r z y m u j e się 185 g ( 9 5 % ) p - c h l o r o a m l i n y 0 tw. 1 2 8 — 1 3 T / 2 6 . 6 h P a (20 m m H g ) ; tt. 7 1 ° C . IV,56. o-F K N Y L E N O D I A M I N A o-NHa-CeH* N 0
> o-NH C6H NH
2
2
4
2
e Zn/OH
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 7 5 0 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą 1 u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , u m i e s z c z a się 4 6 g (0,33 m o l ) o-nitroaniliny, 27 m l 2 0 - p r o c . w o d o r o t l e n k u sodu i 170 m l r e k t y f i k a t u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j d o ł a g o d n e g o w r z e n i a . P o usunięciu s p o d ł a ź n i ź r ó d ł a o g r z e w a n i a d o d a j e się d o k o l b y , p o r c j a m i p o 5 g, p y ł c y n k o w y z taką szyb kością, a b y u t r z y m a ć r o z t w ó r w stanie w r z e n i a (1). W s u m i e d o d a j e się 90 g (1,4 m o l ) p y ł u c y n k o w e g o (2). M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się mieszając c a ł y czas w ciągu 1 h ; z a b a r w i e n i e m i e s z a n i n y z m i e n i a się z c i e m n o c z e r w o n e g o d o n i e m a l b e z b a r w n e g o . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; p o z o s t a ł y c y n k z a w r a c a się d o k o l b y i e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i g o r ą c e g o r e k t y f i k a t u p o 100 m l k a ż d a . W y c i ą g i
IV,57.
o-Aminofenol
565
łączy się z p r z e s ą c z e m i d o d a j e 2 g p o d s i a r c z y n u ( N a ^ O * ) i z a t ę ż a r o z t w ó r p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) n a ł a ź n i w o d n e j d o objętości 80—100 m l , używając d o tego celu w y p a r k i o b r o t o w e j (rys. 1,99). R o z t w ó r c h ł o d z i się w m i e s z a n i n i e oziębia j ą c e j lodu z solą, odsącza h l a d o ż ó ł t e k r y s z t a ł y n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a r a z 10—15 m l l o d o w a t e j w o d y i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć s u r o wej o - f e n y l e n o d i a m i n y o //. 9 8 — 1 0 0 ° C w y n o s i 33 g. Jest o n a w y s t a r c z a j ą c o czysta d o większości p r a k t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . Jeśli p o t r z e b n y jest związek czysty (3), t o roz p u s z c z a się s u r o w y p r o d u k t w 100—115 m l gorącej w o d y , zawierającej 1 g p o d s i a r c z y n u sodu, d o d a j e p a r ę g r a m ó w węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy i oziębia w m i e s z a n i n i e l o d u z solą. B e z b a r w n e k r y s z t a ł y czystej o - f e n y l e n o d i a m i n y z b i e r a się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a 10 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć 28,5 g ( 7 9 % ) ; tt. 100—101 ° C . o - F e n y l e n o d i a m i n a ciemnieje s z y b k o n a świetle. U w a g i . (1) N i e k i e d y r e a k c j a z a t r z y m u j e się nagle, należy w ó w c z a s d o d a ć jeszcze 10 m l 2 0 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u — p o w o d u j e t o w z n o w i e n i e reakcji. Czasa m i r e a k c j a m a przebieg b a r d z o g w a ł t o w n y , d l a t e g o należy z a w s z e mieć p o d ręką m o k r y r ę c z n i k i łaźnię z w o d ą z lodem. (2) Jest t o ilość w przeliczeniu n a 100-proc. p y ł c y n k o w y ; m o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć r ó w n o w a ż n e j ilości m n i e j czystego m a t e r i a ł u (p. 11,2,67). (3) S u r o w ą o - f e n y l e n o d i a m i n ę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w d w u c h l o r o w o d o r e k , a sól tę oczyścić w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . Sól r o z p u s z c z a się w 60 m l stęż. k w a s u solnego i 40 m l w o d y zawierającej 2 g chlorku cyny(JJ) i d o g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e się 2—3 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o przesączeniu, d o g o r ą c e g o b e z b a r w n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 100 m l stęż. k w a s u solnego i o z i ę b i a w m i e s z a n i n i e c h ł o d z ą c e j lodu z solą. B e z b a r w n e k r y s z t a ł y d w u c h l o r o w o d o r k u z b i e r a się n a lejku B u c h n e r a l u b n a lejku z w k ł a d k ą p o r o w a t ą , p r z e m y w a niewielką ilością stęż. k w a s u s o l n e g o i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d w o d o r o t l e n k i e m s o d u . W y d a j n o ś ć 51 g. JV,57.
o-AMINOFENOL
Syntezę tę należy przeprowadzać pod dobrze działającym wyciągiem, gdyż w czasie reakcji wydziela się wodór. D o k o l b y s t o ż k o w e j p o j . 500 m l w p r o w a d z a się zawiesinę 0,5 g 10-proc. palladu o s a d z o n e g o n a węglu d r z e w n y m (p. 11,2,44) w 50 m l w o d y i d o d a j e 3,9 g (0,10 m o l ) b o r o w o d o r k u s o d u w 75 m l w o d y (1). W k o l b i e u m i e s z c z a się m i e s z a d e ł k o m a g n e t y c z n e . Mieszając przepuszcza się p o w o l n y s t r u m i e ń a z o t u i z w k r a p l a c z a w p r o w a d z a k r o p l a m i , w ciągu 5 m i n , r o z t w ó r 7,0 g (0,05 m o l ) o-nitrofenolu w 250 m l 2 M roz t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . C a ł o ś ć miesza się d a l e j , a ż d o z a n i k u ż ó ł t e g o z a b a r w i e n i a (ok. 10 min), a p o t e m sączy. P r z e s ą c z z a k w a s z a się 2 M k w a s e m s o l n y m w celu roz ł o ż e n i a n a d m i a r u b o r o w o d o r k u , a n a s t ę p n i e z o b o j ę t n i a r o z t w ó r rozc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. P r o d u k t ekstrahuje się c z t e r o k r o t n i e 50 ml p o r c j a m i eteru, a o s u s z o n y ( M g S C M wyciąg z a t ę ż a się za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . o - A m i n o f e n o l o t r z y m u j e się w p o s t a c i p r a w i e b i a ł e g o związku stałego o tt. 167-—169°C; w y d a j n o ś ć 4,3 g ( 7 5 % ) . S u r o w y p r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z w o d y o t r z y m u j ą c oczyszczony fenol o tt. 169—171 ° C . W i d m o I R o - a m i n o f e n o l u w nujolu zawiera i n t e n s y w n e p a s m a p r z y 3380 i 3300 c m , o d p o w i a d a j ą c e antysymcitrycznym i s y m e t r y c z n y m d r g a n i o m rozciągają c y m wiązania N — H . - 1
U w a g a . (1) T a k a kolejność d o d a w a n i a r e a g e n t ó w z a b e z p i e c z a p r z e d z a p a l e n i e m się w o d o r u , c o m o ż e nastąpić w r a z i e w p r o w a d z e n i a s u c h e g o p a l l a d u o s a d z o n e g o n a węglu d o r o z t w o r u b o r o w o d o r k u sodu.
IV,58.
m
m-NITROANILINA
-0 N-C H .N0 2
6
4
od
™« ° \ ™
3
Metoda
" " ^
2 [H]; N a S H
m
-0 N-C H -NH 2
6
4
2
Metoda 1. R o z t w ó r wielosiarczku s o d u o t r z y m u j e się w następujący s p o s ó b : 40 g (0,167 m o l ) krystalicznego siarczku sodu, N a 2 S * 9 H 2 0 (1) r o z p u s z c z a się w 150 m l w o d y , d o d a j e 10 g (0,31 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e j siarki i o g r z e w a a ż d o p o w s t a n i a p r z e z r o czystego r o z t w o r u . W zlewce o p o j . 1 1 o g r z e w a się, mieszając m e c h a n i c z n i e , 25 g (0,15 m o l ) m - d i n i t r o b e n z e n u ( p . IV,20) w 200 m l w o d y , d o chwili gdy w o d a zacznie w r z e ć . R o z t w ó r wielosiarczku umieszcza się w e w k r a p l a c z u u m o c o w a n y m w ten s p o s ó b , a b y w y l o t jego n ó ż k i z n a j d o w a ł się t u ż n a d zlewką. D o wrzącej m i e s z a n i n y W p r o w a d z a się w ciągu 30—45 m i n , energicznie mieszając, r o z t w ó r wielosiarczku s o d u i ł a g o d n i e ogrzewa p r z e z dalsze 20 m i n . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, m o ż n a ją s z y b k o oziębić dodając l o d u . W y t r ą c o n y o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i p r z e n o s i d o zlewki p o j . 600 m l zawierającej 150 m l w o d y i 35 m l stęż. k w a s u solnego. P o 15 m i n o g r z e w a n i a d o w r z e n i a m - n i t r o a n i l i n a p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u , a s i a r k a i nie z m i e n i o n y m - d i n i t r o b e n z e n pozostają n i e r o z p u s z c z o n e . P o przesączeniu w y t r ą c a się m-nitroanilinę n a d m i a r e m stęż. w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u , odsącza i krystalizuje z wrzącej w o d y . W y d a j n o ś ć m - n i t r o a n i l i n y ( j a s n o ż ó ł t e igły) w y n o s i 12 g ( 5 8 % ) ; tt. 114°C. Metoda 2. R o z p u s z c z a się 18 g (0,075 m o l ) krystalicznego s i a r c z k u sodu, N a 2 S * 9 H 2 0 (1), w 50 m l w o d y i, stale mieszając, d o d a j e m a ł y m i p o r c j a m i 6,0 g (0,0714 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o w o d o r o w ę g l a n u sodu. P o c a ł k o w i t y m r o z p u s z c z e n i u w ę g l a n u d o d a j e się 50 m l m e t a n o l u i oziębia poniżej 2 0 ° C . W y t r ą c o n y w ę g l a n sodu o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z m a ł y lejek B u c h n e r a ; w r a z i e p o t r z e b y p r z e d sącze niem d o d a j e się d o m i e s z a n i n y reakcyjnej 2—3 g p o m o c n i c z e g o m a t e r i a ł u filtracyjnego, a lejek B u c h n e r a z a o p a t r u j e się w w a r s t w ę filtracyjną, co u ł a t w i a z a t r z y m a n i e subtelnie?' r o z d r o b n i o n e g o o s a d u . O s a d p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i m e t a n o l u p o 8 m l k a ż d a . N a l e ż y z a c h o w a ć z a r ó w n o przesącz, j a k r o z t w ó r z p r z e m y c i a , zawierają o n e łącznie o k . 3 , 9 g N a S H w p o s t a c i r o z t w o r u i m u s z ą b y ć u ż y t e n a t y c h m i a s t d o redukcji. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 6,7 g (0,04 m o l ) m - d i n i t r o b e n z e n u w 50 m l g o r ą c e g o m e t a n o l u i wstrząsając d o d a j e u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n y m e t a n o l o w y r o z t w ó r w o d o r o s i a r c z k u sodu. P o załączeniu c h ł o d n i c y z w r o t n e j ogrzewa się z a w a r t o ś ć k o l b y d o w r z e n i a w ciągu 20 m i n ; n i e należy z w r a c a ć u w a g i n a m o g ą c y się w y d z i e l a ć w d a l s z y m ciągu węglan s o d u . P o ostygnięciu m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j , z a m i e n i a się c h ł o d n i c ę z w r o t n ą n a destylacyjną i o d p ę d z a większość m e t a n o l u (100—120 ml) z ł a ź n i w o d n e j . Pozostałą ciecz w y l e w a się mieszając d o ok. 200 m l z i m n e j w o d y . Ż ó ł t e krysz t a ł y m - n i t r o a n i l i n y z b i e r a się n a lejku p r ó ż n i o w y m , p r z e m y w a w o d ą i krystalizuje z 7 5 - p r o c . w o d n e g o m e t a n o l u . O t r z y m u j e się 3,7 g ( 6 9 % ) j a s n o ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 114°C. U w a g a . (1) K r y s t a l i c z n y siarczek s o d u b a r d z o ł a t w o się r o z p ł y w a i t y l k o p r o d u k t p r z e c h o w y w a n y w szczelnie z a k o r k o w a n y m naczyniu n a d a j e się d o użytku. IV,59. p - A M I N O B E N Z O E S A N E T Y L U fetoda
P
(benzokaina)
1
-0 N.C H .C0 H ^ p-H N-C H .C0 C H 2
6
2
4
6
2
4
2
2
P
-H N.C H .C0 H 2
6
4
2
5
Metoda 2 C z H i
p-0 N-C H -C0 H ° p-HjN-CfiH^COjCjHs 2
6
4
2
H / H C t
> p-OjN-CH^CO^H,
^
Metoda 1. K w a s p - a m i n o b e n z o e s o w y . W k o l b i e kulistej p o j . J 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 15 g (0,09 m o l ) k w a s u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o (p. IV,161) i w p r o w a d z a 35 g (0,295 m o l ) r o z d r o b n i o n e j cyny i 75 m l stęż. k w a s u solnego. K o l b ę o g r z e w a się o s t r o ż n i e d o z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji, p o c z y m u s u w a się p ł o m i e ń . N a c z y n i e m r e a k c y j n y m należy często w s t r z ą s a ć z w r a c a j ą c u w a g ę n a t o , a b y n i e r o z p u s z c z a l n y k w a s , przylegający d o ścianek k o l b y , p o w r a c a ł d o m i e s z a n i n y r e a g u j ą c e j ; c o p e w i e n czas należy k o l b ę p o d g r z a ć . P o u p ł y w i e ok. 20 m i n większa część cyny p o w i n n a p r z e r e a g o w a ć i p o w s t a j e p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r ; gdy nieco ostygnie, d e k a n t u j e się g o d o zlewki p o j . 1 1, a p o z o s t a ł ą c y n ę p r z e m y w a się 15 m l w o d y , k t ó r ą zlewa się r ó w n i e ż d o zlewki. D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) d o o d c z y n u l e k k o alkalicznego w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o i zawiesinę w y t r ą c o n e g o , u w o d n i o n e g o t l e n k u c y n y e k s t r a h u j e się p r z e z w y g r z e w a n i e n a ł a ź n i p a r o wej w ciągu 20 m i n . N a s t ę p n i e d o d a j e się 10 g p o m o c n i c z e g o m a t e r i a ł u filtracyjnego („Celitu"), m i e s z a d o k ł a d n i e , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a g o r ą c ą wodą. O s a d z e b r a n y n a sączku p r z e n o s i się d o zlewki, ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j z 200 m l w o d y w celu z a p e w n i e n i a c a ł k o w i t e j ekstrakcji p r o d u k t u i p o w t ó r n i e sączy. P o ł ą c z o n e przesącze i w o d ę z p r z e m y c i a z a t ę ż a się d o objętości ok. 170—200 m l i o d s ą c z a od wszelkiego w y d z i e l o n e g o o s a d u . Przesącz z a k w a s z a się w o b e c l a k m u s u lod. k w a s e m o c t o w y m i z a t ę ż a n a ł a ź n i w o d n e j , aż zaczną wydzielać się k r y s z t a ł y ; w ó w c z a s oziębia się l o d e m , odsącza kryształy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy w suszarce. W y d a j n o ś ć k w a s u p - a m i n o b e n z o e s o w e g o o tt. 1 9 2 ° C w y n o s i 9,5 g ( 7 7 % ) . p - A m i n o b e n z o e s a n etylu (estryfikacja kwasu p-aminobenzoesowego'). W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę o p o d w ó j n y m p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m i r u r k ę d o w p r o w a d z a n i a g a z u , umieszcza się 80 m l a b s o l u t n e g o etanolu i prze p u s z c z a s u c h y c h l o r o w o d ó r ( p . H,2,31) a ż d o n a s y c e n i a a l k o h o l u ( p r z y b y t e k m a s y o k . 20 g). W t e d y u s u w a się r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą c h l o r o w o d ó r , w p r o w a d z a d o k o l b y 12 g (0,088 m o l ) k w a s u p - a m i n o b e n z o e s o w e g o i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 2 h. P o ostygnięciu m i e s z a n i n a r e a k c y j n a z a s t y g a z wydzieleniem c h l o r o w o d o r k u p - a m i n o b e n z o e s a n u etylu. Lepiej j e d n a k w y l a ć g o r ą c y jeszcze r o z t w ó r d o o k . 300 m l w o d y (nie wydziela się c h l o r o w o d o r e k ) i d o przezroczystego r o z t w o r u d o d a w a ć ostrożnie stałego w ę g l a n u sodu aż d o o d c z y n u o b o j ę t n e g o w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o . W y t r ą c o n y ester odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć p - a m i n o b e n z o e s a n u etylu o tt. 9 1 ° C w y n o s i 10 g ( 6 9 % ) . T e m p . t o p n i e n i a n i e zmienia się p o krystalizacji z r e k t y f i k a t u czy t e ż m e t a n o l u . Metoda 2. p - N i t r o b e n z o e s a n etylu. W kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 21 g (0,125 m o l ) k w a s u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o (p. IV,161), 11,5 g (0,25 mol) a b s o l u t n e g o etanolu, 3,8 g stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 30 m l o s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u . M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 16 h. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się i d o d a j e 50 m l eteru, e k s t r a k t p r z e m y w a kolejno r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu i w o d ą , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b chlor k i e m w a p n i a i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k z ł a ź n i w o d n e j . O s t a t n i e ślady b e n z e n u u s u w a się ogrzewając n a ł a ź n i w t e m p . 1 0 0 — 1 1 0 ° C . P o z o s t a ł y p - n i t r o b e n z o e s a n etylu z a s t y g a c a ł k o w i c i e p o oziębieniu. W y d a j n o ś ć 21 g ( 8 6 % ) ; tt. 5 6 ° C . p - A m i n o b e n z o e s a n etylu (katalityczna redukcja p-nitrobenzoesanu etylu). Szczegóły e k s p e r y m e n t a l n e o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m znaleźć m o ż n a w p . 1,17,1. W k o l b i e służącej d o r e d u k c j i u m i e s z c z a się r o z t w ó r 9,75 g (0,05 m o l ) p - n i t r o b e n z o e s a n u etylu w 100 m l r e k t y f i k a t u w r a z z 0,1 g k a t a l i z a t o r a A d a m s a (dwutlenek platyny) i w y t r z ą s a , w p r o w a d z a j ą c w o d ó r w s p o s ó b ogólnie s t o s o w a n y . T e o r e t y c z n i e p o t r z e b n a d o r e d u k c j i ilość w o d o r u ( o k . 3600 m l p r z y 24°C i 1033 h P a (7C0 m m H g ) ) zostaje z a a b s o r b o w a n a w ciągu 2,5 h . P l a t y n ę o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p ł u c z ą c n a c z y n i e r e a k c y j n e r e k t y f i k a t e m . Z p o ł ą c z o n y c h przesączy u s u w a się a l k o h o l z ł a ź n i w o d n e j ; p o z o s t a ł o ś ć k r z e p n i e p o ostygnięciu (8,2 g). S u r o w y p - a m i n o b e n z o e s a n etylu r o z p u s z c z a się w r e k t y f i k a c i e z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla odbarwiającego, o g r z e w a d o w r z e n i a i sączy. Przesącz o g r z e w a się p o n o w n i e d o w r z e n i a , d o d a j e gorącej w o d y d o
chwili r o z p o c z ę c i a krystalizacji i p o z o s t a w i a w s p o k o j u d o oziębienia. Wydajność czystej b e n z o k a i n y o tt. 9 0 ° C w y n o s i 7 g ( 8 5 % ) . E,2. Przegrupowanie cząsteczkowe typu H o f m a n n a . O g ó l n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , polegający n a d z i a ł a n i u p o d c h l o r y n a m i s o d o w y m l u b p o t a s o w y m n a a m i d y k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , o p i s a n y w części dotyczącej z w i ą z k ó w alifatycznych (str. 489, p . III,R,5) z n a j d u j e r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w syntezie pierwszo r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h ( n p . k w a s a n t r a n i l o w y i 3 - a m i n o p i r y d y n a , p . IV,60). M e t o d a ta jest szczególnie przy d a t n a w p r z y p a d k a c h , g d y c h c e m y w p r o w a d z i ć g r u p ę a m i n o w ą w taką pozycję pier ścienia, w k t ó r e j nie m o ż n a , z e względu n a efekt kierujący p o d s t a w n i k ó w , w p r o w a d z i ć g r u p y n i t r o w e j , a t y m s a m y m nie d a się z a s t o s o w a ć najprostszej m e t o d y o t r z y m y w a n i a a m i n polegającej n a r e d u k c j i z w i ą z k ó w n i t r o w y c h . M a t e r i a ł e m w y j ś c i o w y m d o o t r z y m y w a n i a k w a s u a n t r a n i l o w e g o jest ftalimid. W p i e r w s z y m etapie r e a k c j i następuje, w w y n i k u h y d r o l i z y alkalicznej, o t w a r c i e pierście nia i m i d o w e g o i p o w s t a j e sól s o d o w a k w a s u f t a l a m i d o w e g o ( m o n o a m i d k w a s u ftalo wego). T e n związek przejściowy ulega r e a k c j i H o f m a n n a w s p o s ó b p r z e d s t a w i o n y n a str. 4 8 9 , p . HI,R,5, t w o r z ą c k w a s o - a m i n o b e n z o e s o w y (kwas a n t r a n i l o w y ) . Przeprowadzenie kwasu karboksylowego w aminę działaniem kwasu azotowodorow e g o w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m z n a n e jest j a k o reakcja czy t e ż przegrupowanie S c h m i d t a . R e a k c j a ta daje c z ę s t o lepsze wydajności niż o d p o w i e d n i e p r z e g r u p o w a n i e Hofmanna. H so R C O j H + HN ^ RNH + C0 + N Stosowania toksycznego i niebezpiecznego kwasu azotowodorowego można uniknąć generując g o in situ przez s t o p n i o w e d o d a w a n i e a z y d k u s o d u d o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o w obecności stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i c h l o r o f o r m u ( n p . 3,5-dinitroaniUna, p . IV,61). Reakcja obejmuje hydrolizę powstającego pośrednio izocyjanianu ( R N C O ) . Mechanizm p r z e g r u p o w a n i a S c h m i d t a jest analogiczny d o m e c h a n i z m u przyjętego dla p r z e g r u p o w a nia H o f m a n n a 2
4
3
2
O
li
2
®OH
~
i!
R-C-OH + H* ^ ^OH
2
R-C-OH
OH
OH H
R-C-OH
R-C-OH
- ;0_R-C
H-M-S.N
H^N-N.N
N—N=N
rr\
@
- H«
-*• H O - C = N - R OH IV,60.
»- Q = C = N - R
N
KWAS ANTRANILOWY
CONH. CO Na z
- s . mu ""
, i n
\^X'0 H 2
W k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 350 m l r o z p u s z c z a się 30 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 120 ml w o d y . R o z t w ó r t e n c h ł o d z i się l o d e m z solą d o t e m p , 0 ° C ( l u b p o n i ż e j ) i d o d a j e o d r a z u (w jednej porcji) 26,2 g (8,4 m l , 0,16 m o l ) b r o m u , wstrząsając (lub mieszając) d o u k o ń c z e n i a reakcji. T e m p e r a t u r a n i e c o się p o d n o s i , należy w i ę c o c h ł o d z i ć p o w t ó r n i e d o 0 ° C (lub poniżej). W t y m czasie p r z y g o t o w u j e s i ę r o z t w ó r 2 2 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 80 m l w o d y . D o z i m n e g o r o z t w o r u p o d b r o m i n u w p r o w a d z a się s z y b k o , w jednej
IV,E,3. Wymiana
aromatycznej
grupy
hydroksylowej
569
p o r c j i , mieszając, 24 g (0,163 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o ftalimidu (p. FV,169) w p o staci gęstej zawiesiny w w o d z i e (gęstej pasty). P o wyjęciu k o l b y z ł a ź n i chłodzącej w s t r z ą s a się nią energicznie a ż d o chwili p o w s t a n i a przezroczystego ż ó ł t e g o r o z t w o r u (ok. 5 m i n ) . W t e d y d o d a j e się s z y b k o , n a r a z , cały p r z y g o t o w a n y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu, całość o g r z e w a d o 8 0 ° C w ciągu ok. 2 m i n i sączy w razie p o t r z e b y . N a s t ę p n i e o c h ł a d z a się w lodzie i, mieszając, d o d a j e stęż. k w a s u s o l n e g o d o chwili, gdy r o z t w ó r w y k a ż e o d c z y n o b o j ę t n y (ok. 60 m l ) . ( N a l e ż y z a c h o w a ć nieco p i e r w o t n e g o , alkalicznego r o z t w o r u n a w y p a d e k d o d a n i a z a dużej ilości k w a s u ) . K w a s a n t r a n i l o w y w y t r ą c a się, d o d a j ą c s t o p n i o w o lod. k w a s u o c t o w e g o (20—25 m l ) . D o b r z e jest przenieść m i e s z a n i n ę d o zlewki p o j . 1 1 ze względu n a m o ż l i w o ś ć pienienia. K w a s odsącza sie p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . S u r o w y k w a s krystalizuje się z gorącej w o d y z niewielkim d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . Czysty k w a s a n t r a nilowy zbiera się n a lejku B u c h n e r a i suszy w 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u o tt. 1 4 5 ° C wynosi 14 g ( 6 2 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . 3 - A m i n o p i r y d y n a . D o z i m n e g o r o z t w o r u p o d b r o m i n u s o d u , otrzy m a n e g o z 32 g (10 m l , 0,2 m o l ) b r o m u i 25 g (0,62 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 250 m l w o d y , d o d a j e się n a r a z 20 g (0,163 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o a m i d u k w a s u n i k o t y n o w e g o ( p . IV,184) i m i e s z a energicznie w ciągu 15 m i n . N a s t ę p n i e r o z t w ó r o g r z e w a się p r z e z 45 m i n n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 7 5 ° C . S u r o w y p r o d u k t wydziela się z o z i ę b i o nej m i e s z a n i n y reakcyjnej p r z e z wysołenie c h l o r k i e m s o d u i ekstrakcję ciągłą eterem (p. 1,22). W y c i ą g e t e r o w y suszy się w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h , a ciemną p o z o s t a ł o ś ć p o usunięciu eteru krystalizuje z m i e s z a n i n y (4:1) b e n z e n u z b e n z y n ą lekką (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć p r a w i e b e z b a r w n e g o p r o d u k t u , o tt. 6 3 ° C , wynosi 9,3 g ( 6 1 % ) . FV,61.
NO,
3,5-DINITROANILINA
N0
2
R o z t w ó r 50 g (0,24 m o l ) k w a s u 3,5-dinitrobenzoesowego (p. I V , 1 7 4 ) w 9 0 m l 10-proc. o l e u m i 20 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o u m i e s z c z a się w kolbie kulistej z k o ł n i e r z e m i c z t e r e m a szyjami, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r (pod wyciągiem!). D o k o l b y d o d a j e się 100 m l c h l o r o f o r m u i p o d n o s i t e m p . d o 4 5 ° C . Mieszając energicznie i u t r z y m u j ą c t e m p . 3 5 — 4 5 ° C , w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i 17,5 g (0,27 m o l ) a z y d k u sodu. R e a k c j i t o w a r z y s z y pienie nie się r o z t w o r u , r o z p o c z y n a j ą c e się z w y k l e p o d o d a n i u ok. 3 g a z y d k u . P o w p r o w a dzeniu całej ilości a z y d k u p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y tak, a b y c h l o r o f o r m w r z a ł energicznie i u t r z y m u j e tę t e m p e r a t u r ę p r z e z 3 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą oziębia się, w l e w a ostrożnie d o 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u i rozcieńcza 3 1 w o d y . P o u p ł y w i e 1 h odsącza się ż ó ł t y o s a d p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d o b r z e w o d ą i suszy w 100°C. W y d a j n o ś ć 3,5-dinitroaniliny, o tt. 162—163°C, w y n o s i 39 g ( 9 0 % ) . P o krystalizacji z r o z c i e ń c z o n e g o e t a n o l u tt. n i e zmienia się. E , 3 . W y m i a n a a r o m a t y c z n e j g r u p y h y d r o k s y l o w e j n a g r u p ę aminowa.. W z w y k ł y c h f e n o l a c h w y m i a n a g r u p y h y d r o k s y l o w e j n a g r u p ę a m i n o w ą ( p o d s t a w i o n ą l u b nie) w y m a g a d r a s t y c z n y c h w a r u n k ó w reakcji i nie m o ż e b y ć p r z e p r o w a d z o n a w w a r u n k a c h l a b o r a t o r y j n y c h . W y m i a n a t a z a c h o d z i z n a c z n i e łatwiej w p r z y p a d k u fenoli wielo w o d o r o t l e n o w y c h , a szczególnie naftoli. I t a k m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć 2-naftol w 2-naftyloa m i n ę ogrzewając g o w a u t o k l a w i e , w t e m p . 1 5 0 ° C z a m o n i a k a l n y m r o z t w o r e m siar c z y n u a m o n u . R e a k c j a (reakcja B u c h e r e r a ) p o l e g a n a przyłączeniu j o n u w o d o r o s i a r c z y n o w e g o d o naftolu, w jego postaci k e t o n o w e j , i n a s t ę p n i e reakcji z a m o n i a k i e m
H
H
H
H
R e a k c j a jest o d w r a c a l n a , a w i ę c 2-naftyloaminę m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w 2-naftol ogrzewając g o z w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o s i a r c z y n u s o d u , a n a s t ę p n i e , p o zalkalizow a n i u , gotując aż d o usunięcia a m o n i a k u . 2 - N a f t y l o a m i n y nie p r o d u k u j e się j u ż n a s k a l ę p r z e m y s ł o w ą i n i e należy n i g d y prze p r o w a d z a ć jej syntezy w l a b o r a t o r i u m ze w z g l ę d u n a silne w ł a s n o ś c i r a k o t w ó r c z e . D o c e l ó w p r e p a r a t y w n y c h (np. 2 - b r o m o n a f t a l e n , s y n t e z a p o k r e w n a w p . IV,81, i k w a s 2-naftoesowy, p . IV,168) m o ż n a w wielu p r z y p a d k a c h s t o s o w a ć k w a s 2-naftyłoamino-1-sulfonowy. K w a s t e n o t r z y m u j e się n a skalę p r z e m y s ł o w ą , działając ostrożnie k w a s e m s i a r k o w y m n a 2-naftol i p o d d a j ą c p o w s t a ł y k w a s 2 - h y d r o k s y n a f t y l o - l - s u l f o n o w y r e a k c j i B u c h er era. W p . IV,62 m a m y p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a r e a k c j i B u c h e r e r a i d o w ó d jej o d w r a c a l ności, g d y ż g r u p a a m i n o w a k w a s u 7 - a m i n o - 4 - h y d r o k s y - 2 - n a f t a l e n o s u l f o n o w e g o ulega w y m i a n i e n a p - t o l i l o a m i n o w ą p o p r z e z o d p o w i e d n i naftol.
IV,62. K W A S
7-p-TOŁILOAMINO-4-HYDROKSY-2-NAJrTAŁFJVOSlJLFONOWY
OH W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną i m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 30 h m i e s z a n i n ę 10,8 g (0,1 m o l ) czystej p - t o l u i d y n y , 10,8 g (0,057 mol) k w a s u 7 - a m i n o - 4 - h y d r o k s y-2-naf tal enosulf o no w e g o ( k w a s u „ J " ) , 8,4 g (0,08 m o l ) w o d o r o s i a r c z y n u sodu i 25 m l w o d y . D o miesza n i n y d o d a j e się w ę g l a n u s o d u a ż d o u z y s k a n i a reakcji alkalicznej i u s u w a n a d m i a r p - t o l u i d y n y z a p o m o c ą destylacji z p a r ą w o d n ą . P o z o s t a ł y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się w l o d ó w c e a ż d o u k o ń c z e n i a krystalizacji, n a s t ę p n i e sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a ( p o m p a ) i p r z e m y w a 10 m l n a s y c . r o z t w o r u c h l o r k u s o d u . O t r z y m a n y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w ok. 35 ml gorącej w o d y z d o d a t k i e m k w a s u s o l n e g o tak, a b y r o z t w ó r był k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . P o o c h ł o d z e n i u u m i e s z c z a się r o z t w ó r w l o d ó w c e a ż d o u k o ń c z e n i a krystalizacji, sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością l o d o w a t e g o k w a s u s o l n e g o , a n a s t ę p n i e niewielką ilością w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m . O t r z y m a n y k w a s 7-p-toliloamino-4-hydroksy-2-naftalenosulfonowy suszy się w 1 0 0 ° C ; w y d a j n o ś ć 9,5 g ( 6 0 % ) .
IV,63.
N-Benzyloanilina
571
E , 4 . A l k i l o w a n i e o r a z alkilowanie z j e d n o c z e s n ą r e d u k c j a w zastosowaniu d o o t r z y m y w a n i a a m i n d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h . P r o s t e N-alkilo- i N.N-dialkiloaruliny otrzy m u j e się ł a t w o n a skalę p r z e m y s ł o w ą alkilując anilinę o d p o w i e d n i m a l k o h o l e m . N - m e t y l o anilinę o t r z y m u j e się, na p r z y k ł a d , ogrzewając m i e s z a n i n ę c h l o r o w o d o r k u aniliny (55 części) z m e t a n o l e m (16 części) w a u t o k l a w i e w t e m p . 120°C. W celu otrzy m a n i a N , N - d i m e t y l o a n i l i n y m i e s z a się anilinę i m e t a n o l w s t o s u n k u 80:78, d o d a j e 8 części stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i ogrzewa w a u t o k l a w i e w 230—235°C, p o d ciśnieniem 2,4—2,9 M P a . N - e t y l o - i N , N - d i e t y l o a n i l i n ę o t r z y m u j e się w analogiczny s p o s ó b . W l a b o r a t o r i u m alkilowanie a m i n d o a m i n d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h p r z e p r o w a d z a się z a p o m o c ą o d p o w i e d n i c h h a l o g e n k ó w alkilowych. P . I V , 6 3 obejmuje opis o t r z y m y w a n i a N - b e n z y l o a n i l i n y o r a z ogólny s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p r z y o t r z y m y w a n i u c a ł e g o szeregu N - a l k i l o - i N,N-diaIkiloanilin. N - A l k i l o a n i l i n y m o ż n a oczyścić p r z e p r o w a d z a j ą c je, d z i a ł a n i e m k w a s u a z o t a w e g o , w N - n i t r o z o p o c h o d n e . W y o d r ę b n i o n e n i t r o z o związki p o d d a j e się r e d u k c j i cyną i k w a sem solnym, regenerując w ten s p o s ó b N - a l k i l o a n i l i n ę n p . C H NHCH 6
5
N 3
j^°V HCl
GsHsNCHj
C H NHCH 6
|
3
3
NO N , N - D i a l k i l o w e p o c h o d n e aniliny m o ż n a oczyścić, ogrzewając j e d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą z n a d m i a r e m b e z w o d n i k a o c t o w e g o . W ten s p o s ó b nie z m i e n i o n a anilina i N - a l k i l o a n i l i n a zostają p r z e p r o w a d z o n e w nielotne p o c h o d n e acetyłowe C H NH
+ CH
3
C0 H
C H N H R + ( C H C O ) 0 -» C H N ( C O C H ) R + C H
3
C0 H
6
3
6
+ ( C H - C O ) 0 ~> C H N H - C O - C H
2
3
2
3
3
6
2
s
6
5
3
3
2
2
W w y n i k u destylacji frakcyjnej p r z e c h o d z i n a j p i e r w k w a s o c t o w y i n i e p r z e r e a g o w a n y b e z w o d n i k , a n a s t ę p n i e czysta N , N - d i a l k i l o a n i I i n a . W y g o d n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a z d o b r ą wydajnością czystej N , N - d i a l k i l o a n i l i n y czyli p o d s t a w i o n e j aniliny (p. IV,64), b e z p o ś r e d n i o z a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e j p o l e g a n a ogrzewaniu jej z o d p o w i e d n i m f o s f o r a n e m t r i a l k i l o w y m t
3 A r N H + 2 ( R O ) P O -> 3 A r N R + 2 H P 0 2
3
2
3
4
Drugorzędowe aminy można otrzymać z amin pierwszorzędowych i związków karbon y l o w y c h r e d u k u j ą c p o w s t a ł e z a s a d y Schiffa, k t ó r y c h w y o d r ę b n i a n i e n i e jest n a w e t n i e z b ę d n e . T e n s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a stanowi jeden z a s p e k t ó w ogólnej m e t o d y , polega jącej na a l k i l o w a n i u p o ł ą c z o n y m z redukcją, a o m ó w i o n e j n a str. 485, p . H 1 , R , 3 . W p r z y p a d k u p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h z a s a d y Schiffa, o t r z y m a n e dzia ł a n i e m a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h , są z w y k l e ł a t w e d o w y o d r ę b n i e n i a w stanie krysta licznym i m o g ą b y ć w dalszym ciągu p o d d a n e h y d r o g e n a c j i n a niklu R a n e y a p r z y niezbyt wysokiej t e m p . i ciśnieniu. D o g o d n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , p r z e d s t a w i o n y w p . D7,65, polega n a użyciu b o r o w o d o r k u w m e t a n o l u , o d c z y n n i k a , k t ó r y dzięki selek t y w n y m w ł a s n o ś c i o m r e d u k c y j n y m (str. 296, p . I I I , D , 1 ) , n i e narusza innych, m o g ą c y c h w y s t ę p o w a ć w z a s a d a c h Schiffa, a w r a ż l i w y c h n a działanie redukujące, g r u p (zwłaszcza g r u p n i t r o w y c h ) . Przeciwieństwo s t a n o w i r e d u k c j a z a p o m o c ą b o r o w o d o r k u w obecności p a l l a d u o s a d z o n e g o n a węglu, str. 565. 1
Ar NH + O H O Ar
2
1
IV,63.
2
A r N = C H - Ar - ^ * ^ > Ar
2
1
NH-CH -Ar
2
2
N-BENZYTOANILINA NaHCO
C«H
3
CH C1 -l- C H N H 2
6
3
2
%- C H - C H • N H • C H 6
3
2
6
5
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną; z e s t a w ten m o n t u j e się n a łaźni w o d n e j . W kolbie umieszcza się 35 g czystego w o d o r o w ę g l a n u s o d u , 35 m l w o d y i 124 g (121 m l , 1,33 m o l ) aniliny, a w e w k r a p l a c z u , z a b e z p i e c z o n y m r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a — 4 2 g
(38 m l , 0,33 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzylu (tw. 177—179°C). Z a w a r tość k o l b y ogrzewa się d o 9 0 — 9 5 ° C , energicznie m i e s z a i powoli w k r a p l a c h l o r e k benzylu (w ciągu i h). N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę o g r z e w a się jeszcze w ciągu 3 h, j e d n o cześnie mieszając. P o ostygnięciu sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, z przesączy oddziela się w a r s t w ę o r g a n i c z n ą i p r z e m y w a ją 25 m l n a s y c o n e g o r o z t w o r u soli. Suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i z n ó w sączy, a n a s t ę p n i e destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z kolby, k t ó r e j boczną szyję s t a n o w i k o l u m n a rektyfikacyjna (rys. 1,95). N a j p i e r w destyluje anilina (ok. 80 g) w t e m p . 8 1 ° / 1 6 h P a (12 m m H g ) , p o t e m t e m p e r a t u r a s z y b k o w z r a s t a ; benzyloanilinę zbiera się w t e m p . 170*—190°/16 h P a ( 1 2 m m H g ) ; większa część p r z e c h o d z i w 1 7 8 — 1 8 0 ° / 1 6 h P a (12 m m H g ) . O t r z y m a n a w ilości 62 g ( 8 5 % ) benzyloanilina zestala się p o oziębieniu (tt. 3 4 — 3 6 ° C ) i jest wystarczająco czysta d o większości celów. Jeśli w s k a z a n e jest o t r z y m a n i e związku o b a r d z o dużej czystości, t o należy ją p r z e k r y s t a l i z o w a ć z ok. 35 m l b e n z y n y lekkiej o tw. 6 0 — 8 0 ° C . P r o c e s krystalizacji w y w o ł u j e się przez oziębienie w m i e s z a n i n i e oziębiającej, kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a m a ł ą ilością zimnej b e n z y n y lekkiej i suszy. P r z e k r y s t a l i z o w a n a N - b e n z y l o a n i l i n a m a tt. 36°C U w a g i dotyczące otrzymywania drugorzędowych amin arylo-alkiłowych. N - p r o p y ! o - , N - i z o p r o p y l o - i N - b u t y l o a n i l i n ę m o ż n a d o g o d n i e o t r z y m a ć ogrzewając b r o m k i alkilowe z n a d m i a r e m aniliny (2,5—4 mol) w ciągu 6—12 h. W ten s p o s ó b z a p o b i e g a się t w o r z e n i u a m i n t r z e c i o r z ę d o w y c h i p r o d u k t s k ł a d a się p r a w i e wyłącznie z a m i n y d r u g o r z ę d o w e j i a m i n y pierwszorzędowej związanej z b r o m o w o d o r e m wydzielającym się w reakcji. R o z d z i e l e n i e a m i n pierwszo- i d r u g o r z ę d o w y c h d o k o n u j e się ł a t w o d o d a j ą c p e w n e g o n a d m i a r u 50-proc. r o z t w o r u c h l o r k u c y n k u ; anilina i jej h o m o l o g i tworzą t r u d n o r o z p u s z c z a l n e k o m p l e k s y t y p u TS^ZnCb, p o d c z a s g d y alkilowe p o c h o d n e aniliny nie r e a g u j ą z c h l o r k i e m c y n k u w ś r o d o w i s k u w o d n y m . N a d m i a r p i e r w s z o r z ę d o w e j a m i n y u ż y t y d o reakcji m o ż n a ł a t w o o d z y s k a ć p r z e z r o z ł o ż e n i e związku a d d y c y j n e g o ( a m i n y z c h l o r k i e m c y n k u ) r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, a n a s t ę p n i e destylację z parą w o d n ą l u b ekstrakcję r o z p u s z c z a l n i k i e m . W y d a j n o ś ć d r u g o r z ę d o w e j a m i n y w y n o s i ok. 7 0 % ilości t e o r e t y c z n e j .
,
Szczegółowy przepis o t r z y m y w a n i a N-propyloaniliny b r z m i następująco. M i e s z a n i n ę 230 g (2,5 mol) aniliny i 123 g (1 m o l ) b r o m k u p r o p y l u ogrzewa się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 8—10 h. P o ostygnięciu m i e s z a n i n ę alkalizuje się i d o d a j e d o niej 150 g (1,1 m o l ) c h l o r k u cynku w 150 m l wody. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się i miesza, a p o 12 h o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i d o b r z e odsysa. O s a d w p o staci gęstej p a s t y e k s t r a h u j e się k i l k a k r o t n i e w r z ą c ą b e n z y n ą lekką o tw. 6 0 — 8 0 ° C (korzystniej jest z a s t o s o w a ć a p a r a t Soxhleta). P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y b e n z y n o w e p r z e m y w a się k o l e j n o w o d ą i r o z c . r o z t w o r e m a m o n i a k u i suszy b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u l u b siar c z a n e m m a g n e z u . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się z łaźni w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje, u ż y w a j ą c d o b r z e i z o l o w a n e j k o l u m n y frakcjonującej. P r o p y l o a n i l i n ę zbiera się w t e m p . 2 1 8 — 2 2 0 ° C ; w y d a j n o ś ć 80 g ( 5 9 % ) . Z w i ą z e k a d d y c y j n y z c h l o r k i e m c y n k u o k o n systencji p a s t y z a d a j e się n a d m i a r e m r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i p o d d a j e destylacji z p a r ą w o d n ą . W ten s p o s ó b regeneruje się 130 g czystej aniliny. A n a l o g i c z n i e m o ż n a o t r z y m a ć N - i z o p r o p y l o a n i l i n ę o tw. 2 0 6 — 2 0 8 ° C i N - b u t y l o anilinę o tw. 2 3 5 — 2 3 7 ° C . U w a g i dotyczące otrzymywania trzeciorzędowych amin arylo-alkilowych. Dialkilowe p o c h o d n e aniliny o t r z y m u j e się ogrzewając p o d chłodnicą z w r o t n ą m o n o a l k i l o w ą p o c h o d n ą (1 mol) z b r o m k i e m a l k i l o w y m (2 m o l ) w ciągu 20—30 h. Stały p r o d u k t z a d a j e się n a d m i a r e m r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, a n a s t ę p n i e oddziela się w a r s t w ę organiczną, suszy i destyluje. N a j p i e r w destyluje n a d m i a r b r o m k u alkilu, a n a s t ę p n i e dialkiloanilina. W ten s p o s ó b o t r z y m u j e się z łatwością N,N-dipropyłoaniIinę o tw. 2 4 2 — 2 4 3 ° C i N , N - d i butyloanilinę o tw. 2 6 9 — 2 7 0 ° C . W r a z i e p o d e j r z e n i a o zanieczyszczenie a m i n ą pierwszo- l u b d r u g o r z ę d o w ą m o ż n a a m i n ę t r z e c i o r z ę d o w ą oczyścić traktując ją b e z w o d n i k i e m o c t o w y m . J a k o p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć oczyszczanie dimetyloaniliny. W kolbie kulistej p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j
w c h ł o d n i c ę zwrotną ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 3" h, 50 g (52,5 m l , 0,414 m o l ) dimetyloaniliny ( p r o d u k t h a n d l o w y o wysokiej jakości) i 25 g (23 m l , 0,245 m o l ) bez w o d n i k a o c t o w e g o . P o oziębieniu m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o kolby destylacyjnej p o j . 100 m l i destyluje z ł a ź n i p o w i e t r z n e j . N a j p i e r w destyluje k w a s octowy i n a d m i a r uży tego b e z w o d n i k a octowego, n a s t ę p n i e czysta d i m e t y l o a n i l i n a ( b e z b a r w n a ciecz o tw. 193—194°C). W kolbie pozostaje niewielka c i e m n a p o z o s t a ł o ś ć . W y d a j n o ś ć zależy o d czystości u ż y t e g o p r o d u k t u h a n d l o w e g o , o t r z y m u j e się j e d n a k zwykle nie m n i e j n i ż 40 g. O c z y s z c z a n i e N - m e t y l o a n i l i n y . O t r z y m y w a n i e N - m e t y l o - i N - e t y l o a n i l i n y n a skalę l a b o r a t o r y j n ą n i e jest opłacalne, g d y ż d o s t ę p n e są n a r y n k u p r o d u k t y h a n d l o w e o wy sokiej j a k o ś c i ( 9 7 — 9 9 % ) . J e d n a k p o d a j e m y pożyteczną i pouczającą m e t o d ę oczyszcza nia s u r o w y c h p r ó b e k d r u g o r z ę d o w y c h a l k i l o - a r y l o a m i n p o p r z e z ich N - n i t r o z o p o c h o d n e [ U w a g a ! (1)]. N-Nitrozo-N-metyloaniUna ( m e t y l o f e n y l o n i t r o z o a m i n a ) . W zlewce p o j . 500 m l za o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e umieszcza się 53,5 g (0,5 m o l ) N - m e t y l o a n i l i n y ( p r o d u k t h a n d l o w y ) , 72,5 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i 200 g p o k r u s z o n e g o l o d u . P o n a d zlewką u m o c o w u j e się w k r a p l a c z z długą zgiętą n ó ż k ą zawierający 36 g (0,52 m o l ) a z o t y n u s o d o w e g o w 125 m l w o d y . R o z t w ó r a z o t y n u w k r a p l a się mieszając w ciągu 10 m i n , u t r z y m u j ą c t e m p . poniżej 1 0 ° C ; w r a z i e p o t r z e b y d o d a j e się więcej l o d u . P o d o d a n i u a z o t y n u miesza się dalej p r z e z 1 h, n a s t ę p n i e oddziela się w a r s t w ę oleistą, p r z e m y w a r a z 50 m l w o d y i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b sodu. N - N i t r o z o - N - m e t y l o anilinę destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem zbierając frakcję w r z ą c ą w 1 2 0 ° C / /17,3 h P a (13 m m H g ) . Jest t o j a s n o ż ó ł t a ciecz. W y d a j n o ś ć ok. 65 g ( 9 6 % ) . Redukcja N-nitrozo-N-metyioaniliny. W kolbie kulistej p o j . 1 i z a o p a t r z o n e j w c h ł o d nicę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 39 g (0,29 m o l ) N - n i t r o z o - N - m e t y l o a n i l i n y i 75 g g r a n u l o w a n e j cyny. N a s t ę p n i e dodaje się stęż. k w a s u solnego w ilości 150 m l , p o r c j a m i p o 25 m l (p. P / , 5 4 ) . Z d o d a n i e m n a s t ę p n e j p o r c j i k w a s u należy się w s t r z y m a ć d o chwili, gdy u s t a n i e energiczna r e a k c j a s p o w o d o w a n a w p r o w a d z e n i e m p o p r z e d n i e j . M i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 45 m i n , a g d y ostygnie, d o d a j e się ostrożnie r o z t w ó r 135 g w o d o r o t l e n k u sodu w 175 m l w o d y i destyluje z parą w o d n ą (p. 1,25), zbierając o k . 500 m l destylatu. Destylat n a s y c a się solą k u c h e n n ą , oddziela w a r s t w ę organiczną, w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e 50 m l eteru, a wyciąg e t e r o w y ł ą c z y z w a r s t w ą organiczną. P o wysuszeniu bezw. w ę g l a n e m p o t a s u u s u w a się eter z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł ą ciecz p o d d a j e destylacji zbierając czystą m e t y l o a n i l i n ę p o d postacią b e z b a r w n e j cieczy wrzącej w 193—194°C. W y d a j n o ś ć 23 g ( 7 4 % ) . U w a g a . ( 1 ) N a l e ż y p o n o w n i e podkreślić p o t e n c j a l n i e r a k o t w ó r c z e w ł a s n o ś c i N - n i trozo związków (p. I,3,D,5 (ii)). IV,64.
N,N-DIMETYLOANILINA
3C H • N H + 2(CH 0) PO 6
5
2
3
3
C H N(CH ) 6
3
3
2
+ 2H P0 3
4
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 28 g (27,5 m l , 0,3 m o l ) czystej aniliny i 28 g (23 m l , 0,2 m o l ) oczyszczonego f o s f o r a n u m e t y l u . P o c z ą t k o w o ogrzewa się ł a g o d n i e , a g d y r o z p o c z n i e się g w a ł t o w n a i egzoter m i c z n a r e a k c j a , o d s t a w i a się palnik. G d y g w a ł t o w n a r e a k c j a ustanie i m i e s z a n i n a r o z dzieli się n a dwie w a r s t w y , należy jeszcze ł a g o d n i e o g r z e w a ć w ciągu 2 h. P o oziębieniu m i e s z a n i n y d o o k . 5 0 ° C d o d a j e się r o z t w ó r 25 g w o d o r o t l e n k u sodu w 100 m l w o d y i ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 1 h. N a s t ę p n i e p r z e l e w a się m i e s z a n i n ę d o zlewki p o j . 600 m l , a p o jej ostygnięciu d o t e m p . p o k o j o w e j zlewa się oleistą w a r s t w ę a m i n y znad stałego fosforanu s o d u , d o k t ó r e g o d o d a j e się w o d y i p o w s t a ł y r o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e eterem. P o ł ą c z o n e z w a r s t w ą oleistą wyciągi e t e r o w e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , o d d e s t y l o w u j e eter, a p o z o s t a ł o ś ć z a d a j e taką s a m ą objętością b e z w o d n i k a o c t o w e g o i p o z o s t a w i a d o d n i a n a s t ę p n e g o ( b e z w o d n i k o c t o w y wiąże e w e n t u a l n i e obecną m o n o m etyl o a m i n ę ) . N a s t ę p n i e dodaje się k w a s u sol-
n e g o (20 m l stęż. k w a s u i 30 m l w o d y ) , w s t r z ą s a d o chwili r o z p u s z c z e n i a zasady, r o z t w ó r e k s t r a h u j e d w i e m a p o r c j a m i eteru p o 30 m l k a ż d a , a wreszcie, w celu wydzielenia w o l n e j z a s a d y , d o w a r s t w y w o d n e j d o d a j e się 25-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . W y d z i e l o n y olej e k s t r a h u j e się eterem, r o z t w ó r e t e r o w y suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u , a eter oddestylowuje z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się stosując c h ł o d n i c ę p o wietrzną, zbierając dimetyloanilinę w 192—193°C. W y d a j n o ś ć 28 g ( 7 6 , 5 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . N . N - D i e t y l o a n i l i n a . W y c h o d z i się z 28 g czystej aniliny i 36 g (34 m l , 0,2 m o l ) oczyszczonego fosforanu etylu i p o s t ę p u j e ściśle t a k , j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a dimetyloaniliny. R e a k c j a n i e z a c h o d z i t a k g w a ł t o w n i e , a rozdzielenie n a d w i e w a r s t w y n a s t ę p u j e p o u p ł y w i e 30 d o 90 m i n . W y d a j n o ś ć dietyloaniliny o tw. 2)5—216°C wynosi 41—45 g (91—100%). IV,65.
N-(m-NITROBENZYLO)ANILINA
w-0 NC H 2
6
4
CHO + H N C H 2
m - 0 N • CeH*- C H = N C H 2
6
6
S
S
-» m-0 N• CH 2
6
Ą
•CH
2
NH • C H 5
5
Ń - ( m - N i r r o b e n z y l i d c n o ) a n i l i n a . W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d nicę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 7,5 g (0,05 m o l ) m - n i t r o b e n z a l d e h y d u , 4,6 g (0,05 m o l ) aniliny i 20 m l r e k t y f i k a t u (1). R o z t w ó r t e n o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 20 m i n n a ł a ź n i w o d n e j , a n a s t ę p n i e d o d a j e tyle w o d y , a b y p o w s t a ł o lekkie, ale u t r z y m u j ą c e się z m ę t n i e n i e i o d s t a w i a n a b o k d o o c h ł o d z e n i a . W y d z i e l a się olej, k t ó r y p o c i e r a n y pa łeczką szklaną z a c z y n a k r y s t a l i z o w a ć . P o w s t a ł y osad odsącza się i s t a r a n n i e p r z e m y w a z i m n y m , w o d n y m e t a n o l e m . W ten sposób o t r z y m u j e się 10 g ( 8 8 % ) osuszonej n a p o wietrzu, s u r o w e j z a s a d y Schiffa dostatecznie czystej d o dalszej p r z e r ó b k i n a a m i n ę . P r z e z krystalizację m a ł e j p r ó b k i z w o d n e g o m e t a n o l u o t r z y m u j e się j a s n o k r e m o w e k r y s z t a ł y o tt. 6 5 — 6 6 ° C . N - ( m - N i t r o b e n z y l o ) a n i I i n a . K o l b ę z d w i e m a szyjami łączy się z chłodnicą z w r o t n ą , a b o c z n y jej o t w ó r z a m y k a k o r k i e m . D o w n ę t r z a k o l b y w p r o w a d z a się m i e s z a d e ł k o m a g n e t y c z n e i u m i e s z c z a się n a ł a ź n i w o d n e j , u s t a w i o n e j n a k o r p u s i e m i e s z a d ł a m a g n e tycznego. D o k o ł b y w p r o w a d z a się 10 g (0,044 m o l ) o t r z y m a n e j p o w y ż e j z a s a d y Schiffa i 100 m l m e t a n o l u . R o z t w ó r ogrzewa się d o ok. 4 0 ° C i mieszając d o d a j e p o r c j a m i w ciągu 30 m i n 1,7 g (0,044 m o l ) b o r o w o d o r k u s o d u ; występuje p r z y t y m obfite wy dzielanie się w o d o m . R o z t w ó r ogrzewa się p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z dalsze 15 m i n , n a s t ę p n i e d o d a j e 100 m l w o d y i chłodzi. O d s ą c z o n a stała a m i n a , p o wysuszeniu n a p o w i e t r z u m a tt. 8 0 — 8 1 ° C . P o krystalizacji z w o d n e g o m e t a n o l u o t r z y m u j e się 9 g ( 9 0 % ) czystej N - ( m - n i t r o b e n z y l o ) a n i l i n y o tt. 8 4 — 8 5 ° C . U w a g a . (1) Z a s a d ę Schiffa m o ż n a o t r z y m a ć ogrzewając r e a g e n t y b e z rozpuszczal n i k a , d o t e m p . 1 0 0 ° C w ciągu 15 m i n , a n a s t ę p n i e c h ł o d z ą c . Krystalizację p r o d u k t u w y w o ł u j e się mieszając energicznie z d o d a t k i e m m e t a n o l u . S y n t e z y p o k r e w n e . N - ( p - M e t o k s y b e n z y l o ) a n i l i n a . Z a s a d ę Schiffa, N - ( p - m e t o k s y b e n z y l i d e n o ) a n i l i n ę o t r z y m u j e się z 6,8 g (0,05 m o l ) a l d e h y d u a n y ż o w e g o i 4,6 g (0,05 m o l ) aniliny w 20 m l r e a k t y f i k a t u w s p o s ó b wyżej opisany. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u w y n o s i 8,5 g ( 8 1 % ) . P o krystalizacji m a ł e j p r ó b k i o t r z y m u j e się b i a ł e p ł a t k i o tt. 5 7 — 5 8 ° C . 7 g (0,034 m o l ) s u r o w e g o p r o d u k t u r e d u k u j e się z a p o m o c ą 1,1 g (0,034 m o l ) b o r o w o d o r k u sodu. W y d a j n o ś ć czystej N - ( p - m e t o k s y b e n z y l o ) a n i l i n y o tt. 46—47 ° C w y n o s i 6,1 g ( 8 5 % ) . N - B e n z y l o - m - n i r r o a n i l i n a . Z a s a d ę Schiffa p r z y g o t o w u j e się z 5,3 g (0,05 mol) benzal d e h y d u i 6,9 g (0,05 m o l ) m-nitroaniliny w 30 m l r e k t y f i k a t u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u w y n o s i 10 g ( 8 8 % ) ; tt. czystego p r o d u k t u 7 1 — 7 2 ° C . S u r o w ą z a s a d ę Schiffa 7,8 g (0,034 m o l ) p o d d a j e się redukcji za p o m o c ą 1,1 g (0,034 m o l ) b o r o w o d o r k u sodu. C z y s t a N - b e n z y l o - m - m t r o a n i l i n a t w o r z y p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t e k r y s z t a ł y o tt. 106—107°C. W y d a j n o ś ć 7,0 g ( 9 0 % ) .
IV»F,1. Produkty
podstawienia
w
pierścieniu
575
F. PRODUKTY PODSTAWIENIA AMIN AROMATYCZNYCH 1. P r o d u k t y p o d s t a w i e n i a w pierścieniu a r o m a t y c z n y m (p. IV,66 do IV,72). 2. A c y l o w e p o c h o d n e a m i n i p r o d u k t y i c h p o d s t a w i e n i a (p. IV,73 d o IV,77). F , l . P r o d u k t y p o d s t a w i e n i a w pierścieniu a r o m a t y c z n y m . W o l n a g r u p a a m i n o w a silnie a k t y w u j e pierścień a r o m a t y c z n y n a p o d s t a w i e n i e elektrofilowe, w s k u t e k czego a r o m a t y c z n e p o d s t a w i e n i e a m i n p r o w a d z i często d o p o w s t a n i a w i e l o p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h . N a p r z y k ł a d b r o m o w a n i e aniliny p r o w a d z i g ł ó w n i e d o u t w o r z e n i a 2,4,6-trib r o m o a n i l i n y (p. IV,66). M o n o p o d s t a w i o n e p o c h o d n e m o ż n a o t r z y m a ć w reakcji z mniej r e a k t y w n y m i o d c z y n n i k a m i el ektrof iłowymi. 1 t a k m o ż n a z aniliny i o - t o l u i d y n y o t r z y m a ć m o n o p o d s t a w i o n e p o c h o d n e d z i a ł a n i e m j o d u , w o b e c n o ś c i w o d o r o w ę g l a n u sodu l u b w ę g l a n u w a p n i a w celu usunięcia wywiązującego się j o d o w o d o r u , p r z y czym p o d s t a w n i k w c h o d z i w p o z y c j ę para. Bezpośrednie j o d o w a n i e m o ż n a r ó w n i e ż p r o w a d z i ć za p o m o c ą odczynn i k a o silniejszym działaniu elektrofilowym, a m i a n o w i c i e c h l o r k u j o d u (I Cl); j o d o w a n i e k w a s u p - a m i n o b e n z o e s o w e g o p r o w a d z i d o p o d s t a w i e n i a o b u pozycji orto d o g r u p y a m i n o w e j i p o w s t a n i a k w a s u 4 - a m i n o - 3 , 5 - d i j o d o b e n z o e s o w e g o (synteza p o k r e w n a w p . IV,67). ©
J o n n i t r o z o n i o w y ( N O ) , g e n e r o w a n y in situ z a z o t y n u s o d o w e g o w o b e c n o ś c i k w a s u solnego w t e m p . 0 — 5 ° C , m a r ó w n i e ż s ł a b e własności elektrofilowe i w reakcji z a m i n a m i , n p . z N , N - d i m e t y l o a n i l i n ą , p r o w a d z i d o p o d s t a w i a n i a w pierścieniu z u t w o r z e n i e m p - n i t r o z o p o c h o d n e j (p. IV,68)
NO D r u g o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e tworzą, w t y c h w a r u n k a c h , najpierw N - n i t r o z o p o c h o d n e (uwagi d o t y c z ą c e oczyszczania a m i n d r u g o r z ę d o w y c h w p . rv,63), k t ó r e t r a k t o w a n e k w a s e m s o l n y m w r o z t w o r z e etanol o w o - w o d n y m , ulegają p r z e g r u p o w a n i u d o p o d s t a w i o n y c h w pierścieniu n i t r o z o a m i n ( n p . p - n i t r o z o - N - m e t y l o a n i l i n a , s y n t e z a p o k r e w n a w p . IV,68). P r z e g r u p o w a n i e t o p o l e g a n a p o ś r e d n i m p o w s t a w a n i u c h l o r k u nitrozylu, cząsteczki o w ł a s n o ś c i a c h elektrofiłowych
Jeśli r e a k c j a p o d s t a w i e n i a elektrofilowego p r o w a d z o n a jest w silnie k w a ś n y m ś r o d o w i s k u , t o w w y n i k u d a l e k o p o s u n i ę t e g o p r o t o n o w a n i a w o l n e j p a r y e l e k t r o n ó w n a azocie, a k t y w u j ą c e d z i a ł a n i e g r u p y a m i n o w e j jest z n a c z n i e z m n i e j s z o n e . N a p r z y k ł a d , z miesza n i n y aniliny z n a d m i a r e m stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (zawierającej siarczan aniliny) ogrze w a n e j d o t e m p . 180°C ( d o chwili g d y z p r ó b k i z a d a n e j r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u p r z e s t a j e w y d z i e l a ć się anilina) p o w s t a j e k w a s p - a m i n o b e n z e n o s u l f o n o w y ( k w a s sulfani-
Iowy), wydzielający się, p o d postacią d i h y d r a t u , p o w y l a n i u o s t u d z o n e j m i e s z a n i n y d o w o d y . M e c h a n i z m tej reakcji nie jest c a ł k o w i c i e p e w n y , m o ż l i w e , że p r z e b i e g a o n a p o p r z e z p r z e g r u p o w a n i e powstającego p o ś r e d n i e g o k w a s u f e n y l o s u l f a m i n o w e g o ( I ) , B u d o w ę p r o d u k t u najlepiej o d d a j e w z ó r j o n u o b o j n a c z c g o (II) (p. IV,69) ©
G przegrupowanie
180 "C
(II) P o d o b n i e z 1-naftyloaminy o t r z y m u j e się k w a s l - n a f t y l o a m i n o - 4 - s u l f o n o w y ( k w a s n a f t i o n o w y , p . IV,70). K w a s 2 - a m i n o b e n z e n o s u l f o n o w y ( k w a s o r t a n i l o w y , p . IV,71) m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć p r z e z r e d u k c j ę k w a s u 2-nitrobenzen osulf on o w e g o , a ten z kolei o t r z y m u j e się w w y n i k u hydrolizy o d p o w i e d n i e g o c h l o r k u sulfonylowego p o w s t a ł e g o z disulfidu di-o-nitrofenylowego. P r o s t ą d r o g ę d o o t r z y m a n i a i z o m e r u meta czyli k w a s u m e t a n i l o w e g o (p. I V , 7 2 ) stanowi sulfonowanie nitrobenzenu, a następnie redukcja grupy nitrowej. IV,66.
2,4,6-TRIBROMOANILINA
C H -NH 6
S
2
+ 3Br -» H N - C H B r 2
2
6
2
3
+ 3HBr
A p a r a t u r ę u s t a w i a się w e d ł u g rys. I V , 3 . K o l b a 2 m a p o j . 100 m l , a kolba 1 — 1 U W k o l b i e 1 u m i e s z c z a się 10 g (0,11 m o l ) aniliny, 100 m l w o d y i 10 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , n a s t ę p n i e wstrząsa się d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a aniliny i rozcieńcza 4 0 0 m l w o d y . D o k o l b y 2 w p r o w a d z a się 60 g (19 m l , 0,38 m o l ) b r o m u . K o l b ę 1 u m i e s z c z a s i ę w łaźni z lodem, a kolbę 2 zanurza w łaźni z wodą o t e m p . 30—40°C. Pomiędzy kolbą 1 a p o m p ą w o d n ą umieszcza się p ł u c z k ę częściowo w y p e ł n i o n ą w o d ą , c o u m o ż l i -
Rys.
IV,3. Aparatura do
s y n t e z y 2,4,6-tri b r o m o a n i l i n y
w i a o b s e r w o w a n i e szybkości z jaką następuje p o c h ł a n i a n i e b r o m u , a j e d n o c z e ś n i e u ł a t w i a w y k r y c i e e w e n t u a l n e g o u c h o d z e n i a p a r b r o m u , g d y ż n a w e t niewielkie ilości b r o m u z a b a r w i ą w o d ę n a i n t e n s y w n i e ż ó ł t y k o l o r . Z a p o m o c ą ł a g o d n e g o ssania p o w o duje się p r z e c h o d z e n i e p a r b r o m u d o n a c z y n i a r e a k c y j n e g o a ż d o chwili, g d y r o z t w ó r w k o l b i e 1 p r z y b i e r z e w y r a ź n e ż ó ł t e z a b a r w i e n i e (2—3 h ) ; o z n a c z a t o k o n i e c r e a k c j i . T r i b r o m o a n i l i n ę odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą w celu usu nięcia b r o m o w o d o r u i o d s y s a możliwie d o s u c h a . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z a l k o h o l u t e c h n . (lub r e k t y f i k a t u ) . W y d a j n o ś ć 22 g ( 6 3 % ) ; tt. I 2 0 ° C .
I n n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a t e g o związku p o l e g a n a rozpuszczeniu aniliny, w cztero k r o t n e j ( w a g o w o ) ilości lod. k w a s u o c t o w e g o u m i e s z c z o n e g o w zlewce i p o w o l n y m w k r a p l a n i u , z w k r a p l a c z a , z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m ( m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e ) teore t y c z n e j ilości b r o m u r o z p u s z c z o n e g o w d w u k r o t n e j (objętościowo) ilości k w a s u octo w e g o . W czasie d o d a w a n i a b r o m u należy zlewkę c h ł o d z i ć , g d y ż r e a k c j a jest egzoter m i c z n a . D o k o ń c o w e g o p r o d u k t u (o konsystencji pasty) d o d a j e się, w r a z i e p o t r z e b y , p a r ę k r o p e l b r o m u , t a k a b y b y ł w y r a ź n i e ż ó ł t o z a b a r w i o n y , wylewa g o d o z n a c z n e j ilości w o d y , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą , d o b r z e o d c i s k a i suszy. W y d a j n o ś ć t r i b r o m o a n i l i n y o tt. 1 1 9 — 1 2 0 ° C jest ilościowa. M a ł a p r ó b k a p r z e k r y s t a l i z o w a n a z technicznego l u b r e k t y f i k o w a n e g o a l k o h o l u t o p i się w tt. 120°C. 2,4,6-Tribromoacetanilid. R o z p u s z c z a się 1 g 2,4,6-tribromoaniliny w 20 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o , d o k t ó r e g o d o d a n o 2 k r o p l e stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . P o u p ł y w i e 10 m i n m i e s z a n i n ę reakcyjną wylewa się d o znacznej ilości ciepłej w o d y . T r i b r o m o a c e t a n i l i d o d s ą c z a się, p r z e m y w a i suszy; tt. 2 3 1 ° C . K r y s t a l i z a c j a z a l k o h o l u p o d n o s i tt. d o 2 3 2 ° C . TV,67.
p-JODOANILINA
C H -NH +I 6
S
3
2
+ NaHC0
3
p-IC H -NH 6
4
2
+ NAI + C O + H 0 a
2
W zlewce p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , u m i e s z c z a się 37 g {36 m l , 0,4 m o l ) aniliny, 50 g (0,6 m o l ) w o d o r o w ę g l a n u sodu i 350 m l w o d y . Miesza ninę c h ł o d z i się d o t e m p . 1 2 — 1 5 ° C p r z e z d o d a n i e niewielkiej ilości p o k r u s z o n e g o l o d u i n a s t ę p n i e mieszając dodaje, w o d s t ę p a c h 2—3 m i n u t o w y c h , p o r c j a m i p o 5—6 g, 85 g (0,33 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o , s u b l i m o w a n e g o j o d u t a k , a b y c a ł y j o d został w p r o w a d z o n y w ciągu 30 m i n . Miesza się jeszcze p r z e z 2 0 — 3 0 m i n aż d o z a n i k u z a b a r w i e n i a roz t w o r u w y w o ł a n e g o obecnością w o l n e g o j o d u , c o o z n a c z a z a k o ń c z e n i e reakcji. S u r o w ą p - j o d o a n i l i n ę odsącza się n a lejku B u c h n e r a , o d c i s k a możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j i suszy n a p o w i e t r z u . Przesącz należy p r z e c h o w a ć w celu r e g e n e r a c j i j o d u (1). S u r o w y p r o d u k t u m i e s z c z a się w kolbie kulistej p o j . 750 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , d o d a j e 325 m l b e n z y n y lekkiej o tw. 6 0 — 8 0 ° C i ogrze w a n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 7 5 — 8 0 ° C K o l b ę w s t r z ą s a się często i p o ok. 15 m i n d e k a n t u j e p o w o l i przezroczysty, g o r ą c y r o z t w ó r d o zlewki umieszczonej w m i e s z a n i n i e oziębiającej l o d u z solą, cały c z a s mieszając. p - J o d o a n i l i n a krystalizuje n i e m a l n a t y c h m i a s t w p o s t a c i p r a w i e b e z b a r w n y c h igieł, k t ó r e odsącza się i suszy n a p o w i e t r z u . Przesącz z a w r a c a się d o kolby i p o w t a r z a ekstrakcję (2). O t r z y m u j e się 60 g ( 8 2 % ) p - j o d o a n i l i n y o tt. 6 2 — 6 3 ° C . U w a g i . (1) J o d m o ż n a z r e g e n e r o w a ć z w o d n e g o r o z t w o r u zawierającego j o d e k s o d u w następujący s p o s ó b . D o r o z t w o r u d o d a j e się 33 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i r o z t w ó r •65 g d w u c h r o m i a n u s o d u w 65 m l w o d y . G d y j o d osiądzie n a dnie, p r z e m y w a się go t r z y k r o t n i e p r z e z d e k a n t a c j ę , odsącza i suszy n a szkiełku z e g a r k o w y m . Odzyskuje się w ten s p o s ó b ok. 50 g s u r o w e g o j o d u . (2) D w u k r o t n a ekstrakcja z w y k l e w y s t a r c z a , jeśli j e d n a k w kolbie p o z o s t a n i e d u ż o substancji o r g a n i c z n e j , t o trzecia e k s t r a k c j a staje się konieczna. Jeśli p - j o d o a n i l i n a , p o c h o d z ą c a z drugiej i trzeciej ekstrakcji, jest z a b a r w i o n a , t o trzeba ją o g r z e w a ć p r z e z pewien czas z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o w r o z t w o r z e b e n z y n y lekkiej i przesączyć p r z e z lejek z płaszczem g r z e j n y m (ostrożnie: substancja p a l n a ) . "Syntezy p o k r e w n e . 2 - A m i n o - 5 - j o d o t o l u e n . W m o ź d z i e r z u r o z c i e r a się 20 g (0,14 m o l ) s u c h e g o c h l o r o w o d o r k u o-toluidyny z 35,5 g (0,14 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o j o d u , a na s t ę p n i e z 17,5 g s t r ą c o n e g o w ę g l a n u w a p n i a . M i e s z a n i n ę tę przenosi się d o k o l b y stoż k o w e j i, wstrząsając nią energicznie, d o d a j e 100 m l destylowanej w o d y , odstawia n a 45 m i n (wstrząsając od czasu d o c z a s u ) ; n a s t ę p n i e p o d g r z e w a się s t o p n i o w o d o •60—70°C w ciągu 5 m i n , a p o t e m oziębia. Z a w a r t o ś ć k o l b y przenosi się do rozdzielacza, .aminę e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i eteru p o 80 m l k a ż d a , wyciąg suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a rozpuszczalnik. S u r o w y 2 - a m i n o - 5 - j o d o -
toluen wydziela się w p o s t a c i c i e m n y c h k r y s z t a ł ó w . P o krystalizacji z 50-proc. a l k o h o l u o t r z y m u j e się 26 g ( 8 0 % ) b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 8 7 ° C . K w a s 4 - a m i n o - 3 , 5 - d i j o d o b e n z o e s o w y . W zlewce p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , r o z p u s z c z a się 10 g (0,073 m o l ) czystego k w a s u p - a m i n o b e n z o e s o w e g o 0 tt. 1 9 2 ° C (p. IV,S9) w 450 m l ciepłego (75°C), 12,5-proc. k w a s u solnego. N a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w ó r 4 8 g (0,295 mol) c h l o r k u j o d u (p. 11,2,37) w 40 m l 25-proc. k w a s u s o l n e g o i m i e s z a p r z e z 1 m i n ; w ciągu t e g o czasu p o j a w i a się żółty osad. P o r o z c i e ń czeniu m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j 1 1 w o d y w y t r ą c a się obfity osad. M i e s z a j ą c energicznie, p o d g r z e w a się s t o p n i o w o mieszaninę d o t e m p . 9 0 ° C . T e m p e r a t u r ę tę u t r z y m u j e się w ciągu 15 m i n , a n a s t ę p n i e , p o ostygnięciu d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , sączy, p r z e m y w a d o k ł a d n i e w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u ; w y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u w y n o s i 24 g. P r o d u k t ten oczyszcza się p r z e z r o z p u s z c z e n i e w r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r z e w o d o r o tlenku s o d u i w y t r ą c e n i e r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m solnym. W y d a j n o ś ć o s u s z o n e g o n a p o w i e t r z u k w a s u 4 - a m i n o - 3 , 5 - d i j o d o b e n z o e s o w e g o , o tt. > 3 5 0 ° C , w y n o s i 23 g ( 8 1 % ) . IV,68. C H 6
S
p-NITROZO-N,N-DIMETYLOANILINA N(CH ) 3
2
p-ON. C H 6
4
N(CH )! 3
W zlewce p o j . 600 m l r o z p u s z c z a się 30 g (31,5 m l , 0,25 m o l ) N , N - d i m e t y l o a n i l i n y w 105 m l stęż. k w a s u solnego i d o d a j e d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u , a ż t e m p e r a t u r a s p a d n i e p o n i ż e j 5 ° C . N a s t ę p n i e z w k r a p l a c z a , k t ó r e g o n ó ż k a sięga p o n i ż e j p o w i e r z c h n i cieczy, w p r o w a d z a się p o w o l i <w ciągu ok. 10 m i n ) r o z t w ó r 18 g (0,26 mol) a z o t y n u s o d u w 30 m l w o d y , mieszając jednocześnie m e c h a n i c z n i e (Tub) c o jest m n i e j wskazane,, t e r m o m e t r e m ) . T e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się p o n i ż e j 8 ° C , d o d a j ą c w r a z i e p o t r z e b y l o d u . P o w k r o p l e n i u całej ilości r o z t w o r u a z o t y n u s o d u m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 1 h,, a p o t e m p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem odsącza ż ó ł t y , krystaliczny c h l o r o w o d o r e k p - n i t r o z o d i m e t y l o a n i l i n y ; o s a d p r z e m y w a się 4 0 m l r o z c . k w a s u solnego (1:1), d o b r z e o d s y s a i w k o ń c u p r z e m y w a niewielką ilością a l k o h o l u . W y d a j n o ś ć jest d o b r a , z a l e ż y j e d n a k od czystości użytej d o reakcji d i m e t y l o a n i l i n y . Jeśli p o t r z e b n y jest czysty c h l o r o w o d o r e k , t o m o ż n a g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z gorącej w o d y z d o d a t k i e m niewielkiej ilości r o z c . k w a s u s o l n e g o ; o t r z y m u j e się żółte igły o tt. 1 7 7 ° C . K r y s t a l i z a c j a jest zbyteczna,, jeśli c h l o r o w o d o r e k m a być p r z e p r o w a d z o n y w w o l n ą z a s a d ę . W tym celu 30 g c h l o r o w o d o r k u p r z e n o s i się d o rozdzielacza p o j . 500 m l , d o d a j e 100 m l w o d y i w y t r z ą s a t a k d ł u g o , aż p o w s t a n i e gęsta, j e d n o r o d n a m a s a o konsystencji p a s t y . W t e d y d o d a j e się (wstrząsając) z i m n e g o , 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o d e n k u s o d u , a ż m i e s z a n i n a stanie się j a s k r a w o z i e l o n a (jest t o b a r w a w o l n e j a m i n y ) i w y k a ż e o d c z y n z a s a d o w y . W o l n ą z a s a d ę e k s t r a h u j e się wytrząsając m i e s z a n i n ę z d w i e m a p o r c j a m i b e n z e n u p o 60 m l (1). P o ł ą c z o n e wyciągi b e n z e n o w e suszy się niewielką ilością b e z w . w ę g l a n u p o t a s u i sączy d o k o l b y destylacyjnej z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z płaszczemw o d n y m . N a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się ok. p o ł o w y c a ł k o w i t e j ilości b e n z e n u . Z p o z o s t a ł e g o r o z t w o r u p o oziębieniu krystalizuje p - n i t r o z o d i m etyl oanilina w p o s t a c i zielonych blaszek, k t ó r e odsącza się i suszy n a p o w i e t r z u . W y d z i e l e n i e p - n i t r o z o d i m e t y l o a n i l i n y z jej c h l o r o w o d o r k u z a c h o d z i n i e m a l ilościowo; tt. 8 5 ° C . U w a g a . (1) Z a s a d a jest t y l k o w n i e z n a c z n y m stopniu r o z p u s z c z a l n a w eterze, eks t r a k c j a e t e r e m jest więc n i e o p ł a c a l n a . M o ż n a w o l n ą a m i n ę e k s t r a h o w a ć c h l o r o f o r m e m 1 w y t r ą c i ć ją z o s u s z o n e g o c h l o r o f o r m o w e g o r o z t w o r u p r z e z d o d a n i e c z t e r o c h l o r k u . Synteza pokrewna
p - N i r r o z o - N - m e t y l o a n i l i n a . R o z p u s z c z a się 5 g N - n i t r o z o - N - m e t y l o a n i l i n y (ostrożnie: p. I V , 6 3 , u w a g a (1)) w 10 m l bezw. eteru i d o d a j e 20 g nasyc. r o z t w o r u c h l o r o w o d o r u
IY,70. Kwas
nafłionowy
579
w a b s o l u t n y m etanolu. P o p e w n y m c z a s i e wydziela się obfity o s a d c h l o r o w o d o r k u p - n i t r o z o - N - m e t y l o a n i l i n y w p o s t a c i igieł. O d s ą c z a się j e n a lejku z e szklaną w k ł a d k ą p o r o w a t ą i p r z e m y w a mieszaniną a l k o h o l u i eteru. N a s t ę p n i e o s a d r o z p u s z c z a się w w o d z i e i d o d a j e niewielki n a d m i a r r o z t w o r u węglanu sodu l u b r o z c . a m o n i a k u . Niebieskozieloną wolną z a s a d ę o d s ą c z a się i krystalizuje z benzenu. W y d a j n o ś ć p - n i t r o z o - N - m e t y l o a n i l i n y , o tt. 118°C, w y n o s i 4,5 g ( 9 0 % ) .
IV,69.
KWAS SULFANILOWY
C H •NH + H S0 S
9
2
2
4
o p-H N • C H 3
6
4
e S0
3
W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 20,4 g (20 ml, 0,22 m o l ) aniliny i o s t r o ż nie d o d a j e m a ł y m i p o r c j a m i 74 g (40 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . P o d c z a s d o d a w a n i a k w a s u m i e s z a się z a w a r t o ś ć kolby, p o r u s z a j ą c nią r u c h e m w i r o w y m , i c h ł o d z i z a n u r z a jąc c o p e w i e n czas w wodzie. N a s t ę p n i e u m i e s z c z a się k o l b ę w łaźni olejowej i z a w a r tość jej o g r z e w a w t e m p . 1 8 0 — 1 9 0 ° C (wyciąg) w ciągu ok. 5 h (1). S u l f o n o w a n i e jest u k o ń c z o n e , g d y p o b r a n a p r ó b k a (2 k r o p l e ) r o z p u s z c z a się całkowicie, n i e zostawiając z m ę t n i e n i a , w 3—4 m l ok. 2 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia d o ok. 5 0 " C i, mieszając, w y l e w a d o 400 g z i m n e j w o d y lub p o k r u s z o n e g o l o d u . P o u p ł y w i e ok. 10 m i n odsącza się w y t r ą c o n y k w a s sulfanilowy p r z e z lejek B u c h n e r a , p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą i odsysa. S u r o w y k w a s sulfanilowy r o z p u s z c z a się w możliwie j a k najmniejszej ilości wrzącej w o d y (450—500 m l ) ; jeśli p o w s t a ł y r o z t w ó r jest z a b a r w i o n y , d o d a j e się ok. 4 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i ogrze w a d o w r z e n i a p r z e z 10—15 m i n . S ą c z y się p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m (rys. 1,26) l u b p r z e z o g r z a n y u p r z e d n i o lejek B u c h n e r a . P o o c h ł o d z e n i u krystalizuje b e z b a r w n y , d w u w o d n y k w a s sulfanilowy. P o c a ł k o w i t y m oziębieniu r o z t w o r u w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem, p r z e m y w a ok. 10 m l zimnej w o d y i s t a r a n n i e o d c i s k a s z e r o k i m szklanym k o r k i e m . P r o d u k t suszy się p o m i ę d z y k i l k o m a w a r s t w a m i b i b u ł y filtracyjnej l u b też w e k s y k a t o r z e z a w i e r a j ą c y m bezw. c h l o r e k w a p n i a . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u k w a s sulfanilowy traci w o d ę krystalizacyjną, a t y m s a m y m p o s t a ć krystaliczną. W y d a j n o ś ć k w a s u sulfanilowego 2 0 — 2 2 g ( 5 2 — 5 8 % ) . P r o d u k t ten nie t o p i się o s t r o i n i e należy p r ó b o w a ć oznaczyć j e g o kryształy wietrzeją n a p o w i e t r z u . U w a g a . (1) Jeśli d o siarczanu aniliny d o d a ć ostrożnie 4 0 m l 10-proc. o l e u m , t o s u l f o n o w a n i e z a c h o d z i znacznie szybciej i c z a s o g r z e w a n i a s k r a c a się d o 1 h.
rV,70.
K W A S N A F T I O N O W Y (kwas
ł-naftyloamino-4-sulfonowy)
Preparat ten należy wykonywać pod dobrze działającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 25 g (0,175 m o l ) I - n a f t y l o a m i n y i 125 g (69,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o p o c z y m o g r z e w a n a łaźni olejowej p r z e z 4—5 h l u b d o m o m e n t u , g d y p r ó b k a z a l k a l i z o w a n a r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i e k s t r a h o w a n a e t e r e m , p o o d p a r o w a n i u tego r o z p u s z c z a l n i k a p r z e s t a n i e w y k a z y w a ć o b e c n o ś ć naftyloa m i n y . Ciepłą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się ostrożnie mieszając d o 300 m l z i m n e j w o d y . W y t r ą c a j ą c y się, t r u d n o r o z p u s z c z a l n y k w a s n a f t i o n o w y m o ż e b y ć zanieczysz c z o n y niewielką ilością siarczanu n a f t y l o a m i n y . P o oziębieniu k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a zimną w o d ą aż d o c a ł k o w i t e g o usunięcia k w a s u s i a r k o w e g o . S u r o w y k w a s n a f t i o n o w y r o z p u s z c z a się w m o ż l i w i e jak najmniejszej o b j ę tości (ok. 350 m l ) 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u (tzn. p r a w i e d o z o b o j ę t n i e n i a ) , a o t r z y m a n y r o z t w ó r naftionianu s o d u w y s y c a się c h l o r k i e m sodu. P o p e w n y m czasie
-wytrącają się b i a i e kryształy n a f t i o n i a n u s o d u , k t ó r e sączy się pod z m n i e j s z o n y m c i ś n i e n i e m , odciska i suszy w suszarce. S t a t y p r o d u k t u m i e s z c z a się w m a ł e j zlewce zawierającej 20 m l c z t e r o c h l o r k u węgla, p r z y k r y w a szkiełkiem z e g a r k o w y m i ł a g o d n i e o g r z e w a przez 10 m i n n a łaźni w o d n e j . N a s t ę p n i e odsącza się •naftionian p o d nie z n a c z n i e z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością r o z p u s z c z a l n i k a (CCU); w ten s p o s ó b u s u w a się ewentualnie obecną n a f t y ł o a m i n ę . W y d a j n o ś ć n a f t i o n i a n u sodu w y n o s i 2 0 — 3 0 g ( 4 7 — 8 0 % ) ; w tej p o s t a c i z n a j d u j e się on zwykle w h a n d l u . W celu o t r z y m a n i a w o l n e g o k w a s u n a f t i o n o w e g o r o z p u s z c z a się jego sól w m o ż l i w i e jak n a j m n i e j s z e j ilości wrzącej w o d y , d o d a j e obliczoną ilość stęż. k w a s u solnego o d p o w i a d a j ą c ą ilości użytej soli ( r o z t w ó r powinien b y ć k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o ) i p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . K w a s n a f t i o n o w y , wydzielający się p o d postacią h e m i h y d r a t u , odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y , s t a r a n n i e odciska a suszy n a b i b u l e filtracyjnej l u b w suszarce. W y d a j n o ś ć 10—18 g ( 2 5 — 4 4 % ) . IV,71.
K W A S O R T A N I L O W Y (kwas
2-aminobenzcnosuifonowy).
Disulfid d i - o - n i t r o f e n y l o w y . W kolbie kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 120 g (0,5 m o l ) k r y s t a l i c z n e g o siarczku s o d u (1), 500 m l r e k t y fikatu i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j a ż do r o z p u s z c z e n i a siarczku. N a s t ę p n i e d o d a j e się 16 g (0,5 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e j s i a r k i i o g r z e w a dalej, d o chwili gdy s i a r k a roz p u ś c i się t w o r z ą c c z e r w o n a w o b r u n a t n y r o z t w ó r d w u s i a r c z k u s o d u (2). W k o l b i e kulistej p o j . 2 1 p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 105 g (0,66 m o l ) o - c b l o r o n i t r o b e n z e n u w 175 m l r e k t y f i k a t u i p o p r z e z c h ł o d n i c ę , z w k r a p l a c z a z w y r ó w n a n i e m ciśnień, w p r o w a d z a się d o k o l b y r o z t w ó r d w u s i a r c z k u sodu z t a k ą szybkością, a b y r e a k c j a m o g ł a b y ć k o n t r o l o w a n a . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j , n a j p i e r w ostrożnie d o chwili g d y m i n i e g w a ł t o w n a r e a k c j a , a p o t e m n a energicznie wrzącej ł a ź n i p r z e z 2 h. P o oziębieniu sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a i osad zawierający o r g a n i c z n y disulfid o r a z chlorek s o d u p r z e n o s i d o zlewki p o j . 400 m l i d o b r z e m i e s z a ze 175 m l w o d y w celu usunięcia soli. S ą c z y się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o b r z e odciska, a krystaliczny osad p r z e m y w a n a sączku 35 m l a l k o h o l u w celu u s u n i ę c i a n i e p r z e r e a g o w a n e g o o - c h l o r o n i t r o b e n z e n u . M a s a p o z o s t a ł e g o disulfidu di-o-nitrofenylowego w y n o s i 70 g ( 6 8 % ) ; tt. 1 9 3 — 1 9 5 C . C
U w a g i . (1) K r y s t a l i c z n y siarczek sodu, N a 2 S - 9 H 0 , ł a t w o się r o z p ł y w a ; d o u ż y t k u n a d a j e się t y l k o siarczek p r z e c h o w y w a n y w szczelnie z a k o r k o w a n y m n a c z y n i u , p r z y c z y m należy w y b i e r a ć m o ż l i w i e najsuchsze kryształy. M o ż n a r ó w n i e ż użyć r ó w n o w a ż n e j ilości a n a l i z o w a n e g o , t o p i o n e g o siarczku s o d u , r o z p u s z c z a się o n j e d n a k wolniej w alkoholu. 2
(2) Jeśli p e w n a ilość dwusiarczku s o d u wydzieli się n a d n i e k o l b y , t o należy go r o z p u ś c i ć w niewielkiej ilości rektyfikatu i d o d a ć d o r o z t w o r u e h l o r o n i t r o b e n z e n u . C h l o r e k o-nitrobenzenosulffcnylowy. K o l b ę z t r z e m a s z y j a m i z a o p a t r u j e się w r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą c h l o r z a m o n t o w a n ą t a k , a b y jej w y l o t z n a j d o w a ł się z n a c z n i e poniżej p o w i e r z c h n i cieczy, s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e j c h ł o d n i c ę zwrotną. Z e s t a w usta-
IV,72. Kwas
metanilowy
581
wia się p o d wyciągiem, a n a d m i a r c h l o r u p o c h ł a n i a w r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu w s p o s ó b o p i s a n y w syntezie chlorku benzylu (p. XV,31). W kolbie u m i e s z c z a się 60 g' (0,195 m o l ) disulfidu di-o-nitrofenylowego, 300 m l stęż. k w a s u solnego i 60 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o 7 0 ° C p r z e p u s z c z a j ą c jednocześnie z butli s t r u m i e ń c h l o r u z szybkością 2 p ę c h e r z y k i n a s e k u n d ę . P o u p ł y w i e ok. 30 m i n disulfid ulega stopieniu i r o z t w ó r p r z y b i e r a p o m a r a ń c z o w o c z e r w o n ą b a r w ę . O d chwili stopienia disulfidu p r z e p u s z c z a się c h l o r i o g r z e w a r o z t w ó r p r z e z 1 h. Otrzy m a n y c h l o r e k sulfonylowy oddziela się n a t y c h m i a s t p r z e z d e k a n t a c j ę od p o k r y w a j ą c e g o go roztworu, przemywa dwiema porcjami p o 90 m l wody o temp. 70°C i pozostawia d o z a k r z e p n i ę c i a . P o możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j s z y m usunięciu w o d y o d stałej m a s y , c h l o r e k sulfonylowy r o z p u s z c z a się w 45 m l lod. k w a s u o c t o w e g o o t e m p . 5 0 — 6 0 ° C i o t r z y m a n y r o z t w ó r s z y b k o sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Przesącz chłodzi się w z i m n e j w o d z i e energicznie mieszając tak, a b y c h l o r e k sulfonylowy o p a d ł w p o s t a c i b a r d z o d r o b n y c h kryształów. O t r z y m a n ą zawiesinę r o z c i e r a się s t a r a n n i e z 300 m l z i m n e j w o d y i d e k a n t u j e p r z e z lejek B u c h n e r a ; p r o c e s ten p o w t a r z a się d w u k r o t n i e . N a k o n i e c d o d a j e się d o m i e s z a n i n y 300 m l z i m n e j w o d y i 3 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u , d o b r z e miesza i sączy n a t y c h m i a s t p r z e z lejek B u c h n e r a , p r z e m y w a 60 m l w o d y , w o d ę d o k ł a d n i e odciąga i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć średnio czystego c h l o r k u 0 -nitrobenzen osulfonyl owego, o tt. 64—65°C, w y n o s i 72 g ( 8 4 % ) . D o syntezy k w a s u o r t a n i l o w e g o m o ż n a u ż y ć p r o d u k t u nie o s u s z o n e g o . K w a s o r t a n i l o w y . W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w u s z c z e l n i o n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 60 g c h l o r k u o - n i t r o b e n z e n o sulfonylowego, 30 g bezw. w ę g l a n u sodu i 180 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a s i ę mieszając; h y d r o l i z a chlorku sulfonylowego d o k w a s u s u l f o n o w e g o u k o ń c z n a jest w ciągu 40 m i n o d chwili stopienia c h l o r k u . C z e r w o n o p o m a r a ń c z o w y r o z t w ó r sączy się 1 z a k w a s z a w o b e c l a k m u s u k w a s e m o c t o w y m (ok. 7,5 m l ) , p o c z y m p r z e n o s i się gr> d o użytej u p r z e d n i o k o l b y ( d o b r z e p r z e m y t e j w o d ą ) z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę i mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e . P o o g r z a n i u r o z t w o r u d o w r z e n i a d o d a j e się, mieszając energicznie,. 105 g b a r d z o d r o b n y c h w i ó r k ó w ż e l a z n y c h (ok. 20 m e s h ) z szybkością ok. 7,5 g c o 15 m i n . M i e s z a n i n a p r z y b i e r a s z y b k o c i e m n o b r u n a t n ą b a r w ę i w y k a z u j e t e n d e n c j ę d o pienienia się. W celu d o p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a m i e s z a się i grzeje jeszcze p r z e z 4 h, t o jest d o chwili g d y p r z e s ą c z o n a p r ó b k a jest p r a w i e z u p e ł n i e b e z b a r w n a ; jeśli przesącz jest p o m a r a ń c z o w y l u b c z e r w o n y , n a l e ż y w d a l s z y m ciągu g r z a ć i mieszać.. P o u k o ń c z e n i u r e d u k c j i d o d a j e się 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , p o c z y m gorącą miesza n i n ę reakcyjną sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a p o z o s t a ł o ś ć p r z e m y w a t r z e m a p o r c j a m i p o 15 m l gorącej w o d y . Przesącz łączy się z g ł ó w n y m r o z t w o r e m , oziębia dook. 15°C, d o d a j e p o w o l i 28,5 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i oziębia d o 1 2 — 1 5 ° C . O t r z y m a n y k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek B u c h n e r a , p r z e m y w a nie wielką ilością z i m n e j w o d y , n a s t ę p n i e m a ł ą ilością etanolu i suszy n a b i b u l e filtracyjnej, n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć kwasu o r t a n i l o w e g o o czystości 9 7 — 9 9 % w y n o s i 27 g (57%)., C a ł k o w i c i e czysty k w a s o t r z y m u j e się p r z e z krystalizację z gorącej w o d y ; t e m p . r o z k ł a d u ok. 3 2 5 ° C . FV,72. K W A S M E T A N I L O W Y (kwas
3-aminobenzenosulfonowy)
e C H •N0 f i
s
2
m
_ o N C H ,S0 H 2
6
4
F e / H
3
' °> m - H N C H 3
6
4
S0
3
Syntezę tę należy prowadzić pod wyciągiem. W k o l b i e kulistej z szeroką k r ó t k ą szyją, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o mechaniczne,, u m i e s z c z a się 70 m l oleum' ( 2 0 % S O ) i o g r z e w a n a ł a ź n i olejowej d o t e m p . 7 0 C . N a s t ę p n i e , z w k r a p l a c z a umieszczonego tak, a b y jego n ó ż k a z n a j d o w a ł a się niewiele p o n a d p o w i e r z c h n i ą k w a s u , w p r o w a d z a się p o w o l i 41 g (34 m l , 0,33 m o l ) n i t r o b e n z e n u z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a d o b r z e mieszanej cieczy nie p r z e k r o c z y ł a 1 0 0 — 105°C. P o d o d a n i u c a ł e g o n i t r o b e n z e n u r o z t w ó r o g r z e w a się jeszcze p r z e z 30 m i n w t e m p . 1 1 0 — 1 1 5 ° C , p o c z y m p o b i e r a się p r ó b k ę r o z t w o r u i w p r o w a d z a ją d o d u ż e j U
a
ilości w o d y . Jeśli o d c z u w a l n y jest n a d a l z a p a c h n i t r o b e n z e n u , d o d a j e się jeszcze 10 ml d y m i ą c e g o k w a s u s i a r k o w e g o i ogrzewa w t e m p . 1 1 0 — 1 1 5 ° C p r z e z dalsze 15 m i n ; p o u p ł y w i e tego czasu m i e s z a n i n a reakcyjna n i e p o w i n n a j u ż z a w i e r a ć n i t r o b e n z e n u . P o o c h ł o d z e n i u z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się o s t r o ż n i e , mieszając energicznie, d o zlewki zawierającej 200 g d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u . C a ł y k w a s n i t r o b e n z e n osulf o n o w y prze c h o d z i d o r o z t w o r u , a niewielką ilość e w e n t u a l n i e o b e c n e g o sulfonu u s u w a się p r z e z sączenie. Mieszając m e c h a n i c z n i e d o d a j e się d o r o z t w o r u m a ł y m i p o r c j a m i 70 g c h l o r k u s o d u ; m - n i t r o ben zen osulf o n i a n sodu w y t r ą c a się w p o s t a c i p a p k o w a t e j m a s y , k t ó r ą m i e s z a się jeszcze p r z e z 30 m i n , a następnie p o z o s t a w i a d o dnia n a s t ę p n e g o , p o c z y m sączy i d o b r z e odciska. T a k o t r z y m a n a sól z a w i e r a wystarczającą ilość k w a s u d o prze p r o w a d z e n i a r e d u k c j i za p o m o c ą o p i ł k ó w żelaza. W k o l b i e z szeroką szyją (z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m ) p o j . 1,5—2 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , umieszcza się 84 g (1,5 m o l ) o p i ł k ó w żelaza i 340 m l w o d y . M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia i, mieszając m e c h a n i c z n i e , d o d a j e m a ł y m i p o r c j a m i w ciągu 1 h m - n i t r o b e n z e n o s u l f o n i a n s o d u . P o d o d a n i u k a ż d e j poszczególnej porcji w y s t ę p u j e silne pienienie; a b y z a p o b i e c wyrzuceniu m i e s z a n i n y z k o l b y należy szyję k o l b y o w i n ą ć m o k r ą ścierką. O d czasu d o czasu u z u p e ł n i a się ilość w y p a r o w a n e j w o d y t a k , a b y objętość m i e s z a n i n y w kolbie b y ł a m n i e j więcej stała. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości soli s o d o w e j ogrzewa się m i e s z a n i n ę w ciągu 20 m i n . K r o p l a zawiesiny umiesz c z o n a n a bibule p o w i n n a p o z o s t a w i a ć p l a m ę b a r d z o j a s n o b r ą z o w ą , a nie c i e m n o b r ą z o w ą l u b c i e m n o ż ó ł t ą >. G d y p l a m k a jest p r a w i e b e z b a r w n a , d o d a j e się ostrożnie, mieszając, bezw. w ę g l a n u sodu d o r e a k c j i alkalicznej (niebieskie z a b a r w i e n i e c z e r w o n e g o p a p i e r k a l a k m u s o w e g o ) ; n a s t ę p n i e umieszcza się m a ł ą p r ó b k ę m i e s z a n i n y reakcyjnej n a bibule i s p r a w d z a , czy n i e czernieje p o d w p ł y w e m r o z t w o r u siarczku s o d u >. P o przesączeniu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem osad p o z o s t a ł y n a sączku p r z e m y w a się d o k ł a d n i e gorącą w o d ą , a przesącz z a t ę ż a d o ok. 200 m l i z a k w a s z a stęż. k w a s e m solnym d o reakcji k w a ś n e j w o b e c p a p i e r k a K o n g o . P o oziębieniu k w a s m e t a n i l o w y odsącza się i suszy n a bibule filtracyjnej. Dalszą niewielką ilość k w a s u m o ż n a u z y s k a ć p r z e z zatężenie r o z t w o r u m a c i e r z y s t e g o . W y d a j n o ś ć 55 g ( 9 5 % ) . 1
2
F , 2 . A c y l o w e p o c h o d n e amin i produkty ich podstawienia. A c y l o w a n i e a m i n a r o m a t y c z n y c h pierwszo- c z y d r u g o r z ę d o w y c h z a c h o d z i ł a t w o p o d w p ł y w e m c h l o r k u k w a s o w e g o w obecności z a s a d y ) . A c e t y l o w a n i e p r o w a d z i się j e d n a k z w y k l e b e z w o d n i k i e m o c t o w y m , z a m i a s t m n i e j p r z y j e m n y m w użyciu c h l o r k i e m acetylu. Benzoilowanie amin aromatycznych m a mniejsze zastosowanie w pracy preparatyw n e j n i ż acetylowanie, stosuje się j e n a t o m i a s t często d o identyfikacji i c h a r a k t e r y s t y k i a m i n a r o m a t y c z n y c h (p. V1I,6,21/?). W reakcji b e n z o i l o w a n i a metodą Schotten-Baumanna a m i n ę l u b jej sól rozpuszcza się, a l b o s p o r z ą d z a jej zawiesinę w niewielkim n a d m i a r z e 8—15-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , d o d a j e m a ł y n a d m i a r (ok. 1 0 — 1 5 % więcej od ilości teoretycznej) c h l o r k u benzoilu i m i e s z a n i n ę energicznie wstrząsa w na c z y n i u z a m k n i ę t y m l u b też miesza m e c h a n i c z n i e . B e n z o i l o w a n i e z a c h o d z i g ł a d k o i t r u d n o r o z p u s z c z a l n a benzoilowa p o c h o d n a wydziela się w p o s t a c i o s a d u . R e a k c j ę m o ż n a p r o w a d z i ć w ś r o d o w i s k u w o d n y m , g d y ż n a d m i a r c h l o r k u benzoilu b a r d z o p o w o l i ulega hydrolizie p o d w p ł y w e m w o d o r o t l e n k u s o d u , p r z y c z y m p o w s t a j ą c y b e n z o e s a n s o d u i c h l o r e k s o d u pozostają w r o z t w o r z e 3
A r N H i + CfiHs-COCl + N a O H - > A r N H C O C H + NaCl + H O fi
Ar^NH + C H - C 0 C 1 + N a O H -> A r N CO C H 6
5
2
6
s
3
a
+ NaCl + H O z
Z d a r z a się często, że ślady n i e z m i e n i o n e g o c h l o r k u benzoilu, o k l u d o w a n e p r z e z p o c h o d n ą benzoilowa, n i c ulegają hydrolizie alkalicznej; w t e d y w s k a z a n e jest, jeśli t o jest m o ż l i w e , p r z e k r y s t a l i z o w a n i e p o c h o d n e j benzoilowej z m e t a n o l u , etanolu l u b rektyfii' Jeśli p l a m k a jest z a b a r w i o n a , c o Świadczy, że redukcja nic jest u k o ń c z o n a , n a l e ż y d o d a ć k i l k a m l H C l i o e r z e \ v a ć przez d a l s z e k i l k a m i n u t ( p r z y p . t ł u m . ) . W p r z y p a d k u p o z y t y w n e j reakcji z N a S n a l e ż y d o d a ć n i e w i e l k ą i l o ś ć b e z w . w ę g l a n u s o d u ( p r z y p . t h j m . ) . > T a k i e j jak n p . a m i n a t r z e c i o r z ę d o w a lub o c t a n s o d u ( p r z y p . t ł u m . ) . 2
s
IV,F,2. Acylowe
pochodne
amin
583
k a t u , g d y ż c h l o r e k k w a s o w y t w o r z y estry z t y m i r o z p u s z c z a l n i k a m i i w ten s p o s ó b zostaje u s u n i ę t y z p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o p r o d u k t u ( n p . benzanilid, p . I V , 7 3 ) . N i e k i e d y p o c h o d n e b e n z o i l o w e nie wykazują tendencji d o krystalizacji; t ę t r u d n o ś ć m o ż n a często przezwyciężyć, u ż y w a j ą c d o r e a k c j i c h l o r k ó w p-nitro- lub 3,5-dinitrobenzoilowych (p. IV,175), k t ó r y c h p o c h o d n e są z w y k l e z w i ą z k a m i k r y s t a l i c z n y m i o w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h t o p n i e n i a . P o c h o d n e b e n z o i l o w e hydrolizują ł a t w o w w y n i k u o g r z e w a n i a z ok. 7 0 - p r o c . k w a s e m s i a r k o w y m (hydroliza alkaliczna a n i l i d ó w z a c h o d z i b a r d z o powoli) Ar • N H CO • C H j + H S 0 6
2
4
+ H 0 2
ArNH }HSO 3
A
+ C H C0 H f i
s
2
P i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y , o g r z e w a n e z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m , reagują ł a t w o , dając najpierw monoacetylowe pochodne ArNH i
2
+ ( C H C O ) 0 A r N H CO C H + C H C 0 H 3
2
3
3
2
P i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y , o g r z e w a n e z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m , reagują ł a t w o , dając najpierw monoacetylowe pochodne ArNH-CO-CH
3
+ (CH CO) 0 ^ ArN(COCH ) 3
2
3
2
+ CH C0 H 3
2
N a ogół j e d n a k d i a c e t y l o w e p o c h o d n e są n i e t r w a ł e w o b e c n o ś c i w o d y i hydrolizą d o m o n o a c e t y l o w y c h p o c h o d n y c h . T o t e ż krystalizacja d i a c e t y l o w y c h p o c h o d n y c h l u b mie s z a n i n y m o n o - i d i a c e t y l o w y c h p o c h o d n y c h z r o z p u s z c z a l n i k a zawierającego w o d ę , n p . r o z c i e ń c z o n e g o a l k o h o l u , p r o w a d z i j e d y n i e d o o t r z y m a n i a m o n o a c e t y l o w e g o związ ku. A m i n y o wielu p o d s t a w n i k a c h (np. p . IV,66) reagują z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m b a r d z o p o w o l i , j e d n a k p o d o d a n i u k i l k u k r o p l i działającego katalitycznie stęż. k w a s u siarkowego acetylowanie zachodzi szybko. U j e m n y c h stron, związanych z a c e t y l o w a n i e m s a m y m t y l k o b e z w o d n i k i e m , m o ż n a uniknąć prowadząc reakcje w roztworze w o d n y m według następujących wskazówek ( a c e t y l o w a n i e aniliny, metoda 1 w p . IV,74). A m i n ę r o z p u s z c z a się w w o d z i e z a w i e r a jącej jeden r ó w n o w a ż n i k k w a s u solnego i d o tego r o z t w o r u d o d a j e n i e c o więcej n i ż j e d e n r ó w n o w a ż n i k b e z w o d n i k a o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e tyle o c t a n u sodu, a b y z o b o j ę t n i ć k w a s solny. T a k o t r z y m a n ą m i e s z a n i n ę w s t r z ą s a się, p r z y c z y m wydzielająca się z chlo r o w o d o r k u w o l n a a m i n a ulega n a t y c h m i a s t a c e t y l o w a n i u . N a l e ż y podkreślić, że h y d r o liza b e z w o d n i k a o c t o w e g o w t e m p . p o k o j o w e j z a c h o d z i niesłychanie w o l n o i że a m i n a reaguje z b e z w o d n i k i e m znacznie szybciej niż w o d a ; n a t y m właśnie spostrzeżeniu o p a r t e jest a c e t y l o w a n i e za p o m o c ą tej d o s k o n a ł e j m e t o d y . A c e t y l o w a n i e b e z w o d n i k i e m o c t o w y m jest d o ś ć k o s z t o w n e z u w a g i n a cenę t e g o o d c z y n n i k a . M o ż l i w o ś ć s t o s o w a n i a t a n i e g o lod. k w a s u o c t o w e g o u z a l e ż n i o n a jest od przesunięcia ustalającej się r ó w n o w a g i w p r a w o , w w y n i k u u s u w a n i a wydzielającej się w o d y ( o r a z p e w n e j ilości kwasu) p r z e z jej o d d e s t y l o w y w a n i e ArNH + C H - C O H ^ ± A r N H - C O C H 2
3
a
3
+ H 0 2
S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , m o g ą c y b y ć s t o s o w a n y w l a b o r a t o r i u m , polega n a u ż y c i u mie s z a n i n y k w a s u i b e z w o d n i k a o c t o w e g o (metoda 2 w p . IV,74). P r z e p r o w a d z e n i e g r u p y a m i n o w e j w a c e t a m i d o w ą (w w y n i k u a c e t y l o w a n i a ) zmienia o d d z i a ł y w a n i e p o m i ę d z y wolną p a r ą e l e k t r o n ó w n a azocie a u k ł a d e m e l e k t r o n ó w - T pierścienia a r o m a t y c z n e g o , w s k u t e k czego pierścień jest m n i e j z a k t y w o w a n y n a a t a k elektrofilowy
W w y n i k u osłonięcia g r u p y a m i n o w e j p r z e z a c e t y l o w a n i e (jak w acetanilidzie) r e a k c j e m o n o p o d s t a w i e n i a , p o d w p ł y w e m o d p o w i e d n i c h o d c z y n n i k ó w elektrofiłowych, z a c h o dzą z w y k l e ł a t w o . I t a k b r o m o w a n i e p r o w a d z i d o p o w s t a n i a głównie p - b r o m o a c e t a n i lidu; niewielką ilość powstającego j e d n o c z e ś n i e i z o m e r u orto m o ż n a ł a t w o u s u n ą ć p r z e z krystalizację (p. IV,74). H y d r o l i z a p - b r o m o a c e t a n i l i d u p r o w a d z i do p - b r o m o a n i l i n y (p. IV,75). P o d o b n i e n i t r o w a n i e daje p-nitro acetanilid (p. IV,76), k t ó r y m o ż n a z h y d r o l i z o w a ć d o p - n i t r o a n i l i n y (p. IV,77). IV,73. CH 6
BENZANILID COCI + C s t l j . N H i - - ^
S
C H -CONHC H s
5
6
5
W kolbie s t o ż k o w e j umieszcza się 5,2 g (5 m l , 0,056 m o l ) aniliny, 4 5 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i d o d a j e 8,5 g (7 m l , 0,06 m o l ) chlorku b e n z o i l u ; n a c z y n i e z a m y k a się k o r k i e m i wstrząsa energicznie p r z e z 10"—15 m i n . W czasie reakcji wydziela się c i e p ł o . S u r o w a p o c h o d n a b e n z o i l o w a w y p a d a w p o s t a c i białego osadu. P o u k o ń c z e n i u reakcji, tj. gdy zniknie z a p a c h c h l o r k u benzoilu ( w ą c h a ć ostrożnie), należy s p r a w d z i ć czy m i e s z a n i n a r e a k c y j n a m a odczyn alkaliczny. P r o d u k t odsącza się n a lejku B u c h n e r a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, w r a z i e p o t r z e b y m a s ę n a sączku r o z d r a b n i a się, p r z e m y w a s t a r a n n i e wodą, odsysa. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z g o r ą c e g o etanolu (lub z r e k t y f i k a t u ) , gorący r o z t w ó r sączy p r z e z lejek z płaszczem g r z e j n y m a l b o przez p o d g r z a n y lejek B u c h n e r a . W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y o d s ą c z a się i suszy n a p o w i e t r z u l u b w suszarce o g r z e w a n e j parą. W y d a j n o ś ć benzanilidu o tt. 162°C wynosi 9 g ( 7 5 % ) . H y d r o l i z a b e n z a n i l i d u . W m a ł e j k o l b c e z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną u m i e s z c z a się 5 g benzanilidu i 50 m l 70-proc. (wag.) k w a s u s i a r k o w e g o (1) i o g r z e w a ł a g o d n i e d o w r z e n i a p r z e z 30 m i n . K w a s b e n z o e s o w y u l a t n i a się częściowo z parą w o d n ą i zestala w c h ł o d n i c y ; u s u w a się g o , a c z ę ś c i o w o r o z p u s z c z a , wlewając p r z e z c h ł o d n i c ę 60 m l gorącej w o d y . K o l b ę oziębia się w o d ą z l o d e m , odsącza k w a s b e n z o e s o w y (siarczan aniłiny n i e wydziela się z t a k r o z c i e ń c z o n e g o r o z t w o r u ) , p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą , odsącza, suszy n a bibule filtracyjnej i o z n a c z a t e m p . t o p n i e n i a (121°C). Przesącz alkalizuje się dodając ostrożnie 10-proc, w o d o r o t l e n k u sodu i ekstrahuje anilinę eterem. P o usunięciu eteru anilinę p o d d a j e się destylacji; tw. 1 8 4 ° C . U w a g a . (1) P r z y g o t o w a n i e j a k w p . I V , 7 7 , u w a g a (1). Synteza p o k r e w n a . N - B e n z o i l o - p - t o l u i d y n a . D o reakcji u ż y w a się 3,3 g p - t o l u i d y n y , 25 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 4,2 g (3,5 ml) c h l o r k u benzoilu i p o s t ę puje t a k , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u benzanilidu. W y d a j n o ś ć N - b e n z o i l o - p - t o l u i d y n y 0 tt. 1 5 8 ° C w y n o s i 4,5 g. IV,74.
p-BROMOACETANILID
C H .NH 6
5
2
+ (CH.,C0) 0
C H NH-CO-CH
2
s
s
3
+ CH C0 H
C H - N H C O CH + B r - > p - B r C H N H . C O C H 6
5
3
2
6
4
3
3
2
+ HBr
A c e t y l o w a n i e aniliny. Metoda 1. D o zlewki l u b k o l b y p o j . 1 1, zawierającej 500 m l w o d y , w p r o w a d z a się 18,3 g stęż. k w a s u solnego i 20,5 g (20 m l , 0,22 m o l ) aniliny 1 m i e s z a t a k d ł u g o , a ż anilina rozpuści się c a ł k o w i c i e ; jeśli r o z t w ó r jest z a b a r w i o n y , d o d a j e się 3—4 g węgla odbarwiającego, mieszając o g r z e w a w ciągu 5 m i n d o t e m p . 5 0 ° C i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem l u b p r z e z sączek f a ł d o w a n y . D o s p o r z ą d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 27,7 g (25,6 m l , 0,27 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o bez w o d n i k a o c t o w e g o , miesza się d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a i w y l e w a n a t y c h m i a s t d o r o z t w o r u 33 g krystalicznego octanu s o d u w 100 m l w o d y . N a l e ż y mieszać energicznie i c h ł o d z i ć w lodzie. Acetanilid odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y , d o b r z e odsysa i suszy n a p o w i e t r z u r o z k ł a d a j ą c n a bibule. O t r z y m u j e się 24 g ( 8 0 % ) b e z b a r w n e g o , p r a w i e czystego acetanilidu o tt. 1 1 3 ° C P o
IV,75,
p-Bromoanilina
585
krystalizacji z ok. 500 m l w o d y z d o d a t k i e m o k . 10 ml a l k o h o l u s k a ż o n e g o o t r z y m u j e się p r o d u k t o tt. 1 1 4 C ; m a s a pierwszego r z u t u w y n o s i 19 g ( I ) . Metoda 2. W k o l b i e kulistej p o j e m n o ś c i 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 20,5 g (20 ml, 0,22 m o l ) aniliny, 2 1 , 5 g (20 m l , 0.21 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o , 21 g (20 m l , 0,35 m o l ) lod. k w a s u o c t o w e g o i 0,1 g pyłu c y n k o w e g o (2). M i e s z a n i n ę t ę ogrzewa się ł a g o d n i e d o w r z e n i a p r z e z 30 m i n , a n a s t ę p n i e gorącą ciecz w y l e w a c i e n k i m s t r u m i e n i e m , ciągle mieszając, d o zlewki p o j . 1 1, zawierającej 500 m l z i m n e j w o d y . P o oziębieniu (najlepiej w lodzie) s u r o w y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y , d o b r z e odsysa i suszy n a p o w i e t r z u r o z k ł a d a j ą c n a bibule. W y d a j n o ś ć acetanilidu o tt. 1 1 3 ° C w y n o s i 26 g, p o krystalizacji (jak w metodzie I) o t r z y m u j e się 21 g ( 7 0 % ) czystego p r o d u k t u C
0 tt. J ! 4 ° C . B r o m o w a n i e acetanilidu. W k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 350 m l r o z p u s z c z a się 13,5 g (0,1 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o acetanilidu w 45 ml l o d . k w a s u o c t o w e g o , a w m a ł e j k o l b c e s t o ż k o w e j 17 g ( 5 , 3 m l , 0,106 m o l ) b r o m u w 25 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . R o z t w ó r b r o m u p r z e n o s i się d o b i u r e t y l u b d o w k r a p l a c z a z a m o c o w a n e g o n a d k o l b ą stożkową. (Opis o s t r o ż n e g o o b c h o d z e n i a się z b r o m e m znajduje się w p . 11,2,7; r e a k c j ę n a l e ż y p r o w a d z i ć p o d wyciągiem). K o l b ę s t o ż k o w ą u m i e s z c z a się w zimnej w o d z i e 1 w k r a p l a p o w o l i r o z t w ó r b r o m u , stale wstrząsając w celu z a p e w n i e n i a d o b r e g o w y m i e s z a n i a r e a g e n t ó w . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u r o z t w ó r w y k a z u j e z a b a r w i e n i e p o m a r a ń c z o w e w y w o ł a n e obecnością m a ł e g o n a d m i a r u b r o m u ; p r o d u k t reakcji m o ż e częścio w o w y k r y s t a l i z o w a ć . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j n a przeciąg 30 m i n , wstrząsając nią o d czasu d o czasu, n a s t ę p n i e w y l e w a d o 4 0 0 m l w o d y , a k o l b ę p r z e m y w a ok. 100 m l w o d y . Jeśli m i e s z a n i n a jest w y r a ź n i e z a b a r w i o n a , t o należy, mieszając energicznie, d o d a ć tyle r o z t w o r u p i r o s i a r c z y n u s o d o w e g o , a b y z a b a r w i e n i e u s u n ą ć . K r y s t a l i c z n y osad odsącza się n a lejku B u c h n e r a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, przemywa starannie zimną wodą i odciska możliwie dokładnie szerokim s z k l a n y m k o r k i e m . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z r o z c . m e t a n o l u l u b etanolu ( s k a ż o n e g o a l k o h o l u ) . W y d a j n o ś ć , t w o r z ą c e g o b e z b a r w n e kryształy, p - b r o m o a c e t a n i l i d u o tt. 167°C, w y n o s i 13 g ( 8 4 % ) . U w a g i . (1) A c e t a n i l i d m o ż n a r ó w n i e ż p r z e krystalizować z tolueuu (palny!), p o d chłodnicą zwrotną. (2) C y n k r e d u k u j e b a r w n e zanieczyszczenie aniliny i z a p o b i e g a również utlenianiu w czasie r e a k c j i . TV,75.
p-BROMOANILINA H©
J
p-Br-C H 6
4
NHCOCH
3
+ H 0 — ^ p-Br - C H - NH + C H 3
6
4
3
3
C0 H 2
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, r o z p u s z c z a się 18 g (0,084 m o l ) p~bromoacetanilidu w 35 m l w r z ą c e g o etanolu. D o w r z ą c e g o r o z t w o r u w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i , p o p r z e z c h ł o d n i c ę , z w k r a p l a c z a z w y r ó w n y w a c z e m c i ś n i e ń , 22 m l stęż. k w a s u solnego. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z 3 0 — 4 0 m i n , aż d o chwili gdy p r ó b k a r o z t w o r u , p o rozcieńczeniu w o d ą , p o z o s t a j e c a ł k o w i c i e p r z e z r o c z y s t a . W t e d y r o z t w ó r r o z c i e ń c z a się 150 m l w o d y i łączy k o l b ę z chłodnicą destylacyjną. Destylację p r o w a d z i się z ł a ź n i powietrznej (rys. 1,34) l u b s i a t k i a z b e s t o w e j zbierając ok. 100 m l destylatu s k ł a d a j ą c e g o się z o c t a n u etylu, e t a n o l u i w o d y . P o z o s t a ł y r o z t w ó r , zawierający c h l o r o w o d o r e k p - b r o m o aniliny, w y l e w a się d o 100 m l l o d o w a t e j w o d y i, mieszając energicznie, d o d a j e 5 - p r o c . r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u d o reakcji s ł a b o alkalicznej. p - B r o m o a n i i i n a w y d z i e l a się w p o s t a c i oleju, k t ó r y s z y b k o krystalizuje. S u r o w y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u n a a r k u s z a c h b i b u ł y . W y d a j n o ś ć 14 g ( 9 7 % ) ; tt. 6 6 ° C . K r y s t a l i z a c j a z rozc. a l k o h o l u z w i ą z a n a jest z d u ż y m i s t r a t a m i i jest z w y k l e zbyteczna.
IV,76.
p-NITROACETANILBD)
C H -NH-CO.CH 6
9
3
-f H N 0
3
—-—%• p-0 N—C H -NH 2
6
4
CO-CH
3
W zlewce p o j . 500 m l umieszcza się 25 g (0,185 m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o , suchego acetanilidu i 25 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i, e n e r g i c z n i e mieszając, w p r o w a d z a 92 g (50 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n a r o z g r z e w a się i p o w s t a j e p r z e z r o czysty r o z t w ó r . Z l e w k ę u m i e s z c z a się w m i e s z a n i n i e c h ł o d z ą c e j l o d u z solą, a z a w a r t o ś ć jej m i e s z a się m e c h a n i c z n i e . N a d zlewką u m o c o w u j e się w k r a p l a c z zawierający ozię bioną m i e s z a n i n ę 15,5 g (11 m l ) stęż. k w a s u a z o t o w e g o i 12,5 g (7 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . G d y t e m p e r a t u r a r o z t w o r u s p a d n i e d o 0 — 2 ° C , z a c z y n a się s t o p n i o w o w p r o w a d z a ć m i e s z a n i n ę k w a s ó w , p r z y c z y m t e m p . nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 1 0 ° C . P o d o d a n i u całej ilości m i e s z a n i n y nitrującej zlewkę w y j m u j e się z m i e s z a n i n y oziębiającej i p o z o s t a w i a n a 1 h w t e m p . p o k o j o w e j . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć zlewki w y l e w a się d o 250 g p o k r u s z o n e g o l o d u l u b 500 m l zimnej w o d y , p r z y c z y m s u r o w y nitroacetanilid wydziela się n a t y c h m i a s t . P o 15 m i n odsącza się go n a lejku B u c h n e r a p o d zmniejszo n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e zimną w o d ą a ż d o c a ł k o w i t e g o usunięcia k w a s ó w (sprawdzić odczyn wody z przemycia) i dobrze odciska (1). Otrzymany jasnożółty p r o d u k t krystalizuje się z etanolu l u b s k a ż o n e g o a l k o h o l u , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e g o a l k o h o l u i suszy n a p o w i e t r z u n a b i b u l e (2). Żółty o-nitroacetanilid p o z o s t a j e w przesączu. W y d a j n o ś ć b e z b a r w n e g o , kr ys talicznego p-nitroacetanilidu o tt. 2 1 4 ° C w y n o s i 20 g ( 6 0 % ) . S k u t e c z n o ś ć krystalizacji m o ż n a s p r a w d z i ć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j . N a p ł y t k ę (Silica G e l G ) o r o z m i a r a c h 2 0 X 5 c m n a n o s i się stęż. r o z t w o r y (w acetonie) p r o d u k t ó w , s u r o w y c h i p r z e k r y s t a l i z o w a n y c h , w postaci p l a m e k o średnicy ok. 3 m m . Z a g ę s z c z a się część e t a n o l o w e g o ł u g u m a c i e r z y s t e g o i r ó w n i e ż n a n o s i n a p ł y t k ę . C h r o m a t o g r a m r o z w i j a się mieszaniną t o l u e n u z o c t a n e m etylu (4:1). P o osu szeniu p ł y t k i z a z n a c z a się pozycję w i d o c z n y c h p l a m e k i p o z o s t a w i a płytki w n a c z y n i u z a w i e r a j ą c y m p a r y j o d u w celu u w i d o c z n i e n i a p o z o s t a ł y c h s k ł a d n i k ó w . Przekrystałizow a n y p-nitroacetanilid (RF 0,07) nie p o w i n i e n z a w i e r a ć j a s n o ż ó ł t e g o i z o m e r u orto (RF 0,36); o b e c n o ś ć o b u t y c h s k ł a d n i k ó w uwidoczniają d o p i e r o p a r y j o d u . Ł u g m a cierzysty z a w i e r a o p r ó c z p- i o-nitroacetanilidu d w a w i d o c z n e od r a z u n a c h r o m a t o g r a m i e ż ó ł t e s k ł a d n i k i ; są n i m i p-nitroanilina (RF 0,24) i o-nitroanilina (RF 0,45). U w a g i . (1) P r z e m y w a się najlepiej p r z e n o s z ą c s u r o w y o s a d d o zlewki, w k t ó r e j m i e s z a się g o d o b r z e z w o d ą , a n a s t ę p n i e p o w t ó r n i e sączy. (2) P r o d u k t y , z a r ó w n o s u r o w y , jak też o t r z y m a n y p o krystalizacji p o w i n n y b y ć sprawdzone za pomocą chromatografii cienkowarstwowej. IV,77.
p-NITROANILINA
P-OiN-CsHa-NH. CO-CH + H 0 3
2
H® »-p-0 N.CjH.-NH2 + C H C 0 H 2
3
2
M i e s z a n i n ę 15 g (0,083 m o l ) p-nitroacetanilidu i 75 m l 70-proc. (wag.) k w a s u s i a r k o w e g o (1) o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 2 0 — 3 0 m i n l u b d o chwili, g d y p r ó b k a r o z c i e ń c z o n a 2 3-krotną ilością w o d y p o z o s t a n i e przezroczysta. G o r ą c y , p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r zawierający siarczan p-nitroaniliny, w l e w a się d o 500 m l zimnej w o d y i s t r ą c a p-nitroanilinę d o d a j ą c p e w i e n n a d m i a r 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku s o d u l u b stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . P o oziębieniu (w r a z i e p o t r z e b y — w w o d z i e z l o d e m ) żółty, krystaliczny osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d o b r z e w o d ą i s t a r a n n i e odciska. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z m i e s z a n i n y spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o (lub s k a ż o n e g o ) i w o d y , wziętych w s t o s u n k u o b j ę t o ś c i o w y m 1 : 1 ; sączy, p r z e m y w a i suszy. W y d a j n o ś ć p-nitroaniliny o tt. 1 4 8 ° C w y n o s i 11 g ( 9 6 % ) . U w a g a . (1) K w a s s i a r k o w y 7 0 - p r o c . o t r z y m u j e się w p r o w a d z a j ą c ostrożnie, c i e n k i m s t r u m i e n i e m , 60 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o 4 5 m l w o d y .
1V,G. Zastosowanie
soli diazoniowy eh
587
G. ZASTOSOWANIE SOLI DIAZONIOWYCH Otrzymywanie soli diazoniowych. P i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e , w reakcji z k w a s e m a z o t a w y m , w obecności k w a s u solnego (lub i n n e g o kwasu nieorganicznego) t w o r z ą w t e m p . ok. 0 ° C sole d i a z o n i o w e , j a k o dające się w y o d r ę b n i ć związki przejścio we. Sole d i a z o n i o w e powstające w a n a l o g i c z n y s p o s ó b z alifatycznych a m i n pierwszo r z ę d o w y c h r o z k ł a d a j ą się ł a t w o z wydzieleniem azotu, n a w e t w t a k niskiej t e m p e r a t u r z e , t w o r z ą c o d p o w i e d n i e alkohole l u b i n n e p r o d u k t y r o z k ł a d u A r N H -1- N a N 0 2
2
+ 2HC1 -» A r N = N } C l + NaCI + H 0 2
Z a k w a s z o n y r o z t w ó r a z o t y n u jest ź r ó d ł e m j o n ó w n i t r o z o n i o w y c h (1), k t ó r e , dzięki w ł a s n o ś c i o m el ektrofił o w y m , wymieniają p r o t o n w p i e r w s z o r z ę d o w e j grupie a m i n o w e j t w o r z ą c N - n i t r o z o p o c h o d n ą (II). P o c h o d n a ta m a b u d o w ę t a u t o m e r y c z n ą , a jej f o r m a h y d r o k s y d i a z o w a (III) w środowisku k w a ś n y m t w o r z y j o n d i a z o n i o w y (IV) 2 N 0
E 2
+ 2H®
2HN0
2
^zr_-t 0 = N - 0 - N = 0 +
H,0
© O O - N - O - N - O z t =± 0 = N + 0 - N = 0
U) ArNH
2
*N = 0
*• A r N - N - O
t
"
ArN-N-OH
H (H) A / ^ \ ®
(UD
© *• ArN = N + H 0 (IV) 2
W a r u n k i d o ś w i a d c z a l n e n i e z b ę d n e d o p r z y g o t o w a n i a r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j , t z n . diazowania a m i n y pierwszorzędowej, są następujące. A m i n ę r o z p u s z c z a się, ogrze w a j ą c w r a z i e p o t r z e b y , w odpowiedniej objętości w o d y zawierającej 2,5—3 r ó w n o w a ż n i k ó w k w a s u solnego (lub siarkowego). O t r z y m a n y r o z t w ó r oziębia się l o d e m , p r z y c z y m c h l o r o w o d o r e k (czy też siarczan) a m i n y z w y k l e krystalizuje. T e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h 0 — 5 C i d o d a j e p o r c j a m i w o d n y r o z t w ó r a z o t y n u s o d o w e g o d o chwili, gdy p o u p ł y w i e 3—4 m i n od w p r o w a d z e n i a ostatniej porcji a z o t y n u p o j a w i się n a t y c h m i a s t o w a , p o z y t y w n a r e a k c j a n a o b e c n o ś ć n a d m i a r u k w a s u a z o t a w e g o ( p r ó b a z w i l g o t n y m p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m )), W y t r ą c o n y (ewentualnie) c h l o r o w o d o r e k czy też siarczan a m i n y rozpuszcza się p o d c z a s d i a z o w a n i a t w o r z ą c przezroczysty r o z t w ó r b a r d z o d o b r z e rozpuszczalnej soli d i a z o n i o w e j . N a d m i a r kwasu (0,5—1 r ó w n o w a ż nika) z a p e w n i a właściwą k w a s o w o ś ć ś r o d o w i s k a , niezbędną dla stabilizacji soli d i a z o n i o w e j , przez p r a w i e całkowitą eliminację r e a k c j i w t ó r n y c h , n p . zachodzącej ł a t w o w r o z t w o r z e o b o j ę t n y m reakcji p o m i ę d z y solą diazoniową a nie z m i e n i o n ą a m i n ą z u t w o r z e n i e m związku d i a z o a m i n o w e g o (p. IV,97). P o d c z a s p r o c e s u d i a z o w a n i a należy u t r z y m y w a ć niską t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y reagującej (reakcja jest z n a t u r y egzoter m i c z n a ) , w p r z e c i w n y m razie sól d i a z o n i o w ą m o ż e ulec częściowej hydrolizie i powsta n i e o d p o w i e d n i fenol. D
3
" W p r a k t y c e zdarza się n i e k i e d y , ż e jeszcze p r z e d d o d a n i e m t e o r e t y c z n e j i l o ś c i a z o t y n u s o d u r o z t w ó r daje niebieskie zabarwienie papierka jod o w o skrobiowe go (być m o ż e w w y n i k u częściowego utlenienia tlenem powietrza) w c i ą g u k i l k u s e k u n d o d j e g o zwilżania. T r z e b a także p a m i ę t a ć , że p o d k o n i e c d i a z o w a n i a reakcja z k w a s e m a z o t a w y m b i e g n i e w o l n i e j , n a l e ż y w i ę c k o n i e c z n i e p o c z e k a ć parę m i n u t przed w y k o n a n i e m p r ó b y . P o n a d t o t y l k o n a t y c h m i a s t o w e p o j a w i e n i e sic b ł ę k i t n e g o z a b a r w i e n i a j e i t m i a r o d a j n e . P r z e d w y k o n a n i e m p r ó b y w s k a z a n e jest r o z c i e ń c z y ć n a s z k i e ł k u z e g a r k o w y m p r ó b k ę b a d a n e g o r o z t w o r u k i l k o m a k r o p l a m i w o d y . P o l e c a siy r ó w n i e ż u ż y c i e d o reakcji o k . 10% n a d m i a r u a z o t y n u s o d o w e g o dobrej jakośei ( > 9 6 r t N a N O , n p . k r y s t a l i z o w a n y I N a N O , ) ; s ł u ż y to j a k o d o d a t k o w y s p r a w d z i a n . Jeśli p r z y p a d k o w o d o d a n o n a d m i a r u k w a s u a z o t a w e g o , m o ż n a g o r o z ł o ż y ć d o d a j ą c m o c z n i k a lub k w a s u s ul fam i n o w e g o , m o ż n a r ó w n i e ż d o t e g o c e l u użyć n i e w i e l k i e j ilości a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e j r o z p u s z c z o n e j w s t o s o w a n y m d o reakcji k w a s i e . ;
N i e k t ó r e a m i n y , t a k i e j a k n a p r z y k ł a d nitroaniliny, reagują wolniej w niskiej t e m p e r a t u r z e , p o n i e w a ż j e d n a k u t w o r z o n e sole d i a z o n i o w e są nieco trwalsze, m o ż n a d i a z o w a n i e p r o w a d z i ć w t e m p . p o k o j o w e j , a w t e d y r e a k c j a z a c h o d z i szybciej. Jeśli sól a m i n y jest s ł a b o r o z p u s z c z a l n a w wodzie, n a l e ż y ją p r z y g o t o w a ć w p o s t a c i możliwie d r o b n e j zawiesiny (osiąga się t o p r z e z oziębienie g o r ą c e g o r o z t w o r u z j e d n o c z e s n y m e n e r g i c z n y m m i e s z a n i e m ) , k t ó r a p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u w m i a r ę p o w s t a w a n i a rozpuszczalnej soli diazoniowej. B a r d z o s k u t e c z n y m ś r o d k i e m d i a z u j ą c y m jest r o z t w ó r a z o t y n u s o d o w e g o w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m , ściślej m ó w i ą c t w o r z ą c y się w tych w a r u n k a c h w o d o r o s i a r c z a n n i t r o z o n i o w y . O d c z y n n i k t e n n a d a j e się szczególnie d o d i a z o w a n i a specjalnie s ł a b o z a s a d o w y c h a m i n , t a k i c h jak 2,4-dinitroanilina l u b o d p o w i e d n i trinitro związek t z w . pikramid. H N O i + H SO* ^ ± [ H N O f [ H S 0 ] a
2
2
4
9
e
.'—-^t [NO] [ H S O * ] + H®0 + HSO*
T e n właśnie o d c z y n n i k służy do d i a z o w a n i a k w a s u 4 - a m i n o - 3 , 5 - d i j o d o b e n z o e s o w e g o p o t r z e b n e g o d o syntezy k w a s u 3,4,5-trijodobenzoesowego (synteza p o k r e w n a p . I V , 7 9 ) . Stosuje się g o r ó w n i e ż d o bis-diazowania m - f e n y l e n o d i a m i n y ( o t r z y m y w a n i e 1,3-dijodob e n z e n u , p . I V , 7 9 ) , k t ó r e m u s i być p r z e p r o w a d z o n e w silnie k w a ś n y m ś r o d o w i s k u . Jeśli g r u p y a m i n o w e nie są w d u ż y m s t o p n i u s p r o t o n o w a n e , t o n a s t ę p u j e t y l k o c z ę ś c i o w e d i a z o w a n i e , a n a s t ę p n i e sprzęganie p o w s t a ł e j soli z nie z m i e n i o n ą a m i n ą z u t w o r z e n i e m b a r w n i k a a z o w e g o tzw. b r u n a t u B i s m a r c k a ( w z o r y poniżej)
H N
H N
2
H N
2
H N
2
2
A b y o t r z y m a ć cblorek l u b siarczan benzenodiazoniowy w postaci stałej, r e a k c j ę p r o w a d z i się w ś r o d o w i s k u możliwie b e z w o d n y m . Ź r ó d ł e m k w a s u a z o t a w e g o jest w ó w czas j e d e n z jego e s t r ó w o r g a n i c z n y c h (np. a z o t y n p e n t y l u ) , k t ó r y r o z k ł a d a się g a z o w y m c h l o r o w o d o r e m w e t a n o l u ; p o d o d a n i u eteru j e d y n i e sól d i a z o n i o w ą w y t r ą c a się w p o staci k r y s t a l i c z n e g o osadu. C H N H ) C 1 + C j H n O N O + H C l -> C H N ^ N } C 1 + C H n C J -4- 2 H 0 6
S
3
6
S
3
2
D o k ł a d n i e w y s u s z o n e sole d i a z o n i o w e są b a r d z o w r a ż l i w e n a wstrząsy i w y b u c h a j ą g w a ł t o w n i e p o d c z a s ł a g o d n e g o n a w e t o g r z e w a n i a , mają więc m a ł e z a s t o s o w a n i e w p r a c y p r e p a r a t y w n e j . Szczęśliwie większość, tak p o ż y t e c z n y c h r e a k c j i z w i ą z k ó w d i a z o n i o w y c h , d a j e się p r z e p r o w a d z i ć w r o z t w o r a c h w o d n y c h , t o t e ż r z a d k o t y l k o o t r z y m u j e się s t a ł e ( w y b u c h o w e ) sole d i a z o n i o w e . G , l . Reakcje polegające na w y m i a n i e grupy diazoniowej. Sole d i a z o n i o w e ulegają licznym r e a k c j o m , w k t ó r y c h wydziela się azot c z ą s t e c z k o w y , a g r u p a d i a z o n i o w ą zostaje z a s t ą p i o n a p r z e z j a k ą ś inną g r u p ę , k t ó r a w ten s p o s ó b zostaje z w i ą z a n a z pier ścieniem a r o m a t y c z n y m . P o d c z a s o g r z e w a n i a w o d n e g o r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j n a s t ę p u j e wydzielenie azotu,, a w r e a k c j i o c h a r a k t e r z e p o d s t a w i e n i a n u k l e o fil o w e g o t y p u Sal n a s t ę p u j e w y m i a n a grupy diazoniowej n a grupę hydroksylową Ard5 = N ^ E A i ® ] ^ A r O H —H®
D o tej r e a k c j i n a d a j e się bardziej siarczan niż c h l o r e k d i a z o n i o w y , g d y ż o b e c n o ś ć j o n ó w c h l o r k o w y c h p o w o d u j e p o w s t a w a n i e niewielkich ilości c h l o r k u a r y l o w e g o j a k o p r o d u k t u u b o c z n e g o . R o z t w ó r m u s i b y ć k w a ś n y , co z a p o b i e g a sprzęganiu p o m i ę d z y
n i e r o z ł o ż o n ą solą diazoniową a fenolem (str. 608, p . I V , G , 2 ) . W p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a fenoli i krezoli (np. p-krezol, synteza p o k r e w n a , p . FV,78) w o d n y r o z t w ó r soli diazoniowej ogrzewa się d o ok. 5 0 ° C , g d y ż w wyższej t e m p . r e a k c j a m o ż e stać się z b y t g w a ł t o w n a , c o m o ż e p r o w a d z i ć d o p o w s t a n i a z n a c z n y c h ilości smół. T y l k o n i e k t ó r e p o d s t a w i o n e a m i n y w y m a g a j ą wyższej t e m p . ( n p . o g r z e w a n i e do wrzenia z 40- d o 60-proc. k w a s e m s i a r k o w y m ) dla c a ł k o w i t e g o r o z ł o ż e n i a soli d i a z o n i o w y c h ( n p . m - n i t r o fenol, p . IV,78). G d y n a w o d n y r o z t w ó r soli a r y l o d i a z o n i o w e j p o d z i a ł a się r ó w n o w a ż n ą ilością j o d k u p o t a s u , a n a s t ę p n i e ogrzeje n a ł a ź n i w o d n e j , t w o r z y się z d o b r ą wydajnością j o d e k arylu (np. j o d o b e n z e n , p . IV,79) A r N = N ) C l + KI ^ Arl + N + KCI 2
T e j prostej m e t o d y nie m o ż n a s t o s o w a ć d o o t r z y m a n i a o d p o w i e d n i c h c h l o r o - i b r o m o p o c h o d n y c h . S a n d m e y e r (1884) stwierdził, że w y m i a n y g r u p y diazoniowej n a h a l o g e n e k m o ż n a ł a t w o d o k o n a ć w obecności o d p o w i e d n i e j soli miedzi(I) i w ten s p o s ó b p o d a ł d o s k o n a ł ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a p o d s t a w i o n y c h w pierścieniu p o c h o d n y c h a r o m a t y c z nych. R e a k c j a t a z o s t a ł a r o z s z e r z o n a n a i n n e p o d s t a w n i k i p o z a c h l o r o w c a m i , n p . n a g r u p ę cyjanową (— C N ) , i tiocyjanową ( - - S C N ) . R e a k c j ę S a n d m e y e r a p r z e p r o w a d z a się najogólniej w następujący s p o s ó b . A m i n ę diazuje się a z o t y n e m sodu w obecności k w a s u solnego w t e m p . 0 — 5 ° C i d o d a j e r ó w n o w a ż n ą ilość c h l o r k u miedzi(I) r o z p u s z c z o n e g o w kwasie s o l n y m . P o w s t a j e c i e m n o b r ą z o w y , t r u d n o r o z p u s z c z a l n y k o m p l e k s c h l o r k u miedzi(I) z solą diazoniową. P o podniesieniu t e m p e r a t u r y następuje r o z k ł a d k o m p l e k s u z wydzieleniem a z o t u , o s a d znika, a p o j a w i a się oleista w a r s t w a c h l o r k u a r y l u A
NaNO;
O
O
CuCI
A r N H —=-=-> A r N s = N ) C l
ogrzewanie ,
„,
-* [Kompleks] — — - + ArCl + N
2
2
C h l o r e k arylu p o w s t a j e w w y n i k u r o z k ł a d u k o m p l e k s u , j o n d i a z o n i o w y - c h l o r e k mied z i ( l ) , z a c h o d z ą c e g o wg p r z e d s t a w i o n e g o p o n i ż e j m e c h a n i z m u w o l n o r o d n i k o w e g o . M i e d ź katałizuje tę r e a k c j ę , g d y ż m o ż e n a skutek przeniesienia elektronu p r z e c h o d z i ć z e stanu utlenienia + 1 d o stanu + 2
© Ar-N = N^:C1-Cu-Cl I Ł '
*
G
A r - N - N - C l - C* u - C l
•
u Ar - N = N - ^ 3 x C u -
C!
-> Ar- + N + CuC3 2
Ar-^f^ĆT^-Cu-G
2
•*- ArCl + «CuC)
Szczegóły o d n o s z ą c e się d o o t r z y m y w a n i a p - c h l o r o t o l u e n u p o d a n e są w p . IV,8G; d o t y c z ą o n e r ó w n i e ż syntez p o k r e w n y c h , j a k syntezy: o c h l o r o t o i u e n u , c h l o r o b e n z e n u , m - c h l o r o n i t r o b e n z e n u i kwasu o c h l o r o b e n z o e s o w e g o . W przypadku otrzymywania bromopochodnych metodą Sandmeyera (np. p-bromot o l u e n i syntezy p o k r e w n e w p . IV,81) a m i n ę diazuje się zwykle w r o z t w o r z e zawiera j ą c y m k w a s s i a r k o w y (lub k w a s b r o m o w o d o r o w y ) , a n a o t r z y m a n y siarczan (lub b r o m e k ) a r y l o d i a z o n i o w y d z i a ł a się r o z t w o r e m b r o m k u miedzi(I) w k w a s i e b r o m o w o d o r o w y m w z i ę t y m w n a d m i a r z e . U t w o r z o n y k o m p l e k s r o z k ł a d a się z a p o m o c ą ł a g o d n e g o o g r z e w a n i a , a b r o m e k a r y l u wydziela p r z e z destylację z parą w o d n ą . 2-Brom o n a f t a ł e n m o ż n a o t r z y m a ć z k w a s u 2 - n a f t y l o a m i n o - l - s u I f o n o w e g o (str. 569, p . I V , E , 3 ) , u n i k a j ą c w ten sposób użycia mającej silne w ł a s n o ś c i r a k o t w ó r c z e 2-naftyloaminy. Diazowanie i reakcja z bromkiem miedzi(l) prowadzi do powstania kwasu 2-bromon a f t a l e n o - l - s u l f o n o w e g o , k t ó r y o g r z e w a n y z r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m traci g r u p ę sulfo n o w ą i p r z e c h o d z i w 2 - b r o m o n a f t a l e n (p. IV,116).
G a t t e r m a n n (1890) stwierdził, że d r o b n o s p r o s z k o w a n a (świeżo strącona) m i e d ź l u b b r ą z m i e d z i o w y katalizują r o z k ł a d r o z t w o r ó w soli d i a z o n i o w y c h 9
®
Cu
ArN=N}X
> ArX + N
2
J e d n a k w y d a j n o ś c i reakcji G a t t c r m a n n a są z w y k l e niższe o d wydajności osiąganych m e t o d ą S a n d m e y e r a . P y ł m i e d z i o w y s t o s o w a n y jest r ó w n i e ż w syntezie k w a s ó w sulfinow y c h ( n p . k w a s benzenosulfinowy, p . I V , 8 3 ) o t r z y m y w a n y c h p r z e z r o z k ł a d r o z t w o r u siarczanu d i a z o n i o w e g o n a s y c o n e g o d w u t l e n k i e m siarki za p o m o c ą p y ł u miedziowego^ ArN=N)HSO
e
+ S O + Cu -* A r S 0 H + N z
2
2
+ CuSO
+
R e a k c j ę S a n d m e y e r a stosuje się r ó w n i e ż d o o t r z y m y w a n i a c y j a n k ó w aryli. R o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j , s t a r a n n i e z o b o j ę t n i o n y w ę g l a n e m sodu l u b w a p n i a (w celu z a p o b i e żenia n a d m i e r n e m u w y d z i e l a n i u się c y j a n o w o d o r u w n a s t ę p n y m s t a d i u m reakcji), w l e w a się d o r o z t w o r u cyjanku miedzi(I) w n a d m i a r z e r o z t w o r u cyjanitu sodu l u b p o t a s u ( n p . p-tolunitryl, p . I V , 8 4 ) . L e p s z e wyniki osiąga się niekiedy zastępując c y j a n e k miedzi(I) cyjankiem n i k l u . P o hydrolizie nitrylu w o d o r o t l e n k i e m s o d u , a n a s t ę p n i e p o z a k w a s z e n i u , o t r z y m u j e się o d p o w i e d n i k w a s (str. 7 0 5 , p . I V , N , 2 ) . R e a k c j a S a n d m e y e r a s t a n o w i więc w a ż n ą m e t o d ę p o ś r e d n i e g o w p r o w a d z a n i a g r u p y k a r b o k s y l o w e j d o p i e r ścienia a r o m a t y c z n e g o .
ArNH
NaN0 /HX 2
2
-
ArN=N}BF ~ 4
,
©
©CuCN/KCN
• ArN )X 2
•
— ^ ArF + N
e
(i)- OH
Ar- CN — - — ~ > A r C 0 H 2
2
+ BF
P o ż ą d a n y f l u o r o b o r a n d i a z o n i o w y o t r z y m u j e się z w y k l e w p o s t a c i o s a d u p r z e z d o d a n i e stęż. r o z t w o r u f l u o r o b o r a n u sodu d o r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j . I n n y sposób p o s t ę p o wania polega na diazowaniu aminy w wodnym roztworze kwasu fluoroborowego (np. o t r z y m y w a n i e p - f l u o r o a n i z o l u , synteza p o k r e w n a w p . IV,85). F l u o r o b o r a n y d i a z o n i o w e są m n i e j w r a ż l i w e n a wstrząsy niż większość i n n y c h soli d i a z o n i o w y c h i m o g ą b y ć w z g l ę d n i e s p o k o j n i e o t r z y m y w a n e i s t o s o w a n e w s t a n i e s u c h y m . Większość f l u o r o b o r a n ó w d i a z o n i o w y c h m a o k r e ś l o n e t e m p e r a t u r y r o z k ł a d u , a s z y b k o ś ć ich r o z k ł a d u m o ż e b y ć , z nielicznymi w y j ą t k a m i , ł a t w o k o n t r o l o w a n a . F l u o r o b o r a n y z a w i e r a j ą c e g r u p ę n i t r o w ą o g r z e w a n e r o z k ł a d a j ą się j e d n a k n a g l e i b a r d z o g w a ł t o w n i e ; należy j e więc w y m i e s z a ć z 3 - — 4-krotną (wagowo) ilością p i a s k u i o s t r o ż n i e p o d g r z e w a ć d o chwili rozpoczęcia rozkładu. Z a m i a s t f l u o r o b o r a n ó w m o ż n a r ó w n i e ż z p o w o d z e n i e m s t o s o w a ć sześciofluorofosfor a n y d i a z o n i o w e o t r z y m y w a n e w ten s a m s p o s ó b z o d p o w i e d n i c h r o z t w o r ó w soli d i a z o n i o w y c h i k w a s u sześciofluorofos for owego. R o z k ł a d t e r m i c z n y s z e ś c i o f l u o r o f o s f o r a n ó w d i a z o n i o w y c h z u t w o r z e n i e m f l u o r k ó w aryli p r z e b i e g a z lepszą wydajnością [5].
IV,G,1. Wymiana
grupy
diazoniowej
591
I n t e r e s u j ą c y m z a s t o s o w a n i e m r e a k c j i d i a z o w a n i a jest o t r z y m y w a n i e , t r u d n o d o s t ę p n y c h i n n y m i m e t o d a m i , o- i p - d i n i t r o b e n z e n ó w (p. I V , 8 6 ) . O d p o w i e d n i ą i u t r o a n i l i n ę p r z e p r o w a d z a się w f l u o r o b o r a n d i a z o n i o w y , k t ó r y n a s t ę p n i e , p o d postacią z a w i e s i n y w w o d z i e , p o d d a j e się r o z k ł a d o w i w obecności a z o t y n u sodu i p y ł u m i e d z i o w e g o . W o m a w i a n y c h p o w y ż e j r e a k c j a c h w y m i a n y o b s e r w u j e się często w p r o d u k t a c h r e a k c j i z n a c z n e ilości p o c h o d n y c h bifenyiu. Z w i ą z k i t e g o t y p u m o ż n a o t r z y m y w a ć j a k o g ł ó w n e p r o d u k t y reakcji, w p r o w a d z a j ą c w o d n y r o z t w ó r soli d i a z o n i o w y c h d o c i e k ł e g o z w i ą z k u a r o m a t y c z n e g o i alkalizując p o w s t a ł y u k ł a d d w u f a z o w y r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u (lub o c t a n u s o d u ) ; k o n i e c z n e jest p r z y t y m energiczne mieszanie. 2
1
A ^ N j t } ^ + A r H -HOH -» A r - A r
2
+ N
2
+ X+
H 0 2
R e a k c j a t a (tzw. r e a k c j a G o m b e r g a ) o b e j m u j e p r a w d o p o d o b n i e przejściowe p o w s t a w a nie wodorotlenku diazowego, a następnie bezwodnika A r — N = ^ N — O — N = N — A r , k t ó r y , dzięki w przeważającej m i e r z e k o w a l e n t n e j b u d o w i e , p r z e c h o d z i d o fazy orga nicznej. W fazie tej ulega on r o z k ł a d o w i z u t w o r z e n i e m w o l n y c h r o d n i k ó w a r y l o w y c h , k t ó r e p o d s t a w i a j ą w o d ó r w e w p r o w a d z o n y m d o reakcji związku a r o m a t y c z n y m 1
, © e Ar' - N = rV^:OII
Ar'-N = N - O H ^_J_
G
s Ar -N = N - 0 ; 1
©
,
Ar -N = N~0:^N=N-Ar
1
->
I
1
A r - N = N - Ó ^ - N = N-^Ar' — > A r ' N . 0 - + Ar - + N Ar'N,0Ar - + Ar H >• Ar - Ar + Ar'N OH 1
1
2
1
2
1
2
J a k o p r z y k ł a d m o ż e posłużyć r e a k c j a soli diazoniowej (p. IV,87), o t r z y m a n e j z o-chloroaniliny, z b e n z e n e m p r o w a d z ą c a d o p o w s t a n i a 2-chlorobifenylu. N a l e ż y j e d n a k p o d kreślić, że g d y związek a r o m a t y c z n y , w k t ó r y m n a s t ę p u j e podstawienie, m a b u d o w ę A r Z , t o w p ł y w kierujący p o d s t a w n i k a Z n i e d z i a ł a tu z g o d n i e z k i e r u n k i e m w ł a ś c i w y m dla p o d s t a w i e n i a elektrofilowego. T a k więc, niezależnie od r o d z a j u p o d s t a w n i k a Z , p r z e w a ż a w t y m p r z y p a d k u p o d s t a w i e n i e w p o ł o ż e n i a c h orto i para', t a k i w y n i k p o t w i e r d z a p r z y puszczalnie w o l n o r o d n i k o w y c h a r a k t e r reakcji. P r o c e s o d a m i n o w a n i a polega n a w y m i a n i e g r u p y d i a z o n i o w e j n a w o d ó r , w k o ń c o w y m efekcie p r o w a d z i więc d o usunięcia p i e r w s z o r z ę d o w e j g r u p y a m i n o w e j . P r o s t y m p r z y k ł a d e m o d a m i n o w y w a n i a jest o t r z y m y w a n i e 1,3,5-tribromobenzenu z 2,4,6-tribrom o a n i l i n y (p. IV,88). A m i n ę p r z e p r o w a d z a się w s i a r c z a n d i a z o n i o w y w r o z t w o r z e e t a n o l o w y m , o g r z a n i e t e g o r o z t w o r u p o w o d u j e usunięcie g r u p y diazoniowej p r z e z zastą p i e n i e jej w o d o r e m k o s z t e m utlenienia e t a n o l u d o a l d e h y d u o c t o w e g o A r N = N ) H S O * + C H O H -» A r H + C H - C H O + H S 0 2
5
3
2
4
+ N
3
K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m znaczenia p r o c e s u o d a m i n o w a n i a dla syntezy związków o r g a n i c z n y c h jest o t r z y m y w a n i e m - b r o m o t o l u e n u opisane w p . I V , 8 9 . K l u c z o w y m e t a p e m tej syntezy jest b r o m o w a n i e p-acetylotoluidyny z a c h o d z ą c e w pozycji orto w s t o s u n k u d o silniej e l e k t r o n o d o n o r o w e g o p o d s t a w n i k a , tzn. d o g r u p y a c e t a m i d o w e j . B r o m o w a n i e n a s t ę p u j e w pozycji m e t a d o g r u p y m e t y l o w e j ; jest t o p o z y c j a , k t ó r a z a s a d n i c z o nie ulega p o d s t a w i e n i u p o d c z a s b e z p o ś r e d n i e g o b r o m o w a n i a t o l u e n n . G r u p ę a c e t a m i d o w ą m o ż n a n a s t ę p n i e ł a t w o u s u n ą ć p r z e z kolejną h y d r o l i z ę , d i a z o w a n i e i r e d u k c j ę . Z a m i a s t etanolu m o ż n a również stosować inne środki redukujące, np. zasadowy roztwór cyninu s o d o w e g o ; o d c z y n n i k t e n jest s k u t e c z n y m ś r o d k i e m r e d u k u j ą c y m , o t r z y m u j e się g o d o dając tyle w o d o r o t l e n k u sodu d o w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r k u cyny(II), a b y w y t r ą c a j ą c y się p o c z ą t k o w o o s a d przeszedł z p o w r o t e m d o r o z t w o r u . J e d n a k najskuteczniejszym ś r o d k i e m r e d u k u j ą c y m jest w t y m p r z y p a d k u n a j p r a w d o p o d o b n i e j w o d n y r o z t w ó r
k w a s u p o d f o s f o r a w e g o . P r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a tego o d c z y n n i k a jest synteza 3,3'-dim e t y l o b i f e n y l u (p. IV,9G) z 4,4'-diamino-3,3'-dimetylobifenylu (o-tolidyna). N a l e ż y j e d n a k p o d k r e ś l i ć , że ta d i m e t y l o w a p o c h o d n a b e n z y d y n y jest r a k o t w ó r c z a i w Wielkiej B r y t a n i i s t o s o w a n i e jej p o d l e g a kontroli. U w a g a . Z w i ą z k i d i a z o n i o w e bywają s t o s o w a n e d o o t r z y m y w a n i a n a s t ę p u j ą c y c h typów związków: a ) T i o f e n o l i — z a p o m o c ą reakcji z w o d o r o s i a r c z k i e m s o d u , n p .
K w a s antranilowy
Kwas tiosalicylowy
b ) D i t i o k a r b o n i a n ó w O-alkilo-S-aryiowych — w reakcji z w o d n y m r o z t w o r e m ditiokar b o n i a n u O - e t y l o - p o t a s o w e g o (str. 502, p . n i , T , 5 ) , a n a s t ę p n i e — tiofenoli — działaniem wodorotlenku potasu, np. C H N=N}C1 + C H 0 CS-SK->C H S 6
S
a
5
fi
CS-OC H C H SH
5
a
s
6
5
c) Disulfidów — d z i a ł a n i e m w o d n e g o r o z t w o r u d w u s i a r c z k u sodu. N a l e ż y z całą m o c ą p o d k r e ś l i ć , że w e wszystkich t y c h r e a k c j a c h m o g ą t w o r z y ć się silnie w y b u c h o w e siarczki d i a z o n i o w e o r a z związki p o k r e w n e . Z a t e m jeżeli tylko jest t o m o ż l i w e , należy stosować mniej niebezpieczny s p o s ó b o t r z y m y w a n i a tych związ k ó w . W i a d o m o , ż e następującym r e a k c j o m t o w a r z y s z y ć m o g ą niebezpieczne eksplozje; są t o : 1. R e a k c j a p o m i ę d z y z d i a z o w a n ą o-nitroaniliną, m-chloroaniliną, 4-chloro-o-tołuidyną lub 2-naftylaminą a d w u s i a r c z k i e m s o d u ; 2. R e a k c j a d i t i o k a r b o n i a n u O - e t y l o - p o t a s o w e g o ze z d i a z o w a n ą m-nitroaniliną; 3. R e a k c j a w o d ó r o s i a r c z k u s o d u ze z d i a z o w a n ą aniliną, p - b r o m o a n i l i n ą , toluidyną i naftyloaminami. TV,78.
m-NITROFENOL NaNO,
»i-0 N • C H • NH 2
6
4
2
——U H2SO4
S
9
m-0 N • C H • N^-N}HS0 2
6
4
HiO
m - 0 N • C H • OH
4
2
6
4
HJSOJ
D o zlewki p o j e m n o ś c i 1 1, zawierającej 75 m l w o d y , d o d a j e się o s t r o ż n i e 101 g (55 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , a n a s t ę p n i e 35 g (0,25 m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e j / n - n i t r o a n i l i n y (p. IV,58). P o d o d a n i u 100—150 g d r o b n o z m i e l o n e g o l o d u miesza się d o chwili, g d y c a ł a m-nitroanilina przejdzie w siarczan i u t w o r z y j e d n o r o d n ą pastę. Z l e w k ę z a n u r z a się w ó w c z a s w mieszaninie oziębiającej, c h ł o d z i d o t e m p . 0 — 5 ° C , miesza m e c h a n i c z n i e i d o d a j e , w ciągu 10 m i n , z i m n y r o z t w ó r 18 g (0,26 m o l ) a z o t y n u s o d u w 40 m l w o d y ( t r w a ł e z a b a r w i e n i e p a p i e r k a j o d o w o s k r o b i o w e g o p o w i n n o nastą• p i ć n a t y c h m i a s t po d o d a n i u k r o p l i r o z t w o r u ) . T e m p e r a t u r a r o z t w o r u p o d c z a s d i a z o w a nia n i e m o ż e w z r o s n ą ć p o w y ż e j 5 — 7 ° C . P o d o d a n i u a z o t y n u s o d u r o z t w ó r m i e s z a się jeszcze p r z e z 5—10 m i n i p o z o s t a w i a n a 5 m i n w s p o k o j u ; m o ż l i w e jest wydzielenie p e w n e j ilości s i a r c z a n u m - n i t r o b e n z e n o d i a z o n i o w e g o . Ciecz d e k a n t u j e się z n a d osadu możliwie jak najdokładniej. W czasie gdy przebiega r e a k c j a d i a z o w a n i a , d o k o l b y kulistej p o j . 1 1, zawierającej 150 m i w o d y , w l e w a się ostrożnie 165 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . R o z t w ó r ten ogrzewa •się d o m o m e n t u gdy zacznie wrzeć, p o c z y m d o d a j e się z w k r a p l a c z a , u m i e s z c z o n e g o n a d kolbą, z d e k a n t o w a n ą ciecz (roztwór soli diazoniowej) z t a k ą szybkością, a b y m i e s z a n i n a energicznie w r z a ł a (ok. 30 m i n ) . N a s t ę p n i e w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i p o z o s t a ł y w i l g o t n y o s a d (lub zawiesinę) tak, a b y u n i k n ą ć n a d m i e r n e g o pienienia. P o d o d a n i u całej ilości soli diazoniowej m i e s z a n i n ę ogrzewa się do wrzenia p r z e z 5 m i n ,
IV,79.
Jodobenzen
593
a n a s t ę p n i e p r z e l e w a ją d o zlewki p o j . 1 1 z a n u r z o n e j w lodzie, energicznie mieszając w celu o t r z y m a n i a j e d n o r o d n e j , krystalicznej m a s y . S u r o w y p r o d u k t po ochłodzeniu, o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o b r z e odciska i p r z e m y w a c z t e r o k r o t n i e 20 m l p o r c j a m i l o d o w a t e j w o d y . P r o d u k t ten krystalizuje się, rozpuszczając go w gorą c y m r o z c . (1:1 obj.) k w a s i e s o l n y m , d e k a n t u j e z n a d p o z o s t a ł e g o c i e m n e g o oleju, s ą c z y i oziębia d o 0 ° C . Wydzielające się j a s n o ż ó ł t e k r y s z t a ł y (1), p o odsączeniu, r o z k ł a d a się n a d u ż y m a r k u s z u b i b u ł y filtracyjnej i suszy n a p o w i e t r z u w ciepłym pomieszczeniu. P o 24 h z ł u g ó w m a c i e r z y s t y c h w y d z i e l a się d r u g i r z u t k r y s z t a ł ó w (ok. 2 g). W y d a j n o ś ć m - n i t r o f e n o l u o tt. 9 6 ° C , w y n o s i 23 g (66%). U w a g a . (1) P r a c u j ą c z w i ę k s z y m i ilościami substancji, w y g o d n i e j jest oczyszczać w y s u s z o n y n a p o w i e t r z u s u r o w y p r o d u k t z a p o m o c ą destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m ( o t r z y m u j e się p r z y tym lepszą w y d a j n o ś ć ) . D o destylacji u ż y w a się k r ó t k i e j c h ł o d n i c y powietrznej o szerokim p r z e k r o j u , a do k o l b y w p r o w a d z a się p a r ę k a w a ł e c z k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y lub t e ż sosnową d r z a z g ę dla u n i k n i ę c i a burzliwego w r z e n i a . Czysty m - n i t r o f e n o l z b i e r a się w 1 6 0 — 1 6 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . P o destylacji,, a p r z e d w p u s z c z e n i e m p o w i e t r z a d o k o l b y należy ją z a w s z e ochłodzić, a b y z a p o b i e c w y b u c h o w e m u r o z k ł a d o w i p o z o s t a ł e g o osadu. O t r z y m u j e się w ten s p o s ó b p o n a d 9 0 % czystego m-nitrofenolu. S y n t e z y p o k r e w n e . p - K r c z o l . P o s t ę p u j ą c analogicznie j a k p r z y o t r z y m y w a n i u f e n o l u , diazuje się 27 g (0,25 m o l ) p - t o l u i d y n y w r o z c . k w a s i e s i a r k o w y m (27 m l stęż. kwasu, i 200 m l w o d y ) za p o m o c ą 18 g a z o t y n u s o d o w e g o . P o w s t a ł y r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j r o z k ł a d a się, ogrzewając g o n a gorącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 15—20 m i n w t e m p . 5 0 ° C , d o chwili g d y p r z e s t a n i e wydzielać się azot. p - K r e z o l w y o d r ę b n i a się p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą i e k s t r a k c j ę destylatu. S u r o w y p r o d u k t oczyszcza się p r z e z destylację. O t r z y m u j e się 15 g ( 5 5 % ) p r o d u k t u o tw. 2 0 2 ° C i tt. 3 6 ° C .
1V,79. J O D O B E N Z E N C H - N H i + N a N 0 + 2HCI 6
s
3
C H N = N } C 1 + NaCl + 2 H 0 6
C H - N = N } C 1 + K I -c C H I + N 6
5
6
5
5
2
2
+ KC1
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l r o z p u s z c z a się 20 g (19,6 ml, 0,215 m o l ) a n i l i n y w m i e s z a n i n i e 55 m l stęż. k w a s u solnego (1) i 55 m l w o d y . W r o z t w o r z e z a n u r z a się t e r m o m e t r , k o l b ę umieszcza się w ł a ź n i z p o k r u s z o n y m l o d e m (2); r o z t w ó r m i e s z a się i c h ł o d z i , a ż t e m p e r a t u r a s p a d n i e p o n i ż e j 5°C R o z t w ó r 16 g (0,23 m o l ) a z o t y n u s o d u w 75 m l w o d y , o z i ę b i o n y p r z e z z a n u r z e n i e w ł a ź n i z l o d e m , d o d a j e się (3) m a ł y m i p o r c j a m i ( p o 2—3 ml) d o z i m n e g o r o z t w o r u c h l o r o w o d o r k u aniliny, wstrząsając c a ł y czas energicznie. N a s t ę p u j e w y d z i e l a n i e się ciepła, n i e należy j e d n a k d o p u ś c i ć d o t e g o , a b y t e m p e r a t u r a p o d n i o s ł a się p o w y ż e j 1 0 ° C (w r a z i e p o t r z e b y d o m i e s z a n i n y r e a k c y j nej d o d a j e się kilka g r a m ó w l o d u ) , w p r z e c i w n y m r a z i e z a c h o d z i z n a c z n y r o z k ł a d związku d i a z o n i o w e g o i k w a s u a z o t a w e g o . O s t a t n i e 5 % a z o t y n u sodu d o d a j e się j e s z c z e wolniej (w p o r c j a c h ok. 1 ml) i, p o u p ł y w i e 3—4 m i n ciągłego wstrząsania, k r o p l ę r o z t w o r u r o z c i e ń c z o n ą 3—4 k r o p l a m i w o d y s p r a w d z a się p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m (4). Jeśli w miejscu zetknięcia się r o z t w o r u z p a p i e r k i e m n i e p o j a w i się n a t y c h m i a s t niebieskie zabarwienie, d o d a j e się jeszcze 1 m l r o z t w o r u a z o t y n u i p r ó b ę p o w t a r z a się p o u p ł y w i e 3—4 m i n . W ten s p o s ó b p o s t ę p u j e się d o chwili stwierdzenia o b e c n o ś c i niewielkiego n a d m i a r u kwasu a z o t a w e g o . D o r o z t w o r u c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o d o d a j e się p o w o l i , mieszając, r o z t w ó r 36 g (0,216 m o l ) j o d k u potasu w 40 m l w o d y , p r z y c z y m wydziela się azot. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w s p o k o j u na okres kilku g o d z i n . K o l b ę ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą p o w i e t r z n ą i o g r z e w a ostrożnie n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , d o chwili g d y przestanie w y d z i e l a ć się gaz. P o oziębieniu d e k a n t u j e się m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j górną w a r s t w ę w o d n ą , a p o z o s t a ł ą w a r s t w ę organiczną alkalizuje się, d o d a j ą c ostrożnie 10-proc. r o z t w o r u
w o d o r o t l e n k u s o d u , d o chwili gdy k r o p l a cieczy, p o b r a n a z energicznie wstrząsanej m i e s z a n i n y z a p o m o c ą p a ł e c z k i szklanej, z a b a r w i n a n i e b i e s k o c z e r w o n y p a p i e r e k l a k m u s o w y . W o d o r o t l e n e k p r z e p r o w a d z a o b e c n y jeszcze n i e z m i e n i o n y fenol w jego sól s o d o w ą , k t ó r a , w przeciwieństwie d o fenolu, n i e jest lotna z p a r ą wodną. N a s t ę p n i e destyluje się z p a r ą w o d n ą , d o chwili g d y w o d b i e r a l n i k u p r z e s t a n ą z b i e r a ć się oleiste k r o p l e (rys. 1,87). Destylat p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a i spuszcza dolną w a r s t w ę , zawie rającą j o d o b e n z e n , d o m a l e j k o l b y s t o ż k o w e j . S u r o w y j o d o b e n z e n p o w i n i e n b y ć j a s n o ż ó ł t y ; jeśli jest c i e m n y , t o z a w r a c a się g o d o r o z d z i e l a c z a i w y t r z ą s a z niewielką ilością r o z t w o r u p i r o s i a r c z y n u a ż d o o t r z y m a n i a j a s n o ż ó ł t e g o z a b a r w i e n i a i p o n o w n i e oddziela d o l n ą , ciężką w a r s t w ę j o d o b e n z e n u . P o wysuszeniu z a p o m o c ą 1 g bezw. c h l o r k u w a p n i a l u b siarczanu m a g n e z u sączy się p r z e z sączek k a r b o w a n y d o m a ł e j k o l b y desty lacyjnej z a o p a t r z o n e j w k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną. Destyluje się z siatki azbestowej, l u b lepiej z ł a ź n i p o w i e t r z n e j (rys. 1,34), zbierając frakcje o tw. 1 8 5 — 1 9 0 ° C (5). W y d a j n o ś ć j o d o b e n z e n u ( p r a w i e b e z b a r w n a ciecz) w y n o s i 33 g ( 7 5 % ) . Z w i ą z e k w y s t a w i o n y n a światło s t o p n i o w o ż ó ł k n i e . U w a g i . (1) Obliczając objętości k w a s u p o t r z e b n e d o r e a k c j i d i a z o w a n i a d o b r z e jest p a m i ę t a ć , że 100 m l stęż. k w a s u solnego (d — 1,18,) zawiera 42,4 g H C ł , a 100 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (d = 1,84)— 176 g H S 0 . (2) P r a c u j ą c z w i ę k s z y m i ilościami substancji w y g o d n i e j jest o b n i ż y ć t e m p e r a t u r ę p r z e z d o d a n i e p o k r u s z o n e g o l o d u w ilości r ó w n o w a ż n e j d o ilości u ż y t e g o k w a s u solnego i w o d y . M i e s z a n i n ę należy m i e s z a ć m e c h a n i c z n i e . (3) W s k a z a n e jest, szczególnie p r z y p r o d u k c j i n a większą skalę, d o d a w a n i e a z o t y n u z w k r a p l a c z a , k t ó r e g o d o l n y k o n i e c n ó ż k i z a n u r z o n y jest g ł ę b o k o p o n i ż e j p o w i e r z c h n i cieczy; z a p o b i e g a t o s t r a t o m k w a s u a z o t a w e g o n a s k u t e k r o z k ł a d u n a tlenki azotu z a c h o d z ą c e g o n a p o w i e r z c h n i cieczy. a
4
(4) J a k o ś ć p a p i e r k a j o d o w o s k r o b i o w e g o należy s p r a w d z i ć z a p o m o c ą z a k w a s z o n e g o r o z t w o r u a z o t y n u sodu, g d y ż d o s t a r c z a n e p r z e z h a n d e l p a p i e r k i , szczególnie jeśli b y ł y d ł u ż s z y czas p r z e c h o w y w a n e , są nieraz z u p e ł n i e bezużyteczne. R o z t w ó r m u s i z a w i e r a ć c a ł y czas n a d m i a r k w a s u , tzn. że m u s i b a r w i ć n a n i e b i e s k o c z e r w o n y p a p i e r e k K o n g o . (5) J o d o b e n z e n lepiej d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję w r z ą c ą w 7 7 — 8 0 ° C / 2 7 h P a (20 m m H g ) l u b 6 3 — 6 4 ° C / 1 0 , 6 h P a (8 m m H g ) . Otrzy m a n y tą m e t o d ą j o d o b e n z e n jest czystszy od p r o d u k t u o t r z y m a n e g o b e z p o ś r e d n i o z b e n z e n u (p. I V , 2 8 ) . S y n t e z y p o k r e w n e . p - J o d o toluen. D o r e a k c j i u ż y w a się 27 g (0,25 m o l ) p-toluidyny, 63 m l stęż. k w a s u solnego i 63 m l w o d y ; w r a z i e p o t r z e b y m i e s z a n i n ę o g r z e w a się a ż d o c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a a m i n y . E n e r g i c z n i e mieszając, r o z t w ó r t e n oziębia się d o 0—-5°C p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w mieszaninie l o d u z solą i d o d a n i e niewielkiej ilości p o k r u s z o n e g o l o d u . Mieszając diazuje się r o z t w o r e m 18,5 g (0,27 m o l ) a z o t y n u sodu w 4 0 m l w o d y . T e m p e r a t u r ę r o z t w o r u u t r z y m u j e się w m i a r ę m o ż n o ś c i w g r a n i c a c h O — 5 ° C ; w ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż e o n a p r z e k r o c z y ć 1 0 ° C . N a s t ę p n i e d o d a j e się s t o p n i o w o , mieszając, r o z t w ó r 44 g (0,265 m o l ) j o d k u p o t a s u w j e d n a k o w e j w a g o w o ilości w o d y i p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a o k r e s 1 h, p o c z y m o g r z e w a się ostroż n i e n a łaźni w o d n e j , d o chwili g d y azot p r z e s t a n i e się wydzielać. P o oziębieniu n a d n i e k o l b y o s i a d a c i e m n o z a b a r w i o n y olej, k t ó r y s z y b k o zastyga. W a r s t w ę w o d n ą zlewa się m o ż l i w i e d o k ł a d n i e , a d o pozostałości d o d a j e się 1—2 g p i r o s i a r c z y n u sodu w celu o s u n i ę c i a c i e m n e g o z a b a r w i e n i a (niekiedy k o n i e c z n e jest ł a g o d n e ogrzewanie), p o c z y m m i e s z a n i n ę alkalizuje się 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u , a b y oddzielić p o w s t a ł y krezol, i destyluje z parą w o d n ą . Jeśli p - j o d o t o l u e n zestala się w c h ł o d n i c y , z a t r z y m u j e się n a chwilę d o p ł y w w o d y t a k , a b y stały p r o d u k t stopił się i spłynął d o o d b i e r a l n i k a . W y d a j n o ś ć p - j o d o t o l u e n u ( b e z b a r w n e p ł y t k i ) , o tt. 3 5 ° C i tw. 2 1 1 — 2 1 2 ° C , w y n o s i 50 g ( 9 2 % ) . p - J o d o n i t r o b e n z c n . M i e s z a n i n ę 50 g (0,36 m o l ) p - n i t r o a n i l i n y (p. I V , 7 7 ) , 75 g (41 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 300 m l w o d y m i e s z a się p r z e z 1 h, a n a s t ę p n i e c h ł o d z i d o
O—5°C i d i a z u j e r o z t w o r e m 25 g (0,36 m o l ) a z o t y n u sodu w 7 5 m l w o d y . Z i m n y r o z t w ó r sączy się, a przesącz dodaje, mieszając, d o r o z t w o r u 100 g (0.6 m o l ) j o d k u p o t a s u w 300 m l w o d y . W y t r ą c o n y o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje z etanolu. W y d a j n o ś ć p - n i t r o j o d o b e n z e n u o 171 ° C w y n o s i 73 g ( 8 2 % ) . p-Jodofenol. W d u ż e j zlewce l u b k o l b i e z szeroką szyją (z k o ł n i e r z e m ) r o z p u s z c z a się 54,5 g (0,5 m o l ) p - a m i n o f e n o l u (p. IV,99) w m i e s z a n i n i e 60 g (32,5„mi) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , 250 m l w o d y i 250 g p o k r u s z o n e g o l o d u . O t r z y m a n y r o z t w ó r oziębia się w m i e s z a n i n i e oziębiającej i, mieszając m e c h a n i c z n i e , d o d a j e w ciągu 1 h r o z t w ó r 34,5 (0,5 m o l ) a z o t y n u sodu w 7 5 m l w o d y . P o d o d a n i u a z o t y n u m i e s z a się jeszcze przez 20 m i n , a n a s t ę p n i e d o d a j e 18,5 g (10 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z i m n y r o z t w ó r soli diazoniowej p r z e l e w a się d o oziębionego w lodzie r o z t w o r u 100 g (0,6 m o l ) j o d k u p o t a s u w 100 m l w o d y , u m i e s z c z o n e g o w zlewce z a o p a t r z o n e j w mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e . P o u p ł y w i e 5 m i n d o d a j e się 1 g p r z e m y t e g o eterem b r ą z u mie d z i o w e g o i o g r z e w a p o w o l i n a ł a ź n i w o d n e j stałe mieszając. T e m p e r a t u r ę 7 5 — 8 0 ° C u t r z y m u j e się d o chwili, gdy u s t a n i e wydzielanie się a z o t u ; j o d o f e n o l wydziela się p o d postacią c i e m n e g o , ciężkiego oleju. P o oziębieniu d o t e m p . p o k o j o w e j m i e s z a n i n ę reak cyjną e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i c h l o r o f o r m u p o 80 m l k a ż d a , p o ł ą c z o n e wyciągi p r z e m y w a się r o z c . r o z t w o r e m p i r o s i a r c z y n u l u b t i o s i a r c z a n u sodu i suszy b e z w . siar c z a n e m m a g n e z u . R o z p u s z c z a l n i k u s u w a się, ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. p - J o d o f e n o ł w r z e w 1 3 8 — 1 4 0 ° C / 6 , 6 h P a (5 m m H g ) i k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u . P o krystalizacji z i 1 b e n z y n y lekkiej (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) o t r z y m u j e się 78 g ( 7 0 % ) b e z b a r w n e g o p r o d u k t u o tt. 9 4 ° C . K w a s o-jodobenzoesowy. W 100 m l w o d y zawierającej 14 m l stęż. k w a s u siarko w e g o r o z p u s z c z a się 14 g (0,1 m o l ) k w a s u a n t r a n i l o w e g o (p. IV,60) i, p o oziębieniu d o 5 ° C , diazuje d o d a j ą c s t o p n i o w o z i m n y r o z t w ó r 7 g (0,101 m o l ) a z o t y n u s o d u w 25 m l w o d y aż d o p o z y t y w n e j reakcji n a p a p i e r e k j o d o w o s k r o b i o w y . D o o t r z y m a n e g o k l a r o w n e g o r o z t w o r u w p r o w a d z a się, mieszając, r o z t w ó r 26 g (0,156 m o l ) j o d k u p o t a s u w 50 m l 1 M k w a s u s i a r k o w e g o , o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 10 m i n ; a n a s t ę p nie oziębia. K w a s o - j o d o b e n z o e s o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krysta lizuje z w o d y . W y d a j n o ś ć jest n i e m a l ilościowa; tt. 162°C. K w a s 3,4,5-Trijodobenzoesowy. D o 6,8 g (0,0175 m o l ) k w a s u 4-amino-3,5-dijodob e n z o e s o w e g o (p. IV,67), r o z p u s z c z o n e g o w 30 m l z i m n e g o stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , d o d a j e się d u ż y n a d m i a r (3,0 g, 0,0435 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o azotynu s o d u i p o z o stawia w t e m p . 0 ° C n a przeciąg 2 h. D o z i m n e g o r o z t w o r u soli diazoniowej d o d a j e się r o z t w ó r 17,0 g (0,12 m o l ) j o d k u p o t a s u w 4 0 m l w o d y , p r z y c z y m wydziela się c i e m n o c z e r w o n y osad. M i e s z a n i n ę tę ogrzewa się n a łaźni w o d n e j , d o chwili gdy p r z e s t a n i e wydzielać się azot, a n a s t ę p n i e u s u w a ślady j o d u niewielką ilością p i r o s i a r c z y n u sodu. Ż ó ł t y o s a d s u r o w e g o k w a s u 3,4,5-trijodobenzoesowego odsącza się i krystalizuje z r o z c . e t a n o l u . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u o tt. 2 8 9 — 2 9 0 ° C w y n o s i 6,8 g ( 7 8 % ) . 1,3-Dijodobenzen. D o 470 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o znajdującego się w zlewce p o j . 2 1 d o d a j e się ostrożnie, mieszając, w t e m p . 7 0 ° C 4 5 g (0,65 m o l ) a z o t y n u sodu. W cza sie d o d a w a n i a a z o t y n u t e m p . n i e p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 7 5 ° C . O t r z y m a n y r o z t w ó r ozię bia się, mieszając, w ł a ź n i lodowej i d o d a j e k r o p l a m i r o z t w ó r 32,4 g (0,3 m o l ) m-fenyl e n o d i a m i n y (p. DV,54) w 215 m l lod. k w a s u o c t o w e g o ; t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a prze k r o c z y ć 2 5 ° C . P o u k o ń c z e n i u d i a z o w a n i a l ó d w ł a ź n i chłodzącej w y m i e n i a się n a m i e s z a n i n ę l o d u z solą, a g d y t e m p e r a t u r a r o z t w o r u soli tetrazoniowej s p a d n i e p o n i ż e j 0 ° C (1), mieszając w l e w a się r ó w n y m s t r u m i e n i e m 500 m l destylowanej w o d y , utrzy m u j ą c t e m p . p o n i ż e j 1 0 ° C . N a s t ę p n i e r o z c i e ń c z o n y z i m n y r o z t w ó r wlewa się, mieszając energicznie, d o r o z t w o r u 100 g (0,6 m o l ) j o d k u p o t a s u w 200 m l w o d y . T e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o d n o s i się d o ok. 3 0 ° C i w tej t e m p e r a t u r z e m i e s z a p r z e z dalsze 45 m i n . W k o ń c u m i e s z a n i n ę ogrzewa się w t e m p . 7 5 ° C w ciągu 2 h i p o z o s t a w i a n a n o c w t e m p . p o k o j o w e j . P r o d u k t w y o d r ę b n i a się z a p o m o c ą destylacji z p a r ą w o d n ą , zbierając ok. 2 1 destylatu, k t ó r y z a d a j e się 50-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u d o
reakcji s ł a b o alkalicznej (nie bardziej) i e k s t r a h u j e eterem. W y c i ą g eterowy p r z e m y w a się, suszy, eter u s u w a , a stalą p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje z m i e s z a n i n y etanolu i eteru z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o w t ó r n a krystalizacja p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a czystego 1,3-dijodobenzenu w postaci p r a w i e b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w . W y d a j n o ś ć 60 g ( 6 1 % ) ; tt. 3 6 — 3 7 ° C . U w a g a . (1) Z b y t silne chłodzenie m o ż e s p o w o d o w a ć krystalizację soli t e t r a z o n i o w e j , co utrudnia mieszanie. IV,80. p-CB • 3
p-CHLOROTOLUEN NaNO, © © CuCI C H • N H - — - 4 - p - C H • C H N ^ N } C 1 — — > p - C H • C H C1 6
4
2
3
6
4
3
6
4
W k o l b i e kulistej p o j . 1,5 l u b 2 1 p r z y g o t o w u j e się c h l o r e k miedzi(l) ze 105 g (0,42 m o l ) kryst. siarczanu miedzi(Il) w s p o s ó b opisany w p . 11,2,16. Osad p r z e m y w a się r a z p r z e z d e k a n t a c j ę ł u b sączy pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a w o d ą zawie rającą niewielką ilość k w a s u siarkawego, a n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a w 170 ml stęż. k w a s u solnego. K o l b ę z a t y k a się l e k k o k o r k i e m ( a b y z a p o b i e c utlenieniu) i chłodzi w miesza ninie l o d u z solą p r z e z cały czas operacji d i a z o w a n i a . W kolbie stożkowej l u b zlewce p o j . 750 m l r o z p u s z c z a się 36 g (0,33 m o l ) p-tołuid y n y w 85 m l stęż. k w a s u solnego i 85 m l w o d y . M i e s z a n i n ę tę, energicznie mieszając l u b wstrząsając, c h ł o d z i się w łaźni z l o d e m i solą d o t e m p . 0 ° C i d o d a j e niewielką ilość d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u , p r z y c z y m w y p a d a d r o b n o krystaliczny o s a d c h l o r o w o d o r k u p-toluidyny. W ó w c z a s d o d a j e się w ciągu 10—15 m i n r o z t w ó r 24 g (0,35 m o l ) a z o t y n u s o d u w 50 ml w o d y , (1) c a ł y c z a s wstrząsając l u b mieszając energicznie; t e m p e r a t u r ę 0 — 5 ° C u t r z y m u j e się, d o d a j ą c c o p e w i e n c z a s t r o c h ę p o k r u s z o n e g o l o d u . W m i a r ę p o w s t a w a n i a b a r d z o ł a t w o r o z p u s z c z a l n e j soli d i a z o n i o w e j znika o s a d c h l o r o w o d o r k u a m i n y . P o d o d a n i u całej ilości r o z t w o r u a z o t y n u m i e s z a n i n a p o w i n n a z a w i e r a ć ślady w o l n e g o k w a s u a z o t a w e g o ( p r ó b a p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m — o d n o ś n i k u dołu str., 587). Z i m n y r o z t w ó r c h l o r k u d i a z o n i o w e g o w y l e w a się p o w o l i , wstrząsając, d o o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u miedzi(I) (2). M i e s z a n i n a b a r d z o gęstnieje n a skutek wydzielania $
e
się związku a d d y c y j n e g o soli diazoniowej i c h l o r k u miedzi(I) ( C H 3 O H 4 N 3 C l . C u C i ) ; p o z o s t a w i a się ją tak d ł u g o , aż sama, bez p o d g r z e w a n i a , o g r z e j e się d o t e m p . p o k o j o w e j i wstrząsa c o p e w i e n c z a s (3). G d y t e m p e r a t u r a w z r o ś n i e d o 15°C, stały k o m p l e k s z a c z y n a się r o z k ł a d a ć z wydzieleniem a z o t u i t w o r z y się oleista w a r s t w a p - c h l o r o t o l u e n u . W celu c a ł k o w i t e g o rozłożenia soli p o d w ó j n e j m i e s z a n i n ę o g r z e w a się, c o pewien czas wstrząsając, n a ł a ź n i w o d n e j d o t e m p . o k . 6 0 ° C . G d y u s t a n i e wydzielanie się a z o t u , m i e s z a n i n ę destyluje się z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) d o chwili, gdy d o destylatu przestaną p r z e c h o d z i ć oleiste k r o p l e . Destylat p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a i oddziela w a r s t w ę p - c h l o r o t o l u e n u . S u r o w y p - c h l o r o t o l u e n p r z e m y w a się k o l e j n o 30 m l 10-proc. w o d o r o tlenku sodu ( a b y u s u n ą ć m o g ą c y z n a j d o w a ć się w p r o d u k c i e p-krezol), wodą, t a k ą s a m ą objętością stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ( u s u w a się w t e n s p o s ó b ślady azozwiązku, k t ó r y z w y k l e p o w o d u j e z a b a r w i e n i e s u r o w e g o p r o d u k t u i n i e daje się u s u n ą ć p r z e z destylację) i w o d ą ( a b y u s u n ą ć kwas). N a s t ę p n i e suszy się 3—4 g bezw. c h l o r k u w a p n i a l u b siar c z a n e m m a g n e z u , d e k a n t u j e a l b o sączy p r z e z m a ł y sączek f a ł d o w a n y i destyluje z siatki azbestowej l u b z ł a ź n i powietrznej (rys. 1,34), używając c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j . p - C h l o r o t o l u e n p r z e c h o d z i w t e m p . 1 5 8 — 1 6 2 ° C ( b e z b a r w n a ciecz; tt. 6 — 7 ° C ) ; w y d a j n o ś ć 33 g ( 7 8 % ) . U w a g i . (1) R o z t w ó r a z o t y n u najlepiej d o d a w a ć z w k r a p l a c z a , szczególnie przy p r a c y z w i ę k s z y m i ilościami substancji. K o n i e c nóżki w k r a p l a c z a p o w i n i e n być z a n u r z o n y g ł ę b o k o poniżej p o w i e r z c h n i cieczy. (2) R o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j r o z k ł a d a się p o d c z a s stania, należy go więc n a t y c h m i a s t zmieszać z r o z t w o r e m c h l o r k u m i e d z i ( l ) . D o b r z e jest s t o s o w a ć mieszanie m e chaniczne.
(3) M i e s z a n i e m e c h a n i c z n e jest szczególnie i s t o t n e p o d c z a s d i a z o w a n i a w i ę k s z y c h ilości substancji, w t y m p r z y p a d k u należy m i e s z a ć jeszcze p r z e z 2—3 h o d chwili ogrzania roztworu do temp. pokojowej. Syntezy p o k r e w n e . o C h l o r o t o l u e n . P o s t ę p u j e się t a k , j a k p r z y o t r z y m y w a n i u p - c h i o r o t o l u e n u w y c h o d z ą c z 36 g o-toluidyny, o - C h l o r o t o l u e n zbiera się w g r a n i c a c h t e m p e r a t u r 1 5 5 — 1 5 8 ° C ; w y d a j n o ś ć 33 g. C h l o r o b e n z e n . P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o z 31 g (30,5 ml, 0.33 m o l ) aniliny, 85 m l stęż. k w a s u solnego i 85 m l w o d y o r a z r o z t w ó r 24 g (0,35 m o l ) a z o t y n u s o d u w 50 m l w o d y (szczegóły p o s t ę p o w a n i a p . IV,79). J e d n o c z e ś n i e p r z y g o t o w u j e się c h l o r e k miedzi(I) ze 105 g kryst. s i a r c z a n u miedzi(II) (p. 11,2,76) i r o z p u s z c z a g o w 170 m l stęż. k w a s u solnego. Z i m n y r o z t w ó r c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o d o d a j e się, wstrząsając lub mieszając, d o z i m n e g o r o z t w o r u c h l o r k u m i e d z i ( I ) i p o z o s t a w i a d o o g r z a n i a d o t e m p . p o k o j o w e j . W d a l s z y m ciągu p o s t ę p u j e się w e d ł u g przepisu o t r z y m y w a n i a p - c h l o r o t o l u e n u . C h l o r o b e n z e n oddzielony p o destylacji z p a r ą w o d n ą p r z e m y w a się 40 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu (w celu usunięcia fenolu), n a s t ę p n i e w o d ą , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje. C h l o r o b e n z e n ( b e z b a r w n a ciecz) z b i e r a się w t e m p . 1 3 1 — 1 3 3 ° C (głównie 133°C). W y d a j n o ś ć 29 g (77%). m - C h l o r o n h r o b e n z c n . O t r z y m u j e się g o b a r d z o p o d o b n i e j a k p - c h l o r o t o l u e n , z p e w n y m i t y l k o m o d y f i k a c j a m i . P o t r z e b n e są n a s t ę p u j ą c e ilości s u b s t r a t ó w : 26 g (0,35 m o l ) /M-nitroaniliny (p. IV,58), 85 m l stęż. k w a s u solnego, 85 m l w o d y , r o z t w ó r 24 g (0,35 m o l ) a z o t y n u sodu w 50 m l w o d y (jeśli o t r z y m a n y r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j nie jest przezroczysty, należy go przesączyć) o r a z c h l o r e k miedzi(I) o t r z y m a n y ze 105 g (0,42 m o l ) kryst. s i a r c z a n u miedzi(II) (p. 11,2,76), r o z p u s z c z o n e g o w 170 m l stęż. k w a s u solnego. R o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j w l e w a się d o r o z t w o r u c h l o r k u m i e d z i ( I ) , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 2 5 — 2 6 ° C (łaźnia w o d n a ) . W niższej t e m p e r a t u r z e r o z k ł a d n i e t r w a ł e g o związku a d d y c y j n e g o zachodzi zbyt p o w o l i i p o d c z a s o g r z e w a n i a m o g ł o b y n a s t ą p i ć g w a ł t o w n e wydzielenie a z o t u , w wyższej t e m p e r a t u r z e n a t o m i a s t w z r a s t a ilość smolistych p r o d u k t ó w u b o c z n y c h . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j t a k d ł u g o , a ż u s t a n i e wydzielanie się a z o t u , a n a s t ę p n i e destyluje z p a r ą w o d n ą (1). Jeżeli m - c h l o r o n i t r o b e n z e n k r z e p n i e w c h ł o d n i c y , z a k r ę c a się n a chwilę d o p ł y w w o d y d o c h ł o d n i c y , a w t e d y stały o s a d t o p n i e j e i s p ł y w a d o o d b i e r a l n i k a . O t r z y m a n y destylat p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, p o c z y m d e k a n t u j e się w o d ę , a stały p r o d u k t w y t r z ą s a w t e m p . 5 0 ° C z 200 m l 1-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u (w celu u s u n i ę c i a o b e c n e g o m - n i t r o f e n o l u ) . P o ostygnięciu w y d z i e l o n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m , p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y i suszy n a p o w i e t r z u . Jeśli t e m p . t o p n i e nia o t r z y m a n e g o p r o d u k t u jest w y r a ź n i e niższa niż 4 4 — 4 5 ° C , t o m - c h l o r o n i t r o b e n z e n oczyszcza się p r z e z krystalizację z niewielkiej objętości e t a n o l u , l u b lepiej p r z e z desty lację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję o tw. 1 2 4 — 1 2 5 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) l u b 1 1 6 — 1 1 7 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . D e s t y l a t p o zakrzepnięciu m a b a r w ę jasnożółtą, tt. 4 4 — 4 5 ° C . W y d a j n o ś ć zależy od czystości użytej d o r e a k c j i m - n i t r o a n i l i n y i w y n o s i n a ogół 35 g ( 6 7 % ) . U w a g a . (1) Destylacji z p a r ą w o d n ą m o ż n a u n i k n ą ć stosując następującą m e t o d ę oczyszczania. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą oziębia się i d e k a n t u j e w a r s t w ę w o d n ą , a p o z o s t a łość r o z p u s z c z a się w ok. 150 m l t o l u e n u . R o z t w ó r w toluenie p r z e m y w a się w o d ą , 1-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u i w k o ń c u w o d ą , suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u , o d d e s t y l o w u j e t o l u e n z łaźni w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K w a s o - c h l o r o b e n z o e s o w y . R o z p u s z c z a się 14 g (0,1 m o l ) k w a s u a n t r a n i l o w e g o (p. IV,60) w 100 m l w o d y zawierającej 20 m l k w a s u solnego. R o z t w ó r c h ł o d z i się d o ok. 5 ° C i diazuje, w k r a p l a j ą c z i m n y r o z t w ó r 7 g (0,1 m o l ) a z o t y n u s o d u w 25 m l w o d y d o reakcji w o b e c p a p i e r k a j o d o w o s kr obi o w e g o ( o d n o ś n i k u d o ł u str. 587). T y m c z a s e m n a i e ż y p r z y g o t o w a ć r o z t w ó r c h l o r k u miedzi(I) w s p o s ó b następujący: 26 g (0,104 m o l )
kryst. siarczanu miedzi(II) i 12 g c h l o r k u s o d u r o z p u s z c z a się w 50 m l w o d y w kolbie kulistej p o j . 750 m l . R o z t w ó r ogrzewa się d o w r z e n i a , d o d a j e 80 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i 14 g w i ó r k ó w m i e d z i i ogrzewa dalej p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, a ż r o z t w ó r stanie się p r a k t y c z n i e b e z b a r w n y . C h l o r e k miedzi(I) m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć w sposób p o d a n y w p . 11,2,76. D o oziębionego w lodzie r o z t w o r u c h l o r k u miedzi(I) d o d a j e się p o w o l i , wstrząsając, r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j . R e a k c j a p r z e b i e g a g w a ł t o w n i e z pienie niem się; m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 2—3 h , często wstrząsając. W y t r ą c o n y k w a s o - c h l o r o b e n z o e s o w y odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . S u r o w y k w a s krystalizuje się z gorącej w o d y , zawierającej n i e c o a l k o h o l u , z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u o - c h l o r o b e n z o e s o w e g o o tt. 1 3 8 — 1 3 9 ° C w y n o s i 14 g ( 8 7 % ) . IV,81.
p-BROMOTOLUEN NaNO,
p-CHj-CcRt-NHi—
©
©
U- p - C H - C H 4 N = N } H S 0 4 3
6
CuBr
• p-CH
3
C H Br 6
4
H2SO4
W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 2,5 1 p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r bromku micdzi(I), w s p o s ó b opisany w p . 11,2,75, ogrzewając p o d chłodnicą z w r o t n ą 31,5 g (0,126 m o l ) p i ę c i o w o d n e g o siarczanu m i e d z i ( l l ) , 10 g (0,158 m o l ) w i ó r k ó w m i e d z i , 77 g (0,55 m o l ) kryst. b r o m k u s o d u i 15 g (8,2 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . W k o l b i e p o j . 1 1 m i e s z a się 53,5 g (0,5 m o l ) p - t o l u i d y n y i 400 m l w o d y , p o c z y m ostrożnie d o d a j e 98 g (53,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i o g r z e w a a ż d o r o z p u s z c z e n i a p - t o l u i d y n y . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y oziębia się w ł a ź n i z mieszaniną l o d u z solą d o t e m p . 0 — 5 ° C ; c h ł o d z e n i e przyśpiesza się, d o d a j ą c d o k o l b y ok. 100 g p o k r u s z o n e g o l o d u . D o d a j e się t e r a z p o w o l i , często wstrząsając, r o z t w ó r 35 g (0,5 mol) a z o t y n u sodu w 60 m l w o d y aż d o chwili, gdy w m i e s z a n i n i e r e a k c y j n e j będzie niewielki n a d m i a r a z o t y n u ( o d n o ś n i k u d o ł u str. 587). T e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y u t r z y m u j e się poniżej 10°C. K o l b ę z d w i e m a s z y j a m i p o j . 2,5 1, zawierającą r o z t w ó r b r o m k u miedzi(l), p r z y s t o s o w u j e się d o destylacji z parą w o d n ą (rys. 1,87), a d o bocznej szyi k o l b y w p r o w a d z a się, za p o m o c ą n a s a d k i z g w i n t o w a n ą nakrętką, r u r k ę ( o p r z e k r o j u 7—8 m m ) sięgającą p r a w i e d o d n a kolby. R u r k ę t ę łączy się z a p o m o c ą k r ó t k i e g o k a w a ł k a węża g u m o w e g o z w k r a p ł a c z e m o k r ó t k i e j nóżce, u m i e s z c z o n y m w pierścieniu p r z y m o c o w a n y m d o s t a t y w u . R o z t w ó r b r o m k u miedzi(I) ogrzewa się d o w r z e n i a i, przepuszczając szybki s t r u m i e ń p a r y w o d n e j , d o d a j e z rozdzielacza r o z t w ó r siarczanu p - t o l u e n o d i a z o n i o w e g o . A b y z a p o b i e c r o z k ł a d a n i u się soli d i a z o n i o w e j d o w k r a p l a c z a w l e w a się t y l k o ok. j e d n ą c z w a r t ą część r o z t w o r u (resztę t r z y m a się w m i e s z a n i n i e oziębiającej) i w k r a p l a d o r o z t w o r u b r o m k u m i e d z i ( I ) . G d y w k r a p l a c z jest j u ż p r a w i e p r ó ż n y , w p r o w a d z a się, n i e p r z e r y w a j ą c w k r a p l a n i a dalszą p o r c j ę z i m n e g o r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j . D o d a w a n i e całej ilości r o z t w o r u d i a z o n i o w e g o t r w a 20—30 m i n . Destylację z p a r ą w o d n ą p r o w a d z i się t a k d ł u g o , aż w o d b i e r a l n i k u p r z e s t a n i e z b i e r a ć się s u b s t a n c j a o r g a n i c z n a . Destylat alkalizuje się 20-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u (w celu usunięcia p - k r e zolu), d o b r z e w y t r z ą s a i oddziela s u r o w y p - b r o m o t o l u e n . W celu o t r z y m a n i a b e z b a r w nego p r o d u k t u s u r o w y p - b r o m o t o l u e n p r z e m y w a się 4 0 — 5 0 m l ciepłego (30°C) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , p o t e m w o d ą , r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u i w k o ń c u wodą. Jeśli p - b r o m o t o l u e n z a c z y n a k r z e p n ą ć , to p ł y n y u ż y w a n e d o p r z e m y c i a należy p r z e d t e m p o d g r z a ć d o 30°C, w ten s p o s ó b u n i k a się z n a c z n y c h strat. S u r o w y p r o d u k t suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , o g r z e w a , sączy i destyluje p r z e z c h ł o d n i c ę powietrzną, zbierając p - b r o m o t o ł u e n w 182—184°C. W y d a j n o ś ć 60 g ( 7 0 % ) ; tt. 2 5 — 2 6 ° C . Syntezy pokrewne. o-Bromotohien. W y c h o d z i się z 53,5 g o-toluidyny, p o z o s t a ł e subs t r a t y w t a k i c h s a m y c h ilościach c o w p o p r z e d n i m p r e p a r a c i e . O t r z y m u j e się o - b r o m o toluen o tw. 1 7 8 — 1 8 1 ° C z wydajnością tego s a m e g o r z ę d u . o-Bromochlorobenzen. W kolbie p o j . 1 1, z a n u r z o n e j w ł a ź n i z l o d e m i solą, umiesz cza się m i e s z a n i n ę 64,0 g (0,5 mol) o - c h l o r o a n i l i n y (p. I V , 5 5 ) i 175 m l k w a s u b r o m o -
IV,81.
p-Bromołoluen
599
w o d o r o w e g o o stałej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a (d = 1,48; 100 m l zawiera 71 g H B r ) i ozię bia d o t e m p . 0 — 5 ° C , dodając nieco p o k r u s z o n e g o l o d u . Mieszając l u b wstrząsając, d o d a j e się r o z t w ó r 35 g (0,5 m o l ) a z o t y n u sodu w 70 m l w o d y , aż p r ó b a z p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m w y k a ż e niewielki n a d m i a r k w a s u a z o t a w e g o ( o d n o ś n i k u d o ł u str. 587). T e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y u t r z y m u j e się poniżej 1 0 ° C , d o d a j ą c w r a z i e p o trzeby lodu. J e d n o c z e ś n i e p r z y g o t o w u j e się b r o m e k miedzi(I) z 75 g (0,33 m o i ) kryst. s i a r c z a n u miedzi(II) w s p o s ó b o p i s a n y w p . 11,2,75 i r o z p u s z c z a g o w 40 m l 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o . R o z t w ó r ten o g r z e w a się d o w r z e n i a i d o d a j e b r o m e k o c h l o r o b e n z e n o d i a z o n i o w y w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . P o w p r o w a d z e n i u całej ilości sołi d i a z o n i o w e j p r z e z mieszaninę p r z e p u s z c z a się n a d a l p a r ę w o d n ą aż d o chwili, g d y s u b s t a n c j a o r g a n i c z n a przestanie z b i e r a ć się w o d b i e r a l n i k u . Dalszy s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a o r a z oczyszczania p r o d u k t u o p i s a n y jest p r z y o t r z y m y w a n i u p - b r o m o t o l u e n u . W w y n i k u destylacji o t r z y m u j e się p - b r o m o c h l o r o b e n z e n ( b e z b a r w n a ciecz) o tw. 2 0 0 — 2 0 2 ° C ; w y d a j n o ś ć 85 g ( 8 9 % ) . W ten s a m s p o s ó b m o ż u a z m - c W o r o a n i l i n y o t r z y m a ć m - b r o m o c h l o r o b e n z e n , tw. 1 9 1 — 1 9 4 ° C ; z m - b r o m o a n i l i n y — m - d i b r o m o b e n z e n , tw. 2 1 5 — 2 1 7 ° C ; a z a n i z y d y n y — o - b r o m o a n i z o l , tw. 1 1 4 — 1 1 6 C / 3 8 , 6 h P a (29 m m H g ) . W t y m ostatnim p r z y p a d k u nie p r z e m y w a się s u r o w e g o p r o d u k t u k w a s e m s i a r k o w y m . 2-Bromonaftalen. Mieszając r o z p u s z c z a się 112 g (0,5 m o l ) kwasu 2 - n a f t y l o a m i n o - 1 - s u l f o n o w e g o ( 1 ) w 850 m l 0,6 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, n a s t ę p n i e , mieszając, d o d a j e się w o d n y r o z t w ó r 35 g (0,5 m o l ) a z o t y n u sodu i sączy p o w s t a ł y r o z t w ó r . W zlewce p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , umieszcza się 250 m l stęż. k w a s u solnego i 100 g p o k r u s z o n e g o l o d u . N a s t ę p n i e , powoli mieszając, w p r o w a d z a się p r z e s ą c z o n y r o z t w ó r zawierający a z o t y n sodu i sól s o d o w ą k w a s u 2 - n a f t y l o a m i n o - l -sulfonowego (2), u t r z y m u j ą c t e m p . 0 — 5 ° C p r z e z d o d a w a n i e p o k r u s z o n e g o lodu. U t w o r z o n y c z e r w o n a w o b r u n a t n y o s a d zbiera się n a d u ż y m lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a ok. 500 m l w o d y o c h ł o d z o n e j lodem. W czasie g d y przebiega r e a k c j a d i a z o w a n i a , s p o r z ą d z a się zawiesinę 160 g ( 1 , 1 m o l ) b r o m k u miedzi(I) [ o t r z y m a n e g o z 300 g kryst. siarczanu miedzi(II) p . 11,2,75] w 75 m l 4 8 - p r o c . k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o i 200 m l w o d y . W i l g o t n y o s a d związku d i a z o n i o w e g o w p r o w a d z a się p o r c j a m i , energicznie mieszając, d o zawiesiny b r o m k u miedzi(T) znajdującej się w zlewce p o j . 2 1. G d y u s t a n i e gwał t o w n e w y d z i e l a n i e się a z o t u , o g r z e w a się m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i w o d n e j do t e m p . 9 5 — 1 0 0 ° C , a n a s t ę p n i e gorący r o z t w ó r sączy przez d u ż y lejek B u c h n e r a . Przesącz z a w r a c a się d o zlewki i mieszając d o d a j e 112 g c h l o r k u p o t a s u . O t r z y m a n ą pastę p o z o s t a w i a się d o o s t u d z e n i a w t e m p . p o k o j o w e j , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a 250 mf 20-proc. wodnego roztworu chlorku potasu. Czerwonawobrunatny osad kwasu 2-bromon a f t a l e n o - l - s u ł f o n o w e g o suszy się p r z e z n o c n a p o w i e t r z u , a n a s t ę p n i e przenosi do k o l b y kulistej p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. P o d o d a n i u r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o (200 m l stęż. kwasu i 200 mł p o k r u s z o n e g o l o d u ) z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a przez 12—16 h za p o m o c ą elektrycznego płaszcza grzejnego. P o t y m czasie r o z t w ó r chłodzi się d o t e m p . p o k o j o w e j i w y l e w a n a ok. 500 g p o k r u s z o n e g o l o d u . M i e s z a n i n ę p r z e n o s i się w r a z z 500 m l t o l u e n u do dużego rozdzielacza, s t a r a n n i e w y t r z ą s a i oddziela w a r s t w ę toluenu, k t ó r ą p r z e m y w a w o d ą d o chwili, g d y woda z przemycia wykaże odczyn obojętny wobec papierka lakmusowego. Roztwór t o l u e n o w y suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , u s u w a t o l u e n n a w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o stałość destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2 - B r o m o n a f t a l e n w r z e w 1 0 0 — 1 0 1 ° C / /2,66 h P a (2 m m H g ) l u b w 1 4 0 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) , k r z e p n i e w p o s t a c i j a s n o ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 56—57°C. W y d a j n o ś ć 67 g ( 6 5 % ) . c
J a s n o ż ó ł t e j b a r w y p r o d u k t u n i e m o ż n a u s u n ą ć p r z e z destylację ani p r z e z krystali zację. P r o d u k t b a r w n y z a w i e r a p r a w d o p o d o b n i e p e w n ą ilość a m i n o z w i ą z k u i t y m s a m y m nie n a d a j e się do r e a k c j i G r i g n a r d a . Czysty, b i a ł y p r o d u k t m o ż n a o t r z y m a ć w nastę p u j ą c y s p o s ó b : 50 g b a r w n e g o p r o d u k t u r o z p u s z c z a się w 200 mł h e k s a n u i r o z t w ó r t e u p r z e p u s z c z a p r z e z k o l u m n ę w y p e ł n i o n ą a k t y w o w a n y m tlenkiem glinu ( 8 0 —
200 m e s h ; r o z m i a r y 9 cm X 3 c m ) . K o l u m n ę w y m y w a się 7 5 0 m l h e k s a n u . P o oddestylo w a n i u h e k s a n u p o z o s t a j e 49 g czystego 2 - b r o m o n a f t a l e n u o tt. 5 8 ° C ; jest o n dostatecz nie czysty, a b y m ó g ł b y ć użyty d o reakcji G r i g n a r d a . U w a g a . (1) K w a s T o b i a s z a , d o s t a r c z a n y przez f i r m ę F l u k a A . G . C h e m i s c h e F a b r i k , ( r ó w n i e ż str. 569, p . I V , E , 3 ) .
(2) Jeśli d y s p o n u j e się stałą solą sodową, m o ż n a rozpuścić 123 g tej soli w 850 m l w o d y destylowanej i d o d a ć r o z t w ó r 35 g a z o t y n u sodu. IV,82.
o-BROMOTOLUEN
0 - C H 3 CeH* • N H
N
a
N
2
°
;
> 0-CH C H • N=N}Br 3
6
o-CH
4
3
CeŁLtBr
HBr
W kolbie kulistej p o j . 1 l u b 1,5 1 p r z y r z ą d z a się r o z t w ó r 53,5 g (0,5 m o l ) o t o l u i d y n y w 170 m l 4 0 - p r o c . ( w a g o w o ) kwasu b r o m o w o d o r o w e g o i c h ł o d z i g o d o t e m p . 5 ° C przez z a n u r z e n i e k o l b y w łaźni z mieszaniną l o d u z solą. D i a z o w a n i e p r z e p r o w a d z a się d o d a j ą c s t o p n i o w o r o z t w ó r 36,5 g (0,53 m o l ) a z o t y n u sodu w 5 0 m l w o d y ; p o k a ż d y m d o d a n i u azotynti k o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i wstrząsa a ż d o c a ł k o w i t e g o p o c h ł o n i ę c i a c z e r w o n y c h o p a r ó w . T e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h 5 — 1 0 ° C . P o u k o ń c z e n i u d i a z o w a n i a d o d a j e się 2 g p y ł u l u b brązu m i e d z i o w e g o ( p . 1 1 , 2 , 7 5 ) , kolbę łączy się z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i o g r z e w a b a r d z o o s t r o ż n i e n a łaźni w o d n e j . Gdy tylko zacznie wydzielać się gaz, natychmiast k o l b ę oziębia się, z a n u r z a j ą c ją w p o k r u s z o n y m lodzie; jeśli k o l b y n i e u s u n i e się s z y b k o z ł a ź n i w o d n e j , to r e a k c j a m o ż e zajść g w a ł t o w n i e i m i e s z a n i n a r e a k c y j n a m o ż e ulec wyrzuceniu z k o l b y . G d y g w a ł t o w n e wydzielanie się a z o t u ustanie, k o l b ę o g r z e w a się przez 3 0 m i n n a łaźni w o d n e j , n a s t ę p n i e rozcieńcza się 4 0 0 m l w o d y i destyluje z parą wodną, a ż zbierze się ok. 7 5 0 m l destylatu. Destylat alkalizuje się 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u (ok. 50 m l ) i oddziela dolną, czerwoną w a r s t w ę o - b r o m o t o l u e n u . P r z e m y w a się g o d w i e m a p o r c j a m i ( p o 2 0 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (usuwając w ten s p o s ó b p r a w i e całkowicie c z e r w o n e zabarwienie), a n a s t ę p n i e d w a r a z y w o d ą . Suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b b e z w . chlorkiem w a p n i a i destyluje z k o l b y , k t ó r e j b o c z n e r a m i ę stanowi d o b r z e i z o l o w a n a k o l u m n a frakcjonu j ą c a (deflegmator). o - B r o m o t o l u e n w r z e w t e m p . 178-—181°C; w y d a j n o ś ć ' 4 0 g ( 4 7 % ) . IV,83.
KWAS BENZENOSULFINOWY
C H -NH — — C H N = N } H S O 6
3
2
6
HjSOa
s
;
ł
- - V C H S0 H 6
S
2
Ca
R o z p u s z c z a się 9,3 g (9,1 m l , 0,1 m o l ) aniliny w m i e s z a n i n i e 19,6 g (10,7 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 100 m l w o d y i r o z t w ó r chłodzi d o t e m p . o k o ł o 5 ° C . Anilinę diazuje się, d o d a j ą c r o z t w ó r 7,0 g (0,1 m o l ) a z o t y n u s o d u w 15 m l w o d y ; k o n i e c reakcji stwier d z a się za p o m o c ą p a p i e r k a j o d o w o s k r o b i o w e g o . T e m p e r a t u r ę u t r z y m u j e się poniżej 10°C. N a s t ę p n i e d o d a j e się oziębioną w lodzie m i e s z a n i n ę 4 0 g (22 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 3 0 m l w o d y . R o z t w ó r t e n chłodzi się w łaźni z l o d e m przepuszczając jednocześnie d w u t l e n e k siarki t a k d ł u g o , a ż m a s a r o z t w o r u p r z e s t a n i e w z r a s t a ć (ok. 25 g). W czasie p r z e p u s z c z a n i a dwutlenku siarki r o z t w ó r n i e p o w i n i e n ściemnieć, zabar wić się a n i z m ę t n i e ć . P o nasyceniu d w u t l e n k i e m siarki r o z t w ó r p r z e n o s i się d o zlewki z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i d o d a j e s t o p n i o w o p y ł u m i e d z i o w e g o (p. n , 2 , i i j lub b r ą z u m i e d z i o w e g o (przemytego u p r z e d n i o eterem) d o chwili, g d y azot przestanie się wydzielać (ok. 5 0 g pyłu m i e d z i o w e g o ) . O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m i p r z e m y w a k i l k a k r o t n i e m a ł y m i ilościami, r o z t w o r u a m o n i a k u w celu usunięcia śladów wydzielonego k w a s u sulfinowego; ciecz p o p r z e m y c i u łączy się z przesączem. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y p o w i n n y m i e ć odczyn k w a ś n y w o b e c c z e r w o n e g o p a p i e r k a K o n g o . N a s t ę p n i e działa się n a n i e stęż. r o z t w o r e m c h l o r k u ż e l a z a ( l l l ) t a k d ł u g o , a ż ustanie strącanie się osadu. O t r z y m a n y benzenosulfinian żelaza(III) odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y . Sól t ę r o z k ł a d a się m a ł y m n a d m i a r e m 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu i odsącza w y t r ą c o n y w o d o r o t l e n e k ż e l a z a ( l l l ) . Przesącz zakwasza się i k w a s
benzenosulfinowy ekstrahuje eterem. P o o d p a r o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a o t r z y m u j e się czysty kwas benzenosulfinowy w p o s t a c i b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 8 4 ° C . W y d a j n o ś ć 10 g ( 7 0 % ) . K w a s benzenosulfinowy ulega utlenieniu n a powietrzu. IV,84. p - T O L U I L O N I T R Y L (cyjanek p-CH
NaNOi
3
QH -NH -—4-p-CH 4
2
rlCŁ
p-tolilu) ©
3
©
CuCN
QH«N^N}CI-—-->p-CH -C H 3
6
4
CN
KCN
Syntezę tę, jak również syntezy pokrewne, należy wykonywać pod dobrze działają wyciągiem. Cyjanek miedzifl), p r z y g o t o w a n y ze 100 g (0,4 m o l ) kryst. siarczanu m i e d z i ( l l ) w s p o s ó b o p i s a n y w p . \\,2J7, r o z p u s z c z a się w kolbie p o j . 1 1 w r o z t w o r z e 52 g c y j a n k u p o t a s u w 125 m l w o d y (ostrożnie!). D i a z u j e się 36 g (0,33 mol) p - t o l u i d y n y w s p o s ó b p o d a n y w p . IV,80 ( o t r z y m y w a n i e p-chlorotoluenu) i d o zimnego r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j d o d a j e się, stale mieszając, 20 g s p r o s z k o w a n e g o bezw, w ę g l a n u sodu d o reakcji alkalicznej w o b e c p a p i e r k a l a k m u sowego. Z o b o j ę t n i o n y zimny r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j w p r o w a d z a się n a s t ę p n i e d o , o g r z a n e g o na ł a ź n i w o d n e j d o 6 0 ° C , r o z t w o r u c y j a n k u miedzi(I). P o k a ż d y m w p r o w a dzeniu r o z t w o r u soli diazoniowej należy energicznie w s t r z ą s a ć kolbą (1), a t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y u t r z y m y w a ć w granicach 60"—70°C. P o w p r o w a d z e n i u całej ilości soli diazo niowej kolbę łączy się z chłodnicą z w r o t n ą i o g r z e w a przez 15—20 m i n na wrzącej łaźni w o d n e j w celu d o p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a . N a s t ę p n i e z a o p a t r u j e się kolbę w u r z ą d z e n i e d o destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) i przepuszcza p a r ę , d o chwili gdy w o d b i e r a l n i k u p r z e s t a n i e zbierać się żółty olej; jeśli olej k r z e p n i e w chłodnicy, z a m y k a się d o p ł y w w o d y , a gdy zakrzepnięty p r o d u k t ulegnie stopieniu i spłynie z c h ł o d n i c y , p o w o l i o d k r ę c a się na n o w o d o p ł y w w o d y . D e s t y l a t oziębia się w w o d z i e z l o d e m , a g d y s u r o w y p-toluilonitryl zakrzepnie, odsącza się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i d o b r z e odciska, uwalniając w ten s p o s ó b od ciekłych zanieczyszczeń, a n a s t ę p n i e suszy na bibule l u b w e k s y k a t o r z e . W y s u s z o n y p r o d u k t m i e s z a się z 2—3 g węgla odbarwiają cego, przenosi d o m a ł e j kolby destylacyjnej i destyluje używając chłodnicy p o w i e t r z n e j . C z y s t y p-toluilonitryl, z e b r a n y w t e m p . 2 1 5 — 2 1 9 ° C (2), krzepnie po oziębieniu; //. 2 9 ° C . W y d a j n o ś ć 26 g ( 6 7 % ) .
cym
U w a g i . (1) Lepiej jest mieszać m e c h a n i c z n i e . (2) S u r o w y p r o d u k t m o ż n a r ó w n i e ż p r z e d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając p-toluilonitryl w t e m p . 1 0 4 — 1 0 6 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) .
Syntezy pokrewne. Benzonitryl (cyjanek fenylu). W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l p r z y g o t o w y w u j e się r o z t w ó r cyjanku miedzi(I) (0,26 m o l ) w sposób opisany w p . 11,2,77 z na stępującej ilości s u b s t r a t ó w : 65 g kryst. siarczanu mjedzi(II) w 205 m l w o d y , 18 g pirosiarczynu s o d u w 52 ml w o d y i 18 g cyjanku p o t a s u w 52 ml w o d y . W y t r ą c o n y cyjanek miedzi(I) rozpuszcza się w r o z t w o r z e 26 g cyjanku sodu w 65 m l wody l u b w 33,5 g cyjanku potasu w 90 m l w o d y . Jednocześnie diazuje się 20 g (19,6 m l , 0,215 m o l ) aniliny w s p o s ó b opisany p r z y o t r z y m y w a n i u jodobenzenu (p. rv,79), a o t r z y m a n y r o z t w ó r soli diazoniowej z o b o j ę t n i a się 14 g bezw. węglanu s o d u . Z i m n y , z o b o j ę t n i o n y r o z t w ó r soli diazoniowej w p r o w a d z a się d o p o d g r z a n e g o d o 60"—70°C r o z t w o r u cyjanku miedzi(I) i w dalszym ciągu p o s t ę p u j e się t a k , jak p r z y o t r z y m y w a n i u p-toluilonitrylu. P o destylacji z p a r ą w o d n ą destylat ekstrahuje się t r z y k r o t n i e eterem (po 30 ml), wyciąg e t e r o w y wytrząsa się z 20 ml 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu (w celu usunięcia śladów fenolu p o w s t a ł y c h w w y n i k u r o z k ł a d u w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r k u d i a z o n i o w e g o ) , następnie z r ó w n ą objętością r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o (aby u s u n ą ć ślady p r z y k r o p a c h n ą c e g o izocyjanku fenylu C 6 H 5 N C ) i w k o ń c u z taką samą objętością w o d y . W y c i ą g eterowy suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , u s u w a eter, n p . przez destylację r ó w n o w a g o w ą i destyluje benzonitryl, u ż y w a j ą c c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j ; zbiera się frakcję wrzącą w 188—191 ° C . W y d a j n o ś ć 16 g ( 7 3 % ) .
o-Tohiilonitryl, O t r z y m u j e się g o p o d o b n i e j a k p-toluilonitryl, w y c h o d z ą c z o-toluid y n y z a m i a s t z p-toluidyny. o-Toluilonitryl w y o d r ę b n i a się p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą , a o t r z y m a n y olej ( m o ż n a g o r o z p u ś c i ć w niewielkiej ilości t o l u e n u ) p o d d a j e się destylacji, zbierając o-toluilonitryl w 94—96°C/2fi,fi h P a (20 m m H g ) . Jest t o p r a w i e b e z b a r w n a ciecz. IV,85.
FLUOROBENZEN
C H -NH 6
S
©
2
9
-+ C H N = N } C I 6
S
NaBFi
©
©
* C H • N-^N)BF e
s
oer7ewanie 4
>C H F + BF + Ni 6
3
3
Preparat ten należy wykonywać pod dobrze działającym wyciągiem za zasłoną zabez pieczającą. W zlewce p o j . 1 ł r o z p u s z c z a się 46,5 g (45,5 m l , 0,5 m o l ) aniliny w m i e s z a n i n i e 126 m l stęż. k w a s u solnego i 126 ml w o d y . P o oziębieniu w łaźni z l o d e m i solą d o t e m p . 0 — 5 ° C d o d a j e się, m a ł y m i porcjami,' r o z t w ó r 36,5 g (0,53 m o l ) a z o t y n u sodu w 75 m l w o d y ; r o z t w ó r m i e s z a się energicznie t e r m o m e t r e m i u t r z y m u j e t e m p . p o n i ż e j 10°C, lepiej o k . 5 ° C , d o d a j ą c w m i a r ę p o t r z e b y nieco p o k r u s z o n e g o lodu. D i a z o w a n i e jest z a k o ń c z o n e , g d y k r o p l a r o z t w o r u r o z c i e ń c z o n a 3—4 k r o p l a m i w o d y b a r w i n a t y c h m i a s t p a p i e r e k j o d o w o s k r o b i o w y n a niebiesko. P r ó b ę należy w y k o n a ć p o 3—4 m i n o d chwili d o d a n i a ostatniej porcji r o z t w o r u a z o t y n u . R ó w n o c z e ś n i e p r z y g o t o w u j e się roz t w ó r 76 g (0,69 m o l ) f l u o r o b o r a n u sodu (1) w 150 m l w o d y , c h ł o d z i i p o oziębieniu w l e w a p o w o l i d o r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j , mieszając energicznie, i u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę poniżej 1 0 ° C . C a ł o ś ć m i e s z a się jeszcze w ciągu 10 m i n . W y t r ą c o n y f l u o r o b o r a n b e z e n o d i a z o n i o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku B u c h n e r a , d o b r z e odciska i żółty o s a d p r z e m y w a kolejno o k . 30 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m , 15 m l m e t a nolu i 3 0 — 4 0 m l eteru; p o k a ż d y m p r z e m y c i u należy osad m o ż l i w i e d o k ł a d n i e od cisnąć (2). S ó l r o z k ł a d a się n a bibule filtracyjnej i suszy p r z e z n o c w m i a r ę m o ż n o ś c i w p r z e w i e w n y m miejscu. Ilość o t r z y m a n e g o f l u o r o b o r a n u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o w y n o s i 60—65 g ; czysta sól topi się z r o z k ł a d e m w t e m p . 119—120°C. A p a r a t u r ę zestawia się w sposób p r z e d s t a w i o n y n a r y s . I V , 4 . K o l b a , służąca d o destylacji, m a p o j e m n o ś ć 250 m l , a zlewka zawiera 150 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu. W kolbie destylacyjnej umieszcza się p o ł o w ę o t r z y m a n e g o suchego fluoro b o r a n u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o i ogrzewa ł a g o d n i e m a ł y m , świecącym p ł o m i e n i e m w j e d n y m miejscu, n i e d a l e k o powierzchni a ż d o r o z p o c z ę c i a r o z k ł a d u . U s u w a się p a l n i k
Rys.
I V , 4 . Z e s t a w aparatury
d o destylacji f l u o r o b o r a n u
benzenodiazoniowego
i p o z o s t a w i a r e a k c j ę d a l s z e m u biegowi (3), p o d g r z e w a j ą c w r a z i e p o t r z e b y o d czasu d o czasu t a k , a b y r o z k ł a d n i e uległ p r z e r w a n i u . G d y r o z k ł a d w y d a j e się b y ć u k o ń c z o n y , p o d g r z e w a się k o l b ę silniej, a b y usunąć p o z o s t a ł y fluorobenzen. P o o c h ł o d z e n i u wsypuje się p o z o s t a ł ą ilość f l u o r o b o r a n u d i a z o n i o w e g o p r z e z lejek z p a p i e r u g l a z u r o w a n e g o i r o z k ł a d a g o w s p o s ó b opisany p o p r z e d n i o ; w k o ń c u , w celu usunięcia resztek f l u o r o b e n z e n u , k o l b ę ogrzewa się silnie t a k d ł u g o , a ż przestaną wydzielać się p a r y t r ó j f l u o r k u
I V , 8 5 . Fluoro benzen
603
b o r u . W i ę k s z a część f l u o r o b e n z e n u zbiera się w p i e r w s z y m (ziębionym) odbieralniku. P o ł ą c z o n e destylaty p r z e m y w a się t r z y k r o t n i e r ó w n ą objętością 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu (4) l u b też t a k długo, a ż w o d a u ż y t a d o p r z e m y c i a będzie p r a w i e całkowicie b e z b a r w n a ; w ten s p o s ó b u s u w a się ślady fenolu. P o m o ż l i w i e jak n a j d o k ł a d n i e j s z y m oddzieleniu od ostatniej porcji u ż y t e g o d o p r z e m y w a n i a r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu p r o d u k t w y t r z ą s a się z równą objętością p r a w i e n a s y c o n e g o r o z t w o r u soli k u c h e n n e j , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b siarczanem m a g n e z u i p o d d a j e destylacji. F l u o r o b e n z e n ( b e z b a r w n a ciecz) w r z e w 8 4 — 8 5 ° C ; w y d a j n o ś ć 24 g ( 5 0 % ) . U w a g i . (1) U ż y w a j ą c r o z t w o r u f l u o r o b o r a n u sodu, zamiast mniej d o g o d n e g o w uży ciu k w a s u f l u o r o b o r o w c g o , m o ż n a p r z e p r o w a d z a ć r e a k c j ę w z w y k ł y c h n a c z y n i a c h szkla n y c h . Jeśli j e d n a k p o ż ą d a n e jest użycie k w a s u fluoro b o r o w e g o HBF4, t o k w a s ten m o ż n a o t r z y m a ć d o d a j ą c , m a ł y m i p o r c j a m i , 100 g k w a s u b o r o w e g o (cz.d.a.) d o 325 g oziębionego l o d e m k w a s u f l u o r o w o d o r o w e g o ( 4 0 % H F ) (cz.d.a.). K w a s f l u o r o w o d o r o w y u m i e s z c z o n y jest w zlewce z p o l i p r o p y l e n u p o k r y t e j w a r s t w ą w o s k u l u b w n a c z y n i u o ł o w i a n y m . D o syntezy u ż y w a się jedną trzecią ilości o t r z y m a n e g o w ten s p o s ó b k w a s u fluor o b o r o w e g o . Należy obchodzić się z nim bardzo ostrożnie. U w a g i d o t y c z ą c e ś r o d k ó w ostrożności, k t ó r e należy z a c h o w a ć używając k w a s u f l u o r o w o d o r o w e g o . P r z e d e wszystkim należy zwrócić u w a g ę n a t o , ż s k w a s f l u o r o w o d o r o w y w zetknięciu ze skórą p o w o d u j e b a r d z o bolesne o p a r z e n i a . W p r z y p a d k u p o l a n i a k w a s e m f l u o r o w o d o r o w y m p o w i e r z c h n i ę oparzoną, k t ó r a bieleje, należy z m y w a ć bieżącą w o d ą t a k d ł u g o , a ż p o w r ó c i jej n a t u r a l n e z a b a r w i e n i e . B e z p o ś r e d n i o p o t e m p r z y k ł a d a się pastę s p o r z ą d z o n ą z gliceryny i tlenku m a g n e z u , co z a p o b i e g a p o w a ż n i e j s z y m o p a r z e n i o m . W s k a z a n e jest r ó w n i e ż s t o s o w a n i e r ę k a w i c z g u m y k w a s o o d p o r n e j i oku larów ochronnych. (2) S t a r a n n e p r z e m y c i e m e t a n o l e m i eterem m a n a cełu usunięcie ś l a d ó w wilgoci, k t ó r e sprawiają, że p r o d u k t jest nietrwały i s k ł o n n y d o s p o n t a n i c z n e g o r o z k ł a d u . (3) Jeśli r e a k c j a z a c h o d z i zbyt g w a ł t o w n i e , t r z e b a n i e r a z oziębiać k o l b ę , p r z y k ł a dając wilgotną ścierkę. R o z k ł a d z a c h o d z i z w y k l e s p o k o j n i e i wystarczy s p o r a d y c z n e p o d g r z e w a n i e . Jeśli sól jest wilgotna, r o z k ł a d m o ż e zajść gwałtowniej i jeśli się k o l b y nie c h ł o d z i , to r e a k c j a m o ż e w y m k n ą ć się spod k o n t r o l i . (4) G ę s t o ś ć f l u o r o b e n z e n u w t e m p . p o k o j o w e j w y n o s i ok. 1,025, jest więc rzeczą istotną, aby r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu m i a ł o d p o w i e d n i e stężenie tak, aby n a s t ę p o w a ł o w y r a ź n e rozdzielenie warstw. S y n t e z y p o k r e w n e . p-FUiorotoluen. W zlewce p o j . 1 1 diazuje się 53,5 g (0,5 m o l ) p - t o l u i d y n y r o z p u s z c z o n e j w mieszaninie 126 m l stęż. k w a s u solnego i 126 m l w o d y w s p o s ó b o p i s a n y w p . IV,80. D o z i m n e g o r o z t w o r u soli diazoniowej d o d a j e się p o w o l i , d o b r z e mieszając, o z i ę b i o n y r o z t w ó r 76 g (0,69 mol) f l u o r o b o r a n u sodu w 150 m l w o d y i całość miesza się jeszcze 15 m i n . F l u o r o b o r a n p - t o l u e n o d i a z o n i o w y zbiera się n a lejku B u c h n e r a l u b n a sączku ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą , p r z e m y w a ok. 30 m l w o d y chło dzonej l o d e m , 15 m l m e t a n o l u i 30—40 m l eteru. Suszy p r z e z n o c n a bibule w eksyka t o r z e p r ó ż n i o w y m l u b , jeżeli jest t o m o ż l i w e , w p r z e w i e w n y m miejscu. O t r z y m u j e się 78 g ( 7 6 % ) f l u o r o b o r a n u p - t o l u e n o d i a z o n i o w e g o o tt. 1 1 4 ° C (z r o z k ł a d e m ) . Sól tę dzieli się n a d w i e r ó w n e części i przerabia tak, j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a fluorobenzenu. W y d a j n o ś ć czystego p - f l u o r o t o l u e n u ( b e z b a r w n a ciecz), o tw. 1 1 6 — 1 1 7 ° C , w y n o s i 27 g ( 5 0 % ) . p - F l u o r o a n i z o l . D o 105 m l (2 m o l ) ok. 4 2 - p r o c . k w a s u f l u o r o b o r o w e g o (ostrożnie! substancja k o r o d u j ą c a ) , r o z c i e ń c z o n e g o t a k ą samą objętością w o d y i u m i e s z c z o n e g o w zlewce p o j . 600 m l , dodaje się 31 g (0,25 m o l ) p - a n i z y d y n y . Z l e w k ę w s t a w i a się d o ł a ź n i l o d o w e j i, mieszając m e c h a n i c z n i e o r a z u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 10°C, d o d a j e r o z t w ó r 17,5 g (0,25 mol) azotynu sodu w 35 m l w o d y . P o d k o n i e c reakcji miesza się energicznie, n a s t ę p n i e oziębia d o 0 ° C i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek ze szklaną płytką p o r o w a t ą . O s a d p r z e m y w a się k o l e j n o 3 0 — 4 0 ml z i m n e g o 5-proc. k w a s u f l u o r o b o r o w e g o , 4 0 ml oziębionego w lodzie m e t a n o l u i kilka r a z y e t e r e m . Sól
suszy p r z e z n o c , r o z k ł a d a j ą c ją cienką warstwą n a bibule filtracyjnej u m i e s z c z o n e j n a sicie l u b siatce d r u c i a n e j , co u m o ż l i w i a c y r k u l a c j ę p o w i e t r z a . W y d a j n o ś ć fluorob o r a n u p - m e t o k s y b e n z e n o d i a z o n i o w e g o w y n o s i 54 g ( 9 8 % ) . Suchą sól r o z k ł a d a się w s p o s ó b opisany dla o t r z y m y w a n i a fluorobenzenu. Niewielką ilość p r o d u k t u z e b r a n ą w odbieralniku przenosi się z p o w r o t e m d o k o l b y i destyluje z p a r ą w o d n ą . D e s t y l a t e k s t r a h u j e się d w i e m a p o r c j a m i p o 50 ml eteru, wyciąg e t e r o w y p r z e m y w a 50 m l 10-proc, r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , n a s t ę p n i e w o d ą i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się p r z e z o g r z e w a n i e n a łaźni w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje zbierając p-fluoroanizol w 156—157°C. W y d a j n o ś ć 16 g ( 5 1 % ) .
s IV,86.
o-DINITROBENZEN
o-O N-C H NH z
6
0-O N -C H 2
6
4
©
4
NaN0
2
S>
2
9
"-£57* 0 - O N - C H N = N } C l 2
9
N~N)BF
NaNOi 4
Syntez? tę należy wykonywać
e
o-0 N-C H 2
NaBF
6
za osłoną
4
N0
4
4-
4
2
zabezpieczającą.
W zlewce p o j . 600 m l r o z p u s z c z a się 34 g (0,25 m o l ) o-nitroaniliny w ciepłej m i e szaninie 63 ml stęż. k w a s u solnego i 63 m l w o d y . Z l e w k ę umieszcza się w ł a ź n i z l o d e m i solą i, mieszając m e c h a n i c z n i e , chłodzi d o 0 — 5 ° C , p r z y c z y m c h l o r o w o d o r e k o-nitro aniliny wypada, w p o s t a c i d r o b n o krystalicznego o s a d u . Powoli, mieszając, d o d a j e się r o z t w ó r 18 g (0,26 m o l ) a z o t y n u sodu w 40 m l w o d y , p r z y czym t e m p e r a t u r a n i e p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 5 — 7 ° C . K o n i e c d i a z o w a n i a s p r a w d z a się p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m . N a s t ę p n i e , mieszając n a d a l energicznie, w p r o w a d z a się r o z t w ó r 40 g (0,36 m o l ) f l u o r o b o r a n u s o d u w 80 m l w o d y . P o 10 m i n m i e s z a n i a odsącza się stały f l u o r o b o r a n d i a z o n i o w y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku B u c h n e r a . O s a d n a lejku p r z e m y w a się n a t y c h m i a s t r a z 25 m l z i m n e g o , 5-proc. r o z t w o r u f l u o r o b o r a n u sodu, n a s t ę p n i e d w a r a z y 15 m l p o r c j a m i r e k t y f i k o w a n e g o l u b s k a ż o n e g o spirytusu i kilka razy e t e r e m ; za k a ż d y m p r z e m y c i e m należy f l u o r o b o r a n d o b r z e r o z m i e s z a ć p r z e d załączeniem p o m p y . O t r z y m u j e się ok. 50 g ( 8 6 % ) f l u o r o b o r a n u o - n i t r o b e n z e n o d i a z o n i o w e g o ; czysty p r o d u k t t o p i się z r o z k ł a d e m w 135°C. W zlewce p o j . 2 ł z a o p a t r z o n e j w s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e r o z p u s z c z a się 200 g (2,9 m o l ) a z o t y n u s o d u w 400 m l w o d y i d o d a j e 40 g p y ł u m i e d z i o w e g o (świeżo s t r ą c o n e g o l u b też b r ą z u m i e d z i o w e g o p r z e m y t e g o niewielką ilością eteru), D o tej miesza n i n y d o d a j e się p o w o l i , d o b r z e mieszając, zawiesinę f l u o r o b o r a n u d i a z o n i o w e g o w 200 m l w o d y . Powstającą p i a n ę r o z b i j a się, d o d a j ą c o d czasu d o czasu 4 — 5 ml eteru. P o d o d a n i u całej ilości związku d i a z o n i o w e g o r e a k c j a jest u k o ń c z o n a . M i e s z a n i n ę przenosi się d o d u ż e j k o l b y i destyluje z p a r ą w o d n ą t a k d ł u g o , a ż przestanie destylować s u b s t a n c j a stała (ok. 5 1 destylatu). O t r z y m a n y krystaliczny o s a d odsącza się i suszy n a bibule filtracyjnej n a p o w i e t r z u . o - D i n i t r o b e n z e n ( b l a d o ż ó ł t e kryształy) o tt. 116° jest p r a k tycznie czysty; w y d a j n o ś ć 29 g ( 6 9 % ) . M o ż n a g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z e t a n o l u ; tt. p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o p r o d u k t u w y n o s i 116,5°C. Syntezy pokrewne. p-Dinitrobenzen. D o reakcji u ż y w a się 34 g (0,25 m o l a ) p-nitro aniliny (p. rv,77) i p o s t ę p u j e tak j a k p r z y o p i s a n y m p o p r z e d n i o p r e p a r a c i e , d o m o m e n t u d o d a n i a całej zawiesiny f l u o r o b o r a n u p - n i t r o b e n z e n o d i a z o n i o w e g o . M i e s z a n i n ę reakcyjną sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, o s a d p r z e m y w a d o b r z e wodą, d w i e m a p o r c j a m i p o 25 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e p o n o w n i e wodą. S t a ł y p r o d u k t suszy się w t e m p . 1 0 0 — 1 1 0 ° C , p r o s z k u j e i e k s t r a h u j e czterema p o r c j a m i p o 150 m l w r z ą c e g o t o l u e n u . T o l u e n u s u w a się n a w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje z ok. 120 m l wrzącego lod. k w a s u o c t o w e g o . W y d a j n o ś ć p - d i n i t r o b e n z e n u ( c z e r w o n a w o ż ó ł t e kryształy) o tt. 1 7 3 ° C w y n o s i 30 g ( 7 1 , 5 % ) . P o dalszej krystalizacji z e t a n o l u o t r z y m u j e się j a s n o ż ó ł t e k r y s z t a ł y o tej s a m e j t e m p . topnienia.
IV,88. TV,87.
lj,5-Tribromobenzen 2-CHLOROBIFENYL
R o z t w ó r 32 g (0,25 mol) o - c h l o r o a n i l i n y (p. IV,55) w 40' m l stęż. k w a s u solnego i 22,5 m l w o d y diazuje się w z w y k ł y sposób z a p o m o c ą stęż. w o d n e g o r o z t w o r u 18,5 g a z o t y n u sodu (p. I V , 7 9 ) . Z i m n y , p r z e s ą c z o n y r o z t w ó r soli diazoniowej p r z e n o s i się d o k o l b y , z k r ó t k ą szeroką szyją ( z a o p a t r z o n ą k o ł n i e r z e m ) p o j . 1,5 1, z a n u r z o n e j w w o d z i e z l o d e m , d o d a j e 500 m l z i m n e g o b e n z e n u , miesza energicznie i w k r a p l a r o z t w ó r 80 g t r ó j w o d n e g o o c t a n u s o d u w 200 m l w o d y , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 5 — 1 0 ° C . P o d o d a n i u octanu sodu m i e s z a się n a d a l p r z e z 4 8 h ; p o u p ł y w i e 3 h r e a k c j a p o w i n n a biec n a d a l w t e m p . p o k o j o w e j . N a s t ę p n i e oddziela się w a r s t w ę b e n z e n o w ą , p r z e m y w a ją w o d ą , a benzen u s u w a p r z e z destylację p o d z w y k ł y m ciśnieniem. P o z o stałość destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 2-chlorobifenyl w gra nicach 150—155"/13,3 h P a (10 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 18 g ( 7 6 % ) , P r o d u k t krystalizuje się z r o z c i e ń c z o n e g o etanolu; tt. 3 4 " C . S y n t e z a p o k r e w n a . 4 - B r o m o b i f e n y l . 43 g (0,25 m o l ) p - b r o m o a n i l i n y (p. FV,75) w 40 m l stęż. k w a s u solnego i 22,5 m l w o d y diazuje się w z w y k ł y s p o s ó b za p o m o c ą stęż. w o d n e g o r o z t w o r u 18,5 g azotynu sodu. P r z e s ą c z o n y r o z t w ó r soli diazoniowej d o d a j e się d o 500 m l z i m n e g o benzenu, m i e s z a energicznie i w k r a p l a w ciągu 30—45 m i n r o z t w ó r 30 g w o d o r o t l e n k u sodu w 150 m l w o d y , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 5 — 1 0 " C . D a l s z e czynności p r z e p r o w a d z a się analogicznie j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a 2-chlorobifenylu. W y d a j n o ś ć 4 - b r o m o b i f e n y l u o tw. 1 7 0 — 1 7 5 ° C / 1 0 , 6 h P a (8 m m H g ) i tt. 9 0 ° C (z etanolu) w y n o s i 25 g ( 8 6 % ) . IV,88.
1,3,5-TRIBROMOBENZEN
Br
Br
Br
W kolbie p o j . 200 m l z d w i e m a szyjami, p o ł ą c z o n e j z chłodnicą zwrotną, r o z p u s z c z a się ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j 10 g (0,03 m o l ) 2,4,6-tribromoaniliny (p. IV,66) w 60 m l rektyfikatu i 15 m l b e n z e n u ; drugi o t w ó r k o l b y z a m k n i ę t y jest k o r k i e m . D o g o r ą c e g o r o z t w o r u , p o p r z e z b o c z n y otwór kolby, d o d a j e się z biurety l u b m a ł e j w y s k a l o w a n e j pipety 5,3 g (3,5 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , p o r u s z a j ą c ł a g o d n i e kolbą, a n a s t ę p n i e b o c z n y o t w ó r z a t y k a się z n ó w k o r k i e m i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j , d o chwili g d y przezroczysty r o z t w ó r zacznie wrzeć. K o l b ę z d e j m u j e się z ł a ź n i i p o p r z e z o o c z n y o t w ó r k o l b y d o d a j e , w d w ó c h w przybliżeniu j e d n a k o w y c h p o r c j a c h , 3,5 g (0,05 m o l ) sprosz k o w a n e g o a z o t y n u sodu. P o k a ż d y m d o d a n i u a z o t y n u z a t y k a się o t w ó r i wstrząsa energicznie kolbą. Kolejną porcję a z o t y n u d o d a j e się, g d y r e a k c j a z a c z y n a p r z e b i e g a ć spokojnie. K o l b ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j t a k d ł u g o , d o p ó k i wydziela się g a z , wstrząsając od czasu do czasu. R o z t w ó r p o z o s t a w i a się przez 10 m i n d o ostygnię cia, a p o t e m z a n u r z a się k o l b ę w ł a ź n i z l o d e m ; krystalizuje w ó w c z a s m i e s z a n i n a t r i b r o m o b e n z e n u i siarczanu s o d u . Osad ten odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a niewielką ilością etanolu, a następnie k i l k a k r o t n i e w o d ą w celu usunięcia siarczanu sodu. S u r o w y t r i b r o m o b e n z e n (7,5 g) r o z p u s z c z a się w e wrzącej mieszaninie 120 ml lod. k w a s u o c t o w e g o i 30 m l w o d y (1), r o z t w ó r o g r z e w a d o w r z e n i a z 2,5 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o i sączy p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m lub
przez p o d g r z a n y lejek B u c h n e r a . Krystaliczny osad. w y d z i e l o n y z oziębionego przesączu, zbiera się n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a niewielką ilością, oziębionego r e k t y f i k a t u , usuwając w ten s p o s ó b k w a s octowy. W y d a j n o ś ć 1,3,5-tribromobenzenu p o wysuszeniu n a powietrzu ( b e z b a r w n e kryształy) w y n o s i 6,5 g ( 6 8 % ) ; tt. 122°C. U w a g a . (1) S u r o w y p r o d u k t m o ż n a r ó w n i e ż p r z e k r y s t a l i z o w a ć z rektyfikatu. IV,89.
NH
2
m-BROMOTOUUEN
NH-CO-CHj
NH-CO-CH
3
p - A c e t y i o t o l u i d y n a i 4-acetaniido-3-bromoŁoluen. W kolbie kulistej z 3 szyjami p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a d ł o i t e r m o m e t r p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r p - a c e t y l o t o l u i d y n y w lod. k w a s i e o c t o w y m , ogrzewając d o w r z e n i a w ciągu 2 h 107 g (1 mol) p - t o l u i d y n y z 400 m l lod. kwasu o c t o w e g o . R o z t w ó r ten oziębia się, p r z y c z y m n a skutek obniżenia t e m p e r a t u r y m o ż e wydzielić się t r o c h ę p-acetylotoluidyny w p o s t a c i d r o b n y c h k r y s z t a ł ó w (1). G d y t e m p e r a t u r a o b n i ż y się d o 4 5 ° C , d o d a j e się z w k r a p l a c z a 162,5 g (52,5 ml, 1,01 m o l ) b r o m u z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a d o b r z e mieszanej cieczy u t r z y m y w a ł a się ok. 5 0 — 5 5 ° C . P o d c z a s d o d a w a n i a , k t ó r e t r w a 30—40 m i n , m o ż e wydzielić się osad, ulega on j e d n a k później r o z p u s z c z e n i u . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u m i e s z a się n a d a l p r z e z 30 m i n . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się c i e n k i m strumieniem, energicznie mieszając, d o 1 k g p o k r u s z o n e g o l o d u i 1 kg w o d y , d o k t ó r y c h d o d a n o 14 g s t a ł e g o pirosiarczynu sodu. Jeśli b a r w a b r o r n u nie zniknie, d o d a j e się więcej p i r o s i a r c z y n u . K r y s z t a ł y 4 - a c e t a m i d o ~ 3 - b r o m o t o I u e n u odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku B u c h n e r a , s t a r a n n i e p r z e m y w a w o d ą i d o b r z e od ciska. Suszy się n a p o w i e t r z u d o chwili, g d y m a s a k r y s z t a ł ó w nie p r z e k r a c z a 250 g (2); dalsze oczyszczanie p r z e d u ż y c i e m d o n a s t ę p n e j reakcji jest zbyteczne. C h l o r o w o d o r e k 4-amrao-3-bromotoluemi. Częściowo o s u s z o n y 4-acetamido-3~bromotoluen przenosi się d o k o l b y kulistej p o j . 1,5 1, d d a j e 250 ml rektyfikatu i o g r z e w a d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a łaźni w o d n e j a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia o s a d u . N a s t ę p n i e d o wrzącego r o z t w o r u w p r o w a d z a się p r z e z c h ł o d n i c ę z w r o t n ą 250 ml stęż. k w a s u solnego i ogrzewa dalej p r z e z 3 h. W ciągu tego czasu w y p a d a j ą kryształy c h l o r o w o d o r k u 4 - a m i n o - 3 - b r o m o t o l u e n u . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę przelewa się d o k o l b y p o j . 1 1 i d o b r z e c h ł o d z i . C h l o r o w o d o r e k odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a s z y b k o d w i e m a p o r c j a m i oziębionego rektyfikatu p o 50 m l k a ż d a . W y d a j n o ś ć c h l o r o w o d o r k u 4 - a m i n o - 3 - b r o m o t o l u e n u w y n o s i 150 g ( 6 7 , 5 % ) . 4 - A m in G-3- b r o m ot olu en. W zlewce p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , s p o r z ą d z a się zawiesinę o t r z y m a n e g o c h l o r o w o d o r k u w 400 ml w o d y i d o d a j e r o z t w ó r 70 g w o d o r o t l e n k u sodu w 350 ml wody. W o l n a z a s a d a w y p a d a j a k o ciemny, ciężki olej. P o oziębieniu d o t e m p . 1 5 — 2 0 ° C m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o rozdzielacza i od-
dzieła s u r o w y 4 - a m i n o - 3 - b r o m o t o l u e n . P r o d u k t w ilości 125 g m o ż n a b e z p o ś r e d n i o u ż y ć d o dalszej reakcji (3). m - B r o m o ł o f u e n . W kolbie kulistej z t r z e m a s z y j a m i , p o j . 2,5 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w nie działające m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , umieszcza się zimną m i e s z a n i n ę 400 m l rektyfi k a t u i 100 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , p o c z y m d o d a j e się 125 g (0,67 m o l ) s u r o w e g o 4 - a m i n o - 3 - b r o m o t o l u e n u . R o z t w ó r miesza się i c h ł o d z i d o 5 C , a n a s t ę p n i e d o d a j e p o woli z w k r a p l a c z a r o z t w ó r 74 g (1,07 m o l ) czystego a z o t y n u sodu w 135 m l w o d y , u w a ż a j ą c , a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o w y ż e j 1 0 C . P o d o d a n i u całej ilości a z o t y n u s o d u r o z t w ó r miesza się jeszcze p r z e z 20 m i n w celu z a k o ń c z e n i a r e a k c j i d i a z o w a n i a (próba papierkiem jodowoskrobiowym na obecność wolnego kwasu azotawego). Następ nie d o r o z t w o r u soli diazoniowej d o d a j e się 17,5 g (0,28 mol) b r ą z u m i e d z i o w e g o ( p r z e m y t e g o eterem) l u b pyłu m i e d z i o w e g o (p. U,2,13a), a m i e s z a d ł o zastępuje długą c h ł o d n i c ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m . K o l b ę ogrzewa się ostrożnie na łaźni w o d n e j d o chwili, gdy r o z p o c z y n a się energiczne wydzielanie g a z ó w , w t e d y z a n u r z a się ją n a t y c h m i a s t w ł a ź n i z lodem, a b y z a p o b i e c w y r z u c e n i u p r o d u k t u p o p r z e z c h ł o d n i c ę n a skutek z b y t szybkiego wydzielania się a z o t u i a l d e h y d u o c t o w e g o . G d y r e a k c j a za c z y n a p r z e b i e g a ć spokojnie, k o l b ę o g r z e w a się najpierw l e k k o , a w k o ń c u intensywnie n a wrzącej łaźni w o d n e j w ciągu 10 m i n . P o d k o n i e c reakcji b a r w a r o z t w o r u z m i e n i a się z c z e r w o n a w o b r u n a t n e j n a żółtą. D o m i e s z a n i n y d o d a j e się 1 1 w o d y i destyluje z p a r ą w o d n ą , d o p ó k i w odbieralniku zbierają się oleiste k r o p l e p r o d u k t u . Ciężki, ż ó ł t y olej p o oddzieleniu p r z e m y w a się d w i e m a p o r c j a m i (po 100 ml) 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , r a z 50 ml w o d y , d w a r a z y l o d o w a t y m stęż. k w a s e m s i a r k o w y m ( p o 75 ml), r a z 50 m l w o d y i w k o ń c u 50 m l 5-proc. r o z t w o r u węglanu sodu. Suszy się 2—3 g siarczanu m a g n e z u l u b bezw. c h l o r k u w a p n i a i sączy przez m a ł y kłaczek w a t y szklanej d o k o l b y destylacyjnej. Destyluje się u ż y w a j ą c c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j i z b i e rając m - b r o m o t o l u e n ( b e z b a r w n a ciecz) w 1 8 0 — 1 8 3 ° C ; w y d a j n o ś ć 65 g ( 3 8 % w prze liczeniu n a p-toluidynę). C
C
U w a g i . (1) Jeśli mieszaninę chłodzi się w ł a ź n i l o d o w e j , t o większość p-acetylotoluid y n y wydziela się w postaci k r y s z t a ł ó w , k t ó r e m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z e t a n o l u . (2) Jeżeli p r o d u k t n i e jest, p r z y n a j m n i e j częściowo, w y s u s z o n y p r z e d hydrolizą, t o w y d a j n o ś ć c h l o r o w o d o r k u jest mniejsza, co s p o w o d o w a n e jest jego rozpuszczalnością. W r a z i e p o t r z e b y czysty 4 - a c e t a m i d o - 3 - b r o m o t o i u e n m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z krystalizację s u r o w e g o p r o d u k t u z 50-proc. etanolu z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla odbarwiają cego. 4 - A c e t a m i d o - 3 - b r o m o t o l u e n tworzy b e z b a r w n e igły o tt. 116—117°C (180 g , 7 9 % ) . (3) S u r o w y 4 - a m i n o - 3 - b r o m o t o l u e n m o ż n a , w r a z i e p o t r z e b y , oczyścić destylując go z p a r ą w o d n ą lub lepiej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y olej suszy się 5 g w o d o r o t l e n k u sodu w p o s t a c i g r a n u l e k i p o d d a j e destylacji frakcyjnej p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Pierwsza, niżej w r z ą c a frakcja m o ż e z a w i e r a ć nieco p - t o l u i d y n y ; czysta a m i n a p r z e c h o d z i w 9 2 — 9 4 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) l u b w 1 2 0 — 1 2 2 ° C / 4 0 h P a (30 m m H g ) . O c z y s z c z o n a a m i n a zestala się p o oziębieniu; tt. 17—18°C. IV,90.
3,3-DIMETYLOBIFENYL
W zlewce p o j . 1 1 sporządza się r z a d k ą pastę z 21,5 g (0,1 mol) d r o b n o s p r o s z k o w a n e j o-tolidyny (4,4'-diamino-3,3'-dimetylobifenyl — o s t r o ż n i e ! związek jest r a k o t w ó r czy, należy p r a c o w a ć w g u m o w y c h r ę k a w i c z k a c h i w m a s c e n a t w a r z y ) , d o d a j e 25 g
(21 ml) stęż. k w a s u solnego i ogrzewa a ż d o r o z p u s z c z e n i a . O t r z y m a n y r o z t w ó r oziębia się l o d e m d o 1 0 ° C i mieszając m e c h a n i c z n i e d o d a j e dalszą porcję 25 g (21 ml) stęż. k w a s u s o l n e g o (1), p r z y c z y m następuje częściowe wydzielenie d w u chloro w o d o r k u . N a s t ę p n i e d o d a j e się b a r d z o s z y b k o r o z t w ó r 15 g (0,22 m o l ) a z o t y n u sodu w 30 m l w o d y , u t r z y m u j ą c j e d n a k t e m p e r a t u r ę poniżej 1 5 ° C ; niewielki n a d m i a r k w a s u a z o t a w e g o nie jest w t y m p r z y p a d k u szkodliwy. Przezroczysty, p o m a r a ń c z o w y r o z t w ó r tetraz o n i o w y p r z e l e w a się d o 175 m l 30-proc. k w a s u p o d f o s f o r a w e g o i m i e s z a n i n ę t ę p o z o stawia w l e k k o p r z y t k a n e j k o r k i e m kolbie, w t e m p . p o k o j o w e j n a o k r e s 16—18 h. P o u p ł y w i e tego czasu m i e s z a n i n ę przenosi się d o rozdzielacza i oddziela górną, czerwoną, oleistą w a r s t w ę . W a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się 50 m l toluenu. W y c i ą g t o l u e n o w y łączy się z górną, oleistą warstwą, suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i oddestylowuje t o l u e n z k o l b y destylacyjnej, której b o c z n a szyja z a w i e r a k r ó t k ą k o l u m n ę rektyfikacyjną (rys. 1,95), ogrzewając na ł a ź n i olejowej d o t e m p . 1 5 0 ° C t a k , a b y u s u n ą ć p o z o s t a ł e ślady t o l u e n u . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d ciśnieniem ok. 4 h P a (3 m m H g ) , p r z y t e m p . łaźni ok. 155°C. 3,3'-Dimetylobifenyl (jasnożółta ciecz) w r z e w 1 1 4 — 1 1 5 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) ; gdy t e m p e r a t u r a n a t e r m o m e t r z e w kolbie destylacyjnej z a c z y n a s p a d a ć , t e m p e r a t u r ę łaźni p o d n o s i się d o ok. 7 0 ° C . W y d a j n o ś ć 14 g ( 7 7 % ) . U w a g a . (1) Jeśli całą ilość kwasu solnego d o d a ć o d razu, z a m i a s t w d w u p o r c j a c h , t o osad o-tolidyny zostaje p o k r y t y w a r s t w ą d w u c h l o r o w o d o r k u i reakcja d i a z o w a n i a przebiega powoli, G , 2 . R e a k c j e s p r z ę g a n i a . Związki a z o w e o t r z y m u j e się działając solą d i a z o n i o w ą n a fenol w obecności w o d o r o t l e n k u sodu l u b n a a m i n ę w obecności o c t a n u s o d u . R e a k c j a s p r z ę g a n i a jest reakcją p o d s t a w i e n i a elektrofilowego, w k t ó r e j j o n d i a z o n i o w y p o d s t a w i a się w pozycji o największej gęstości e l e k t r o n o w e j , a więc w pozycji ono l u b para d o d o n o r o w e j g r u p y h y d r o k s y l o w e j l u b a m i n o w e j . 2-Naftol ulega sprzęganiu w n a j r e a k t y w niejszej pozycji 1, j a k n p . w syntezie l-fenyloazo-2-naftolu (p. IV,91). S p r z ę g a n i e
At-N=N^/^Vo
- — ~ > Ar — N = N
1-naftolu następuje p r a w i e wyłącznie w pozycji 4; jeśli s k ł a d n i k i e m d i a z o w y m jest j o n p - n i t r o b e n z e n o d i a z o n i o w y , t o p r o d u k t e m reakcji jest m a g n e z o n I I (p. IV,92) u ż y w a n y j a k o odczynnik na obecność magnezu. Z d i a z o w a n y k w a s a n t r a n i l o w y sprzęga się z N , N - d im etyl oanilina w pozycji para tworząc w s k a ź n i k k w a s o w o - z a s a d owy — czerwień m e t y l o w ą (p. IV,93). Z c h l o r k u benz e n o d i a z o n i o w e g o i m - f e n y l e n o d i a m i n y p o w s t a j e b a r w n i k a z o w y c h r y z o i d y n a (p. IV,94), p r z y czym sprzęganie następuje w pozycji 4 pierścienia d i a m i n y . B a r w n i k i a z o w e nie mają większego znaczenia p r a k t y c z n e g o ze względu n a ich słabą rozpuszczalność w w o d z i e . W p r o w a d z e n i e g r u p y sulfonowej d o cząsteczki b a r w n i k a n i e w p ł y w a na jego b a r w ę , n a d a j e m u n a t o m i a s t r o z p u s z c z a l n o ś ć —- własność o wielkim znaczeniu p r a k t y c z n y m . N a j p r o s t s z y m s p o s o b e m d o k o n a n i a tego jest u ż y c i e takiej a m i n y , n p . kwasu sulfanilowego, w k t ó r e j g r u p a — SO3H jest już obecna. K w a s sulfanilowy, o b u d o w i e jonu o b o j n a c z e g o (str. 579, p . I V , F , 1 ) , jest s ł a b o r o z puszczalny w w o d z i e . Najlepszy sposób d i a z o w a n i a polega na p r z e p r o w a d z e n i u g o d o
IV,G,2. Reakcje
sprzęgania
609
r o z t w o r u w p o s t a c i soli s o d o w e j p r z e z d o d a n i e d o zawiesiny k w a s u w w o d z i e obliczonej ilości w ę g l a n u sodu, n a s t ę p n i e w p r o w a d z e n i e p o t r z e b n e j ilości a z o t y n u s o d u i w y l a n i e otrzymanego roztworu do mieszaniny kwasu solnego z lodem. K w a s azotawy i dwu b i e g u n o w y k w a s sulfanilowy zostają j e d n o c z e ś n i e u w o l n i o n e i n a t y c h m i a s t z e s o b ą reagują, p o k r ó t k i m czasie wydziela się w e w n ę t r z n a sól diazoniową. S p r z ę g a n i e z 2-naftolem w obecności wodorotlenku sodu prowadzi d o powstania użytecznego barwnika o r a n ż u I I (p. IV,95). Sprzęgając z N , N - d i m e t y l o a n i l i n ą o t r z y m u j e się o r a n ż m e t y l o w y (p. rV,96). S u b s t a n c j a t a m a w i ę k s z e z a s t o s o w a n i e j a k o w s k a ź n i k niż j a k o b a r w n i k , g d y ż z m i e n i a b a r w ę p r z y o k r e ś l o n y m stężeniu j o n ó w w o d o r o w y c h ( p H 3,1—4,4). D z i a ł a j ą c n a r o z t w ó r o r a n ż u m e t y l o w e g o m o c n y m k w a s e m o t r z y m u j e s i ę jego p o s t a ć c z e r w o n ą , b ę d ą c ą w z a s a d z i e solą w e w n ę t r z n ą stabilizowaną d z i ę k i delokalizacji e l e k t r o n ó w
lotta eoH
|
H
©
.1 citrucna Jest rzeczą g o d n ą u w a g i , ż e związki a z o w e m o ż n a ł a t w o z r e d u k o w a ć r o z t w o r e m c h l o r k u c y n y ( I I ) w k w a s i e s o l n y m l u b p o d s i a r c z y n e m s o d u . I t a k z l-fenyloazo-2-naftoIu powstaje anilina i l-amino-2-naftol, a z oranżu metylowego p-amino-N,N-dimetyloanilina i k w a s sulfanilowy (str. 610 i 614)
C H -N =N 6
S
C H NH 6
S
2
+
Na0 S-<^)-N = N-^^-N{CH ) 3
Hso,
s
NHa+HN j
NcH ( 3>i
~"C3~ ~(Ly~
Z w r a c a n o p o p r z e d n i o u w a g ę (str. 5 8 7 , p . IV,G,1) n a t o , że jeśli w procesie d i a z o w a n i a nie stosuje się n a d m i a r u k w a s u solnego l u b i n n e g o kwasu m i n e r a l n e g o , t o nastę p u j e s p r z ę g a n i e soli diazoniowej z a m i n ą i p o w s t a j e związek d i a z o a m i n o w y . W t e n s p o s ó b z c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o i aniliny p o w s t a j e d i a z o a m i n o benzen. Związek ten m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć p r z e z r o z p u s z c z e n i e 2 r ó w n o w a ż n i k ó w aniliny w 3 r ó w n o w a ż n i k a c h k w a s u solnego, d o d a n i e 1 r ó w n o w a ż n i k a a z o t y n u s o d u r o z p u s z c z o n e g o w w o dzie, a n a s t ę p n i e 2 r ó w n o w a ż n i k ó w o c t a n u s o d u ( p . IV,97).
Jeśli d i a z o a m i n o b e n z e n r o z p u ś c i się w anilinie z d o d a t k i e m niewielkiej ilości c h l o r o w o d o r k u aniliny i p r z e z k r ó t k i czas u t r z y m u j e m i e s z a n i n ę w t e m p . 4 0 ° C , t o p r z e k s z t a ł c a sę on w p - a m i n o a z o b e n z e n (p. IV,98). M e c h a n i z m p r z e g r u p o w a n i a związku d i a z o a m i n o w e g o d o związku a m i n o a z o w c g o polega n a : a) h e t e r o l i t y c z n y m r o z p a d z i e p r o t o n o w a n e j cząsteczki d i a z o a m i n o b e n z e n u z u t w o r z e n i e m j o n u b e n z e n o d i a z o ni owego i aniliny, i b) p o n o w n y m sprzęgnięciu j o n u d i a z o n i o w e g o i aniliny z a c h o d z ą c y m , w ś r o d o w i s k u s ł a b o k w a ś n y m , w p o z y c j i para d o g r u p y a m i n o w e j .
IV,91.
1-FENYLO AZO-2-NAFTOL
W m a ł e j zlewce l u b k o l b i e stożkowej r o z p u s z c z a się 5,0 g (4,9 ml, 0,054 m o l ) aniliny w 16 m l stęż. k w a s u solnego. D i a z u j e się d o d a j ą c r o z t w ó r 4,0 g (0,058 m o l ) a z o t y n u s o d u w 20 m l w o d y , p o s t ę p u j ą c w g m e t o d y p o d a n e j w p . D7,79. W zlewce p o j . 250 m l p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r 7,8 g (0,054 m o l ) 2-naftolu w 45 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, r o z t w ó r t e n o c h ł a d z a się d o 5 ° C p r z e z z a n u r z e n i e w łaźni z l o d e m i b e z p o ś r e d n i e d o d a n i e o k . 25 g p o k r u s z o n e g o l o d u . R o z t w ó r naftolu miesza się ener gicznie i b a r d z o p o w o l i d o d a j e z i m n y r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j - ciecz b a r w i się n a c z e r w o n o , a n a s t ę p n i e zaczynają w y p a d a ć c z e r w o n e kryształy l-fenyloazo-2-naftolu. P o d o d a n i u r o z t w o r u soli d i a z o n i o w e j m i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się w łaźni l o d o w e j n a o k r e s 30 m i n , mieszając od czasu d o czasu. N a s t ę p n i e sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a stosując ł a g o d n e odsysanie, p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą i d o b r z e o d c i s k a za p o m o c ą d u ż e g o s z k l a n e g o k o r k a . J e d n ą czwartą p r o d u k t u krystalizuje się z lod. k w a s u o c t o w e g o (30—35 m l ) , a resztę p o z o s t a w i a do r e d u k c j i c h l o r k i e m cyny(TI). P r z e k r y s t a l i z o w a n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością e t a n o l u l u b spirytusu s k a ż o n e g o w celu usunięcia k w a s u o c t o w e g o i suszy n a b i b u l e filtracyjnej. W y d a j n o ś ć c i e m n o c z e r w o n y c h k r y s z t a ł ó w w y n o s i ok. 3 g. T e m p . topnienia czystego l-fenyloazo-2-naftolu w y n o s i 131°C, jeśli jest niższa, t o należy suchy p r o d u k t p r z e k r y s t a l i z o w a ć z etanolu. R e d u k c j a c h l o r k i e m c y n y ( I I ) . C h l o r o w o d o r e k 1-amin o-2-naf t a l u . W k o l b i e kulistej p o j . 350 lub 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i zawierającej 100 m l s k a ż o n e g o spirytusu umieszcza się o d ł o ż o n y p o p r z e d n i o l-fenyIoazo-2-naftoI i o g r z e w a ł a g o d n i e d o w r 7 e n i a aż d o r o z p u s z c z e n i a większej części związku a z o w e g o . J e d n o c z e ś n i e r o z p u s z c z a się 20 g czystego c h l o r k u c y n y ( I I ) w 60 m l stęż. k w a s u solnego, ogrzewając w razie p o t r z e b y tak, a b y p o w s t a ł przezroczysty r o z t w ó r (1). R o z t w ó r ten d o d a j e się d o k o l b y zawierającej związek a z o w y i ogrzewa d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez dalsze 30 m i n . C a ł y związek a z o w y rozpuszcza się s z y b k o i ulega redukcji pod w p ł y w e m c h l o r k u c y n y ( I I ) ; r o z t w ó r p r z y b i e r a j a s n o b r ą z o w ą b a r w ę . D e k a n t u j e sie go d o zlewki
IV,93. Czerwień
metylowa
611
i c h ł o d z i w lodzie, p r z y c z y m wydziela się d r o b n y s z a r o b i a ł y krystaliczny osad c h l o r o w o d o r k u 1-amino-2-naftolu. O s a d ten odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i prze m y w a r o z c . k w a s e m solnym (1:4). S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z m o ż l i w i e j a k najmniejszej ilości gorącej w o d y zawierającej kilka k r o p e l r o z t w o r u c h l o r k u c y n y ( l l ) w r ó w n e j w a g o w o ilości k w a s u s o l n e g o , c o p r z e c i w d z i a ł a utleniającemu d z i a ł a n i u tlenu a t m o s f e r y c z n e g o ; p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r oziębia się w ł a ź n i z l o d e m , a p r o d u k t w y o d r ę b n i a w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . O t r z y m a n e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y suszy się w eksy k a t o r z e ; w y d a j n o ś ć 3—4 g. Z w i ą z e k p r z e c h o w y w a n y w ciemności p o z o s t a j e b e z b a r w n y lub prawie całkowicie bezbarwny. U w a g a . (1) R e d u k c j ę m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć z a p o m o c ą p o d s i a r c z y n u sodu N a S 0 * (orani metylowy p . IV,96). 2
2
I V , 9 2 . 4 - ( 4 ' - N I T R O F E N Y L O A Z O ) - l - N A F T O L (magnezon
II)
W zlewce p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się n a g o r ą c o 5,0 g (0,036 m o l ) p - n i t r o a n i l i n y (p. IV,77) w 13 m l stęż. k w a s u solnego i 13 m l w o d y . Z l e w k ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i z l o d e m i, energicznie mieszając, oziębia się r o z t w ó r d o t e m p . 0 — 5 ° C , wydziela się p r z y t y m d r o b n o k r y s t a U c z n y c h l o r o w o d o r e k p-nitroaniliny. Powoli, mieszając, d o d a j e się r o z t w ó r 3,7 g (0,054 mol) a z o t y n u sodu w 8 m l w o d y , stwierdzając k o n i e c reakcji p a p i e r k i e m j o d o w o s k r obi o w y m ; t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 8 C . R o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j d o d a j e się p o w o l i , mieszając, d o o z i ę b i o n e g o w l o d z i e r o z t w o r u 5,2 g (0,035 m o l ) 1-naftolu w 25 m l w o d y zawierającej 7 g w o d o r o t l e n k u sodu. D o z i m n e j m i e s z a n i n y d o d a j e się n a s t ę p n i e p o w o l i , mieszając, stęż. k w a s u solnego d o w y r a ź n i e kwaśnej reakcji w o b e c c z e r w o n e g o p a p i e r k a K o n g o . Z a b a r w i e n i e r o z t w o r u zmienia się z fioletowego n a c i e m n o c z e r w o n o b r u n a t n e . O s a d o d s ą c z a się stosując łagodne ssanie, o d m y w a w o d ą o d k w a s u i suszy n a bibule filtracyjnej n a powietrzu. W y d a j n o ś ć 8g(74%). C
2 , 4 - D i h y d r o k s y - 4 ' - n i t r o a z o b e n z c n (magnezon I) m o ż n a o t r z y m a ć w a n a l o g i c z n y spo s ó b , u ż y w a j ą c r e z o r c y n y zamiast 1-naftolu; m o ż n a g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z m e t a n o l u o t r z y m u j ą c p r o d u k t o tt. 199—200°C. IV,93.
CZERWIEŃ METYLOWA
C0 H 2
C0 H 2
C0 H 2
W m i e s z a n i n i e 5,0 m l stęż. k w a s u solnego i 15 m l w o d y r o z p u s z c z a się n a g o r ą c o 6,5 g (0,048 m o l ) czystego k w a s u a n t r a n i l o w e g o i sączy od n i e r o z p u s z c z a l n y c h zanie czyszczeń. Przesącz przenosi się d o zlewki p o j . 250 m l umieszczonej w łaźni l o d o w e j i stale mieszając d o d a j e 25 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 7,5 m l stęż. k w a s u solnego. G d y t e m p e r a t u r a o p a d n i e d o ok. 3 ° C , d o d a j e się p o w o l i z i m n y r o z t w ó r 3,6 g (0,052 m o l ) a z o t y n u sodu w 7,0 m l w o d y a ż d o chwili u z y s k a n i a t r w a ł e g o z a b a r w i e n i a p a p i e r k a j o d o w o s k r o b i o w e g o . R o z t w ó r a z o t y n u najlepiej d o d a w a ć z w k r a p l a c z a p o j . 10 m l , k t ó r e g o n ó ż k ę p r z e d ł u ż o n o r u r k ą szklaną z a n u r z o n ą g ł ę b o k o p o d p o w i e r z c h n i ą cieczy. K o n i e c r u r k i zagięty jest ku g ó r z e i p r z e w ę ż o n y tak, a b y wylot miał ok. 2 m m średnicy. U r z ą d z e n i e t a k i e z a p o b i e g a p r z e n i k a n i u kwaśnej cieczy d o r o z t w o r u a z o t y n u . S p r a w ą istotną p o d c z a s d i a z o w a n i a jest u t r z y m y w a n i e t e m p e r a t u r y w g r a n i c a c h 3 — 5 ° C , w prze c i w n y m r a z i e t w o r z ą się u b o c z n e smoliste p r o d u k t y . D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u soli
d i a z o n i o w e j d o d a j e się d o ś ć s z y b k o 8,5 g (8,9 m l , 0,07 m o l ) czystej dimetyloaniliny i miesza jeszcze p r z e z 10—-15 m i n . u t r z y m u j ą c t e m p . ok. 5 ° C . W 10 m l w o d y r o z p u s z c z a się 6,8 g kryst. octanu s o d u i 5 m l tego r o z t w o r u d o d a j e się do m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j , którą p o z o s t a w i a się n a 1 h w lodzie, mieszając o d czasu d o czasu. N a s t ę p n i e d o m i e s z a n i n y oziębionej w l o d z i e d o d a j e się, mieszając, p o z o s t a ł ą ilość r o z t w o r u o c t a n u s o d u i p o z o s t a w i a w spokoju (od czasu d o czasu mieszając) p r z e z dalsze 30 m i n , a ż t e m p e r a t u r a podniesie się d o t e m p e r a t u r y otoczenia. N a s t ę p n i e , m i e szając, d o d a j e się tyle r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, a b y p o j a w i ł się w y r a ź n y z a p a c h d i m e t y l o a n i l i n y ( z u ż y w a się n a to zwykle ok. 5 m l 2 0 - p r o c . r o z t w o r u ) i p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a o k r e s ok. 1 h (tworzenie się związku a z o w e g o jest reakcją b a r d z o powolną, m o ż n a ją przyspieszyć zwiększając p H r o z t w o r u ) . P o w s t a ł y o s a d od sącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a najpierw niewielką ilością w o d y , n a s t ę p n i e 10 m l 10-proc. kwasu o c t o w e g o (w celu usunięcia dimetyloaniliny), a w k o ń c u w o d ą (ostatni przesącz jest j a s n o r ó ż o w y ) i d o b r z e odciska. S u r o w y p r o d u k t zawiesza się w 50 m l m e t a n o l u w k o l b i e p o j . 200 m l i często wstrząsając o g r z e w a do w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 10 m i n ; n a s t ę p n i e ziębi się go i sączy, p r z e m y w a 4 0 m l z i m n e g o m e t a n o l u i suszy. W y d a j n o ś ć s u r o w e j czerwieni m e t y l o w e j w y n o s i 8,9 g, tt. 1 7 0 — 1 7 5 ° C (1); oczyszcza się ją p r z e z krystalizację z t o l u e n u (2). W k o l b i e p o j . 200 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą d ł u g o ś c i 13 c m , umieszcza się s u r o w y p r o d u k t o r a z 7 0 — 9 0 m l toluenu i o g r z e w a a ż d o r o z p u s z c z e n i a osadu, następnie sączy się p r z e z p o d g r z a n y lejek B u c h n e r a d o p o d g r z a n e j k o l b y s s a w k o w e j , a przesącz p o z o s t a w i a d o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j . K r y s t a l i c z n y o s a d odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością t o l u e n u . W y d a j n o ś ć czerwieni m e t y l o w e j o tt. 181—182°C wy nosi 7,9 g ( 6 2 % ) . U w a g i . (1) Sól s o d o w ą czerwieni m e t y l o w e j m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z r o z p u s z c z e n i e s u r o w e g o p r o d u k t u w r ó w n e j w a g o w o ilości 3 5 - p r o c . w o d o r o t l e n k u s o d u r o z c i e ń c z o n e g o d o 350 m l , przesączenie i o d p a r o w a n i e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P o w s t a ł a sól s o d o w a t w o r z y p o m a r a ń c z o w e p ł a t k i . T e n r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e p r o d u k t jest b a r d z o w y g o d n y w użyciu j a k o w s k a ź n i k . W ten s p o s ó b u n i k a się r ó w n i e ż ekstrakcji t o l u e n e m . (2) C z e r w i e ń m e t y l o w ą m o ż n a r ó w n i e ż k r y s t a l i z o w a ć z l o d . k w a s u o c t o w e g o . IV,94.
CHRYZOIDYNA
Z 5,0 g (4,9 m l , 0,054 m o l ) aniliny s p o r z ą d z a się r o z t w ó r c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o wg przepisu w p . I V , 7 9 i p r z e c h o w u j e g o w łaźni l o d o w e j . J e d n o c z e ś n i e roz p u s z c z a się w zlewce p o j . 600 m l 6,0 g (0,055 m o l ) czystej m-fenyl en o d i a m i n y , najlepiej świeżo p r z e d e s t y l o w a n e j , (p. rV,S4) w 60 ml 2 M k w a s u s o l n e g o ; z a w a r t o ś ć zlewki c h ł o d z i i mieszając energicznie d o d a j e s z y b k o r o z t w ó r c h l o r k u b e n z e n o d i a z o n i o w e g o . N a s t ę p n i e powoli, mieszając, dodaje się r o z t w ó r o c t a n u s o d u (ok. 20 g t r ó j w o d n e g o o c t a n u sodu w 50 m l w o d y aż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a się b a r w n i k a i m i e s z a n a d a l w ciągu 1 h, o g r z e w a d o w r z e n i a i, w r a z i e p o t r z e b y , sączy p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m . D o przesączu d o d a j e się 40 g c h l o r k u sodu i o g r z e w a n a łaźni p a r o w e j d o chwili, gdy w y t r ą c o n y b a r w n i k przybierze p o s t a ć krystaliczną. P o ostygnięciu sączy się, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć c h r y z o i d y n y w y n o s i 10g(71%).
IV,96. IV,95.
Oranż
§s
613
metylowy
ORANŻ
•--0-' N
2
II
(orani
fi-naftalowy) HO
HO +
D i a z u j e się 10,5 g (0,05 mol) d w u w o d n e g o k w a s u sulfanilowego w sposób opisany p r z y o t r z y m y w a n i u o r a n ż u m e t y l o w e g o (p. FV,96) i p r z e c h o w u j e zawiesinę związku d i a z o n i o w e g o w w o d z i e z lodem. W zlewce p o j . 600 m l r o z p u s z c z a się 7,2 g (0,05 mol) czystego 2-naftolu w 4 0 m l z i m n e g o 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. R o z t w ó r ten oziębia się d o 5 ° C i mieszając w l e w a d o n i e g o d o b r z e r o z m i e s z a n ą zawiesinę z d i a z o w a n e g o k w a s u sulfanilowego. Sprzęganie z a c h o d z i s z y b k o i b a r w n i k wydziela się w p o staci krystalicznej p a s t y . Miesza się n a d a l energicznie p r z e z 10 m i n , a n a s t ę p n i e o g r z e w a a ż d o r o z p u s z c z e n i a osadu. D o d a j e się 20 g c h l o r k u s o d u (w celu zmniejszenia r o z puszczalności p r o d u k t u ) i ogrzewa aż d o rozpuszczenia. R o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a 1 h d o s a m o r z u t n e g o ostygnięcia, a n a s t ę p n i e c h ł o d z i w lodzie dla z a k o ń c z e n i a krystalizacji. P r o d u k t odsącza się n a lejku B u c h n e r a stosując ł a g o d n e ssanie, p r z e m y w a niewielką ilością u a s y c o u e g o r o z t w o r u soli k u c h e n n e j i suszy w 8 0 ° C . M a s a o t r z y m a n e g o p r o d u k t u wynosi ok. 22 g; zawiera on ok. 2 0 % c h l o r k u sodu. Jeśli b a r w n i k m a służyć d o f a r b o w a n i a , t o dalsze oczyszczanie jest z b y t e c z n e . A b y o t r z y m a ć czysty, krystaliczny o r a n ż II, r o z p u s z c z a się s u r o w y p r o d u k t w możliwie jak najmniejszej objętości wrzącej w o d y , p o z o s t a w i a d o ostygnięcia d o 8 0 ° C i d o d a j e ok. d w u k r o t n ą objętość r e k t y f i k a t u (lub spirytusu s k a ż o n e g o ) i p o z o s t a w i a d o s a m o r z u t n e j krystalizacji. P o ostygnięciu odsącza się czysty barwnik (jest t o p r o d u k t d w u w o d n y ) p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością etanolu i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 14 g ( 8 0 % ) (1). U w a g a . (1) R e d u k c j a o r a n ż u I I d o I - a m i n o - 2 - n a f t o l u związku w 1,2-naftochinon o p i s a n e jest w p . IV, 144.
IV.96.
i przeprowadzenie
tego
ORANŻ METYLOWY •NsN
NaOH
W kolbie s t o ż k o w e j p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 10,5 g (0,05 m o l ) d w u w o d n e g o k w a s u sulfanilowego, 2,65 g (0,025 m o l ) bezw. w ę g l a n u sodu o r a z 100 m l w o d y i ogrze w a a ż d o o t r z y m a n i a przezroczystego r o z t w o r u . R o z t w ó r chłodzi się bieżącą w o d ą d o o k . 1 5 ° C i d o d a j e r o z t w ó r 3,7 g (0,059 m o l ) a z o t y n u sodu w 10 m l w o d y . O t r z y m a n y r o z t w ó r w l e w a się p o w o l i , mieszając, d o zlewki p o j . 600 ml, zawierającej 10,5 g stęż. k w a s u solnego i 60 g p o k r u s z o n e g o lodu (1). P o 15 m i n s p r a w d z a się o b e c n o ś ć w o l n e g o k w a s u a z o t a w e g o p a p i e r k i e m j o d o w o s k r o b i o w y m . W k r ó t c e zaczynają w y p a d a ć d r o b n e k r y s z t a ł y sulfonianu benzenodiazoni o w e g o , k t ó r e g o nie trzeba odsączać, g d y ż w n a s t ę p n y m e t a p i e ulega rozpuszczeniu. W 3,0 m l lod. k w a s u o c t o w e g o r o z p u s z c z a się 6,05 g (6,3 ml, 0,05 m o l ) dimetyloaniliny i, m i e s z a j ą c energicznie, d o d a j e d o zawiesiny zdiazow a n e g o k w a s u sulfanilowego. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 10 m i n , przy c z y m s t o p n i o w o wydziela się c z e r w o n a , czyli k w a s o w a o d m i a n a o r a n ż u m e t y l o w e g o . N a s t ę p n i e d o d a j e się p o w o l i , mieszając, 35 m l 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u ; m i e s z a n i n a p r z y b i e r a jednolite p o m a r a ń c z o w e z a b a r w i e n i e n a skutek wydzielania się d r o b n y c h cząsteczek soli s o d o w e j o r a n ż u m e t y l o w e g o . Bezpośrednie sączenie tej zawiesiny t r w a b a r d z o d ł u g o i z tego względu z a w a r t o ś ć zlewki o g r z e w a się p r a w i e d o w r z e n i a , mie szając t e r m o m e t r e m , co p o w o d u j e r o z p u s z c z e n i e się większości o r a n ż u m e t y l o w e g o . D o d a j e się 10 g c h l o r k u sodu ( a b y u ł a t w i ć późniejsze wydzielenie się o r a n ż u m e t y l o w e g o ) i o g r z e w a w t e m p . 8 0 — 9 0 ° C a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia soli. M i e s z a n i n ę
p o z o s t a w i a się, a b y s p o k o j n i e stygła w ciągu 15 m i n , a p o t e m chłodzi w w o d z i e z l o d e m . W ten s p o s ó b o t r z y m u j e się ł a t w y d o sączenia osad. O r a n ż m e t y l o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując j e d n a k ł a g o d n e ssanie, a b y z a p o b i e c z a t k a n i u p o r ó w sączka. Z l e w k ę p o p ł u k u j e się niewielką ilością n a s y c o n e g o r o z t w o r u soli k u c h e n n e j , a osad n a sączku d o b r z e odciska. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z gorącej w o d y (ok. 150 ml), g o r ą c y r o z t w ó r sączy, w razie p o t r z e b y , p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m l u b p o d g r z a n y lejek B u c h n e r a . W m i a r ę o c h ł a d z a n i a się przesączu wypadają c z e r w o n o p o m a r a ń c z o w e kryształy o r a n ż u m e t y l o w e g o , k t ó r e odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e odciska, p r z e m y w a niewielką ilością e t a n o l u , a w k o ń c u m a ł ą ilością eteru. W y d a j n o ś ć 13 g ( 8 0 % ) . O r a n ż m e t y l o w y j a k o sól nie m a ściśle określonej t e m p e r a t u r y topnienia. U w a g a . (1) I n n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polega n a o c h ł o d z e n i u r o z t w o r u zawierają cego sulfaniłan s o d u i a z o t y n sodu w ł a ź n i z p o k r u s z o n e g o l o d u d o t e m p . ok. 5 ° C . D o t a k o z i ę b i o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się p o w o l i , mieszając, 10,5 m l stęż. k w a s u solnego r o z c i e ń c z o n e g o r ó w n ą objętością w o d y , p r z y c z y m t e m p e r a t u r a nie m o ż e p r z e k r o c z y ć 10°C. K o n i e c z n y jest też pewien n a d m i a r k w a s u a z o t a w e g o (jego o b e c n o ś ć s p r a w d z a się p o u p ł y w i e 5 m i n o d chwili d o d a n i a k w a s u ) . D a l s z y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a — d o d a w a n i e dimetyloaniliny itd. j a k p o w y ż e j . R e d u k c j a o r a n ż u m e t y l o w e g o d o p - a m i n o d i i n e t y l o a n i l i n y . Metoda 1. R o z p u s z c z a się 2,0 g o r a n ż u m e t y l o w e g o w możliwie j a k najmniejszej objętości gorącej w o d y i d o g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e 8 g chlorku cyny(II) r o z p u s z c z o n e g o w 20 m l stęż. k w a s u solnego d o m o m e n t u o d b a r w i e n i a . K o n i e c z n e m o ż e o k a z a ć się p r z y tym o g r z e w a n i e d o ł a g o d n e g o w r z e n i a . O t r z y m a n y r o z t w ó r c h ł o d z i się w lodzie, w y p a d a p r z y t y m krystaliczny o s a d składający się z k w a s u sulfanilowego i niewielkiej ilości c h l o r o w o d o r k u p - a m i n o d i m e t y l o a n i l i n y . Wolną z a s a d ę wydziela się d o d a j ą c 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu aż d o p o n o w n e g o r o z p u s z c z e n i a w y t r ą c o n e g o w o d o r o d e n k u cyny. Z i m n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się t r z e m a l u b c z t e r e m a p o r c j a m i eteru ( p o 20 ml), e k s t r a k t suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u i oddestylowuje eter. P o z o s t a ł a z a s a d a niedługo krystali zuje, zwłaszcza jeśli p o c i e r a się ją szklaną pałeczką; tt. wynosi 41 ° C . Metoda 2. Z 2,0 g o r a n ż u m e t y l o w e g o i 4 m l w o d y s p o r z ą d z a się zawiesinę, d o k t ó r e j d o d a j e się nieco p o d s i a r c z y n u s o d u (Na2S2O0. M i e s z a n i n ę tę p o d g r z e w a się i d o d a j e więcej p o d s i a r c z y n u aż do zaniku z a b a r w i e n i a . K w a s sulfanilowy pozostaje w r o z t w o r z e p o d postacią sulfanilanu sodu, a p - a m i n o d i m e t y l o a n i l i n ę m o ż n a w y e k s t r a h o w a ć e t e r e m t a k , j a k w metodzie 1.
IV,97.
DIAZOAMINOBENZEN ©
©
C « H - N = N } C 1 + H a N . C « H -» C « H N = N N H C H 9
3
5
6
5
W k o l b i e p o j . 250 m l umieszcza się 75 m l w o d y , 24 g (20 ml) stęż. k w a s u solnego i 14 g (13,7 m l , 0,15 m o l ) aniliny i wstrząsając energicznie (1) d o d a j e 50 g p o k r u s z o n e g o l o d u . N a s t ę p n i e w ciągu 5—10 m i n d o d a j e się, stale wstrząsając, r o z t w ó r 5,2 g (0,075 mol) a z o t y n u s o d u w 12 m l w o d y . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a 15 m i n , dość często wstrząsając (1), a n a s t ę p n i e w ciągu 5 m i n d o d a j e się r o z t w ó r 21,0 g kryst. o c t a n u sodu w 40 m l w o d y . N a t y c h m i a s t z a c z y n a w y p a d a ć ż ó ł t y osad d i a z o a m i n o b e n z e n u . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się, często wstrząsając, n a dalsze 45 m i n w t e m p e r a t u r z e n i e przekraczającej 2 0 ° C (w r a z i e p o t r z e b y d o d a j e się l o d u ) . Ż ó ł t y d i a z o a m i n o b e n z e n odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a 25 m l zimnej w o d y , odciska możliwie j a k n a j d o k ł a d n i e j i r o z p o ś c i e r a n a a r k u s z u b i b u ł y filtracyjnej. W y d a j ność s u r o w e g o d i a z o a m i n o b e n z e n u o tt. 9\ C w y n o s i 13 g ( 8 7 % ) (2). P o krystalizacji niewielkiej ilości s u r o w e g o p r o d u k t u z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) o t r z y m u j e się związek czysty o tt 97 C . a
C
U w a g i . (1) W r a z i e o t r z y m y w a n i a p r e p a r a t u n a większą skalę zaleca się s t o s o w a n i e mieszadła mechanicznego. (2) S u r o w y p r o d u k t m o ż e być użyty d o o t r z y m y w a n i a p - a m i n o a z o b e n z e n u .
1V,H,I. Produkty IV,98.
pośrednie redukcji
615
nitrozwiązków
p-AMINOAZOBENZEN
C e H s - N — N N H - C H j -+ C e H s N ^ N CeH* N H ~ p s
3
W 12—15 g aniliny umieszczonej w m a l e j k o l b i e rozpuszcza się 5 g (0,025 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o d i a z o a m i n o b e n z e n u (p. IV,97) i d o d a j e 2,5 g d r o b n o sproszko w a n e g o c h l o r o w o d o r k u aniliny (1). M i e s z a n i n ę tę, często wstrząsając, ogrzewa się p r z e z I h n a łaźni w o d n e j w t e m p . 4 0 — 4 5 ° C i p o z o s t a w i a na 30 m i n w t e m p . p o k o j o w e j . N a s t ę p n i e d o d a j e się 15 ml lod. k w a s u octowego r o z c i e ń c z o n e g o r ó w n ą objętością w o d y 1 m i e s z a l u b w s t r z ą s a w celu usunięcia n a d m i a r u aniliny p o d postacią r o z p u s z c z a l n e g o o c t a n u . M i e s z a n i n ę reakcyjną wstrząsa się jeszcze przez 15 m i n , odsącza a m i n o a z o b e n zen n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy na bibule filtracyjnej. Czysty p - a m i n o a z o benzen o tt. 125°C o t r z y m u j e się krystalizując s u r o w y p r o d u k t (3,5 g, 7 0 % ; tt. 120°C) z 15—20 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. M o ż n a g o r ó w n i e ż p r z e k r y s t a l i z o w a ć z r o z c . e t a n o l u z d o d a t k i e m kilku kropli stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . W celu o t r z y m a n i a chlorowodorku r o z p u s z c z a się 1 g związku (niekoniecznie d o k ł a d n i e wysuszonego) w ok. 8 m l etanolu. R o z t w ó r ten d o d a j e się d o w r z ą c e g o r o z c . k w a s u solnego (10 m l stęż. k w a s u i 80 m l w o d y ) , o g r z e w a d o w r z e n i a przez 5 m i n , sączy na g o r ą c o , jeśli zachodzi tego p o t r z e b a , i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. C h l o r o w o d o r e k p - a m i n o a z o b e n z e n u wydziela się w postaci stalowoniebieskich k r y s z t a ł ó w , k t ó r e odsącza się, p r z e m y w a niewielką ilością rozc. k w a s u solnego i suszy. A b y o d z y s k a ć wolną zasadę, r o z p u s z c z a się c h l o r o w o d o r e k w j a k najmniejszej obję tości w r z ą c e g o etanolu i d o d a j e k r o p l a m i stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u a ż d o o t r z y m a n i a przezroczystego r o z t w o r u i z m i a n y b a r w y z niebieskiej n a j a s n o b r ą z o w ą . N a s t ę p n i e d o d a j e się ostrożnie w o d y , a ż d o pojawienia się z m ę t n i e n i a , ogrzewa n a łaźni w o d n e j a ż d o z a n i k u t e g o zmętnienia i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. W m i a r ę stygnięcia w y p a d a j ą ż ó ł t e kryształy p - a m i n o a z o b e n z e n u . U w a g a . (1) Chlorowodorek aniliny m o ż n a otrzymać działając (w m a ł e j zlewce) n a 2 g aniliny n a d m i a r e m (ok. 3 ml) stęż. k w a s u solnego. P o oziębieniu osad sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a m a ł ą objętością eteru i suszy m i ę d z y d w o m a a r k u s z a m i bibuły.
H. R Ó Ż N E ZWIĄZKI AROMATYCZNE ZAWIERAJĄCE A Z O T I . P r o d u k t y p o ś r e d n i e powstające p o d c z a s r e d u k c j i n i t r o z w i ą z k ó w (p. I V , 9 9 d o IV,103). 2. A r y l o h y d r a z y n y (p. IV,104 d o IV,107). 3. A r y l o m o c z n i k i i związki p o k r e w n e (p. r V , 1 0 8 d o I Y . l l O ) . H , l . Produkty pośrednie powstające podczas redukcji nitrozwiązków. R e d u k c j a n i t r o z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h silnym c z y n n i k i e m r e d u k u j ą c y m (cyna l u b chlorek cyny(II) i k w a s solny; żelazo i r o z c . k w a s solny; w o d ó r w o b e c k a t a l i z a t o r a p l a t y n o w e g o ) p r o w a d z i z dobrą wydajnością d o o d p o w i e d n i c h p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n np. nitrobenzen anilina. Stosując łagodniejsze środki r e d u k u j ą c e i kontrolując stężenie j o n ó w w o d o r o w y c h w r o z t w o r z e , m o ż n a w y o d r ę b n i ć szereg p r o d u k t ó w pośrednich, z k t ó r y c h część stanowią p r o d u k t y bezpośredniej redukcji, a część p o w s t a j e w w y n i k u reakcji w t ó r n y c h . Przebieg redukcji n i t r o b e n z e n u u s t a l o n o badając proces r e d u k c j i elek trolitycznej z a c h o d z ą c e j w r ó ż n y c h w a r u n k a c h , a więc zmieniając stężenie j o n ó w w o d o r o w y c h ( p H ) , gęstość p r ą d u , kształt o r a z m a t e r i a ł elektrod. Z a c h o d z i o n a w n a s t ę p u jących e t a p a c h : C H N 0 JH^ C H • N O nitrozbenn nitrozo benzen s
3
e
5
C H 6
5
NHOH
N-fenyl ohyd ro-
luyioamina
C H •NH anilina 6
5
3
Pierwszy p r o d u k t reakcji — n i t r o z o b e n z e n r e d u k u j e się t a k ł a t w o d o N - f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n y , że nie został nigdy w y o d r ę b n i o n y ze ś r o d o w i s k a reakcji, jego o b e c n o ś ć w r o z t w o r z e s t w i e r d z o n o j e d n a k z a p o m o c ą reakcji z h y d r o k s y l o a m i n a , w w y n i k u k t ó r e j p o w s t a j e sól b e n z e n o d i a z o n i n w a , sprzęgająca się ł a t w o z l - n a f t y l o a m i n ą z u t w o r z e n i e m barwnika — 2-fenyloazo-l-naftyloaminy C H N O + H N • OH + HX 6
s
C H Ns=N}X + 2 H 0
2
6
s
2
P o d k a t a l i t y c z n y m w p ł y w e m alkaliów n i t r o z o b e n z e n i N - f e n y ł o h y d r o k s y ł o a m i n a reagują ze s o b ą t w o r z ą c a z o k s y b e n z e n H \
C Ht
OH
NO +
6
N-C H 6
—.-C H N=NC H
5
6
5
6
2
/
S
i
-u o
HO O D a l s z a r e d u k c j a w r o z t w o r z e alkalicznym ( n p . p y ł e m c y n k o w y m ) p r o w a d z i d o a z o b e n zenu i h y d r a z o b e n z e n u 2H
C H • N—N• C H ł O 5
3
6
>• C H • N = N • C H
3
6
S
6
5
>• C H • N H • N H • C H 6
S
5
S
Elektrolityczna r e d u k c j a h y d r a z o b e n z e n u p r o w a d z i d o aniliny CeHaNH • N H - C « H
S
>• 2 C H • N H 6
5
2
Poszczególne p r o d u k t y p o ś r e d n i e m o ż n a o t r z y m a ć w l a b o r a t o r i u m ; poniżej p o d a n o d o g o d n e m e t o d y ich syntezy. N - F e n y l o h y d r o k s y l o a m i n a (p. IY,99) powstaje g d y n a n i t r o b e n z e n działa się „obojęt n y m " środkiem redukującym, np. pyłem cynkowym w wodnym roztworze chlorku a m o n u . Z w i ą z e k ten p r z e g r u p o w u j e się w obecności k w a s ó w t w o r z ą c p-aminofenoł
(P- rv,99). N i t r o z o b e n z e n (p. D7,100) m o ż n a o t r z y m a ć utleniając N - f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n ę k w a ś n y m r o z t w o r e m d w u c h r o m i a n u w t e m p . 0 ° C . W stanie stałym substancja t a jest b e z b a r w n a i jest p r a w d o p o d o b n i e d i m e r e m . P o stopieniu, j a k r ó w n i e ż w r o z t w o r z e , dysocjuje t w o r z ą c zielony m o n o m e r . A z o k s y b e n z e n o t r z y m u j e się z łatwością r e d u k u j ą c n i t r o b e n z e n w ś r o d o w i s k u alka l i c z n y m za p o m o c ą r ó ż n y c h ł a g o d n y c h ś r o d k ó w r e d u k u j ą c y c h . C u k r y r e d u k u j ą c e stoso w a n e b y ł y z p o w o d z e n i e m d o redukcji p o d s t a w i o n y c h n i t r o z w i ą z k ó w d o o d p o w i e d n i c h a z o k s y a r e n ó w [6], a z a s t o s o w a n i e D - g l u k o z y d o redukcji n i t r o b e n z e n u p r z e d s t a w i o n e jest w p . IV,101. Redukcja nitrobenzenu pyłem cynkowym w metanolowym lub etanolowym roz t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu p r o w a d z i d o a z o b e n z e n u l u b h y d r a z o b e n z e n u w zależności o d ilości u ż y t e g o p y ł u c y n k o w e g o (p. IV,102 i IY,103). H y d r a z o b e n z e n m o ż n a utlenić d o a z o b e n z e n u r o z t w o r e m p o d b r o m i n u sodu w t e m p . 0 ° C . W obecności k w a s ó w h y d r a z o b e n z e n ulega t z w . p r z e g r u p o w a n i u b e n z y d y n o w e m u , t w o r z ą c m i e s z a n i n ę zawierającą ok. 7 0 % b e n z y d y n y (4,4'-bifenylodiaminy) i ok. 3 0 % 2,4'-bifenylodiaminy. B e n z y d y n a jest r a k o t w ó r c z a i jej o t r z y m y w a n i e i p r z e c h o w y w a n i e p o w i n n o o d b y w a ć się p o d ścisłą kontrolą.
DV,99. N-FENYLOHYDROKSYLOAMINA 4H
C H - NOa — 5
a
-•> C « H N H O H + H O
Zn/NHłCl
s
a
W zlewce p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r i m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , umieszcza się 25 g c h l o r k u a m o n u , 800 m l w o d y i 50 g (41,6 m l , 0,41 m o l ) świeżo przedestylo w a n e g o n i t r o b e n z e n u . Z a w a r t o ś ć zlewki miesza się energicznie i w ciągu ok. 15 m i n d o d a j e 59 g (0,83 m o l ) 9 0 - p r o c . pyłu c y n k o w e g o (p. 11,2,67); szybkość d o d a w a n i a p o -
w i n n a b y ć t a k a , a b y t e m p e r a t u r a s z y b k o p o d n i o s ł a się d o 6 0 — 6 5 ° C i u t r z y m y w a ł a się w tych g r a n i c a c h aż d o z a k o ń c z e n i a d o d a w a n i a c y n k u . N a s t ę p n i e miesza się jeszcze p r z e z dalsze 15 m i n , przez ten czas r e d u k c j a d o b i e g a d o k o ń c a , n a c o w s k a z u j e s p a d e k t e m p e r a t u r y . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w celu usunię c i a tlenku c y n k u , k t ó r y p r z e m y w a się 100 m l gorącej w o d y . Przesącz u m i e s z c z a się w k o l b i e s t o ż k o w e j , wysyca solą k u c h e n n ą (ok. 300 g) i chłodzi w lodzie co najmniej p r z e z 1 h dla z a p e w n i e n i a w y k r y s t a l i z o w a n i a m a k s y m a l n e j ilości p o ż ą d a n e g o p r o d u k t u . B l a d o ż ó ł t e k r y s z t a ł y f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i d o b r z e odciska. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o , s u c h e g o p r o d u k t u w y n o s i ok. 38 g. Z a w i e r a on niewielką ilość soli i o d p o w i a d a ok. 29 g ( 6 6 % ) czystej f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n y . Z a w a r t o ś ć czystego p r o d u k t u m o ż n a o z n a c z y ć oddzielając f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n ę od p r o d u k t ó w n i e o r g a n i c z n y c h przez r o z p u s z c z e n i e jej w eterze. F e n y l o h y d r o k s y l o a m i n a r o z k ł a d a się p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a i d l a t e g o n a l e ż y jej n a t y c h m i a s t użyć d o dalszych reakcji ( n p . n i t r o z o b e n z e n , p . IV.100). Jeśli p o t r z e b n y jest szczególnie czysty związek, m o ż n a go p r z e k r y s t a l i z o w a ć z m i e s z a n i n y h e n z e n — b e n z y n a l e k k a (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) l u b z s a m e g o b e n z e n u ; czysty p r o d u k t jest n i e c o trwalszy, tt. 8 1 ° C . P r z e m i a n a f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n y w p - a m i n o f e n o l . D o m i e s z a n i n y 20 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 60 g l o d u , umieszczonej w zlewce p o j . l i i z a n u r z o n e j w m i e s z a n i n i e oziębiającej, d o d a j e się 4,4 g p r z e k r y s t a l i z o w a n e j f e n y l o h y d r o k s y l o a m i n y . R o z t w ó r roz c i e ń c z a się 400 m l wody i ogrzewa d o w r z e n i a d o chwili, gdy p o z a d a n i u p r ó b k i r o z t w o r e m d w u c h r o m i a n u z a c z n i e wydzielać się z a p a c h c h i n o n u , a nie n i t r o z o b e n z e n u l u b n i t r o b e n z e n u (ok. 10—15 m i n ) . Z i m n ą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą z o b o j ę t n i a się w o d o r o w ę g l a n e m s o d u , wysyca solą, e k s t r a h u j e d w u k r o t n i e e t e r e m , a wyciąg e t e r o w y suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m sodu. P o o d d e s t y l o w a n i u eteru p o z o s t a j e p - a m i n o f e n o l o tt. 1 8 6 ° C . W y d a j n o ś ć 4,3 g ( 9 8 % ) . IV, 100. C H 6
S
NITROZOBENZEN
N O i -i^l C Hj NHOH -^l C H • N O + 6
6
S
H 0 2
W zlewce p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r i m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , u m i e s z c z a się 3 0 g (0,56 m o l ) c h l o r k u a m o n u , 1 1 w o d y i 61,5 g (51 m l , 0,5 m o l ) czystego n i t r o b e n z e n u . Mieszając energicznie d o d a j e się w ciągu 15 m i n 75 g (1,03 m o l ) 90-proc. p y ł u c y n k o w e g o (p. 0 , 2 , 6 7 ) w t a k i m tempie, a b y t e m p e r a t u r a w z r o s ł a s z y b k o d o 6 0 — 6 5 ° C i u t r z y m y w a ł a się w tych g r a n i c a c h aż d o chwili g d y c a ł a ilość pyłu c y n k o w e g o z o s t a n i e w p r o w a d z o n a . N a s t ę p n i e m i e s z a się dalej p r z e z 15 m i n ; p o u p ł y w i e tego czasu r e d u k c j a jest j u ż u k o ń c z o n a , o c z y m świadczy r o z p o c z y n a j ą c y się s p a d e k t e m p e r a t u r y . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, o d d z i e lając w ten s p o s ó b tlenek c y n k u , k t ó r y p r z e m y w a się 600—700 m l wrzącej w o d y . Przesącz i w o d ę z p r z e m y c i a p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej lub d o zlewki p o j . 4 1 i natychmiast oziębia d o 0 — 1 ° C p r z e z d o d a n i e p o k r u s z o n e g o l o d u w takiej ilości, a b y p r z y n a j m n i e j 250 g lodu p o z o s t a ł o w s t a n i e n i e s t o p i o n y m . N i e z w ł o c z n i e d o d a j e się, mieszając, z i m n e g o r o z t w o r u stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (150 m l stęż. k w a s u , d o k t ó r e g o d o d a n o tyle l o d u , a b y obniżyć j e g o t e m p e r a t u r ę d o —5°C). Z kolei w p r o w a d z a się m o ż l i w i e j a k najszybciej, mieszając, l o d o w a t y r o z t w ó r 34 g (0,114 m o l ) kryst. d w u c h r o m i a n u s o d u w 125 m l w o d y . P o u p ł y w i e 2—3 m i n odsącza się s ł o m k o w o z a b a r w i o n y osad n i t r o z o b e n z e n u n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a 200 m l w o d y i destyluje m o ż l i w i e s z y b k o z p a r ą w o d n ą , g d y ż w y k a z u j e o n t e n d e n c j ę d o r o z k ł a d a n i a się w p o d w y ż s z o n e j t e m p e r a t u r z e . O d b i e r a l n i k należy c h ł o d z i ć l o d e m z uwagi n a wysoką pręż n o ś ć p a r y n i t r o z o b e n z e n u w t e m p . p o k o j o w e j . N i t r o z o b e n z e n skrapla się j a k o zielono z a b a r w i o n a ciecz, zestalająca się n a b i a ł e ciało stałe, k t ó r e m o ż e z a t y k a ć c h ł o d n i c ę ; należy więc od czasu d o czasu z a m y k a ć d o p ł y w w o d y d o płaszcza c h ł o d z ą c e g o . Desty lację p r z e r y w a się, g d y w c h ł o d n i c y p o j a w i się ż ó ł t y olej. O s a d z o d b i e r a l n i k a odsącza się, n a s t ę p n i e r o z c i e r a się g o w s z k l a n y m m o ź d z i e r z u z niewielką ilością w o d y , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą d o chwili zniknięcia b r ą z o w e g o z a b a r -
wienia przesączu, m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j odciska i suszy p o m i ę d z y a r k u s z a m i b i b u ł y filtracyjnej. W y d a j n o ś ć n i t r o z o b e n z e n u o tt. 6 6 — 6 7 ° C w y n o s i 30 g ( 5 6 % ) . Czysty p r o d u k t o tt. 6 8 ° C m o ż n a u z y s k a ć przez p r z e k r y s t a l i z o w a n i e s u r o w e g o n i t r o z o b e n z e n u z niewielkiej objętości etanolu ( d o b r z e c h ł o d z ą c ) . Czysty n i t r o z o b e n z e n należy ususzyć w e k s y k a t o r z e n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , p r z y ciśnieniu a t m o s f e r y c z n y m ; m o ż n a g o p r z e c h o w y w a ć w t e m p . p o k o j o w e j przez 1—2 d n i , a p r z e z dłuższy c z a s w t e m p . 0 C . o
IV,101.
AZOKSYBENZEN
2C H NO 6
3
+ 6[H]
a
C„H -N=N-C H 3
6
5
+ 3H 0 2
ł O K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j e m n o ś c i 500 m l z a o p a t r u j e się w s p r a w n e m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e ( n p . H c r s h b e r g a , r y s . I,39f) i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą ; trzeci o t w ó r kolby z a m y k a się k o r k i e m . W k o l b i e umieszcza się r o z t w ó r 30 g w o d o r o t l e n k u sodu w 100 m l w o d y i 20,5 g (17,1 m l , 0,167 m o l ) czystego n i t r o b e n z e n u . K o l b ę z a n u r z a się w łaźni w o d n e j o t e m p . 5 5 — 6 0 ° C i w ciągu 1 h d o d a j e m a ł y m i p o r c j a m i , stale mieszając, 21 g (0,117 m o l ) bezw. glukozy. N a s t ę p n i e ogrzewa się w ciągu 2 h n a wrzącej łaźni w o d n e j . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę przelewa się d o k o l b y kulistej p o j . 1 1 i destyluje z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) w celu usunięcia aniliny i n i t r o b e n z e n u , G d y destylat staje się p r z e z r o czysty (tj. p o z e b r a n i u o k . 1 1) p o z o s t a ł o ś ć p r z e l e w a się d o zlewki z a n u r z o n e j w w o d z i e z l o d e m . A z o k s y b e n z e n w k r ó t c e krzepnie; odsącza się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, r o z c i e r a w m o ź d z i e r z u , p r z e m y w a w o d ą i suszy n a bibule l u b n a p o r o w a t y m talerzu. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 3 5 — 3 5 , 5 ° C w y n o s i 13 g ( 7 9 % ) . P o p r z e k r y s t a l i z o w a n i u z 7 m l spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o l u b m e t a n o l u t e m p . t o p n i e n i a p o d n o s i się d o 3 6 ° C . rV,102. 2C H 6
S
AZOBENZEN N 0 + 4Zn + 8NaOH 2
C H N=N C H 6
S
6
3
+ 4Na [Zn0 ] + 4 H 0 2
2
2
Metoda 1 (z n i t r o b e n z e n u ) . W kolbie z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, umieszczonej n a łaźni w o d n e j i z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się r o z t w ó r 65 g w o d o r o t l e n k u sodu w 150 m l w o d y , 50 g (41,5 m l , 0,41 m o l ) czystego n i t r o b e n z e n u i 500 m l m e t a n o l u . D o m i e s z a n i n y d o d a j e się 59 g (0,9 m o l ) 9 0 - p r o c . p y ł u c y n k o w e g o (p. 11,2,07) i p o włączeniu m i e s z a d ł a o g r z e w a d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą przez 10 h (1). Mieszaninę sączy się n a g o r ą c o , a w y t r ą c o n y o s a d c y n k a n u sodu p r z e m y w a się niewielką ilością m e t a n o l u . Silnie alkaliczny przesącz nie zawsze jest przezroczysty; zobojętnia się g o w o b e c l a k m u s u d o d a j ą c ostrożnie stęż. k w a s u solnego i p o n o w n i e sączy. Z przesączu oddestylowuje się m e t a n o l , a p o z o s t a ł o ś ć oziębia w lodzie i odsącza osad a z o b e n z e n u . S u r o w y a z o b e n z e n z a w i e r a z a o k l u d o w a n e sole c y n k u ; a b y je u s u n ą ć , w p r o w a d z a się s u r o w y p r o d u k t d o 100 m l 2-proc. k w a s u solnego, o g r z e w a d o 7 0 ° C t a k , a b y s t o p i ć a z o b e n z e n , i m i e s z a m e c h a n i c z n i e przez 5 m i n . N a s t ę p n i e , dalej mieszając, z a n u r z a się m i e s z a n i n ę w w o d z i e z lodem, a g d y a z o benzen się zestali, o d s ą c z a się g o , p r z e m y w a d o b r z e wodą, s t a r a n n i e odciska i krystali zuje z m i e s z a n i n y 145 m l rektyfikatu i 12 m l w o d y ; o d s ą c z o n y a z o b e n z e n suszy się n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć czystego a z o b e n z e n u ( c z e r w o n a w o p o m a r a ń c z o w e k r y s z t a ł y ) o tt. 6 7 — 6 8 ° C w y n o s i 31 g ( 8 6 % ) (2). U w a g i . (1) P o u p ł y w i e t e g o czasu c z e r w o n a w a m i e s z a n i n a n i e p o w i n n a mieć z a p a c h u n i t r o b e n z e n u , w p r z e c i w n y m r a z i e należy ją dalej o g r z e w a ć d o w r z e n i a przez 2—3 h. (2) P r z e k r y s t a l i z o w a n y a z o b e n z e n m a często tt. 61 ° C i t e m p e r a t u r a ta nie z m i e n i a się p o krystalizacji z etanolu. P o destylacji z kolby destylacyjnej p o j . 50 m l , z a o p a t r z o n e j w k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną, tt. w z r a s t a d o 6 7 , 5 ° C , a s t r a t y wynoszą o k . 1 0 % . J e d n a krystalizacja z r o z c . etanolu (jak p o p r z e d n i o ) daje j u ż z u p e ł n i e czysty p r o d u k t o tt. 68,5°C. Metoda 2 (z h y d r a z o b e n z e n u ) . P r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r p o d b r o m i n u sodu przez w k r o p l e n i e 10 g (3,2 m l , 0,0625 m o l ) b r o m u do z i m n e g o , z a n u r z o n e g o w łaźni z l o d e m ,
r o z t w o r u 6,0 g w o d o r o t l e n k u sodu w 75 m l w o d y . W rozdzielaczu z a w i e r a j ą c y m 60 m l eteru r o z p u s z c z a się 9,2 g (0,05 mol) h y d r a ż o benzenu (p. IV,103) i d o tego r o z t w o r u d o d a j e m a ł y m i p o r c j a m i zimny r o z t w ó r p o d b r o m i n u sodu. Wytrząsa p r z e z 10 m i n , n a s t ę p n i e o d d z i e l a w a r s t w ę eterową, k t ó r ą przelewa się d o k o l b y p o j . 3.00 m l i oddesty l o w u j e eter grzejąc ł a g o d n i e n a ł a ź n i w o d n e j . G o r ą c ą , ciekłą p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w ok. 30 m l etanolu, przenosi d o m a ł e j zlewki i o g r z e w a d o wrzenia n a ł a ź n i w o d n e j . D o g o r ą c e g o r o z t w o r u dodaje się k r o p l a m i w o d y , a ż a z o b e n z e n z a c z n i e się w y d z i e l a ć , w t e d y d o d a j e się k i l k a k r o p l i e t a n o l u tak, a b y r o z t w ó r był z n o w u przezroczysty, i oziębia w w o d z i e z l o d e m . W y t r ą c o n e p o m a r a ń c z o w e kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością 50-proc. etanolu i suszy n a p o wietrzu. W y d a j n o ś ć 8 g ( 8 5 % ) . v
IV,103. H Y D R A Z O B E N Z E N
(N,N'-difenylohydrazyna)
2 C H . N 0 2 + 5Zn + l O N a O H ^ C H 6
S
6
S
NHNH C H 6
5
+ 5Na [Zn0 ] + 4 H 0 2
2
2
W k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 1500 m l , z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m i u s t a w i o n e j n a ł a ź n i w o d n e j , u m i e s z c z a się r o z t w ó r 84 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 185 m l w o d y , 50 g (41,5 m l , 0,406 m o l ) n i t r o b e n z e n n i 500 m l m e t a n o l u . D o d a j e się 78 g (1,07 m o l ) 90-proc. pyłu- c y n k o w e g o , u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i o g r z e w a do w r z e n i a przez 10 h. Roztwór przybiera stopniowo czerwonawą barwę azobenzenu, a następnie, w miarę dalszej r e d u k c j i , jasnożółtą b a r w ę p o c h o d z ą c ą od h y d r a z o b e n z e n u . Jeśli p o u p ł y w i e 10 h o g r z e w a n i a r o z t w ó r nie jest p r a w i e c a ł k o w i c i e b e z b a r w n y , d o d a j e się jeszcze 11 g (0,15 m o l ) 90-proc. p y ł u c y n k o w e g o i o g r z e w a d o w r z e n i a p r z e z 2—3 h. G o r ą c y r o z t w ó r sączy się p r z e z p o d g r z a n y lejek B u c h n e r a , a o s a d c y n k a n u sodu p r z e m y w a n a sączku niewielką ilością gorącego m e t a n o l u . Przesącz p r z e l e w a się d o d u ż e j k o l b y (1), z a t y k a l u ź n o i d l a przyśpieszenia krystalizacji oziębia w mieszaninie l o d u z solą. P o u p ł y w i e 1 h odsącza się możliwie j a k najszybciej n i e m a l b e z b a r w n e k r y s z t a ł y h y d r a z o benzenu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w s k a z a n e jest u s u w a n i e p o w i e t r z a z n a d sączo n e g o r o z t w o r u za p o m o c ą s t r u m i e n i a a z o t u ) , p r z e m y w a 50-proc. m e t a n o l e m z niewiel kim d o d a t k i e m k w a s u s i a r k a w e g o d o chwili, g d y przesącz przestanie być alkaliczny i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . O t r z y m a n y p r a w i e b e z b a r w n y h y d r a z o b e n z e n (15 g, 4 0 % ; tt. 105°C) jest wystarczająco czysty d o o t r z y m y w a n i a b e n z y d y n y l u b u z o b e n z e n u . Jeśli p o t r z e b n y jest czysty związek ( t o p i ą c y się w t e m p . 1 2 6 ° C z p r z y b r a n i e m ż ó ł t e g o z a b a r w i e n i a ) , t o m o ż n a go p r z e k r y s t a l i z o w a ć z g o r ą c e g o m e t a n o l u zawierającego t r o c h ę siarczku a m o n u l u b k w a s u s i a r k a w e g o ( z a p o b i e g a t o utlenieniu tlenem a t m o s f e r y c z n y m ) . Z e w z g l ę d u n a dużą ł a t w o ś ć u t l e n i a n i a się h y d r a z o b e n z e n u wszystkie o p e r a c j e zwią z a n e z sączeniem p o w i n n y b y ć w y k o n y w a n e m o ż l i w i e j a k najszybciej, należy r ó w n i e ż u n i k a ć n i e p o t r z e b n e g o p r z e c i ą g a n i a p o w i e t r z a p r z e z o s a d . H y d r a z o b e n z e n należy suszyć w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . M o ż n a g o p r z e c h o w y w a ć w stanie b e z b a r w n y m tylko w a t m o s f e r z e d w u t l e n k u węgla l u b a z o t u , a l b o t e ż w z a t o p i o n y c h a m p u ł k a c h . U w a g a . (1) Jeśli m e t a n o l oddestyluje się p r z e d o c h ł o d z e n i e m przesączu w mieszani nie oziębiającej, t o w y d a j n o ś ć h y d r a z o b e n z e n u w y d a t n i e wzrasta, j e d n a k o t r z y m a n y p r o d u k t jest z n a c z n i e silniej z a b a r w i o n y ze względu n a d o m i e s z k ę ś l a d ó w a z o b e n z e n u . Ok. 10 g zanieczyszczonego h y d r a z o b e n z e n u m o ż n a o d z y s k a ć oddestylowując m e t a n o l z przesączu p o odsączeniu b e z b a r w n e g o h y d r a z o b e n z e n u . H , 2 . A r y l o h y d r a z y n y . A r y l o h y d r a z y n y m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z r e d u k c j ę soli d i a z o n i o w y c h n a d m i a r e m gorącego r o z t w o r u siarczynu sodu. a n a s t ę p n i e z a k w a s z e n i e kwa sem solnym. C h l o r o w o d o r e k krystalizuje z w y k l e p o o c h ł o d z e n i u (działając n a d m i a r e m r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu wydziela się wolną zasadę). O t r z y m y w a n i e tą m e t o d ą f e n y l o h y d r a z y n y i p - n i t r o f e n y l o h y d r a z y n y p r z e d s t a w i o n e jest w p. I V , 1 0 4 . M e c h a n i z m tej redukcji polega n a j p r a w d o p o d o b n i e j najpierw n a przyłączeniu j o n u s i a r c z y n o w e g o d o g r u p y d i a z o n i o w e j , a n a s t ę p n i e n a d a l s z y m n u k l e o f i l o w y m przyłącze-
niu (1,4-) j o n u s i a r c z y n o w e g o d o s p r z ę ż o n e g o u k ł a d u p o w s t a ł e g o d i a z o s u l f o n i a n u . U t w o r z o n y związek przejściowy, o g r z e w a n y w ś r o d o w i s k u k w a ś n y m , ulega p r o t o l i t y c z nemu rozpadowi t
Ar'N = N * ^ : S - 0 :
• — y Ar-N=N=-S = 0 —
A r - N - N i = S = 0 -«
Ar-N-N-S = 0
0&
SO ©
SOP
:i
2H o© 3
——*
:
H®H© O Ar4-N-NH^-S-0:
>• Ar-NH-NH, + 2 H S O :
a
o-s-o° o II o M e t o d y tej n i e m o ż n a s t o s o w a ć w p r z y p a d k u a m i n w i e l o n i t r o w y c h , gdyż są o n e t a k s ł a b y m i z a s a d a m i , ż e m o ż n a j e d i a z o w a ć j e d y n i e w specjalnych w a r u n k a c h w silnie k w a ś n y m ś r o d o w i s k u (str. 5 8 8 , p . I V , G , 1 ) . W tych p r z y p a d k a c h m o ż n a ' w y k o r z y s t a ć ł a t w o ś ć , z jaką c h l o r o w i e c u l e g a p o d s t a w i e n i u n u k l e o f ii o w e m u w w y n i k u z a k t y w o w a n i a p r z e z g r u p y n i t r o w e w p o ł o ż e n i a c h orto i para. W t e n s p o s ó b o t r z y m u j e się c e n n y o d -
— >
O NHQ^THH,R 2
N0
°><^C.
R
HjR ^ < V * - Q - N » :
NO,
2
Ń0
3
czynnik, j a k i m jest 2,4-dinitrofenylohydrazyna (p, IV,105) w ł a t w o z a c h o d z ą c e j r e a k c j i l-chloro-2,4-dinitrobenzenu z hydrazyną. Analogiczna reakcja z amoniakiem daje 2,4-dinitroanilinę (synteza p o k r e w n a w p . IV,105). J a k o dalszy p r z y k ł a d służy r e a k c j a l-chloro-2,4,6-trinitrobenzenu (chlorku pikrylu) z N , N - d i f e n y l o h y d r a z y n ą , k t ó r a p r o w a d z i d o p o w s t a n i a N , N - d i f e n y l o - N ' - p i k r y ł o h y d r a z y n y ( p . IV,106). Związek t e n jest interesujący z tego względu, że utleniony d w u t l e n k i e m o ł o w i u t w o r z y b a r d z o t r w a ł y w o l n y r o d n i k — N , N - d i i e n y l o - N ' - p i k r y l o h y d r a z y l ; jest t o i n t e n s y w n i e z a b a r w i o n e , p a r a m a g n e t y c z n e c i a ł o stałe. Stabilizacja tego r o d n i k a p o l e g a n a delokalizacji n i e s p a r o w a nego e l e k t r o n u n a s k u t e k silnie e l e k t r o n o a k c e p t o r o w e g o d z i a ł a n i a g r u p y t r i n i t r o i e n y ł o w e j . N , N - D i f e n y l o h y d r a z y n ę p o t r z e b n ą d o tej syntezy o t r z y m u j e się p r z e z r e d u k c j ę N - n i t r o z o - N , N - d i f e n y l o a m i n y c y n k i e m i k w a s e m o c t o w y m ( p . I V , 107). I V , 104.
FENY LOHYI) RAZY N A N a N O , ; HCl
CeHs-NHj
C H 6
©
5
©
N=sN}Cł
+4e, +4H®
(Na S0 , H 0) a
®
e
C«H -NH NH }CI 3
3
oh
3
3
•C H -NH.NHa 6
5
Fenylohy draży na jest silnie trująca i wywołuje przykre oparzenia skóry. Ciecz, która dostanie się na skórę, należy natychmiast zmyć najpierw 2-proc. kwasem octowym a następnie wodą z mydłem. r
W k o l b i e z t r z e m a szyjami, p o j . 1,5 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i za n u r z o n e j w m i e s z a n i n i e oziębiającej l o d u z solą, u m i e s z c z a się 130 m l stęż. k w a s u sol nego. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o , a g d y t e m p e r a t u r a o p a d n i e d o o k . 0 ° C , d o d a j e się w ciągu 5 m i n 47,5 g (46,5 m l , 0,51 m o l ) czystej aniliny, a następnie jeszcze 60 g
p o k r u s z o n e g o l o d u . W 75 ml w o d y r o z p u s z c z a się 35 g (0,51 mol) a z o t y n u sodu i r o z t w ó r ten, oziębiony d o 0 — 3 " C , w p r o w a d z a się z w k r a p l a c z a ( k t ó r e g o n ó ż k a sięga p r a w i e d o dna k o l b y ) d o z i m n e g o r o z t w o r u c h l o r o w o d o r k u aniliny. P o d c z a s d o d a w a n i a r o z t w o r u a z o t y n u (ok. 20 m i n ) należy energicznie mieszać i u t r z y m y w a ć t e m p e r a t u r ę możliwie w pobliżu 0 ° C . P o u p ł y w i e 10 min, od chwili d o d a n i a ostatniej porcji a z o t y n u , m i e s z a n i n a reakcyjna p o w i n n a z a w i e r a ć n i e z n a c z n y n a d m i a r k w a s u a z o t a w e g o 1(próba w o b e c p a p i e r k a j o d o w o s k r o b i o w e g o ) . J e d n o c z e ś n i e p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r siarczynu sodu. W t y m celu w kolbie z k r ó t k ą szyją p o j . 2 1 u m i e s z c z a się 50 g (1,25 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu i 500 ml w o d y . P o rozpuszczeniu w o d o r o t l e n k u sodu d o d a j e się 112,5 g (0,59 m o l ) p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o p i r o s i a r c z y n u sodu (1) i miesza m e c h a n i c z n i e aż d o chwili rozpuszczenia osadu. Otrzy m a n y r o z t w ó r o c h ł a d z a się d o ok. 2 5 ° C , d o d a j e p a r ę k r o p e l fenoloftaleiny i, m a ł y m i p o r c j a m i , pirosiarczynu sodu a ż d o z a n i k u r ó ż o w e g o z a b a r w i e n i a , a n a s t ę p n i e jeszcze 12 g pirosiarczynu (łącznie ilość z u ż y t e g o p i r o s i a r c z y n u sodu nie p o w i n n a p r z e k r o c z y ć 135—140 g, (0,70—0,75 mol). R o z t w ó r ten m i e s z a się dalej i o c h ł a d z a d o ok. 5 ° C p r z e z z a n u r z e n i e w ł a ź n i l o d o w e j , a n a s t ę p n i e d o d a j e ok. 60 g p o k r u s z o n e g o l o d u i możliwie jak najszybciej wlewa, mieszając energicznie, l o d o w a t o z i m n y r o z t w ó r soli d i a z o n i o w e j . Mieszanina reakcyjna przybiera n a t y c h m i a s t j a s k r a w e p o m a r a ń c z o w o c z e r w o n e z a b a r wienie. R o z t w ó r o g r z e w a się powoli n a ł a ź n i w o d n e j d o t e m p . 6 0 — 7 0 ° C i u t r z y m u j e tę t e m p e r a t u r ę p r z e z 30—60 m i n a ż d o chwili, gdy zupełnie ściemnieje. Z a k w a s z a się g o w ó w c z a s k w a s e m solnym w o b e c l a k m u s u (zużywa się 4 0 — 5 0 m l k w a s u ) i o g r z e w a w dalszym ciągu n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j a ż z n a c z n i e zjaśnieje, w k a ż d y m r a z i e nie krócej niż 4 — 6 h. ' W razie obecności osadu należy g o odsączyć, a d o g o r ą c e g o , p r z e z r o c z y s t e g o przesączu d o d a j e się, mieszając, 500 ml stęż. kwasu solnego, p o c z y m oziębia się g o w strumieniu z i m n e j w o d y , a p o t e m w mieszaninie oziębiającej d o 0 ° C , C h l o r o w o d o r e k f e n y l o h y d r a z y n y wydziela się w postaci ż ó ł t a w y c h l u b r ó ż o w a w y c h k r y s z t a ł ó w , k t ó r e odsącza się n a lejku B u c h n e r a , odciska, p r z e m y w a 25 m l r o z c . k w a s u solnego (1:3) i d o k ł a d n i e odciska szerokim s z k l a n y m k o r k i e m (2). W o l n ą z a s a d ę wydziela się, d o d a j ą c d o c h l o r o w o d o r k u f e n y l o h y d r a z y n y 125 m l 25-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. F e n y l o h y d r a z y n ę ekstrahuje się d w i e m a p o r c j a m i p o 4 0 m l t o l u e n u , wyciąg suszy 25 g w o d o r o t l e n k u sodu w pastylkach ł u b bezw. węgla n e m p o t a s u . D o k ł a d n e wysuszenie jest n i e z b ę d n e dla uniknięcia pienienia w czasie destylacji. Większą część toluenu m o ż n a o d d e s t y l o w a ć p o d z w y k ł y m ciśnieniem, p o z o stałą f e n y l o h y d r a z y n ę destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W t y m celu w głównej szyi k o l b y Claisena p o j . 100 m l , zawierającej kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y , umieszcza się niewielki w k r a p l a c z i zestawia a p a r a t u r ę wg rys. 1,95, nie łącząc jej j e d n a k z p o m p ą . D o k o l b y wlewa się ok. 40 m l r o z t w o r u t o l u e n o w e g o i o g r z e w a n a łaźni olejowej t a k , aby t o l u e n s p o k o j n i e destylował. P o z o s t a ł ą część r o z t w o r u t o l u e n o w e g o w p r o w a d z a się z w k r a p l a c z a d o k o l b y z taką szybkością, z jaką destyluje toluen, P o w p r o w a d z e n i u c a ł e g o r o z t w o r u d o k o l b y z a m y k a się k u r e k w k r a p l a c z a i ogrzewa dalej d o chwili, g d y w odbieralniku p r z e s t a n i e z b i e r a ć się destylat. N a s t ę p n i e , p o oziębieniu z a w a r t o ś c i k o l b y , w y m i e n i a się w k r a p l a c z n a k a p i l a r ę sięgającą d o d n a . i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. F e n y l o h y d r a z y n ę zbiera się w 137—-138°C/24 h P a (18 m m H g ) l u b 1 1 9 — 1 2 0 ° C / ' I 6 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r a w i e b e z b a r w n e j cieczy, k t ó r a krystalizuje p o ochłodzeniu w lodzie, w y n o s i 35 g ( 6 4 % ) ; tt. 2 3 ° C . F e n y l o h y d r a z y n a p o d w p ł y w e m światła powoli ciemnieje. U w a g i . (1) R o z t w ó r siarczynu sodu m o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć rozpuszczając 100 g czystego (lub o d p o w i e d n i ą ilość technicznego) w o d o r o t l e n k u sodu w ok. 125 ml w o d y i rozcieńczając d o 750 m l ; k o l b ę chłodzi się pod bieżącą wodą, d o d a j e p a r ę k r o p e l w s k a ź n i k a fenoloftaleinowego i p r z e p u s z c z a s t r u m i e ń dwutlenku siarki aż d o zaniku r ó ż o w e g o z a b a r w i e n i a ( w s k a z a n e jest d o d a n i e w t y m m o m e n c i e jeszcze 1—2 k r o p l i w s k a ź n i k a ) , a n a s t ę p n i e jeszcze p r z e z 2—3 m i n . Najlepiej p o b i e r a ć c o pewien czas p r ó b k ę , r o z c i e ń c z a ć ją 3 4 - k r o t n i e w o d ą i s p r a w d z a ć odczyn p r z e z d o d a n i e 1 kropli fenoloftaleiny.
(2) C h l o r o w o d o r e k f e n y l o h y d r a z y n y m o ż n a w r a z i e p o t r z e b y oczyścić p r z e z krysta lizację. S u r o w y c h l o r o w o d o r e k ogrzewa się d o w r z e n i a z 6-krotaą w a g o w o ilością w o d y z d o d a t k i e m kilku g r a m ó w węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o przesączeniu d o d a j e się stęż. k w a s u solnego w ilości r ó w n e j jednej trzeciej przesączu i oziębia d o 0 ° C . O t r z y m u j e się p r o d u k t biały, krystaliczny, z wydajnością 8 5 — 9 0 % . Synteza p o k r e w n a . p - N i t r o f e n y l o h y d r a z y n a . R o z p u s z c z a się 10 g (0,075 m o l ) p-nitroaniliny (p. IV,77) w m i e s z a n i n i e 21 m l stęż. k w a s u solnego i 21 m l w o d y i oziębia s z y b k o d o 0 ° C w celu o t r z y m a n i a c h l o r o w o d o r k u w p o s t a c i silnie r o z d r o b n i o n e j . D i a z u j e się w z w y k ł y s p o s ó b (p. IV,79) d o d a j ą c s t o p n i o w o r o z t w ó r 5,2 g (0,075 m o l ) a z o t y n u sodu w 12 m l w o d y , miesza się jeszcze p r z e z k i l k a m i n u t , s z y b k o sączy i z w k r a p l a c z a w k r a p l a d o l o d o w a t o z i m n e g o r o z t w o r u 4 1 g (0,147 m o l ) siarczynu sodu ( 9 0 % Na2S0 -7H:;0) w 100 m l w o d y zawierającej 4 g w o d o r o t l e n k u sodu (1); w czasie d o d a w a n i a soli d i a z o n i o w e j , k t ó r e t r w a o k . 5 m i n r o z t w ó r należy mieszać. (Jeśli sól d i a z o n i o w ą d o d a j e się zbyt szybko, t o w y p a d a ł a t w o się zesmolający, p o m a r a ń c z o w o c z e r w o n y o s a d sulfonianu p - n i t r o b e n z e n o d i a z o w e g o ) . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 5 m i n , p o c z y m z a k w a s z a ją 7 0 m l stęż. k w a s u solnego, o g r z e w a p r z e z 3 m i n n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 2 5 ° C a ż d o p o j a w i e n i a się ż ó ł t y c h igieł i p o z o s t a w i a n a n o c . O d s ą c z o n e k r y s z t a ł y o g r z e w a się p r z e z 7 m i n n a ł a ź n i w o d n e j z 2 0 m l stęż. k w a s u solnego i p o z o s t a w i a r o z t w ó r d o ostygnięcia. Osad, s k ł a d a j ą c y się z c h l o r o w o d o r k u p - n i t r o f e n y l o h y d r a z y n y i soli s o d o w y c h , odsącza się, r o z p u s z c z a w w o d z i e i d o d a j e stęż. r o z t w o r u octanu s o d u , p r z y c z y m w o l n a z a s a d a wydziela się w stanie p r a w i e czystym (7—8 g, 6 3 — 7 0 % ) . p - N i t r o f e n y l o h y d r a z y n ę m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z e t a n o l u , o t r z y m u j ą c j a s n o b r ą z o w e k r y s z t a ł y o tt. 158°C (z r o z k ł a d e m ) . 3
U w a g a . ( I ) A l k a l i c z n y r o z t w ó r siarczynu s o d u m o ż n a zastąpić n a s y c o n y m r o z t w o r e m siarczynu a m o n u , k t ó r y p r z y g o t o w u j e się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : d w u t l e n e k siarki prze puszcza się p r z e z m i e s z a n i n ę 1 cz. w a g . stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i 2 cz. w a g . p o k r u s z o n e g o lodu, u m i e s z c z o n ą w m i e s z a n i n i e oziębiającej, d o chwili g d y ciecz zacznie wydzielać silny z a p a c h d w u t l e n k u siarki, a n a s t ę p n i e z o b o j ę t n i a się r o z t w o r e m a m o n i a k u . Z r o z t w o r u t e g o zaczynają p o w o l i w y d z i e l a ć się k r y s z t a ł y siarczynu a m o n u ; z a w i e r a o n o k . 25 g SO2 w 1 m l . D o reakcji u ż y w a się 60 m l l o d o w a t o z i m n e g o roz t w o r u siarczynu a m o n u , d o d a j ą c 8 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u . P o d o d a n i u r o z t w o r u c h l o r k u p - n i t r o b e n z e n o d i a z o n i o w e g o p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę reakcyjną n a 1 h w m i e szaninie oziębiającej, n a s t ę p n i e odsącza ż ó ł t y osad d i s u l f o n i a n u p - n i t r o f o n y l o h y d r a z y n o - a m o n o w e g o ; ogrzewa g o p r z e z 7 m i n n a ł a ź n i w o d n e j z 2 0 m l stęż. k w a s u solnego w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C . P o oziębieniu p o w s t a ł e g o k r w i s t o c z e r w o n e g o r o z t w o r u w y t r ą c a się o s a d z a w i e r a j ą c y c h l o r o w o d o r e k p - n i t r o f e n y l o h y d r a z y n y i sole a m o n o w e ; o s a d ten r o z p u s z c z a się w w o d z i e i wydziela wolną z a s a d ę w s p o s ó b p o p r z e d n i o opisany. I V , 105.
2,4-DINITROFENYLOHYDRAZYNA
NO
z
N0
2
W zlewce p o j . 4 0 0 m l s p o r z ą d z a się zawiesinę 35 g (0,27 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o siarczanu h y d r a z y n y w 125 m l gorącej w o d y i, mieszając, d o d a j e 118 g (0,87 m o l ) kryst. o c t a n u sodu l u b 85 g o c t a n u p o t a s u . M i e s z a n i n ę t ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 5 m i n , oziębia d o o k . 7 0 ° C , dodaje 80 m l rektyfikatu, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie niem i przemywa 80 m l gorącego rektyfikatu. Przesączony roztwór hydrazyny pozo s t a w i a się d o w y k o r z y s t a n i a w n a s t ę p n y m etapie syntezy. K o l b ę z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną i uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e . W kolbie t e j r o z p u s z c z a się 50,5 g (0,25 m o l ) h a n d l o w e g o
l - c h l o r o - 2 , 4 - d i n i t r o b e n z e n u (1) w 250 m l rektyfikatu, w p r o w a d z a się r o z t w ó r h y d r a z y n y i, mieszając, ogrzewa d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 1 h. W i ę k s z a część p r o d u k t u reakcji wydziela się w ciągu p i e r w s z y c h 10 m i n . P o oziębieniu w y t r ą c o n y osad sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a 50 m l ciepłego (60°C) r e k t y f i k a t u w celu usunięcia niezmienionego c h l o r o d i n i t r o b e n z e n u , a n a s t ę p n i e 50 m l gorącej wodyO t r z y m a n a 2,4-dinitrofenylohydrazyna (30 g, 6 0 % ) t o p i się w 191—192°C (z r o z k ł a d e m ) i jest d o s t a t e c z n i e czysta d o większości z a s t o s o w a ń . Przesącz z a t ę ż a się d o p o ł o w y , o t r z y m u j ą c w ten s p o s ó b drugi, bardziej zanieczyszczony r z u t (ok. 12 g), k t ó r y krysta lizuje się z 1-butanolu (30 m l / g ) . Jeśli p o t r z e b n a jest czysta 2,4-dinitrofenylohydrazyna, t o s u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z I - b u t a n o l u l u b d i o k s a n u (10 m l / g ) o t r z y m u j ą c związek o tt. 2 0 0 ° C (z r o z k ł a d e m ) . Poleca się również następującą, a l t e r n a t y w n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a 2,4-dinitrofenylo h y d r a z y n y . W zlewce p o j . 600 m l r o z p u s z c z a się 50 g oczyszczonego c h l o r o d i n i t r o b e n z e n u (1) w 100 m l glikolu t r i e t y l e n o w e g o ( ł a g o d n e o g r z e w a n i e m o ż e się p r z y t y m o k a z a ć n i e z b ę d n e ; m o ż n a też u ż y ć 125 m l ciepłego glikolu dietylenowego) i mieszając m e c h a n i c z n i e c h ł o d z i się w łaźni l o d o w e j d o t e m p . 1 5 — 1 8 ° C . W m a ł y m , u m o c o w a n y m n a d zlewką w k r a p l a c z u umieszcza się 15 m l h a n d l o w e g o 60 65-proc. r o z t w o r u h y d r a zyny. D o r o z t w o r u znajdującego się w zlewce d o d a j e się, mieszając, r o z t w ó r h y d r a z y n y z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a u t r z y m y w a ł a się w g r a n i c a c h 1 5 — 2 0 ° C ( 2 0 — 30 m i n ) . P o u k o ń c z e n i u egzotermicznej reakcji p o w s t a ł ą p a s t ę r o z r a b i a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j z 50 m l m e t a n o l u p r z e z okres 15—20 m i n , n a s t ę p n i e c h ł o d z i , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością m e t a n o l u i suszy w 100°C. W y d a j ność 2,4-dinitrofenylohydrazyny o tt. 1 9 2 — 1 9 3 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 46 g ( 9 3 % ) . Jest o n a wystarczająco czysta d o większości celów. Czysty związek m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z krystalizację z 1-butanolu l u b d i o k s a n u w s p o s ó b o p i s a n y p o p r z e d n i o . ^ Synteza p o k r e w n a . 2,4-Dinitroanilina. W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną i r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą o średnicy przynajmniej 2 c m ( a b y nie u l e g a ł a z a p y c h a n i u ) , sięgającą d o samej n i e m a l p o w i e r z c h n i m i e s z a n i n y reagującej, u m i e s z c z a się 18 g o c t a n u a m o n u i 50 g (0,246 m o l ) h a n d l o w e g o l-chloro-2,4-dinitrob e n z e n u . K o l b ę z a n u r z a się d o p o ł o w y w ł a ź n i olejowej i, p o p r z e z licznik p ę c h e r z y k ó w zawierający 3 g w o d o r o t l e n k u potasu w 2,5 m l w o d y , w p r o w a d z a d o niej g a z o w y - a m o n i a k (z butli). Ł a ź n i ę olejową o g r z e w a się d o 170°C i p r z e p u s z c z a w ciągu 6 h a m o n i a k z szybkością 3—4 p ę c h e r z y k ó w n a s e k u n d ę . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, osad ostrożnie r o z k r u s z a szklaną pałeczką, d o d a j e 100 m l w o d y , o g r z e w a d o w r z e n i a i sączy n a g o r ą c o . O s a d r o z p u s z c z a się w 500 m l wrzącego spiry tusu r e k t y f i k o w a n e g o (lub skażonego) i d o d a j e w o d y (ok. 150 ml) d o chwili p o w s t a n i a z m ę t n i e n i a , p o c z y m ogrzewa d o m o m e n t u z a n i k u z m ę t n i e n i a , a przezroczystą ciecz p o z o s t a w i a n a n o c . W y k r y s t a l i z o w a n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m cjfaieniem i suszy w suszarce. W y d a j n o ś ć 35 g ( 7 8 % ) ; tt. 1 7 6 — 1 7 7 ° C . C h c ą c o t r z y m a ć c a ł k o w i c i e czysty p r o d u k t , krystalizuje się g o p o w t ó r n i e z etanolu i w o d y , u ż y w a j ą c 20 m l e t a n o l u n a g r a m p r o d u k t u . O t r z y m u j e się w ten s p o s ó b 31,5 g czystej 2,4-dinitroanilmy o tt. 180°C. U w a g a . (1) H a n d l o w y d i n i t r o c h l o r o b e n z e n d o b r z e jest p r z e k r y s t a l i z o w a ć z e t a n o l u ; tt. 5 1 — 5 2 ° C . I V , 106. N , N - D I F E N Y L O - N ' - P I K R Y L O H Y D R A Z Y N A I NJł-DIFENYLO-N '-PIKRYLOHYDRAZYL 0 N 2
0 N 2
0 N 2
-
5
2
2
+
S
2
3
0 N 2
. PbO,
N0
2
*-+ ( C H ) N - N 6
S
2
0,N D o r o z t w o r u 7,4 g (0,04 m o l ) N , N - d i f e n y ł o h y d r a z y n y (p. IV,1«7) w 10 m l bezw. c h l o r o f o r m u d o d a j e się r o z t w ó r 5 g (0,02 m o l ) c h l o r k u p i k r y l u [l-chloro-2,4,6-trinitrobenzenu (1)] w 40 m l b e z w . c h l o r o f o r m u . M i e s z a n i n ę tę w y t r z ą s a się ( p r z y c z y m ciemnieje i r o z g r z e w a się) i odstawia n a 1 h. P o oziębieniu w łaźni z l o d e m odsącza się zawiesinę c h l o r o w o d o r k u d i f e n y l o h y d r a z y n y i p r z e m y w a go niewielką ilością c h l o r o f o r m u . Przesącze o d p a r o w u j e się d o o b j . 30 m l ( w y p a r k a o b r o t o w a ) i d o gorącego, z a t ę ż o n e g o r o z t w o r u d o d a j e 60 m ł wrzącego e t a n o l u . P o oziębieniu krystalizuje p r a w i e czysta d i f e n y l o p i k r y l o h y d r a z y n a , k t ó r ą odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e g o eta nolu. W y d a j n o ś ć 6 g ( 7 0 % ) ; tt. 1 7 2 — 1 7 3 ° C (z r o z k ł a d e m ) . W r a z i e p o t r z e b y m o ż n a s u r o w y p r o d u k t p r z e k r y s t a l i z o w a ć z o c t a n u etylu. N , N - D i f e n y l o - N ' - p i k r y l o h y d r a z y l . R o z p u s z c z a się 3,95 g (0,01 m o l ) o t r z y m a n e j dif e n y l o p i k r y l o h y d r a z y n y w 60 m l bezw. c h l o r o f o r m u i d o d a j e 50 g d w u t l e n k u o ł o w i u i 4 g b e z w . s i a r c z a n u sodu. M i e s z a n i n ę tę w y t r z ą s a się w ciągu 1 h , następnie sączy, a c i e m n o f i o l e t o w y przesącz zatęża n a w y p a r c e o b r o t o w e j . Z a g ę s z c z o n y r o z t w ó r r o z cieńcza się d w u k r o t n ą (objętościowo) ilością eteru i p o z o s t a w i a d o krystalizacji. D u ż e , c z a r n o f i o l e t o w e k r y s z t a ł y d i f e n y l o p i k r y l o h y d r a z y l u o d s ą c z a się i p r z e m y w a eterem. W y d a j n o ś ć 3,5 g ( 8 9 % ) ; tt. 137—138°C. O t r z y m a n y p r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z m i e s z a n i n y c h l o r o f o r m u i eteru. U w a g a . (1) C h l o r e k p i k r y l u otrzymuje się r o z p u s z c z a j ą c 5 g (0,022 m o l ) k w a s u p i k r y n o w e g o w 50 m l t l e n o c h l o r k u fosforu i, wstrząsając, d o d a j e k r o p l a m i 3,8 g (4,0 m l , 0,025 m o l ) N , N - d i e t y l o a n i l i n y . P o w s t a ł y b r u n a t n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a 5 m i n w t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e wylewa d o 500 m l w o d y z l o d e m i miesza energicznie a ż d o c a ł k o w i t e g o z h y d r o l i z o w a n i a n a d m i a r u t l e n o c h l o r k u i zakrzepnięcia p r o d u k t u reakcji. W czasie h y d r o l i z y t e m p e r a t u r a n i e p o w i n n a p r z e k r a c z a ć 3 5 — 4 0 ° C , w r a z i e p o t r z e b y m i e s z a n i n ę reagującą z a n u r z a się w ł a ź n i l o d u z solą. Odsącza się p o w s t a ł y p r a w i e b e z b a r w n y osad, p r z e m y w a g o zimną w o d ą i suszy w e k s y k a t o r z e n a d c h l o r k i e m w a p n i a ^ W y d a j n o ś ć n i e m a l czystego c h l o r k u p i k r y l u o tt. 8 2 ° C w y n o s i 5,0 g ( 9 2 % ) . IV,107.
N.N-DIFENYLOHYDRAZYNA
(C H ) NH 6
5
2
(C H ) N.NO 6
s
2
Z
n
>
c
^
C
Q
^
(C H ) N-NH 6
5
2
2
Powstająca w tej reakcji, jako związek pośredni, N-nitrozoamina jest potencjalnie rakotwórcza, (p. I,3,D.5(ii)). DifenylonitTozoamhia. R o z p u s z c z a się 17 g (0,1 m o l ) czystej d i f e n y l o a m i n y w 140 m l ciepłego etanolu, j a k r ó w n i e ż 8 g (0,116 m o l ) a z o t y n u sodu w 12 m l w o d y . O b a te r o z t w o r y ziębi się w lodzie, aż t e m p . o p a d n i e d o 5 ° C . D o r o z t w o r u difenyloaminy d o d a j e się p o w o l i , mieszając, 12 m l stęż. k w a s u solnego i n a t y c h m i a s t (w p r z e c i w n y m p r z y p a d k u c h l o r o w o d o r e k difenyloaminy m o ż e w y k r y s t a l i z o w a ć ) , mieszając energicznie, w l e w a r o z t w ó r a z o t y n u sodu. T e m p e r a t u r a p o d n o s i się w k r ó t c e d o 2 0 — 2 5 ° C i w y k r y stalizowuje d i f e n y l o n i t r o z o a m i n a . M i e s z a n i n ę reakcyjną t r z y m a się p r z e z 15—20 m i n w w o d z i e z l o d e m , p o t e m sączy przez lejek B u c h n e r a ( p o m p a ) , p r z e m y w a w o d ą w celu
IV,IŁ3.
Arylomoczniki
625
usunięcia c h l o r k u sodu i s t a r a n n i e odciska s z e r o k i m k o r k i e m szklanym. P o krystalizacji z r e k t y f i k a t u o t r z y m u j e się czystą d i f e n y l o n i t r o z o a m i n ę (jasnożółte kryształy) o tt. 6 8 ° C . W y d a j n o ś ć 17 g ( 8 6 % ) . N , N - D i f e n y l o h y d r a z y n a . W k o l b i e z t r z e m a szyjami, p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę zwrotną i w k r a p l a c z , r o z p u s z c z a się 15,8 g (0,08 m o l ) difenylon i t r o z o a m i n y w 72 m l etanolu. D o t e g o r o z t w o r u d o d a j e się 36 g (0,55 m o l ) p y ł u cyn k o w e g o i mieszając energicznie w p r o w a d z a p o w o l i , z w k r a p l a c z a , 22 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . R e a k c j ę k o n t r o l u j e się z a n u r z a j ą c k o l b ę od czasu d o czasu w z i m n e j w o d z i e . R e a k c j a jest u k o ń c z o n a , gdy d o d a t e k świeżej porcji k w a s u o c t o w e g o nie p o w o d u j e już w z r o s t u t e m p e r a t u r y i gdy wzięta z k o l b y p r ó b k a cieczy przestanie b a r w i ć się n a c i e m n o n i e b i e s k i k o l o r p o d w p ł y w e m stęż. k w a s u solnego. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą sączy się n a g o r ą c o , o s a d n a sączku p r z e m y w a c i e p ł y m e t a n o l e m , a p o ł ą c z o n e przesącze zatęża d o objętości 40 m l ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . D o p o z o s t a ł o ś c i oziębionej w lodzie d o d a j e się p o w o l i , wstrząsając, 36 m l stęż. k w a s u solnego. W y t r ą c o n e niebieskie igły c h l o r o w o d o r k u d i f e n y l o h y d r a z y n y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a lejku z szklaną płytką p o r o w a t ą , p r z e m y w a niewielką ilością 0,5 M k w a s u solnego i o d s y s a d o s u c h a . O d s ą c z o n e k r y s z t a ł y zawiesza się w niewielkiej ilości w o d y , oziębia w l o d z i e i p o w o l i , wstrząsając i c h ł o d z ą c , d o d a j e 36 m l 25-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. Wydzieloną z a s a d ę ekstrahuje się t r z y k r o t n i e t o l u e n e m ( p o 15 ml), p o ł ą c z o n e wyciągi suszy się bezw. w ę g l a n e m p o t a s u i u s u w a toluen n a w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając d i f e n y l o h y d r a z y n ę j a k o j a s n o ż ó ł t y olej w r z ą c y przy 1 3 6 — 1 3 7 ° C / 1 , 3 3 h P a (1 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 7,2 g ( 5 0 % ) ( l ) . N , N - d i f e n y l o h y d r a z y n a k r z e p n i e przy o c h ł o d z e n i u d o 0 ° C i p o krystalizacji z benzyny lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , p r z e p r o w a d z o n e j w niskiej t e m p e r a t u r z e , m a tt. 3 5 ° C . U w a g a . (1) N a l e ż y u n i k a ć zetknięcia d i f e n y l o h y d r a z y n y ze skórą, (p. I V , 1 0 4 uwagi). H , 3 . A r y l o m o c z n i k i i związki p o k r e w n e . N - a r y l o m o c z n i l u powstają w r e a k c j i soli p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h z c y j a n i a n a m i m e t a l i alkalicznych. R e a k c j a o b e j m u j e p r z e g r u p o w a n i e cyjanianu a m i n y i jest a n a l o g i e m klasycznej s y n t e z y W o h l e r a , polegającej n a o t r z y m y w a n i u m o c z n i k a z cyjanianu a m o n u A r N H ) C N O -> A r N H - C O N H 3
2
R e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się najwygodniej ogrzewając a m i n ę w r o z t w o r z e w o d n y m n o w a ż n ą ilością cyjanianu sodu i n a d m i a r e m k w a s u o c t o w e g o (p. D / , 1 0 8 , metoda I n n a m e t o d a p o s t ę p o w a n i a (p. I V , 1 0 8 , metoda 2), r ó w n i e ż n a d a j ą c a się d o a l k i l o m o c z n i k ó w , polega na o g r z e w a n i u w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r o w o d o r k u z m o c z n i k i e m . W reakcji tej uczestniczy n a j p r a w d o p o d o b n i e j r ó w n i e ż c y j a n i a n gdyż powstaje on z mocznika w roztworze w o d n y m H N CO N H -> N H 2
2
4
z rów 1). syntezy aminy amonu,
CNO
W czasie syntezy f e n y l o m o c z n i k a p o w s t a j e r ó w n i e ż p e w n a ilość N , N ' - d i f e n y l o m o c z n i k a (karbąnilidu), p r z y c z y m ilość difenyłowej p o c h o d n e j r o ś n i e w m i a r ę dłuższego ogrze wania pod chłodnicą zwrotną Ar • N H • C O • N H
2
+ A r N H ) C l -* A r N H C O N H - A r + N H C I 3
4
D i a r y l o m o c z n i k jest b a r d z o s ł a b o r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e , m o ż n a g o więc ł a t w o od dzielić o d ł a t w o r o z p u s z c z a l n e g o m o n o a r y l o m o c z n i k a . P o d s t a w i o n e w pierścieniu p o c h o d n e aniliny w y k a z u j ą mniejszą s k ł o n n o ś ć d o t w o r z e n i a djarylowych p o c h o d n y c h mocznika. N , N ' - D i a r y l o t i o m o c z n i k i (III) (np. N , N ' - d i f e n y l o t i o m o c z n i k czyli t i o k a r b a n i ł i d , p. D7,109) o t r z y m u j e się ogrzewając m i e s z a n i n ę p i e r w s z o r z ę d o w e j a m i n y a r o m a t y c z n e j z d w u s i a r c z k i e m węgla w a b s o l u t n y m etanolu. Z w i ą z k a m i przejściowymi w tej reakcji są: k w a s a r y l o d i t i o k a r b a m i n o w y (I) i izotiocyjanian arylu (II)
S
II
Ar-NH + S = C = S
+ Ar-N = C = S
2
*- Ar-NH-C-SH
(II)
(I) Ar-NH-CS-NH-Ar
Ar-N = C - S
(HI)
H,NAr
D i a r y i o t i o m o c z n i k o g r z e w a n y ze stęż. k w a s e m s o l n y m p r z e c h o d z i częściowo w izot i o c y j a n i a n a r y l u (np. i z o t i o c y j a n i a n fenylu czyli olej g o r c z y c z n y , p . I V , 1 1 0 , metoda /). W w y n i k u r e a k c j i u b o c z n e j wydziela się r ó w n i e ż n i e w i d k a ilość s i a r k o w o d o r u i p o wstaje d i f e n y l o k a r b o d i i m i d (IV), k t ó r y n a s k u t e k n u k l e o f i ł o w e g o p r z y ł ą c z e n i a cząstecz ki aniliny t w o r z y t r i f e n y l o g u a n i d y n ę (V). w y o d r ę b n i a n ą z e ś r o d o w i s k a reakcji p o d po stacią c h l o r o w o d o r k u
C H -N = C = N - C H + H S (IV) 6
~v
5
6
C.Hj-N^ClNH-C.H^
5
2
HCI
(V)
I z o t i o c y j a n i a n fenylu m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć z aniliny (p. I V , 1 1 0 , metoda 2), k t ó r a w reakcji z dwusiarczkiem węgła tworzy kwas diiiokarbaminowy, wyodrębniany pod postacią soli a m o n o w e j . Sól t a p o t r a k t o w a n a a z o t a n e m o ł o w i u u l e g a r o z k ł a d o w i z u t w o r z e n i e m i z o t i o c y j a n i a n u fenylu. J a k t o w y n i k a z opisu o t r z y m y w a n i a izotiocyjanianu p - b r o m o f e n y l u , p o d a n e g o j a k o dalszy p r z y k ł a d tego typu syntez, o t r z y m y w a n i e , z d o b r ą w y d a j n o ś c i ą i z o t i o c y j a n i a n ó w z p o d s t a w i o n y c h anilin, w y m a g a p r o w a d z e n i a r e a k c j i w spirytusie r e k t y f i k o w a n y m j a k o r o z p u s z c z a l n i k u . IV.108.
FENYLOMO CZNIK
Metoda
1
C«H5-KH + NaCNO + C H 2
Metoda
3
C0 H
C H N H C O NH
2
6
s
2
+ CH C0 Na 3
2
2 e
C H -NH }CI + N H 6
S
S
2
CONH
2
~-> C H • N H • CO• N H 6
S
2
+ NH CI 4
Metoda 1. W zlewce l u b k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 250 m l r o z p u s z c z a się 9,3 g (9,1 m l , 0,1 m o l ) aniliny w 10 m l lod. k w a s u o c t o w e g o r o z c i e ń c z o n e g o d o 100 m l i, wstrząsając l u b mieszając, d o d a j e r o z t w ó r 6.5 g (0,1 m o l ) c y j a n i a n u s o d u w 50 m l ciepłej w o d y . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 30 m i n , c h ł o d z i w lodzie, z n o w u p o z o s t a w i a n a dalsze 30 m i n i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i suszy w 100°C. O t r z y m a n y f e n y l o m o c z n i k jest z w y k l e b e z b a r w n y i t o p i się w t e m p . 1 4 8 ° C (jest więc czysty); w y d a j n o ś ć 11 g ( 8 1 % ) . Jeśli z a b a r w i e n i e l u b tt. p r o d u k t u nie są z a d o w a l a j ą c e , t o należy g o p r z e k r y s t a l i z o w a ć z wrzącej w o d y (10 m l / g z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o ) . Metoda 2. W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 r o z p u s z c z a się 65 g (0,5 m o l ) c h l o r o w o d o r k u aniliny i 120 g (2 m o l ) m o c z n i k a w 200 m l w o d y i sączy w r a z i e potrzeby. D o t e g o r o z t w o r u d o d a j e się 4 m l stęż. kwasu solnego i 4 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i p o załącze niu c h ł o d n i c y z w r o t n e j i w p r o w a d z e n i u k i l k u k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y o g r z e w a d o w r z e n i a p r z e z 30 m i n . P o u p ł y w i e 15 m i n z a c z y n a j ą w y d z i e l a ć się d r o b n e białe
k r y s z t a ł y (głównie N , N ' - d i f e n y l o m o c z n i k a ) , k t ó r y c h ilość w m i a r ę o g r z e w a n i a s t o p n i o w o r o ś n i e . K o l b ę c h ł o d z i się w l o d z i e i k r y s z t a ł y o d s ą c z a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. M i e s z a n i n ę f e n y l o m o c z n i k a i d i f e n y l o m o c z n i k a (42 g) r o z d z i e l a się p r z e z o g r z a n i e jej d o w r z e n i a z 500 m l w o d y i p r z e s ą c z e n i e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a d o ciepłej kolby. Przesącz oziębia się, a w y t r ą c o n y f e n y l o m o c z n i k sączy, s t a r a n n i e o d c i s k a i suszy w s u s z a r c e p a r o w e j . O t r z y m u j e się 30 g ( 4 4 % ) f e n y l o m o c z n i k a O tt. 1 4 6 — 1 4 7 ° C ; krystalizacja z gorącej w o d y p o d n o s i //. d o 148°C. S u r o w y difenylom o c z n i k 10 g ( 1 9 % ) — p o z o s t a ł o ś ć p o pierwszej krystalizacji — w y s u s z o n y w 1 0 0 ° C t o p i się w 2 4 1 ° C ; p o krystalizacji z l o d . k w a s u o c t o w e g o l u b o c t a n u etylu z d o d a t k i e m w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o o t r z y m u j e się b e z b a r w n y p r o d u k t o tt. 242°C S y n t e z y p o k r e w n e . p - T o l i l o m o c z n i k . R o z p u s z c z a się 10,7 g (0,1 m o l ) p - t o l u i d y n y w 10 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i 50 m l w o d y i n a s t ę p n i e r o z c i e ń c z a 150 m l gorącej w o d y . M i e s z a j ą c l u b wstrząsając w p r o w a d z a się r o z t w ó r 6,5 g (0,1 m o l ) c y j a n i a n u s o d u w 50 m l g o r ą c e j w o d y . p - T o l i l o m o c z n i k w y t r ą c a się p r a w i e n a t y c h m i a s t . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a przeciąg k i l k u g o d z i n , n a s t ę p n i e sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i suszy. W y d a j n o ś ć p - t o ł i l o m o c z n i k a o t t 1 8 0 — 1 8 0 , 5 ° C w y n o s i 14 g ( 8 5 % ) . p - T o l i l o m o c z n i k o t r z y m a n y p o krystalizacji z w o d n e g o e t a n o l u topi się o s t r o w t e m p . 181°C. p - B r o m o f e n y l o r a o c z n i k , P o s t ę p u j e się t a k jak p r z y o t r z y m y w a n i u p-tolilomocznika w y c h o d z ą c z 17,2 g (0,1 mol) p - b r o m o a n i l i n y r o z p u s z c z o n e j w m i e s z a n i n i e 50 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o i 100 m l w o d y o t e m p . 3 5 ° C ; w tej samej t e m p e r a t u r z e d o d a j e się s t o p n i o w o r o z t w ó r 6,5 g (0,1 m o l ) c y j a n i a n u s o d u w 50 m l w o d y . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p - b r o m o f e n y l o m o c z n i k a w y n o s i 19 g ( 8 8 % ) ; tt. 2 2 7 ° C . P o krystalizacji z 90-proc. w o d n e g o e t a n o l u tt. w z r a s t a d o 2 2 8 ° C . T e m p . t o p n i e n i a zależy w p e w n y m stopniu od szybkości p o d g r z e w a n i a . p - M e ł o k s y f e n y l o m o c z n i k . P o s t ę p u j e się t a k j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a fenylo mocznika (metoda 2), w y c h o d z ą c z 79 g (0,5 m o l ) c h l o r o w o d o r k u p - a n i z y d y n y (zamiast 65 g c h l o r o w o d o r k u aniliny). M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się p r z e z 1 h, n a s t ę p n i e oziębia się ją p o w o l i d o 0 ° C , sączy i krystalizuje z wrzącej w o d y . W y d a j n o ś ć p - m e t o k s y f e n y l o m o c z n i k a o tt. 168°C w y n o s i 60 g ( 7 2 % ) . p - E t o k s y f e n y l o m o c z n i k . P o s t ę p u j e się t a k j a k p r z y o t r z y m y w a n i u fenylomocznika (metoda 2), w y c h o d z ą c z 87 g (0,5 m o l ) c h l o r o w o d o r k u p - f e n e t y d y n y ; m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 4 5 — 9 0 m i n . P r o d u k t z a c z y n a w y p a d a ć p o u p ł y w i e 20—30 m i n , ilość j e g o s z y b k o w z r a s t a i w k o ń c u c a ł a z a w a r t o ś ć k o l b y k r z e p n i e n a g l e n a stałą m a s ę . W t y m m o m e n c i e u s u w a się n a t y c h m i a s t ź r ó d ł o o g r z e w a n i a . P o o c h ł o d z e n i u d o t e m p . p o k o j o w e j d o d a j e się 150 m l w o d y , miesza, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a z i m n ą w o d ą . O s a d zawiesza się w 2 1 wrzącej w o d y , d o d a j e 1 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 5 m i n i sączy p r z e z lejek z w o d n y m p ł a s z c z e m g r z e j n y m . B e z b a r w n y przesącz o c h ł a d z a się p o w o l i d o 0 ° C , a w y d z i e l o n y osad odsącza i suszy w 1 0 0 ° C . W y d a j n o ś ć p - e t o k s y f e n y l o m o c z n i k a o tt 1 7 4 ° C w y n o s i 60 g ( 6 7 % ) . I V , 1 0 9 . T I O K A R B A N I L I D (N, N'-difenylo
tiomocznik)
2 C H N H + CS -- - ^l S=C(NHC H ) + H S 2
6
5
2
2
H
6
5
2
2
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w d o b r z e działającą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m , u m i e s z c z a się 4 0 g (39 m l , 0,43 m o l ) aniliny, 50 g (40 m l , 0,66 m o l ) d w u s i a r c z k u w ę g ł a (ostrożnie, ł a t w o p a ł n y ) (1) i 50 g (63,5 m ł ) a l k o h o l u a b s o l u t n e g o (2). A p a r a t u r ę u s t a w i a się p o d w y c i ą g i e m , b ą d ź też w y l o t c h ł o d n i c y ł ą c z y z u r z ą d z e n i e m (rys. 1,50) s ł u ż ą c y m d o p o c h ł a n i a n i a wydzielającego się s i a r k o w o d o r u . K o l b ę o g r z e w a się n a elektrycznej ł a ź n i w o d n e j l u b n a łaźni p a r o w e j p r z e z 8 h l u b d o chwili zestalenia się jej z a w a r t o ś c i . P o u k o ń c z e n i u r e a k c j i k o l b ę łączy się z p o c h y ł ą c h ł o d n i c ą służącą d o destylacji i u s u w a n a d m i a r d w u s i a r c z k u w ę g l a i a l k o h o l u
(ostrożnie, ł a t w o p a l n e ; u n i k a ć p ł o m i e n i a w pobliżu o d b i e r a l n i k a ) . P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e w y t r z ą s a się z n a d m i a r e m r o z c . (1:10) k w a s u solnego w celu usunięcia n i e z m i e n i o n e j aniliny, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą , s t a r a n n i e odciska i suszy w suszarce o g r z e w a n e j parą. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u , n a d a j ą c e g o się d o otrzy m y w a n i a izotiocyjanianu fenylu (p. I V , H U ) , w y n o s i 4 0 — 4 5 g ( 8 1 — 9 1 % ) . S u r o w y t i o k a r b a n i l i d oczyszcza się p r z e z krystalizację z w r z ą c e g o rektyfikatu (chłodnica z w r o t n a ) . Jeśli o t r z y m a n y r o z t w ó r nie jest c a ł k o w i c i e przezroczysty, sączy się go p r z e z lejek z p ł a s z c z e m grzejnym, a n a s t ę p n i e d o d a j e gorącej w o d y , a ż nastąpi z m ę t n i e n i e r o z t w o r u i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. Czysty N , N ' - d i f e n y l o t i o m o c z n i k w y d z i e l a się w p o s t a c i b e z b a r w n y c h igieł o tt. 1 5 4 ° C . U w a g i . (1) N i e m o ż e być p ł o m i e n i w p o b l i ż u a p a r a t u r y ; u w a g i w p . 1,3. (2) D o d a n i e s p r o s z k o w a n e g o w o d o r o t l e n k u p o t a s u (w ilości ok. 2 0 % u ż y t e g o d w u siarczku węgla) s k r a c a okres ogrzewania n i e z b ę d n y d o u k o ń c z e n i a reakcji. IV,110. I Z O T I O C Y J A N I A N Metoda
1
C H NH-CS-NHC H 6
3
6
Metoda
FENYLU
-
9
C
6
H
S
N^=C=S + C H NH 6
3
2
2
C H N H + CS -» C H5-NH-CS-SNH 6
5
2
S
2
C H N=0=S + NH N0 6
5
4
4
3
+ H N O , + PbS
Metoda 1. W k o l b i e p o j . 250 m l umieszcza się 25 g ( 0 , U m o l ) s u r o w e g o t i o k a r b a nilidu (p. 1V,109) i 100 m l stęż. k w a s u solnego i p o załączeniu c h ł o d n i c y z w r o t n e j o g r z e w a się ł a g o d n i e p o d wyciągiem w ciągu 30 m i n . N a s t ę p n i e oddestylowuje się olei sty izocyjanian fenylu t a k , a b y w kolbie p o z o s t a ł o ok. 2 5 — 3 0 m l . P o d koniec destylacji w k o l b i e m o g ą p o j a w i ć się kryształy t r i f e n y l o g u a n i d y n y . D e s t y l a t rozcieńcza się r ó w n ą objętością w o d y , a izotiocyjanian e k s t r a h u j e się eterem. W y c i ą g p r z e m y w a się niewielką ilością r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u i suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się n a w y p a r c e o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł y olej destyluje zbierając izotiocyjanian fenylu w 2 1 7 — 2 2 0 ° C (1). W y d a j n o ś ć 10 g ( 6 7 , 5 % ) . W celu w y o d r ę b n i e n i a , powstałej j a k o p r o d u k t u b o c z n y , t r i f e n y l o g u a n i d y n y p o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e r o z c i e ń c z a się 50 m l w o d y , d o d a j e 2—3 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a i sączy. Przesącz c h ł o d z i się w lodzie, odsącza c h l o r o w o d o r e k p o d zmniejszo n y m ciśnieniem i r o z p u s z c z a g o w m o ż l i w i e j a k najmniejszej objętości gorącej w o d y . P o w s t a ł y r o z t w ó r alkalizuje się w o d o r o d e n k i e m sodu i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. O d s ą c z o n a w o l n a z a s a d a (trifenyloguanidyna), k r y s t a l i z o w a n a z etanolu, w y d z i e l a się w postaci b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 1 4 4 ° C ; w y d a j n o ś ć 3 g. U w a g a . (1) M o ż n a g o r ó w n i e ż p r z e d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 9 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . Metoda 2. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e dużej m o c y i w k r a p l a c z , trzeci o t w ó r p o z o s t a w i a się o t w a r t y l u b l e k k o z a t y k a . K o l b ę o c h ł a d z a się mieszaniną oziębiającą l o d u z solą i w l e w a d o niej 90 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) o r a z 54 g (43 ml, 0,71 m o l ) czystego d w u s i a r c z k u węgla (1). Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i w przeciągu ok. 20 m i n w p r o w a d z a z w k r a p l a c z a 56 g (55 m l , 0,60 m o l ) aniliny. M i e s z a się jeszcze p r z e z 30 min i p o z o s t a w i a n a dalsze 30 m i n . W y d z i e l a się ciężki osad d i t i o k a r b a m i n i a n u a m o n u . Sól t ę p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 5 I z a p o m o c ą c z t e r o k r o t n e j ekstrakcji 200-ml p o r c j a m i w o d y . D o p o w s t a ł e g o r o z t w o r u d o d a j e się, stale mieszając, r o z t w ó r 200 g (0,605 m o l ) a z o t a n u o ł o w i u w 400 m l w o d y — w y t r ą c a się siarczek o ł o w i u . M i e s z a n i n ę t ę p o d d a j e się desty lacji z p a r ą w o d n ą zbierając destylat w o d b i e r a l n i k u z a w i e r a j ą c y m 10 m l ok. 0,5 M k w a s u s i a r k o w e g o . Destylację p r o w a d z i się d o chwili, gdy w odbieralniku p r z e s t a j e z b i e r a ć się w a r s t w a o r g a n i c z n a (2—3 1 destylatu). O d d z i e l o n y o d w a r s t w y w o d n e j olej
suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o d zmniejszo n y m ciśnieniem. I z o t i o c y j a n i a n fenylu w r z e w 1 2 0 — 1 2 1 ° C / ' 4 6 , 5 h P a ( 3 5 m m H g ) l u b w 9 5 ° C / 1 6 hPa
(12 mm
Hg); wydajność 6 2 g
(76%).
Uwaga. ( 1 ) Ostrożnie; p. IV,109. Synteza p o k r e w n a . I z o t i o c y j a n i a n p - b r o m o f e n y l u . D o r o z t w o r u 4 5 g ( 0 , 2 6 m o l ) p - b r o - m o a n i l i n y (p. IV,75), 3 0 g ( 2 4 m l , 0 , 3 9 6 m o l ) d w u s i a r c z k u węgla i 4 0 m l r e k t y f i k a t u ( 9 5 % O 2 H 5 O H ) d o d a j e się p o w o l i , mieszając, w t e m p . 1 0 — 1 5 ° C , 4 1 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0 , 8 8 ) . W y d z i e l a się p r z y t y m d u ż a ilość ciepła, k o l b ę należy więc od czasu d o czasu z a n u r z y ć w m i e s z a n i n i e oziębiającej t a k , a b y t e m p e r a t u r a nie p o d n i o s ł a się p o w y ż e j 3 0 ° C . P o c z ą t k o w o m l e c z n a zawiesina staje się p r z e z r o c z y s t a i n i e d ł u g o za c z y n a k r y s t a l i z o w a ć p o ś r e d n i p r o d u k t reakcji — d i t i o k a i b a m i n i a n . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c , odsącza, k r y s z t a ł y p r z e m y w a niewielką ilością eteru, r o z p u s z c z a w 1 5 0 0 m l w o d y i mieszając m e c h a n i c z n i e d o d a j e p o w o l i r o z t w ó r 8 7 g ( 0 , 2 6 2 m o l ) a z o t a n u o ł o w i u w 1 7 5 m l w o d y . Miesza się p r z e z 2 0 m i n , p o c z y m m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą , zbierając i z o t i o c y j a n i a n p - b r o m o f e n y h i w odbieral n i k u z a w i e r a j ą c y m 5 m l k w a s u s i a r k o w e g o ok. 0 , 5 M . Jeśli izotiocyjanian zestala się w c h ł o d n i c y , t o n a l e ż y p r z e r w a ć d o p ł y w w o d y d o chwili, g d y stopi się i spłynie d o od bieralnika. S t a ł y p r o d u k t odsącza się p o oziębieniu, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy n a p o w i e t r z u n a bibule filtracyjnej. W y d a j n o ś ć 1 5 g ( 5 0 % ) ; tt. 6 1 C . E
J. FENOLE I ETERY FENOLI 1.
M e t o d y w p r o w a d z a n i a g r u p y h y d r o k s y l o w e j d o pierścienia a r o m a t y c z n e g o p o p r z e z : a) w y m i a n ę g r u p y sulfonowej (p. IV,111), b) w y m i a n ę c h l o r o w c a (p. DY,112 i IV,113) i c) w y m i a n ę g r u p y d i a z o n i o w e j (p. IV,78). 2. R e a k c j e p o d s t a w i e n i a fenoli: a) n i t r o w a n i e i n i t r o z o w a n i e (p. IV,114 d o 0 7 , 1 1 7 ) , b) c h l o r o w c o w a n i e (p. I V , f l 8 i I V , 1 1 9 ) , c) a c y l o w a n i e i alkilowanie (p. I V , 1 2 0 i IV,121). 3 . O t r z y m y w a n i e e t e r ó w fenoli (p. I V , 1 2 2 d o IV,124). J , l . M e t o d y w p r o w a d z a n i a g r u p y h y d r o k s y l o w e j d o pierścienia a r o m a t y c z n e g o . a. Wymiana grupy sulfonowej. D o g o d n a ogólna m e t o d a p o s t ę p o w a n i a , k t ó r a m o ż e być s t o s o w a n a r ó w n i e ż w skali p r z e m y s ł o w e j , polega n a o g r z e w a n i u s u l f o n i a n ó w m e t a l i alkalicznych z w o d o r o t l e n k i e m s o d u l u b p o t a s u w obecności niewielkich ilości w o d y , ułatwiającej p r o c e s stapiania. Jest t o d w u c z ą s t e c z k o w a r e a k c j a p o d s t a w i e n i a nukleofilc*w e g o z a c h o d z ą c a w e d ł u g m e c h a n i z m u p r z y ł ą c z e n i e — eliminacja
a n i o n mezomaryczny
P r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a tej r e a k c j i jest synteza 2 - n a f t o l u (p. IV,111). N i e k i e d y w w a r u n k a c h reakcji o t r z y m y w a n i a fenoli za p o m o c ą tej m e t o d y tworzą się p r o d u k t y utlenienia. N E T p r z y k ł a d p o d c z a s s t a p i a n i a 2 - a n t r a c h i n o n o s u l f o n i a n u s o d u z w o d o r o t l e n k a m i , w pozycję 1 u k ł a d u a n t r a c h i n o n u w c h o d z i d r u g a g r u p a h y d r o k s y l o w a i p o w s t a j e b a r w n i k alizaryna (I) (p. I V , 1 1 1 ; synteza p o k r e w n a ) . W p r a k t y c e etap u t l e n i a n i a przyśpiesza się p r z e z d o d a n i e c h l o r a n u p o t a s u
(*)
.
b. Wymiana chlorowca. B e z p o ś r e d n i e n u k l e o f i l o w e p o d s t a w i e n i e c h l o r o w c a grupą h y d r o k s y l o w ą z a c h o d z i w h a l o g e n k a c h a r y l o w y c h z trudnością; h y d r o l i z a d o fenoli w y m a g a w y s o k i c h t e m p e r a t u r i ciśnień; d l a t e g o też m e t o d a t a jest s t o s o w a n a t y l k o w dużej skali. O b e c n o ś ć g r u p y nitrowej w pozycji orto l u b para zwiększa r u c h l i w o ś ć c h l o r o w c a , p o n i e w a ż e l e k t r o n o a k c e p t o r o w a g r u p a n i t r o w a w t y c h p o ł o ż e n i a c h stabili zuje a n i o n p o ś r e d n i p r z e z delokalizację elektronu. N p . c h l o r o n i t r o b e n z e n hydrolizuje się d o p-nitrofenolu p r z e z o g r z e w a n i e gu z 15-proc. w o d o r o t l e n k i e m sodu w o k . 1 5 0 ° C
q
OH
,OH
ok. 15CTC
<
>•
-Cl©
i".
anion neiofnerycsny
Jeśli w pierścieniu są o b e c n e d w i e g r u p y aktywujące, h y d r o l i z a przebiega ł a t w o w o b e c r o z c i e ń c z o n e g o w o d n e g o r o z t w o r u a l k a l i ó w (np. 2,4-dinitrofenol, p . I V , H 2 ) . R ó ż n e g o r o d z a j u h a l o g e n k i arylowe, ł ą c z n i e z h a l o g e n k a m i nie zawierającymi g r u p a k t y w u j ą c y c h m o ż n a ł a t w o p r z e p r o w a d z i ć w fenole w s p o s ó b p o ś r e d n i p r z e z o t r z y m y w a n i e k w a s u a r y l o b o r a n o w e g o i j e g o n a s t ę p n e utlenienie n a d t l e n k i e m w o d o r u . K w a s a r y l o b o r a n o w y (111) o t r z y m u j e się z w y k l e w reakcji o d p o w i e d n i e g o h a l o g e n k u a r y l o m a g n e z o w e g o z e s t r e m k w a s u a r y l o b o r a n o w e g o (najczęściej z b o r o n i a n e m t r i b u t y l u ) w t e m p e r a t u r a c h od - 6 0 d o — 8 0 ° C ; o t r z y m a n y ester d i a l k i l o w y k w a s u a r y i o b o r a n o w e g o h y d r o l i z u j e się n a s t ę p n i e d o k w a s u a r y l o b o r a n o w e g o (III). K w a s ten m o ż n a w y o d r ę b n i e , oczyścić, a n a s t ę p n i e utlenić n a d t l e n k i e m w o d o r u w sposób o p i s a n y dla m - k r e z o l u (p. IV,113). M o ż n a również surową m i e s z a n i n ę reakcyjną, p o w s t a ł ą przy o t r z y m y w a n i u (III), p o t r a k t o w a ć b e z p o ś r e d n i o n a d t l e n k i e m w o d o r u [7] ArMgX + B ( O C H ) 4
9
7Q
C
~ ° > Ar B ( O C H )
3
4
9
2
A r . B ( O H )
3
^
A
r
O
Ar • B ( O H )
a
lii
ll H
W y g o d n y m s p o s o b e m oczyszczania k w a s u a r y l o b o r a n o w e g o jest p r z e p r o w a d z e n i e g o w b e z w o d n i k t r i m e r u p r z e z usunięcie w o d y w p o s t a c i a z e o t r o p u z b e n z e n e m (p. I V , 1 1 3 , u w a g a (3)). Ar 3Ar-B(OH)
2
Ar |
|
Ar
+ 3H 0 2
rV,in.
2-Naftol
631
c. Wymiana grupy diazoniowej. O t r z y m y w a n i e fenoli p r z e z h y d r o l i z ę soli d i a z o n i o w y c h o m ó w i o n o n a str. 588, p . D7,G,1 o r a z z i l u s t r o w a n o p r z y k ł a d e m w p . r v , 7 8 . C h o c i a ż m e t o d a ta u m o ż l i w i a p r z e p r o w a d z e n i e w ę g l o w o d o r u a r o m a t y c z n e g o z d o b r ą wydajnością w fenol, p o p r z e z o d p o w i e d n i e n i t r o - i a m i n o p o c h o d n e , t o krótszą i często p r e f e r o w a n ą drogą jest o p i s a n e p o w y ż e j s t a p i a n i e k w a s u sulfonowego z a l k a l i a m i . IV,111.
2-NAFTOL
Reakcję tę należy przeprowadzić pod wyciągiem w taki sposób, aby szyba wyciągu osłaniała twarz. N a t r ó j n o g u u m i e s z c z a się płytę azbestową l u b uralitową z w y c i ę t y m o k r ą g ł y m o t w o r e m , w k t ó r y m u m o c o w u j e się tygiel l u b zlewkę p o j . 250 m l w y k o n a n ą z niklu, miedzi (lepiej z miedzi posrebrzanej) l u b z żelaza. Jednocześnie należy p r z y g o t o w a ć n i k l o w y l u b m i e d z i a n y futerał, a b y osłonić d o 2 / 3 wysokości t e r m o m e t r ze skałą d o 3 6 0 ° C . F u t e r a ł ten m o ż n a w y k o n a ć p r z e z ucięcie o d p o w i e d n i e g o k a w a ł k a g o t o w e j , j e d n o s t r o n n i e zamkniętej r u r k i niklowej l u b m i e d z i a n e j , m o ż n a też skłepać m ł o t k i e m k o n i e c o t w a r t e j r u r k i , a p o spłaszczeniu zagiąć go w i m a d l e . N a g ó r n y o t w a r t y k o n i e c r u r k i n a s a d z a się d u ż y korek, k t ó r y będzie służył d o t r z y m a n i a r u r k i z u m i e s z c z o n y m w niej t e r m o m e t r e m podczas m i e s z a n i a n i m s t o p i o n e g o ł u g u . P o n i e w a ż nie m o ż n a n a ogół u n i k n ą ć p r y s k a n i a stopionego ługu, w y k o n u j ą c y ćwiczenie p o w i n i e n m i e ć n a ł o ż o n e g u m o w e r ę k a w i c e , fartuch i o k u l a r y o c h r o n n e . W tyglu u m i e s z c z a się 120 g (2,15 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w l a s k a c h l u b pastyl k a c h (1) oraz 5 m l w o d y i o g r z e w a p a l n i k i e m B u n s e n a d o stopienia. G d y t e m p e r a t u r a osiągnie ok. 2 5 0 ° C , odstawia się p a l n i k i p o d c z a s m i e s z a n i a d o d a j e się s z y b k o 50 g (0,22 m o l ) d r o b n o s p r o s z k o w a n e g o 2-naftalenosulfonianu s o d u (p. I V , 4 1 ) . P o d s t a w i a się p o n o w n i e p a l n i k i, mieszając m a s ę reakcyjną o konsystencji pasty o g r z e w a się ją z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a p o d n i o s ł a się d o 3 0 0 ° C w ciągu 5—10 m i n u t . P o c z ą t k o w o t w o r z y się t r o c h ę piany, a w t e m p e r a t u r z e ok. 3 0 0 ° C powstaje n a g ł e przezroczysty, ruchliwy, b r ą z o w y olej soli p o t a s o w e j 2-naftolu pływający n a gęstej paście s t o p i o n e g o w o d o r o t l e n k u p o t a s u . W ciągu 5 m i n p o d n o s i się t e m p . d o 310°C, o d s t a w i a palnik, z e s k r o b u j e się substancję ze ścianek tygla i p o n o w n i e ogrzewa p r z e z 2 m i n w t e m p . 310°C. S t o p p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, u w a ż a j ą c j e d n a k , a b y nie n a s t ą p i ł o c a ł k o w i t e zestalenie. K i e d y stop przybierze konsystencję pasty, przenosi się g o m a ł y m i p o r c j a m i (niklową ł o p a t k ą z z a k o ń c z e n i e m w kształcie łyżki) d o zlewki p o j . 1 1 w y p e ł n i o n e j d o p o ł o w y p o t ł u c z o n y m lodem. R e s z t ę stopu w tyglu e k s t r a h u j e się w o d ą i d o l e w a d o zlewki. 2-Naftol strąca się p r z e z p o w o l n e d o d a w a n i e z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m stężo n e g o k w a s u solnego (pod wyciągiem: S0 ); jeśli 2-naftol w y p a d a w postaci silnie r o z d r o b n i o n e j o g r z e w a się zawiesinę, aż cząstki ulegną koagulacji, p o c z y m całość c h ł o d z i się w lodzie, odsącza n a lejku B u c h n e r a i przenosi się osad d o zlewki zawierającej zimną w o d ę . D o d a j e się 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu w ograniczonej ilości, wystarczającej d o r o z p u s z c z e n i a osadu o r a z 1 g p o d s i a r c z y n u sodu (Na2S20^), a b y za p o b i e c utlenianiu i odsącza od ś l a d ó w n i e r o z p u s z c z a l n y c h pozostałości. 2 - N a f t o l strąca się k w a s e m o c t o w y m , ogrzewa w celu u z y s k a n i a d o b r z e sączącego się osadu, c h ł o d z i w lodzie i p r o d u k t odsącza. Suszy się g o n a p o w i e t r z u n a bibule filtracyjnej. O t r z y m u j e się 25 g ( 8 0 % ) p r o d u k t u o tt. 122°C. Jeśli tt. różni się o d w y m a g a n e j , przekrystalizow u j e się g o z w o d y , r o z c . e t a n o l u l u b c z t e r o c h l o r k u węgla. 2
U w a g a , (1) W syntezie tej w o d o r o d e n e k p o t a s u m o ż n a zastąpić w o d o r o t l e n k i e m sodu. D o reakcji bierze się w ó w c z a s 150 g N a O H i 15 m l w o d y . Sulfonian m i e s z a się ze s t o p e m , g d y osiągnie on t e m p . 2 8 0 ° C , a m i e s z a n i n ę reakcyjną d o p r o w a d z a się d o temp. 310—320°C.
S y n t e z a p o k r e w n a . A H z a r y n a . R o z p u s z c z a się w 75 m l w o d y k o l e j n o 6 g (0,049 m o l ) c h l o r a n u p o t a s u , 20 g (0,065 mol) 2 - a n t r a c h i n o s u l f o n i a n u sodu (p. IV,42) o r a z 75 g w o d o r o t l e n k u sodu. O t r z y m a n ą m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o a u t o k l a w u p o j . 500 m l (p. 1,17,2) i ogrzewa 20 h w 170°C. P o o c h ł o d z e n i u z c s k r o b u j c się m a s ę o fioletowym z a b a r w i e n i u , a n a s t ę p n i e ekstrahuje ją t r z e m a l u b c z t e r e m a p o r c j a m i p o 100 m l wrzącej w o d y . O t r z y m a n y ekstrakt z a k w a s z a się k w a s e m soluym. P o ochłodzeniu odsącza się p o m a r a ń c z o w y o s a d alizaryny, n a lejku B u c h n e r a p r z e m y w a się g o s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą i suszy w 100°C. W y d a j n o ś ć alizaryny w y n o s i 14 g ( 9 0 % ) . M o ż n a ją oczyścić p r z e z krystalizację z l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o l u b p r z e z sublimację. Czysty związek topi się w 2 8 9 ° C . IV,112.
2,4-DINITROFENOL
Cl
N0
QH
N0
2
2
W kolbie kulistej p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 62,5 g (0,6 m o l ) bezw. węglanu sodu w 500 m l w o d y i d o d a j e 50 g (0,25 mol) h a n d l o w e g o l-chloro-2,4-dinitrobenzenu. M i e s z a n i n ę ogrzewa się p o d chłodnicą z w r o t n ą 24 h l u b d o czasu, g d y cały olej przejdzie d o r o z t w o r u . O t r z y m a n y żółty r o z t w ó r z a k w a s z a się k w a s e m s o l n y m , a p o ochłodzeniu odsącza w y d z i e l o n y dinitrofenol. P r o d u k t suszy się n a p o w i e t r z u n a bibule filtracyjnej. W y d a j n o ś ć 4 2 g ( 9 1 % ) . Jeśli tt. r ó ż n i się z n a c z n i e od 114°C, p r o d u k t przekrystalizowuje się z etanolu l u b w o d y . IV,113.
m-KREZOL
K w a s m - t o l u i l o b o r a n o w y . S t a r a n n i e w y s u s z o n y r e a k t o r p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w ter m o m e t r d o niskich t e m p e r a t u r , energiczne m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, w k r a p l a c z o r a z c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a o p a t r z o n e w r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a . D o kolby umieszczonej w ł a ź n i oziębiającej, stały C 0 — a c e t o n , d o d a j e się 40,5 g (0,17 m o l ) czystego b o r a n u t r i b u t y l o w e g o (p. 111,73) (1) r o z p u s z c z o n e g o w 150 m l eteru ( u p r z e d n i o w y s u s z o n e g o s o d e m ) . N a s t ę p n i e , p r z y d o ś ć szybkim m i e s z a n i u , w k r a p l a się p o w o l i z w k r a p l a c z a roz t w ó r b r o m k u m - t o l u i l o m a g n e z o w e g o (0,175 m o l ) (2) w 450 m l bezw. eteru. I s t o t n e jest u t r z y m a n i e takiej szybkości w k r a p l a n i a w czasie reakcji, a b y t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y reakcyjnej u t r z y m a ć w g r a n i c a c h —70 d o —75°C. P o d c z a s d o d a w a n i a e t e r o w e g o r o z t w o r u o d c z y n n i k a G r i g n a r d a , t w o r z y się n a t y c h m i a s t biały o s a d ulegający p o w o l n e m u r o z p u s z c z e n i u . P o d o d a n i u całej ilości o d c z y n n i k a (ok. 3 h) k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e z a w a r t o ś c i k o l b y w t e m p . - ' 7 5 ° C p r z e z 2 h. N a s t ę p n i e , p r z y s t a ł y m mieszaniu, o g r z e w a się p o w o l i c z e r w o n o p o m a r a ń c z o w y r o z t w ó r do 0 ° C , u s u w a się w k r a p l a c z , c h ł o d n i c ę o r a z m i e s z a d ł o , z a m y k a się k o r k i e m k o l b ę i u m i e s z c z a się ją w l o d ó w c e w t e m p e r a t u r z e ok. 5 ° C n a 12 h. Z i m n ą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą d o d a j e się p o w o l i , p r z y energicznym m i e s z a n i u , d o 120 m l oziębionego ( 0 — 5 ° C ) 10-proc. k w a s u s i a r k o w e g o . O t r z y m a n ą m i e s z a n i n ę p r z e n o s i d o rozdzielacza, rozdziela się w a r s t w y i s t a r a n n i e e k s t r a h u j e się 2
w a r s t w ę w o d n ą c z t e r e m a p o r c j a m i p o 100 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e umieszcza się w o b r o t o w e j w y p a r c e , k t ó r ą ogrzewa się n a łaźni w o d n e j d o t e m p . 4 0 — 4 5 ° C . D o p o z o s t a ł e g o k w a s u m - t o l u i i o b o r a n o w e g o w 1-butanolu d o d a j e się 50 m l w o d y , a n a s t ę p n i e 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u aż d o u z y s k a n i a odczynu z a s a d o w e g o w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o . B u t a n o l u s u w a się w p o s t a c i azeot r o p u z w o d ą p r z e z zatężanie m i e s z a n i n y w w y p a r c e o b r o t o w e j (temp. ł a ź n i w o d n e j 4 0 — 4 5 ° C ) . D o d a j e się n a s t ę p n e p o r c j e w o d y (25 ml) i p o w t a r z a o d p a r o w a n i e aż d o z a n i k u z a p a c h u b u t a n o l u . W czasie k o l e j n y c h e t a p ó w o d p a r o w a n i a często wydziela się osad, ale n i e należy g o odsączać. P o z o s t a ł y r o z t w ó r z a k w a s z a się w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o p r z e z d o d a n i e r o z c . w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u s i a r k o w e g o , a jeśli t o k o nieczne u z u p e ł n i a się objętość d o 60 m l p r z e z d o d a n i e w o d y destylowanej. N a s t ę p n i e nie oddzielając w y t r ą c o n e g o o s a d u , o g r z e w a się m i e s z a n i n ę d o wrzenia, a w t e d y o s a d r o z p u s z c z a się i p o j a w i a się ciężki c i e m n y olej. G o r ą c y s k l a r o w a n y r o z t w ó r d e k a n t u j e się p r z e z sączek k a r b o w a n y i ekstrahuje go c z t e r e m a p o r c j a m i p o 40 ml wrzącej w o d y . G o r ą c e , p r z e s ą c z o n e r o z t w o r y łączy się i chłodzi. K r y s t a l i c z n y k w a s m - t o l u i l o b o r a n o w y odsącza się i suszy w t e m p . p o k o j o w e j p r z e z r o z ł o ż e n i e n a a r k u s z u b i b u ł y filtracyjnej. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 5,9 g ( 2 5 % ) (3). m - K r e z o i . W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w energicz ne m i e s z a d ł o o r a z w k r a p l a c z umieszcza się 5,4 g (0,040 m o l ) kwasu m - t o l u i l o b o r a n o w e g o i 100 m l eteru. D o mieszanej zawiesiny d o d a j e się z w k r a p l a c z a 30 m l 10-proc. r o z t w o r u n a d t l e n k u w o d o r u w ciągu ok. 5 m i n . W m i a r ę p r z e b i e g u reakcji t w o r z ą c y się w k o l b i e u k ł a d d w u f a z o w y ogrzewa się s a m o r z u t n i e . P o d o d a n i u całej ilości n a d t l e n k u w o d o r u k o n t y n u u j e się mieszanie, aż z a w a r t o ś ć k o l b y o c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j (20—30 m i n ) , p o c z y m p r z e n o s i się ją d o rozdzielacza. O d d z i e l a się i o d r z u c a w a r s t w ę w o d n ą , a w a r s t w ę eterową p r z e m y w a się s t a r a n n i e t r z e m a p o r c j a m i p o 30 m l 10-proc. r o z t w o r u siarczanu a m o n o w o - ż e l a z a w e g o , a b y u s u n ą ć ślady n a d t l e n k u w o d o r u . P r o d u k t e k s t r a h u j e się z w a r s t w y eterowej p r z e z w y t r z ą s a n i e z t r z e m a p o r c j a m i p o 30 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y z a s a d o w e z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m , n a s t ę p n i e p r o d u k t e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 70 m l eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y eterowe suszy się s i a r c z a n e m w a p n i a , sączy i o d p a r o w u j e n a w y p a r c e o b r o t o w e j . S u r o w y p r o d u k t destyluje się zbierając m - k r e z o l w 1 9 8 — 2 0 2 ° C . W y d a j n o ś ć 2,5 g ( 5 8 % ) . U w a g i . (1) B o r a n tributylu najkorzystniej jest p r z y g o t o w a ć i p r z e d e s t y l o w a ć bez p o ś r e d n i o p r z e d reakcją (p. 111,73, u w a g a . (1)). (2) R o z t w ó r e t e r o w y b r o m k u m - t o l u i l o m a g n e z o w e g o m o ż n a p r z y g o t o w a ć m e t o d ą opisaną w p . F V , i 7 i , ale używając 20 g (0,175 m o l ) m - b r o m o t o l u e n u , 4,2 g (0,175 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z u i 450 m l bezw. eteru. K i e d y p r a w i e c a ł y m a g n e z przereaguje, r o z t w ó r należy s z y b k o z d e k a n t o w a ć d o suchego w k r a p l a c z a i n a t y c h m i a s t r o z p o c z ą ć jego d o d a w a n i e d o o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u b o r a n u tributylu. (3) N i e m o ż n a o t r z y m a ć analitycznie czystych p r ó b e k k w a s ó w a r y l o b o r a n o w y c h , p o n i e w a ż p o d c z a s suszenia następuje częściowa jego p r z e m i a n a w b e z w o d n i k t y p u trimeru. Ilościową p r z e m i a n ę w b e z w o d n i k osiąga się w p r z y p a d k u k w a s u m-toluilob o r o w e g o ogrzewając g o z c z t e r d z i e s t o k r o t n y m w a g o w o n a d m i a r e m b e n z e n u (p. 111,76) w kolbie z n a s a d k ą a z e o t r o p o w ą D e a n a - S t a r k a . K i e d y przestaną w y d z i e l a ć się k r o p l e w o d y , o d d z i e l o n y r o z t w ó r b e n z e n o w y z a t ę ż a się d o jednej czwartej objętości i c h ł o d z i . W y k r y s t a l i z o w a n y b e z w o d n i k m - t o l u i l o b o r a n o w y m a tt. 161—162°C. B e z w o d n i k m o ż n a p o n o w n i e p r z e p r o w a d z i ć w k w a s p r z e z r o z p u s z c z e n i e g o w m i n i m a l n e j ilości gorącej w o d y ; z r o z t w o r u p o ochłodzeniu krystalizuje k w a s . 3,2. R e a k c j e p o d s t a w i e n i a fenoli, a. Nitrozowanie i nitrowanie. F e n o l m o ż n a prze p r o w a d z i ć w m i e s z a n i n ę o- i p-nitrofenoli (p. IV,114) w reakcji z r o z c i e ń c z o n y m k w a sem a z o t o w y m ; stosując z a m i a s t k w a s u a z o t o w e g o m i e s z a n i n ę a z o t a n u sodu i r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o , uzyskuje się większą w y d a j n o ś ć p-nitrofenolu. M i e s z a n i n ę nitrofenoli p o d d a j e się destylacji z parą w o d n ą ; o d d e s t y l o w u j e względnie czysty i z o m e r orlo, n a t o m i a s t i z o m e r para pozostaje w kolbie destylacyjnej, stąd m o ż n a g o ł a t w o w y o d r ę b n i ć
p r z e z ekstrakcję g o r ą c y m 2-proc. k w a s e m solnym. M e c h a n i z m reakcji p o d s t a w i e n i a polega p r a w d o p o d o b n i e n a a t a k u el ektrof i ł o w y m (str. 5 3 1 , p . IV,B»1) j o n u n i t r o z o n i o wego w pozycji orto b ą d ź para w s t o s u n k u d o aktywującej g r u p y h y d r o k s y l o w e j . W rezultacie p o w s t a j e m i e s z a n i n a o- i p-nitrozofenoli, k t ó r e n a s t ę p n i e zostają u t l e n i o n e p r z e z k w a s a z o t o w y d o o d p o w i e d n i c h nitrofenoli. R e a k c j a jest u z a l e ż n i o n a od obecności w kwasie a z o t o w y m ś l a d ó w k w a s u a z o t a w e g o , k t ó r e są ź r ó d ł e m j o n u n i t r o z o n i o w e g o £ÓH
OH
OH
rS V V
+
\
^ N =
©
0
.
H
NO
NO
N 0
H N 0
2
2
Jeśli p r o w a d z i się r e a k c j ę z k w a s e m a z o t a w y m (powstającym w z a k w a s z o n y m r o z t w o r z e a z o t a n u s o d u ) , t o m o ż n a o t r z y m a ć z d o b r ą wydajnością nitrozofenol. Przy k ł a d e m jest n i t r o z o w a n i e 2-naftolu do l-nitrozo-2-naftolu (p. IV,115). Orientacją w reakcji p o d s t a w i e n i a a r o m a t y c z n e g o w pierścieniu fenolu m o ż n a k i e r o w a ć p r z e z z a b l o k o w a n i e o d p o w i e d n i c h pozycji g r u p ą sulfonową, k t ó r ą następnie u s u w a się z łatwością przez o g r z e w a n i e w z a k w a s z o n y m r o z t w o r z e w o d n y m . T e n sposób p o s t ę p o w a n i a ilustruje synteza 2-nitrorezorcyny (p. IV.116). R e z o r c y n a j a k o fenol d i h y d r o ksylowy ulega z łatwością sulfonowaniu d o k w a s u d i s u l f o n o w e g o , p r z y czym g r u p y s u l f o n o w e zajmują p o z y c j e 4 i 6. G d y k w a s d i s u l f o n o w y p o d d a j e się n a s t ę p n i e n i t r o w a n i u , g r u p a n i t r o w a zajmuje pozostałą a k t y w n ą pozycję, t j . pozycję 2. P o usunięciu g r u p s u l f o n o w y c h o t r z y m u j e się 2-nitrorezorcynę. N a l e ż y d o d a ć , że w a r u n k i etapu n i t r o w a n i a p o w i n n y b y ć m o ż l i w i e najłagodniejsze (tj. p o n i ż e j 2 0 ° C ) , p o n i e w a ż w ostrzej szych w a r u n k a c h z a c h o d z i elektrofilowe p o d s t a w i e n i e g r u p y sulfonowej p r z e z g r u p ę n i t r o w ą . T a k n p . w syntezie 2,4,6-trinitrofenolu (p. IV,117), p r z e p r o w a d z a się n a j p i e r w s u l f o n o w a n i e fenolu, o t r z y m u j ą c m i e s z a n i n ę k w a s ó w o- i p-fenolosulfonowych; nitro w a n i e p r o d u k t ó w s u l f o n o w a n i a gorącą m i e s z a n i n ą stęż. k w a s u a z o t o w e g o i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o daje 2,4,6-trinitrofenol, w k t ó r y m g r u p y n i t r o w e znajdują się we wszystkich z a k t y w o w a n y c h p o z y c j a c h o- i p- n a skutek w y m i a n y g r u p y s u l f o n o w e j . O t r z y m y w a n i e z d o b r ą wydajnością trini trop o c h odnej w r e a k c j i b e z p o ś r e d n i e g o n i t r o w a n i a fenolu jest niemożliwe, p o n i e w a ż jednocześnie z a c h o d z i , p o ł ą c z o n e z r o z p a d e m utlenienie fenolu. b. Bromowanie. P o d o d a n i u w o d y b r o m o w e j d o w o d n e g o r o z t w o r u fenolu w y t r ą c a się n a t y c h m i a s t osad 2,4,6-tribromofenolu (p. VII,6,6). Ł a t w o ś ć p o d s t a w i e n i a jest s p o w o d o w a n a silnie a k t y w u j ą c y m w p ł y w e m u j e m n i e n a ł a d o w a n e g o a t o m u tlenu w j o n i ć fenoksylanowym.
Br
Br
M o n o b r o m o p o c h o d n ą fenolu m o ż n a j e d n a k o t r z y m a ć , jeżeli zastosuje się r o z t w ó r b r o m u w r o z p u s z c z a l n i k a c h n i e p o l a r n y c h , t a k i c h jak d w u s i a r c z e k węgła i c z t e r o c h l o r e k węgla, p r o w a d z ą c r e a k c j ę w niskiej t e m p e r a t u r z e ( 0 — 5 ° C ) . P r o d u k t e m jest p r a w i e w y ł ą c z n i e i z o m e r para (p. IV,118). o - B r o m o f e n o l m o ż n a o t r z y m a ć przez s u l f o n o w a n i e fenolu n a d m i a r e m stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o k w a s u fenolo-2,4-disulfonowego, z o b o j ę t n i a n i e m i e s z a n i n y w o d o r o t l e n kiem s o d u , o g r z e w a n i e r o z t w o r u soli s o d o w e j z 1 m o l b r o m u , a następnie usunięcie g r u p s u l f o n o w y c h d z i a ł a n i e m r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o w 2 0 0 ° C . P r z e b i e g t y c h reakcji opisano w p . IV.119.
IV,J,2. Reakcje podstawienia
fenoli
635
c. Acylowanie i alkilowanie. W p r o w a d z a n i e g r u p y acylowej ( R * C O — ) d o pierścienia fenolu z a p o m o c ą reakcji F r i e d l a - C r a f t s a (p. IV,139) n i e z a w s z e p r o w a d z i d o z a d o w a l a jącej w y d a j n o ś c i ( p a t r z j e d n a k str. 658, p . IV,L,1)- Polecaną m e t o d ą jest p r z e p r o w a d z e nie fenolu w ester, a n a s t ę p n i e p r z e g r u p o w a n i e estru fenolu (reakcja F r i e s a ) w o b e c n o ś c i c h l o r k u glinu
COR
P r z e p r o w a d z e n i e tego t y p u reakcji o p i s a n o w p . I V , 1 2 0 n a p r z y k ł a d z i e syntezy oi p - h y d r o k s y p r o p r i o f e n o n u (R —C2H5) o r a z o- i p - h y d r o k s y a c e t o f e n o n u ( R = C H ) . N a stosunek i z o m e r ó w orto!para w p r o d u k c i e w p ł y w a r o d z a j r o d n i k a alkilowego, t e m p e r a t u r a , r o z p u s z c z a l n i k o r a z ilość użytego c h l o r k u glinu. N i s k a t e m p e r a t u r a reakcji sprzyja zazwyczaj t w o r z e n i u się p - h y d r o k s y k e t o n ó w . Z w y k l e m o ż n a rozdzielić dwa h y d r o k s y k e t o n y p r z e z destylację frakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, z z a s t o s o w a n i e m s p r a w nej k o l u m n y destylacyjnej, ł u b przez destylację z p a r ą w o d n ą ; i z o m e r y orto t w o r z ą c chelaty są bardziej lotne z p a r ą w o d n ą . N a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć , że r e d u k c j a h y d r o k s y k e t o n ó w m e t o d ą C l e m m e n s e n a (p. I V , 5 i IV,A,16) stanowi d o s k o n a ł y s p o s ó b otrzy m y w a n i a alkilofenoli 3
OH
OH
CO-R
CH -R 2
2 , 5 - D i h y d r o k s y a c e t o f e n o n (V) (synteza p o k r e w n a w p . FV,120), o t r z y m u j e się z d o b r ą wydajnością p r z e z o g r z e w a n i e o c t a n u h y d r o c h i n o n u (VI) w obecności 3,3 m o l c h l o r k u glinu. H y d r o c h i n o n u n i e m o ż n a a c y l o w a ć m e t o d ą F r i e d l a - C r a f t s a
O-CO-CHj
0
O-CO-CHj
OH
(VI)
OH
(V)
M e c h a n i z m reakcji F r i e s a nie jest u s t a l o n y , ale w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , że prze g r u p o w a n i e polega n a u t w o r z e n i u i migracji j o n u acyliowego (VII)
W w y n i k u reakcji fenolu z b r o m k i e m allilu p r o w a d z o n e j w obecności w ę g l a n u p o t a s u i a c e t o n u o t r z y m u j e się p r a w i e wyłącznie eter allilowo-fenyl owy (p. IV,123). Eter ten ł a t w o ulega t e r m i c z n e m u p r z e g r u p o w a n i u dając 2-allilofenol (p. IV.121). Jest t o p r z y k ł a d p r z e g r u p o w a n i a Claisena. M e c h a n i z m t e g o w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e g o p r z e g r u p o w a n i a , polegający n a tworzeniu się cyklicznego s t a n u przejściowego ( V I I I ) , p r z e d s t a w i o n o poniżej
(Viii) OH
O i
O g r z e w a n i e eteru allilowo-fenyl owego z m e t a n o l o w y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u p r o w a d z i d o przesunięcia p r o t r o p o w e g o , w w y n i k u k t ó r e g o n a s t ę p u j e m i g r a c j a p o d w ó j n e g o wiązania w ł a ń c u c h u b o c z n y m ; t w o r z y się w ó w c z a s 2-(l-propenylo)fenol (p. IV,121). IV,H4. C H OH 0
5
o- i p N I T R O F E N O L E TO/C
'
H
N
3
° . o - i p-O^i
C H OH 6
4
D o 400 m l w o d y znajdującej się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, w l e w a się ostrożnie, cienkim s t r u m i e n i e m (jednocześnie mieszając), 250 g (136 ml, ok. 2,5 m o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . W tak rozc. kwasie r o z p u s z c z a się n a s t ę p n i e 150 g (1,75 mol) a z o t a n u sodu i z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się w w o d z i e z l o d e m . 94 g fenolu (1) stapia się z 20 m l w o d y i w tej postaci d o d a j e z w k r a p l a c z a d o energicznie mieszanej z a w a r t o ś c i k o l b y z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 2 0 ° C . P o d o d a n i u całej ilości fenolu m i e s z a się jeszcze p r z e z 2 h, a n a s t ę p n i e zlewa się k w a ś n ą ciecz z n a d żywicow a t e j mieszaniny n i t r o z w i ą z k ó w . P o z o s t a ł o ś ć stapia się z 500 m l w o d y , wstrząsa i p o z o s t a w i a z a w a r t o ś ć k o l b y d o odstania. Ciecz z p r z e m y c i a zlewa się i p o w t a r z a p r z e m y w a n i e c o n a j m n i e j d w a l u b trzy r a z y w celu c a ł k o w i t e g o usunięcia resztek k w a s u . M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) d o p ó t y , d o p ó k i nie przestanie destylować o-nitrofenol. Jeśli o-nitrofcnol k r z e p n i e w c h ł o d n i c y należy co pewien czas z a m y k a ć d o p ł y w w o d y chłodzącej. Destylat chłodzi się w zimnej w o d z i e , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o k ł a d n i e odciska i suszy n a bibule filtracyjnej n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć o-nitrofenolu o tt. 4 6 ° C (2) wynosi 50 g ( 3 6 % ) . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie zostawia się n a 2 h d o ostygnięcia, a n a s t ę p n i e chłodzi w lodzie 15—30 m i n . S u r o w y p-nitrofenol odsącza się, a p o t e m o g r z e w a d o w r z e n i a p r z y n a j m n i e j p r z e z 10 m i n z 1 1 2 - p r o c . k w a s u solnego (3) z d o d a t k i e m ok. 5 g węgla odbarwiają cego, sączy przez lejek z płaszczem g r z e j n y m (lub o g r z a n y u p r z e d n i o lejek B u c h n e r a ) . Przesącz p o z o s t a w i a się n a n o c d o krystalizacji, odsącza p r a w i e b e z b a r w n e igły i suszy j e n a bibule filtracyjnej. W y d a j n o ś ć p-nitrofenolu o tt. 1 1 2 ° C wynosi 35 g ( 2 5 % ) , D a l s z e niewielkie ilości p r o d u k t u m o ż n a o t r z y m a ć zatężając ług pokrystalizacyjny o r a z e k s t r a h u j ą c p o n o w n i e p o z o s t a ł o ś ć 2-proc. k w a s e m solnym. U w a g i . (1) N a l e ż y w y e l i m i n o w a ć możliwość k o n t a k t u fenolu ze skórą, p o n i e w a ż p o w o d u j e o n bolesne o p a r z e n i a . N a j l e p s z y m ś r o d k i e m p r z e c i w k o o p a r z e n i o m fenolem jest r o z t w ó r b r o m u w glicerynie; r o z t w ó r należy s t o s o w a ć d o p i e r o wtedy, g d y nierozp u s z c z o n y b r o m o p a d n i e n a d n o , w ó w c z a s b o w i e m nie istnieje niebezpieczeństwo o p a r z e ń b r o m e m . M o ż n a r ó w n i e ż s t o s o w a ć w o d ę wapienną.
1V,116.
2-Nitrozorezorcyna
637
(2) Jeśli tt. r ó ż n i się od p o d a n e j , t o należy r o z p u ś c i ć o-nitrofenol w g o r ą c y m e t a n o l u (lub h a n d l o w y m spirytusie) p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i d o d a w a ć k r o p l a m i gorącą w o d ę d o chwili, g d y p o j a w i się z m ę t n i e n i e , p o c z y m p o z o s t a w i ć d o ostygnięcia. J a s n o ż ó ł t e kryształy odsącza się i suszy m i ę d z y a r k u s z a m i b i b u ł y . (3) P r z e p r o w a d z e n i e s u r o w e g o p-nitrofenolu w sól p r z e z działanie r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u n i e jest w s k a z a n e , p o n i e w a ż w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m powstają z n a c z n e ilości p r o d u k t ó w żywicznych. IV,115.
l-NITROZO-2-NAFTOL NO
R o z p u s z c z a się 100 g (0,7 m o l ) 2-naftolu (p. IV,111) w ciepłym r o z t w o r z e 28 g (0,7 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 1200 m l w o d y , u m i e s z c z o n y m w 2,5 1 kolbie kulistej z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e . R o z t w ó r chłodzi się d o 0 ° C w m i e s z a n i n i e l o d u z solą i d o d a j e 50 g (0,725 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o a z o t y n u sodu. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i d o d a j e z r o z d z i e l a c z a u m i e s z c z o n e g o n a d kolbą 220 g (166,5 m l ) 5,6 M k w a s u s i a r k o w e g o z taką szybkością, a b y całą ilość k w a s u d o d a ć w ciągu 90 m i n , u t r z y m u j ą c j e d n o c z e ś n i e t e m p e r a t u r ę 0 ° C . O d czasu d o czasu d o d a j e się d o m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j p o k r u s z o n e g o l o d u (łącznie ok. 200 g), a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę . P o d o d a n i u całej ilości k w a s u s i a r k o w e g o r o z t w ó r p o w i n i e n w y k a z y w a ć o d c z y n k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . M i e s z a n i n ę reakcyjną m i e s z a się jeszcze p r z e z 1 h , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 0 C . l - N i t r o z o - 2 - n a f t o ł odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a s t a r a n n i e w o d ą . Ż ó ł t y p r o d u k t suszy się n a p o w i e t r z u n a bibule filtracyjnej p r z e z c z t e r y d n i ; l-nitrozo-2-naftol w ilości 130 g z m i e n i a w ó w c z a s b a r w ę n a c i e m n o b r ą z o w ą i t o p i się w 9 7 ° C . Z a w i e r a o n ok. 1 0 % w a g . wilgoci, ale p o z a t y m jest p r a w i e czysty. W i l g o ć t ę m o ż n a u s u n ą ć susząc p r o d u k t p r z e z 24 h w e k s y k a t o r z e ; w y d a j n o ś ć w y n o s i 115 g ( 9 6 % ) , tt. 106°C. o
l - N i t r o z o - 2 - n a f t o l w postaci krystalicznej o t r z y m u j e się przez krystalizację z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C , 7,5 m l / g ) ; w y d a j n o ś ć krystalizacji jest p r a w i e ilościowa; tt. p r o d u k t u 106°C. IV,U6.
2-NITROZOREZORCYNA
S0 H 3
D o 5,5 g (0,05 m o l ) r e z o r c y n y u m i e s z c z o n e j w zlewce o p o j . 150 m l d o d a j e się o s t r o ż n i e p r z y ciągłym m i e s z a n i u bagietką szklaną 25 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o ( 9 8 % ) . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o 6 0 — 6 5 ° C n a łaźni w o d n e j i p o z o s t a w i a n a niej jeszcze p r z e z 15 m i n . D o o t r z y m a n e j zawiesiny k w a s u 4,6-disulfonowego o c h ł o d z o n e j d o 0— 1 0 ° C d o d a j e się ostrożnie, ze s t a r a n n i e u m o c o w a n e g o w k r a p l a c z a , oziębioną m i e s z a n i n ę 4 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o ( 7 2 % ) i 5,6 m l stęż. k w a s u siarkowego. K o n i e c z n e jest, a b y t e m p e r a t u r a reakcji nie p r z e k r a c z a ł a 2 0 ° C . P o d o d a n i u całej ilości m i e s z a n i n y k w a s ó w z a w a r t o ś ć zlewki p o z o s t a w i a się n a 15 m i n , a n a s t ę p n i e o s t r o ż n i e d o d a j e się 15 g p o k r u s z o n e g o l o d u . N i e z b ę d n e jest r ó w n i e ż c h ł o d z e n i e z e w n ę t r z n e , a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę poniżej 2 0 ° C . O t r z y m a n y ż ó ł t o b r ą z o w y r o z t w ó r p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 250 ml i d e s t y luje z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87); zbiera się ok. 250 m l destylatu, c h ł o d z i g o i sączy wytrą coną j a s n o p o m a r a ń c z o w ą 2 - n i t r o r e z o r c y n ę (1). W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt.
7 6 ° C w y n o s i 2,2 g ( 2 8 % ) . P o krystalizacji z w o d n e g o r o z t w o r u etanolu p r o d u k t t o p i się w t e m p . 85 °C. U w a g a . (1) P e w n ą ilość s u r o w e g o p r o d u k t u m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z ekstrakcję eterem przesączu p o destylacji z p a r ą wodną. IV,117. 2 , 4 , 6 - T R I N I T R O F E N O L (kwas H
OH
OH
pikrynowy) OH
S0 H
NO
3
z
W suchej kolbie z p ł a s k i m d n e m p o j . 750 m l l u b 1 1 u m i e s z c z a się 9,5 g (0,1 m o l ) fenolu i 23 g (12,5 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , m i e s z a n i n ę wstrząsa się (następuje jej r o z g r z a n i e ) i ogrzewa n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 30 m i n w celu c a ł k o w i t e g o z a k o ń c z e n i a reakcji t w o r z e n i a się k w a s ó w o- i p - f e n o l o s u l f o n o w e g o , p o c z y m k o l b ę c h ł o d z i się s t a r a n n i e w mieszaninie w o d y z l o d e m . K o l b ę u m i e s z c z a się p o d wyciągiem n a źle p r z e w o d z ą c e j ciepło p o w i e r z c h n i ( n p . k l o c e k d r e w n i a n y l u b a r k u s z azbestu) i p o d c z a s g d y kwasy fenolosulJonowe mają jeszcze konsystencję lepkiego syropu, d o d a j e się 38 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o i natychmiast miesza się o b y d w i e ciecze, wstrząsając k o l b ę p r z e z kilka s e k u n d . P o odstawieniu m i e s z a n i n y , n a ogół w ciągu 1 m i n p r z e b i e g a g w a ł t o w n a , ale n i e niebezpieczna reakcja, której t o w a r z y s z y wydzielanie się d u ż y c h ilości c z e r w o n y c h d y m ó w . P o ustaniu burzliwej reakcji k o l b ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1,5—2 h, co pewien czas wstrząsając. O b e c n y n a początku ciężki olej t w o r z y ostatecznie krystaliczną m a s ę . D o d a j e się 100 m l z i m n e j w o d y , c h ł o d z i d o k ł a d n i e w w o d z i e z l o d e m , odsącza k r y s z t a ł y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d o k ł a d n i e w o d ą w celu usunięcia k w a s u a z o t o w e g o i suszy. Krystalizację prze p r o w a d z a się z r o z c . alkoholu (1 o b j . etanolu n a 2 o b j . w o d y ) — p o t r z e b a d o t e g o o k . 110 ml r o z p u s z c z a l n i k a . P r z e k r y s t a l i z o w a n y p r o d u k t odsącza się i suszy m i ę d z y a r k u s z a m i bibuły. W y d a j n o ś ć k w a s u p i k r y n o w e g o (żółte kryształy) o tt. 122°C w y n o s i 15 g ( 6 5 % ) . U w a g a . (1) Z a l e c a się p r z e c h o w y w a n i e k w a s u p i k r y n o w e g o w stanie w i l g o t n y m (za wierający ok. 1 0 % w o d y ) w słoiku z a m k n i ę t y m k o r k i e m d r e w n i a n y m . Niewielkie jego ilości m o ż n a bez o b a w y p r z e c h o w y w a ć w stanie s u c h y m , j e d n a k nie zaleca się t e g o ze w z g l ę d ó w bezpieczeństwa. W ż a d n y m p r z y p a d k u p o t e n c j a l n i e w y b u c h o w y c h sub stancji nie należy p r z e c h o w y w a ć w n a c z y n i a c h z a m y k a n y c h k o r k a m i szklanymi, p o n i e w a ż p o d c z a s z a m y k a n i a l u b otwierania niewielka ilość substancji m o ż e zostać r o z t a r t a m i ę d z y k o r k i e m a szyjką słoika, c o z kolei m o ż e s p o w o d o w a ć w y b u c h .
IV,118.
p-BROMOFENOL Br
CS
C H j O H — - — * - + (o) + p-Br- C H O H K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r u j e się w chłodnicę zwrotną, m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z w k r a p l a c z . W y l o t c h ł o d n i c y z a b e z p i e c z a się r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a p o ł ą c z o n ą szklaną r u r k ą z lejkiem z a n u r z o n y m n i e z n a c z n i e w ok. 150 ml w o d y (umieszczonej w zlewce) służącej d o p o c h ł a n i a n i a b r o m o w o d o r u (rys. I,50a) (1). W kolbie u m i e s z c z a się 94 g ( ł mol) fenolu r o z p u s z c z o n e g o w 100 ml bezw. d w u s i a r c z k u węgla, u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i c h ł o d z i k o l b ę w mieszaninie l o d u z solą. G d y t e m p e r a t u r a z a w a r t o ś c i k o l b y s p a d n i e poniżej 5 ° C , z w k r a p l a c z a d o d a j e się p o w o l i , w ciągu ok. 2 h, r o z t w ó r 160 g (51 m l , 1 mol) b r o m u w 50 ml d w u s i a r c z k u węgla. N a s t ę p n i e p r z y s t o s o w u j e się k o l b ę d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z a o p a trując ś r o d k o w ą szyję k o l b y w n a s a d k ę Claisena z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą w jej b o c z n y m odgałęzieniu (rys. 1,95); d w a b o c z n e o t w o r y k o l b y trójszyjnej z a m y k a się k o r k a m i . N a r u r k ę o d p ł y w o w ą n a s a d k i Claisena n a k ł a d a się c h ł o d n i c ę destylacyjną, a n a 6
fi
4
boczny wylot przedłużacza — urządzenie d o pochłaniania bromowodoru. Dwusiarczek węgla o d d e s t y l o w u j e się pod n o r m a l n y m ciśnieniem, ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p e r a t u r z e 6 0 ° C (uwaga: b a r d z o n i s k a t e m p e r a t u r a z a p ł o n u , p . 1,3). U r z ą d z e n i e d o p o c h ł a n i a n i a b r o m o w o d o r u u s u w a się, n a s a d k ę O a i s e n a z a o p a t r u j e się w k a p i l a r ę o r a z t e r m o m e t r i p r o w a d z i się destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (łaźnia olejowa). Z b i e r a się dwie frakcje: pierwsza o t e m p . w r z e n i a poniżej 1 4 5 ° C / 4 0 h P a (30 m m H g ) — jest t o n i e d a j ą c a się rozdzielić m i e s z a n i n a o- i p-fenolu (24—33 g) o r a z d r u g a o tw. 1 4 5 — 1 5 0 ° / 3 3 ^ 0 h P a (25—30 m m H g ) — j e s t t o frakcja będąca p r a w i e c z y s t y m p - b r o m o f e n o l e m . P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e z a w i e r a wyżej w r z ą c y 2,4-dibromofenol. p - B r o m o f e n o l k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u n a białą m a s ę , zanieczyszczoną z w y k l e niewielką ilością oleju, k t ó r y m o ż n a u s u n ą ć p r z e z r o z t a r c i e p r o d u k t u n a talerzu p o r o w a t y m l u b p r z e z o d w i r o w a n i e . S u c h e k r y s z t a ł y topią się w 6 3 ° C ; w y d a j n o ś ć 140—145 g ( 8 1 — 8 4 % ) . U w a g a . (1) P r z e z destylację t y c h r o z t w o r ó w m o ż n a u z y s k a ć z n a c z n e ilości k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o o stałej t e m p . wrzenia. IV,119.
o-BROMOFENOL
SOjH
S0 H 3
W k o l b i e p o j . 1 1 w y p o s a ż o n e j a n a l o g i c z n i e jak w p o p r z e d n i o o p i s a n y m p r e p a r a c i e , z p o m i n i ę c i e m u r z ą d z e n i a d o p o c h ł a n i a n i a g a z u , u m i e s z c z a się 31 g (0,33 mol) fenolu, o r a z 116 g (63 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i mieszając m e c h a n i c z n i e ogrzewa się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j 3 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y o c h ł a d z a się d o t e m p . p o k o j o w e j l u b niższej p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w w o d z i e z l o d e m i w ó w c z a s d o d a j e p o w o l i r o z t w ó r 95 g w o d o r o t l e n k u sodu w 235 m l w o d y ( p o c z ą t k o w o m o ż e w y p a ś ć sól, r o z p u s z c z a się o n a j e d n a k w d a l s z y m etapie syntezy). W k r a p l a c z zastępuje się t e r m o m e t r e m , k t ó r e g o k o niec z a n u r z o n y jest w cieczy, a w w y l o c i e c h ł o d n i c y u m i e s z c z a się m a ł y w k r a p l a c z . A l k a l i c z n y r o z t w ó r chłodzi się d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j i z w k r a p l a c z a n a d chłodnicą d o d a j e , j e d n o c z e ś n i e mieszając, 53 g (17 ml) b r o m u w ciągu 20—30 m i n ; d o p u s z c z a się przy tym do wzrostu temperatury do 40—50°C. P o wkropleniu bromu zawartość kolby m i e s z a się jeszcze 30 m i n . M i e s z a n i n a r e a k c y j n a p o w i n n a m i e ć w d a l s z y m ciągu o d c z y n alkaliczny i z a w i e r a ć tylko niewielką ilość n i e r o z p u s z c z o n e j substancji. N a s t ę p n i e należy r o z t w ó r o d p a r o w a ć . W tym celu t a k zestawia się a p a r a t u r ę , a b y p r z e z m a s ę reakcyjną m o ż n a b y ł o p r z e p u s z c z a ć p o d c z a s m i e s z a n i a szybki s t r u m i e ń p o w i e t r z a . W y m a g a to zastąpienia t e r m o m e t r u przez szeroką r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą powietrze. K o l b ę ogrzewa się w ł a ź n i olejowej o t e m p . 1 5 0 — 1 5 5 ° C . P o 30—40 m i n u t o w y m o k r e s i e p r z e p u s z c z a n i a p o w i e t r z a z a w a r t o ś ć k o l b y staje się gęstą m a s ą , k t ó r ą p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia i w ó w c z a s d o d a j e 270 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (uwaga! operację t ę należy p r o w a d z i ć p o d wyciągiem, p o n i e w a ż wydziela się d u ż a ilość b r o m o w o d o r u ) . K o l b ę ogrzewa się w łaźni olejowej o t e m p . 1 9 5 — 2 0 5 ° C , a jej z a w a r t o ś ć destyluje z parą w o d n ą ( p o r ó w naj z rys. 1,87). W tych w a r u n k a c h g r u p y s u l f o n o w e ulegają hydrolizie i z parą w o d n ą destyluje o - b r o m o f e n o l w p o s t a c i ciężkiego, b e z b a r w n e g o (lub jasnożółtego) oleju. G d y z c h ł o d n i c y zacznie spływać czysta w o d a , p r z e r y w a się destylację, a destylat e k s t r a h u j e e t e r e m . E k s t r a k t e t e r o w y suszy się niewielką ilością bezw. siarczanu m a g n e z u , eter o d p ę d z a z ł a ź n i w o d n e j (rys. 1,86), a p o z o s t a ł o ś ć destyluje możliwie j a k najszybciej, p o n i e w a ż b r o m o f e n o l jest niezbyt t r w a ł y i r o z k ł a d a się w wysokiej t e m p e r a t u r z e . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 9 5 — 2 0 0 ° C ( b e z b a r w n a ciecz o c h a r a k t e r y s t y c z n y m za p a c h u ) będącą p r a k t y c z n i e c z y s t y m o-bromofenolem. O t r z y m u j e się 25 g ( 4 3 % ) p r o d u k t u , k t ó r y jest niezbyt t r w a ł y i r o z k ł a d a się p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a z a b a r w i a j ą c się n a czerwono lub brązowo.
IV,I20. o- i p H Y D R O K S Y P R O P I O F E N O N O.CO-C H 2
OH
5
AICI3
OH COC H 2
s
CO-C H 2
s
Reakcję trzeba prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , silne m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem chłodzą c y m , umieszcza się 187 g ( 1 , 4 m o l ) bezw. c h l o r k u glinu i 200 m l d w u s i a r c z k u węgla. W y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z u (rys. 1,50). Z a w i e s i n ę m i e s z a się i z w k r a p l a c z a d o d a j e 188 g (179 m l , 1,25 m o l ) p r o p i o n i a n u fenylu (1) z taką szybkością, a b y u t r z y m a ć energiczne w r z e n i e r o z p u s z c z a l n i k a (ok. 90 m i n ) . W y d z i e l a się z n a c z n a ilość c h l o r o w o d o r u , k t ó r a zostaje z a a b s o r b o w a n a w u r z ą d z e n i u d o p o c h ł a n i a n i a gazu. P o d o d a n i u całej ilości p r o p i o n i a n u fenylu, m i e szaninę reakcyjną u t r z y m u j e się w s t a n i e ł a g o d n e g o w r z e n i a , ogrzewając ją n a ł a ź n i w o d n e j d o p ó t y , d o p ó k i n i e u s t a n i e w y d z i e l a n i e się c h l o r o w o d o r u (ok. 2 h). W ó w c z a s c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zastępuje się chłodnicą L i e b i g a (rys. 1,84) i ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j o d d e s t y l o w u j e r o z p u s z c z a l n i k ( u w a g a : d w u s i a r c z e k węgla). N a s t ę p n i e łaźnię w o d n ą zastępuje się łaźnią olejową u t r z y m y w a n ą w t e m p . 1 4 0 — 1 5 0 ° C i z a w a r tość k o l b y o g r z e w a , mieszając p r z e z 3 h. W y d z i e l a się w ó w c z a s dalsza ilość c h l o r o w o d o r u , m i e s z a u i n a gęstnieje i w k o ń c u p r z y b i e r a k o n s y s t e n c j ę b r u n a t n e j żywicy. M i e s z a n i e należy k o n t y n u o w a ć m o ż l i w i e jak n a j d ł u ż e j . M i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a wia się d o ostygnięcia, a n a s t ę p n i e r o z k ł a d a k o m p l e k s z c h l o r k i e m glinu przez p o w o l n e d o d a n i e najpierw 150 m l r o z c . k w a s u solnego. ( 1 : 1 ) , a n a s t ę p n i e 250 m l w o d y . W y d z i e l a się z n a c z n a ilość ciepła, a n a p o w i e r z c h n i zbiera się c i e m n y olej. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c i w ó w c z a s w i ę k s z o ś ć znajdującego się w g ó r n e j w a r s t w i e p - h y d r o k s y p r o p i o f e n o n u zestala się. O d s ą c z a się go p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje z 200 m l m e t a n o l u , o t r z y m u j ą c 74 g ( 3 9 % ) p - h y d r o k s y p r o p i o f e n o n u ( j a s n o ż ó ł t a substancja s t a ł a ) o tt. 1 4 7 ° C . Z p r z e s ą c z u u s u w a się m e t a n o l , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą i p o z o s t a ł o ś ć łączy z p - h y d r o k s y p r o p i o f e n o n e m o t r z y m a n y m p r z e z zatężenie w w y p a r c e o b r o t o w e j eks t r a k t u e t e r o w e g o p i e r w o t n e g o przesączu (z s u r o w e g o p r o d u k t u ) . P o ł ą c z o n e p o z o s t a łości r o z p u s z c z a się w 250 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i ekstrahuje dwie m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru w celu u s u n i ę c i a p r o d u k t ó w niefenołowych. R o z t w ó r alkaliczny z a k w a s z a się k w a s e m solnym, oddziela w a r s t w ę oleistą, suszy ją bezw. siar c z a n e m m a g n e z u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, najlepiej z kolby z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą (rys. 1,95). Z b i e r a się (65 g, 3 5 % ) o - h y d r o k s y p r o p i o f e n o n j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 1 1 0 — 1 1 5 ° C / 7 , 3 4 h P a (6 m m H g ) , a n a s t ę p n i e dalszą ilość (20 g, 1 1 % ) s u r o w e g o p - h y d r o k s y p r o p i o f e n o n u o t e m p . w r z e n i a 1 4 0 — 1 5 0 ° C / 1 4 , 6 6 h P a (11 m m H g ) . U w a g a . (1) P r o p i o n i a n fcuyhi m o ż n a o t r z y m a ć d o d a j ą c p o w o l i 196 g (120 m l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u tionylu d o m i e s z a n i n y 150 g (1,6 m o i ) czystego fenolu i 132 g (133 m l , 1,7 m o l ) k w a s u p r o p i o n o w e g o (rys. I,45b z d o d a t k i e m urzą d z e n i a d o p o c h ł a n i a n i a gazu). M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się, aż przestanie wydzie lać się d w u t l e n e k siarki i c h l o r o w o d ó r , a następnie destyluje. O t r z y m u j e się 190 g ( 7 9 % ) p r o p i o n i a n u fenylu o tw. 2 0 2 — 2 1 2 ° C (czysta substancja w r z e w t e m p . 211°C).
S y n t e z y p o k r e w n e , o- i p - H y d r o k s y a c e t o f e n o n . W reakcji stosuje się 112 g (0,84 m o l ) bezw. c h l o r k u glinu, 120 m l d w u s i a r c z k u węgla i 102 g (95 m l , 0,75 m o l ) o c t a n u fenylu (1). P o z a k w a s z e n i u i p o z o s t a w i e n i u n a n o c , częściowo z e s t a l o n y olej r o z c i e ń c z a
się t o l u e n e m , a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e t o l u e n e m . R o z t w ó r t o l u e n o w y suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u , sączy, t o l u e n oddestylowuje p o d ciśnieniem atmosferycz n y m , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem 20—27 h P a (15—20 m m H g ) t a k d ł u g o , a ż w c h ł o d n i c y zacznie z b i e r a ć się i z o m e r para. Destylat p o d d a j e się d w u k r o t n i e destylacji frakcyjnej stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą i ostatecznie z b i e r a się o - h y d r o k s y a c e t o f e n o n w t e m p . 1 0 5 — 1 0 6 ° C / 2 7 h P a (20 m m H g ) l u b 8 7 — 8 8 ° C / 9 , 3 3 h P a (7 m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 50 g ( 2 9 % ) w przeliczeniu n a octan fenylu. p - H y d r o k s y a c e t o f e n o n z a w a r t y w p o z o s t a ł o ś c i a c h p o kilku destyla c j a c h m o ż n a p r z e k r y s t a l i z o w a ć z r o z c . etanolu l u b m i e s z a n i n y b e n z e n - b e n z y n a lekka (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . J e g o tt. wynosi 109°C. E w e n t u a l n e d o m i e s z k i o - h y d r o k s y a c e t o f e n o n u m o ż n a u s u n ą ć p r z e z destylację z parą w o d n ą . I z o m e r para nie jest iotny. U w a g a . (1) O c t a n fenylu m o ż n a o t r z y m a ć r o z p u s z c z a j ą c w dużej butli ( p o j . o k o ł o 1 1) 94 g (1 m o l ) fenolu w 640 m ł 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. Z kolei d o d a j e się ok. 7 0 0 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 130 g (120 m ł , 1,27 m o i ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę wstrząsa się energicznie w ciągu 5 m i n . D o d a n i e o k . 40 m l c z t e r o c h l o r k u węgła u ł a t w i a rozdzielenie p o w s t a ł e j emulsji. W a r s t w ę dolną prze m y w a się ostrożnie r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r e m węglanu sodu, a ż ustanie pienienie i suszy (bezw. c h l o r e k w a p n i a ) . P o destylacji o t r z y m u j e się 130 g ( 9 5 % ) o c t a n u fenylu o tw. 194—197° C. 2 , 5 - D i h y d r o k s y a c c t o f e n o n . M i e s z a n i n ę 40 g (0,2 m o l ) suchego o c t a n u h y d r o c h i n o nu (1) i 87 g (0,65 m o l ) bezw. chlorku glinu p r o s z k u j e się d r o b n o w s z k l a n y m m o ź dzierzu, a n a s t ę p n i e przenosi d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę powietrzną zabezpieczoną r u r k ą z chlorkiem w a p n i a , k t ó r a jest p o ł ą c z o n a z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a gazu (rys, 1,50). K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i olejowej, k t ó r ą o g r z e w a się p o w o l i tak, a b y osiągnąć t e m p . 1 1 0 — 1 2 0 ° C p o u p ł y w i e 30 m i n — w t y m m o m e n c i e r o z p o c z y n a się w y d z i e l a n i e c h l o r o w o d o r u . T e m p e r a t u r ę p o d n o s i się p o w o l i d o 1 6 0 — 1 6 5 ° C i u t r z y m u j e w t y c h g r a n i c a c h p r z e z 3 h, p o c z y m łaźnię olejową u s u w a się i p o z o s t a w i a z a w a r t o ś ć k o l b y d o ostygnięcia. D o kolby d o d a j e się 280 g p o k r u s z o n e g o lodu, a n a s t ę p n i e 20 m l stęż. k w a s u s o l n e g o w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u c h l o r k u glinu. O t r z y m a n y o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a d w i e m a p o r c j a m i p o 80 m l zimnej w o d y . S u r o w y p r o d u k t przekrystalizowuje się z 200 m l 95-proc. etanolu. W y d a j n o ś ć czystego 2 , 5 - d i h y d r o k s y a c e t o f e n o n u o tt. 2 0 2 — 2 0 3 ° C w y n o s i 23 g ( 5 8 % ) . U w a g a . (1) O c t a n h y d r o c h i n o n u m o ż n a o t r z y m a ć w następujący s p o s ó b : do miesza n i n y 55 g (0,5 m o l ) h y d r o c h i n o n u i 102 g (95 m ł , 1 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o , za w a r t e j w k o l b i e stożkowej p o j . 5 0 0 m l , d o d a j e się 1 k r o p l ę stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się delikatnie (ręcznie); o g r z e w a się o n a s z y b k o i h y d r o c h i n o n p r z e c h o d z i d o r o z t w o r u . P o u p ł y w i e 5 m i n przezroczysty r o z t w ó r w y l e w a się n a 4 0 0 m l p o k r u s z o n e g o lodu, Łączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, osad p r z e m y w a 500 m l w o d y i krystalizuje z 50-proc. r o z t w o r u w o d n e g o etanolu (ok. 4 0 0 m l ) . W y d a j n o ś ć czystego o c t a n u h y d r o c h i n o n u o tt. 1 2 2 ° C wynosi 89 g ( 9 1 % ) . IV,121.
2-ALLILOFENOL I 2-(l-PROPENYLO)FENOL
2-Allilofenol. W kolbie kulistej z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę powietrzną o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a 50 g eteru allilowo-fenylowego (p. IV,123). O k r e s o w o oznacza się w s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła m i e s z a n i n y ; p r z e g r u p o w a n i e uznaje się za c a ł k o w i t e , g d y w s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła (n ) osiąga w a r t o ś ć 1,55 (po ok. 6 h ) . W ó w c z a s s
D
k o ń c z y się ogrzewanie, a p r o d u k t rozpuszcza się w 100 m l 5 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i e k s t r a h u j e d w o m a p o r c j a m i p o 30 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , u s u w a j ą c w ten s p o s ó b niewielką ilość obojętnego 2 - m e t y l o d i b y d r o b e n z o f u r a n u t w o r z ą c e g o się j a k o p r o d u k t u b o c z n y . R o z t w ó r alkaliczny ostrożnie z a k w a s z a się 5 M k w a s e m s o l n y m p r z y j e d n o c z e s n y m c h ł o d z e n i u , a o t r z y m a n ą m i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się kolejno 50 m l i d w u k r o t n i e 25 m l CSeru. E k s t r a k t suszy się bezw. s i a r c z a n e m s o d u , n a s t ę p n i e u s u w a eter, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m o t r z y m u j ą c 2-allilofenol o tw. 1 0 3 — 1 0 6 ° C / 2 5 , 3 3 h P a (19 m m H g ) l u b 9 6 ° C / /17,33 h P a (13 m m H g ) ; n 1,5440. W y d a j n o ś ć 35 g ( 7 0 % ) . 2 5 D
P r z e g r u p o w a n i e d o 2 - ( l - p r o p e n y l o ) f e n o l u . P r z y g o t o w u j e się n a s y c o n y r o z t w ó r (ok. ( 5 0 % w a g . / o b j . ) w o d o r o t l e n k u potasu w 60 m l m e t a n o l u . R o z t w ó r ten r a z e m z 20 g 2-allilofenolu u m i e s z c z a się w kolbie kulistej z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę destylacyjną, c h ł o d n i c ę L i e b i g a o r a z t e r m o m e t r u s t a w i o n y tak, a b y z b i o r n i k z rtęcią z a n u r z o n y b y ł w mieszaninie. Destylację p r o w a d z i się p o w o l i aż d o osiągnięcia t e m p e r a t u r y 1 1 0 ° C . N a s t ę p n i e u s u w a się n a s a d k ę destylacyjną, zastępując ją c h ł o d n i c ą powietrzną, i utrzy m u j e m i e s z a n i n ę reakcyjną w t e m p e r a t u r z e ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 6 h. M i e s z a n i n ę chłodzi się, ostrożnie z a k w a s z a stęż. k w a s e m s o l n y m i e k s t r a h u j e p r o d u k t t r z e m a p o r c j a m i p o 30 mł eteru. P o wysuszeniu e k s t r a k t ó w , eter u s u w a się, a p o z o s t a ł o ś ć desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję 2 - ( l - p r o p e n y l o ) f e n o l u w r z ą c ą w t e m p . 1 1 0 — 1 1 5 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; krystalizuje on p o ochłodzeniu w ł a ź n i lodowej w ilości 15 g ( 7 5 % ) . P o krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) o t r z y m u j e się błyszczące igły o tt. 3 7 ° C . J , 3 . E t e r y f e n y l o w e . P r z y k ł a d y ilustrujące o t r z y m y w a n i e e t e r ó w alkilowo-fenyiowych w syntezie W i l l i a m s o n a p o d a n o n a str. 3 5 1 , p . H I , G , 2 . N a s t ę p n y m p r z y k ł a d e m jest synteza fenacetyny (p. IV,122). p - A m i n o f e n o l p r z e p r o w a d z a się najpierw w p o c h o d n ą ^J-acetylową z a p o m o c ą reakcji z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m , w z i ę t y m w ilości n i e c o większej n i ż jeden r ó w n o w a ż n i k . N a t a k o t r z y m a n ą p o c h o d n ą d z i a ł a się kolejno e t a n o I o w y m r o z t w o r e m etoksyłanu sodu i j o d k i e m etylu, o t r z y m u j ą c eter etylowy N - a c e t y l o -p-fenetydyny (fenacetynę). Z w i ą z e k ten jest biologicznie a k t y w n y i znajduje s z e r o k i e z a s t o s o w a n i e n p . j a k o ś r o d e k p r z e c i w g o r ą c z k o w y o r a z j a k o ś r o d e k znieczulający; j e d n a k ze względu n a n i e p o ż ą d a n e działanie u b o c z n e j e g o z a s t o s o w a n i e jest o b e c n i e ograniczone. W s t ę p n e o t r z y m y w a n i e soli sodowej fenolu w reakcji z e t y l a n e m sodu m o ż n a w wielu p r z y p a d k a c h o m i n ą ć i o t r z y m a ć eter p o ś r e d n i o p r z e z o g r z e w a n i e fenolu, h a l o g e n k u alkilu i bezw. w ę g l a n u p o t a s u w r o z t w o r z e a c e t o n o w y m . P r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a tej m e t o d y jest o t r z y m y w a n i e eteru allilowo-fenylowego i eteru butyl owo-2-nitrof e n y l o w e g o (p. IV,123). Syntezą p o k r e w n ą jest r ó w n i e ż o t r z y m y w a n i e k w a s u 2,4-dichlor o f e n o k s y o c t o w e g o ; związek ten m a d u ż e z n a c z e n i e j a k o h o r m o n w z r o s t u roślin o r a z selektywny ś r o d e k c h w a s t o b ó j c z y . P r z e m i a n a fenoli w k w a s y f e n o k s y o c t o w e w e d ł u g t e j m e t o d y m a z n a c z e n i e w analizie. K w a s y f e n o k s y o c t o w e są z w i ą z k a m i stałymi i służą d o identyfikacji fenoli j a k o ich p o c h o d n e krystaliczne ( p . \TŁ,6,6e). O t r z y m y w a n i e z fenoli ich eterów m e t y l o w y c h l u b etylowych w reakcji z s i a r c z a n e m m e t y l u lub etylu w o b e c w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu jest m e t o d ą , d z i ę k i k t ó r e j u n i k a się s t o s o w a n i a z n a c z n i e droższych h a l o g e n k ó w alkilowych (np. synteza anizolu, fenetolu, eteru m e t y l o w o - 2 - n a f t y l o w e g o o r a z a l d e h y d u w e r a t r o w e g o , p . I V , 124). IV,122.
FENACETYNA
NH
0
OH
NH-CO-CH> (CH CO)jO
NH-CO*CH N a O C j H j roztwór;
3
C H,i 2
OH
0-C H 2
5
3
1V,123. Eter
allilowo-fenylowy
643
W zlewce l u b kolbie s t o ż k o w e j p o j . 250 m l p r z y g o t o w u j e się zawiesinę 11 g (0,1 m o l ) p - a m i n o f e n o l u w 30 m l w o d y i d o d a j e d o niej 12 m l (0,127 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o . M i e s z a n i n ę energicznie m i e s z a się (lub wstrząsa) i ogrzewa n a łaźni w o d n e j , p r z y c z y m o s a d rozpuszcza się. P o 10 m i n z a w a r t o ś ć zlewki chłodzi się, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o s a d a c e t y l o p o c h o d n e j i p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y . P r z e k r y s t a l i z o w u j e się g o z gorącej w o d y (ok. 7 5 m l ) i suszy n a bibule filtra cyjnej n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć p-hydroksyacetani!idu o tt. 169°C (1) w y n o s i 14 g ( 9 3 % ) . W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 1,55 g (0,0675 m o l ) czystego sodu i d o d a j e 40 m l a b s o l u t n e g o a l k o h o l u e t y l o w e g o (lub rekty fikatu). K o l b ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o chwili, g d y c a ł a ilość sodu ulegnie r o z puszczeniu. M i e s z a n i n ę chłodzi się, d o d a j e 10 g (0,066 m o l ) p - h y d r o k s y a c e t a n i l i d u , n a s t ę p n i e p r z e z c h ł o d n i c ę w p r o w a d z a się p o w o l i 15 g (8 m l , 0,1 m o l ) j o d k u etylu i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 45—-60 m i n . N a s t ę p n i e p r z e z c h ł o d n i c ę d o d a j e się 100 m l w o d y z t a k ą szybkością, a b y n i e wydzielał się o s a d ; w p r z y p a d k u p o j a w i e n i a się k r y s z t a ł ó w m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a a ż d o ich rozpuszczenia. K o l b ę c h ł o d z i się w ł a ź n i l o d o w e j , o d s ą c z a s u r o w ą fenacetynę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . S u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w 80 m l a l k o h o l u etylo w e g o ; jeżeli r o z t w ó r jest z a b a r w i o n y d o d a j e się 2 g węgla odbarwiającego, ogrzewa d o w r z e n i a i sączy. D o k l a r o w n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 125 m l gorącej w o d y i p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . Czystą f e n a c e t y n ę odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 9,5 g ( 8 0 % ) ; tt. 137°C. U w a g a . (1) Jeśli tt. odbiega o d właściwej, p r o d u k t rozpuszcza się w r o z c . r o z t w o r z e wodorotlenku sodu na zimno i wytrąca ponownie przez dodanie kwasu d o odczynu o b o j ę t n e g o . M a t o n a celu usunięcie e w e n t u a l n y c h ś l a d ó w dioctanu p - a m i n o f e n o l u ; g r u p a a c e t y l o w a p r z y azocie jest o d p o r n a n a d z i a ł a n i e n a z i m n o r o z c i e ń c z o n y m roz t w o r e m a l k a l i c z n y m , n a t o m i a s t p o ł ą c z o n a z t l e n e m ł a t w o ulega w t y c h w a r u n k a c h hydrolizie. IV,123. E T E R
ALLILOWO-FENYLOWY
C H OH + BrCH
2
K 6
5
CO
CH=,CH — — A . C H 2
6
S
OCH
2
CH=CH
2
W kolbie z d w o m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o r a z m i e s z a d ł o z uszczelnieniem u m i e s z c z a się 47 g (0,5 m o l ) fenolu, 60,5 g (0,5 m o l ) b r o m k u allilu (p. 111,54), 69,1 g (0,5 m o l ) bezw. w ę g l a n u p o t a s u i 100 m l a c e t o n u ; z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i o g r z e w a n a ł a ź n i p a r o w e j p r z e z 8 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o 500 m l w o d y , oddziela w a r s t w ę organiczną, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje t r z e m a p o r c j a m i p o 20 m l eteru. W a r s t w ę organiczną i e k s t r a k t y e t e r o w e łączy się, p r z e m y w a 2 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u . P o usunięciu e t e r u w w y p a r c e o b r o t o w e j , p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając eter allilowo-fenylowy w t e m p . 8 5 ° C / 2 3 , 3 3 h P a (19 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 57 g ( 8 5 % ) .
S y n t e z a p o k r e w n a . E t e r b u t y I o w o - 2 - n i t r o f e n y l o w y (o-butoksynitrobenzen). W kolbie kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się m i e s z a n i n ę 28 g (0,2 m o l ) o-nitrofenolu (p. IV,114), 28 g (0,2 m o l ) bezw. węglanu p o t a s u , 30 g (23,5 m l , 0,22 m o l ) b r o m k u b u t y l u w 200 m l bezw. a c e t o n u i ogrzewa się d o w r z e n i a n a ł a ź n i p a r o w e j p r z e z 48 h. N a s t ę p n i e o d d e s t y l o w u j e się aceton, d o d a j e 200 m l w o d y i ekstrahuje p r o d u k t d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l benzenu. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y benze n o w e p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 90 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , b e n z e n u s u w a się p r z e z destylację p o d n o r m a l n y m ciśnieniem, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję o - b u t o k s y n i t r o b e n z e n u w t e m p . 1 7 1 — 1 7 2 ° C / 2 5 , 3 3 h P a (19 m m H g ) l u b 1 2 7 — 1 2 9 ° C / 2 , 6 7 h P a (2 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 30 g (77%).
Kwas
2,4-dichlorofenoksyoctowy. 0-CH -C0 H 2
Cl ©OH
+ Cl-CH -COjH
2
-Ł ^Cl
2
CI
a
W zlewce p o j . 400 m l umieszcza się 8,1 g (0,05 m o l ) 2,4-dinitrofenoIu i 4,7 g (0,05 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o (1). N a s t ę p n i e d o d a j e się p o w o l i , jednocześnie mie szając, r o z t w ó r 4,5 g (0,112 mol) w o d o r o t l e n k u s o d u w 25 ml w o d y . W m i a r ę prze biegu reakcji wydziela się z n a c z n a ilość ciepła, M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się n a siatce, a ż z n a c z n a część cieczy o d p a r u j e ; d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 150 m l w o d y , chłodzi i w r a z i e p o t r z e b y sączy. K l a r o w n y r o z t w ó r z a k w a s z a się r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m s o l n y m ( w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o ) . W y d z i e l o n y gęsty olej ekstrahuje się d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l eteru, p r z e m y w a p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y 10—15 m l w o d y , suszy 1 g bezw. siarczanu m a g n e z u i sączy p r z e z k a r b o w a n y sączek z b i b u ł y . Eter oddestylo w u j e się, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą i p o z o s t a ł y s u r o w y k w a s 2,4-dichlorofenoksy o c t o w y krystalizuje się z ok. 35 m l b e n z e n u (pod wyciągiem). W y d a j n o ś ć czystego k w a s u o tt. 138°C w y n o s i 6 g ( 5 4 % ) . U w a g a . (1) O s t r z e ż e n i e : Parzące d z i a ł a n i e k w a s u c h l o r o o c t o w e g o n a s k ó r ę p o w o d u j e p o w s t a w a n i e p ę c h e r z y ; z tego względu k w a s e m t y m należy o p e r o w a ć z dużą ostroż nością. IV,124. E T E R M E T Y L O W O - F E N Y L O W Y C«H OH + NaOH + ( C H ) S 0 ^ C H - O C H s
3
2
4
6
5
(anizol) 3
+ Na(CH )S0 + H 0 3
4
2
Reakcję należy prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w rozdzielacz, mie s z a d ł o z uszczelnieniem i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 47 g (0,5 m o ł ) czystego fenolu i d o d a j e mieszając r o z t w ó r 21 g w o d o r o t l e n k u sodu w 200 m l w o d y . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę chłodzi się d o ok. 10"C p r z e z z a n u r z e n i e k o l b y w ł a ź n i l o d o w e j . W roz dzielaczu umieszcza się 63 g (47 m ł , 0,5 m o l ) siarczanu dimetylu (ostrożnie: p . Il,2,I8a) k t ó r y w k r a p l a się w ciągu 1 h, energicznie mieszając z a w a r t o ś ć kolby. N a s t ę p n i e w celu p r z e p r o w a d z e n i a c a ł k o w i t e g o m e t y l o w a n i a ogrzewa się m i e s z a n i n ę w t e m p e r a t u r z e wrzenia p r z e z 2 h, w d a l s z y m ciągu mieszając. K o l b ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia i d o d a j e 200 m l w o d y . M i e s z a n i n ę p r z e n o s i się do rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę anizolu, a p o z o s t a ł ą w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się k i l k o m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru. E k s t r a k t y e t e r o w e p o ł ą c z o n e z w a r s t w ą organiczną p r z e m y w a się r a z wodą, d w u k r o t n i e r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m , p o n o w n i e w o d ą aż d o u z y s k a n i a w o d y z p r z e m y w a n i a o o d c z y n i e o b o j ę t n y m w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o i suszy się b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u . N a s t ę p n i e eter u s u w a się za p o m o c ą destylacji r ó w n o w a g o w e j (rys. 1,86), a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się z ł a ź n i p o w i e t r z n e j , zbierając anizol w tw. 151—154°C. W y d a j n o ś ć 40 g ( 7 4 % ) . t
S y n t e z y p o k r e w n e . E t e r erylowo-fenylowy (fenetol). O t r z y m u j e się g o analogicznie j a k anizol, b i o r ą c d o reakcji następujące ilości s u b s t r a t ó w : 21 g w o d o r o d e n k u sodu w 200 m l w o d y , 47 g (0,5 m o l ) czystego fenolu i 77 g (65,5 m l , 0,5 m o l ) siarczanu dietylu (p. TL,2,18b). P o w p r o w a d z e n i u całej ilości siarczanu dietylu ogrzewa się, mie szając, z a w a r t o ś ć k o l b y w t e m p e r a t u r z e wrzenia p r z e z 2 h. R o z c i e ń c z o n ą m i e s z a n i n ę reakcyjną p r z e n o s i się d o rozdzielacza, o d r z u c a w a r s t w ę w o d n ą , a warstwę organiczną p r z e m y w a kolejno wodą, r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m ( d w u k r o t n i e ) i p o n o w n i e w o d ą a ż d o u z y s k a n i a w o d y z p r z e m y w a n i a o o d c z y n i e o b o j ę t n y m . Suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , odsącza ś r o d e k suszący i p r z e s ą c z destyluje, zbierając eter etyłowo-fenylowy ( b e z b a r w n a ciecz) w t e m p . 168—170°C. W y d a j n o ś ć 50 g ( 8 2 % ) .
Eter metylowo-2-naftyłowy (nerolina). D o reakcji u ż y w a się 36,0 g (0,25 m o l ) 2-naftolu, 10,5 g w o d o r o t l e n k u sodu w 150 m l w o d y i d o d a j e się 31,5 g (23,5 m l , 0,25 m o l ) siarczanu dimetylu (ostrożnie), c h ł o d z ą c m i e s z a n i n ę w lodzie. N a s t ę p n i e ogrzewa się 1 h w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. Eter m etyl owo-naf ty ł o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o tlenku s o d u , n a s t ę p n i e obficie w o d ą i s t a r a n n i e suszy. P r z e k r y s t a l i z o w u j e się z h a n d l o w e g o a l k o h o l u . W y d a j n o ś ć 33 g ( 8 4 % ) , tt. 72° C. Aldehyd weratrowy (3,4-dimełoksybenzaldehyd). D o k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i d w a rozdzielacze (jeden u m i e s z c z o n y n a d chłodnicą z w r o t n ą ) w p r o w a d z a się 152 g (1 mol) h a n d l o w e j w a n i l i n y o tt. 81-—82°C. W a n i l i n ę topi się ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j i energicznie m i e s z a . W j e d n y m z rozdzielaczy umieszcza się r o z t w ó r 82 g czystego w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 120 m l w o d y , w d r u g i m — 160 g (120 m l , 1,04 m o l ) oczyszczonego siarczanu d i m e tylu (ostrożnie). R o z t w ó r w o d o r o t l e n k u p o t a s u w k r a p l a się z szybkością 2 k r o p l e n a s e k u n d ę , a p o 20 s e k u n d a c h z t a k ą samą szybkością z a c z y n a się w k r a p l a n i e s i a r c z a n u dimetylu. P o kilku m i n u t a c h u s u w a się o g r z e w a n i e z e w n ę t r z n e ; ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y u t r z y m u j e się n a d a l k o s z t e m ciepła reakcji. M i e s z a n i n a r e a k c y j n a p o w i n n a m i e ć jasne, c z e r w o n o b r ą z o w e z a b a r w i e n i e , k t ó r e ś w i a d c z y o o d c z y n i e a l k a l i c z n y m ; z m i a n a b a r w y n a zieloną w s k a z u j e n a k w a s o w o ś ć ś r o d o w i s k a reakcji, c o należy n a t y c h m i a s t s k o r y g o w a ć p r z e z niewielkie zwiększenie szybkości d o d a w a n i a r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u . P o d o d a n i u 5 0 — 7 5 % całkowitej ilości r e a g e n t ó w m i e s z a n i n a mętnieje i r o z d z i e l a się n a d w i e w a r s t w y . N a t y c h m i a s t p o d o d a n i u całej ilości r e a g e n t ó w (ok. 20 m i n ) , w y l e w a się żółtą mieszaninę reakcyjną d o dużej p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y i p o z o s t a w i a w s p o k o j u d o ostygnięcia, najlepiej n a n o c . T w a r d ą , krystaliczną m a s ę a l d e h y d u w e r a t r o w e g o odsącza się, r o z d r a b n i a w s z k l a n y m m o ź d z i e r z u z 300 m l w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m , o d s ą c z a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć a l d e h y d u w e r a t r o w e g o o tt. 4 3 — 4 4 ° C w y n o s i 160 g ( 9 6 % ) . P r o d u k t ten jest wystarczająco czysty d o wielu celów; m o ż n a go oczyścić bez wielkich strat p r z e z desty lację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 1 5 8 ° C / 1 0 , 6 6 h P a (8 m m H g ) , tt. 4 6 ° C . A l d e h y d ten ł a t w o utlenia się n a powietrzu i z tego względu należy g o p r z e c h o w y w a ć w d o b r z e z a m k n i ę t e j butelce.
K. ALDEHYDY AROMATYCZNE A l d e h y d y a r o m a t y c z n e otrzymuje się n a s t ę p u j ą c y m i m e t o d a m i : 1. P r z e z w p r o w a d z e n i e d o pierścienia a r o m a t y c z n e g o g r u p y formylowej
(H—0=0)
w reakcji p o d s t a w i e n i a elektrofiłowego (p. I V , 1 2 5 d o IV,129). 2. W r e a k c j a c h polegających n a m o d y f i k a c j i o b e c n e g o w pierścieniu p o d s t a w n i k a (p. I V , 1 3 0 d o IV,133). K , l . R e a k c j e formylowania. A l d e h y d y a r o m a t y c z n e m o ż n a o t r z y m a ć przepuszczając m i e s z a n i n ę tlenku węgla i c h l o r o w o d o r u przez w ę g l o w o d ó r a r o m a t y c z n y w o b e c n o ś c i m i e s z a n i n y c h l o r k u miedzi(I) i c h l o r k u glinu, k t ó r e działają j a k o k a t a l i z a t o r y r e a k c j i (reakcja Gattermanna-Kocha). P r z y k ł a d e m jest o t r z y m y w a n i e a l d e h y d u p - t o l u i l o w e g o (p. IV,125). P r a w d o p o d o b n i e , c z y n n i k i e m elektrofilowym jest k a t i o n formylowy e :
[ H — C — O ] , k t ó r y t w o r z y się z m i e s z a n i n y g a z ó w w obecności k w a s u L e w i s a ArH + [ H - C = 0 ]
Ar C H O + H®
F o r m y l o w a n i e m e t o d ą G a t t e r m a n n a - K o c h a nie n a d a j e się d o o t r z y m y w a n i a a l d e h y d ó w z fenoli i eterów fenoli, k t ó r e z k w a s a m i Lewisa t w o r z ą kompleksy. Inną m e t o d ą f o r m y l o w a n i a jest reakcja Gattermanna, w której stosuje się z a m i a s t tlenku węgla c y j a n o w o d ó r . M e t o d a ta, w przeciwieństwie d o reakcji G a t t e r m a n n a -
- K o c h a daje d o b r e wyniki w p r z y p a d k u fenoli i eterów fenoli, lecz jej z a s t o s o w a n i e d o f o r m y l o w a n i a w ę g l o w o d o r ó w jest o g r a n i c z o n e , g d y ż t y l k o bardziej r e a k t y w n e węglo w o d o r y dają a l d e h y d y z d o b r y m i w y d a j n o ś c i a m i . M e c h a n i z m reakcji G a t t e r m a n n a ©
p o l e g a p r a w d o p o d o b n i e n a elektrofilowym aromatyczny ArH + [H—C=NH]
ataku kationu
[Ar • C H = N H ] — A r lub Z n C U
[ H — C = N H ] na
związek
• CHO
1
M o ż n a u n i k n ą ć s t o s o w a n i a niebezpiecznego c y j a n o w o d o r u , p r z e p u s z c z a j ą c suchy c h l o r o w o d ó r p r z e z m i e s z a n i n ę b ą d ź cyjanku c y n k u , c h l o r k u glinu i w ę g l o w o d o r u l u b e t e r u fenolu o r a z r o z p u s z c z a l n i k a (np. t e t r a c h i o r o e t a n u l u b b e n z e n u ) , b ą d ź t e ż p r z e z miesza n i n ę cyjanku c y n k u , fenolu i bezw. eteru l u b b e n z e n u . P o d w p ł y w e m c h l o r o w o d o r u z cyjanku c y n k u t w o r z y się c y j a n o w o d ó r ( k t ó r y reaguje in situ) o r a z chlorek c y n k u (znany j a k o skuteczny k a t a l i z a t o r tej reakcji). P r z y k ł a d a m i reakcji G a t t e r m a n n a jest o t r z y m y w a n i e a l d e h y d u 2,4,6-trimetylobenzoesowego ( a l d e h y d m e z y t y i o w y ) z m e z y t y lenu i syntezy p o k r e w n e (p. P7,126). Z fenoli m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć h y d r o k s y a l d e h y d y w r e a k c j i z c h l o r o f o r m e m w obecności z a s a d y (reakcje Reimera-Ticmanna). R e a k c j a ta jest interesująca z t e g o względu, że uczestniczy w niej j a k o r e a k t y w n y p r o d u k t p o ś r e d n i d i c h l o r o k a r b e n (I), t w o r z ą c y się z c h l o r o f o r m u p o d w p ł y w e m z a s a d y . D i c h l o r o k a r b e n j a k o czynnik elektrofilowy łączy się z a n i o n e m f e n o l a n o w y m dając a n i o n c h l o r k u h y d r o k s y b e n z y h d e n u (II), k t ó r y w z a s a d o w y m ś r o d o w i s k u reakcji ulega hydrolizie i p o w s t a j e a n i o n h y d r o k s y a l d e h y d u . P o z a k w a s z e n i u w y o d r ę b n i a się h y d r o k s y a l d e h y d
W p r z y p a d k u fenolu g ł ó w n y m p r o d u k t e m jest o - h y d r o k s y b e n z a l d e h y d (aldehyd salicy l o w y , p . IV,127), ale t w o r z y się r ó w n i e ż niewielka ilość i z o m e r u para. N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w syntezie p o k r e w n e j ( o t r z y m y w a n i e a l d e h y d u 2 - h y d r o k s y - l - n a f t o e s o w e g o ) u p r z y wilejowaną jest r e a k c j a p o d s t a w i e n i a w pozycji 1
N i e k t ó r e r e a k t y w n e w ę g l o w o d o r y a r o m a t y c z n e ulegają f o r m y l o w a n i u z d i m e t y l o f o r m a m i d e m w o b e c n o ś c i t l e n o c h l o r k u fosforu (reakcja Vilsmeicra, n p . 9-formyloant r a c e n , p . IV,128). M e t o d ę t ę m o ż n a r ó w n i e ż s t o s o w a ć z p o w o d z e n i e m d o f o r m y l o w a n i a a r o m a t y c z n y c h z w i ą z k ó w heterocyklicznych o pierścieniach w z b o g a c o n y c h w elektro n y n ( n p . 2-formylotiofen, p . 07,128).
O g ó l n e znaczenie m a m e t o d a f o r m y l o w a n i a w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h z a p o m o c ą eteru d i c h l o r o m e t y l o w e g o w w a r u n k a c h t y p o w y c h dla reakcji F r i e d l a - C r a f t s a (str. 658, p . IV,L>1). T w o r z ą c y się p o ś r e d n i o c h l o r o a c e t a l (III) ł a t w o ulega H Cl A l - N l r* iCH ) N^C-O^P =0 — * a ci 3
H Ci © l i p^e (CH ) N = C - 0 - P - 0 : t& a H CS
2
3
x
2
x
©
I r*
I
-POCI.O©
v (CH ) N = C - 0 - P - 0 3
*•
2
e (CH,) N=C^ 2
«
c i
(CH ) N-C^ 3
2
a
ntezomer-yozny; H ArH +
^C-N(CH ) 3
2
- ^ - » - Ar-C±N(CH ) 3
c
a
>
2
ci
© 0 ,0 ® , Ar-CH = N(CH ) }C! — A r - C H O + (CH ) NH }C1 0
H
3
2
3
2
2
hydrolizie n a o d p o w i e d n i aldehyd (np. a l d e h y d p-fer/~butylobenzoesowy, p . rv,129) A r H + C i C H O C H — A r - C H ( O C H ) C l + HCl 2
3
3
H a
° > A r - C H O + C H O H + HCl 3
lub S n C l i III
M e t o d a ta m o ż e b y ć r ó w n i e ż w y k o r z y s t a n a d o f o r m y l o w a n i a a r o m a t y c z n y c h z w i ą z k ó w policyklicznych i heterocyklicznych o r a z fenoli i e t e r ó w fenoli. IV,125. A L D E H Y D C H -CH S
S
3
p-TOLUILOWY
+ CO + HCl
^>p-H CC H 3
6
4
CHO
CuCi
Reakcję należy prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem. R e a k t o r z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w r u r k ę w l o t o w ą dla gazu, sięgającą d n a k o l b y , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem o r a z w r u r k ę o d l o t o w ą p o ł ą c z o n ą z d w o m a p ł u c z k a m i Drechsela. P i e r w s z a z nich działa j a k o p o c h ł a n i a c z gazu, d r u g a z a w i e r a stęż. k w a s siarkowy. K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 2 0 ° C . N a s t ę p n i e w k o l b i e umieszcza się 92 g (106 m l , 1 m o l ) czystego t o l u e n u , u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i p r z e z o t w ó r , w k t ó r y m z n a j d u j e się r u r k a o d l o t o w a d o d a j e się 14 g bezw. c h l o r k u m i e d z i a w e g o (p. 11,2,76) o r a z 133 g (ł m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o , bezw. c h l o r k u glinu. N a s t ę p n i e w p r o w a d z a się p o p r z e z o t w ó r z a j m o w a n y p r z e z r u r k ę odlo tową ( r u r k ę c h w i l o w o u s u w a się) m i e s z a n i n ę tlenku węgla (p. 11,2,10) i c h l o r o w o d o r u (p. 11,2,31), łącząc z a p o m o c ą r u r k i w kształcie litery Y d w i e płuczki ( z k t ó r y c h k a ż d a p o ł ą c z o n a jest ze ź r ó d ł e m j e d n e g o z g a z ó w ) z r u r k ą w l o t o w ą do g a z u . G a z y prze p u s z c z a się p r z e z m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą r ó w n o m i e r n i e , ale z niezbyt dużą szybkością (1) w czasie 7 h ; szybkości p r z e p ł y w u obu g a z ó w ustala się obserwując w y p ł y w pęcherzy k ó w g a z u w p ł u c z k a c h u k ł a d u w y t w a r z a j ą c e g o gazy. N a l e ż y p r z y t y m t a k d o b r a ć szyb kości p r z e p ł y w u o b u gazów, a b y objętość p r z e p u s z c z a n e g o d e n k u węgla była w p r z y bliżeniu d w u k r o t n i e większa o d objętości c h l o r o w o d o r u , n a t o m i a s t stopień szybkości absorpcji g a z ó w m o ż n a o c e n i ć z o b s e r w a c j i w y p ł y w u p ę c h e r z y k ó w w p ł u c z c e p o ł ą c z o nej z r u r k ą odlotową. P o c z ą t k o w o d e n e k węgla a b s o r b u j e się p r a w i e ilościowo, ale w m i a r ę z w i ę k s z a n i a się lepkości m i e s z a n i n y a b s o r p c j a n i e zachodzi j u ż c a ł k o w i c i e . B a r d z o lepki p r o d u k t p r z e n o s i się p o r c j a m i ( ł o p a t k ą z z a k o ń c z e n i e m w kształcie łyżki), wstrząsając, d o k o l b y kulistej p o j . 1500 m l zawierającej 750 g p o k r u s z o n e g o l o d u .
N a s t ę p n i e oddestylowuje się z p a r ą w o d n ą a l d e h y d i n i e p r z e r e a g o w a n y t o l u e n . D o destylatu d o d a j e się 25 m l eteru, rozdziela dwie w a r s t w y i w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się 75 m l eteru. P o ł ą c z o n e ekstrakty suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. s i a r c z a n e m s o d u , u s u w a się eter p r z e z p o w o l n ą destylację z k o l b y z n a s a d k ą O a i s e n a z k o l u m n ą frakcjonującą, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje z ł a ź n i p o w i e t r z n e j . A l d e h y d p-toluil o w y zbiera się ( p r a w i e b e z b a r w n a ciecz) w t e m p . 2 0 2 — 2 0 5 ° C . W y d a j n o ś ć w y n o s i 55 g ( 4 6 % ) . D o o t r z y m a n e g o p r o d u k t u d o d a j e się k i l k a m a ł y c h k r y s z t a ł k ó w h y d r o c h i n o n u , k t ó r y h a m u j e ułtlenianie aldehydu p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a . U w a g a . (1) N a l e ż y p r z e p u s z c z a ć ok. 4—5 litrów tlenku węgla n a godzinę. I V , 1 2 6 . A L D E H Y D 2 , 4 , 6 - T R I M E T Y L O B E N Z O E S O W Y (aldehyd
CH = NH }C1 2
mezytyłowy)
CHO
Reakcja powinna być przeprowadzona pod sprawnie działającym wyciągiem. Stosuje się bowiem tetrachloroetan będący silną trucizną, a w czasie reakcji wydziela się cyjanowodór. M o n t u j e się a p a r a t u r ę złożoną z r e a k t o r a p o j . 500 m l z c z t e r e m a szyjami, z a o p a t r z o n e g o w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , s p r a w n e m i e s z a d ł o , r u r k ę wlotową d o gazu o r a z t e r m o metr. T e r m o m e t r należy umieścić tak, a b y w czasie przebiegu reakcji zbiornik z rtęcią był z a w s z e z a n u r z o n y w cieczy; n a t o m i a s t wylot r u r k i d o gazu m o ż e sięgać j e d y n i e t u ż p o d p o w i e r z c h n i ę cieczy. W kolbie umieszcza się 51 g (59 m l , 0,425 mol) przedestylo w a n e g o m e z y t y l e n u (tw. 163—166°C), 73,5 g (0,625 m o l ) c y j a n k u cynku (p. 11,2,(55) i 200 m l 1,1,2,2-tetrachloroetanu; n a s t ę p n i e , mieszając, p r z e p u s z c z a się szybkim stru m i e n i e m s u c h y c h l o r o w o d ó r (p. 11,2,37), aż d o c a ł k o w i t e g o r o z ł o ż e n i a cyjanku cynku (ok. 3 h). K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i l o d o w e j , a r u r k ę wlotową d o gazu zastępuje się u r z ą d z e n i e m p r z e d s t a w i o n y m n a rys. 1,46; w c h o d z ą c ą w s k ł a d tego u r z ą d z e n i a k o l b ę s t o ż k o w ą w y p e ł n i a się u p r z e d n i o 197 g d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się bardzo energicznie i d o d a j e c h l o r e k glinu w ciągu 10 m i n . N a s t ę p n i e u s u w a się łaźnię lodową i w z n a w i a p r z e p u s z c z a n i e c h l o r o w o d o r u przez 3,5 h ; p r z y k o ń c u pierwszej g o d z i n y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej w z r a s t a d o ok. 7 0 ° C , w s k u t e k wydzielania się ciepła reakcji. Przez p o z o s t a ł y okres p r o w a d z e n i a reakcji n a l e ż y u t r z y m y w a ć t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 6 7 — 7 2 ° C . P o ochłodzeniu m i e s z a n i n ę w y l e w a się d o zlewki p o j . 2 1 wypełnionej d o p o ł o w y p o k r u s z o n y m l o d e m z d o d a t k i e m 50 mł stęż. k w a s u solnego, mieszając przy t y m ręcznie, i p o z o s t a w i a n a n o c . N a z a j u t r z z a w a r tość zlewki przelewa się d o k o l b y kulistej p o j . 1,5 1 i o g r z e w a d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 3 h. P o ochłodzeniu oddziela się w a r s t w ę organiczną, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się r a z 25 m l t e t r a c h l o r o e t a n u . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y t e t r a c h l o r o e t a n ó w e p r z e m y w a się 7 5 m l 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u sodu i destyluje z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87).. Pierwszą p o r c j ę 4 0 0 — 4 5 0 m l destylatu zbiera się o s o b n o i regeneruje z niej rozpuszczal nik (1); drugą p o r c j ę destylatu ok. 4,5 1 z b i e r a się d o p ó t y , d o p ó k i destylują k r o p l e oleju. D e s t y l a t e k s t r a h u j e się 250 mł toluenu, e k s t r a k t suszy się niewielką ilością bezw. siarczanu m a g n e z u i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k z ł a ź n i olejowej l u b za p o m o c ą w y p a r k i , o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się z k o i b y p o j . 150 ml z k r ó t k ą k o l u m n ą f r a k c j o n u jącą (rys. 1,95) i zbiera a l d e h y d m e z y t y l o w y w t e m p . 1 1 8 — 1 2 1 ° C / 1 1 , 3 3 h P a ( 1 6 m m H g ) ; . w y d a j n o ś ć 50 g (2). U w a g i . (1) Pierwsza p o r c j a destylatu s k ł a d a się p r a w i e wyłącznie z tetrachloroetanui w o d y . W celu z r e g e n e r o w a n i a r o z p u s z c z a l n i k a r o z d z i e l a się w a r s t w y , w a r s t w ę o r g a niczną suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i destyluje.
(2) Poniżej p o d a n y sposób p o s t ę p o w a n i a jest dogodniejszy i m n i e j p r a c o c h ł o n n y , j e d n a k r e a k c j a p r z e b i e g a w ó w c z a s z mniejszą wydajnością (ok. 40 g). S p r o s z k o w a n e s u b s t r a t y — c h l o r e k glinu i c y j a n e k c y n k u — miesza się p r z e z wstrząsanie, d o d a j e mezytylen i k o l b ę z a n u r z a w łaźni olejowej o t e m p . 100"C. Mieszając p r z e p u s z c z a się p r z e z m i e s z a n i n ę u m i a r k o w a n i e szybki s t r u m i e ń suchego c h l o r o w o d o r u w ciągu 4 h, n a s t ę p n i e m i e s z a się i o g r z e w a jeszcze p r z e z n a s t ę p n e 2 h, nie przepuszczająąc j u ż c h l o r o w o d o r u . M i e s z a n i n ę reakcyjną r o z k ł a d a się i p r z e r a b i a dalej wg. opisu p o d a n e g o p o w y ż e j .
Syntezy pokrewne. Aldehyd 2,4-dihydroksybenzoesowy (aldehyd fi-rezorcylowy). Reak cję p r z e p r o w a d z a się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 500 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, s p r a w n e m i e s z a d ł o z uszczelnieniem o r a z r u r k ę w l o t o w ą d o g a z u 0 dużej średnicy ( a b y z a p o b i e c z a t y k a n i u się w s k u t e k w y t r ą c a n i a się o s a d u ) , sięgającą p r a w i e d o d n a k o l b y . R u r k ę t ę łączy się z pustą płuczką (płuczka bezpieczeństwa), t ę zaś z a p a r a t e m d o w y t w a r z a n i a c h l o r o w o d o r u (p. 11,2,5/). W y l o t c h ł o d n i c y łączy się p o p r z e z r u r k ę z p ł u c z k ą zawierającą stęż. k w a s s i a r k o w y , n a s t ę p n i e z p ł u c z k ą pustą 1 w k o ń c u o d p r o w a d z a się g a z t u ż n a d powierzchnią r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu (rys. I,50a). W kolbie umieszcza się 20 g (0,18 m o l ) r e z o r c y n y , 175 m l eteru osuszonego s o d e m i 40 g (0,34 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o bezw. cyjanku c y n k u ; p o u r u c h o m i e n i u mie s z a d ł a p r z e p u s z c z a się szybkim s t r u m i e n i e m c h l o r o w o d ó r . Cyjanek c y n k u s t o p n i o w o z a n i k a , t w o r z ą c m ę t n y r o z t w ó r ; następnie, w m i a r ę dalszego p r z e p u s z c z a n i a c h l o r o w o d o r u , z a c z y n a wydzielać się w p o s t a c i gęstego oleju p r o d u k t k o n d e n s a c j i — c h l o r o w o d o r e k iminy, k t ó r y p o upływie 10—30 m i n zestala się. P o nasyceniu eteru c h l o r o w o d o r e m (po ok. 1,5 h) zwalnia się nieco jego t e m p o p r z e p ł y w u i z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze p r z e z pół g o d z i n y w celu p r z e p r o w a d z e n i a reakcji d o k o ń c a . N a stępnie d e k a n t u j e się eter znad o s a d u , o s a d z a d a j e 100 m l w o d y , ogrzewa d o w r z e n i a , g o r ą c y r o z t w ó r sączy przez lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m i c h ł o d z i się u z y s k a n y przesącz. Z a r a z p o ostygnięciu z r o z t w o r u wydziela się 12 g a l d e h y d u r e z o r c y l o w e g o , k t ó r y od sącza się; z przesączu p o u p ł y w i e 15 h wydziela się d r u g a porcja a l d e h y d u (11,5 g) (łączna w y d a j n o ś ć 9 4 % ) . O t r z y m a n y a l d e h y d p o wysuszeniu m a tt. 1 3 5 — 1 3 6 ° C i jest n i e c o z a b a r w i o n y . W celu o d b a r w i e n i a m o ż n a go k r y s t a l i z o w a ć z gorącej w o d y z d o d a t k i e m węgla odbarwiającego. Aldehyd 2-hydroksy-l-naftoesowy. P o s t ę p u j e się w s p o s ó b p o d a n y dla a l d e h y d u /?-rezolcylowego z t y m , że zamiast - r e z o r c y n y u ż y w a się 20 g (0,138 m o l ) 2-naftolu. S u r o w y p r o d u k t (20 g, 8 3 % ) krystalizuje z w o d y z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o ; czysty aldehyd m a tt. 8 0 — 8 1 ° C . Aldehyd a n y ż o w y (aldehyd p-metoksybenzoesowy). D o reakcji u ż y w a się a p a r a t u r y opisanej p r z y o t r z y m y w a n i u a l d e h y d u ^ - r e z o r c y l o w e g o . W kolbie u m i e s z c z a się 30 g (30 m l , 0,28 m o l ) anizolu (p. IV,124), 75 m l osuszonego n a d s o d e m benzenu i 52 g (0,44 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o c y j a n k u c y n k u . M i e s z a n i n ę reakcyjną chłodzi się w ł a ź n i z zimną w o d ą i p o włączeniu m i e s z a d ł a p r z e p u s z c z a s z y b k i m s t r u m i e n i e m c h l o r o w o d ó r w ciągu 1 h. N a s t ę p n i e u s u w a się r u r k ę wlotową d o gazu i nie z a t r z y m u j ą c m i e s z a d ł a d o d a j e się p o w o l i 45 g s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu. P o w p r o w a d z e niu całej ilości c h l o r k u glinu p o n o w n i e z a k ł a d a się r u r k ę wlotową d o g a z u i n a d a l p r z e p u s z c z a się c h l o r o w o d ó r , t e r a z już wolniej niż p o p r z e d n i o , ogrzewając r ó w n o c z e ś n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną d o t e m p . 4 0 — 4 5 ° C p r z e z 3—4 h. O c h ł o d z o n ą m i e s z a n i n ę p o r e a k cyjną w y l e w a się, mieszając, d o n a d m i a r u r o z c . k w a s u s o l n e g o ; wydziela się p r z y tym ciężki o s a d c h l o r o w o d o r k u i m i n y . W celu r o z ł o ż e n i a tego c h l o r o w o d o r k u u z y s k a n ą m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z p ó ł godziny, a następnie p o d d a j e destylacji z p a r ą w o d n ą . Z destylatu oddziela się w a r s t w ę organiczną, suszy ją niewielką ilością bezw. siarczanu m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e b e n z e n . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się z ł a ź n i p o w i e t r z n e j , zbierając frakcję a l d e h y d u a n y ż o w e g o w tw. 2 4 6 — 2 4 8 ° C ; w y d a j n o ś ć 35 g ( 9 2 % ) . P r o d u k t m o ż n a r ó w n i e ż destylować p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 134— — 1 3 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H).
IV,127. A L D E H Y D S A L I C Y L O W Y OH
OH
OH
CHO K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem c h ł o d z ą c y m , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z t e r m o m e t r , k t ó r e g o z b i o r n i k z rtęcią w i n i e n z n a j d o w a ć się n a w y s o k o ś c i 2 c m od d n a kolby. D o k o l b y w l e w a się gorący r o z t w ó r 80 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 80 m l w o d y , dodaje r o z t w ó r 25 g (0,266 mol) fenolu w 25 m l w o d y i w ł ą c z a m i e s z a d ł o . T e m p e r a t u r ę zawartości k o l b y ustala się w g r a n i c a c h 60—65 ° C (ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j l u b c h ł o d z ą c , zależnie od p o t r z e b y ) . N i e należy d o p u ś c i ć d o w y d z i e l a n i a się k r y s t a l i c z n e g o o s a d u f e n o k s y l a n u sodu. N a s t ę p n i e w p r o w a d z a się p r z e z c h ł o d n i c ę 60 g (40,5 m l , 0,5 mol) c h l o r o f o r m u w trzech p o r c j a c h w o d s t ę p a c h 1 5 - m i n u t o w y c h . Z a w a r t o ś ć k o l b y należy energicznie m i e s z a ć u t r z y m u j ą c p r z y t y m t e m p . 6 5 — 7 0 ° C , c o osiąga się p r z e z z a n u r z a n i e k o l b y w zimnej l u b gorącej łaźni w o d n e j , zależnie od p o t r z e b y . N a s t ę p n i e k o l b ę ogrzewa się n a wrzącej łaźni w o d n e j p r z e z 1 h w celu c a ł k o w i t e g o z a k o ń c z e n i a reakcji. N a d m i a r c h l o r o f o r m u oddestylowuje się z parą w o d n ą z r o z t w o r u alkalicznego (rys. 1,87). P o z o stałą p o m a r a ń c z o w ą ciecz chłodzi się, ostrożnie z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m i p o n o w n i e destyluje z parą w o d n ą p r a w i e b e z b a r w n ą ciecz zbierając destylat t a k d ł u g o , a ż przestaną z b i e r a ć się w n i m oleiste k r o p l e . P o z o s t a ł o ś ć p o destylacji odstawia się d o w y o d r ę b n i e n i a a l d e h y d u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o . D e s t y l a t ekstrahuje się o d r a z u e t e r e m , a z e k s t r a k t u oddestylowuje eter z ł a ź n i w o d n e j stosując w y p a r k ę o b r o tową. P o z o s t a ł y p o oddzieleniu eteru a l d e h y d salicylowy zanieczyszczony fenolem p r z e nosi się d o niewielkiej butelki z k o r k i e m s z k l a n y m i z a d a j e o k o ł o d w u k r o t n ą objętością n a s y c o n e g o r o z t w o r u w o d o r o s i a r c z y n u sodu. M i e s z a n i n ę w y t r z ą s a się energicznie ( w s k a z a n e m i e s z a n i e m e c h a n i c z n e ) p r z y n a j m n i e j p r z e z p ó ł g o d z i n y i odstawia n a 1 h . U z y s k a n y j a k o p a s t a p r o d u k t przyłączenia w o d o r o s i a r c z y n u sodu d o a l d e h y d u o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i w celu usunięcia fenolu osad p r z e m y w a się niewielką ilością a l k o h o l u , a n a s t ę p n i e niewielką ilością eteru. P r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a r o z k ł a d a się p r z e z o g r z e w a n i e w kolbie kulistej n a łaźni w o d n e j z r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . P o o c h ł o d z e n i u a l d e h y d salicylowy ekstrahuje się e t e r e m , e k s t r a k t suszy się bezw. siarcza n e m m a g n e z u . Eter u s u w a się przez destylację r ó w n o w a g o w ą , a p o z o s t a ł y a l d e h y d salicylowy ( b e z b a r w n a ciecz) destyluje w t e m p . 195—197°C. W y d a j n o ś ć 12 g ( 3 7 % ) . W celu w y o d r ę b n i e n i a a l d e h y d u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o p o z o s t a ł ą p o destylacji z p a r ą w o d n ą ciecz sączy się n a g o r ą c o p r z e z lejek k a r b o w a n y , oddzielając w ten s p o s ó b p r o d u k t y smoliste. Przesącz chłodzi się i e k s t r a h u j e e t e r e m . P o o d d e s t y l o w a n i u eteru p o z o s t a ł y ż ó ł t y o s a d krystalizuje się z gorącej w o d y z d o d a t k i e m w o d n e g o r o z t w . k w a s u s i a r k a w e g o . W y d a j n o ś ć a l d e h y d u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o ( b e z b a r w n e kryształy) o //. 1 1 6 ° C w y n o s i 2—3 g ( 6 — 9 % ) .
S y n t e z a p o k r e w n a . A l d e h y d 2 - h y d r o k s y - l - n a f t o e s o w y . W kolbie kulistej z t r z e m a szyja m i , p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem i c h ł o d n i c ę zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m u m i e s z c z a się 50 g 2-naftolu i 150 m l s p i r y t u s u rektyf., u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i s z y b k o d o d a j e r o z t w ó r 100 g w o d o r o tlenku sodu w 210 m l w o d y . U z y s k a n y w kolbie r o z t w ó r ogrzewa się n a łaźni w o d n e j d o t e m p . 7 0 — 8 0 ° C , a d o w k r a p l a c z a w l e w a się 62 g (42 m l ) czystego c h l o r o f o r m u i w p r o w a d z a się g o p o w o l i k r o p l a m i a ż d o m o m e n t u rozpoczęcia reakcji ( w s k a z ó w k ą jest p o w s t a n i e c i e m n o n i e b i e s k i e g o z a b a r w i e n i a m i e s z a n i n y reakcyjnej). N a s t ę p n i e u s u w a się ł a ź n i ę w o d n ą i k o n t y n u u j e w k r a p l a n i e c h l o r o f o r m u z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m a ć ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y (ok. 1,5 h ) . W k o ń c o w y m etapie w k r a p l a n i a wydziela się
IV,128.
9-Formyloantracen
651
sól s o d o w a h y d r o k s y a l d e h y d u . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą m i e s z a się jeszcze p r z e z 1 h, p o c z y m w y m i e n i a się c h ł o d n i c ę zwrotna, n a c h ł o d n i c ę L i e b i g a (pozostawiając m i e s z a d ł o ) i o d d e s t y l o w u j e n a d m i a r c h l o r o f o r m u i a l k o h o l u . D o p o z o s t a ł o ś c i w kolbie w k r a p l a się, mieszając, stęż. k w a s solny aż d o u z y s k a n i a o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a K o n g o ( w y m a g a t o ok. 88 m l ) ; wydziela się przy t y m c i e m n y olej o r a z z n a c z n a ilość c h l o r k u s o d u . D o u z y s k a n e j m i e s z a n i n y d o d a j e się w o d y w ilości wystarczającej d o r o z p u s z c z e nia soli, w y d z i e l o n y olej ekstrahuje się e t e r e m , e k s t r a k t e t e r o w y p r z e m y w a się w o d ą , suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając w t e m p . 177—•180 C/26,6 h P a (20 m m H g ) nie z n a c z n i e z a b a r w i o n y aldehyd, k t ó r y p o o c h ł o d z e n i u k r z e p n i e . Stały p r o d u k t krystalizuje się z ok- 40 m l etanolu. W y d a j n o ś ć a l d e h y d u 2 - h y d r o k s y - l - n a f t o e s o w e g o o tt. 8 0 ° C w y n o s i 28 g ( 4 7 % ) . D
I V , 128. 9 - F O R M Y L O A N T R A C E N (aldehyd
9-antranilowy)
+ (CH ) NH + H P O © + 3
2
3
A
3Cl
e
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o z uszczel n i e n i e m , c h ł o d n i c ę zwrotną i w k r a p l a c z . Z e s t a w u m i e s z c z a się n a ł a ź n i w o d n e j p o d wyciągiem. D o k o l b y w p r o w a d z a się m i e s z a n i n ę 17,8 g (0,1 m o l ) a n t r a c e n u (1), 19 g (20 m l , 0,26 m o l ) d i m e t y l o f o r m a m i d u i 20 m l o - d i c h l o r o b e n z e n u (2), d o w k r a p l a c z a n a t o m i a s t — 2 7 g (16 m l , 0,175 m o l ) t l e n o c h l o r k u fosforu; c h ł o d n i c ę o r a z w k r a p l a c z z a b e z p i e c z a się r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a . N a s t ę p n i e u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o , d o d a j e r ó w n o m i e r n i e t l e n o c h l o r e k fosforu, p o c z y m o g r z e w a się m i e s z a n i n ę n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 2 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się w ł a ź n i zawierającej m i e s z a n i n ę l o d u z solą i z o b o j ę t n i a w o b e c p a p i e r k a K o n g o r o z t w o r e m w o d n y m o c t a n u s o d u ( z u ż y w a się o k . 100 g t r i h y d r a t u w 175 m l w o d y ) , n a s t ę p n i e r o z c i e ń c z a w o d ą d o objętości o k . 2 1 i p o z o s t a w i a w 0 ° C p r z e z 2 h. Ż ó ł t y krystaliczny p r o d u k t krystalizuje się z w o d n e g o r o z t w . k w a s u o c t o w e g o o t r z y m u j ą c 12 g 9 - f o r m y l o a n t r a c e n u ( 5 8 % ) o tt. 1 0 4 ° C . U w a g i . (1) O d c z y n n i k wyjściowy p o w i n i e n b y ć d o b r e j j a k o ś c i ; o d p o w i e d n i jest a n t r a c e n h a n d l o w y o jakości fluorescencyjnej o tt. ok. 2 1 5 ° C (2) P o l e c a się s t o s o w a ć j a k o r o z p u s z c z a l n i k o - d i c h l o r o b e n z e n . Jeśli r e a k c j ę p r z e p r o w a d z a się t y l k o w o b e c n a d m i a r u d i m e t y l o f o r m a m i d u , o t r z y m u j e się p r o d u k t zanie czyszczony n i e p r z e r e a g o w a n y m a n t r a c e n e m . W ó w c z a s korzystniej jest e k s t r a h o w a ć s u r o w y p r o d u k t z i m n y m m e t a n o l e m , oddzielić a n t r a c e n p r z e z odsączenie i w y t r ą c i ć p r o d u k t p r z e z rozcieńczenie przesączu w o d ą . S y n t e z a p o k r e w n a . 2 - F o r m y l o t i o f e n . Stosuje się 21 g (19,3 m l , 0,25 m o l ) tiofenu o r a z 23 g (24 ml, 0,315 m o l ) d i m e t y l o f o r m a m i d u i 80 g 1,2-dichloroetanu j a k o r o z p u s z c z a l nik. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się d o 0 ° C , d o d a j e p o w o l i p r z y m i e s z a n i u 48 g (29 m l , 0,313 m o l ) tlenochlorku fosforu, p o c z y m o g r z e w a się p o c z ą t k o w o ostrożnie, a n a s t ę p nie d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 2 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną c h ł o d z i się, w y l e w a n a p o k r u s z o n y lód, z o b o j ę t n i a o c t a n e m s o d u (ok. 200 g w o d z i a n u ) , oddziela w a r s t w ę organiczną, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e eterem. W a r s t w ę o r g a n i c z n ą połą czoną z e k s t r a k t e m e t e r o w y m p r z e m y w a się w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a r o z p u s z c z a l n i k stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję 2-formylotiofenu w tw. 8 5 — 8 6 ° C / 2 1 , 3 3 h P a (16 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 20 g ( 7 1 % ) .
IV,T29. A L D E H Y D C(CH ) 3
p-tert-BUTYLOBENZOESOWY C(CH,j
3
3
CljLH-OCHj TiCU
CHO K o l b ę z t r z e m a szyjami, p o j . 250 m l , z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , chłodnicę z w r o t ną, w k r a p l a c z ( z a b e z p i e c z o n e r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) o r a z m i e s z a d ł o m a g n e t y c z n e ; n a szczycie c h ł o d n i c y umieszcza się urządzenie d o absorpcji g a z ó w . Całą a p a r a t u r ę zestawia się p o d wyciągiem. W kolbie umieszcza się 15,1 g (0,12 mol) źerr-butylobenzenu p . IV,6) i 60 m l bezw. chlorku m e t y l e n u (p. 11,1,5), p o c z y m chłodzi się z a w a r t o ś ć k o l b y d o 0 — 5 ° C w łaźni z mieszaniną lodu z solą. D o m i e s z a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się s z y b k o (2 d o 3 m i n ) z w k r a p l a c z a 38 g (22 m l , 0,2 mol) c z t e r o c h l o r k u t y t a n u ; miesza nina p r z y b i e r a w ó w c z a s b a r w ę p o m a r a ń c z o w ą . N a s t ę p n i e d o mieszanego' i c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 11,5 g (0,1 m o l ) eteru d i c h l o r o m etyl owo-metyl owego (p. 111,77) w ciągu 20 min. P o d o d a n i u pierwszych kilku kropli eteru wydziela się c h l o r o w o d ó r . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze w ciągu 5 m i n , n a s t ę p n i e u s u w a łaźnię chłodzącą, pozostawia się m i e s z a n i n ę reakcyjną d o ogrzania d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j (ok. 1/2 h), a n a s t ę p n i e ogrzewa się ją w 3 5 ° C p r z e z 15 m i n . M i e s z a ninę przelewa się d o rozdzielacza zawierającego 100 g l o d u i s t a r a n n i e wytrząsa. D o l n ą w a r s t w ę organiczną oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 25 m l c h l o r k u m e t y l e n u . P o ł ą c z o n e z w a r s t w ą organiczną e k s t r a k t y c h l o r k u m e t y l e n u p r z e m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 25 m l w o d y , d o d a j e się kryształ h y d r o c h i n o n u , a b y z a p o b i e c utlenieniu a l d e h y d u i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . R o z t w ó r sączy się, oddestylowuje r o z p u s z c z a l n i k z k o l b y destylacyjnej, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. W t e m p e r a t u r z e 5 2 ° C / 5 , 3 3 h P a (4 m m H g ) destyluje p - / m - b u t y l o b e n z e n ; a l d e h y d p-ferf-butylobenz o e s o w y zbiera się j a k o frakcję o tw. 9 8 ° C / 5 , 3 3 h P a (4 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 10,8 g (67%). K,2. R e a k c j e m o d y f i k a c j i ł a ń c u c h a b o c z n e g o . O p r a c o w a n o kilka m e t o d syntezy alde h y d ó w a r o m a t y c z n y c h , polegających n a s e l e k t y w n y m utlenianiu g r u p y metylowej połą czonej z pierścieniem a r o m a t y c z n y m . Ogólnie s t o s o w a n y m c z y n n i k i e m utleniającym jest r o z t w ó r trójtlenku c h r o m u w b e z w o d n i k u o c t o w y m i k w a s i e o c t o w y m . Powstający w w y n i k u u t l e n i a n i a aldehyd n a t y c h m i a s t p r z e c h o d z i w g e m - d i o c t a n , który jest związ kiem o d p o r n y m na dalsze utlenianie. A l d e h y d o t r z y m u j e się z d i o c t a n u przez h y d r o l i z ę w ś r o d o w i s k u k w a s o w y m , n a ogół j e d n a k z u m i a r k o w a n ą tylko wydajnością (np. alde h y d p - n i t r o b e n z o e s o w y , p . IV,130). Ar-CH ~ 3
C r H
^
)
Q
> Ar C H ( 0 CO C H ) - " - ^ A r - C H O 3
2
Aldehydy m o ż n a również otrzymywać przez hydrolizę związków gem-dichlorowcowych otrzymywanych w reakcji chlorowcowania łańcucha bocznego metyloarenów Ar • C H
3
— A r
• C H B r ~ ^ L » . Ar • C H O 2
R e a k c j a b r o m o w a n i a ł a ń c u c h a b o c z n e g o przebiega pod w p ł y w e m światła (p. I V , 3 2 ) ; k o n t r o l u j e się ją p r z e z d o z o w a n i e b r o m u s t o s o w a n e g o w ilości teoretycznej z szybkością nie większą od szybkości r e a g o w a n i a . C h l o r o w i e c z h a l o g e n k u benzylidenu jest r e a k t y w n y i hydroliza jego p r z e b i e g a ł a t w o w ł a g o d n y c h w a r u n k a c h . W p o d a n y m przy kładzie (aldehyd p - h r o m o b e n z o e s o w y , p . IV,131) d o b r e wyniki daje hydroliza za p o m o c ą wrzącej w o d n e j zawiesiny węglanu w a p n i a .
A l d e h y d y a r o m a t y c z n e i h e t e r o a r o m a t y c z n e m o ż n a o t r z y m a ć z o d p o w i e d n i c h związ k ó w m e t y l o w y c h , p o d d a j ą c p o c h o d n ą c h l o r o m e t y l o w ą l u b b r o m o m e t y l o w ą reakcji S o m m e l e t a . W pierwszym s t a d i u m syntezy związek chlor o w c o m etyl o w y p o d d a j e się r e a k c j i z h e k s a m e t y l e n o t e t r a a m i n ą ( u r o t r o p i n a ) , a n a s t ę p n i e hydrolizuje o t r z y m a n ą c z w a r t o r z ę d o w ą sól u r o t r o p i n y (IV) g o r ą c y m w o d n y m r o z t w o r e m k w a s u o c t o w e g o ( C H a ) < i W
A r C H -+ A r C H X 3
2
* , Ar • C H N ( C H ) N } X _ J ! ^ Ar C H O 2
2
6
3
(IV)
M e c h a n i z m reakcji nie jest jeszcze całkowicie wyjaśniony, c h o c i a ż nasuwają się p e w n e wnioski. W w y n i k u hydrolizy soli m o ż n a o t r z y m a ć a m i n ę pierwszorzędową (V), for m a l d e h y d i a m o n i a k . Jest więc p r a w d o p o d o b n e , ż e r e a k c j a przebiega z przeniesieniem j o n u w o d o r k o w e g o o d b e n z y l o a m i n y d o p r o t o n o w a n e j a l d o i m i n y (VI), p o w s t a ł e j z for m a l d e h y d u i a m o n i a k u . H y d r o l i z a t w o r z ą c e j się a r o m a t y c z n e j a l d o i m i n y (VII) p r o w a d z i do aromatycznego aldehydu
Ar-CH N(CH ) N,}| ^ - A r . C H N H 2
2
6
2
+ 4H-CHO + 3NH
2
3
(V) Ar-CH^H~^CH =NH 2
CNH (V)
2
(vr>
2
»-Ar.CH = N H
2
+ CH NH-> 3
™
Ar-CH = N H ^ > A r . C H O + N H 2
3
S p o s ó b p r z e p r o w a d z e n i a reakcji S o m m e l e t a o p i s a n o n a p r z y k ł a d z i e syntezy a l d e h y d u 1-naftoesowego w p . IV,132. S y n t e z a a l d e h y d u nitr©benzoesowego jest p r z y k ł a d e m , w k t ó r y m p o ś r e d n i ą krystaliczną sól u r o t r o p i n y w y o d r ę b n i a się przed hydrolizą. A l d e h y d 2-naftoesowy o t r z y m u j e się z 2 - b r o m o n a f t a l e n u , k t ó r e g o synteza jest p r z y k ł a d e m zasto s o w a n i a N - b r o m o s u k c y n i m i d u d o b r o m o w a n i a w pozycji benzylowej. C h l o r k i k w a s o w e m o ż n a selektywnie u w o d a r n i a ć w obecności k a t a l i z a t o r a (pallad o s a d z o n y n a nośniku, k t ó r y m z w y k l e jest siarczan baru, ale czasem t a k ż e "węgiel). R e a k c j a polegająca n a hydrogenolizie w i ą z a n i a węgiel—chlorowiec z n a n a jest pod na zwą r e d u k c j i R o s c n m u n d a . M a o n a d u ż e z a s t o s o w a n i e d o syntez a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h i heterocyklicznych. Ar-COCl + H
a
- ^ - ^
A r - C H O + HCl
S p o s ó b w y k o n a n i a redukcji p o l e g a n a p r z e p u s z c z a n i u oczyszczonego w o d o r u p r z e z o g r z a n y r o z t w ó r czystego c h l o r k u k w a s o w e g o w t o l u e n i e l u b ksylenie w o b e c n o ś c i k a t a l i z a t o r a . G a z y wydzielające się w reakcji w p r o w a d z a się d o w o d y w celu p o c h ł o nięcia c h l o r o w o d o r u . U z y s k i w a n y r o z t w ó r w o d n y m i a r e c z k u j e się co p e w i e n czas m i a n o w a n y m ł u g i e m , co umożliwia p r z e r w a n i e redukcji w t e d y , g d y wydzieli się t e o r e t y c z n a ilość c h l o r o w o d o r u . Dalszej r e d u k c j i a l d e h y d u d o o d p o w i e d n i e g o a l k o h o l u , a n a s t ę p n i e d o m e t y l o a r e n u m o ż n a zwykle z a p o b i e c p r z e z d o d a n i e d o k a t a l i z a t o r a „ z a t r u w a c z a " k a t a l i z a t o r a l u b r e g u l a t o r a d e z a k t y w u j ą c e g o k a t a l i t y c z n e d z i a ł a n i e k a t a l i z a t o r a w reakcji r e d u k c j i a l d e h y d u , podczas gdy r e d u k c j a c h l o r k u k w a s o w e g o nie zostaje z a h a m o w a n a . R e g u l a t o r k a t a l i z a t o r a zazwyczaj z a w i e r a siarkę n p . m i e s z a n i n ę chinoliny z siarką l u b t i o m o c z n i k . S t o s o w a n i e g o z a w s z e jest k o n i e c z n e , p o n i e w a ż s t w i e r d z o n o , że decydują c y m czynnikiem pomyślnego przebiegu reakcji jest u t r z y m y w a n i e m o ż l i w i e najniższej t e m p e r a t u r y wydzielania się c h l o r o w o d o r u o r a z p r z e r w a n i e reakcji n a t y c h m i a s t p o wy dzieleniu się 1 m o l a c h l o r o w o d o r u . R e d u k c j ę z i l u s t r o w a n o p r z y k ł a d e m syntezy a l d e h y d u 2-naftoesowego (p. IV,133).
IV,130. A L D E H Y D N0
p-NITROBENZOESOWY N0
2
[O]; CrQ
2
3
(CH -COi 0 3
CH
3
;
CH(0-CO-CH ) 3
2
CHO
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n ą w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r , w s t a w i a się d o ł a ź n i z m i e s z a n i n ą l o d u z solą. W k o l b i e u m i e s z c z a się 200 g (185 ml, 2 mol) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 25 g (0,18 m o l ) p - n i t r o t o l u e n u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się powoli 40 mł stęż. k w a s u s i a r k o w e g o mieszając z a w a r tość kołby. G d y t e m p e r a t u r a obniży się d o 0 ° C w p r o w a d z a się r o z t w ó r 50 g (0,5 m o l ) trójtlenku c h r o m u w 225 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o (1) p o w o l i z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a n i e w z r o s ł a powyżej 1 0 ° C . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z c a ł y czas d o d a w a n i a t r ó j t l e n k u c h r o m u , jak r ó w n i e ż jeszcze p r z e z 2 h p o d o d a n i u catej j e g o ilości. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą w y l e w a się d o zlewki p o j . 3 1 w y p e ł n i o n e j w jednej trzeciej p o k r u s z o n y m lodem i dolewa z i m n e j w o d y p r a w i e d o p e ł n a . W y t r ą c o n y osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a z i m n ą w o d ą t a k d ł u g o , aż przesącz stanie się b e z b a r w n y . N a s t ę p n i e s p o r z ą d z a się zawiesinę o d s ą c z o n e g o p r o d u k t u w 150 m l z i m n e g o 2-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , m i e s z a m e c h a n i c z n i e p r z e z ok. 10—15 m i n , p o n o w n i e odsącza, p r z e m y w a z i m n ą w o d ą o r a z 10 m l etanolu i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . O t r z y m u j e się 30 g ( 6 5 % ) s u r o w e g o d i o c t a n u p - n i t r o benzylidenu (2). S u r o w y d i o c t a n p-nitrobenzylidenu o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 30 m i n z m i e s z a n i n ą 70 m l e t a n o l u , 70 m l w o d y i 7 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o , sączy p r z e z lejek k a r b o w a n y , a przesącz c h ł o d z i w lodzie. U z y s k a n e kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć a l d e h y d u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o o tt. 1 0 6 ° C wynosi 15 g (global nie 55%). U w a g i . (1) R o z t w ó r p r z y g o t o w u j e się przez d o d a n i e t r ó j t l e n k u c h r o m u p o r c j a m i d o d o b r z e o c h ł o d z o n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . D o d a n i e b e z w o d n i k a d o tlenku w całości może spowodować rozkład z wybuchem. (2) S u r o w y d i o c t a n m o ż n a oczyścić r o z p u s z c z a j ą c g o w 100 m l gorącego e t a n o l u , odsączając n i e r o z p u s z c z a l n e zanieczyszczenia i c h ł o d z ą c przesącz. O t r z y m u j e się 28 g ( 6 1 % ) p r o d u k t u o tt. 125—126°C. Synteza p o k r e w n a . A l d e h y d o - n i t r o b e n z o e s o w y . D o reakcji u ż y w a się 25 g (0,18 m o l ) 0 n i t r o t o l u e n u i p o s t ę p u j e wg opisu p o d a n e g o dla a l d e h y d u p - n i t r o b e n z o es o w e g o z t y m , że p o d o d a n i u r o z t w o r u trójtlenku c h r o m u okres m i e s z a n i a w t e m p e r a t u r z e 5 — 1 0 ° C w y n o s i 3 h. P o m i j a się r ó w n i e ż k o ń c o w e p r z e m y w a n i e e t a n o l e m ; a b y u s u n ą ć n i e p r z e r e a g o w a n y o-nitrotoluen s u r o w y p r o d u k t o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 30 m i n ze 120 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 60—80°C). W y d a j n o ś ć d i o c t a n u o-nitrob e n z y i i d e n u o tt. 8 2 — 8 4 ° C w y n o s i 16 g ( 3 6 % ) . Z a w i e s i n ę 16 g d i o c t a n u w m i e s z a n i n i e 85 m l stęż. k w a s u solnego, 140 m l w o d y 1 25 m l e t a n o l u o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 4 5 m i n . N a s t ę p n i e c h ł o d z i się ją d o 0 ° C , zestalony p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a w o d ą . S u r o w y a l d e h y d oczyszcza się p r z e z szybką destylację z p a r ą w o d n ą , zbierając w ciągu 15 m i n o k . 1 1 destylatu, z k t ó r e g o p o c h ł o d z e n i u odsącza się p r o d u k t i suszy g o w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć czystego a l d e h y d u o - n i t r o b e n z o es o w e g o o tt. 4 4 — 4 5 ° C w y n o s i 7,5 g (globalnie, 2 8 % ) . S u r o w y p r o d u k t p o wysuszeniu m o ż n a r ó w n i e ż oczyścić a l b o p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (destylat w r z e w szerokim zakresie t e m p e r a t u r , n p . 1 2 0 — 1 4 4 ° C / 4 — 8 h P a (3—6 m m H g ) , j e d n a k jest on w y s t a r c z a j ą c o czysty), a l b o też p r z e z r o z p u s z c z e n i e
w t o l u e n i e (2—2,5 m l / g ) i w y t r ą c e n i e b e n z y n ą l e k k ą o tw. 4 0 — 6 0 ° C (7 m l n a 1 m l roztworu). A l d e h y d p - b r o m o b e n z o e s o w y . D o reakcji u ż y w a się 31 g (0,18 mol) p - b r o m o t o l u e n u (p. IV,81) r o z p u s z c z o n e g o w m i e s z a n i n i e 300 g (280 ml) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 300 g (285 m l ) l o d . k w a s u o c t o w e g o ; d o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u , o c h ł o d z o n e g o i d o b r z e m i e s z a n e g o , d o d a j e się 85 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . K i e d y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y s p a d n i e d o 5 ° C , w p r o w a d z a się m a ł y m i p o r c j a m i 50 g (0,5 mol) t r ó j t l e n k u c h r o m u z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o w y ż e j 1 0 ° C ; po d o d a n i u całej ilości utleniacza m i e s z a się jeszcze 10 m i n . S u r o w y dioctan w y o d r ę b n i a się j a k w p r z y p a d k u a l d e h y d u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o ; w y d a j n o ś ć d i o c t a n u p - b r o m o b e n z y l i d e n u o tt. 9 0 — 9 2 ° C w y n o s i 30 g ( 5 8 % ) . (Czysty p r e p a r a t o tt. 9 5 ° C m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z krystalizację z etanolu). S u r o w y p r o d u k t h y d r o l i z u j e się w m i e s z a n i n i e 100 mł e t a n o l u , 70 m l w o d y i 7 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , n a s t ę p n i e rozcieńcza się 200 m l w o d y i chłodzi. A l d e h y d p - b r o m o b e n z o e s o w y o tt. 5 5 — 5 7 ° C o t r z y m u j e się z wydajnością 17 g (globalnie, 5 1 % ) . Jeśli t o k o n i e c z n e , a l d e h y d m o ż n a oczyścić p o p r z e z p r z e p r o w a d z e n i e go w p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a w o d o r o s i a r c z y n u ( p . rv,131). IV,131. A L D E H Y D
Br
p-BROMOBENZOESOWY
Br
Br
Synteza powinna być przeprowadzona pod wyciągiem. R e a k t o r z c z t e r e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z o r a z t e r m o m e t r sięgający p r a w i e d o d n a k o l b y . W y l o t c h ł o d n i c y ł ą c z y się z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z u (rys. 1,50). W k o l b i e z a n u r z o n e j w ł a ź n i olejowej ( b e z b a r w n y olej w szerokiej zlewce) umieszcza się 100 g (65 m l , 0,58 m o l ) p - b r o m o t o l u e n u (p. IV,81). Ł a ź n i ę ogrzewa się, a ż t e m p e r a t u r a m i e s z a n e g o p - b r o m o t o l u e n u osiągnie 105°C, n a s t ę p n i e oświetla się ciecz n i e m a t o w ą ż a r ó w k ą wolfra m o w ą o m o e y 150 W i d o d a j e się w o l n o z w k r a p l a c z a 200 g (1,25 m o l ) b r o m u ; należy u w a ż a ć p r z y t y m , a b y w m i e s z a n i n i e r e a k c y j n e j nie k u m u l o w a ł się d u ż y n a d m i a r b r o m u . W przybliżeniu p o ł o w ę ilości b r o m u d o d a j e się w ciągu 1 h, u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 1 0 5 — 1 1 0 ° C , n a t o m i a s t p o z o s t a ł ą ilość b r o m u d o d a j e się w ciągu 2 h, p o d n o s z ą c p o w o l i t e m p e r a t u r ę do 1 3 5 C . P o w p r o w a d z e n i u całej ilości b r o m u p o d n o s i się t e m p e r a t u r ę p o w o l i d o 150°C. N a s t ę p n i e p r z e n o s i się s u r o w y b r o m e k p - b r o m o b e n z y l i d e n u (1) d o k o l b y p o j . 2 1 i miesza d o k ł a d n i e z 200 g s t r ą c o n e g o węglanu w a p n i a , p o c z y m d o d a j e się o k o ł o 300 m l w o d y . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a j p i e r w n a ł a ź n i w o d n e j , a n a s t ę p n i e n a siatce ogrzewanej p ł o m i e n i e m , wstrząsając ciągle w c z a s i e w r z e n i a cieczy (2). W celu c a ł k o w i t e g o z a k o ń c z e n i a h y d r o lizy należy o g r z e w a ć m i e s z a n i n ę p r z e z 15 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą s z y b k o destyluje się z p a r ą w o d n ą (3); zbiera się oddzielnie pierwszy litr destylatu, o d s ą c z a p r o d u k t i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W t e n s p o s ó b o t r z y m u j e się 60 g ( 5 6 % ) czystego a l d e h y d u p - b r o m o benzoes o w e g o o tt. 56—57 °C. N a s t ę p n i e z b i e r a się dalsze 2 1 destylatu (4), z k t ó r e g o o t r z y m u j e się o k . 15 g nieco m n i e j czystego p r o d u k t u o tt. 5 2 — 5 6 ° C . Oczyszcza się g o p r z e z r o z c i e r a n i e z n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o s i a r c z y n u sodu (2 m l / g ) ; p o o k . 3 h odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem u z y s k a n y w p o s t a c i p a s t y p r o d u k t , p r z e m y w a g o a l k o h o l e m , a n a s t ę p n i e eterem. P r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a w o d o r o s i a r c z y n u d o a l d e h y d u p r z e n o s i się d o k o l b y p r z y g o t o w a n e j d o destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. J,87), d o d a j e r o z t w ó r w ę g l a n u s o d u w n a d m i a r z e i w y o d r ę b n i a a l d e h y d p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą ; uzyskuje się 13 g a l d e h y d u p - b r o m o b e n z o e s o w e g o o tt. 56—57 ° C . 3
U w a g i . (1) Związek ten w y w o ł u j e łzawienie, jak r ó w n i e ż o p a r z e n i a skóry; o p a r z e n i e u s u w a się p r z e m y w a j ą c z a a t a k o w a n e miejsca n a s k ó r z e a l k o h o l e m . (2) S t o p n i o w e o g r z e w a n i e zmniejsza m o ż l i w o ś ć pęknięcia k o l b y . (3) N a j l e p s z e w y n i k i uzyskuje się p r z e z p r o w a d z e n i e destylacji z p a r ą w o d n ą w dużej k o l b i e z t r z e m a szyjami, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o z uszczelnieniem umieszczo n y m w c e n t r a l n y m o t w o r z e . A l d e h y d destyluje p o w o l i , jeżeli m i e s z a n i n a nie jest sku tecznie m i e s z a n a . (4) Jeśli r o z t w ó r w k o l b i e zakwasi się k w a s e m s o l n y m , t o m o ż n a w y o d r ę b n i ć ok. 8 g s u r o w e g o k w a s u p - b r o m o benzoesowego. I V , 132. A L D E H Y D
1-NAFTOESOWY ©
O
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 53 g (0,3 m o l ) 1-chlorometylonaftalenu, 84 g (0,6 m o l ) u r o t r o p i n y i 250 m l 5 0 % w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o . (Ostrzeżenie: 1-chlorometylonaftalen o r a z w m n i e j s z y m s t o p niu a l d e h y d 1-naftoesowy m a j ą własności łzawiące i p o w o d u j ą p o w s t a w a n i e pęcherzy. Z t e g o względu należy z a c h o w a ć o d p o w i e d n i e środki ostrożności, a b y z a p o b i e c styka niu się z tymi s u b s t a n c j a m i ) . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 2 h; p o u p ł y w i e ok. 15 m i n mieszanina staje się h o m o g e n i c z n a , p o c z y m z a c z y n a wydzielać się olej. N a s t ę p n i e dodaje się 100 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i o g r z e w a jeszcze 15 m i n , co m a n a celu z h y d r o l i z o w a n i e e w e n t u a l n i e u t w o r z o n e j z aldehydu i a m i n y z a s a d y Schiffa, jak r ó w n i e ż przekształcenie a m i n w n i e r o z p u s z c z a l n e w eterze c h l o r o w o d o r k i . P o oziębieniu m i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się 150 m l eteru; w a r s t w ę eterową prze m y w a się t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l w o d y , a p o t e m ostrożnie 50 mł 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u sodu i w k o ń c u z n ó w 50 m l w o d y . E k s t r a k t e t e r o w y suszy się bezw. siarcza n e m m a g n e z u , eter oddestylowuje się z ł a ź n i p a r o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję wrzącą w t e m p . 1 6 0 — 1 6 2 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . O t r z y m u j e się 38 g ( 8 1 % ) a l d e h y d u 1-naftoesowego. S y n t e z y p o k r e w n e . A l d e h y d p-nifa-ohenzoesowy. S y n t e z a t a jest p r z y k ł a d e m reakcji S o m m e l e t a , w k t ó r e j w y o d r ę b n i a się sól c h l o r o w c o p o c h o d n e j z u r o t r o p i n ą . W 70 m l c h l o r o f o r m u r o z p u s z c z a się 11 g (0,13 m o l ) u r o t r o p i n y i d o d a j e 11,4 g (0,067 m o l ) c h l o r k u p-nitrobenzylu ł u b 14,4 g b r o m k u p-nitrobenzylu (p. IV,32). M i e s z a n i n ę ogrze w a się d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą n a ł a ź n i p a r o w e j w ciągu 4 h. W m i a r ę przebiegu reakcji n a s t ę p u j e s t o p n i o w e wydzielanie osadu. N a s t ę p n i e n a miejsce chłod nicy z w r o t n e j m o n t u j e się zestaw do destylacji i o d d e s t y l o w u j e ok. 35 m l rozpuszczal nika. D o pozostałości d o d a j e się 35 m l a c e t o n u , c h ł o d z i w lodzie, wydzielony o s a d od sącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a p o w i e t r z u . O t r z y m a n ą w ten s p o s ó b sól u r o t r o p i n y o g r z e w a się d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 1 h ze 100 m l 50-proc. k w a s u o c t o w e g o , a następnie d o d a j e się 100 m l w o d y i 25 ml stęż. k w a s u solnego i k o n t y n u u j e o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p r z e z dalsze 5—10 m i n . U z y s k a n y r o z t w ó r c h ł o d z i się w lodzie, w y d z i e l o n e kryształy a l d e h y d u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o odsącza się i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć 6,4 g ( 6 3 % ) , tt. 106°C.
A l d e h y d 2-naftoesowy. 2C H -CH 1 0
7
3
2Ci H CH Br 0
7
( 0
( C H
2
'
) 6 N a
> 2Ci H 0
7
CHO
(ii) H 0 ® 3
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą r o z p u s z c z a się 71 g 2-metylonaftalenu w 450 g (283 ml) c z t e r o c h l o r k u węgla. P r z e z trzeci o t w ó r k o l b y w p r o w a d z a 89 g N - b r o m o s u k c y n i m i d u (p. 11,2,5), z a t y k a o t w ó r k o r k i e m i z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a d o w r z e n i a , mieszając, w ciągu 16 g o d z . N a s t ę p n i e odsącza się s u k c y n i m i d , a z przesączu o d d e s t y l o w u j e r o z puszczalnik p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł y b r ą z o w y olej (głównie 2 - b r o m o m e t y ł o n a f t a l e n ) r o z p u s z c z a się w 300 m ł c h l o r o f o r m u i r o z t w ó r ten d o d a j e się d o energicznie m i e s z a n e g o r o z t w o r u 84 g u r o t r o p i n y w 150 m l c h l o r o f o r m u z a w a r t e g o w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 2 1, w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę zwrotną i w k r a p l a c z , U t r z y m u j e się p r z y t y m l a k ą s z y b k o ś ć w k r a p l a n i a , a b y m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a energicznie w r z a ł a . N i e m a l n a t y c h m i a s t z a c z y n a wy t r ą c a ć się biały, krystaliczny osad. P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 30 m i n , p o c z y m c h ł o d z i i sączy. O d s ą c z o n ą krystaliczną sól 2 - b r o m o m e t y l o n a f t a l e n u z u r o t r o p i n ą p r z e m y w a się d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) i suszy; o t r z y m u j e się 147 g stałego p r o d u k t u o tt. 175—176°C. O t r z y m a n ą sól ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 2 h z 750 m l 50-proc. k w a s u octowego, d o d a j e 150 m l stęż. k w a s u solnego, ogrzewa d o wrzenia jeszcze p r z e z 5 m i n i w k o ń c u c h ł o d z i się. A l d e h y d ekstrahuje się z r o z t w o r u eterem, z e k s t r a k t u oddestylowuje się eter, a p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje się z g o r ą c e g o h e k s a n u . W y d a j n o ś ć a l d e h y d u 2-naftoesowego o tt. 5 9 — 6 0 ° C wynosi 50 g (global nie 64%). IV,133. A L D E H Y D
2-NAFTOESOWY
2 C H • COCI 1 0
> 2 C H - CHO
7
I 0
7
P d 'DĆISO4
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 250 m l , z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , m i e s z a d ł o z uszczelnieniem o d u ż e j szybkości o b r o t ó w (1) i r u r k ę w l o t o w ą d o g a z u sięgającą t u ż p o n i ż e j m i e s z a d ł a . W kolbie u m i e s z c z a się 28,5 g (0,15 m o l ) c h l o r k u 2-naftoilu (2), 100 m l o d w o d n i o n e g o s o d e m ksylenu, 3 g k a t a l i z a t o r a — p a l l a d u osa d z o n e g o n a siarczanie b a r u (p. \%2,44d) i 0,3 m l r o z t w o r u p o d s t a w o w e g o „ z a t r u w a c z a " k a t a l i z a t o r a (p. \\,l,44d). W y l o t c h ł o d n i c y łączy się za p o m o c ą węża g u m o w e g o z r u r k ą szklaną o średnicy 6 m m sięgającą d o d n a k o l b y stożkowej p o j . 250 m l , w k t ó r e j znajduje się 200 m l w o d y destylowanej o r a z kilka kropli fenoloftaleiny j a k o w s k a ź n i k a . N a s t ę p n i e u s t a w i a się biuretę w y p e ł n i o n ą r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u ok. 1 M (przy g o t o w a n y m z czystego stałego w o d o r o t l e n k u sodu) t a k , by m o ż n a g o w p r o w a d z a ć d o k o l b y s t o ż k o w e j . A p a r a t u r a p o w i n n a być u s t a w i o n a p o d wyciągiem. P o w i e t r z e z k o l b y reakcyjnej w y p i e r a się w o d o r e m p o b i e r a n y m z butli g a z o w e j , jednocześnie k o l b ę ogrzewa się n a ł a ź n i olejowej w t e m p e r a t u r z e 140—150°C i m i e s z a energicznie m i e s z a n i n ę reakcyjną. P r z e p u s z c z a n i e w o d o r u p r o w a d z i się z taką szyb kością, a b y w k o l b i e stożkowej w y d z i e l a ł y się 1—2 p ę c h e r z y k i na s e k u n d ę . Przebieg reakcji k o n t r o l u j e się n a p o d s t a w i e ilości w y d z i e l o n e g o c h l o r o w o d o r u . P i e r w s z e 25 m l r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu p o w i n n o ulec zobojętnieniu w 12—15 m i n , a r e a k c j a p o w i n n a b y ć c a ł k o w i c i e z a k o ń c z o n a w ciągu ok. 2 h. O z n a c z a się przy t y m ok. 9 2 % t e o r e t y c z n e j ilości c h l o r o w o d o r u ( = 142,5 m l r o z t w o r u I M N a O H ) , a o k o ń c u reakcji świadczy n a g ł e z a p r z e s t a n i e wydzielania się c h l o r o w o d o r u . W ó w c z a s c h ł o d z i się k o l b ę , d o d a j e 1 g o d b a r w i a j ą c e g o węgla jednocześnie mieszając i sączy r o z t w ó r p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z twardą b i b u ł ę filtracyjną; zużyty k a t a l i z a t o r z a c h o w u j e się d o regeneracji. N a s t ę p n i e stosując k o l b ę o p o j . 50—75 m l z a o p a t r z o n ą w k o l u m n ę frakcjonującą z przesączu u s u w a się ksylen w destylacji r ó w n o w a g o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, o g r z e w a j ą c k o l b ę n a łaźni olejowej. N a j p i e r w destyluje niewielka f r a k c j a składająca się g ł ó w n i e z naftalenu, a n a s t ę p n i e
w t e m p e r a t u r z e 1 4 7 — 1 4 9 ° C / 1 5 h P a (11 m m H g ) ( t e m p e r a t u r a łaźni 170—180°C) z b i e r a się a ł d e h y d 2-naftoesowy, k t ó r y po o c h ł o d z e n i u t w o r z y b i a ł y o s a d o tt. 5 9 — 6 0 ° C . O t r z y m u j e się 19 g ( 8 1 % ) p r o d u k t u . U w a g i . ( 1 ) E n e r g i c z n e mieszanie jest p o ż ą d a n e w celu u z y s k a n i a m a k s y m a l n e j szyb k o ś c i r e a k c j i ; a b s o r p c j a w o d o r u p r z e b i e g a b o w i e m głównie n a energicznie mieszanej powierzchni, (2) C h l o r e k 2-naftoilu m o ż n a o t r z y m a ć z 57,4 g (0,33 m o l ) k w a s u 2-naftoesowego i 69 g (0,33 m o l ) pięciochlorku fosforu, postępując j a k w syntezie chlorku p-nitrobenzoilu (p. IV,175). P o oddestylowaniu t l e n o c h l o r k u fosforu p r o d u k t zbiera się w t e m p e r a t u r z e 1 6 0 — 1 6 2 ° C / 1 5 h P a (11 m m H g ) . P o o c h ł o d z e n i u o t r z y m u j e się z w y d a j nością 60 g ( 9 5 % ) b e z b a r w n ą substancję stałą o tt. 5 1 — 5 2 ° C .
L. KETONY AROMATYCZNE I CHINONY 1. R e a k c j e a c y l o w a n i a z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h (p. I V , 134 d o I V , 139). 2. S y n t e z y k e t o n ó w a r o m a t y c z n y c h z p o c h o d n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h (p. IV,140
i rv,i4i). 3. S y n t e z y c h i n o n ó w (p. I V , 142 d o IV,144). L , l . Reakcja acylowania metodą Friedla-Craftsa. Reakcja chlorku lub bezwodnika k w a s o w e g o z w ę g l o w o d o r e m a r o m a t y c z n y m w obecności b e z w . c h l o r k u glinu p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a k e t o n u a r o m a t y c z n e g o , zazwyczaj z d o b r ą wydajnością A r H + R - COCł — ]
A r H + Ar
2
K Ar • CO • R + HCl
COCi - — i > A r ^ C O - A r
A r H + (R C O ) 0 2
2
+ HCl
— ^ A r - C O R -i- R C 0 H 2
N a l e ż y podkreślić, że r e a k c j a a c y l o w a n i a m e t o d ę F r i e d l a - C r a f t s a r ó ż n i się o d reakcji a l k i l o w a n i a tą m e t o d ą (str. 513, p . I V , A , l c ) p o d j e d n y m w a ż n y m względem. M i a n o w i c i e a l k i l o w a n i e w y m a g a względnie m a ł y c h (katalitycznych) ilości c h l o r k n glinu, n a t o m i a s t d o a c y l o w a n i a n i e z b ę d n y jest c o najmniej jeden r ó w n o w a ż n i k m o l o w y c h l o r k u glinu n a k a ż d ą g r u p ę k a r b o n y l o w ą obecną w o d c z y n n i k u acylującym. P o w o d e m t e g o jest p o w s t a w a n i e dość t r w a ł y c h k o m p l e k s ó w c h l o r k u glinu z g r u p ą k a r b o n y l o w ą (p. w z o r y str. 659). N a w y t w o r z e n i e k o m p l e k s u zużywa się więc r ó w n o w a ż n i k c h l o r k u glinu. A b y chlorek glinu m ó g ł działać j a k o k a t a l i z a t o r n i e z b ę d n e jest u ż y c i e g o d o r e a k c j i w ilości nieco większej o d ilości r ó w n o m o l o w e j ; s t w a r z a t o p e w n o ś ć , że t a n i e z w i ą z a n a w k o m p l e k s ilość n a d m i a r o w a działa j a k o k a t a l i z a t o r . W p r z y p a d k u c h l o r k ó w k w a s o w y c h stosuje się p r z e w a ż n i e 1,1 m o l c h l o r k u glinu n a 1 m o l c h l o r k u k w a s o w e g o , w p r z y p a d k u zaś b e z w o d n i k ó w k w a s o w y c h — 2,2 m o l . Jeśli j e d n y m z s u b s t r a t ó w r e a k cji jest b e n z e n l u b toluen, w ó w c z a s stosuje się j e w n a d m i a r z e j a k o rozpuszczalniki. W i n n y c h p r z y p a d k a c h j a k o rozpuszczalniki u ż y w a się d w u s i a r c z k u węgla l u b nitro b e n z e n u . W reakcji a c y l o w a n i a m e t o d ą F r i e d l a - C r a f t s a n i e występują dwa zjawiska, k t ó r e komplikują r e a k c j e alkilowania, a m i a n o w i c i e (1) p o d s t a w i e n i e w i e l o k r o t n e o r a z (2) p r z e g r u p o w a n i e p o d s t a w n i k ó w . R e a k c j ę a c y l o w a n i a m o ż n a z łatwością zatrzy m a ć n a etapie w p r o w a d z e n i a jednej g r u p y acylowej d o pierścienia a r o m a t y c z n e g o , p o n i e w a ż g r u p a a c y l o w a d e z a k t y w u j e pierścień n a dalszy a t a k elektrofilowy. W przy p a d k u h o m o l o g ó w b e n z e n u , k t ó r e m o g ą ulegać izomeryzacji l u b d y s p r o p o r c j o n o w a n i u p o d w p ł y w e m c h l o r k u glinu (str. 513, p . I V , A , l c ) zaleca się w s t ę p n e zmieszanie czyn n i k a acyiującego z c h l o r k i e m glinu. Poniżej p r z e d s t a w i o n o m e c h a n i z m a c y l o w a n i a m e t o d ą F r i e d l a - C r a f t s a z z a s t o s o w a n i e m c h l o r k ó w k w a s o w y c h . Polega o n p r a w d o p o d o b n i e n a w y t w o r z e n i u j o n u acylio-
IV,L,1. Acylowanie
metodą
Friedla-Craftsa
w e g o (I) j a k o r e a k t y w n e g o c z y n n i k a elektrofiłowego. M o ż e j e d n a k r ó w n i e ż p o w s t a ć elektrofilowy k o m p l e k s (II) p o m i ę d z y c h l o r k i e m k w a s o w y m i c h l o r k i e m glinu C l
R~C = 0:^A1C1
3
,C1^ R-C^ Jfjci
[R-CsO
<
-r
R-C = 0]A10, (I)
n
<>
m © O
O-AlCi, R
R Z a s t o s o w a n i e d o r e a k c j i b e z w o d n i k ó w alifatycznych z a m i a s t c h l o r k ó w k w a s o w y c h jest z wielu w z g l ę d ó w k o r z y s t n e , a m i a n o w i c i e : a) z n a c z n i e łatwiej o t r z y m u j e się b e z w o d n i k i w s t a n i e czystym, a p o n a d t o n i e k t ó r e z n i c h są d o s t ę p n e j a k o p r o a u K t y h a n d l o w e ( b e z w o d n i k i : o c i o w y , p r o p i o n o w y , m a słowy oraz bursztynowy); b) u n i k a się o p e r o w a n i a n i e p r z y j e m n y m i c h l o r k a m i k w a s o w y m i ; c) p r o d u k t y u b o c z n e o r a z smoliste powstają j e d y n i e w m a ł y c h ilościach; d) r e a k c j a p r z e b i e g a ł a g o d n i e i n a ogół z d o b r ą wydajnością. J a k o p r z y k ł a d y reakcji a c y l o w a n i a p r z e p r o w a d z o n y c h w w a r u n k a c h t y p o w y c h dla m e t o d y F r i e d l a - C r a f t s a zostały o p i s a n e syntezy a c e t o f e n o n u , b u t y r o f e n o n u o r a z p r o p i o f e n o n u ( p . I V , 1 3 4 ) . O p i s a n o t a k ż e dogodniejszą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a b e n z o f e n o n u z b e n z e n u i n a d m i a r u c z t e r o c h l o r k u w ę g l a ; t w o r z y się w ó w c z a s p o ś r e d n i o d i c h l o r o d i f e n y l o m e t a n , k t ó r y hydrolizuje się d o k e t o n u . A c y l o w a n i e p o c h o d n y c h benzenu z a w i e r a j ą c y c h g r u p y e l e k t r o n o d o n o r o w e ( n p . C H 3 , Br, Cl, O C H 3 , GH5) p r o w a d z i d o p o w s t a n i a p r z e d e w s z y s t k i m i z o m e r u para ( n p . syn teza p o k r e w n a p . I V , 1 3 4 ) . P o d s t a w n i k i e l e k t r o n o a k c e p t o r o w e (np. C H O , C N , NO2) c a ł k o w i c i e d e z a k t y w u j ą pierścień n a p o d s t a w i e n i e g r u p ą acylową m e t o d ą F r i e d l a -Craftsa; j a k j u ż w s p o m n i a n o n i t r o b e n z e n stosuje się w tej r e a k c j i j a k o r o z p u s z c z a l n i k ( n p . w reakcji a c y l o w a n i a naftalenu, p . I V , 1 3 4 , synteza p o k r e w n a ) . W reakcji acylo w a n i a n a f t a l e n u m o ż l i w e jest p o w s t a w a n i e d w ó c h i z o m e r y c z n y c h p o c h o d n y c h acylo w y c h , a b u d o w a p r o d u k t u zależy o d w a r u n k ó w reakcji (sulfonowanie n a f t a l e n u , str. 547, p . I V , D , 1 ) . W r o z t w o r z e n i t r o b e n z e n u p o w s t a j e p r z e d e w s z y s t k i m 2-acetylonaftalen, n a t o m i a s t w reakcji p r o w a d z o n e j w c z t e r o c h l o r k u węgla o t r z y m u j e się izomer-1. N a s t ę p n y m p r z y k ł a d e m jest a c y l o w a n i e tiofenu b e z w o d n i k i e m o c t o w y m . P o d s t a w i e n i e elektrofilowe w pierścieniu h e t e r o a r o m a t y c z n y m p r z e b i e g a z d u ż ą łatwością, a k a t a l i z a t o r e m w t y m p r z y p a d k u jest niewielka ilość k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o . N a j b a r d z i e j r e a k t y w n a w tiofenie jest p o z y c j a - 2 i d l a t e g o i z o m e r e m p o w s t a j ą c y m w p r z e w a d z e jest 2-acetylotiofen. W reakcji b e z w o d n i k a b u r s z t y n o w e g o z b e n z e n e m w o b e c n o ś c i b e z w o d n e g o c h l o r k u glinu (w ilości n i e c o przekraczającej d w a r ó w n o w a ż n i k i ) p o w s t a j e k w a s /?-benzoilopropionowy. M o ż n a go zredukować metodą Clemmensena w środowisku rozpuszczalnika (toluen) niemieszającego się z k w a s e m s o l n y m n a k w a s y-fenylomasłowy. K w a s t e n m o ż n a ł a t w o s c y k l i z o w a ć n a o - t e t r a ł o n ( p . IV,135), działając g o r ą c y m k w a s e m p o l i f o s f o r o w y m . T e n ciąg kolejnych reakcji s t a n o w i pierwszy etap m e t o d y H a w o r t h a syntezy połicyklicznych w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h (str. 524, p . I V , A , 4 ) . Reakcja aroilowania układu aromatycznego bezwodnikiem ftalowym metodą F r i e d l a - C r a f t s a p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a k w a s u o-aroUobenzoesowego. T e ł a t w o d o s t ę p n e związki m a j ą o k r e ś l o n e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a i d l a t e g o znajdują z a s t o s o w a n i e j a k o charakterystyczne pochodne węglowodorów aromatycznych oraz halogenków aryl o w y c h (p. \\\,6,3b).
IV,136),
W p r z y p a d k u b e n z e n u p r o d u k t e m jest k w a s o-benzoMobenzoesowy (p. który p o d w p ł y w e m p o l i k w a s u fosforowego cyklizuje d o a n t r a c h i n o n u . Z kolei r e d u k c j a a n t r a c h i n o n u cyną p r o w a d z i d o a n t r o n u (p. p r a w d o p o d o b n i e w g poniżej p r z e d stawionego mechanizmu
IV,137),
W r e a k c j i b e z w o d n i k a ftalowego z t o l u e n e m o t r z y m u j e się k w a s o-(p-tołuilo)benz o e s o w y , k t ó r y m o ż n a cyklizować w obecności p o l i k w a s u f o s f o r o w e g o d o 2-metyloa n t r a c h i n o n u (p. synteza p o k r e w n a )
07,136,
K e t o f e n o l e m o g ą b y ć o t r z y m y w a n e w w y n i k u reakcji a c y l o w a n i a H o e s c h a , k t ó r ą m o ż n a u w a ż a ć za r o z s z e r z o n ą reakcję G a t t e r m a n n a ( o t r z y m y w a n i e a l d e h y d ó w , str. 6 4 5 , p. S y n t e z a p o l e g a n a r e a k c j i nitrylu z f e n o l e m (lub eterem fenolu) w o b e c n o ś c i c h l o r k u c y n k u i c h l o r o w o d o r u ; najlepsze w y n i k i r e a k c j i o t r z y m u j e się z f e n o l a m i p o l i h y d r o k s y l o w y m i l u b i c h e t e r a m i ; p r z y k ł a d e m jest s y n t e z a f l o r o a c e t o f e n o n u (p. IV, 138). W t y c h p r z y p a d k a c h a c y l o w a n i e m o ż n a n a ogół p o m y ś l n i e p r z e p r o w a d z i ć w t y p o w y c h w a r u n k a c h m e t o d y F r i e d l a - C r a f t s a , co z i l u s t r o w a n o n a p r z y k ł a d z i e syntezy 2 , 4 , 6 - t r i h y d r o k s y i z o b u t y r o f e n o n u (p.
IV,K,1).
IV,139).
rV,134. ACETOFENON Metoda
1
QH
6
+ C H • COCI
Metoda
2
C H
a
+ (CH
6
3
3
C0) 0 2
C H -CO CH f l
s
3
C H CO.CH 6
5
+ HCl 3
+ HCl
Metoda 1 (z c h l o r k u acetylu). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 5 0 0 m l , z a o p a truje się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , m i e s z a d ł o z uszczel n i e n i e m o r a z w k r a p l a c z zabezpieczony r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o absorbcji wydzielającego się w reakcji c h l o r o w o d o r u (rys. 1,50). W k o l b i e u m i e s z c z a się 60 g (0,45 m o l ) b e z w o d n e g o , d o b r z e s p r o s z k o w a -
n e g o c h l o r k u glinu ( p . 11,2,5) i 88 g (100 m l ) b e z w . b e n z e n u i c h ł o d z i się ją w ł a ź n i z zimną w o d ą (nie w w o d z i e z l o d e m , p o n i e w a ż b e n z e n m o ż e zestalić się). P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a p o w o l i d o d a j e się 29 g (26 m l , 0,37 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u •acetylu (w ciągu p ó ł godziny). P o w k r o p l e n i u całej ilości c h l o r k u acetylu k o l b ę o g r z e w a s i ę p r z e z 1 h n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p e r a t u r z e 5 0 ° C . W t y m czasie r e a k c j a p r z e b i e g a d o k o ń c a ; wydziela się p r z y t y m z n a c z n a ilość c h l o r o w o d o r u , k t ó r y jest p o c h ł a n i a n y w w o d z i e . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się i w y l e w a d o k o l b y p o j . 750 m l , w k t ó r e j znajduje się 250 m l w o d y z niewielką ilością p o k r u s z o n e g o l o d u ; n a s t ę p u j e w ó w c z a s r o z k ł a d k o m p l e k s u , c z e m u t o w a r z y s z y w y d z i e l a n i e się ciepła. N a p o w i e r z c h n i w o d y z b i e r a się c i e m n o z a b a r w i o n a w a r s t w a oleista, b ę d ą c a g ł ó w n i e r o z t w o r e m a c e t o f e n o n u w benzenie. K o l b ę z a k o r k o w u j e się i wstrząsa, a b y r o z k ł a d k o m p l e k s u d o p r o w a d z i ć d o k o ń c a . Jeśli p o z o s t a j e n i e r o z p u s z c z o n y o s a d , d o d a j e się nieco stęż. k w a s u solnego, a b y g o r o z p u ś c i ć . M i e s z a n i n ę p r z e l e w a się d o r o z d z i e l a c z a , oddziela dolną w a r s t w ę w o d n ą , a w a r s t w ę b e n z e n o w ą p r z e m y w a się w o d ą , r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r e m w o d o r o tlenku s o d u ( a b y u s u n ą ć c h l o r o w o d ó r ) , p o n o w n i e w o d ą i w k o ń c u suszy bezw. siarcza n e m m a g n e z u l u b c h l o r k i e m w a p n i a . N a d m i a r b e n z e n u oddestylowuje się z w r z ą c e j ł a ź n i w o d n e j , u ż y w a j ą c p r z y t y m a p a r a t u r y p o k a z a n e j n a r y s . 1,86 ( k o l b a destylacyjna p o j . 100 m l ) . P o o d d e s t y l o w a n i u p r z e w a ż a j ą c e j części b e n z e n u w k r a p l a c z zastępuje się t e r m o m e t r e m d o 3 6 0 ° C , a z a m i a s t c h ł o d n i c y w o d n e j m o n t u j e się k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną. Dalszą destylację p r o w a d z i się ogrzewając k o l b ę ostrożnie n a siatce l u b lepiej n a ł a ź n i powietrznej (ostrzeżenie: w p o z o s t a ł o ś c i oleistej m o ż e z n a j d o w a ć się j e s z c z e n i e c o b e n z e n u ) , zbierając a c e t o f e n o n w 1 9 5 — 2 0 2 ° C (czysty a c e t o f e n o n w r z e w 2 0 1 ° C (1)); o t r z y m u j e się 27 g ( 6 1 % ) b e z b a r w n e g o oleju, k t ó r y p o o c h ł o d z e n i u w l o d z i e k r z e p n i e i m a tt. 2 0 ° C . Metoda 2 (z b e z w o d n i k a o c t o w e g o ) . S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest d o k ł a d n i e t a k i j a k w metodzie 1, z t y m , że d o reakcji u ż y w a się 7 5 g (0,056 m o l ) d o b r z e s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu, 100 g (114 m l , 1,28 m o l ) b e z w . b e n z e n u i 26 g (24 m l , 0,25 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . B e z w o d n i k o c t o w y d o d a j e się w ciągu p ó ł g o d z i n y , wstrząsając p r z y t y m k o l b ą ; w reakcji wydziela się d u ż o ciepła. N a s t ę p n i e r e a k c j ę d o p r o w a d z a się d o k o ń c a , ogrzewając m i e s z a n i n ę reakcyjną n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n , czyli, a ż d o n i e m a l c a ł k o w i t e g o z a n i k u wydzielania się c h l o r o w o d o r u . Z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się, w y l e w a d o zlewki l u b k o l b y zawierającej miesza n i n ę 150 g p o k r u s z o n e g o lodu i 150 m l stęż. k w a s u solnego i miesza się l u b wstrząsa a ż d o c a ł k o w i t e g o rozpuszczenia soli glinu. U z y s k a n ą m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o r o z dzielacza, d o d a j e 25—30 m l eteru, w s t r z ą s a i oddziela g ó r n ą w a r s t w ę ( g ł ó w n i e b e n z e n ) . W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się 25 m l eteru i łączy ekstrakt z r o z t w o r e m b e n z e n o w y m . P o ł ą c z o n e w a r s t w y benzenową i eterową p r z e m y w a się 50 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu (lub d o u z y s k a n i a z a s a d o w e g o o d c z y n u p r z e m y w a n e j m i e s z a n i n y ) , n a s t ę p n i e w o d ą i oddzieloną w a r s t w ę organiczną suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . P o o d d e s t y l o w a n i u eteru i b e n z e n u w y o d r ę b n i a się a c e t o f e n o n w tw. 1 9 9 — 2 0 2 ° C (1) w g opisu w metodzie 1. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 25 g (83%). U w a g a . (1) T e m p . w r z e n i a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem wynosi 8 8 — 8 9 ° C / 2 1 h P a (16 m m H g ) . Syntezy p o k r e w n e . B u t y r o f e n o n (keton fenylowo-propylowy). Sposób postępowania a n a l o g i c z n y j a k w metodzie 1, z t y m , że u ż y w a się 39,5 g (38 ml, 0,37 m o l ) c h l o r k u b u t y r y l u (p. 111,138) zamiast c h l o r k u acetylu; m o ż e zaistnieć konieczność ł a g o d n e g o o g r z a n i a k o l b y w celu z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji, k t ó r a p r z e b i e g a n a s t ę p n i e b e z dalszego o g r z e w a n i a , p o d c z a s w k r a p l a n i a c h l o r k u k w a s o w e g o . P o z a k o ń c z e n i u reakcji p r o d u k t p r z e r a b i a się d o k ł a d n i e wg metody 1. W y d a j n o ś ć b u t y r o f e n o n u ( b e z b a r w n a ciecz) o tw. 2 2 7 — 2 3 0 ° C l u b 1 1 0 ° C / 1 3 h P a (10 m m H g ) w y n o s i 25 g ( 5 1 % ) . P r o p i o f e n o n (keton ety Iowo-fenylowy). S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a a n a l o g i c z n y j a k w me todzie 1. Stosuje się 34,5 g (32 m l , 0,37 m o l ) c h l o r k u p r o p i o n y l u ( o t r z y m a n y z k w a s u
p r o p i o n o w e g o , p . 111,138). W y d a j n o ś ć p r o p i o f e n o n u o tw. 214—217 ° C w y n o s i 30 g ( 6 0 % ) . Większą w y d a j n o ś ć m o ż n a o t r z y m a ć w g n a s t ę p u j ą c e g o sposobu p o s t ę p o w a n i a . M i e s z a n i n ę 75 g (70,5 m l , 0,81 m o l ) c h l o r k u p r o p i o n y l u i 9 0 g (103 m l , 1,15 m o l ) osuszonego s o d e m benzenu d o d a j e się d o energicznie m i e s z a n e j zawiesiny 75 g (0,56 m o l ) s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o b e z w o d n e g o c h l o r k u glinu w 100 m l bezw. dwusiarczku węgla (ostrzeżenie: p . 1 , 3 i 11,1,52). N a s t ę p n i e w p r o w a d z a się dalszą ilość c h l o r k u glinu (ok. 44 g), a ż przestanie wydzielać się c h l o r o w o d ó r . W y d a j n o ś ć p r o p i o f e n o n u o tw. 1 2 3 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) w y n o s i ok. 9 0 g ( 9 0 % ) . B e n z o f e n o n . Metoda 1. W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 120 m l (105 g, 1,35 m o l ) b e z w . b e n z e n u i 35 g (29 m l , 0,25 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzoilu. W suchej k o l b i e s t o ż k o w e j zamkniętej k o r k i e m o d w a ż a się 37 g (0,275 m o l ) s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o b e z w . c h l o r k u glinu i d o d a j e się p o r c j a m i d o mieszaniny w ciągu 10 m i n , wstrząsając p r z y t y m często kolbą. N a s t ę p n i e k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną, k t ó r e j w y l o t łączy się z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a gazu, i ogrzewa n a łaźni w o d n e j przez 3 h , l u b t a k d ł u g o , a ż przestanie w y d z i e l a ć się c h l o r o w o d ó r . Jeszcze ciepłą z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się d o m i e s z a n i n y 200 g p o k r u s z o n e g o l o d u i 100 m l stęż. k w a s u solnego. G ó r n ą w a r s t w ę benzenową oddziela się, w r a z i e konieczności prze sącza się ją, p r z e m y w a 50 m l 5-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, p o t e m wodą, wreszcie suszy bezw. siarczanem m a g n e z u . P o przesączeniu u s u w a się b e n z e n przez destylację r ó w n o w a g o w ą , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z k o l b y z a o p a t r z o n e j w k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą (rys. 1,95). Benzofenon zbiera się w t e m p . 1 8 7 — 1 9 0 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; p o ochłodzeniu zestala się o n t w o r z ą c biały p r o d u k t o tt. 4 7 — 4 8 ° C . W y d a j n o ś ć 30 g ( 6 6 % ) .
Metoda
2.
2 C H -f CCI* -»• C H s • CC1 • C Hi 6
6
6
2
6
C H 6
5
CO - C H 6
5
R e a k t o r z c z t e r e m a szyjami, p o j . 1 I, z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m , m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, t e r m o m e t r i w k r a p l a c z zabezpie c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . W y l o t c h ł o d n i c y łączy się z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a gazu. W k o l b i e umieszcza się 91 g (0,68 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu i 200 m l (319 g, 2,07 m o l ) bezw. c z t e r o c h l o r k u węgla (p. 11,1,7). N a s t ę p n i e k o l b ę w s t a w i a się d o łaźni l o d o w e j i kiedy t e m p e r a t u r a s p a d n i e d o 1 0 — 1 5 ° C , d o d a j e się 10 m l (9 g) b e n z e n u o d w o d n i o n e g o s o d e m . R e a k c j a r o z p o c z y n a się n a t y c h m i a s t (wy dziela się c h l o r o w o d ó r i t e m p e r a t u r a w z r a s t a ) ; a b y u z y s k a ć skuteczniejsze c h ł o d z e n i e d o d a j e się soli d o łaźni l o d o w e j . K i e d y p o z a p o c z ą t k o w a n i u reakcji następuje s p a d e k t e m p e r a t u r y , r o z p o c z y n a się w k r a p l a n i e m i e s z a n i n y 100 m l (97 g) bezw. benzenu (cał k o w i t a ilość 1,37 m o l ) i 110 m l (1,14 m o l ) bezw. c z t e r o c h l o r k u węgla z t a k ą szyb kością, a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 5 d o 1 0 ° C (1). W k r a p l a n i e t r w a zwykle 1—2 h ; p o j e g o z a k o ń c z e n i u k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e p r z e z dalsze 3 h. u t r z y m u j ą c przy t y m temperaturę 10°C, i pozostawia mieszaninę na noc. N a s t ę p n e g o dnia k o l b ę umieszcza się w łaźni l o d o w e j , w ł ą c z a m i e s z a d ł o i w k r a p l a się ok. 500 m l w o d y . W czasie jej d o d a w a n i a r o z p o c z y n a się z w y k l e wrzenie n a d m i a r u c z t e r o c h l o r k u węgla. Z ł a ź n i w o d n e j oddestylowuje się m o ż l i w i e całkowicie c z t e r o c h l o r e k w ę g l a , a n a s t ę p n i e p o z o s t a ł ą m i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji z parą w o d n ą (rys. 1,87) w ciągu 30 m i n , a b y u s u n ą ć p o z o s t a ł y c z t e r o c h l o r e k węgla (2) i z h y d r o l i z o w a ć d i c h l o r o d i f e n y ł o m e t a n d o b e n z o f e n o n u . Z o t r z y m a n e g o destylatu oddziela się w a r s t w ę b e n z o f e n o n u , a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się 40 m l b e n z e n u . R o z t w ó r benze n o w y łączy się z o d d z i e l o n y m b e n z o f e n o n e m i suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o oddzieleniu b e n z e n u w destylacji r ó w n o w a g o w e j w y o d r ę b n i a się w g opisu w metodzie 1 czysty b e n z o f e n o n o tt. 4 7 — 4 8 ° C w ilości 105 g ( 8 5 % ) . U w a g i . (1) Poniżej 5 ° C r e a k c j a p r z e b i e g a z e z b y t m a ł ą szybkością, a powyżej 1 0 ° C t w o r z y się p e w n a ilość p r o d u k t ó w smolistych. (2) O d z y s k u j e się o k . 200 m l c z t e r o c h l o r k u w ę g l a ; z a w i e r a o n n i e c o b e n z e n u , ale p o wysuszeniu i destylacji m o ż n a go p o n o w n i e s t o s o w a ć d o syntezy.
p-Metyloacetofcnon. Postępuje się j a k p r z y o t r z y m y w a n i u a c e t o f e n o n u (metoda 2), u ż y w a j ą c 120 g (140 m l , 1,30 m o l ) czystego b e z w o d n e g o t o l u e n u ( p . 11,1,5) z a m i a s t b e n z e n u . P o r o z ł o ż e n i u mieszaniny r e a k c y j n e j , w a r s t w ę organiczną w y o d r ę b n i a się, suszy o r a z o d d e s t y l o w u j e eter i n a d m i a r t o l u e n u p o d n o r m a l n y m ciśnieniem. P o z o s t a łość destyluje się p o d z m i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą (rys. 1,95) i z b i e r a p - m e t y l o a c e t o f e n o n w t e m p . 9 3 — 9 4 ° C / 9 h P a (7 m m H g ) ; tw. p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m 2 2 5 ° C . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 29 g ( 8 6 % ) . p-Bromoacetofenon. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1 , w y p o s a ż o n e j j a k p r z y o t r z y m y w a n i u a c e t o f e n o n u (metoda 2), u m i e s z c z a się 78,5 g (52,5 m l , 0,5 m o l ) bezw. b r o m o b e n z e n u (p. 200 m l b e z w . d w u s i a r c z k d węgla (ostrzeżenie: p . 1,3) i 150 g s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j a ż d o z a p o c z ą t k o w a n i a ł a g o d n e g o w r z e n i a ; w ó w c z a s z w k r a p l a c z a d o d a j e się p o w o l i 51 g (47,5 m l , 0,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o (30—60 m i n ) , u t r z y m u j ą c ł a g o d n e w r z e n i e m i e s z a n i n y p r z e z cały czas w k r a p l a n i a b e z w o d n i k a , j a k r ó w n i e ż p r z e z dalszą godzinę. N a s t ę p n i e z ł a ź n i w o d n e j oddestylowuje się możliwie j a k największą ilość d w u s i a r c z k u węgla, m i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się b y n i e c o ostygła i jeszcze ciepłą wylewa p o w o l i , mieszając, d o m i e s z a n i n y 500 g p o k r u s z o n e g o lodu i 300 m l stęż. k w a s u solnego. E w e n t u a l n ą p o z o s t a ł o ś ć w kolbie r o z k ł a d a się i łączy z g ł ó w n y m p r o d u k t e m . P r o d u k t e k s t r a h u j e się eterem (pierwsza p o r c j a 150 m l , d r u g a — - 1 0 0 m l ) , p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a d w u k r o t n i e wodą, r a z 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i p o n o w n i e d w u k r o t n i e wodą. E k s t r a k t suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u ł u b bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , oddestylowuje eter, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. p - B r o m o a c e t o f e n o n wrze w t e m p . 1 3 0 ° C / / 2 0 h P a (15 m m H g ) łub w 1 1 7 ° C / 9 h P a (7 m m H g ) ; zbiera się frakcję wrzącą w z a k r e s i e 3 ° C . P o o c h ł o d z e n i u p r o d u k t zestala się n a białą m a s ę o tt. 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć 75 g ( 7 5 % ) .
IV,27),
T e m p e r a t u r a w r z e n i a p - b r o m o a c e t o f e n o n u p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m w y n o s i 2 5 5 , 5 ° C / 9 6 1 h P a (736 m m H g ) . p-Chloroacetofenon. D o reakcji bierze się 56 g (51 m l , 0,5 m o l ) c h l o r o b e n z e n u (p. i p o s t ę p u j e jak w p r z y p a d k u p - b r o m o a c e t o f e n o n u . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u 0 tw. 1 2 4 — 1 2 6 ° C / 2 2 h P a (24 m m H g ) , tt. 2 0 — 2 1 ° C , w y n o s i 60 g ( 7 8 % ) . T e m p e r a t u r a w r z e n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m jest r ó w n a 237 ° C . p-Metoksyacetofenon. D o r e a k c j i u ż y w a się 54 g (54,5 m l , 0,5 m o l ) anizolu ( p . IV, 124) i postępuje j a k w p r z y p a d k u p - b r o m o a c e t o f e n o n u . W y d a j n o ś ć p - m e t o k s y a c e t o f e n o n u o tw. 1 3 9 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) w y n o s i 7 0 g ( 9 3 % ) ; tw. p o d ciśnieniem a t m o sferycznym r ó w n a jest 265°C. p-Fenyloacctofenon. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 77 g (0,5 m o i ) difenylu, 150 g (1,125 m o l ) s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu i 350 m l b e z w . d w u s i a r c z k u węgla. D o w k r a p l a c z a w l e w a się 51 g (47,5 m l , 0,5 m o l ) czystego b e z w o d n i k a o c t o w e g o i zabezpiecza wylot w k r a p l a c z a r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . K o l b ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j a ż d o r o z p o c z ę c i a ł a g o d n e g o w r z e n i a m i e s z a n i n y
JrV,26)
1 w ó w c z a s w k r a p l a się b e z w o d n i k o c t o w y w ciągu 1 h . Powstający w czasie r e a k c j i k o m p l e k s w y t r ą c a się w postaci g r u d k o w a t e j m a s y p o d o d a n i u o k . t r z e c h c z w a r t y c h ilości b e z w o d n i k a . P o w k r o p l e n i u b e z w o d n i k a o c t o w e g o m i e s z a n i n ę o g r z e w a się w t e m p e r a t u r z e ł a g o d n e g o wrzenia jeszcze p r z e z g o d z i n ę . P o o c h ł o d z e n i u w y l e w a się p r o d u k t reakcji p o w o l i , mieszając, n a p o k r u s z o n y l ó d , d o k t ó r e g o u p r z e d n i o d o d a j e się k w a s solny. O t r z y m a n y osad p-fenyloacetofenonu o d s ą c z a się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a wielokrotnie w o d ą a ż d o zaniku o d c z y n u k w a ś n e g o , suszy i destyluje p o d zmniejszo n y m ciśnieniem. Z w y k l e najpierw destyluje w niewielkiej ilości frakcja o niskiej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a ; g ł ó w n y p r o d u k t w r z e w z a k r e s i e 196—210°C/24 h P a (18 m m H g ) i zestala się p o o c h ł o d z e n i u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p-fenyloacetofenonu o tt. 1 1 8 ° C w y n o s i 85 g ( 8 6 % ) . P o krystalizacji z a l k o h o l u r e k t y f i k o w a n e g o tt. w z r a s t a d o 1 2 0 — 121°C; odzyskuje się o k . 8 0 % p r o d u k t u .
2-AcetyIotiofen + (CH -CO) O 3
N
•Ok sr
CO.CH
3
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 84 g (79 m l , 1 m o l ) tiofenu i 51 g (47,5 m l , 0,5 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o . O g r z e w a się r o z t w ó r , mieszając, d o 7 0 — 7 5 ° C , u s u w a ź r ó d ł o ciepła i d o d a j e 5 g (4 ml) 8 5 — 8 9 - p r o c . k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o . P o 2—3 m i n r o z p o c z y n a się r e a k c j a e g z o t e r m i c z n a , w której w y n i k u t e m p e r a t u r a m o ż e w z r o s n ą ć d o 9 0 ° C ; k o l b ę z a n u r z a się w ó w c z a s w ł a ź n i z z i m n ą wodą, a b y k o n t r o l o w a ć p r z e b i e g reakcji. K i e d y wrzenie s a m o r z u t n i e u s t a j e (ok. 5 m i n ) , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 2 h. N a s t ę p n i e d o d a j e się 125 m l w o d y , m i e s z a 5 m i n , p r z e n o s i z i m n ą m i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą d o rozdzielacza, oddziela w a r s t w ę w o d n ą , a w a r s t w ę o r g a n i c z n ą p r z e m y w a d w o m a 50 m l p o r c j a m i 5-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o m a r a ń c z o w o c z e r w o n ą ciecz destyluje się, stosując k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą (rys. 1,95) p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , o d z y s k u j ą c 38 g n i e p r z e r e a g o w a n e g o tiofenu w t e m p . 8 3 — 8 4 ° C . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i z b i e r a 2-acetylotiofen w t e m p . 8 9 — 9 0 ° C / 1 3 h P a (10 m m H g ) ; p o o c h ł o d z e n i u w lodzie p r o d u k t zestala się (tt. 10°C). W y d a j n o ś ć 44 g (70%). K e t o n m e t y l o w o - 2 - n a f t y l o w y (2-acetylonaftalen). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 1 I, z a o p a t r u j e się w m e c h a n i c z n e m i e s z a d ł o z uszczelnieniem i w k r a p l a c z z wyr ó w n y w a c z e m ciśnienia z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ; trzecią szyję z a m y k a się k o r k i e m . W k o l b i e u m i e s z c z a się 64 g (0,5 m o l ) p r z e s u b l i m o w a n e g o naftalenu, 350 g (291 m l ) czystego n i t r o b e n z e n u i m i e s z a się d o r o z p u s z c z e n i a . D o u z y s k a n e g o j e d n o r o d n e g o r o z t w o r u d o d a j e się z w k r a p l a c z a 43,5 g (38,5 m l , 0,55 m o l ) przedesty l o w a n e g o c h l o r k u acetylu. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się d o t e m p . —5°C w m i e s z a n i n i e oziębiającej l o d u z solą i energicznie mieszając w p r o w a d z a się 73,5 g (0,55 m o l ) s t a r a n n i e s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu. C h l o r e k glinu d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i w ciągu ok. 9 0 m i n , nie d o p u s z c z a j ą c d o w z r o s t u t e m p e r a t u r y p o wyżej 0 ° C . C h l o r e k glinu r o z p u s z c z a się w r o z t w o r z e i z a w a r t o ś ć k o l b y p r z y b i e r a i n t e n s y w n i e zieloną b a r w ę . W ó w c z a s u s u w a się m i e s z a d ł o , z a m y k a j ą c k o r k i e m ś r o d k o w y o t w ó r k o l b y , a w j e d n y m z b o c z n y c h o t w o r ó w umieszcza się k a p i l a r ę , a w d r u gim — r u r k ę szklaną d o k o l b y s s a w k o w e j , k t ó r ą łączy się z p o m p ą w o d n ą . Z m n i e j s z a się ciśnienie w a p a r a t u r z e d o 20—27 h P a (15—20 m m H g ) ; n a s t ę p u j e w ó w c z a s ener giczne w y d z i e l a n i e się c h l o r o w o d o r u i m i e s z a n i n a w k o l b i e z a c z y n a się b u r z y ć . G d y g a z p r z e s t a n i e się wydzielać, dodaje się d o k o l b y d u ż ą ilość p o k r u s z o n e g o l o d u i od dziela w a r s t w ę n i t r o b e n z e n u . W a r s t w ę tę p r z e m y w a się k o l e j n o : d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l r o z c . k w a s u solnego i 100 m l 5-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u . N a s t ę p n i e przy stępuje się d o oddzielenia czystego 2-acetylonaftalenu od niewielkich ilości towarzyszą c e g o m u i z o m e r u - 1 (ok. 1 0 % ) (1). W t y m c e l u stosuje się j e d n ą z niżej o p i s a n y c h metod. 1. R o z t w ó r n i t r o b e n z e n o w y p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą z k o l b y p o j . 1,5 1 t a k d ł u g o , a ż w destylacie n i e w y c z u w a się z a p a c h u n i t r o b e n z e n u ( o k . 6—12 h). P o z o stałość w kolbie oziębia się i e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i p o 1 0 0 m l eteru. P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u i eter oddestylowuje. P o z o s t a ł o ś ć p o zestaleniu z a w i e r a p r a w i e czysty k e t o n m e t y l owo-2-naf tyl o w y o tt. 5 2 ° C . W y d a j n o ś ć wynosi 30 g ( 3 5 % ) . P o krystalizacji z l o d o w a t e g o k w a s u o c t o w e g o tt. w z r a s t a d o 5 4 ° C . 2. R o z t w ó r n i t r o b e n z e n o w y suszy się b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. N a j p i e r w destyluje n i t r o b e n z e n w / 2 1 h P a (16 m m H g ) , p o c z y m t e m p e r a t u r a s z y b k o p o d n o s i się (15 m m H g ) . Z b i e r a się frakcję wrzącą w t e m p . 1 7 0 — 1 8 0 ° C / 2 0 C i e k ł y jeszcze r o z t w ó r p r z e n o s i się d o miseczki p o r c e l a n o w e j ; p o
i p o d d a j e destylacji temp. 95—100°C/ do 170°C/20 hPa h P a (15 m m H g ) . oziębieniu p r o d u k t
IV,135.
a-Tetralon
665
zestala się. R o z k ł a d a się go n a p o r o w a t y m talerzu i rozciera, a b y niewielka z a w a r t a w n i m ilość ciekłego k e t o n u m e t y l o w o - l - n a f t y l o w e g o została z a a b s o r b o w a n a ; u z y s k u j e się 50 g ( 5 9 % ) s u r o w e g o k e t o n u metyl owo-2-naf tyl o w e g o o tt. 4 0 — 4 2 ° C . P o d w u k r o t n e j krystalizacji z lod. k w a s u octowego (lub z r o z c . k w a s u octowego) u z y s k u j e się p r a w i e czysty i z o m e r - 2 o tt. 5 3 ° C . U w a g a . (1) A c e t y l o w a n i e w r o z t w o r z e c z t e r o c h l o r k u węgla p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a j a k o g ł ó w n e g o p r o d u k t u i z o m e r u - 1 . D o d a j e się 70 g (0,52 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o b e z w . c h l o r k u glinu d o energicznie m i e s z a n e g o r o z t w o r u 41,9 g (38 ml, 0,53 mol) c h l o r k u acetylu i 100 ml czterochlorku węgla. M i e s z a n i n a ogrzewa się; chłodzi się ją d o 2 0 ° C i p o w o l i wlewa d o niej r o z t w ó r 32 g (0,25 m o l ) naftalenu w 100 ml c z t e r o c h l o r k u węgla. R e a k c j ę d o p r o w a d z a się d o k o ń c a p r z e z o g r z e w a n i e d o 3 0 ° C w ciągu 30 m i n . M i e s z a n i n ę poreakcyjną r o z k ł a d a się i p r z e r a b i a dalej w s p o s ó b opisany w metodzie 1, destylując k o ń c o w y p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 1 6 5 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) , w y d a j n o ś ć 38,5 g ( 9 0 % ) . rV,135.
a-TETRALON
O (/
1
O
+ C H„
C H .CO-CH -CH -C0 H
6
ft
s
2
1
3
O Zn/Hg
C ,H .CO-CH .CH .CO,H (
5
2
2
C H -CH -CH -CH -C0 H 6
5
2
2
2
2
C0 H 2
polikwas fosforowy
K w a s /J-benzoilopropionowy. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 1 !, z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o z uszczelnieniem i dwie s p r a w n i e działające c h ł o d n i c e , k t ó r y c h w y l o t y łączy się przez r u r k ę Y z j e d n y m s p r a w n y m u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a gazu (rys. 1,50). W kolbie umieszcza się 175 g (2,25 mol) b e n z e n u o d w o d n i o n e g o s o d e m i 34 g (0,34 m o l ) b e z w o d n i k a b u r s z t y n o w e g o (p. IU,141); p o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a d o d a j e się o d r a z u całą ilość 100 g (0,75 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu. R e a k c j a r o z p o c z y n a się zwykle n a t y c h m i a s t ; wydziela się c h l o r o w o d ó r i m i e s z a n i n a r e a k c y j n a r o z g r z e w a się. G d y b y reakcja nie r o z p o c z ę ł a się s a m o r z u t n i e kolbę należy n i e c o o g r z a ć . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się n a łaźni olejowej p r z e z p ó ł g o d z i n y , u t r z y m u j ą c lekkie w r z e n i e benzenu i mieszając przez c a ł y c z a s . P o z a k o ń c z e n i u ogrze w a n i a m i e s z a n i n ę reakcyjną p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, p o t e m k o l b ę w s t a w i a się d o zimnej w o d y i d o d a j e powoli z w k r a p l a c z a u m i e s z c z o n e g o na jednej z c h ł o d n i c , 150 ml w o d y . N a s t ę p n i e dodaje się 50 ml stęż. k w a s u solnego i benzen oddestylowuje się z parą w o d n ą (rys. 1.87). G o r ą c ą pozostałą p o destylacji m i e s z a n i n ę p r z e l e w a się d o zlewki p o j . 600 ml. K w a s ^ - b e n z o i l o p r o p i o n o w y wydziela się w p o s t a c i b e z b a r w nego oleju, k t ó r y w k r ó t c e krzepnie. Z a w a r t o ś ć zlewki c h ł o d z i się w lodzie, k w a s od sącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a j ą c go 100 mł z i m n e g o r o z c . ( 1 : 3 , obj.) k w a s u solnego, a następnie 100 ml zimnej w o d y . S u r o w y k w a s r o z p u s z c z a się w r o z t w o r z e 4 0 g bezw. węglanu s o d u w 250 m l w o d y , ogrzewając d o w r z e n i a p r z e z 10—15 m i n . A b y oddzielić resztki w o d o r o t l e n k u glinu, u z y s k a n y r o z t w ó r sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i o s a d p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 25 ml gorącej w o d y . D o gorącego przesączu d o d a j e się 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , miesza się 5 m i n i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a . G o r ą c y przesącz p r z e l e w a się d o zlewki p o j . 1 1, c h ł o d z i d o ok. 5 0 ° C , o s t r o ż n i e z a k w a s z a 65—70 ml stęż. k w a s u
s o l n e g o , p o c z y m o z i ę b i a się d o t e m p . 0 ° C w m i e s z a n i n i e oziębiającej lodu z solą. O s a d o d s ą c z a się, p r z e m y w a d o k ł a d n i e z i m n ą w o d ą i suszy p r z e z 12 h n a bibule filtracyjnej, a p o t e m w t e m p e r a t u r z e 4 5 — 5 0 ° C d o stałej m a s y . O t r z y m u j e się 57 g p r a k t y c z n i e czystego k w a s u / ? - b e n z o l l o p r o p i o n o w e g o o tt. 115°C. K w a s y - f e n y i o m a s ł o w y . W kolbie kulistej p o j . 1 1 p r z y g o t o w u j e się a m a l g a m a t c y n k u ze 120 g w a t y c y n k o w e j ( p . 11,2,67). P o m o ż l i w i e j a k n a j d o k ł a d n i e j s z y m z d e k a n t o w a n i u cieczy, d o k o l b y w p r o w a d z a się 75 m l w o d y , 180 m l stęż. k w a s u solnego, 100 m l czystego t o l u e n u i 50 g (0,28 m o l ) k w a s u benzoil o p r o p i on o w e g o , z a c h o w u j ą c p o w y ż s z ą k o l e j n o ś ć . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , p o ł ą c z o n ą z u r z ą d z e n i e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z u (rys. 1,50). M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się d o energicz n e g o w r z e n i a p r z e z 30 h. A b y u t r z y m a ć o d p o w i e d n i e stężenie k w a s u w czasie ogrze w a n i a , d o d a j e się trzy l u b c z t e r y porcje p o 50 m l stęż. k w a s u solnego w o d s t ę p a c h c o 6 h. N a s t ę p n i e , p o ostygnięciu m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , r o z d z i e l a się ją n a dwie w a r s t w y . W a r s t w ę w o d n ą r o z c i e ń c z a się ok. 200 m l w o d y i ekstrahuje t r z e m a p o r c j a m i p o 75 m l eteru. E k s t r a k t y e t e r o w e łączy się z o d d z i e l o n ą w a r s t w ą t o l u e n o w ą , p r z e m y w a w o d ą i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u lub w a p n i a . R o z p u s z c z a l n i k i o d d e s t y l o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem stosując w y p a r k ę o b r o tową, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się r ó w n i e ż p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95) zbie r a j ą c k w a s ;/-fenylomasłowy w t e m p . 1 7 8 — 1 8 1 ° C / 2 5 h P a (19 m m H g ) . P o o c h ł o d z e n i u p r o d u k t k r z e p n i e n a b e z b a r w n ą m a s ę ( w y d a j n o ś ć 40 g, 8 9 % ) o tt. 4 7 — 4 8 ° C . a - T e t r a l o n . W zlewce p o j . 1 1 o g r z e w a się 120 g p o l i k w a s u f o s f o r o w e g o (p. 11,2,45) n a łaźni p a r o w e j d o 9 0 ° C ; 33 g (0,20 m o l ) k w a s u y-fenylomasł o w e g o p r z e p r o w a d z a się w stan ciekły p r z e z o g r z a n i e d o 7 0 ° C i d o d a j e się g o od r a z u , w j e d n e j porcji, d o poli k w a s u f o s f o r o w e g o , mieszając ręcznie z a w a r t o ś ć zlewki. N a s t ę p n i e z l e w k ę u s u w a się z ł a ź n i p a r o w e j i m i e s z a dalej jeszcze 3 m i n . T e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y p o w i n n a w y n o s i ć ok. 9 0 ° C , W ó w c z a s d o d a j e się jeszcze 100 g p o l i k w a s u f o s f o r o w e g o i o g r z e w a r o z t w ó r n a ł a ź n i p a r o w e j energicznie mieszając p r z e z 4 m i n . M i e s z a n i n ę p o r e a k c y j n ą c h ł o d z i się d o 6 0 ° C , d o d a j e 300 g p o k r u s z o n e g o l o d u i m i e s z a aż d o c a ł k o w i t e j h y d r o l i z y p o l i k w a s u f o s f o r o w e g o i w y d z i e l e n i a się ż ó ł t e g o oleju. M i e s z a n i n ę ekstrahuje się t r z e m a p o r c j a m i p o 150 m l eteru, a p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y p r z e m y w a w o d ą , 5-proc. w o d n y m roztworem wodorotlenku sodu, znowu wodą aż do uzyskania odczynu obojętnego e k s t r a k t ó w . R o z t w ó r e t e r o w y suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u , a n a s t ę p n i e u s u w a e t e r , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą i z b i e r a się a - t e t r a l o n w t e m p . 1 0 5 — 1 0 7 ° C / / 2 , 7 h P a (2 m m H g ) l u b 1 3 5 — 1 3 7 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u wy nosi 23 g ( 7 9 % ) . I V , 136.
KWAS
o-BENZOILOBENZOESOWY
O K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 750 m l , z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a niczne z uszczelnieniem i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą p o ł ą c z o n ą z u r z ą d z e n i e m do a b s o r p c j i g a z u (rys. 1,50); trzeci o t w ó r k o l b y z a m y k a się k o r k i e m . W k o l b i e umieszcza się 25 g (0,17 m o l ) czystego b e z w o d n i k a ftalowego (p. I I L 1 9 7 , u w a g a (1)) i 100 m l (1,16 m o l ) b e n z e n u o d w o d n i o n e g o s o d e m . N a s t ę p n i e w ł ą c z a się m i e s z a d ł o i d o d a j e 50 g (0,375 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o bezw. c h l o r k u glinu w czterech p o r c j a c h , z p r o b ó w k i z a m k n i ę t e j k o r k i e m l u b też p o s ł u g u j ą c się u r z ą d z e n i e m p o k a z a n y m n a rys. 1,46. Jeżeli r e a k c j a n i e r o z p o c z n i e się p o d o d a n i u pierwszej porcji 12 g c h l o r k u glinu, k o l b ę p o d g r z e w a się p r z e z kilka s e k u n d n a ł a ź n i w o d n e j . P o d o d a n i u całej ilości c h l o r k u glinu i o s ł a b n i ę c i u w y d z i e l a n i a się c h l o r o w o d o r u , m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j d o osiągnięcia w r z e n i a i u t r z y m u j e się w r z e n i e d o t ą d , a ż p r z e s t a n i e w y d z i e l a ć się c h l o r o -
IV,136. Cyklizacja
kwasów
667
w o d ó r . W ó w c z a s k o l b ę chłodzi się i p o w o l i d o d a j e p o k r u s z o n y lód a ż d o z u p e ł n e g o r o z ł o ż e n i a ciemnej m a s y r e a k c y j n e j , p o c z y m w p r o w a d z a się stęż. k w a s solny ( 3 5 — 4 0 ml) aż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u . N a d m i a r b e n z e n u u s u w a się p r z e z desty lację z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87). P o z o s t a ł o ś ć w kolbie, b ę d ą c a s u r o w y m k w a s e m o-benz o i l o b e n z o e s o w y m , p o o c h ł o d z e n i u w l o d z i e zestala się w z n a c z n y m s t o p n i u . S t a ł y p r o d u k t odsącza się, d o k ł a d n i e p r z e m y w a 74 m ł z i m n e j w o d y i r o z p u s z c z a w 150 m l g o r ą c e g o 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u sodu. D o o t r z y m a n e g o r o z t w o r u soli s o d o w e j d o d a j e się 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a się d o w r z e n i a przez 2 m i n i sączy p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a . Przesącz przelewa się d o zlewki p o j . 1 1, c h ł o d z i w l o d z i e i energicznie mieszając, ostrożnie z a k w a s z a stęż. k w a s e m s o l n y m (zużywa się ok. 20 m l ) . P r o d u k t wydziela się w postaci oleju, k t ó r y p r z y mieszaniu i c h ł o d z e n i u w k r ó t c e krysta lizuje. O c h ł o d z o n y w lodzie k w a s odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y . P r o d u k t suszy się n a powietrzu n a bibule filtracyjnej; s k ł a d a się on g ł ó w n i e z m o n o h y d r a t u o tt. 9 4 ° C , k t ó r y wietrzeje n a p o w i e t r z u . A b y o t r z y m a ć czysty bezw. k w a s o-benzoilobenzoesowy, wysuszony na powietrzu (lub wilgotny) k w a s r o z p u s z c z a się ogrzewając n a łaźni w o d n e j w ok. 175 m l t o l u e n u w k o l b i e kulistej, p o j . 500 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. R o z t w ó r t o l u e n o w y p r z e n o s i się d o rozdzielacza, oddziela u t w o r z o n ą w a r s t w ę w o d n ą , a w a r s t w ę t o l u e n o w ą suszy się bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u . R o z t w ó r t o l u e n o w y zatęża się d o ok. p o ł o w y objętości i d o g o r ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e b e n z y n y lekkiej (tw. 60—80°C) a ż d o p o j a w i e n i a się niewielkiego zmętnienia. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o s a m o r z u t n e g o ostygnięcia d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j i c h ł o d z i ją w lodzie d o ok. 5 ° C . W y t r ą c o n e k r y s z t a ł y odsącza się i suszy. W y d a j n o ś ć czystego, b e z w o d n e g o k w a s u o-benzoilob e n z o e s o w e g o o tt. 1 2 8 ° C w y n o s i 32 g ( 8 4 % ) . Synteza pokrewna. K w a s p-toluilo-o-benzoesowy. D o reakcji u ż y w a się 25 g (0,17 m o l ) czystego b e z w o d n i k a ftalowego, 100 g (115,5 m l , 1,09 m o l ) t o l u e n u i 50 g (0,375 m o l ) bezw. c h l o r k u glinu. P r o d u k t reakcji p o wysuszeniu n a powietrzu jest g ł ó w n i e m o n o h y d r a t e m ; p o wysuszeniu w t e m p e r a t u r z e 1 0 0 ° C staje się b e z w o d n y i topi się w t e m p . 1 3 8 — 1 3 9 ° C . W y d a j n o ś ć b e z w o d n e g o k w a s u p-toluilo-o-benzoesowego w y n o s i 39 g ( 9 5 % ) . M o ż n a g o krystalizować z t o l u e n u . * Cyklizacja k w a s ó w aroilobenzoesowych
o
o
O
R = H.Me Anłrachinon. W k o l b i e s t o ż k o w e j , p o j . 150 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą u m i e s z c z a się 25 m l p o l i k w a s u f o s f o r o w e g o (p. 11,2,45) i 2 g k w a s u o - b e n z o i l o b e n z o e s o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się p r z e z 2 h n a ł a ź n i w o d n e j . C h ł o d n i c a p o w i e t r z n a z a p o b i e g a p r z e n i k a n i u p a r y w o d n e j d o k o l b y w czasie ogrzewania. M i e s z a n i n ę r e a k cyjną c h ł o d z i się w l o d z i e i d o d a j e d o niej, mieszając, 4 0 m l w o d y . P r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a wodą. P o z o s t a ł o ś ć ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z 5 m i n z 10 m l stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u ( a b y u s u n ą ć niezmieniony k w a s ) i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P r o d u k t krystalizuje się z w r z ą c e g o lod. k w a s u o c t o w e g o (60—70 m l ) w obecności węgla o d b a r w i a j ą c e g o ; krystaliczny osad o d s ą c z a się, p r z e m y w a niewielką ilością etanolu r e k t y f i k o w a n e g o i suszy w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C . W y d a j n o ś ć czystego a n t r a c h i n o n u o tt. 285—286 ° C w y n o s i 1,8 g ( 9 8 % ) . 2-Metyloantrachmon. U ż y w a się 2,0 g k w a s u p-toluilo-o-benzoesowego i 25 m l p o l i k w a s u fosforowego. P r o d u k t krystalizuje się z etanolu w obecności niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć czystego 2 - m e t y l o a n t r a c h i n o n u o tt 1 7 5 ° C w y n o s i 1,7 g ( 9 2 % ) .
IV,137.
ANTRON
W kolbie kulistej, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 52 g (0,25 m o l ) a n t r a c h i n o n u , 50 g (0,42 m o l ) g r a n u l o w a n e j cyny i 375 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a i z w k r a p l a c z a umieszczonego n a d c h ł o d n i c ą d o d a j e się p o w o l i 125 m l stęż. k w a s u solnego w ciągu 2 h. W t y m czasie a n t r a c h i n o n p o w i n i e n ulec c a ł k o w i t e m u r o z p u s z c z e n i u ; w p r z e c i w n y m razie d o d a j e się jeszcze c y n y i k w a s u solnego. Ciecz sączy się p r z e z lejek z w k ł a d k ą p o r o w a t ą i d o przesączu d o d a j e się 50 m l w o d y . R o z t w ó r c h ł o d z i się d o ok. 1 0 ° C ; w tej t e m p e r a t u r z e krystalizuje a n t r o n . K r y s z t a ł y odsącza się n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a w o d ą i suszy n a bibule filtracyjnej l u b p o r o w a t y m talerzu; w y d a j n o ś ć s u r o w e g o a n t r o n u o tt. ok. 1 5 3 ° C w y n o s i 4 0 g ( 8 2 % ) . Krystalizuje się g o z m i e s z a n i n y b e n z e n - b e n z y n a l e k k a (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) , w s t o s u n k u 3:1 (10—12 m l / g ),olrzymując 30 g ( 6 1 % ) czystego a n t r o n u 0 tt. 155°C.
rV,138.
2,4,6-TRIHYDROKSYACETOFENON H C 3
(jloroacetofenon)
© © C = NH }C1 2
HH
x^r OH
HO i O H
+CH,
c n
^ y OH
C 0
.CH
HO 1
^
S
OH
y OH
W kolbie s s a w k o w e j p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w szeroką r u r k ę w l o t o w ą d o g a z u , umieszcza się 25,2 g (0,2 m o l ) bezw. floroglucyny (1), 16,4 g (20,9 m l , 0,4 m o l ) bezw. a c e t o n i t r y l u (2), 100 m l eteru o d w o d n i o n e g o s o d e m i 5 g d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e g o , s t o p i o n e g o c h l o r k u c y n k u . B o c z n e r a m i ę k o l b y z a b e z p i e c z a się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . N a s t ę p n i e k o l b ę c h ł o d z i się w m i e s z a n i n i e l o d u z solą (pod wyciągiem) i przez z a w a r t y w niej r o z t w ó r przepuszcza się szybki s t r u m i e ń suchego c h l o r o w o d o r u ( p . EL2,i7) w ciągu 2 h, wstrząsając od czasu do czasu kolbą. Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się w łaźni l o d o w e j p r z e z 24 h i p o n o w n i e p r z e p u s z c z a się s u c h y c h l o r o w o d ó r p r z e z j a s n o p o m a r a ń c z o w ą mieszaninę w ciągu k o l e j n y c h 2 h. Z kolei k o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i p o z o s t a w i a w ł a ź n i lodowej (lub l o d ó w c e ) p r z e z 3 d o b y . T w o r z y się g r u b y p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t y o s a d c h l o r o w o d o r k u k e t o i m i n y . E t e r d e k a n t u j e się, a o s a d prze m y w a się d w o m a 25 m l p o r c j a m i bezw. eteru. N a s t ę p n i e r o z p u s z c z a się w ok. 1 1 g o r ą c e j w o d y i p r z e n o s i d o k o l b y kulistej, p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. O t r z y m a n y żółty r o z t w ó r o g r z e w a się energicznie d o w r z e n i a przez 2 h, chłodzi nieco, d o d a j e 4 — 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a jeszcze 5 m i n 1 g o r ą c y sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a . Węgiel o d b a r w i a j ą c y e k s t r a h u j e się d w o m a 100 m l p o r c j a m i wrzącej w o d y i przesącz łączy się z g ł ó w n y m p r o d u k t e m . R o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a n o c , p o c z y m odsącza się j a s n o ż ó ł t e l u b b e z b a r w n e igły f l u o r o a c e t o f e n o n u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, suszy w 1 2 0 ° C , a b y u s u n ą ć cząsteczkę w o d y krystalizacyjnej i p r z e c h o w u j e w szczelnie z a m k n i ę t e j butelce. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 2 1 7 — 2 1 9 ° C w y n o s i 29 g ( 8 5 % ) . P r o d u k t ten jest wystarczająco czysty d o wielu celów, c h c ą c j e d n a k o t r z y m a ć go w stanie b a r d z o czystym krystalizuje się z gorącej w o d y (35 m l / g ) i suszy w 1 2 0 ° C ; tt. 2 1 8 — 2 1 9 ° C . U w a g i . (1) P . IV,139, u w a g a . (1) (2) A c e t o n i t r y l m o ż n a o d w o d n i ć p r z e z w y s u s z e n i e n a d bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a l u b też p r z e z destylację z n a d pięciotlenku fosforu.
IV,139. 2,4,6-Trihydroksyizobutyrofenon IV,139.
2,4,6-TRIHYDROKSYIZOBUTYROFENON
669 (Jloroizobutyrofenon)
CH(CH ) 3
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e o r a z w k r a placz i chłodnicę z podwójnym płaszczem chłodzącym zabezpieczone przez rurki z c h l o r k i e m w a p n i a . W kolbie u m i e s z c z a się 15 g (0,12 m o l ) bezw. floroglucyny (1), 48 g (0,56 m o l ) bezw. s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu, 60 m l dwusiarczku węgla i m i e s z a się jej z a w a r t o ś ć p r z e z 30 m i n . N a s t ę p n i e d o d a j e się 45 m l n i t r o b e n z e n u , m i e s z a m i e szaninę r e a k c y j n ą p r z e z dalsze 30 m i n i z a n u r z a k o l b ę w łaźni w o d n e j o t e m p e r a t u r z e 6 0 " C . D o d a j e się wówczas z w k r a p l a c z a p r z e z 30 m i n r o z t w ó r 13 g (0,12 m o l ) c h l o r k u i z o b u t y r y l u (p. 111,138) w 5 m l n i t r o b e n z e n u , u t r z y m u j ą c w ł a ź n i t e m p e r a t u r ę 6 0 ° C (2). P o dalszych 30 m i n m i e s z a n i a w tej samej t e m p e r a t u r z e w y l e w a się lepką m i e s z a n i n ę n a p o k r u s z o n y lód, dodaje 425 g (1,5 m o l ) soli Seignette'a (winian s o d o w o - p o t a s o w y ) i z o b o j ę t n i a r o z t w ó r 40-proc. (w przybliżeniu) w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o tlenku sodu (3). N a s t ę p n i e n i t r o b e n z e n o r a z d w u s i a r c z e k węgla o d d e s t y l o w u j e się w ciągu 20 m i n p o p r z e z energiczną destylację z p a r ą w o d n ą , nie p o z w a l a j ą c j e d n o cześnie, a b y objętość pozostałej w k o l b i e cieczy zwiększyła się p o w y ż e j 700 m l (4). P o z o s t a ł y p o destylacji r o z t w ó r , p o o c h ł o d z e n i u p o z o s t a w i a się n a p e w i e n czas (zwykle n a noc). W y d z i e l o n e z niego w ó w c z a s k r y s z t a ł y odsącza się i krystalizuje d w u k r o t n i e z w o d y , o t r z y m u j ą c 9,3 g ( 4 0 % ) czystego h y d r a t u f l o r o i z o b u t y r o f e n o n u o tt. 7 8 — 8 0 ° C . P r o d u k t b e z w o d n y o tt. 138—140°C m o ż n a o t r z y m a ć p r z e z p o z o s t a w i e n i e h y d r a t u p r z e z kilka dni w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d pięciotlenkiem fosforu. U w a g i . (1) F l o r o g l u c y n a z a w i e r a dwie cząsteczki w o d y krystalizacyjnej, k t ó r ą m o ż n a u s u n ą ć p r z e z o g r z e w a n i e w ciągu 12 h w 1 2 0 ° C . (2) K i e d y p r z e p r o w a d z a się syntezę w większej skali, wydziela się z n a c z n a objętość c h l o r o w o d o r u ; d l a t e g o k o n i e c z n e jest p o ł ą c z e n i e w y l o t u r u r k i z c h l o r k i e m w a p n i a z u r z ą d z e n i e m d o absorpcji c h l o r o w o d o r u (rys. 1,50). W skali p r o p o n o w a n e j p o w y ż e j w y s t a r c z a j ą c e jest umieszczenie a p a r a t u r y p o d s k u t e c z n i e działającym w y c i ą g i e m i o d p r o w a d z e n i e g a z u z r u r k i d o s t u d z i e n k i w o d n e j , a b y z a p o b i e c korozji silnika p o r u s z a jącego m i e s z a d ł o . (3) F l o r o i z o b u t y r o f e n o n jest n i e t r w a ł y p o d c z a s o g r z e w a n i a w obecności k w a s u ; d o d a n i e soli Seignette'a z a p o b i e g a w y t r ą c a n i u w o d o r o t l e n k u glinu w czasie z o b o j ę t n i a nia w o l n e g o k w a s u w o d o r o t l e n k i e m sodu. Jeśli n i e w y t r ą c a się osad n a l e ż y zwiększyć d o d a n ą ilość soli Seignette'a; ścisła ilość d o d a w a n e g o w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u zmienia się dla k a ż d e g o k o l e j n e g o d o ś w i a d c z e n i a ; dlatego też p u n k t z o b o j ę t n i e n i a s p r a w d z a się w o b e c u n i w e r s a l n e g o p a p i e r k a w s k a ź n i k o w e g o . (4) W p r z y p a d k u b r a k u centralnej d o s t a w y p a r y , w y t w a r z a się ją w d u ż y m n a c z y n i u o g r z e w a n y m t r z e m a p a l n i k a m i B u n s e n a l u b specjalnym p a l n i k i e m o d u ż y m p ł o m i e n i u . N a l e ż y z a s t o s o w a ć szeregowo d w i e c h ł o d n i c e z p o d w ó j n y m i p ł a s z c z a m i c h ł o d z ą c y m i , aby wykroplić całkowicie wytworzone opary oraz parę wodną. Trzeba również zwrócić baczną uwagę n a szczelność a p a r a t u r y (szczególnie n a p o ł ą c z e n i e p r z e d ł u ż a c z a z od bieralnikiem), a b y z a p o b i e c u l a t n i a n i u się niezwykle ł a t w o p a l n y c h p a r d w u s i a r c z k u węgla.
Syntezy p o k r e w n e . 2,4,6-TrihydroksywaIerofenon. D o syntezy p r z e p r o w a d z o n e j w wa r u n k a c h wyżej o p i s a n y c h u ż y w a się 15 g (0,12 m o l ) floroglucyny, 4 8 g (0,56 m o l ) bezw. s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu i 14,4 g (0,12 m o l ) c h l o r k u walerylu (p. 111,138) o r a z t a k i c h s a m y c h objętości n i t r o b e n z e n u i d w u s i a r c z k u węgla jak w p r z y p a d k u otrzy-
m y w a n i a 2 , 4 , 6 - t r i h y d r o k s y i z o b u t y r o f e n o n u . W y d a j n o ś ć u w o d n i o n e g o p r o d u k t u o tt. 8 8 — 9 0 ° C (tt. b e z w o d n e g o p r o d u k t u — 152—154°C) w y n o s i 11,5 g ( 4 2 % ) . 2 \ 4 % 6 ' - T r i h y d r o k s y - 2 - m e t y I o b u i a n o f e n o n . S y n t e z ę p r z e p r o w a d z a się w sposób wyżej opisany, u ż y w a j ą c 15 g (0,12 m o l ) floroglucyny, 48 g (0,56 m o l ) b e z w . s p r o s z k o w a n e g o c h l o r k u glinu i 14,4 g (0,12 m o l ) c h l o r k u 2 - m e t y l o b u t a n o U u (p. 111,138). W y d a j n o ś ć u w o d n i o n e g o p r o d u k t u o tt. 6 1 — 6 3 ° C w y n o s i 14,3 g ( 5 2 % ) . B e z w o d n y p r o d u k t jest hygroskopijny. L,2. Syntezy ketonów aromatycznych z pochodnych k w a s ó w karboksylowych. Od c z y n n i k i G r i g n a r d a o t r z y m u j e się ł a t w o z b r o m k ó w a r y l o w y c h ; m o ż n a je n a s t ę p n i e p r z e p r o w a d z i ć w związki k a d m o o r g a n i c z n e p r z e z działanie c h l o r k i e m k a d m u (str. 368, p . O I , J , 4 ) . R e a k c j a związku k a d m o o r g a n i c z n e g o z c h l o r k i e m k w a s u k a r b o k s y l o w e g o jest d o g o d n ą m e t o d ą syntezy k e t o n ó w a r y l o w o - a l k i l o w y c h 2ArBr + 2Mg -> 2ArMgBr
> A r C d + 2MgClBr 2
A r C d + 2R-COC1 -> 2Ar CO R + C d C l 2
2
P r z y k ł a d e m tej r e a k c j i jest synteza p r o p i o f e n o n u z d i f e n y l o k a d m u i c h l o r k u p r o p i o n y l u (p. IV,140). U z y s k u j e się w ó w c z a s lepszą w y d a j n o ś ć , aniżeli p r z y z a s t o s o w a n i u j a k o s u b s t r a t ó w d i e t y l o k a d m u i cłilorku benzoilu. W części dotyczącej o t r z y m y w a n i a alifatycznych k e t o n ó w p o d a n o r ó w n i e ż szereg p r z y k ł a d ó w syntez k e t o n ó w a r y l o w o - a l k i l o w y c h p o p r z e z t e r m i c z n ą d e k a r b o k s y l a c j ę m i e s z a n i n k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h w w y n i k u o g r z e w a n i a ich soli m e t a l i (p. JH,92,B). Poniżej p o d a n o j a k o p r z y k ł a d t e g o t y p u syntezy o t r z y m y w a n i e z d o b r ą w y d a j n o ś c i ą k e t o n u d i b e n z y l o w e g o w w y n i k u pirolizy soli b a r o w e j k w a s u f e n y l o o c t o w e g o (p. I V , 1 4 1 ) . I V , 1 4 0 . P R O P I O F E N O N (keton
etylowo-fenylowy)
( C H ) C d + 2 C H C O C l - > 2 C H • CO - C H 6
5
2
2
s
6
5
2
S
+ CdCl
2
M e t o d ą opisaną p r z y o t r z y m y w a n i u d i b u t y l o k a d m u (p. 111,93) p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r d i f e n y l o k a d m u w 110 m l bezw. b e n z e n u , stosując 4,9 g (0,2 mol) m a g n e z u , 31,4 g (0,2 m o l ) b r o m o b e n z e n u i 19,5 g (0,106 m o l ) bezw. c h l o r k u k a d m u . O t r z y m a n y r o z t w ó r c h ł o d z i się d o 1 0 ° C i d o d a j e się w ciągu 3 m i n r o z t w ó r 14,8 g (0,16 m o l ) c h l o r k u p r o p i o n y l u (tw. 7 8 — 7 9 ° C ) w 30 m l bezw. b e n z e n u ; stosuje się p r z y t y m c h ł o dzenie z e w n ę t r z n e w ł a ź n i l o d o w e j , a b y z a p o b i e c w z r o s t o w i t e m p e r a t u r y reakcji p o wyżej 4 0 ° C . N a s t ę p n i e m i e s z a się m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p r z e z 2 h w t e m p . 2 5 — 3 5 ° C , p o c z y m d o d a j e d o niej p o k r u s z o n e g o l o d u (ok. 200 g) o r a z taką dość r o z c i e ń c z o n e g o (1 M ) k w a s u s i a r k o w e g o , a b y o t r z y m a ć k l a r o w n ą w a r s t w ę w o d n ą . W a r s t w ę b e n z e n o w ą oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się d w i e m a p o r c j a m i p o 2 0 m l b e n z e n u . E k s t r a k t y ł ą c z y się z oddzieloną u p r z e d n i o w a r s t w ą benzenową, p r z e m y w a k o l e j n o 50 m l p o r c j a m i w o d y , 5-proc. r o z t w o r e m w ę g l a n u s o d u , w o d ą i n a s y c o n y m r o z t w o r e m c h l o r k u s o d u o r a z suszy n a d bezw. s i a r c z a n e m s o d u ; n a s t ę p n i e u s u w a się b e n z e n w destylacji r ó w n o w a g o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W y d a j n o ś ć p r o p i o f e n o n u o tw. 1 0 0 — 1 0 2 ° C / 2 1 h P a (16 m m H g ) w y n o s i 17,5 g ( 8 2 % ) . 07,141. K E T O N DI B E N / A Ł O W Y C«H
5
CH
a
CO ) Ba a
2
(C H a
3
CH ) CO + BaC0 a
2
3
D o k o l b y kulistej p o j . 250 m l w p r o w a d z a się 4 0 g (0,127 m o l ) o ś m i o w o d n e g o w o d o r o t l e n k u b a r u z 60 m l w o d y i p o w o l i d o d a j e 34 g (0,25 m o l ) k w a s u fenyloocto w e g o (p. D I , 1 2 8 , S ) mieszając jednocześnie z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e z p o r u s z a n i e jej r u c h e m w i r o w y m . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się aż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w w y p a r c e o b r o t o w e j o g r z e w a n e j n a łaźni w o d n e j , o t r z y m u j ą c wilgotny fenylooctan b a r u w p o s t a c i p a s t y . K o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę destylacyjną Claisena z r u r k ą d o p r o w a d z a j ą c ą a z o t i t e r m o m e t r d o
3 6 0 ° C ; n a s a d k ę ł ą c z y się z c h ł o d n i c ą powietrzną, k t ó r ą z kolei ł ą c z y się z odbieralni k i e m p o p r z e z p r z e d ł u ż a c z z b o c z n i k i e m . N a s a d k ę Claisena owija się o d p o w i e d n i ą taśmą izolacyjną. D o k o l b y o g r z e w a n e j ł a g o d n i e n a ł a ź n i powietrznej w p r o w a d z a się p o w o l i s t r u m i e ń a z o t u . P o o d d e s t y l o w a n i u p o z o s t a ł e j w o d y , z m i e n i a się o d b i e r a l n i k i p o d g r z e w a się k o l b ę silniej; k e t o n d i b e n z y l o w y destyluje w t e m p . 3 2 0 — 3 2 5 ° C w p o staci ż ó ł t e g o oleju (24 g), k t ó r y p o p e w n y m czasie zestala się. P o n o w n i e destyluje się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając czysty k e t o n d i b e n z y l o w y w t e m p . 2 1 0 ° C / / 4 7 h P a (35 m m H g ) j a k o b e z b a r w n y olej (21 g 8 0 % ) ; związek ten p o p e w n y m czasie p r z e c h o d z i c a ł k o w i c i e w związek krystaliczny o tt. 3 3 — 3 4 ° C . t
L , 3 . S y n t e z a c h i n o n ó w . C h i n o n y w y w o d z ą c e się z bardziej r e a k t y w n y c h a r o m a t y c z n y c h u k ł a d ó w policyklicznych m o ż n a z w y k l e o t r z y m a ć p r z e z b e z p o ś r e d n i e u t l e n i a n i e w ę g l o w o d o r ó w , p r z y czym najkorzystniej jest s t o s o w a ć związki c h r o m u ( V I ) w ś r o d o w i s k u k w a s o w y m . W ten s p o s ó b o t r z y m u j e się 1,4-naftochinon, 9,10-antrachinon i 9 , 1 0 - f e n a n t r e n o c h i n o n , o d p o w i e d n i o z n a f t a l e n u , a n t r a c e n u i f e n a n t r e n u (p. IY,142) n p .
O N a j w y g o d n i e j s z ą m e t o d ą l a b o r a t o r y j n ą o t r z y m y w a n i a p - b e n z o c h i n o n u jest u t l e n i a n i e h y d r o c h i n o n u (p. I V , I 4 3 ) b ą d ź t r ó j t l e n k i e m c h r o m u w k w a s i e o c t o w y m , b ą d ź też c h l o r a n e m s o d u w o b e c n o ś c i pięciotlenku w a n a d u j a k o k a t a l i z a t o r a . p - B e n z o c h i n o n t w o r z y z h y d r o c h i n o n e m k o m p l e k s cząsteczkowy 1:1 z w a n y chinhyd r o n e m . K o m p l e k s t e n , występujący w p o s t a c i c i e m n o z i e l o n y c h k r y s z t a ł ó w o g ł a d k i m m e t a l i c z n y m p o ł y s k u , m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć (p. I V , 1 4 3 ) przez częściowe utlenienie h y d r o c h i n o n u r o z t w o r e m siarczanu a m o n o w o - ż e l a z o w e g o . Interesujące jest z a c h o w a n i e się p - b e n z o c h i n o n u w reakcji z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w obecności k w a s u s i a r k o w e g o . O s t a t e c z n y m p r o d u k t e m jest 1,2,4-triacetoksybenzen (acetylowanie T h i e l e g o ) , k t ó r y t w o r z y się w w y n i k u reakcji p r z y ł ą c z e n i a b e z w o d n i k a o c t o w e g o d o a, ^ - n i e n a s y c o n e g o u k ł a d u k a r b o n y l o w e g o w pozycje 1, 4 i n a s t ę p u j ą c y c h p o sobie k o l e j n o p r z e m i a n a c h
D o s y ć p o w s z e c h n y sposób syntezy c h i n o n ó w p o l e g a n a reakcji s p r z ę g a n i a soli d i a z o n i o w e j z fenolem i n a redukcji o t r z y m a n e g o związku a z o w e g o d i t i o n i a n e m s o d u d o a m i n o f e n o l u . Ł a g o d n e utlenianie a m i n o f e n o l u n p . c h l o r k i e m żelaza(III) p r o w a d z i d o p o w s t a n i a o d p o w i e d n i e g o c h i n o n u ( n p . o t r z y m y w a n i e 1,2-naftochinonu opisane w p . IV,144).
IV.) 42. 1,4-NAFTO C H I N O N O Cr0
3
CHyCOjH
> O
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z p o j . 1 1 umieszcza się r o z t w ó r 120 g (1,2 m o l ) czystego t r ó j tlenku c h r o m u w 150 m l 80-proc. k w a s u o c t o w e g o . K o l b ę w s t a w i a się d o łaźni z m i e szaniną l o d u i soli i p o obniżeniu t e m p e r a t u r y z a w a r t o ś c i k o l b y do 0 ° C d o d a j e się z w k r a p l a c z a r o z t w ó r 64 g (0,5 mol) czystego n a f t a l e n u w 600 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o . R o z t w ó r d o d a j e się p r z e z 2—3 h, mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y i u t r z y m u j ą c j e j t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 10— 1 5 ° C . N a s t ę p n i e m i e s z a się dalej p r z e z n o c , p r z y c z y m w ciągu tego okresu w k o l b i e o r a z w ł a ź n i ustala się t e m p e r a t u r a p o k o j o w a . P o w s t a ł y c i e m n o z i e l o n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a 3 dni, mieszając g o co p e w i e n czas. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się d o 5—6 1 w o d y , odsącza s u r o w y n a f t o c h i n o n p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 200 m l w o d y i suszy w e k s y k a t o r z e . P r o d u k t k r y s t a l i z u j e się z 500 m l b e n z y n y lekkiej (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć czystego 1 , 4 - n a f t o c h i n o n u o tt. 1 2 4 — 1 2 5 ° C w y n o s i 17 g ( 2 2 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . 9 , 1 0 - A n t r a c h i n o n . W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami, p o j . 250 ml„ z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z umieszcza się 5,0 g s p r o s z k o w a n e g o a n t r a c e n u i 50 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się d o k ł a d n i e r u c h e m w i r o w y m i ogrzewa m i e s z a n i n ę d o wrzenia a ż d o p r a w i e c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a a n t r a c e n u . N a s t ę p n i e r o z p u s z c z a się 10,0 g trójtlenku c h r o m u w 7—8 m l w o d y , d o d a j e 25 m l lod. k w a s u o c t o w e g o i w l e w a s t a r a n n i e w y m i e s z a n y r o z t w ó r d o w k r a p l a c z a . O g r z e w a n i e k o l b y p r z e r y w a się i powoli w k r a p l a d o niej m i e s z a n i n ę utleniającą z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m a ć w r z e n i e zawartości k o l b y (7—10 m i n ) , p o c z y m ogrzewa się d o w r z e n i a dalsze 10 m i n , aż d o c a ł k o w i t e g o p r z e r e a g o w a n i a a n t r a c e n u . R o z t w ó r c h ł o dzi się i w y l e w a d o 250 m l z i m n e j wody. N a s t ę p n i e m i e s z a się energicznie mieszaninę; poreakcyjną, odsącza w y t r ą c o n y a n t r a c h i n o n p r z y s ł a b o o b n i ż o n y m ciśnieniu, p r z e m y w a d o k ł a d n i e n a lejku kolejno gorącą wodą, 50 m l g o r ą c e g o 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u i w k o ń c u d u ż ą ilością z i m n e j w o d y , s t a r a n n i e odciągając przesącz. Antrachinoni suszy się p r z e z k i l k a k r o t n e o d c i s k a n i e p o m i ę d z y a r k u s z a m i b i b u ł y filtracyjnej i p o z o stawia n a n o c w e k s y k a t o r z e n a d c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć 5,5 g ( 9 4 % ) . A n t r a c h i n o n oczyszcza się jedną z p o n i ż s z y c h m e t o d : a.
S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z lod. k w a s u o c t o w e g o z d o d a t k i e m węgla o d b a r wiającego, p r z e m y w a o t r z y m a n e k r y s z t a ł y n a lejku B u c h n e r a niewielką ilością zim n e g o rektyfikatu i suszy n a p o w i e t r z u . b. W y s u s z o n y stały p r o d u k t sublimuje się w g m e t o d y opisanej w p . L 2 1 . O c z y s z c z o n y a n t r a c h i n o n o t r z y m u j e się w postaci ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 2 7 3 ° C . F e n a n t r e n o c h i n o n . D o zlewki p o j . 250 m l zawierającej 40 m l w o d y d o d a j e się; ostrożnie, jednocześnie mieszając, 20 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a w a r t o ś ć z l e w k i ogrzewa się d o 9 0 — 9 5 ° C n a ł a ź n i w o d n e j ( m o ż e zaistnieć k o n i e c z n o ś ć umieszczenia zlewki w e wrzącej ł a ź n i w o d n e j ) i d o d a j e d o niej 2,0 g (0,011 m o l ) o c z y s z c z o n e g o f e n a n t r e n u , a n a s t ę p n i e 12,0 g d w u c h r o m i a n u p o t a s u p o r c j a m i p o 0,5 g, a ż r e a k c j a zacznie p r z e b i e g a ć g w a ł t o w n i e ; m a to miejsce p o d o d a n i u ok. p o ł o w y ilości c z y n n i k a utleniającego. Z l e w k ę u s u w a się z łaźni w o d n e j — t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y p o w i n n a wynosić 110—115°C — i kontynuuje dodawanie dwuchromianu potasu małymi porcja mi tak, aby reakcja przebiegała nadal. Należy uważać, aby temperatura mieszaniny nie o p a d ł a poniżej 8 5 ° C , w ó w c z a s b o w i e m r e a k c j a u s t a n i e ; w r a z i e p o t r z e b y ogrzewa się m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i w o d n e j . P o d o d a n i u całej ilości d w u c h r o m i a n u z a w a r t o ś ć zlewki ogrzewa się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 30 m i n , p o c z y m c h ł o d z i się ją w ł a ź n i
IV,143.
p-Benzochinon
673
z zimną w o d ą i d o d a j e 150 m l z i m n e j w o d y . S u r o w y f e n a n t r e n o c h i n o n sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą a ż d o usunięcia soli c h r o m u . S t a ł y o s a d p r z e p r o w a d z a się w zawiesinę w 20 m l spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o i d o d a j e d o niej, mieszając, 20 m l n a s y c o n e g o r o z t w o r u p i r o s i a r c z y n u sodu. P o w s t a ł e g r u d k i p r o d u k t u przyłączenia rozbija się bagietką szklaną i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę , c z ę s t o mieszając, n a 10 m i n . N a s t ę p n i e d o d a j e się 150 m l w o d y , a b y r o z p u ś c i ć p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O s a d składający się z zanieczyszczeń o b e c n y c h w fenantrenie o d r z u c a się. D o przesączu d o d a j e się r o z t w o r u n a s y c . węglanu s o d u aż d o c a ł k o w i t e g o r o z k ł a d u p r o d u k t u p r z y ł ą c z e n i a w o d o r o s i a r c z y n u d o c h i n o n u , p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę n a 1 m i n , a b y o s a d m ó g ł o p a ś ć , następnie d o d a j e się jeszcze kilka k r o p l i r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , s p r a w d z a j ą c czy nie wytrąca się jeszcze osad. W y t r ą c o n y osad m i e s z a się p r z e z 2—3 m i n , sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, prze m y w a t r z e m a p o r c j a m i p o 20 m l w o d y , s t a r a n n i e oddzielając przesącz p r z e z odciskanie o s a d u . P r o d u k t suszy się m i ę d z y a r k u s z a m i b i b u ł y filtracyjnej, a n a s t ę p n i e w eksyka t o r z e n a d c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć f e n a n t r e n o c h i n o n u o //. 2 0 6 ° C w y n o s i 1,4 g ( 6 0 % ) . P r o d u k t m o ż n a krystalizować z l o d . k w a s u o c t o w e g o ( o k . 20 m l ) , a l e tt. nie ulega przy tym zmianie.
rV,143. p-BENZOCHINON
(chinon)
Metoda 1. W zlewce p o j . 600 m l umieszczonej w ł a ź n i l o d o w e j c h ł o d z i się r o z t w ó r 33 g (0,33 m o l ) h y d r o c h i n o n u w 150 m l 60-proc. k w a s u o c t o w e g o d o t e m p e r a t u r y poniżej 5 ° C . R o z p u s z c z a się 42 g (0,42 m o l ) t r ó j t l e n k u c h r o m u w 70 m l w o d y i d o d a j e 30 m l lod. k w a s u octowego. R o z t w ó r ten w p r o w a d z a się z w k r a p l a c z a z wygiętą n ó ż k ą u m i e s z c z o n e g o n a d zlewką d o m e c h a n i c z n i e m i e s z a n e g o r o z t w o r u h y d r o c h i n o n u z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie w z r o s ł a p o w y ż e j 1 0 ° C (ok. 2 h). N a t y c h m i a s t sączy się m i e s z a n i n ę i p r z e m y w a c h i n o n k i l k a k r o t n i e 10 m l p o r c j a m i w o d y c h ł o d z o n e j l o d e m . P r o d u k t r o z k ł a d a się n a bibule p o z o s t a w i a j ą c d o wysuszenia, lecz nie dłużej ze względu n a straty s p o w o d o w a n e sublimacją. W y d a j n o ś ć c h i n o n u (jasnożółty, k r y s t a l i c z n y osad), o tt. 115°C, w y n o s i 21 g ( 6 6 % ) ; c h i n o n p o z o s t a w i o n y n a świetle ciemnieje. Zanieczyszczony chinon można oczyścić p r z e z umieszczenie g o w kolbie destylacyj nej z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę i p r z e p u s z c z a n i e p r z e z k o l b ę szybkiego s t r u m i e n i a p a r y w o d n e j ; c h i n o n subłimuje i z b i e r a się w o d b i e r a l n i k u . W y d z i e l a się g o z w o d y p r z e z odsączenie i suszy; tt. 116°C. P a r y c h i n o n u m a j ą przenikliwy z a p a c h i p o w o d u j ą p o d r a ż n i e n i e oczu. Metoda 2. W kolbie kulistej p o j . 1 I, z a o p a t r z o n e j w m e c h a n i c z n e m i e s z a d ł o umiesz c z a się 0,5 g pięciotlenku w a n a d u ( k a t a l i z a t o r ) , 500 m l 2-proc. k w a s u s i a r k o w e g o , 55 g (0,5 m o l ) h y d r o c h i n o n u i 30 g c h l o r a n u s o d u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się ener gicznie p r z e z ok. 4 h. P o c z ą t k o w o t w o r z y się z i e l o n o c z a r n y c h i n b y d r o n , k t ó r y n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i w żółty c h i n o n ; t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y w z r a s t a d o ok. 4 0 ° C (nie najeży p r z e k r o c z y ć tej t e m p e r a t u r y ) . K o l b ę c h ł o d z i się w strumieniu bieżącej w o d y , m i e s z a n i n ę sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a o s a d 50 m l zimnej w o d y . C h i n o n suszy się n a bibule filtracyjnej n a p o w i e t r z u (metoda 1 ) l u b w e k s y k a t o r z e n a d bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 1 1 1 — 1 1 2 ° C w y n o s i 4 5 g ( 8 3 % ) . S u r o w y c h i n o n m o ż n a oczyścić p r z e z destylację z parą w o d n ą jak w metodzie 1 lub przez krystalizację z wrzącej b e n z y n y o tw. 1 0 0 — 1 2 0 ° C (12 m l / g ) ; o t r z y m a n y z wydajnością 9 5 % czysty, j a s n o ż ó ł t y c h i n o n m a tt. 115°C, P r z e m i a n a h y d r o c h i n o n u w c h i n h y d r o n . R o z p u s z c z a się 100 g a ł u n u ż e l a z o w e g o (siarczan a m o n o w o - ż e l a z o w y ) w 300 m l w o d y w 6 5 ° C . R o z t w ó r w l e w a się, mieszając,
d o zlewki p o j . 600 m l zawierającej 25 g (0,228 m o l ) h y d r o c h i n o n u r o z p u s z c z o n e g o w 100 m l w o d y . C h i n h y d r o n w y t r ą c a się w p o s t a c i d r o b n y c h igieł. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w lodzie, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a o s a d t r z y l u b c z t e r o k r o t n i e zimną wodą, p o c z y m suszy się g o n a b i b u l e filtracyjnej n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć c h i n h y d r o n u o tt. 172°C wynosi 15 g ( 6 0 % ) . P r z e m i a n a p - b e n z o c h i n o n u w 1,2,4-triacetoksybenzen (acetylowanie Thielego). Do m e c h a n i c z n i e m i e s z a n e g o r o z t w o r u 33 g (0,32 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 0,25 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i 11 g (0,1 m o l ) p - b e n z o c h i n o n u . T e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y w z r a s t a d o 4 0 — 5 0 ° C ; należy ją u t r z y m y w a ć w tych g r a n i c a c h p o p r z e z r e g u l o w a n i e szybkości d o d a w a n i a c h i n o n u . P o w p r o w a d z e n i u całej ilości c h i n o n u p o z o s t a w i a się r o z t w ó r d o o c h ł o d z e n i a d o ok. 2 5 ° C i w l e w a g o d o 150 m ł z i m n e j w o d y . O s a d t r i o c t a n u w y o d r ę b n i a się i krystalizuje z ok. 50 m l spirytusu rekty f i k o w a n e g o ; w y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 9 7 ° C w y n o s i 22 g ( 8 6 % ) . IV,144.
1,2-NAFTO C H I N O N
e
©
N=N-C H SO Na 6
ł
s
©
G
NH }C1 3
W zlewce p o j . 600 m l r o z p u s z c z a się 20 g (0,057 m o l ) o r a n ż u I I (p. IV,95) w 250 m l w o d y w 4 0 — 5 0 ° C . N a s t ę p n i e d o d a j e się, mieszając, 2 4 — 2 5 g (0,114 mol) u w o d n i o n e g o p o d s i a r c z y n u s o d u , w w y n i k u czego następuje z m i a n a b a r w y i w y t r ą c a się d r o b n o krystaliczny o s a d l - a m i n o - 2 - n a f t o l u o b a r w i e r ó ż o w e j l u b k r e m o w e j (p. IV,91). Miesza n i n ę o g r z e w a się p r a w i e d o w r z e n i a dotąd, aż zacznie się o n a w y r a ź n i e pienić; w ó w c z a s c h ł o d z i się ją w l o d z i e d o 2 5 ° C , sączy n a lejku B u c h n e r a i p r z e m y w a osad niewielką ilością z i m n e j w o d y . O s a d p r z e n o s i się d o zlewki zawierającej r o z t w ó r 0,25 g c h l o r k u cyny(II) w 5 m l stęż. k w a s u solnego, r o z c i e ń c z o n y 100 m l w o d y . A m i n o n a f t o l r o z p u s z c z a się p r z y m i e s z a n i u , a pozostają n i e r o z p u s z c z o n e j e d y n i e niewielkie ilości z a n i e czyszczeń. C h l o r e k cyny(II) spełnia tu r o l ę p r z e c i w u t l e n i a c z a , zabezpieczając niezwykle p o d a t n y n a utlenienie c h l o r o w o d o r e k a m i n o n a f t o l u p r z e d t y m p r o c e s e m . R o z t w ó r m i e s z a się ok. 5 m i n z 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. G d y b y w j a k i m k o l w i e k etapie syntezy wytrącił się krystaliczny osad, należy w celu jego r o z p u s z c z e n i a o g r z a ć r o z t w ó r , d o d a j ą c w r a z i e p o t r z e b y niewielką ilość w o d y . P r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r p r z e l e w a się d o zlewki, d o d a j e 25 m l stęż. k w a s u s o l n e g o i ogrzewa d o r o z p u s z c z e n i a osadu. N a s t ę p n i e c h ł o d z i się d o 0 ° C , odsącza się p r a w i e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y c h l o r o w o d o r k u a m i n o n a f t o l u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a je 25 m l r o z c . (1:4 objętościowo) k w a s u solnego. Poczynając od tego momentu wszystkie operacje należy wykonywać bardzo szybko. W m i ę d z y c z a s i e p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r d o u t l e n i a n i a ; 30 g (0,11 mol) kryst. c h l o r k u żelaza(III) r o z p u s z c z a się p r z y o g r z e w a n i u w m i e s z a n i n i e 10 m l stęż. k w a s u solnego i 25 m l w o d y , a n a s t ę p n i e c h ł o d z i się d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j p r z e z d o d a n i e ok. 30 g p o k r u s z o n e g o l o d u i sączy r o z t w ó r p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K r y s z t a ł y c h l o r o w o d o r k u l - a m i n o - 2 - n a f t o l u wy m y w a się w o d ą d o zlewki p o j . 600 ml, d o d a j e 150 m l w o d y i k i l k a k r o p l i s t ę ż k w a s u s o l n e g o , o g r z e w a się d o 3 5 ° C i miesza d o r o z p u s z c z e n i a o s a d u . Jeśli ś l a d y zanieczysz czeń nie r o z p u s z c z ą się, r o z t w ó r należy m o ż l i w i e s z y b k o przesączyć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Przesącz p r z e l e w a się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l i d o d a j e od r a z u c a ł ą ilość r o z t w o r u c h l o r k u żelaza(TTT), wstrząsając p r z y t y m energicznie kolbą. N a t y c h m i a s t wydziela się c h i n o n w p o s t a c i puszystego, d r o b n o k r y s t a l i c z n e g o , ż ó ł t e g o osadu. O d s ą c z a się g o n a lejku B u c h n e r a , s t a r a n n i e p r z e m y w a j ą c w o d ą w 3 0 ° C , a b y usunąć ślady k w a s u . P r o d u k t suszy się n a bibule filtracyjnej w a t m o s f e r z e nie zanieczyszczonej p a r a m i k w a s ó w . W y d a j n o ś ć 1,2-naftochinonu w y n o s i 7 g ( 7 8 % ) ; p r o d u k t topi się z r o z kładem w temp. 145—147°C.
M. NIEKTÓRE REAKCJE AROMATYCZNYCH ZWIĄZKÓW KARBONYLOWYCH 1. R e a k c j a C a n n i z z a r o (p. rV,145 i IV,146). 2. R e a k c j a C l a i s e n a - S c h m i d t a i r e a k c j e p o k r e w n e (p. I V , d o IV,149). 3. R e a k c j a P e r k i n a (p. i r e a k c j a D o e b n e r a (p. S y n t e z a difenylopolienów (p. IV,152 i IV,153). 5. K o n d e n s a c j a b e n z o i n o w a (p. IV,154 d o IV,156). 6. T w o r z e n i e o k s y m ó w (p. IV,157). 7. N i e k t ó r e r e a k c j e k e t o n ó w a l k i l o w o - a r yl o w y c h (p. JV,158 d o IV,160). M , l . R e a k c j a C a n n i z z a r o . A l d e h y d y a r o m a t y c z n e (jak r ó w n i e ż i n n e a l d e h y d y , nie zawierające a t o m u w o d o r u p r z y węglu « n p . a l d e h y d m r ó w k o w y i a l d e h y d trimetyloo c t o w y ) p o d w p ł y w e m stęż. w o d n y c h l u b a l k o h o l o w y c h r o z t w o r ó w alkaliów ulegają j e d n o c z e s n e m u utlenieniu i r e d u k c j i , dając w w y n i k u o d p o w i e d n i a l k o h o l i sól k w a s u
147 rV,151).
IV,150)
4.
2Ar • C H O - 2 ^ i
Ar • C H O H + A r • C O 2
e 2
K
0
T a r e a k c j a d y s m u t a c j i czyli d y s p r o p o r c j o n o w a n i a n o s i n a z w ę reakcji C a n n i z z a r o . M e c h a n i z m r e a k c j i polega n a p o w s t a w a n i u a n i o n u ( l ) i n a przeniesieniu j o n u w o d o r k o w e g o od a n i o n u ( I ) d o k a r b o n y l o w e g o a t o m u węgla innej cząsteczki a l d e h y d u . Przebieg reakcji u z u p e ł n i a przeniesienie p r o t o n u p r o w a d z ą c e d o u t w o r z e n i a a n i o n u k a r b o k s y l a nowego i alkoholu
c°
o?
H G Ar~C^:OH H
— = t
i" Ar-C-OH
H (I)
o
e
^"C^-C-Ar H
—
OH
Ar-C-H
+
t-Ai
—
A r . C H O H + Ar-CO © s
HO
H
P r z y k ł a d e m tej reakcji jest p r z e d s t a w i o n a p o n i ż e j p r z e m i a n a a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o d o k w a s u b e n z o e s o w e g o i a l k o h o l u b e n z y l o w e g o (p. IV,145) o r a z p o d o b n a p r z e m i a n a furfurolu d o a l k o h o l u furfurylowego i k w a s u 2 - f u r a n o k a r b o k s y l o w e g o (synteza p o krewna, p . IV,145). W i ę k s z e z a s t o s o w a n i e p r e p a r a t y w n e m a k r z y ż o w a r e a k c j a C a n n i z z a r o przebiegająca w rnieszaninie a l d e h y d u a r o m a t y c z n e g o i a l d e h y d u m r ó w k o w e g o p o d w p ł y w e m m o c n e j z a s a d y ( n p . o t r z y m y w a n i e a l k o h o l u p - m e t y l o b e n z y l o w e g o , p . IV,146). Z n a c z n a część a l d e h y d u a r o m a t y c z n e g o ulega r e d u k c j i d o o d p o w i e d n i e g o a l k o h o l u , p o d c z a s g d y alde h y d m r ó w k o w y utienia się d o m r ó w c z a n u . W i ą ż e się t o z większą elektrofilowością k a r b o n y l o w e g o a t o m u węgla w a l d e h y d z i e m r ó w k o w y m n i ż w aldehydzie a r o m a t y c z n y m , a t y m s a m y m z jego większą p o d a t n o ś c i ą n a a t a k j o n u h y d r o k s y l o w e g o
o!
c? H-C-^;OH
: r — H - C - O H H
i
:o
>o AT-C
K
:o
r
H - C - H
\ ^ H
I
HO
r=r=r
Ar-C-H i H
o +
C-H | HO
>
Ar-CH OH + 2
H-C0
G 2
IV,145. A L K O H O L B E N Z Y L O W Y I K W A S CeHs-CHO + C H 6
5
CHO-^^C H .CH OH + 6
s
2
BENZOESOWY C H C0 s
5
e 2
K®
W zlewce l u b k o l b i e s t o ż k o w e j r o z p u s z c z a się 29 g w o d o r o t l e n k u potasu w 27 m l w o d y i c h ł o d z i r o z t w ó r d o ok. 2 0 ° C w w o d z i e z l o d e m . R o z t w ó r p r z e l e w a się d o butelki o p o j . 250 m l , d o d a j e 32 g (30 m l , 0,3 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (1); b u t e l k ę z a m y k a się szczelnie k o r k i e m i wstrząsa energicznie tak d ł u g o , a ż m i e s z a n i n a p r z y b i e r z e k o n s y s t e n c j ę gęstej emulsji. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a n o c l u b n a 24 h w z a m k n i ę t e j butelce. N a s t ę p n i e d o d a j e się tylko taką ilość wody (ok. 105 ml), a b y rozpuścił się b e n z o e s a n p o t a s u ; r o z t w ó r p r z e l e w a się d o rozdzielacza, b u t e l k ę o p ł u k u j e 30 m l eteru, k t ó r y r ó w n i e ż wlewa się d o rozdzielacza. Z a w a r t o ś ć rozdzielacza wstrząsa się, a b y d o k ł a d n i e w y e k s t r a h o w a ć a l k o h o l benzylowy e t e r e m ; oddzieloną dolną w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się jeszcze d w o m a p o r c j a m i p o 25 m l e t e r u . Roztwór wodny zachowuje się, a z p o ł ą c z o n y c h e k s t r a k t ó w e t e r o w y c h oddestylo wuje się eter n a ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) d o u z y s k a n i a w kolbie objętości o k . 25 m l . R o z t w ó r eterowy chłodzi się i w y t r z ą s a z d w o m a p o r c j a m i po 5 m l n a s y c . r o z t w o r u p i r o s i a r c z y n u sodu w celu oddzielenia resztek n i e p r z e r e a g o w a n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o . O d d z i e l o n ą w a r s t w ę eterową p r z e m y w a się 10 m l 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u sodu (dla usunięcia resztek p i r o s i a r c z y n u ) , n a s t ę p n i e 10 m l w o d y i suszy b e z w . s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b b e z w . w ę g l a n e m p o t a s u . E t e r o d d e s t y l o w u j e się (rys. 1,84; k o l b a destylacyjna p o j . 50 ml) z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się z siatki l u b lepiej z ł a ź n i p o w i e t r z n e j , zastępując c h ł o d n i c ę w o d n ą p r z e z c h ł o d n i c ę powietrzną l u b c a ł k o w i c i e w y p u s z c z a j ą c w o d ę z płaszcza c h ł o d n i c y w o d n e j . A l k o h o l benzylowy zbiera się w t e m p . 2 0 4 — 2 0 7 C (czysty p r o d u k t w r z e w t e m p . 2 0 5 , 5 ° C ) ; w y d a j n o ś ć 13 g (86,5%). C
P o z o s t a w i o n y p o ekstrakcji eterem r o z t w ó r w o d n y w y l e w a się, mieszając, d o m i e szaniny 80 m l stęż. k w a s u solnego, 80 m l w o d y i ok. 100 g d r o b n o p o k r u s z o n e g o l o d u . W y t r ą c o n y k w a s b e n z o e s o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y , odciska i krystalizuje z wrzącej w o d y . O t r z y m u j e się 13,5 g ( 7 9 % ) k w a s u b e n z o e s o w e g o ( b e z b a r w n e k r y s z t a ł y ) o tt. 121 " C (2). U w a g i . (1) A l d e h y d b e n z o e s o w y nie m o ż e z a w i e r a ć k w a s u b e n z o e s o w e g o ; oczysz czanie a l d e h y d u o p i s a n o w p . IV,22. (2) R e a k c j ę m o ż n a r ó w n i e ż p r z e p r o w a d z i ć ogrzewając energicznie d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 2 h aldehyd b e n z o e s o w y z r o z t w o r e m 20 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 90 m l w o d y ; o c h ł o d z o n ą m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p r z e r a b i a się w sposób opisany p o w y ż e j . R e a k c j a w tych w a r u n k a c h z w y k l e p r z e b i e g a d o k o ń c a ; stopień p r z e r e a g o w a n i a s u b s t r a t ó w m o ż n a określić p o d d a j ą c s u r o w y e k s t r a k t e t e r o w y (przed p r z e m y c i e m g o r o z t w o r e m p i r o s i a r c z y n u ) analizie m e t o d ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j . Stosuje się w t y m celu k o l u m n ę długości ok. 1,5 m w y p e ł n i o n ą C h r o m o s o r b e m W z 1 0 % C a r b o w a x u j a k o fazą n i e r u c h o m ą , w 156°C, p r z y p r z e p ł y w i e a z o t u 40 m l / m i n . Czasy retencji a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o i a l k o h o l u b e n z y l o w e g o w y n o s z ą o d p o w i e d n i o ok. 2,7 i 9,7 m i n u t y . Synteza p o k r e w n a . A l k o h o l furfurylowy i k w a s 2 - f u r a n o k a r b o k s y l o w y .
W zlewce p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i z a n u r z o n e j w ł a ź n i l o d o wej u m i e s z c z a się 200 g (172,5 m l , 2,08 mo!) p r z e d e s t y l o w a n e g o furfuralu (1). U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i k i e d y t e m p e r a t u r a o p a d n i e d o 5 — 8 ° C d o d a j e się z rozdzielacza r o z t w ó r 50 g (1,2 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 100 m l w o d y z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y nie w z r o s ł a p o w y ż e j 2 0 ° C (20—25 m i n ) ; mieszanie k o n t y n u u j e się jeszcze p r z e z 1 h. W czasie reakcji wydziela się z n a c z n a ilość f u r a n o k a r b o k s y l a n u
s o d u . M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j i d o d a j e tylko t a k ą ilość w o d y , a b y r o z p u ś c i ć o s a d (ok. 65 m l ) . W celu usunięcia a l k o h o l u furfurylowego r o z t w ó r e k s t r a h u j e się co n a j m n i e j p i ę c i o k r o t n i e p o r c j a m i eteru p o 60 m l ; najlepsze w y n i k i u z y s k u j e się stosując a p a r a t d o ekstrakcji ciągłej ( n a p e ł n i o n y 350 m l eteru) p o k a z a n y n a r y s . 1,84. W a r s t w ę w o d n ą z a c h o w u j e się, e k s t r a k t e t e r o w y suszy się niewielką ilością s i a r c z a n u m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter w w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95), zbierając a l k o h o l furfurylowy ( b a r d z o j a s n o żółta ciecz) w t e m p . 7 5 — 7 7 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 65 g ( 6 4 % ) . A l k o h o l furfurylowy w czasie p r z e c h o w y w a n i a w y k a z u j e t e n d e n c j ę d o polimeryzacji, dlatego też należy d o d a ć d o niego 1%- w a g . m o c z n i k a j a k o stabilizatora. D o r o z t w o r u w o d n e g o zawierającego f u r a n o k a r b o k s y l a n s o d u d o d a j e się 4 0 - p r o c . k w a s u s i a r k o w e g o aż d o o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a K o n g o i c h ł o d z i się r o z t w ó r . K w a s 2 - f u r a n o k a r b o k s y l o w y , z a n i e c z y s z c z o n y niewielką ilością w o d o r o s i a r c z a n u s o d u , odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O s a d r o z p u s z c z a się w 240 m l w r z ą c e j w o d y , d o d a j e 12 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a r o z t w ó r d o w r z e n i a p r z e z 4 5 m i n , sączy n a g o r ą c o i przesącz, mieszając, c h ł o d z i się d o 1 6 — 2 0 ° C ; poniżej 1 6 ° C wydziela się r ó w n i e ż w o d o r o s i a r c z a n s o d u . K w a s 2 - f u r a n o k a r b o k s y l o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 1 2 3 — 1 2 4 ° C w y n o s i 65 g ( 5 5 % ) . M o ż e o n b y ć dalej oczyszczany a l b o p r z e z krystalizację z c z t e r o c h l o r k u węgla z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o , a l b o p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem: tw. 1 4 2 — 1 4 4 ° C / 2 7 h P a (20 m m H g ) . O t r z y m a n y czysty k w a s m i ę k n i e w 1 2 5 ° C i u l e g a c a ł k o w i t e m u stopieniu w 1 3 2 ° C . U w a g a . (1) F u r f u r a l ( 2 - f o r m y l o f u r a n ) najlepiej oczyszcza się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem: tw. 5 4 — 5 5 ° C / 2 3 h P a (17 m m H g ) . D7,14ó. A L K O H O L p - M E T Y L O B E N Z Y L O W Y (krzyżowa C H • C H - C H O + H C H O + K O H -» C H • C H 3
6
4
3
6
4
reakcja
CH OH + H • C0 2
Cannizzaro) e 2
K®
K o l b ę z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem o r a z t e r m o m e t r ; k u l k a t e r m o m e t r u p o w i n n a sięgać p r a w i e d o d n a k o l b y . W k o l b i e umieszcza się 170 g h a n d l o w e g o w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h (ok. 8 5 % K O H , ok. 2,6 m o l ) , 250 m l m e t a n o l u i u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o . P r a w i e c a ł a ilość w o d o r o t l e n k u r o z p u s z c z a się w ciągu kilku m i n u t , a t e m p e r a t u r a z n a c z n i e w z r a s t a . K o l b ę z a n u r z a się w dużej ł a ź n i z zimną w o d ą ; k i e d y t e m p e r a t u r a o p a d n i e d o 6 0 — 6 5 ° C d o d a j e się p r z e z c h ł o d n i c ę m i e s z a n i n ę 120 g (118 m l , 1 m o l ) a l d e h y d u p-toluilowego (p. IV,125) i 100 m l (ok. 1,3 m o l ) f o r m a l i n y z t a k ą szybkością (w ciągu ok. 15 m i n ) , a b y u t r z y m a ć w e w n ą t r z k o l b y t e m p e r a t u r ę 6 0 — 7 0 ° C . T e m p e r a t u r ę t ę u t r z y m u j e się jeszcze p r z e z dalsze 3 h. N a s t ę p n i e c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a s t ę p u j e się z e s t a w e m d o destylacji i mieszając o d d e s t y l o w u j e się m e t a n o l a ż d o osiągnięcia t e m p e r a t u r y 1 0 0 ° C . D o ciepłej p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e się 300 m l w o d y , c h ł o d z i m i e s z a n i n ę i od r a z u rozdziela się p o w s t a ł e d w i e w a r s t w y ; w a r s t w a g ó r n a k r z e p n i e w p r z y p a d k u jej p o z o s t a w i e n i a . W a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się c z t e r o m a p o r c j a m i t o l u e n u p o 50 m l . P o ł ą c z o n e e k s t r a k t y t o l u e n o w e i w a r s t w ę oleistą p r z e m y w a się p i ę c i o m a p o r c j a m i w o d y p o 25 m l , e k s t r a h u j e p o ł ą c z o n e w a r s t w y z p r z e m y w a n i a 25 m l t o l u e n u i w a r s t w ę toluen o w ą łączy się z p r z e m y t y m i e k s t r a k t a m i . R o z t w ó r t o l u e n o w y suszy się p r z e z wytrzą s a n i e z k i l k o m a g r a m a m i s i a r c z a n u m a g n e z u , o d d e s t y l o w u j e toluen, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95), zbierając a l k o h o l p - m e t y l o b e n z y l o w y w t e m p . 1 1 6 — 1 1 8 ° C / 2 7 h P a (20 m m H g ) (1). P r o d u k t zestala się w o d b i e r a l n i k u n a m a s ę (110 g) oleistych k r y s z t a ł ó w o tt. 5 4 — 5 5 ° C . K r y s t a l i z u j e się g o z r ó w n e j w a g o w o ilości t e c h n . h e p t a n u (tw. 9 0 — 1 0 0 ° C ) ; o t r z y m u j e się 88 g ( 7 2 % ) czystego a l k o h o l u p - m e t y l o b e n z y l o w e g o o tt. 61 ° C . U w a g a . (1) P o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m tw. w y n o s i 2 1 7 ° C . M , 2 . Reakcje Claisena-Schmidta oraz reakcje pokrewne. Aldehydy aromatyczne p o d w p ł y w e m w o d n y c h r o z t w o r ó w a l k a l i ó w ulegają k o n d e n s a c j i z k e t o n a m i a l i f a t y c z n y m i
i k e t o n a m i a l i f a t y c m o - a r o m a t y c z n y m i t w o r z ą c a,/?-nienasycone k e t o n y (reakcja Claisena-Schmidta). T l Cy
© Q T T
Ar C H O + C H j C O R
[Ar C H ( O H ) C H
C O - R ] —?—>. Ar • C H — C H • C O • R
2
P i e r w s z y m e t a p e m r e a k c j i jest k o n d e n s a c j a a l d o l o w a (str. 5 0 3 , p . H L I J , 1 ) , p o l e g a j ą c a na nukleofiiowym przyłączeniu karboanionu powstałego z ketonu metylowego d o k a r b o n y l o w e g o a t o m u węgla a l d e h y d u a r o m a t y c z n e g o . O d w o d n i e n i e h y d r o k s y k e t o n u , k t ó r e przebiega s a m o r z u t n i e , p r o w a d z i d o p o w s t a n i a s p r z ę ż o n e g o n i e n a s y c o n e g o związ ku karbonylowego. W p . IV,147 o p i s a n o o t r z y m y w a n i e szeregu a ^ - n i e n a s y c o n y c h k e t o n ó w , j a k n p . benz y l i d e n o a c e t o n u , furfurylidenoacetonu i b e n z y l i d e n o a c e t o f e n o n u . T e n o s t a m i związek ł a t w o ulega p r z e m i a n i e d o /3-fenylopropiofenonu w w y n i k u u w o d o r n i e n i a p o d ciśnie niem a t m o s f e r y c z n y m n a d a k t y w n y m k a t a l i z a t o r e m p l a t y n o w y m
o
c
%
Ar-CV^:CH,-CO-R I ' H
» Ar~C-CH,.CO-R I H
.rOH H H I -H,0 Ar-C-C-CO-R !M O
>
Ar-CH = CH-CO-R
H^,:OH
H
R e a k c j a n i t r o a l k a n ó w z a l d e h y d a m i a r o m a t y c z n y m i w obecności w o d n y c h r o z t w o r ó w alkaliów, p r o w a d z ą c a d o p o w s t a n i a oj-nitrostyrenów ( p . I V , 1 4 8 ) , zaliczana jest także do reakcji typu Claisena-Schmidta e
:o
» q
Ar-C^:CH -NO 2
H
Ar-C-C-N0
z
H
2
- — A r - C H = CH-N0
2
H H
N a s t ę p n y m p r z y k ł a d e m t e g o t y p u reakcji jest k o n d e n s a c j a a l d e h y d u a r o m a t y c z n e g o z estrem (reakcja Claisena; n p . synteza c y n a m o n i a n u etylu, p . I V , 1 4 ° ) ; w y m a g a ona z n a c z n i e m o c n i e j s z e g o k a t a l i z a t o r a z a s a d o w e g o ( n p . etylenu s o d u ) , a b y z estru w y t w o r z y ł się o d p o w i e d n i a n i o n
o C H O; 2
H-CH -CO C H
s
2
a
2
&°
HI © C H .C>_.:CH .C0 C H | H 6
5
2
2
2
e ^ CjH OH + :CH -C0 C H
s
s
2
5
H
0
I V , 1 4 7 . A. B E N Z Y L I D E N O A C E T O N B.
2
® —CeH^CH^CH-CO^jH;, -"i
+ s
2
(4-fenylo-3-buten-2-oń)
DIBENZYUDI.NOACETON
(l,5-difenyl-l,4-pentadien-3'On)
A,
C H CHO + CH CO-CH --^C H -CH==CH.CO CH
B.
2C H -CHO + C H C O - C H
6
5
6
3
s
3
3
6
3
5
3
U C H • C H = C H • CO C H ^ C H - Q H 6
3
S
A . W k o l b i e p o j . 2 5 0 m l z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e umieszcza się 42,5 g (40,5 m l , 0,4 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ( p . IV,22) i 63,5 g (80 m l , 1,1 m o l ) czystego a c e t o n u . K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i z z i m n ą w o d ą i dodaje p o w o l i (w ciągu 30 m i n ) z w k r a p l a c z a 10 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u ; s z y b k o ś ć d o d a w a n i a ustala się t a k , a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 2 5 — 3 0 ° C M i e s z a n i n ę
r e a k c y j n ą m i e s z a się w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j p r z e z dalsze 2 h ; m o ż n a też, z a m y k a j ą c k o l b ę szczelnie k o r k i e m , w y t r z ą s a ć ją m e c h a n i c z n i e r ó w n i e ż w ciągu 2 h . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę z a k w a s z a się w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o p r z e z d o d a n i e rozcień c z o n e g o k w a s u solnego i p r z e n o s i ją d o r o z d z i e l a c z a . O d d z i e l a się g ó r n ą w a r s t w ę orga niczną, a dolną w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się 20 m l t o l u e n u i d o d a j e e k s t r a k t d o oddzielonej ż ó ł t o z a b a r w i o n e j w a r s t w y g ó r n e j . W a r s t w ę organiczną p r z e m y w a się 20 m l w o d y , suszy niewielką ilością siarczanu m a g n e z u i p r z e n o s i d o zestawu destylacyjnego z a o p a t r z o n e g o w n a s a d k ę Ciaisena z k r ó t k ą k o l u m n ą destylacyjną (rys. 1,95). T o l u e n o d d e s t y l o w u j e się p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. B e n z y l i d e n o a c e t o n destyluje w t e m p . 1 3 3 — 1 4 3 ° C / 2 ł h P a (16 m m H g ) l u b 1 2 0 — 1 3 0 ° C / 9 h P a (7 m m H g ) l u b t e ż 1 5 0 — 1 6 0 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) , a p o z o s t a w i o n y zestala się n a krystaliczną m a s ę o tt. 3 8 — 3 9 ° C . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u w y n o s i 4 5 g ( 7 7 % ) . D l a wielu c e l ó w p r a k t y c z n y c h jego stopień czystości jest wystarczający, ale m o ż n a go bardziej oczyścić p r z e z p o n o w n ą destylację (tw. 1 3 7 — 1 4 2 ° C / 2 1 h P a (16 m m Hg)) l u b p r z e z krystalizację z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) ; czysty b e n z y l i d e n o a c e t o n topi się w 4 2 ° C . P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e destylacyjnej z a w i e r a nieco dibenzyiidenoacetonu. B. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i z a n u r z o nej w ł a ź n i w o d n e j , umieszcza się z i m n y r o z t w ó r 25 g w o d o r o t i e n k u s o d u w 250 m l w o d y i 200 m l etanolu (1). U t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę r o z t w o r u 2 0 — 2 5 ° C i energicznie mieszając, d o d a j e się p o ł o w ę u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n e j m i e s z a n i n y 26,5 g (25,5 m l , 0,25 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o i 7,3 g (9,3 m l , 0,125 m o l ) a c e t o n u . W cią gu 2—3 m i n u t t w o r z y się k ł a c z k o w a t y o s a d . P o 15 m i n d o d a j e się p o z o s t a ł ą część m i e s z a n i n y a l d e h y d b e n z o e s o w y — a c e t o n i m i e s z a jeszcze p r z e z 30 m i n . O s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a zimną w o d ą t a k , a b y p r a w i e c a ł k o w i c i e u s u n ą ć w o d o r o t l e n e k sodu. P r o d u k t suszy się w p o k o j o w e j t e m p e r a t u r z e n a bibule filtracyjnej d o stałej m a s y ; o t r z y m u j e się 27 g ( 9 3 % ) s u r o w e g o d i b e n z y i i d e n o a c e t o n u o tt. 1 0 5 — 1 0 7 ° C Krystalizuje się g o z g o r ą c e g o o c t a n u etylu (2,5 m l / g ) l u b z g o r ą c e g o r e k t y f i k a t u . O d z y s k u j e się ok. 8 0 % czystego d i b e n z y i i d e n o a c e t o n u o tt. 112°C. U w a g a . (1) Stosuje się etanol w ilości n i e z b ę d n e j d o r o z p u s z c z e n i a a l d e h y d u ben z o e s o w e g o o r a z d o u t r z y m a n i a w r o z t w o r z e p o c z ą t k o w o u t w o r z o n e g o benzylidenoa c e t o n u , w czasie p o t r z e b n y m n a r e a k c j ę z drugą cząsteczką a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o . Syntezy pokrewne. Furfurylidenoaceton.
7
W k o l b i e kulistej z k r ó t k ą szyją, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , m i e s z a się 7 5 g (65 m l , 0,78 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o furfuralu (1) i 600 m l w o d y i d o d a j e się 100 g (126 ml, 1,73 m o l ) a c e t o n u . M i e s z a się z a w a r t o ś ć kolby, c h ł o d z i d o 1 0 ° C i d o d a j e r o z t w ó r 5 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 10 m l w o d y ; wydziela się p r z y t y m n i e c o ciepła. M i e s z a n i e p r o w a d z i się b e z c h ł o d z e n i a p r z e z 4 h. N a s t ę p n i e d o d a j e się 10-proc. k w a s s i a r k o w y (ok. 70 ml) aż d o u z y s k a n i a odczynu k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o ; znika p r z y t y m z m ę t n i e n i e i ciecz rozdziela się n a d w i e w a r s t w y . O d d z i e l a się dolną w a r s t w ę organiczną, suszy niewielką ilością bezw. s i a r c z a n u m a g n e z u i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem z k o l b y z a o p a t r z o n e j w króf^ą k o l u m n ę frakcjonującą (rys. 1,95). Z b i e r a się f u r f u r y l i d e n o a c e t o n w t e m p . 1 1 4 — 1 1 8 ° C / 1 3 h P a (10 m m H g ) ; p o o c h ł o d z e n i u p r o d u k t w ilości 65 g ( 6 2 % ) zestala się (tt. 3 8 — 3 9 ° Q . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie, o wysokiej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a , zawiera g ł ó w n i e difurfurylidenoaceton. U w a g a . (1) F u r f u r a l najlepiej m o ż n a oczyścić p r z e z destylację p o d ciśnieniem: tw. 5 4 — 5 5 ° C / 2 3 h P a (17 m m H g ) .
zmniejszonym
Benzylidenoacetofenon CfiHs-CHO-t-
(chalkoń).
H C-CO-C H 3
6
NaOH 5
> QH -CH=CH-CO
C H
s
6
S
D o k o l b y z s z e r o k ą szyją, p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w l e w a się r o z t w ó r 22 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 200 m l w o d y i 100 g (122,5 m l ) spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o . K o l b ę umieszcza się w ł a ź n i z d r o b n o p o k r u s z o n y m lodem i w l e w a się d o niej 52 g (0,43 m o l ) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o a c e t o f e n o n u (p. PY,134), u r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i d o d a j e 46 g (44 m l , 0,43 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o . U t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y ok. 2 5 ° C ( d o p u s z c z a l n e g r a n i c e t e m p . 1 5 — 3 0 ° Q m i e s z a się ją energicznie d o t ą d , aż stanie się tak gęsta, że jej dalsze m i e s z a n i e będzie n i e m o ż l i w e (2—3 h). W ó w c z a s u s u w a się m i e s z a d ł o i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą n a n o c w łaźni z l o d e m l u b w l o d ó w c e . P r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m n a lejku B u c h n e r a l u b lejku z w k ł a d k ą p o r o w a t ą , p r z e m y w a z i m n ą w o d ą dotąd„ aż o d c z y n przesączu b ę d z i e o b o j ę t n y w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o i w ó w c z a s p r z e m y w a się 20 m l o c h ł o d z o n e g o w lodzie r e k t y f i k a t u . P o wysuszeniu n a powietrzu otrzy m u j e się 88 g s u r o w e g o c h a l k o n u o tt. 5 0 — 5 4 ° C . K r y s t a l i z u j e się go z r e k t y f i k a t u , o g r z a n e g o d o 5 0 ° C ( o k . 5 m l / g ) . W y d a j n o ś ć czystego b e n z y l i d e n o a c e t o f e n o n u (jasno żółty osad) o tt. 56—57°C wynosi 77 g ( 8 5 % ) . P r a c a z t y m związkiem w y m a g a z a c h o w a n i a dużej ostrożności, p o n i e w a ż działa on d r a ż n i ą c o n a s k ó r ę . Uwodornianie
do
fi-fenylopropiofenonu.
C H - C H = C H • CO C H e
5
6
C H •CH
5
6
3
2
C H • CO• C H 2
6
5
W butli r e a k c y j n e j a p a r a t u d o u w o d o r n i a n i a p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m (p. 1,17,1) u m i e s z c z a się r o z t w ó r 10,4 g (0,05 m o l ) b e n z y l i d e n o a c e t o f e n o n u o tt. 5 7 ° C w 75 m l czystego o c t a n u etylu (p. 11,124) i d o d a j e 0,2 g k a t a l i z a t o r a A d a m s a — tlenku p l a t y n y (p. 11,2,5/). Z a p a r a t u r y u s u w a się p o w i e t r z e przepuszczając przez nią w o d ó r i w y t r z ą s a m i e s z a n i n ę z w o d o r e m d o t ą d , a ż z a a b s o r b u j e się 0,05 m o l w o d o r u (ok. 1100 m l w w a r u n k a c h n o r m a l n y c h ciśnienia i t e m p e r a t u r y ) . N a s t ę p n i e odsącza się p l a t y n ę i o d d e s t y l o w u j e o c t a n etylu, a p o z o s t a ł y /?-fenylopropiofenon krystalizuje się z ok. 12 m l e t a n o l u . W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u o tt. 7 3 ° C w y n o s i 9 g ( 8 6 % ) . IV,148.
r-NTTROSTYREN
C H -CHO + CH -N0 6
5
3
-H O a
2
> C H CH—-CHN0 6
S
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 1500 m l , z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z . W kolbie u m i e s z c z a się 61 g (54 m l , 1 m o l ) n i t r o m e t a n u ( I ) , 106 g (101 mł, 1 m o l ) oczyszczonego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (p. IV,22) o r a z 200 m l m e t a n o l u i c h ł o d z i k o l b ę w m i e s z a n i n i e l o d u z solą d o t e m p . o k o ł o — 10°C. Oddzielnie r o z p u s z c z a się 4 2 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 4 0 — 5 0 m l w o d y , c h ł o d z i i r o z c i e ń c z a d o 100 m l w o d ą z l o d e m ; ten z i m n y r o z t w ó r w l e w a się d o w k r a p l a c z a . R o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u w k r a p l a się, energicznie mieszając, d o k o l b y reakcyjnej z taką szybkością, a b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 1 0 — 1 5 ° C . P i e r w s z e kilka m l w o d o r o t l e n k u w k r a p l a się ostrożnie, p o n i e w a ż p o k r ó t k i m okresie w s t ę p u y m t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y m o ż e wzrosnąć do 30°C lub nawet powyżej. W razie potrzeby m o ż n a dodawać do roz t w o r u m a ł e k a w a ł k i lodu, n i e dopuszczając w ten s p o s ó b d o z b y t n i e g o w z r o s t u t e m p e r a t u r y . W m i a r ę przebiegu reakcji w y t r ą c a się b i a ł y p u s z y s t y o s a d ; jeśli m i e s z a n i n a stanie się zbyt gęsta i m i e s z a n i e będzie u t r u d n i o n e , n a l e ż y d o d a ć 10 m l m e t a n o l u . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a mieszaninę reakcyjną p o z o s t a w i a się n a 15 m i n 1 d o d a j e 700 m l w o d y z p o k r u s z o n y m l o d e m ; t e m p e r a t u r a w i n n a o p a ś ć p o n i ż e j 5 ° C . U z y s k a n y z i m n y r o z t w ó r p r z e n o s i się n a t y c h m i a s t do w k r a p l a c z a i, mieszając, w ą s k i m s t r u m i e n i e m w l e w a g o d o 500 m l 4 M k w a s u solnego znajdującego się w k o l b i e p o j . 3 1. W czasie d o d a w a n i a r o z t w o r u z a w a r t o ś ć k o l b y należy m i e s z a ć . S k o r o tylko ałkaiiczny r o z t w ó r z e t k n i e się z k w a s e m , zaczyna w y t r ą c a ć się j a s n o ż ó ł t y , krystaliczny o s a d . Po>
IV,149. Cynamonian
etylu
681
wyłączeniu m i e s z a d ł a o s a d o s i a d a n a d n i e k o l b y . W ó w c z a s d e k a n t u j e się przeważającą część m ę t n e j cieczy, a p o z o s t a ł o ś ć sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a o s a d w o d ą dotąd, a ż nie będzie z a w i e r a ł c h l o r k ó w . O s a d przenosi się d o zlewki za n u r z o n e j w gorącej w o d z i e ; tworzą się w ó w c z a s d w i e w a r s t w y , a p o p o n o w n y m ochło dzeniu d o l n a w a r s t w a n i t r o s t y r e n u zestala się; w a r s t w ę g ó r n ą — w o d n ą zlewa się. S u r o w y n i t r o s t y r e n r o z p u s z c z a się w 85 m l g o r ą c e g o etanolu (pod w y c i ą g i e m ! p a r y n i t r o s t y r e n u drażnią n o s i oczy, a s k ó r a n a t w a r z y jest w r a ż l i w a n a n i t r o s t y r e n w stanie s t a ł y m ) , sączy się p r z e z o g r z a n y lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m i przesącz c h ł o d z i się d o c a ł k o w i t e g o w y k r y s t a l i z o w a n i a . W y d a j n o ś ć czystego a>-nitrostyrenu o tt. 5 7 — 5 8 ° C wy n o s i 125 g ( 8 5 % ) . U w a g a . (1) H a n d l o w y 100—102°C.
o d c z y n n i k m o ż n a p r z e d e s t y l o w a ć zbierając
frakcję
o
tw.
S y n t e z y p o k r e w n e . 3,4-Metylenodioksy-a)-nitrostyren. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l m i e s z a się 30 g (0,20 mol) a l d e h y d u 3 , 4 - m e t y l e n o d i o k s y b e n z o e s o w e g o ( p i p e r o n a l ) , 13,4 g (0,22 m o l ) n i t r o m e t a n u , 7,8 g (0,1 m o l ) o c t a n u a m o n u i 50 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 1 h. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się, mieszając, d o d u ż e g o n a d m i a r u w o d y z l o d e m (ok. 1 1). K i e d y cały l ó d się stopi, o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje z m i e s z a n i n y a b s o l u t n e g o etanolu i a c e t o n u ( o k . 2 : 1 obj.). O t r z y m u j e się p r a w i e czysty w-nitrostyren w postaci żółtych k r y s z t a ł ó w , 0 tt. 161 ° C . W y d a j n o ś ć wynosi 23,3 g ( 6 0 % ) . W w y n i k u następnej krystalizacji z t e g o s a m e g o r o z p u s z c z a l n i k a uzyskuje się czysty związek o tt. 162°C. 2,4-Dimetoksy-aj-nitrostyren. S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a jest a n a l o g i c z n y d o wyżej opisa n e g o z t y m , że d o reakcji u ż y w a się 33,2 g (0,20 m o l ) a l d e h y d u 2,4-dimetoksybenzoesowego. W y d a j n o ś ć p r o d u k t u p o krystalizacji (żółte k r y s z t a ł y o tt. 103°C) w y n o s i 28,5 g ( 6 8 % ) . D a l s z a krystalizacja p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a czystego p r o d u k t u o tt. 105°C. IV,149. C Y N A M O N I A N E T Y L U C H • CHO + C H • C0 • C H 6
S
3
2
2
K a l C i K s W S
'\
C e
H
5
CH=CH C0 C H + 2
2
3
H 0 2
W kolbie z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d nicę zwrotną, p r z y g o t o w u j e się s p r o s z k o w a n y ( „ m o l e k u l a r n y " ) sód z 14,5 g (0,63 m o l ) czystego sodu i 150—200 m l o s u s z o n e g o s o d e m ksylenu ( p . n,2^55). P o o c h ł o d z e n i u z l e w a się m o ż l i w i e d o k ł a d n i e ksylen i d o d a j e 220 g (240 m l , 2,5 m o l ) o c t a n u etylu (p. 11,1,24) zawierającego 2 m l bezw. etanolu (1). S z y b k o chłodzi się k o l b ę d o 0 ° C 1 p o d c z a s m i e s z a n i a dodaje p o w o l i (w czasie 9 0 m i n ) , z w k r a p l a c z a , 53 g (51 m l , 0,5 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (p. I V , 2 2 ) . T e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y należy w t y m czasie u t r z y m y w a ć w g r a n i c a c h 0—-5°C; w ż a d n y m razie nie m o ż n a dopuścić d o w z r o s t u t e m p e r a t u r y p o w y ż e j 10°C, p o n i e w a ż p o w o d u j e t o z n a c z n e zmniejszenie wydajności. R e a k c j a r o z p o c z y n a się n a t y c h m i a s t p o d o d a n i u a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ; ś w i a d c z y o t y m t w o r z e n i e się c z e r w o n o z a b a r w i o n e j substancji n a c z ą s t k a c h s o d u . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się a ż d o p r a k t y c z n i e c a ł k o w i t e g o p r z e r e a g o w a n i a sodu (ok. 1 h p o d o d a n i u całej ilości a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ) . N a s t ę p n i e d o d a j e się k o l e j n o 4 5 m l lod. k w a s u o c t o w e g o o r a z t a k ą s a m ą objętość w o d y (ostrzeżenie: w m i e s z a n i n i e m o ż e z n a j d o w a ć się jeszcze nieco sodu). W a r s t w ę estrową oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się 25 ml o c t a n u etylu. P o ł ą c z o n e w a r s t w y o r g a n i c z n e p r z e m y w a się 150 m l r o z c . (1:1) k w a s u solnego i suszy bezw. s i a r c z a n e m m a g n e z u l u b sodu. O c t a n etylu o d d e s t y l o w u j e się z ł a ź n i w o d n e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95). C y n a m o n i a n etylu zbiera się w p o s t a c i b e z b a r w n e j cieczy w t e m p . 126— 1 3 1 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) z wydajnością 65 g ( 7 4 % ) (2). U w a g i . (1) N i e w i e l k a ilość etanolu (ok. 1%) p o t r z e b n a jest d o z a p o c z ą t k o w a n i a r e a k c j i ; w p r z y p a d k u b r a k u e t a n o l u w y d a j n o ś ć reakcji jest znacznie mniejsza.
(2) C y n a m o n i a n etylu m o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć p r z e z estryfikację kwasu c y n a m o n o w e g o ( c y n a m o n i a n m e t y l u , p . rV',177). Czysty związek w r z e w t e m p . 1 2 7 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) . M , 3 . Reakcja Perkina i reakcja D o e b n e r a . R e a k c j a k o n d e n s a c j i a l d e h y d u a r o m a t y c z n e g o z b e z w o d n i k i e m w o b e c soli s o d o w e j l u b p o t a s o w e j k w a s u o d p o w i a d a j ą c e g o b e z w o d n i k o w i , p r o w a d z ą c a d o u t w o r z e n i a k w a s u a,/?-nienasyconego, nosi n a z w ę reakcji Perkina Ar CHO + ( C H C O ) 0 3
-—> A r - C H = C H - C 0 H + C H • C 0 H
2
2
3
2
R e a k c j a przebiega wg m e c h a n i z m u k o n d e n s a c j i a l d o l o w e j ; bierze w niej udział g r u p a k a r b o n y l o w ą a l d e h y d u o r a z a k t y w n a g r u p a m e t y l e n o w a b e z w o d n i k a ; rola k a t a l i z a t o r a z a s a d o w e g o [anionu o c t a n o w e g o CHUCOH© l u b t r i e t y l o a m i n y (CzHgJsN] polega n a w y tworzeniu a n i o n u z r e a g e n t u z a k t y w n y m w o d o r e m , t j , n a o d e r w a n i u p r o t o n u o d bez wodnika:
© H-CH .CO.O.CO-CH
B:
2
3
= ^
e
B H + :CH .CO-O-CO-CN 2
?
e Ar-C^rCH^CO-O-CO-CHs rr=^r
3
?
Ar-C-CII 'CO-0-CO'CH 2
H
3
H A O H H C
! I Ar-C-C-CO-O-C0-CH
©BH
i
M
H ,i) N a C 0 2
Ar-CH = CH*CO-0-CO'CH
~ ^
3
>-
3
H ^ : B
3
> Ar*CH = C H ' C O H + C H C 0 H
H C |
a
3
2
R e a k c j ę P e r k i n a z i l u s t r o w a n o na p r z y k ł a d z i e o t r z y m y w a n i a k w a s u c y n a m o n o w e g o o r a z k w a s u f u r y l o a k r y l o w e g o (p. K w a s c y n a m o n o w y o t r z y m u j e się w bardziej trwałej o d m i a n i e trans. U l e g a o n z łatwością r e d u k c j i d o k w a s u n a s y c o n e g o ( k w a s 3-fenylopropionowy). Opisano dwie m e t o d y redukcji — dogodną m e t o d ę uwodorniania k a t a l i t y c z n e g o , j a k r ó w n i e ż r e d u k c j ę s p r z ę ż o n e g o wiązania p o d w ó j n e g o a m a l g a m a t e m sodu w o b e c alkaliów.
rV,150).
Z m o d y f i k o w a n ą r e a k c j ę P e r k i n a ilustruje synteza k w a s u a - f e n y l o c y n a m o n o w e g o , w k t ó r e j a l d e h y d b e n z o e s o w y ulega k o n d e n s a c j i z k w a s e m f e n y l o o c t o w y m w obecności b e z w o d n i k a o c t o w e g o i trietyloaminy. P r a w d o p o d o b n i e w ś r o d o w i s k u reakcji ustala się r ó w n o w a g a , w w y n i k u k t ó r e j t w o r z y się a l b o m i e s z a n y b e z w o d n i k fenylooctowy, a l b o też s y m e t r y c z n y b e z w o d n i k fenylooctowy C H CH 6
3
2C H CH 6
3
CO H + ( C H C O ) 0 ^ > C H
2
a
2
3
2
0
CO O C O C H
5
C0 H + 2(CH CO) 0^±(C H CH 2
3
2
6
5
3
3
+ CH C0 H
CO) 0 + 2CH 2
3
3
2
C0 H 2
K u m a r y n a t w o r z y się z b e z w o d n i k a o c t o w e g o i a l d e h y d u salicylowego w obecności z a s a d o w e g o k a t a l i z a t o r a — trietyloaminy. K u m a r y n a jest l a k t o n e m o d m i a n y cis k w a s u o - h y d r o k s y c y n a m o n o w e g o ; o t r z y m u j e się r ó w n i e ż w niewielkiej ilości acetylową p o c h o d n ą i z o m e r u trans (kwas o - a c e t o k s y c y n a m o n o w y , p . IV,15G). I n n ą d o g o d n ą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a k w a s ó w a r y l o a k r y l o w y c h jest z m o d y f i k o w a n a p r z e z D o e b n e r a r e a k c j a K n o e v e n a g l a . D o reakcji K n o e v e n a g ł a zalicza się wiele katali z o w a n y c h zasadą k o n d e n s a c j i p o m i ę d z y związkiem k a r b o n y l o w y m i związkiem zawie r a j ą c y m a k t y w n ą g r u p ę m e t y l e n o w ą (str. 4 1 7 , p . IH,M,66). P r z y k ł a d y reakcji D o e b n e r a , k t ó r a z w y k l e polega n a k o n d e n s a c j i a l d e h y d u z k w a s e m m a l o n o w y m w o b e c p i r y d y n y l u b n i e k i e d y niewielkiej ilości p i p e r y d y n y p o d a n o w p . IV,I5I. M e c h a n i z m reakcji jest t y p u k o n d e n s a c j i aldolowej i polega n a t w o r z e n i u się k w a s u h y d r o k s y m a l o n o w e g o , a n a s t ę p n i e a ^ - n i e n a s y c o n e g o k w a s u m a l o n o w e g o , k t ó r y u l e g a dekarboksylacja w t e m peraturze wrzenia pirydyny
Ar C H O + C H ( C 0 H ) ^ ^ [ A r C H ( 0 H ) C H ( C 0 H ) ] 2
2
Ar - C H = , C ( C 0 H ) 2
2
o g r z 2
2
^'
a a i e >
A c
2
—^3-
. C H = C H • CO H a
—CO]
IV,150. K W A S
CYNAMONOWY
CsHs-CHO + ( C H C O ) 0 3
2
( 0
.
C H ł
C
a
' ° *U C H CH=CH-C0 H + CH C0 H 6
s
2
3
2
(ii) H ^ O , H C i
W suchej k o l b i e kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą z a b e z pieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , umieszcza się 21 g (20 m l , 0,2 m o l ) czystego alde h y d u b e n z o e s o w e g o (1), 30 g (28 m l , 0,29 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 12 g (0,122 m o l ) świeżo s t o p i o n e g o i d o k ł a d n i e s p r o s z k o w a n e g o o c t a n n p o t a s u (2). P o s t a r a n n y m w y m i e szaniu s u b s t r a t ó w k o l b ę ogrzewa się w ł a ź n i olejowej w 160°C p r z e z 1 h i w 170— 1 8 0 ° C p r z e z 3 h. M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą przelewa n a g o r ą c o (80—100°C) d o k o l b y kulistej p o j . 1 1, w której znajduje się 100 m l w o d y . K o l b ę reakcyjną o p ł u k u j e się jeszcze niewielką ilością gorącej w o d y . N a s t ę p n i e d o d a j e się, energicznie wstrząsając, n a s y c . w o d n e g o r o z t w o r u w ę g l a n u sodu (3) d o t ą d , a ż k r o p l a cieczy p o b r a n a z k o l b y bagietką szklaną i u m i e s z c z o n a n a c z e r w o n y m p a p i e r k u l a k m u s o w y m z a b a r w i go w y r a ź n i e n a niebiesko. W ó w c z a s k o l b ę łączy się z a p a r a t u r ą d o destylacji z p a r ą w o d n ą ( a p a r a t u r ę należy u p r z e d n i o p r z y g o t o w a ć , rys. 1,87) i p r o w a d z i destylację d o t ą d , a ż oddestyluje n i e p r z e r e a g o w a n y a l d e h y d b e n z o e s o w y i destylat będzie k l a r o w n y . P o z o stały w kolbie r o z t w ó r p o o c h ł o d z e n i u sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, a b y oddzielić smoliste p r o d u k t y u b o c z n e . Przesącz, energicznie mieszając, z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m , p r z y czym k w a s d o d a j e się p o w o l i , t a k d ł u g o , aż p r z e s t a n i e wydzielać się C 0 . P o o c h ł o d z e n i u odsącza się w y d z i e l o n y k w a s c y n a m o n o w y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a g o zimną w o d ą i d o b r z e odciska. P r o d u k t krystalizuje się z gorącej w o d y albo z mieszaniny 3 obj. w o d y i 1 obj. rektyfikatu. Wydajność suchego kwasu c y n a m o n o w e g o w p o s t a c i b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 133°C w y n o s i 18 g ( 6 2 % ) . 2
U w a g i , ( i ) A l d e h y d b e n z o e s o w y n i e m o ż e z a w i e r a ć k w a s u b e n z o e s o w e g o ; oczysz czanie aldehydu opisano w p. IV,22. (2) S t o p i o n y o c t a n p o t a s u p o w i n i e n b y ć świeżo p r z y g o t o w a n y m e t o d ą opisaną dla o c t a n u sodu (p. 11,2,50). M o ż n a g o j e d n a k zastąpić r ó w n o w a ż n ą ilością świeżo stopio n e g o o c t a n u sodu, ale w ó w c z a s r e a k c j a przebiega wolniej i o g r z e w a n i e m i e s z a n i n y t r z e b a p r z e d ł u ż y ć o 3—4 h. (3) W t y m e t a p i e syntezy d o a l k a l i z o w a n i a nie m o ż n a u ż y w a ć r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , p o n i e w a ż m o g ł o b y t o s p o w o d o w a ć r e a k c j ę C a n n i z z a r o ( p . IV,145) p r o wadzącą d o p o w s t a n i a k w a s u b e n z o e s o w e g o z n i e p r z e r e a g o w a n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o . Jeśli j e d n a k m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą rozcieńczy się 3—4 objętościami w o d y i nie p r z e r e a g o w a n y a l d e h y d b e n z o e s o w y oddestyluje z parą w o d n ą , w ó w c z a s p o z o s t a ł ą w k o l b i e ciecz m o ż n a zalkalizować r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. D o alkalicznego r o z t w o r u d o d a j e się kilka g r a m ó w węgla o d b a r w i a j ą c e g o , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a kilka m i n u t i sączy n a g o r ą c o p r z e z sączek f a ł d o w a n y . P o o s t r o ż n y m z a k w a szeniu przesączu stęż. k w a s e m s o l n y m w y t r ą c a się k w a s c y n a m o n o w y . O d s ą c z a się g o , p r z e m y w a i oczyszcza w s p o s ó b p o d a n y w opisie. Redukcja kwasu c y n a m o n o w e g o d o kwasu 3-fenylopropionowego (kwas hydrocynamonowy). Metoda A. U w o d o r n i a się 14,8 g (0,1 m o l ) czystego k w a s u c y n a m o n o w e g o roz p u s z c z o n e g o w 100 m l etanolu w o b e c 0,1 g k a t a l i z a t o r a A d a m s a (p. 1\,%51). R e a k c j ę p r o w a d z i się w s p o s ó b opisany w p . 11,17.1 i k o ń c z y ją w ó w c z a s , g d y n i e o b s e r w u j e się j u ż p o c h ł a n i a n i a w o d o r u , Z a p i s u j e się objętość p o c h ł o n i ę t e g o w o d o r u , odsącza p l a t y n ę i z a t ę ż a przesącz w w y p a r c e o b r o t o w e j . O t r z y m a n y olej zestala się p o o c h ł o d z e n i u t w o r z ą c b e z b a r w n y p r o d u k t stały o tt. 4 7 — 4 8 ° C , z wydajnością 14,3 g ( 9 5 % ) . P o krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) o t r z y m u j e się czysty k w a s h y d r o c y n a m o n o w y o tt. 4 8 - ^ 9 ° C .
Metoda B. K o l b ę kulistą z d w o m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n ą w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e u m i e s z c z a się p o d wyciągiem. D o k o l b y w l e w a się 1 M (w przybliżeniu) r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u i r o z p u s z c z a w n i m 20 g ( 0 , 1 3 5 m o l ) czystego k w a s u c y n a m o n o w e g o . N a s t ę p n i e p r z e z otwartą b o c z n ą szyję k o l b y d o d a j e się s t o p n i o w o w ciągu 1 h, p r z y j e d n o c z e s n y m e n e r g i c z n y m m i e s z a n i u , 350 g ( 0 , 3 8 mol) 2,5-proc. a m a l g a m a t u s o d u (p. 11,2,57). P o u s t a n i u w y d z i e l a n i a się w o d o r u oddziela się r t ę ć i p r z e m y w a ją w o d ą . W o d ę z p r z e m y w a n i a ł ą c z y się z o d d z i e l o n y m z n a d rtęci r o z tworem i całość zakwasza rozcieńczonym kwasem solnym ( 1 : 1 ) . K w a s h y d r o c y n a m o n o w y w y t r ą c a się p o c z ą t k o w o w postaci oleju, k t ó r y p o o c h ł o d z e n i u i p o t a r c i u ścianek n a c z y n i a bagietką szklaną zestala się. O d s ą c z a się g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje jak w metodzie A. W y d a j n o ś ć k w a s u h y d r o c y n a m o n o w e g o o tt. 4 6 — 4 8 ° C wynosi 1 7 g (85%). Syntezy pokrewne. K w a s /r\
+ (CH -CO),O
furyloakrylowy. ( I Ł C H
3
^CTTHO
'
C
°
2
>
(ii) H^o, HO
^(y^CH^CH-CO.H
W k o l b i e kulistej z t r z e m a lub d w o m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i długą c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą , u m i e s z c z a się 48 g (41,5 m l , 0,5 m o l ) ś w i e ż o d e s t y l o w a n e g o furfuralu ( u w a g a (1) d o p . I V , 1 4 5 ) , 77 g (71 ml, 0 , 7 5 m o l ) czystego b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 49 g (0,5 m o l ) s u c h e g o , s p r o s z k o w a n e g o , świeżo s t o p i o n e g o o c t a n u p o t a s u . U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i k o l b ę o g r z e w a się w łaźni olejowej w t e m p . 1 5 0 ° C ( t e m p e r a t u r a łaźni) p r z e z 4 h ; k i e d y t e m p e r a t u r a osiąga 1 4 5 — 1 5 0 ° C , r o z p o c z y n a się e n e r g i c z n a e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a , k t ó r ą n a l e ż y r e g u l o w a ć owijając k o l b ę m o k r ą ścierką tak, a b y nie d o p u ś c i ć d o zbyt energicznego w r z e n i a . G d y m i e s z a n i n a r e a k c y j n a nieco ostygnie, p r z e n o s i się ją d o k o l b y kulistej p o j . 1 1 i d o d a j e 600 m l w o d y ; część tej ilości w o d y u ż y w a się d o o p ł u k a n i a k o l b y r e a k c y j n e j . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a z 6 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o p r z e z 10 m i n i sączy p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a d o o g r z a n e j u p r z e d n i o k o l b y s s a w k o w e j . G o r ą c y p r z e s ą c z p r z e l e w a się d o zlewki, d o d a j e r o z c . k w a s u solnego ( 1 : 1 ) aż d o o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a K o n g o i c h ł o d z i , mieszając, d o ok. 1 0 ° C . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się p r z y n a j m n i e j n a 1 h, sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y z l o d e m . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u f u r y l o a k r y l o w e g o ( j a s n o b r ą z o w y osad) 0 tt. 1 3 8 — 1 3 9 ° C w y n o s i 41 g ( 5 9 % ) . Z u p e ł n i e czysty k w a s (biały osad) o tt. 1 4 0 ° C o t r z y m u j e się p r z e z krystalizację z benzenu l u b b e n z y n y lekkiej (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) z d o d a t k i e m niewielkiej ilości w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o ; straty p r z y krystalizacji w y n o s z ą ok. 2 0 % . K w a s ct-fcny!ocynamonowy. C H -CH -C0 H + (CH -CO) 0^±(C H .CH -CO) 0 + CH .C0 H 6
5
2
2
3
CsHs-CHO + ( C H 6
5
CH
2
2
6
5
2
2
3
2
CO) 0 ~ - — - — > C H C H = C C 0 H 2
6
(CjHe)3N
5
2
j
C H 6
5
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą ze ś r o d k i e m s u s z ą c y m , umieszcza się 42,5 g (40,5 m l , 0 , 4 m o l ) o c z y s z c z o n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ( p . IV,22). 54,5 g (0,4 m o l ) k w a s u f e n y l o o c t o w e g o , 80 m l (0,83 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o o r a z 4 0 m l bezw. t r i e t y l o a m i n y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a p r z e z 5 h. N a s t ę p n i e destyluje się ją z p a r ą w o d n ą b e z p o ś r e d n i o z k o l b y r e a k c y j n e j a ż d o z a n i k u zmętnienia d e s t y l a t u ; w ó w c z a s z b i e r a się jeszcze d o d a t k o w o 50 m l destylatu. D e s t y l a t o d r z u c a się, a p o z o s t a łość w k o ł b i e c h ł o d z i i d e k a n t u j e r o z t w ó r z n a d o s a d u ; o b j ę t o ś ć r o z t w o r u u z u p e ł n i a się d o 500 m l w o d ą (A). O s a d r o z p u s z c z a się w 500 m l g o r ą c e g o 9 5 - p r o c . etanolu, d o d a j e r o z t w ó r (A) o r a z 2 g w ę g l a o d b a r w i a j ą c e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia, sączy 1 zakwasza natychmiast przesącz kwasem
solnym ( 1 : 1 ) wobec papierka K o n g o .
Po
IV,151. Kwas
3,4-metylenodioksycynamonowy
685
o c h ł o d z e n i u odsącza się w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystali zuje j e z 6 0 - p r o c . etanolu. W y d a j n o ś ć k w a s u a - f e n y l o c y n a m o n o w e g o (1) o tt. 1 7 2 — 1 7 3 ° C w y n o s i 55 g ( 6 1 % ) . U w a g a . (1) W p r o d u k c i e d w i e g r u p y f e n y l o w e są w p o ł o ż e n i u cis, o c z y m świadczy r e a k c j a d e k a r b o k s y l a c j i tego k w a s u w chinolinie wobec, tlenku c h r o m o w o - m i e d z i o w e g o w t e m p . 2 1 0 — 2 2 0 ° C , p r o w a d z ą c a d o cw-stilbenu. Kumaryna .CHO + (CH -CO) 0 3
(C,H,),N
2
CH = C H - C 0 H 2
+ 0>CO-CH
t>H
3
W kolbie kulistej, p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w krótką c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabez pieczoną r u r k ą z chlorkiem w a p n i a , u m i e s z c z a s i ę 2,1 g (0,17 m o l ) a l d e h y d u salicylo w e g o , 2,0 m l bezw. trietyloaminy i 5,0 ml (0,052 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o ł a g o d n e g o wrzenia p r z e z 12 h . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę destyluje się z p a r ą w o d n ą b e z p o ś r e d n i o z k o l b y i o d r z u c a destylat. P o z o s t a ł o ś ć w kolbie alkalizuje się s t a ł y m w o d o r o w ę g l a n e m sodu w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o , P o o c h ł o d z e n i u odsącza się s u r o w ą k u m a r y n ę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . Przesącz z a k w a s z a się k w a s e m s o l n y m (1:1) w o b e c p a p i e r k a K o n g o . W y t r ą c o n y k w a s o-acetoksycynamonowy odsącza się i krystalizuje z 70-proc. 2 - p r o p a n o l u ; w y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 153—154°C w y n o s i 0,4C g ( 1 1 % ) . S u r o w ą k u m a r y n ę ogrzewa się d o w r z e n i a z 200 m l w o d y d o d a j ą c 0,2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , r o z t w ó r sączy n a g o r ą c o i z a t ę ż a g o d o objętości 80 m l . P o o c h ł o dzeniu odsącza się w y t r ą c o n ą k u m a r y n ę i krystalizuje ją z 40-proc. w o d n e g o m e t a n o l u . W y d a j n o ś ć k u m a r y n y o tt. 6 8 — 6 9 ° C w y n o s i 1,0 g ( 4 0 % ) . IV,151.
KWAS 3,4-METYLENODI OKS Y C Y N A M O N OWY (kwas fi-piperonyloakrylowy)
CHO
CH=CH-CO,H + CH
2
CjH N.4tady 5
2
C j H N , 95-JOOT 1 (
W kolbie kulistej p o j . 500 m l , zawierającej m i e s z a n i n ę 150 m l p i r y d y n y (2) i 2,5 m l p i p e r y d y n y , r o z p u s z c z a się 50 g (0,33 m o l ) p i p e r o n a l u i 75 g (0,72 m o l ) k w a s u m a l o n o w e g o (1). N a s t ę p n i e r o z t w ó r ogrzewa się p r z e z 1 h p o d chłodnicą z w r o t n ą n a ł a ź n i w o d n e j ; wydziela się p r z y t y m g w a ł t o w n i e d w u t l e n e k węgla. R e a k c j ę k o ń c z y się p r z e z o g r z e w a n i e m i e s z a n i n y d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 5 m i n . R o z t w ó r c h ł o d z i się i w y l e w a do n a d m i a r u w o d y zawierającej k w a s solny w ilości wystarczającej n a związanie piry d y n y . K w a s p i p e r o n y l o a k r y l o w y odsącza się, p r z e m y w a g o niewielką ilością w o d y i suszy. W y d a j n o ś ć (64 g) p r a k t y c z n i e czystego kwasu jest p r a w i e ilościowa. M o ż n a g o k r y s t a l i z o w a ć z l o d . kwasu o c t o w e g o ; tt. p r o d u k t u wynosi 238°C. Syntezy p o k r e w n e . K w a s p - m e t y i o c y n a n i o n o w y . O t r z y m u j e się g o z a l d e h y d u p-toluilow e g o ; o g r z e w a n i e t r w a 6 h . P o krystalizacji z l o d . k w a s u o c t o w e g o o t r z y m u j e się p r o d u k t o it. 198°C z wydajnością 8 7 % . K w a s m - n i t r o c y n a m o n o w y . D o reakcji u ż y w a się a l d e h y d u m - u i t r o b e n z o e s o w e g o . P o krystalizacji z etanolu o t r z y m u j e się z wydajnością 8 0 % p r o d u k t o tt. 197°C. K w a s p - m e t o k s y e y n a m o n o w y . D o r e a k c j i bierze się a l d e h y d a n y ż o w y . P o krystali zacji z a l k o h o l u otrzymuje się z wydajnością 8 0 % p r o d u k t o tt. 172°C. K w a s l u r y l o a k r y l o w y . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 48 g (41,5 m l , 0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o furfuralu, 5 2 g
(0,5 m o l ) bezw. k w a s u m a l o n o w e g o (1) i 24 m l (0,31 m o l ) bezw. p i r y d y n y (2). K o l b ę ogrzewa się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 2 h. M i e s z a n i n ę reakcyjną chłodzi się i r o z cieńcza 50 m l w o d y . K w a s r o z p u s z c z a się w stęż. r o z t w o r z e a m o n i a k u , sączy r o z t w ó r , a sączek p r z e m y w a się niewielką ilością w o d y . D o przesączu i d o ł ą c z o n e j w o d y z p r z e m y w a n i a d o d a j e się, mieszając, r o z c i e ń c z o n y k w a s solny (1:1) a ż d o o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a K o n g o i chłodzi m i e s z a n i n ę w ł a ź n i l o d o w e j p r z y n a j m n i e j przez 1 h. K w a s f u r y l o a k r y l o w y odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y z l o d e m . P o wy suszeniu o t r z y m u j e się p r o d u k t o tt. 1 3 9 — 1 4 0 ° C z wydajnością 63 g ( 9 1 % ) . K w a s m o ż n a oczyścić p r z e z krystalizację z b e n z y n y lekkiej (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o . S t r a t y p r z y krystalizacji w y n o s z ą ok. 2 0 % . U w a g i . (1) H a n d l o w y k w a s m a i on owy suszy się w 9 0 — 1 0 0 ° C p r z e z 2 h. (2) W celu osuszenia p i r y d y n y d o d a j e się d o niej w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h i p o z o s t a w i a n a pewien czas c z ę s t o wstrząsając. N a s t ę p n i e odsącza się w o d o r o t l e n e k potasu. M , 4 . S y n t e z y d i f e n y l o p o l i e n ó w . 1,8-Difenylo-1,3,5,7-oktatetraen można otrzymać (p. IV,152) w w y n i k u k o n d e n s a c j i d w ó c h m o l i a l d e h y d u c y n a m o n o w e g o z k w a s e m b u r s z t y n o w y m w o b e c n o ś c i b e z w o d n i k a o c t o w e g o i t l e n k u o ł o w i u . R e a k c j a ta p o d o b n a jest d o p r z e d s t a w i o n e j u p r z e d n i o reakcji P e r k i n a /C0 H\ 2
2C H .CH = CH-CHO + 6
1
S
(C H .CH = 6
s
„
CH-C^CHj) ~ — * ( C H . C H - C H - C H = C H - > 2
e'-
Ł
3
r
J
l , 4 - D i f e n y l o - l , 3 - b u t a d i e n (p. FV,153) o t r z y m u j e się w w y n i k u p o d o b n e j k o n d e n s a c j i aldehydu cynamonowego z kwasem fenylooctowym; reakcja ta stanowi wariant m e t o d y ogólnej C H -CH=CH-CHO 6
S
CH -C Hj 2
-
6
C0 H 5
C H -CH = C H - C ^ C H . C H 6
S
6
• Q H j < : H = C H - C H = CH.C Hj
5
6
$z ° W y s t ę p u j ą c e p r z y t y m przesunięcie b a t o c h r o m o w e jest s k u t k i e m wzrastającej długości u k ł a d u s p r z ę ż o n e g o , o c z y m świadczy t o , że p o d s t a w i o n y b u t a d i e n jest b e z b a r w n y ( ^ m a x 344 n m ) , p o d c z a s g d y p o d s t a w i o n y o k t a t e t r a e n jest j a s n o ż ó ł t y ( A m a i 402 n m ) ; ( r ó w n i e ż str. 890). IV,152. 1,8-DIFENYLO-l , 3 , 5 , 7 - O K T A T E T R A E N 2C«Hs • C H = C H • C H O + C H
2
C0 H
i
.
t
F b
2
°
>
(CH -CO)jO 3
CH C0 H 2
2
C H • C H = C H ( C H = C H ) C H = C H C«H W kolbie z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o g r z e w a się m i e s z a n i n ę 13,2 g (11,9 ml> 0.1 m o l ) a l d e h y d u c y n a m o n o w e g o , 5,9 g (0,05 m o l ) k w a s u b u r s z t y n o w e g o , 11,2 g tlen ku o ł o w i u i 14,3 m l b e z w o d n i k a octowego w t e m p . 1 4 0 ° C p r z e z 10 m i n , często wstrzą sając zawartością k o l b y . P o w s t a ł y k l a r o w n y r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł ó d 6
5
2
5
nicą z w r o t n ą p r z e z 2 h ; w t y m czasie w y t r ą c a się z r o z t w o r u p e w n a ilość t e t r a e n u . R o z t w ó r c h ł o d z i się d o 4 0 ° C i s z y b k o odsącza o s a d n a d u ż y m lejku B u c h n e r a . D o przesączu d o d a j e się jeszcze 8 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o i o g r z e w a r o z t w ó r d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 2 h. O t r z y m u j e się w t e n s p o s ó b , p o o c h ł o d z e n i u r o z t w o r u i odsączeniu o s a d u d r u g i r z u t p r o d u k t u . O t r z y m a n e o s a d y łączy się i w celu usunięcia b r u n a t n y c h substancji żywicznych, p r z e m y w a je najpierw niewielką ilością b e z w o d n i k a o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e niewielką ilością lod. k w a s u o c t o w e g o . T e t r a e n p r z e m y w a się n a s t ę p n i e a l k o h o l e m i ostatecznie w o d ą o t r z y m u j ą c 1,9 g ( 1 5 % ) dość czystego p r o d u k t u . P o krystalizacji z c h l o r o f o r m u o t r z y m u j e się j a s n o ż ó l t e p ł a t k i t e t r a e n u o tt. 2 3 2 ° C . IV,153. C H 6
CH
5
l,4-DDFENYLO-l,3-BIJTADIEN 2
COzH + C H S
C H CH=CH 6
C H ^ C H - C ^ H s -i- C 0
5
PbO
C H = C H • CHO
3
2
+ H 0 2
W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną u m i e s z c z a się 10 g (0,07 m o l ) k w a s u f e n y l o o c t o w e g o , 10 g (9 m l , 0,075 mol) p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u c y n a m o n o w e g o , 10 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o o r a z 8,5 g t l e n k u o ł o w i u . M i e szaninę o g r z e w a się p o w o l i d o w r z e n i a , s p o r a d y c z n i e wstrząsając; o t r z y m u j e się k l a r o w n y r o z t w ó r , k t ó r y ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 5 h. G o r ą c y r o z t w ó r w y l e w a się d o zlewki i p o z o s t a w i a g o n a 12 h. N a s t ę p n i e odsącza się p ó ł s t a ł y p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O s a d o c i a s t o w a t e j konsystencji p r z e m y w a się d w u k r o t n i e p o r c j a m i etanolu p o 5 m l , p r z y czym, z a k a ż d y m razem p r z e d p o d ł ą c z e n i e m d o p o m p y m i e s z a się s t a r a n n i e p r o d u k t z cieczą p r z e m y w a j ą c ą n a lejku. O s a d p r z e n o s i się d o m a ł e j zlewki, r o z c i e r a z 8 m l etanolu, odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem odsysając d o sucha. C z y n n o ś ć t ę p o w t a r z a się z następną 8 m l p o r c j ą eta n o l u . O d s ą c z o n y osad r o z p u s z c z a się w 20 m l g o r ą c e g o b e n z e n u , d o d a j e 1 g węgla i sączy g o r ą c y r o z t w ó r (pod wyciągiem). D o przesączu d o d a j e się 35 m l e t a n o l u , o g r z e w a d o w r z e n i a i, wstrząsając, c h ł o d z i r o z t w ó r w lodzie. Czysty dien odsącza się, p r z e m y w a 5 m l z i m n e g o etanolu i suszy w 5 0 ° C ; oczyszczony w ten s p o s ó b p r o d u k t m a tt. 153°C. W y d a j n o ś ć 3,5 g ( 2 3 % ) . M , 5 . Kondensacja benzoinowa. Aldehydy aromatyczne pod działaniem cyjanków m e t a l i alkalicznych (zwykle w r o z t w o r a c h w o d n y c h ) , ulegają k o n d e n s a c j i d o a - h y d r o k s y k e t o n ó w czyli benzoin. P r z y k ł a d a m i tej reakcji są o p i s a n e syntezy b e n z o i n y i f u r o i n y W p. IV,154. NaCN
aa.
2Ar • C H O — — — U Ar • C H ( O H ) CO - Ar B i o r ą c d o reakcji d w a r ó ż n e a l d e h y d y w ilościach r ó w n o m o l o w y c h , o t r z y m u j e niesymetryczną czyli mieszaną b e n z o i n ę ( n p . o t r z y m y w a n i e 4 - m e t o k s y b e n z o i n y ) 1
2
Ar -CHO + Ar -CHO
_
NaCN
'"X A r . C H ( O H ) - C O - A r 1
się
2
K C N aq.
R e a k c j a p r z e b i e g a p o d k a t a l i t y c z n y m w p ł y w e m j o n u c y j a n k o w e g o , a jej m e c h a n i z m m o ż n a p r z e d s t a w i ć w sposób następujący:
e e Ar-C^:CN
OH 01 Ar-C-XC-Ar I I H CN
X>
OH
Ar-C-CN = = ±
Ar-C-CN
;o O H
0
^ Ar-C-C-Ar I I H CN
HO ,
© O:-.
Ar-C-C-Ar
Icl
H CN
HO Ł
O
Ar-C-C-Ar I H
U t l e n i a n i e a - h y d r o k s y k e t o n u stęż. k w a s e m a z o t o w y m l u b w obecności katalitycznych ilości solu miedzi(II) w r o z t w o r z e k w a s u o c t o w e g o (katalizator ten jest w s p o s ó b ciągły r e g e n e r o w a n y za p o m o c ą a z o t a n u a m o n u ) o t r z y m u j e się diketon (np. benzil a l b o difuroil, p . IV,155) Ar • C H ( O H ) • C O A r ^ * Ar C O C O Ar Dibenzoil (podobnie jak inne a-diketony A r - C O * C O - A r ) ogrzewany d o wrzenia z w o d n o - a l k o h o l o w y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u p o t a s u ulega przegrupowaniu d o soli k w a s u benzilowego (p. IV,156) e
A r - C O - C O Ar + K O H -» ( A r ) C ( O H ) C O 2 K
0
2
M e c h a n i z m reakcji polega n a n u k l e o f i l o w y m a t a k u j o n u h y d r o k s y l o w e g o n a k a r b o n y l o w y a t o m węgla, co p r o w a d z i d o p o w s t a n i a o k s y a n i o n u (I); w a n i o n i e t y m następuje przesunięcie 1,2 g r u p y arylowej r a z e m z parą e l e k t r o n ó w i n a s t ę p n i e przemieszczenie p r o t o n u daje a n i o n o d p o w i e d n i e g o k w a s u benzilowego
o
, C - C ^ : O H
^P-C-OH —
—
A
r
- { - C
o:
°A
H C
o
—
Ar--COO OH
a) K w a s b e n z i l o w y m o ż n a o t r z y m a ć w d o g o d n y s p o s ó b i z d o b r ą wydajnością p r z e z bez pośrednią p r z e m i a n ę b e n z o i n y w reakcji z a l k a l i c z n y m r o z t w o r e m b r o m i a n u w t e m p . S 5 — 9 0 ° C (p. IV,156, metoda 2). * IV,154. 2C H 6
5
BENZOINA CHO -
N
- -^
ł
^QH CH(OH)COC H, 5
6
roztwór wodnoalkoholowy
W kolbie kulistej o p o j . 500 ml umieszcza się 65 m l spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o , 50 g (47,5 m l , 0,47 m o l ) czystego a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (1) i r o z t w ó r 5 g c y j a n k u sodu ( 9 6 — 9 8 % ) [ostrzeżenie: p . 111,161, u w a g a (1)] w 50 m l w o d y . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą ( p o ż ą d a n a jest c h ł o d n i c a z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m ) i m i e s z a n i n ę ogrzewa d o ł a g o d n e g o wrzenia przez p ó ł g o d z i n y (2). Z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się (najlepiej w ł a ź n i lodowej). S u r o w ą b e n z o i n ę odsącza się, p r z e m y w a zimną wodą, d o k ł a d n i e odciska (3) i suszy. O t r z y m u j e się 45 g ( 9 0 % ) surowej benzoiny o za barwieniu białym lub jasnożdłtym. 5,0 g p r o d u k t u krystalizuje się z ok. 40 m l g o r ą c e g o spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o (łub p r z e m y s ł o w e g o ) ; p o o c h ł o d z e n i u w y t r ą c a się 4,5 g czystej b e n z o i n y w p o s t a c i białych k r y s z t a ł ó w o tt. 137°C. Pozostałą część p r e p a r a t u z a c h o w u j e się bez krystali zacji w celu o t r z y m a n i a dibenzoilu i k w a s u benzilowego (p. D7,155 i D7,156). U w a g i . (1) Oczyszczanie h a n d l o w e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o jest opisane w p . I V , 2 2 . (2) N i e k i e d y przebieg reakcji m o ż e być b a r d z o g w a ł t o w n y . W celu uniknięcia zwią z a n y c h z t y m strat p r z e z c h ł o d n i c ę należy s t o s o w a ć k o l b ę o dużej p o j e m n o ś c i (co naj mniej o poj. podanej powyżej). (3) Przesącz z a w i e r a cyjanek sodu i po w y l a n i u g o d o zlewu należy s p ł u k a ć naczynie i zlew dużą ilością w o d y ; (p. 111,161, u w a g a ( i ) ) . Syntezy pokrewne. Furoina.
C
H
O
s
A
A
o CH(OHrCO f/
IV455.
Dibenzoil
689
W k o l b i e kulistej z trzema szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a niczne, c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , umieszcza się 4 0 0 m l w o d y , 200 g (172,5 m l , 2,08 moł) świeżo destylowanego furfuralu (p. I V , 1 4 5 , str. 676) oraz 150 m l r e k t y f i k o w a n e g o spirytusu. Mieszaninę reakcyjną o g r z e w a się d o wrzenia i u s u w a się ź r ó d ł o ogrzewania. N a s t ę p n i e , g d y tylko u s t a n i e wrzenie, w k r a p l a się, mieszając, r o z t w ó r 10 g c y j a n k u p o t a s u w 30 m l w o d y z szybkością, zależną od energicznego przebiegu egzo termicznej reakcji. K i e d y u s t a n i e w r z e n i e s p o w o d o w a n e ciepłem reakcji, o g r z e w a się m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a przez dalsze 5 m i n , z a k w a s z a ją lod. k w a s e m o c t o w y m ( w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o ) i pozostawia n a n o c d o o c h ł o d z e n i a , najlepiej w łaźni l o d o w e j l u b w l o d ó w c e . C i e m n e kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a je zimną wodą, a n a s t ę p n i e z i m n y m m e t a n o l e m , a b y u s u n ą ć j a k najwięcej substancji smolistych, p o w o d u j ą c y c h z a b a r w i e n i e p r o d u k t u . P r o d u k t krystalizuje się z m e t a n o l u z d o d a t k i e m ok. 10 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć furoiny o tt. 1 3 5 — 1 3 6 ° C w y n o s i 75 g ( 3 7 , 5 % ) . Jeśli p r o d u k t m a n i e c o niższą t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a p r z e k r y s t a lizowuje się go z m i e s z a n i n y toluen-etanol. 4-Metoksybenzoina C H • CHO + OHC • C « H 0 • CH -p 6
S
3
4
C H j • CH(OH) • CO C H • O • C H - p 6
6
4
3
W k o l b i e kulistej p o j . 1500 m l r o z p u s z c z a się 25 g cyjanku potasu w 175 m l w o d y i d o d a j e 136 g (121,5 m l , 1 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u p - m e t o k s y b e n z o e s o w e g o (aldehyd a n y ż o w y ) , 108 g (103 m l , 1,02 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o o r a z 350 m l 9 5 - p r o c . etanolu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 9 0 m i n (w t e m p e r a t u r z e w r z e n i a m i e s z a n i n a staje się h o m o g e n i c z n a ) . N i e p r z e r e a g o w a n e a l d e h y d y o r a z etanol u s u w a się p r z e z destylację z p a r ą w o d n ą . D e k a n t u j e się w o d ę z n a d p r o d u k t u i p o z o s t a w i a g o d o krystalizacji, a n a s t ę p n i e o d s ą c z a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, odciskając d o k ł a d n i e od substancji oleistych i p r z e m y w a niewielką ilością e t a n o l u . S u r o w y p r o d u k t (ok. 125 g) krystalizuje się p r z e z r o z p u s z c z e nie g o w g o r ą c y m etanolu, a n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a d o p o w o l n e j krystalizacji. Z r o z t w o r u wydziela się n a j p i e r w p - m e t o k s y b e n z o i n a w p o s t a c i d u ż y c h k ę p e k długich igieł* n a t o m i a s t niewielkie ilości b e n z o i n y krystalizują j a k o m a ł e z w a r t e kulki z ł o ż o n e z igieł. P r z y p e w n e j w p r a w i e m o ż n a z d o b r ą wydajnością odsączyć wykrystalizowaną p - m e t o k s y b e n z o i n ę , z a n i m zacznie w y t r ą c a ć się b e n z o i n a . W y d a j n o ś ć 4 - m e t o k s y b e n z o i n y w y n o s i 5 5 g ( 2 3 % ) . Krystalizuje się ją p o n o w n i e a ż d o osiągnięcia tt. 105—106°C. IV,155.
DIBENZOIL
C H • C H ( O H ) - CO C « H ^ > C H 6
5
3
6
5
CO • C O C « H
3
Metoda 1. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l umieszcza się 20 g (0,094 m o l ) s u r o w e j b e n z o i n y (p. IV,154) i 100 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o . K o l b ę ogrzewa się na wrzącej łaźni w o d n e j (pod wyciągiem) wstrząsając c o p e w i e n czas d o t ą d , aż p r z e s t a n ą w y d z i e l a ć się tlenki a z o t u (ok. 1,5 h). M i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o zlewki, w k t ó r e j znajduje się 3(X)—400 m l zimnej w o d y i m i e s z a się, a ż olej całkowicie z a k r z e p n i e t w o r z ą c ż ó ł t y osad. S u r o w y dibenzoil odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a s t a r a n n i e wodą, a b y o d m y ć k w a s a z o t o w y . K r y s t a l i z u j e się go z e t a n o l u ł u b spirytusu r e k t y f i k o w a n e g o (ok. 2,5/g). W y d a j n o ś ć czystego dibenzoiłu o tt. 9 4 — 9 6 ° C w y n o s i 19 g. Metoda 2. W kolbie kulistej p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umiesz cza się 0,2 g o c t a n u miedzi(Il), 10 g (0,125 m o l ) a z o t a n u a m o n u , 21,2 g (0,1 m o l ) b e n z o i n y i 70 m l 80-proc. (obj.) w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o . M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się, wstrząsając ją co p e w i e n czas (1). P o r o z p u s z c z e n i u s u b s t r a t ó w n a s t ę p u j e energiczne wydzielanie się a z o t u . Z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 9 0 m i n , p o c z y m r o z t w ó r c h ł o d z i się, zaszczepia k r y s z t a ł k i e m diben-
zoilu (2) i p o z o s t a w i a d o w y k r y s t a l i z o w a n i a n a 1 h . K r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, z a c h o w u j ą c przesącz (3). K r y s z t a ł y p r z e m y w a się d o k ł a d n i e w o d ą i suszy (najlepiej w suszarce w t e m p . 6 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć dibezoilu o 94—95°C w y n o s i 19 g ( 9 0 % ) . K r y s t a l i z a c j a z a l k o h o l u l u b c z t e r o c h l o r k u węgla ( 2 m l / g ) n i e z m i e n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a . Przez r o z c i e ń c z e n i e m a c i e r z y s t e g o przesączu w o d ą użytą d o p r z e m y w a n i a k r y s z t a ł ó w uzyskuje się d o d a t k o w o 1 g dibenzoilu. U w a g i . (1) P r z y o t r z y m y w a n i u p r e p a r a t u n a większą skalę należy s t o s o w a ć a p a r a t u r ę z ł o ż o n ą z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami, z a o p a t r z o n ą w dwie c h ł o d n i c e z w r o t n e o r a z m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem. (2) K r y s t a l i z a c j ę m o ż n a r ó w n i e ż w y w o ł a ć m i e s z a n i e m l u b energicznym wstrzą saniem. (3) Przesączu m a c i e r z y s t e g o nie w o l n o z a t ę ż a ć , p o n i e w a ż m o g ł o b y to s p o w o d o w a ć wybuch. S y n t e z a p o k r e w n a . Difuroil. Postępuje się d o k ł a d n i e j a k w metodzie 2, biorąc d o r e a k c j i 19,2 g (0,1 m o l ) furoiny (p. IV,154) o r a z 250 m l w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u o c t o w e g o . Difuroil p o krystalizacji z m e t a n o l u o t r z y m u j e się w p o s t a c i ż ó ł t y c h igieł o tt. 1 6 5 — 1 6 6 ° C z wydajnością 17 g ( 8 9 % ) . I V , 156. K W A S B E N Z E L O W Y C H .CO-CO-C H 6
5
6
s
KOH Httoda 1 Pletoda Z Na0H,[O]
C H .CH(OH>CO.C H 6
s
b
ĆO,H
s
Metoda 1. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się k o l e j n o : r o z t w ó r 35 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 70 m l w o d y , 90 m l s p i r y t u s u r e k t y f i k o w a n e g o i 35 g (0,167 m o l ) p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o dibenzoilu ( p o p r z e d n i p r e p a r a t ) . O t r z y m u j e się r o z t w ó r o inten sywnej niebieskoczarnej b a r w i e . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną i m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 10—15 m i n . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się d o p a r o w n i c y p o r c e l a n o w e j i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia ( w s k a z a n e jest p o z o s t a w i e n i e n a n o c ) . Z r o z t w o r u krystalizuje sól p o t a s o w a k w a s u b e n z i l o w e g o . K r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością a l k o holu o c h ł o d z o n e g o w lodzie. Sól p o t a s o w ą r o z p u s z c z a się w ok. 350 m l w o d y i z biu r e t y d o d a j e p o w o l i 1 m l stęż. k w a s u s o l n e g o , mieszając p r z y t y m z a k w a s z a n y r o z t w ó r . W y t r ą c o n y w ten s p o s ó b o s a d m a b a r w ę c z e r w o n o b r ą z o w ą i jest n i e c o lepki. O s a d odsącza się; d o przesączu, k t ó r y p o w i n i e n b y ć p r a w i e b e z b a r w n y , mieszając, d o d a j e się w d a l s z y m ciągu k w a s solny a ż d o u z y s k a n i a odczynu k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a K o n g o . W y t r ą c o n y k w a s benzilowy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, prze m y w a go s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą (do z a n i k u j o n ó w c h l o r k o w y c h ) i p o z o s t a w i a d o wy suszenia. O t r z y m u j e się 30 g ( 7 9 % ) s u r o w e g o k w a s u b e n z i l o w e g o ; m a on z w y k l e z a b a r w i e n i e l e k k o r ó ż o w e l u b żółte. P r o d u k t oczyszcza się p r z e z krystalizację z gorą cego b e n z e n u (ok. 6 m l / g ) l u b z gorącej w o d y z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . Z a b a r w i o n y i nieco lepki p r o d u k t o d s ą c z o n y w p i e r w s z y m etapie z a k w a s z a n i a , krysta lizuje się r ó w n i e ż z gorącej w o d y z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o ; o t r z y m u j e się w ten s p o s ó b d o d a t k o w o 1—2 g k w a s u . Czysty k w a s benzilowy m a tt. 150°C. Metoda 2. W p a r o w n i c y p r z y r z ą d z a się r o z t w ó r 50 g w o d o r o t l e n k u sodu i 11,5 g b r o m i a n u s o d u (lub 12,5 g b r o m i a n u p o t a s u ) w 9 0 m l w o d y . D o r o z t w o r u d o d a j e się p o r c j a m i 4 2 g (0,2 m o l ) b e n z o i n y (1), mieszając p r z y t y m ( w s k a z a n e mieszanie m e c h a niczne) i ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j w 8 5 — 9 0 ° C (2), C o p e w i e n czas dolewa się nie-
IVJV1,6. Tworzenie
oksymów
691
wielkie ilości w o d y , a b y nie d o p u ś c i ć d o zbytniego o d p a r o w a n i a m i e s z a n i n y (łącznie n a l e ż y d o d a ć o k . 80 m l w o d y ) . O g r z e w a n i e i mieszanie k o n t y n u u j e się t a k d ł u g o , a ż p o b r a n a p r ó b k a jest całkowicie l u b p r a w i e c a ł k o w i c i e r o z p u s z c z a l n a w w o d z i e ; n a s t ę p u j e t o zwykle p o 3—4 h . W ó w c z a s m i e s z a n i n ę reakcyjną rozcieńcza się 4 0 0 m l w o d y i p o z o s t a w i a n a p e w i e n czas, najlepiej n a n o c , p o c z y m odsącza się w y t r ą c o n e zanie czyszczenie ( b e n z h y d r o l ) o k o n s y s t e n c j i stałej l u b oleistej. Z przesączu odlewa się o k . 5 m l (3) i z a c h o w u j e je, a d o p o z o s t a ł e j części przesączu d o d a j e się p o w o l i , mieszając, r o z c . k w a s s i a r k o w y (4), do m o m e n t u , g d y zacznie się wydzielać b r o m (stosuje się ok. 130 m l k w a s u ) . Jeżeli ten p u n k t k o ń c o w y z o s t a n i e p r z e k r o c z o n y , d o d a j e się o d l a n e u p r z e d n i o 5 m l alkalicznego przesączu i w p r o w a d z a się n a d a l k w a s s i a r k o w y , starając się u c h w y c i ć w ł a ś c i w y k o ń c o w y p u n k t . P r o d u k t o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m , p r z e m y w a d o k ł a d n i e w o d ą i suszy. O t r z y m u j e się 39 g ( 8 5 % ) p r a k t y c z n i e czystego k w a s u o tt. 149—150°C. W r a z i e p o t r z e b y krystalizuje się g o z b e n z e n u lub z wody. U w a g i . (1) S t o s o w a n i e s u r o w e j b e n z o i n y (p. 0 7 , 1 5 4 ) daje r ó w n i e ż z a d o w a l a j ą c e w y n i k i reakcji. (2) M i e s z a n i n y reakcyjnej n i e p o w i n n o się o g r z e w a ć d o w r z e n i a , p o n i e w a ż p o w o duje t o p o w s t a n i e większej ilości b e n z h y d r o ł u . P o d c z a s o g r z e w a n i a n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej nie p r z e k r a c z a 8 5 — 9 0 ° C . (3) O s t r o ż n o ś ć ta okazuje się z b ę d n a , jeśli k w a s s i a r k o w y d o d a j e się u w a ż n i e . (4) R o z c i e ń c z o n y k w a s p r z y g o t o w u j e się d o d a j ą c 1 o b j . stężonego k w a s u s i a r k o wego do 3 obj. wody. M,6. Tworzenie oksymów. Aldehyd benzoesowy reaguje z hydroksyloamina w obec ności w o d o r o t l e n k u sodu t w o r z ą c o k s y m o niskiej tt. (a- czyli j y n - o k s y m a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ) . O k s y m ten jest t r w a ł y w ś r o d o w i s k u alkaliów, n a t o m i a s t w ś r o d o w i s k u k w a ś n y m ulega szybko p r z e g r u p o w a n i u d o i z o m e r y c z n e g o o k s y m u o wyższej tt. (/?- czyli on/z-oksym a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o ) (p. IV,157)
II
ii X
OH
:
u-oksym aldehydu b e n z o e s o w e g o tt. 3 5 ° C
HO ^-oksym aldehydu b e n z o e s o w e g o tt. 130°C
O b y d w a i z o m e r y c z n e o k s y m y dibenzoilu, t j . o d m i a n y a- i fi- (I) i (II) o t r z y m u j e się w p o d o b n y s p o s ó b (synteza p o k r e w n a , p . IV,157).
H C S
a-monooksym
C H 6
S
%J-OH
H C 5
C H
cf V 6
6
5
HO'
benzoilu
/f-mo n o o k s y m
benzoilu
S z c z e g ó ł o w y s p o s ó b o t r z y m y w a n i a a - o k s y m u benzoiny ( „ k u p r o n " ) i o k s y m u a l d e h y d u salicylowego w ł ą c z o n o d o p . IV,157. O k s y m y te znajdują zastosowanie j a k o o d c z y n n i k i a n a l i t y c z n e o d p o w i e d n i o p r z y o z n a c z a n i u m o l i b d e n u o r a z miedzi i niklu. O k s y m y k e t o n ó w ulegają p r z e g r u p o w a n i u ( p r z e g r u p o w a n i e B e c k m a n n a ) d o a m i d ó w pod wpływem różnych odczynników kwasowych (np. kwas siarkowy, fluorowodór, b e z w o d n i k o c t o w y , pięciochlorek fosforu, c h l o r e k tionylu, itd.). Przebieg reakcji zilustro w a n o n a p r z y k ł a d z i e p r z e m i a n y o k s y m u b e n z o f e n o n u d o benzanilidu w obecności p i ę c i o c h l o r k u fosforu.
(STcN C H 6
:
-Cl
POCIj
N
OH
I^Cl Cl
CI
(J"5
+CI
II
H cf
0
C H 6
C
5
,
2
C f i
H -2H©
H,0
C H -CO-NHC H, 6
N
H ,5^6 C
IV,1S7. «- i / ? - O K S Y M Y A L D E H Y D U 6
© H 0,
S
N
s
C H
Q
5
6
-H©
H
BENZOESOWEGO
C H O + N H O H -> C H C H = N O H + H 0 2
6
5
2
W kolbie stożkowej p o j . 250 m l miesza się r o z t w ó r 14 g w o d o r o t l e n k u sodu w 4 0 m l w o d y z 21 g (20 m l , 0,2 m o l ) czystego a l d e h y d u benzoesowego (p. I V , 2 2 ) . N a s t ę p n i e d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i 15 g (0,22 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y , wstrząsając ciągle mieszaniną (korzystne jest z a s t o s o w a n i e m e c h a n i c z n e g o mie szania). R e a k c j a przebiega z wydzielaniem ciepła, a w jej w y n i k u znikają oleiste k r o p l e a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o . P o ochłodzeniu p o c h o d n a s o d o w a o k s y m u w y t r ą c a się w p o staci krystalicznej m a s y . W ó w c z a s d o d a j e się w o d y w takiej ilości, a b y u z y s k a ć p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r , a następnie p r z e z r o z t w ó r ten p r z e p u s z c z a się dwutlenek węgla d o nasycenia. Z r o z t w o r u wydziela się u- czyli jy/j-oksym a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o w postaci b e z b a r w n e j emulsji. O k s y m e k s t r a h u j e się e t e r e m , ekstrakt suszy bezw. siar c z a n e m m a g n e z u lub s o d u i eter o d d e s t y l o w u j e z ł a ź n i w o d n e j za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (rys. 1,95). Czysty sy/j-oksym a l d e h y d u benzoesowego (czyli u - o k s y m a l d e h y d u benzoesowego) zbiera się w tw. 1 2 2 — 1 2 4 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . C h ł o d z e n i e w lodzie p o w o d u j e s t o p n i o w e krzepnięcie o k s y m u , k t ó r y t o p i się w t e m p . 3 5 ° C . W y d a j n o ś ć 12 g ( 4 9 % ) . W celu o t r z y m a n i a ^ - o k s y m u a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o r o z p u s z c z a się 10 g a - o k s y m u w 50 m l czystego bezw. eteru i p r z e z r o z t w ó r p r z e p u s z c z a się, p r z y ciągłym wstrząsa niu, suchy c h l o r o w o d ó r (p. 11,2,57), stosując szeroką r u r k ę wlotową. Wydzielają się b e z b a r w n e k r y s z t a ł y c h l o r o w o d o r k u /^-oksymu. K r y s z t a ł y odsącza się p o d zmniejszo n y m ciśnieniem n a lejku ze szklaną płytką p o r o w a t ą , p r z e m y w a je bezw. e t e r e m , p r z e n o s i d o rozdzielacza i z a l e w a w a r s t w ą eteru. N a s t ę p n i e , ciągle wstrząsając, dodaje się p o r c j a m i stęż. r o z t w o r u węglanu s o d u , a ż u s t a n i e wydzielanie się gazu. W ó w c z a s od dziela się w a r s t w ę eterową, w której r o z p u s z c z o n y jest /5-oksym, suszy ją bezw. siarcza n e m m a g n e z u l u b sodu i eter u s u w a się z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć p o o d p a r o w a n i u eteru k r z e p n i e ; w y g n i a t a się ją n a t a l e r z u p o r o w a t y m , a b y usunąć niewielkie ilości oleistych zanieczyszczeń. P r o d u k t krystalizuje się, r o z p u s z c z a j ą c w możliwie j a k najmniejszej ilości eteru i d o d a j ą c n a s t ę p n i e benzyny lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) . O t r z y m u j e się 7—8 g ( 7 0 — 8 0 % ) ^ - o k s y m u a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (czyli on/i-oksymu) o tt. 130°C. Syntezy p o k r e w n e . w - M o n o o k s y m dibenzoilu. 4 2 g (0,2 mol) czystego dibenzoilu (p. IV,155) uciera się n a gęstą pastę z niewielką ilością etanolu i d o d a j e stęż. w o d n y r o z t w ó r 17,5 g (0,25 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y . M i e s z a n i n ę chłodzi się d o —5°C (w łaźni zawierającej lód z solą) i w k r a p l a 30 g w o d o r o t l e n k u sodu w p o staci 2 0 - p r o c w o d n e g o r o z t w o r u , stosując przy t y m energiczne mieszanie m e c h a n i c z n e . N a l e ż y z w r a c a ć u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a n i e p r z e k r o c z y ł a p r z y t y m 0 ° C . P o 90 m i n m i e s z a n i n ę rozcieńcza się wodą i odsącza resztki n i e p r z e r e a g o w a n e g o dibenzoilu n a lejku ze szklaną p ł y t k ą p o r o w a t ą . Przesącz z o b o j ę t n i a się l o d . k w a s e m o c t o w y m i p o z o s t a w i a n a 30 m i n . S u r o w y , z a b a r w i o n y r ó ż o w o « - m o n o o k s y m odsącza się i krystalizuje
z r o z c . etanolu ( 6 0 % o b j . etanolu). O t r z y m u j e się 37 g ( 8 2 % ) o k s y m u o tt. 137°C. W celu u z y s k a n i a czystego a - m o n o o k s y m u dibenzoilu należy go d w u k r o t n i e p r z e k r y s t a l i z o w a ć z b e n z e n u ; k o ń c o w a w y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u o tt. 140°C wynosi 28 g ( 6 2 % ) . D o krystalizacji nie w o l n o u ż y w a ć węgla zwierzęcego (p. poniżej). / M M o u o o k s y m dibenzoilu. a - O k s y m ulega p r z e m i a n i e w o d m i a n ę fi — p o d w p ł y w e m r o z t w o r u b e n z e n o w e g o (lub eterowego) c h l o r o w o d o r u w t e m p . p o k o j o w e j . Z benzenu o t r z y m u j e się s o l w a t o w a n e kryształy, k t ó r e topią się p r z y szybkim o g r z e w a n i u w t e m p . o k o ł o 6 5 ° C . Benzen krystalizacyjny u s u w a się susząc o k s y m w suszarce w 5 0 ° C , a na stępnie krystalizując z d w u s i a r c z k u węgla (ostrożnie). O t r z y m u j e się czysty fi-monoo k s y m dibenzoilu o tt. 112°C. Czysty /?-oksym nie z m i e n i a b a r w y w o d n o - a l k o h o l o w e g o r o z t w o r u o c t a n u m i e d z i , n a t o m i a s t zanieczyszczenie a - o k s y m e m p o w o d u j e p o w s t a w a n i e zielonego z a b a r w i e n i a . ( P r z e m i a n a a - o k s y m u w ,/S-oksym m o ż e r ó w n i e ż p r z e b i e g a ć w e w r z ą c y m r o z t w o r z e b e n z e n o w y m p o d w p ł y w e m d o d a n e g o węgla zwierzęcego, z a w i e r a j ą c e g o p r a w d o p o d o b n i e z a a b s o r b o w a n e ślady k a t a l i z a t o r a k w a s o w e g o ) . a - O k s y m b e n z o i n y . W kolbie kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t ną, u m i e s z c z a się 10 g (0,047 m o l ) b e n z o i n y (p. IV,154), 20 g (25 ml) rektyfikatu o r a z r o z t w ó r w o d n y 8,0 g (0,087 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y , k t ó r y u p r z e d n i o z o b o j ę t n i a się 4,4 g (0,091 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu. Z a w a r t o ś ć kolby ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z 60 m i n , a następnie w celu w y t r ą c e n i a o k s y m u dodaje się d o k o l b y w o d y i chłodzi w ł a ź n i z l o d e m . O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i krystalizuje z rozc. e t a n o l u . S u c h y osad m o ż n a r ó w n i e ż k r y s t a l i z o w a ć z eteru. W y d a j n o ś ć czystego « - o k s y m u b e n z o i n y o tt. 151°C w y n o s i 5 g ( 4 7 % ) . O k s y m a l d e h y d u salicylowego. 20,0 g (0,164 m o l ) a l d e h y d u salicylowego (p. D7,127) r o z p u s z c z a się w 30 m l rektyfikatu, d o d a j e r o z t w ó r 15 g (0,216 mol) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y w 10 m l w o d y i c h ł o d z ą c m i e s z a n i n ę w lodzie d o p r o w a d z a jej o d c z y n d o s ł a b o z a s a d o w e g o , za p o m o c ą 10-proc. r o z t w o r u węglanu sodu. M a s ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się n a n o c , następnie z a k w a s z a się k w a s e m o c t o w y m i o d d e s t y l o w u j e a l k o hol p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a w y p a r c e o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć r o z c i e ń c z a się d w u k r o t n ą objętością w o d y i e k s t r a h u j e d w o m a p o r c j a m i eteru p o 50 m l . E k s t r a k t e t e r o w y suszy się bezw. s i a r c z a n e m sodu l u b m a g n e z u , oddestylowuje n i e m a l całkowitą ilość eteru i p o z o s t a ł o ś ć odstawia się d o krystalizacji. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z m i e s z a n i n y c h l o r o f o r m u z b e n z y n ą lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . O t r z y m u j e się 12 g (40,5%) o k s y m u a l d e h y d u salicylowego o tt. 5 7 ° C . O k s y m b e n z o f e n o n u . W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się m i e s z a n i n ę 25 g (0,137 m o l ) b e n z o f e n o n u (p. IV,134), 15 g (0,216 mol) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y , 50 m l r e k t y f i k a t u i 10 m l w o d y . N a s t ę p n i e d o d a j e się p o r c j a m i , j e d n o c z e ś n i e wstrząsając, 28 g (0,7 mol) w o d o r o t l e n k u sodu (w p o s t a c i pastylek); jeśli p r z y t y m r e a k c j a przebiega zbyt energicznie, k o l b ę należy c h ł o d z i ć w strumieniu z i m n e j w o d y . P o d o d a n i u całej ilości w o d o r o t l e n k u sodu k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę ogrzewa się do w r z e n i a p r z e z 5 m i n . Z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się i wy lewa d o zlewki p o j . 1 1 zawierającej r o z t w ó r 75 m l stęż. k w a s u solnego w 500 m l w o d y . O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e zimną w o d ą i suszy w s u s z a r c e w 4 0 ° C l u b w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć o k s y m u b e n z o f e n o n u o tt. 1 4 2 ° C wynosi 26,5 g ( 9 8 % ) . Krystalizacja z m e t a n o l u (4 m l / g ) , nie zmienia tt. o k s y m u . O k s y m b e n z o f e n o n u należy p r z e c h o w y w a ć w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m w a t m o s f e r z e czystego bezw. d w u t l e n k u węgla l u b a z o t u , p o n i e w a ż p o d w p ł y w e m tlenu i śladów wilgoci ulega o n p o w o l n e m u r o z k ł a d o w i d o b e n z o f e n o n u i k w a s u a z o t o w e g o . :
P r z e g r u p o w a n i e B e c k m a n n a o k s y m u b e n z o f e n o n u d o benzanilidu. W m a ł e j k o l b i e stożkowej r o z p u s z c z a się 2 g o k s y m u b e n z o f e n o n u w 20 m l bezw. eteru i d o d a j e 3 g s p r o s z k o w a n e g o p i ę c i o c h l o r k u fosforu (łub 3 m l czystego c h l o r k u tionylu). E t e r o r a z i n n e l o t n e p r o d u k t y oddestylowuje się z ł a ź n i w o d n e j z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . N a s t ę p n i e d o d a j e się 25 m l w o d y , o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a p r z e z kilka m i n u t i r o z d r a b n i a e w e n t u a l n i e w y t w o r z o n e b r y ł k i p r o d u k t u . S k l a r o w a n ą n a d o s a d e m ciecz d e k a n t u j e się, a o s a d krystalizuje w t y m s a m y m naczyniu z w r z ą c e g o e t a n o l u . Otrzy-
m a n y w ilości 1,6 g ( 8 0 % ) benzanilid m a tt. 1 6 3 ° C ; jego i d e n t y c z n o ś ć należy p o t w i e r dzić m i e r z ą c tt. m i e s z a n i n y p r o d u k t u z w z o r c o w y m b e n z a n i l i d e m . M , 7 . Niektóre reakcje k e t o n ó w alkilowo-arylowych. G r u p a m e t y l o w a w k e t o n a c h a r y l o w o - m e t y l o w y c h jest r e a k t y w n a i a t o m y w o d o r u tej g r u p y ł a t w o ulegają elektrofilowemu podstawieniu np. przez chlorowiec. Bromowanie grupy metylowej m o ż n a z a t r z y m a ć n a etapie m o n o p o d s t a w i o n e j p o c h o d n e j p r o w a d z ą c r e a k c j ę w ś r o d o w i s k u k w a ś n y m (przeciwnie n i ż w reakcji b r o m o w a n i a k e t o n ó w m e t y l o w y c h w w a r u n k a c h z a s a d o w y c h , str. 4 0 3 , p . m , M , l ) ; p r o d u k t e m jest w ó w c z a s k e t o n b r o m o m e t y l o w o - a r y lowy, n p . b r o m e k fenacetylu z acetonu _
°
Ar-C-CH
H
©
+ H©
„
3
A r - C = CH
2
O li *- A r - C - C H B r + B r
-H©
ft e
2
Otrzymywanie b r o m k u p-bromofenacetylu, który m a zastosowanie jako odczynnik do identyfikacji k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h (p. \H,6,15b) opisano w p . IV,158. Kondensacja reaktywnej grupy metylowej acetofenonu z aldehydem m r ó w k o w y m i d i m e t y l o a m i n a (w p o s t a c i c h l o r o w o d o r k u ) jest p r z y k ł a d e m reakcji M a n n i c h a (np. syn teza d i m e t y l o a m i n o p r o p i o f e n o n u , p . I V , 1 5 9 ) . M e c h a n i z m tej r e a k c j i polega p r a w d o p o d o b n i e n a p o ś r e d n i m utworzeniu h y d r o k s y m e t y l o d i m e t y l o a m i n y , z której p o elimi n a c j i w o d y t w o r z y się r e a k t y w n y k a t i o n ( I ) . K a t i o n ten przyłącza się do a a t o m u węgla o d m i a n y enolowej a c e t o f e n o n u © 0 (CH ) NH }C1 + H-CHO 3
2
© 0 (CH ) NH + H - C H - O H + Cl
2
-
3
©
©
( C H ) N H > C H = OH ^ 3
2
2
(CHj) NH.CH OH
2
2
2
-H,0
—^—©
(CH ) N=CH 3
2
*>H
C H - C = C H y CH =N(CH ) 6
s
2
« s
2
2
3
-
a
9
C H -C-CH -CH -N(CH ) 6
5
2
2
3
+H© 2
© © C H -CO-CH .CH .NH(CH ) }Cl 6
5
2
2
3
2
I n n e związki zawierające r e a k t y w n e a t o m y w o d o r u ulegają r ó w n i e ż reakcji M a n n i c h a . I n t e r e s u j ą c y m p r z y k ł a d e m tej reakcji jest s y n t e z a 3 - d i m e t y l o a m i n o m e t y l o i n d o l u (gram i n y ) ; r e a k t y w n y m s k ł a d n i k i e m reakcji jest i n d o l (p. I V , 1 5 9 , synteza p o k r e w n a ) ©
CH ==N(CH ) 2
3
H ,CH *N(CH )
2
2
3
2
S o l e c z w a r t o r z ę d o w e t w o r z ą c e się w reakcji M a n n i c h a ulegają wielu p r z e m i a n o m o d u ż y m z a s t o s o w a n i u w s y n t e z a c h ; n p . sole te, t r w a ł e w t e m p . p o k o j o w e j , p o d w p ł y w e m o g r z e w a n i a eliminują c h l o r o w o d o r e k a m i n y t w o r z ą c o d p o w i e d n i k e t o n a,/?-nienasycony (np. przemiana dunetyloaminopropiofenonu do ketonu fenylowo-winylowego, p- I V , 1 5 9 ) Ar C O C H
2
CH
2
NH(CH ) )C1 3
2
ArCOCH=CH
2
+ H N(CH ) )C1 2
3
2
Ł a t w o ś ć r o z k ł a d u z a s a d M a n n i c h a s p r a w i a , że są o n e w y g o d n y m ź r ó d ł e m „in situ" związków karbonylowych a^-nienasyconych. N a s t ę p n y m p r z y k ł a d e m p r z y d a t n o ś c i z a s a d M a n n i c h a d o syntez jest przebiegająca podczas ogrzewania reakcja chlorowodorku dimetyloaminopropiofenonu z w o d n y m r o z t w o r e m cyjanku potasu. W reakcji tej z a c h o d z i p o d s t a w i e n i e g r u p y d i m e t y l o a m i n o wej g r u p ą nitrylową i tworzy się ^ - b e n z o i l o p r o p i o n i t r y l . P o d s t a w i e n i e t o p r z e b i e g a jeszcze ł a t w i e j , k i e d y związek d i m e t y l o a m i n o w y jest typu benzylowego, j a k n p . w gram i n i e . G d y g r a m i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z długi o k r e s z w o d n y m r o z t w o r e m cyjanku p o t a s u t w o r z y się (przez h y d r o l i z ę p o ś r e d n i o p o w s t a ł e g o nitrylu) k w a s 3-indolilooctowy. K w a s t e n jest h o r m o n e m w z r o s t o w y m roślin.
K e t o n alkilowo-arylowy o g r z e w a n y w dość w y s o k i e j t e m p e r a t u r z e z r o z t w o r e m ż ó ł t e g o wielosiarczku a m o n u t w o r z y a m i d k w a s u alifatycznego p o d s t a w i o n e g o g r u p ą arylową. W rzeczywistości w y o d r ę b n i a się a m i d k w a s u a)-arylokarboksyl owego z nie wielką ilością soli a m o n o w e j t e g o k w a s u Ar-CO-CH,
H
j
.
0
Ar • CO - C H • C H 2
(
^ ^
Ar.CH .CONH + Ar-CH -C0 2
2
2
e 2
NH
4
- „ „ ^ ^ - j " Ar • C H • C H • C O N H + Ar • C H • C H - C O
3
2
H^O;
200 —226
2
2
2
2
0 2
NH
4
C
P o w y ż s z a p r z e m i a n a związku k a r b o n y l o w e g o w a m i d o tej s a m e j liczbie a t o m ó w węgla z a c h o d z ą c a p o d w p ł y w e m r o z t w o r u wielosiarczku a m o n u z n a n a jest j a k o r e a k c j a WiBger o d t a . R e a k c j ę t ę u l e p s z o n o , p r o w a d z ą c ją w ś r o d o w i s k u o k . 4 0 % d i o k s a n u l u b piry d y n y w celu zwiększenia w z a j e m n e j r o z p u s z c z a l n o ś c i k e t o n u i w o d n e g o r o z t w o r u wielosiarczku a m o n u . O b n i ż a t o w y m a g a n ą t e m p e r a t u r ę r e a k c j i (do ok. 160°C) i n a ogół zwiększa w y d a j n o ś ć . D a l s z y m ulepszeniem reakcji W i l l g e r o d t a jest m o d y f i k a c j a K i n d l e r a , k t ó r ą zilustro w a n o k i l k o m a p r z y k ł a d a m i w p . D7,160. M o d y f i k a c j a ta p o l e g a na o g r z e w a n i u k e t o n u z r ó w n y m i w przybliżeniu ilościami siarki i osuszonej a m i n y ( n p . m o r f o l i n y ) , z a m i a s t w o d n y m r o z t w o r e m wielosiarczku a m o n u . G ł ó w n y m p r o d u k t e m jest t i o a m i d , t w o r z ą c y p o hydrolizie w środowisku kwaśnym lub zasadowym kwas karboksylowy, zwykle z d o b r ą wydajnością Ar C O C H
3
+ S + R N H -+ A r - C H - C S N R 2
Ar C H C S - N R 2
2
2
-> Ar C H
2
+ H 0 2
C0 H + H S + R NH
2
2
2
2
N i e d a w n e b a d a n i a tej złożonej i w i e l o k i e r u n k o w e j reakcji [8] d o p r o w a d z i ł y d o w n i o s k u , że nie m o ż e być o n a opisana za p o m o c ą p r o s t e g o m e c h a n i z m u . I V , 1 5 8 . a , p - D I B R O M O A C E T O F E N O N (bromek
Br
Br (CH -CO H) 3
CO-CH,
l
\
J
C0-CH Br 2
p-bromofenacctylu)
W k o l b i e o p o j . 500 m l umieszcza się r o z t w ó r 50 g (0,25 mol) p - b r o m o a c e t o f e n o n u (p. IV,134) w 100 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . N a s t ę p n i e dodaje się b a r d z o w o l n o (ok. 30 m i n ) , z w k r a p l a c z a , 40 g (12,5 m l , 0,25 m o l ) b r o m u ; wstrząsa się p r z y t y m miesza ninę energicznie, u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę reakcji p o n i ż e j 2 0 ° C . P o d o d a n i u o k o t o p o l o w y ilości b r o m u r o z p o c z y n a się wydzielanie igiełek b r o m k u p - b r o m o f e n a c e t y l u . P o d o d a n i u całej ilości b r o m u m i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w w o d z i e z l o d e m , p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a g o 50-proc. a l k o h o l e m aż d o u z y s k a n i a b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w (zużywa się ok. 100 m l ) . P o krystalizacji z ok. 400 m l rektyfi k o w a n e g o (lub h a n d l o w e g o ) spirytusu w y d a j n o ś ć czystego b r o m k u p - b r o m o f e n a c e t y l u ( b e z b a r w n e igły o tt. 109°C) wynosi 50 g ( 7 2 % ) .
Synteza pokrewna. a-Bromo-p-fenyloacetofenon (bromek p-fenylofenacetylu). W kolbie o p o j . 500 m l p r z y g o t o w u j e się zawiesinę 36 g (0,183 mol) p - f e n y l o a c e t o f e n o n u w 200 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . M i e s z a n i n ę ogrzewa się ł a g o d n i e n a łaźni w o d n e j a ż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u , a n a s t ę p n i e r o z t w ó r c h ł o d z i się do m o ż l i w i e n a j niższej t e m p e r a t u r y , tak j e d n a k , a b y nie zaczęły wydzielać się kryształy. D o o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się 29,5 g (9,5 ml, 0,184 mol) b r o m u . W czasie d o d a w a n i a b r o m u t e m p e r a t u r a nie p o w i n n a wzrosnąć p o w y ż e j 4 5 ° C . P o d o d a n i u ok. trzech c z w a r t y c h ilości b r o m u z a c z y n a się wydzielanie p r o d u k t u . P o 2 h k o l b ę c h ł o d z i się w m i e s z a n i n i e l o d u z solą. P r o d u k t odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością lod. k w a s u o c t o w e g o , a n a s t ę p n i e m a ł y m i o b j ę t o ś c i a mi w o d y a ż do c a ł k o w i t e g o usunięcia kwasu. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 124,5—125,5°C w y n o s i 4 2 g ( 8 3 % ) . Krystalizuje się g o z gorą cego rektyfikatu (600—700 m l ) z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla odbarwiającego,, a b y u s u n ą ć z a b a r w i e n i e . O t r z y m u j e się czysty, b e z b a r w n y b r o m e k p-fenylofenacetylu o tt. 125,5°C. IV,159.
CHLOROWODOREK (reakcja Mannicha)
C H -COCH 6
5
DIMETYLOAMINOPROPIOFENONU
+ H - C H O + ( C H ) N H } C 1 -»
3
3
2
2
C « H . C O . C H . C H » . N H ( C H ) } ć f 4- H 0 3
a
3
a
3
W k o l b i e kulistej p o j . 250 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 26,5 g (0,326 m o l ) bezw. c h l o r o w o d o r k u d i m e t y l o a m i n y , 10 g (0,33 mol) s p r o s z k o w a n e g o p a r a f o r m a l d e h y d u i 30 g (29,3 m l , 0,25 m o l ) a c e t o f e n o n u (p. I V 1 3 4 ) . N a s t ę p n i e d o d a j e się 40 ml 95-proc. etanolu z d o d a t k i e m 0,5 ml stęż. k w a s u solnego i ogrzewa się m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a na łaźni w o d n e j p r z e z 2 h. M i e s z a n i n a r e a k c y j n a p o w i n n a być ostatecznie n i e m a l k l a r o w n a i h o m o g e n i c z n a . Ż ó ł t a w y r o z t w ó r sączy się (jeśli t o k o nieczne) p r z e z lejek o g r z e w a n y płaszczem z g o r ą c ą w o d ą . G o r ą c y przesącz przelewa się d o 500 m l k o l b y s t o ż k o w e j z szeroką szyją i d o d a j e 200 m l a c e t o n u . Mieszaninę p o z o stawia się do ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j , a n a s t ę p n i e k o l b ę wstawia n a n o c d o l o d ó w k i . O t r z y m a n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 10 m l a c e t o n u i suszy p r z e z 6 h w 4 0 — 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 1 5 2 — 1 5 5 ° C wynosi 38 g ( 7 1 % ) . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się przez rozpuszczenie w 4 5 m l gorą cego reaktyfikatu i p o w o l n e d o d a n i e do o t r z y m a n e g o r o z t w o r u 225 m l a c e t o n u . Wy dzielone k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy w 7 0 ° C . Czysty p r o d u k t o d z y s k a n y w 9 0 % , topi się w t e m p . 1 5 5 — 1 5 6 ° C . f
j^-Benzoilo-propionitryl. C H 6
COCH
5
CH
2
2
N H ( C H ) } C 1 + K C N ->• 3
2
C H C O - C H C H C N + ( C H ) N H + KCI 6
s
2
2
3
2
IV,159. Chlorowodorek
dimetyloaminopropiofenonu
697
W kolbie p o j . 500 m l umieszcza się 21,4 g (0,1 m o l ) c h l o r o w o d o r k u d i m e t y l o a m i n o p r o p i o f e n o n u i 13,0 g (0,2 m o l ) cyjanku p o t a s u , a n a s t ę p n i e d o d a j e się 260 m l w r z ą c e j w o d y . N i e j e d n o r o d n ą mieszaninę ogrzewa się do w r z e n i a pod chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 30 m i n . Część p o w s t a ł e j w reakcji d i m e t y l o a m i n y oddestylowuje się, zbierając ją w o d b i e r a l n i k u z r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m solnym. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą c h ł o d z i się w lodzie; w ó w c z a s olej zestala się, a w w a r s t w i e w o d n e j t w o r z ą się krysz tały. S t a ł y p r o d u k t (surowy //-benzoilopropionitryl, 10,5 g (66%)) odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i krystalizuje z m i e s z a n i n y b e n z e n - b e n z y n a l e k k a (tw. 4 0 — — 6 0 ° C ) . P r o d u k t wydziela się w p o s t a c i p r a w i e b e z b a r w n y c h blaszek, o tt. 7 6 ° C . K e t o n fenylowo-winylowy. W kolbie kulistej p o j . 100 m l umieszcza się j e d n o r o d n ą m i e s z a n i n ę 21,4 g (0,1 mol) c h l o r o w o d o r k u ^ - d i m e t y l o a m i n o p r o p i o f e n o n u i 0,2 g h y d r o c h i n o n u . K o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę Claisena, w e w n ą t r z k t ó r e j umieszcza się szeroką k a p i l a r ę d o p r o w a d z a j ą c ą powietrze i m o n t u j e zestaw d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W o d b i e r a l n i k u u m i e s z c z a się k i l k a k r y s z t a ł ó w h y d r o c h i n o n u . R o z kład c h l o r o w o d o r k u a m i n y p r z e p r o w a d z a się p o d ciśnieniem 2,7 h P a (2 m m H g ) ( p o m p a olejowa), ogrzewając k o l b ę w elektrycznym płaszczu g r z e j n y m . S u r o w y k e t o n zbiera się w g r a n i c a c h t e m p . 7 0 — 9 0 ° C . P o n o w n a destylacja p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a 7 g ( 5 1 % ) czystego k e t o n u f e n y l o w o - w i n y l o w e g o o tw. 7 2 — 7 3 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) a l b o 1 1 5 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) . P r o d u k t identyfikuje się za p o m o c ą reakcji z fenyloh y d r a z y n ą . W t y m celu rozpuszcza się 0,5 g c h l o r o w o d o r k u f e n y l o h y d r a z y n y i 0,5 g t r ó j w o d n e g o o c t a n u sodu w m i n i m a l n e j ilości w o d y i d o d a j e się 0,5 g k e t o n u , a n a stępnie niewielką iłość etanolu, t a k a b y o t r z y m a ć h o m o g e n i c z n y r o z t w ó r . O g r z e w a się go n a łaźni w o d n e j przez 5—10 m i n , p o ochłodzeniu odsącza się wydzielony p r o d u k t 1 krystalizuje go z etanolu. O t r z y m u j e się żółte igły l,3-difenylo-2-pirazołiny o tt. 154°C. Synteza pokrewna. Dimetyloaminometyloindol (gramind). K o l b ę o p o j . 100 m l z a w i e r a jącą 42,5 m l (0,236 m o l ) w o d n e g o r o z t w . d i m e t y l o a m i n y chłodzi się w łaźni l o d o w e j , a n a s t ę p n i e d o d a j e się kolejno 30 g z i m n e g o k w a s u o c t o w e g o i 17,2 g (0,21 m o l ) r ó w n i e ż z i m n e j , 37-proc. formaliny. O t r z y m a n y r o z t w ó r w l e w a się d o 23,4 g (0,2 m o l ) i n d o l u ; k o l b ę p o p ł u k u j e się 10 m l w o d y . M i e s z a n i n ę odstawia się d o o g r z a n i a d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , wstrząsając c o pewien czas kolbę, aż d o rozpuszczenia indolu. R o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p . 3 0 — 4 0 ° C i n a s t ę p n i e wylewa się, jednocześnie energicznie mieszając, d o r o z t w o r u 4 0 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 300 m l w o d y ; nastę p u j e przy t y m wydzielenie k r y s z t a ł ó w . M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w ł a ź n i l o d o w e j p r z e z 2 h, osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l zimnej w o d y i suszy w 5 0 ° C d o stałej m a s y . O t r z y m u j e się 34 g (97,5%) gram i n y , k t ó r a jest wystarczająco czysta d o p r z e m i a n y w k w a s 3-indolilooctowy. Czystą g r a m i n ę o tt. 133—134°C m o ż n a o t r z y m a ć przez krystalizację z m i e s z a n i n y aceton-heksan. K w a s 3-indolilooctowy. W kolbie o p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się r o z t w ó r 35,2 g (0,72 m o l ) c y j a n k u sodu w 70 ml w o d y . N a s t ę p n i e d o daje się 25 g (0,144 m o l ) g r a m i n y i 280 ml 9 5 - p r o c . etanolu. Mieszaninę ogrzewa się d o wrzenia przez 80 h. P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą rozcieńcza się 350 m l w o d y , w y t r z ą s a z niewielką ilością węgla a k t y w n e g o (np. N o r i t ) , sączy i przesącz za tęża pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) d o ok. 350 mł w celu usunięcia przeważającej części alkoholu. P o o c h ł o d z e n i u d o ok. 5 ° C odsącza się osad i p r z e m y w a g o niewielką ilością zimnej w o d y ; przesącz (A) z a c h o w u j e się. O s a d krystalizuje się z m i e s z a n i n y etanol-eter otrzymując 5,0 g ( 2 0 % ) 3-indoliloacetamidu o tt. 1 5 0 — 1 5 1 ° C Przesącz (A) zatęża. się do ok. 300 m l , chłodzi d o 5 — 1 0 ° C i w k r a p l a , p r z y energicz n y m m i e s z a n i u , stęż. k w a s solny (pod wyciągiem: wydziela się c y j a n o w o d ó r ) d o u z y s k a nia p H 1—2 (ok. 50 m l ) . W y t r ą c a się s u r o w y k w a s 3-indolilooctowy o słabo r ó ż o w y m z a b a r w i e n i u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u o tt. 1 5 9 — 1 6 1 ° C w y n o s i 20 g. P o krystalizacji z 1,2-dichloroetanu zawierającego niewielką ilość e t a n o l u o t r z y m u j e się 17,5 g ( 7 0 % ) czystego k w a s u 3-indolilooctowego o tt. 1 6 7 — 1 6 8 ° C .
I V , 1 6 0 . K W A S 2 - N A F T Y L O O C T O W Y (reakcja
Willgerodta)
W kolbie s t o ż k o w e j l u b kulistej p o ł ą c z o n e j z c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z a p o m o c ą szkla n y c h złączy szlif o w y c h u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 128 g (0,75 m o l ) k e t o n u m e t y l o - 2 -naftylowego (p. IV,134), 35 g (1,1 m o l ) siarki i 97 g (97 ml, 1,1 mol) m o r f o l i n y (iw. 126—128°C). M i e s z a n i n ę ogrzewa się (pod wyciągiem) początkowo do łagodnego w r z e n i a , a k i e d y w y d z i e l a n i e się s i a r k o w o d o r u osłabnie, k o n t y n u u j e się b a r d z i e j ener giczne o g r z e w a n i e d o w r z e n i a . C a ł k o w i t y czas o g r z e w a n i a w y n o s i 14 h. G o r ą c ą mie szaninę, k t ó r a p o w i n n a rozdzielić się n a d w i e w a r s t w y w y l e w a się d o 400 m l g o r ą c e g o e t a n o l u i p o z o s t a w i a d o krystalizacji. 2 - N a f t y l o t i o a c e t y l o m o r f o l i n a wydziela się w p o staci j a s n o ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w . Odsącza się je p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e g o etanolu. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 1 0 3 — 1 0 8 ° C w y n o s i 178 g ( 8 7 % ) . Miesza się 130 g (0,48 m o l ) s u r o w e g o t i o m o r f o l i d u z 270 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o , 40 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 60 m l w o d y . N a s t ę p n i e p o d n o s i się ostrożnie t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y d o t e m p e r a t u r y wrzenia i o g r z e w a w tej t e m p e r a t u r z e p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 5 h. R o z t w ó r dekantuje się z n a d niewielkiej ilości substancji smolistych d o 2 1 w o d y i p o z o s t a w i a n a noc. O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a g o s t a r a n n i e zimną wodą, p o c z y m p o d d a j e się n a ciepło działaniu r o z t w o r u 50 g w o d o r o t l e n k u sodu w 1 1 w o d y , sączy i z a k w a s z a przesącz k w a s e m s o l n y m . S u r o w y k w a s 2 - n a f t y l o o c t o w y odsącza się, p r z e m y w a w o d ą i suszy. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u o tt. 1 3 7 — 1 4 0 ° C w y n o s i 7 5 g ( 8 4 % ) . K r y s t a l i z a c j a z benzenu p o d n o s i tt. d o 1 4 2 — 1 4 3 ° C ; s t r a t y p r z y krystalizacji wynoszą ok. 1 0 % . S y n t e z y p o k r e w n e . K w a s 3 - f e n y I o p r o p i o n o w y (kwas hydrocynamonowy). Mieszaninę 53,5 g (0,4 mol) p r o p i o f e n o n u (p. IV,140), 20,5 g (0,64 m o l ) siarki i 46 g (46 m l , 0,53 m o l ) m o r f o l i n y o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą przez 6 h. Miesza n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się d o 400 m l 10-proc. e t a n o l o w e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i o g r z e w a d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z 7 h. O d d e s t y l o w u j e się e t a n o l r o z c i e ń c z o n y w o d ą , p o z o s t a ł o ś ć z a k w a s z a się k w a s e m s o l n y m ( w o b e c p a p i e r k a K o n g o ) i e k s t r a h u j e t r z y k r o t n i e eterem. E k s t r a k t y e t e r o w e p r z e m y w a się w o d ą , suszy, u s u w a eter i p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji. K w a s h y d r o c y n a m o n o w y z b i e r a się j a k o frak cję wrzącą w t e m p . 1 2 5 — 1 2 9 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) . P r o d u k t k r z e p n i e c a ł k o w i c i e p o o c h ł o d z e n i u i topi się w t e m p . 4 6 — 4 7 ° C . W y d a j n o ś ć 39 g ( 6 5 % ) . K w a s rj-metoksjfenylooctowy. M i e s z a n i n ę 4 2 g (0,28 m o l ) p - m e t o k s y a c e t o f e n o n u (p. IV,134), 13,5 g (0,42 m o l ) siarki i 36,5 g (36 m l , 0,42 m o l ) m o r f o l i n y o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 5 h. M i e s z a n i n ę w y l e w a się p o w o l i d o w o d y tak, a b y n a s t ą p i ł o z a p o c z ą t k o w a n i e w y d z i e l a n i a się o s a d u z pierwszej wlanej p o r c j i z a n i m z o s t a n i e d o d a n a d u ż a objętość m i e s z a n i n y . S u r o w y , żółty o s a d odsącza się, m i e s z a g o d o k ł a d n i e z w o d ą , odsącza p o n o w n i e i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o t i o a c e t o m o r f o l i d u o tt. 6 5 — 6 7 ° C w y n o s i 56 g ( 8 0 % ) . P o krystalizacji z r o z c . m e t a n o l u tt. p r o d u k t u w z r a s t a d o 7 1 — 7 2 ° C . S u r o w y t i o a c e t o m o r f o l i d w ilości 50 g d o d a j e się d o 4 0 0 m l 10-proc. e t a n o l o w e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i ogrzewa m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a p r z e z 10 h. P r z e w a ż a jącą część etanolu o d d e s t y l o w u j e się, d o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e 100 m l w o d y i alkaliczny r o z t w ó r m o c n o z a k w a s z a k w a s e m s o l n y m . M i e s z a n i n ę oziębia się, ekstrahuje t r z y k r o t n i e e t e r e m , suszy p o ł ą c z o n e e k s t r a k t y e t e r o w e , o d d e s t y l o w u j e r o z p u s z c z a l n i k i krysta-
IV,N,1- Metody
utleniania
699
lizuje p o z o s t a ł o ś ć z w o d y l u b r o z c . etanołu. W y d a j n o ś ć k w a s u p - m e t o k s y f e n y l o o c t o w e g o o tt. 8 5 — 8 6 ° C w y n o s i 26 g (globalnie 6 3 % ) . Przez e k s t r a k c j ę ł u g ó w m a c i e r z y s t y c h e t e r e m m o ż n a o t r z y m a ć jeszcze p e w n ą ilość k w a s u . K w a s p - b r o m o f e n y l o o c u m y . M i e s z a n i n ę 5 0 g (0,25 m o l ) p - b r o m o a c e t u f e n o n u (p. IV,134), 12,8 g (0,4 m o l ) siarki i 30 m l (0,35 m o l ) m o r f o l i n y o g r z e w a się d o w r z e nia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą p r z e z 8 h. S u r o w y p r o d u k t reakcji hydrolizuje się z a p o m o c ą 250 m l 10-proc. e t a n o l o w e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i dalej p r z e r a b i a w s p o s ó b p o d a n y w opisie o t r z y m y w a n i a k w a s u p - m e t o k s y f e n y l o o c t o w e g o . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u p - b r o m of en ylo o c t o w e g o o tt. 1 0 7 — 1 0 9 ° C w y n o s i 25 g ( 4 6 % ) . P o krystalizacji z w o d y o t r z y m u j e się czysty k w a s o tt. 1 1 3 — 1 1 4 ° C .
N. AROMATYCZNE KWASY KARBOKSYLOWE Poniżej p r z e d s t a w i o n o p r z e d e w s z y s t k i m syntezy k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , w k t ó r y c h g r u p a k a r b o k s y l o w ą jest b e z p o ś r e d n i o p o ł ą c z o n a z pierścieniem a r o m a t y c z n y m . K i l k a przykładów otrzymywania kwasów z grupą karboksylową w łańcuchu bocznym, tzn. k w a s ó w arylo-alifatycznych p o d a n o u p r z e d n i o n a str. 4 0 3 , p . HI,M. 1. M e t o d y u t l e n i a n i a (p. rV,161 d o IV,166). 2. H y d r o l i z a nitryli (p. IV,167 d o IV,169). 3. K a r b o k s y l o w a n i e pierścienia a r o m a t y c z n e g o (p. d o IV,172). 4. Elektrofilowe p o d s t a w i e n i e w a r o m a t y c z n y c h e s t r a c h i k w a s a c h k a r b o k s y l o w y c h
IV,170
(p. IV,173 d o IV,174). N , l . M e t o d y utleniania. U t l e n i e n i e g r u p y alkilowej p o ł ą c z o n e j z pierścieniem często s t o s o w a n ą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a o d p o w i e d n i e g o k w a s u k a r b o k s y l o w e g o .
jest
FOl
A r R ^ A r
C0 H 2
W skali l a b o r a t o r y j n e j r e a k c j ę tę p r o w a d z i się n a j d o g o d n i e j stosując a l b o r o z t w ó r d w u c h r o m i a n u s o d u w stęż. kwasie s i a r k o w y m , a l b o w o d n y r o z t w ó r n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . M e t o d y tej n i e m o ż n a s t o s o w a ć w p r z y p a d k u , g d y w pierścieniu a r o m a t y c z n y m występują g r u p y aktywujące, g d y ż pierścień jest w ó w c z a s p o d a m y n a utlenienie połą c z o n e z r o z p a d e m . S t o s o w a n i e k w a s u d w u c h r o m o w e g o z i l u s t r o w a n o w p . rv,161 n a p r z y k ł a d z i e u t l e n i a n i a p - n i t r o t o l u e n u i p-ksylenu. P r z y k ł a d a m i ilustrującymi zastoso w a n i e n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w p . I V , 162 jest u t l e n i a n i e d w ó c h i z o m e r y c z n y c h c h l o r o t o l u e n ó w i trzech i z o m e r y c z n y c h pikolin ( m e t y l o p i r y d y n ) . K w a s d i f e n o w y ( p . IV,163) o t r z y m u j e się p r z e z utlenienie f e n a n t r e n u 30-proc. n a d t l e n k i e m w o d o r u w r o z t w o r z e l o d . k w a s u o c t o w e g o w 8 5 ° C . W w a r u n k a c h tych n i e t w o r z y się f e n a n t r e n o c h i n o n (utlenianie f e n a n t r e n u k w a s e m d w u c h r o m o w y m , p . IY,142). R e a k c j a t a w istocie polega n a utlenieniu r e a k t y w n y c h pozycji 9,10-fenantrenu k w a s e m nadoctowym. N i e k i e d y skuteczniejszą m e t o d ą p r z e m i a n y alkilowego ł a ń c u c h a b o c z n e g o w g r u p ę k a r b o k s y l o w ą jest p o c z ą t k o w e c h l o r o w c o w a n i e , a n a s t ę p n i e utlenianie, n p . A r C H ^ Ar-CH C1 3
2
ArC0 H 3
O s t a t n i etap tej syntezy o p i s a n o w p . IV,164 n a p r z y k ł a d z i e p r z e m i a n y c h l o r k u benzylu w k w a s b e n z o e s o w y . P o d a n o p r z y t y m z a s t o s o w a n i e w reakcji u t l e n i a n i a g o r ą c e g o w o d n e g o r o z t w . k w a s u a z o t o w e g o l u b też n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w ś r o d o w i s k u zasadowym. S y n t e z ę k w a s u c h i n a l d y n o w e g o z c h i n a l d y n y (2-metylochinoliny) o p i s a n o w p . IV, 165. D o b ó r m e t o d y związany jest z r e a k t y w n o ś c i ą g r u p y 2-metylowej w c h i n a l d y n i e . G r u p ę tę można łatwo bromować za pomocą bromu w kwasie octowym. Hydroliza otrzymanej tribromopochodnej wrzącym rozc. kwasem siarkowym przebiega łagodnie, d a j ą c z d o b r ą wydajnością o d p o w i e d n i k w a s k a r b o k s y l o w y .
P r z e m i a n a k e t o n ó w m e t y l o w y c h w k w a s y k a r b o k s y l o w e p o p r z e z reakcję haloform o w ą znajduje z a s t o s o w a n i e t a k ż e dla u k ł a d ó w a r o m a t y c z n y c h , co ilustruje synteza k w a s u 2-nafto es o w e g o (p. IV,166) z k e t o n u m e t y l ó w o-2-naftyl owego. IV,161.
KWAS p-NITROBENZOESOWY
p-0 NC H -CH 2
6
4
N a ; C 3
3
'' °l> p - 0 N C H C 0 H 2
6
4
2
H2SO4
W k o l b i e kulistej z d w o m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e (bez uszczelnienia) umieszcza się 46 g (0,33 m o l ) p - n i t r o t o l u e n u , 136 g d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u sodu i 300 m l w o d y . Z w k r a p l a c z a d o d a j e się w ciągu 30 m i n 340 g (185 ml) stęż. k w a s u siarkowego, jednocześnie energicznie mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y . Ciepło r o z c i e ń c z a n i a k w a s u p o w o d u j e stopienie się p - n i t r o t o l u e n u i z a c z y n a się p r o c e s utleniania. Jeśli r e a k c j a przebiega zbyt g w a ł t o w n i e należy zmniejszyć s z y b k o ś ć d o d a w a n i a k w a s u . P o d o d a n i u całej ilości k w a s u s i a r k o w e g o , gdy t e m p e r a t u r a miesza n i n y z a c z y n a o p a d a ć , k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną i z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o wrzenia przez pół g o d z i n y . M i e s z a n i n ę reakcyjną c h ł o d z i się i w y l e w a d o 4 0 0 — 5 0 0 m l w o d y . S u r o w y k w a s p - n i t r o b e n z o e s o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a g o ok. 200 m l w o d y . O s a d przenosi się d o z l e w k i p o j . 1 1, d o d a j e ok. 200 m l 5-proc. k w a s u s i a r k o w e g o ( 1 1 g lub 6 ml stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 200 m l w o d y ) i ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j , jednocześnie mie szając, w celu usunięcia j a k największej ilości soli c h r o m u . N a s t ę p n i e p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę d o ostygnięcia i p o n o w n i e odsącza o s a d . K w a s p r z e n o s i się d o zlewki, r o z g n i a t a b r y ł k i o s a d u i alkalizuje 5-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu. K w a s p-nitro b e n z o e s o w y p r z e c h o d z i p r z y t y m do r o z t w o r u , n i e r o z p u s z c z o n y pozostaje n i e p r z e r e a g o w a n y p - n i t r o t o l u e n , a sole c h r o m u t w o r z ą w o d o r o t l e n e k c h r o m u i / l u b c h r o m i n sodu. D o d a j e się ok. 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a d o ok. 5 0 ° C , mieszając p r z e z 5 m i n j sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. A l k a l i c z n y r o z t w ó r p - n i t r o b e n z o e s a n u sodu w l e w a się d o ok. 4 5 0 m l energicznie m i e s z a n e g o 15-proc. k w a s s i a r k o w e g o (74 g l u b 4 0 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 400 m l w o d y ) . N i e należy d o d a w a ć kwasu d o alka licznego r o z t w o r u , g d y ż w t a k i m p r z y p a d k u k w a s m o ż e zostać zanieczyszczony solą s o d o w ą . O c z y s z c z o n y k w a s sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e zimną w o d ą i suszy w suszarce. W y d a j n o ś ć k w a s u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o o tt. 2 3 7 ° C w y n o s i 48 g ( 8 6 % ) ; jest on dostatecznie czysty d o większości celów. P o krystalizacji z l o d . k w a s u o c t o w e g o tt. w z r a s t a d o 2 3 9 ° C . S y n t e z a p o k r e w n a . K w a s tereftalowy. D o syntezy u ż y w a się z a m i a s t p - n i t r o t o l u e n u 18 g (0,169 m o l ) p-ksylenu. S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a a ż d o m o m e n t u w y o d r ę b n i e n i a s u r o w e g o p r o d u k t u jest analogiczny jak dla k w a s u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o . S u r o w y p r o d u k t prze m y w a się 40 ml w o d y , n a s t ę p n i e 20 m l eteru. K w a s oczyszcza się, w y o d r ę b n i a i suszy w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k k w a s p - n i t r o b e n z o e s o w y . W y d a j n o ś ć b e z b a r w n e g o kwasu tereftalowego wynosi 12 g ( 4 4 % ) . K w a s sublimuje bez t o p n i e n i a w t e m p . 3 0 0 ° C i jest p r a w i e n i e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e i etanolu. IV,162. K W A S o-C) • C H - C H 6
4
o-CHLOROBENZOESOWY K 3
M
"°
4
> o-Cl C H 6
4
C0 H 2
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 2,5 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o z uszczel n i e n i e m i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 1250 m l w o d y , 75 g czystego n a d m a n g a n i a n u p o t a s u i 50 g (0,4 m o l ) o-chlorotoluenu (p. IV,80). Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i ogrzewa d o łagodnego wrzenia tak długo, aż zniknie zabarwienie nadmanganianu (ok. 2 h). W ó w c z a s d o d a j e się jeszcze 37,5 g n a d m a n g a n i a n u p o t a s u i o g r z e w a d o wrzenia d o p o n o w n e g o z a n i k u b a r w y n a d m a n g a n i a n u (ok. 2 h ) , b a r w ę m i e s z a n i n y o b s e r w u j e się p o z a t r z y m a n i u mieszadła i p r z e r w a n i u .wrzenia. N a s t ę p n i e d o d a j e się z n o w u 37,5 g (łącznie 0,95 mol) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u , ogrzewając i mieszając j a k p o p r z e d n i o d o z a n i k u b a r w y (ok. 2—4 h ) (1). Z m i e s z a n i n y oddestylowuje się z p a r ą
w o d n ą (rys. 1,87) n i e p r z e r e a g o w a n y o-chlorotoluen (ok. 12 g). G o r ą c ą z a w a r t o ś ć k o l b y sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (2) i o d s ą c z o n y osad d w u t l e n k u m a n g a n u prze m y w a się d w o m a p o r c j a m i p o 125 m l gorącej w o d y . Przesącz zatęża się do ok. 800 m l za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j (3) i w y t r ą c a k w a s o - c h l o r o b c n z o c s o w y , d o d a j ą c ostroż nie d o r o z t w o r u 75 m l stęż. k w a s u solnego p r z y j e d n o c z e s n y m ciągłym mieszaniu. P o o c h ł o d z e n i u osad sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, k w a s p r z e m y w a się z i m n ą w o d ą i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u o - c h l o r o b e n z o e s o w e g o o tt. 1 3 8 — 1 3 9 ° C w y n o s i 4 2 g ( 6 8 % ) . P o krystalizacji z gorącej w o d y l u b t o l u e n u (ok. 4 m l / g ) tt. p o d nosi się d o 139—140°C. U w a g i . (1) Jeżeli całkowitą ilość n a d m a n g a n i a n u p o t a s u (150 g) w p r o w a d z i się w jednej p o r c j i na p o c z ą t k u reakcji w ó w c z a s w y d a j n o ś ć jej jest mniejsza, a przebieg m o ż e stać się zbyt g w a ł t o w n y . D o d a w a n i e n a d m a n g a n i a n u w trzech p o r c j a c h u m o ż l i wia k o n t r o l o w a n i e przebiegu reakcji. (2) D o d a n i e tabletek filtracyjnych W h a t m a n a l u b ziemi o k r z e m k o w e j (Super Cel itp.) u ł a t w i a sączenie b a r d z o d r o b n e g o o s a d u d w u t l e n k u m a n g a n u . (3) W y t r ą c e n i e k w a s u p r z e d z a t ę ż e n i e m r o z t w o r u zmniejsza z n a c z n i e w y d a j n o ś ć (ok. 25 g). Jeśli z a t ę ż o n y r o z t w ó r nie jest przezroczysty, należy g o s k l a r o w a ć p r z e z d o d a n i e 1 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . Syntezy p o k r e w n e . K w a s p - c h l o r o b e n z o e s o w y . Postępuje się d o k ł a d n i e t a k s a m o , j a k w p r z y p a d k u o t r z y m y w a n i a k w a s u o - c h l o r o b e n z o e s o w e g o , stosując 1250 m l w o d y , 50 g (0,4 m o l ) p - c h ł o r o t o l u e n u (p. IV,80) o r a z 75 g, 37,5 g i 37,5 g (łącznie 0,95 m o l ) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u . Po z a k o ń c z e n i u utleniania oddestylowuje się n i e p r z e r e a g o w a n y p - c h l o r o t o l u e n z p a r ą w o d n ą (3—4 g). Z m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j odsącza się u w o d n i o n y dwutlenek m a n g a n u , k t ó r y p r z e m y w a się d w o m a p o r c j a m i p o 100 m l w o d y . Z r o z t w o r u (1) w y t r ą c a się kwas p - c h l o r o b e n z o e s o w y przez d o d a n i e 75 m l stęż. k w a s u sol n e g o . P o oziębieniu odsącza się k w a s p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a zimną w o d ą i suszy w suszarce w 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u p-chlorobenzoesowego o tt. 2 3 4 — 2 3 5 ° C w y n o s i 55 g ( 8 9 % ) . P o krystalizacji z gorącej w o d y tt. w z r a s t a d o 238—239° C. U w a g a . (1) Jeśli przesącz jest s ł a b o kilka k r o p l i r o z t w o r u pirosiarczynu sodu p r e p a r a c i e (p. k w a s o - c h l o r o b e n z o e s o w y ) zwiększa w y d a j n o ś ć zaledwie o ok. 1 g, nieorganicznych.
z a b a r w i o n y n a d m a n g a n i a n e m , należy d o d a ć aż d o o d b a r w i e n i a r o z t w o r u . W o m a w i a n y m zatężenie r o z t w o r u przed strąceniem k w a s u a m o ż e n a t o m i a s t s p o w o d o w a ć okluzję soli
K w a s p i k o l i n o w y (kwas 2-pirydynokarboksylowy). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 3 1, z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o z uszczelnieniem o r a z w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą (chłodnica Liebiga z szeroką r u r ą w e w n ę t r z n ą ) . W kolbie u m i e s z c z a się r o z t w ó r 100 g (106 m l , 1,08 mol) 2-pikoliny (1) w 1 1 w o d y i ogrzewa d o 7 0 ° C n a ł a ź n i w o d n e j . N a s t ę p n i e d o d a j e się p r z e z c h ł o d n i c ę 450 g (2,84 m o l ) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w 10 r ó w n y c h p o r c j a c h w ciągu 3—4 h. W czasie d o d a w a n i a pierwszych pięciu porcji u t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę reakcyjną w t e m p . 7 0 ° C , a p o d c z a s d o d a w a n i a p o z o s t a ł y c h pięciu — w t e m p . 8 5 — 9 0 ° C . K a ż d ą n a s t ę p n ą p o r c j ę n a d m a n g a n i a n u p o t a s u w p r o w a d z a się d o p i e r o w ó w c z a s , gdy p o p r z e d n i a uległa c a ł k o w i t e m u o d b a r w i e n i u , a p o jej d o d a n i u należy s p ł u k a ć c h ł o d n i c ę 20—25 m l w o d y . P o o d b a r w i e n i u się w ostatniej porcji n a d m a n g a n i a n u p o t a s u p o d n o s i się t e m p . d o 9 5 ° C i sączy się gorącą m i e s z a n i n ę reakcyjną p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. C i a s t o w a t y osad d w u t l e n k u m a n g a n u p r z e m y w a się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 200 m l gorącej w o d y . K a ż d e p r z e m y w a n i e o s a d u w o d ą p r o w a d z i się p r z y w y ł ą c z o n e j p o m p i e , a n a s t ę p n i e odsysa się o s a d d o sucha p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przed d o d a n i e m następnej porcji w o d y . Przesącz p o ł ą c z o n y z w o d ą z prze m y w a n i a z a t ę ż a się d o objętości ok. 300 m l . N a s t ę p n i e r o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o o c h ł o d z e n i a i d o p r o w a d z a się jego p H d o w a r t o ś c i 3,2 ( p u n k t izoelektryczny) u ż y w a j ą c p a p i e r k a w s k a ź n i k o w e g o o w ą s k i m zakresie p H (zużywa się przy t y m ok. 125 m l stęż. k w a s u solnego). K w a s p i k o l i n o w y jest b a r d z o d o b r z e r o z p u s z c z a l n y w w o d z i e (90 g
w 100 m l w o d y w t e m p . 9 ° C ) i d l a t e g o nie w y d z i e l a się n a t y m etapie. O t r z y m a n y k w a ś n y r o z t w ó r w o d n y p o d d a j e się ciągłej ekstrakcji z a p o m o c ą 1 1 c h l o r o f o r m u p r z e z 6 h (rys. I,82c). E k s t r a k t c h l o r o f o r m o w y suszy się b e z w . s i a r c z a n e m s o d u , sączy i u s u w a c h l o r o f o r m p o d zmniejszonym ciśnieniem za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j ; n a l e ż y p r z y t y m u s u n ą ć możliwie d o k ł a d n i e ś l a d y c h l o r o f o r m u . O s a d p r z e n o s i się d o e k s y k a t o r a p r ó ż n i o w e g o i p o z o s t a w i a d o wysuszenia. N a s t ę p n i e r o z d r o b n i o n y o s a d u m i e s z c z a się w n a s a d c e d u ż e g o a p a r a t u ekstrakcyjnego S o x h l e t a (rys. I,83b), d o k t ó r e g o k o l b y w p r o w a d z a się 1250 m l b e n z e n u ; a p a r a t u r ę u s t a w i a się p o d wyciągiem. E k s t r a k c j ę p r o w a d z i się d o t ą d , aż z w r z ą c e g o r o z t w o r u zaczną wydzielać się k r y s z t a ł y k w a s u p i k o l i n o w e g o . Wów czas z a t r z y m u j e się ekstrakcję, c h ł o d z i b e n z e n d o 1 5 ° C i sączy p i e r w s z y r z u t k r y s z t a ł ó w k w a s u p i k o l i n o w e g o . Przesącz b e n z e n o w y z a w r a c a się p o n o w n i e d o k o l b y ekstrakcyjnej S o x h ł e t a i w y c z e r p u j ą c o e k s t r a h u j e się r e s z t ę p r o duktu z pozostałości w nasadce Soxhleta. Wydajność połączonych rzutów kwasu p i k o l i n o w e g o o tt 1 3 7 — 1 3 8 ° C w y n o s i 81 g ( 6 1 % ) . K r y s t a l i z a c j a z etanolu n i e z m i e n i a tt. k w a s u . T
U w a g a , ( i ) S u b s t r a t o stopniu czystości 9 8 % jest w h a n d l u d o s t ę p n y . K w a s n i k o t y n o w y (kwas 3-pirydynokarboksylowy). R o z p u s z c z a się 100 g (104,5 m l , 1,08 m o l ) 3-pikoliny ( o czystości 9 9 % ) w 1 1 w o d y i u t l e n i a ją 4 5 0 g (2,84 m o l ) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u , p o s t ę p u j ą c d o k ł a d n i e jak w opisanej m e t o d z i e d l a kwasu pikolino wego. C i a s t o w a t y o s a d d w u t l e n k u m a n g a n u p r z e m y w a się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 500 m l w o d y ; przesącz p o ł ą c z o n y z w o d ą z p r z e m y w a n i a zatęża się d o objętości ok. 1250 m l . p H r o z t w o r u d o p r o w a d z a się d o k ł a d n i e d o w a r t o ś c i 3,4 ( p u n k t izoelektryczny) w o b e c p a p i e r k a w s k a ź n i k o w e g o o w ą s k i m z a k r e s i e p H ; z u ż y w a się p r z y t y m ok. 120—130 m l stęż. k w a s u soluego. R o z t w ó r p o z o s t a w i a się d o o c h ł o d z e n i a n a n o c , sączy się z a j m u j ą c y dużą objętość o s a d k w a s u n i k o t y n o w e g o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a g o t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l zimnej w o d y i suszy w t e m p . 9 0 — 1 0 0 ° C . P r z e s ą c z z a t ę ż a się d o ok. 650 m l i c h ł o d z i p o w o l i d o t e m p . 5 ° C , o t r z y m u j ą c drugi r z u t k w a s u n i k o t y n o w e g o ; p o w o l n e c h ł o d z e n i e u m o ż l i w i a zmniejszenie zanieczyszczeń k w a s u chlor k i e m p o t a s u . W p i e r w s z y m r z u c i e o t r z y m u j e się 90 g k w a s u o czystości ok. 9 0 % (1), w d r u g i m r z u c i e — 1 0 g o czystości ok. 8 0 % . K r y s t a l i z a c j a z gorącej w o d y (2) i w y suszenie w t e m p . 1 0 0 ° C p r o w a d z i d o o t r z y m a n i a czystego k w a s u n i k o t y n o w e g o o tt. 2 3 5 ° C , p r z y c z y m z 9 0 g s u r o w e g o k w a s u o t r z y m u j e się 67 g ( 5 1 % ) czystego p r o d u k t u . Dalszą ilość k w a s u m o ż n a o t r z y m a ć zatężając r o z t w ó r m a c i e r z y s t y . U w a g i . (1) Z a n i e c z y s z c z e n i e m jest c h l o r e k p o t a s u . Przybliżoną z a w a r t o ś ć k w a s u w y z n a c z a się p r z e z o g r z e w a n i e w tyglu o d w a ż o n e j p r ó b k i k w a s u , p o c z ą t k o w o ł a g o d n i e , a n a s t ę p n i e d o c z e r w o n e g o ż a r u aż d o z a n i k u c z a r n e j p o z o s t a ł o ś c i ; n a s t ę p n i e w a ż y się białą p o z o s t a ł o ś ć c h l o r k u p o t a s u . (2) R o z p u s z c z a l n o ś ć czystego k w a s u n i k o t y n o w e g o w 1000 m l w o d y w t e m p . 0, 40, 80 i 1 0 0 ° C w y n o s i o d p o w i e d n i o 1,0, 2,6, 8,2 o r a z 12,7 g. K w a s i z o n i k o t y n o w y (kwas 4-pirydynokarboksylowy). D o r e a k c j i u ż y w a się 100 g (104,5 m l , 1,08 m o l ) 4-pikoliny (o czystości 9 8 % ) i utlenia ją 4 5 0 g (2,84 m o l ) n a d manganianu potasu, postępując dokładnie jak w przypadku otrzymywania kwasu piko l i n o w e g o . P r z e s ą c z p o ł ą c z o n y z w o d ą z p r z e m y w a n i a z a t ę ż a się d o objętości ok. 1500 m l i d o d a j e się stęż. k w a s u s o l n e g o a ż d o u z y s k a n i a p H 3,6; w y t r ą c a się w ó w c z a s k w a s i z o n i k o t y n o w y . R o z t w ó r o g r z e w a się d o t e m p . 9 0 — 9 5 ° C (niecałkowita ilość k w a s u ulega r o z p u s z c z a n i u ) i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę d o p o w o l n e j krystalizacji. S u r o w y k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e p r z e m y w a w o d ą i suszy w t e m p . 100°C. D r u g i r z u t k w a s u o t r z y m u j e się p r z e z zatężenie objętości r o z t w o r u m a c i e r z y stego d o ok. p o ł o w y objętości. Pierwszy r z u t (85 g, 6 4 % ) s t a n o w i k w a s o czystości 9 9 % , d r u g i r z u t ( 7 g) — k w a s o czystości 8 0 % . P o krystalizacji z gorącej w o d y otrzy m u j e się czysty k w a s i z o n i k o t y n o w y o tt. 3 1 1 ° C ( z a t o p i o n a k a p i l a r a ) . C
R o z p u s z c z a l n o ś ć k w a s u i z o n i k o t y n o w e g o w 1000 m l w o d y w t e m p . 0, 40, 80 i 1 0 0 C w y n o s i o d p o w i e d n i o 3 , 9, 24 i 34 g. R o z p u s z c z a l n o ś ć jest w y r a ź n i e mniejsza w obec ności c h l o r k u p o t a s u .
I V , 1 6 3 . K W A S D D 7 E N 0 W Y (kwas
2,2'-bifenylodikarboksylowy)
C0 H C0 H 2
2
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem, c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i t e r m o m e t r r o z p u s z c z a się 89 g (0,5 m o l ) czystego f e n a n t r e n u (1) w 1 1 l o d . k w a s u o c t o w e g o i o g r z e w a n a ł a ź n i w o d n e j d o t e m p . 8 5 ° C . D o r o z t w o r u w p r o w a d z a się 345 m l 30-proc. r o z t w o r u n a d t l e n k u w o d o r u (4 m o l ) w ciągu 40 m i n ( u w a g a : p . 11,2,34); t e m p e r a t u r a o p a d a d o 8 0 ° C i m o ż e się w y t r ą c i ć n i e c o f e n a n t r e n u . P o d o d a n i u p e r h y d r o l u z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się, z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m , n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 3—4 h. R o z t w ó r z a t ę ż a się d o p o ł o w y objętości p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j i p o z o s t a w i a d o o c h ł o dzenia. P o ostudzeniu w y t r ą c a się z n a c z n a część k w a s u difenowego, k t ó r y odsącza się. Przesącz o d p a r o w u j e się p r a w i e d o s u c h a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; pozostałość, e k s t r a h u j e się 375 m l 10-proc. r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , ogrzewając n a ł a ź n i w o d n e j . N a s t ę p n i e e k s t r a k t ogrzewa się d o w r z e n i a z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy i z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s o l n y m d o p H 4,5 (należy u ż y w a ć p a p i e r k a w s k a ź n i k o w e g o o w ą s k i m zakresie p H ) . R o z t w ó r miesza się p o n o w n i e z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączy, a b y oddzielić smoliste zanieczyszczenia. P r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r c h ł o d z i się d o t e m p . 0 ° C i z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s o l n y m . O s a d sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą i suszy w 110°C. C a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u d i f e n o w e g o o t t 2 2 8 ° C w y n o s i 83 g ( 6 9 % ) . K r y s t a l i z a c j a z l o d . k w a s u o c t o w e g o podnosi t t do 230°C. U w a g a . (1) T e c h n i c z n y f e n a n t r e n m o ż n a oczyścić n a s t ę p u j ą c o : 500 g t e c h n i c z n e g o 9 0 - p r o c . f e n a n t r e n u r o z p u s z c z a się w 3 1 e t a n o l u w kolbie p o j . 4 1 ogrzewając n a ł a ź n i p a r o w e j i d e k a n t u j e gorący r o z t w ó r z n a d substancji n i e r o z p u s z c z a l n y c h . P o o c h ł o d z e n i u z r o z t w o r u krystalizuje osad, k t ó r y odsącza się; 250 g t a k p r z e k r y s t a l i z o w a n e g o f e n a n t r e n u r o z p u s z c z a się w 550 m l g o r ą c e g o l o d . k w a s u o c t o w e g o w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z . D o w r z ą c e g o r o z t w o r u dodaje się s t o p n i o w o 18 m l w o d n e g o r o z t w o r u z a w i e r a j ą c e g o 15 g b e z w o d n i k a c h r o m o w e g o , a n a s t ę p n i e w p r o w a d z a się p o w o l i z w k r a p l a c z a 7,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . R o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z 15 m i n i w y l e w a , energicznie mieszając, do 1125 m l w o d y , znajdującej stę w kolbie kulistej p o j . 3 1. P o oziębieniu sączy się osad, p r z e m y w a w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u . P r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a olejowa) u ż y w a j ą c krótkiej c h ł o d n i c y p o w i e t r z n e j ; z b i e r a się f e n a n t r e n w t e m p . 1 4 8 — 1 4 9 ° C / 1 , 3 3 h P a (1 m m H g ) . Z e s t a l o n y destylat krystalizuje się z e t a n o l u ; o t r z y m u j e się 200—225 g p r a w i e b i a ł e g o f e n a n t r e n u o //. 99 ° C . I V , 164. K W A S B E N Z O E S O W Y C H • C H C ł -?-L 6
3
2
C H • COiH 6
5
•
Metoda 1. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umiesz c z a się 10 g (9 m l , 0,08 m o l ) c h l o r k u benzylu (p. D7,31), 50 m l w o d y , 20 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o i kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ener gicznie d o w r z e n i a p r z e z 5—6 h ; p o u p ł y w i e t e g o czasu utlenianie p o w i n n o b y ć za k o ń c z o n e . K o l b ę c h ł o d z i się s t r u m i e n i e m w o d y , silnie wstrząsając, a b y z a p o b i e c t w o r z e n i u się g r u d e k . Osad sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a za p o m o c ą p o m p y i p r z e m y w a zimną w o d ą . Stały p r o d u k t p r z e n o s i się d o zlewki zawierającej 1—2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o o r a z ok. 4 0 0 m l w o d y i o g r z e w a się d o wrzenia a ż d o r o z p u s z c z e n i a się k w a s u . R o z t w ó r sączy się p r z e z lejek z g o r ą c y m p ł a s z c z e m w o d n y m l u b z a p o m o c ą
p o d g r z a n e g o lejka B u c h n e r a i kolby s s a w k o w e j i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. P o ostu dzeniu k w a s b e n z o e s o w y odsącza się n a s z k l a n y m lejku B u c h n e r a , d o k ł a d n i e odciska d u ż y m s z k l a n y m k o r k i e m o r a z p r z e m y w a m a ł y m i p o r c j a m i z i m n e j w o d y , odciskając ją j a k n a j s t a r a n n i e j . P r o d u k t suszy się n a b i b u l e n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 8 g ( 8 4 % ) tt. 121,5°C. Metoda 2. W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 4 g bezw. w ę g l a n u s o d u , 200 m l w o d y , 9 g (0,057 mol) n a d m a n g a n i a n u p o t a s u , 5 g (4,5 m l , 0,04 m o l ) c h l o r k u benzylu (p. IV,31) i kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e lany. M i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a d o z a k o ń c z e n i a reakcji (60—90 min) t j . a ż d o z a n i k u w cieczy spływającej z c h ł o d n i c y z w r o t n e j oleistych k r o p e l n i e p r z e r e a g o w a n e g o c h l o r k u benzylu. W w y n i k u reakcji w y t r ą c a się d w u t l e n e k m a n g a n u . P o ostudzeniu r o z t w ó r z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m (ok. 4 0 m l ) i d o daje, wstrząsając, 20-proc. w o d n y r o z t w ó r kryst. siarczynu s o d u ( N a 5 0 - 7 H 0 ) , aż. c a ł y d w u t l e n e k m a n g a n u rozpuści się, a p o z o s t a n i e j e d y n i e b e z b a r w n y osad k w a s u b e n z o e s o w e g o . P o o c h ł o d z e n i u mi e s z a n i n y k w a s b e n z o e s o w y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a zimną w o d ą . P r o d u k t krystalizuje się z 200 m l w r z ą c e j w o d y jak w metodzie 1. O t r z y m u j e się 4 g ( 8 3 % ) k w a s u b e n z o e s o w e g o w postaci b e z b a r w n y c h igieł o tt. 121,5°C. r
2
I V , 1 6 5 . K W A S C H I N A L D Y N O W Y (kwas
3
2
chinolino-2-karboksytowy)
K o l b ę kulistą z d w o m a szyjami, p o j . 500 m l , z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z . W k o l b i e umieszcza się m i e s z a n i n ę 50 g (0,61 m o l ) bezw. s p r o s z k o w a n e g o o c t a n u s o d u (p. 11,2,56), 100 g lod. k w a s u o c t o w e g o i 14 g (0,1 m o l ) czystej c h i n a l d y n y , a d o w k r a p l a c z a w l e w a się r o z t w ó r 48 g (15,5 m l , 0,3 m o l ) b r o m u w 100 g lod. k w a s u o c t o w e g o . K o l b ę o g r z e w a się w łaźni w o d n e j d o t e m p . 7 0 ° C i w k r a p l a r o z t w ó r b r o m u w ciągu 10—15 m i n , s t a r a n n i e wstrząsając m i e s z a n i n ą reakcyjną. K o l b ę u s u w a się z ł a ź n i w o d n e j , r o z t w ó r d o p r o w a d z a się do w r z e n i a p r z e z kilka m i n u t (aż wydzielający się b r o m e k s o d u s p o w o d u j e g w a ł t o w n e p o d r z u c a n i e m i e s z a n i n y ) , następnie o g r z e w a się p r z e z 30 m i n n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j i p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . M i e s z a n i n ę r e a k cyjną w y l e w a się d o 300 m l w o d y z l o d e m , osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m i s t a r a n n i e p r z e m y w a wodą. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u p o wysuszeniu w t e m p . 1 0 0 ° C w y n o s i 36 g ( 9 5 % ) . P o krystalizacji z etanolu l u b lod. k w a s u o c t o w e g o o t r z y m u j e się czystą w - t r i b r o m o c h i n a l d y n ę o tt. 128°C. a > - T r i b r o m o c h i n a l d y n ę hydrolizuje się p r z e z o g r z e w a n i e d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą z n a d m i a r e m r o z c . (1:10) k w a s u s i a r k o w e g o a ż d o m o m e n t u , kiedy p r ó b k a , p o b r a n a z m i e s z a n i n y reakcyjnej, p o z o b o j ę t n i e n i u nie w y k a z u j e obecności nieprzereagowanej bromopochodnej. Najdogodniej wyodrębnić kwas chinaldynowy poprzez sól m i e d z i w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : m i e s z a n i n ę reakcyjną c h ł o d z i się, d o p r o w a d z a d o o d c z y n u n i e m a l o b o j ę t n e g o i d o d a j e n a d m i a r r o z t w o r u s i a r c z a n u miedzi(II). W y t r ą c o n ą jasnozieloną sól m i e d z i odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą . N a s t ę p n i e p r z e z zawiesinę soli m i e d z i w gorącej w o d z i e przepuszcza się g a z o w y s i a r k o w o d ó r w ciągu dłuższego czasu. Siarczek m i e d z i odsącza się, a k l a r o w n y przesącz zatęża się d o s u c h a n a łaźni w o d n e j . O t r z y m a n y k w a s c h i n a l d y n o w y krystali zuje się z l o d . k w a s u o c t o w e g o ; topi się o n w t e m p . 157°C, a w y d a j n o ś ć jest p r a w i e ilościowa. IV,166. K W A S
2-NAFTOESOWY
K o l b ę kulistą z trzema szyjami, p o j . 1500 m l , z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną. W kolbie p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r zawiera jący ok. 75 g (1 m o l ) p o d c h l o r y n u sodu, rozcieńczając w o d ą 300 m l h a n d l o w e g o r o z t w o r u p o d c h l o r y n u sodu (zawierającego 1 0 — 1 4 % c h l o r u ) d o objętości 750 m l . R o z t w ó r ogrzewa się d o t e m p . 5 5 ° C i mieszając energicznie dodaje się p r z e z c h ł o d n i c ę 42,5 g (0,25 mol) k e t o n u m e t y I o w o - 2 - n a f t y l o w e g o (2-acetyl ona ftal enu) (1). G d y roz p o c z n i e się egzotermiczna r e a k c j a , k o l b ę należy często c h ł o d z i ć w łaźni l o d o w e j tak, a b y t e m p e r a t u r a u t r z y m y w a ł a się w g r a n i c a c h 6 0 — 7 0 ° C . Ł a ź n i ę chłodzącą u s u w a się, gdy nie obserwuje się wzrostu t e m p e r a t u r y m i e s z a n i n y reakcyjnej (ok. 30 m i n ) . Z a w a r tość k o l b y miesza się przez n a s t ę p n e 30 m i n i r o z k ł a d a całkowicie nadmiar podchlo r y n u p r z e z d o d a n i e r o z t w o r u 25 g p i r o s i a r c z y n u sodu w 100 m l w o d y ; należy u p e w n i ć się o b r a k u p o d c h l o r y n u w r o z t w o r z e za p o m o c ą p r ó b y z z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m j o d k u p o t a s u . R o z t w ó r chłodzi się, p r z e n o s i d o zlewki p o j . 2 1 i ostrożnie z a k w a s z a 100 ml stęż. kwasu solnego. S u r o w y k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a w o d ą , odciskając możliwie jak n a j d o k ł a d n i e j . K w a s suszy się w t e m p . 100°C i s u c h y k w a s (42 g, tt. 181—183°C) krystalizuje z rektyfikatu (ok. 150 m l ) . W y d a j n o ś ć czystego, b e z b a r w n e g o k w a s u 2-naftoesowego o tt. 1 8 4 — 1 8 5 ° C w y n o s i 37,5 g ( 8 7 % ) . U w a g a . (1) M o ż n a użyć h a n d l o w e g o p r o d u k t u o tt. 5 3 — 5 5 ° C . M o ż n a r ó w n i e ż o t r z y m a ć k e t o n m e t y l o w o - 2 - n a f t y l o w y m e t o d ą opisaną w p . IV,134. N , 2 . H y d r o l i z a nitryli. H y d r o l i z a nitryli alkilowych i arylowo-alkilowych w ś r o d o wisku k w a ś n y m ł u b z a s a d o w y m była j u ż o p i s a n a n a str. 407, p . H I , M , 2 . R e a k c j ę t ę m o ż n a r ó w n i e ż s t o s o w a ć d o syntezy a r o m a t y c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h (p. I V , 167). N i t r y l e a r o m a t y c z n e ł a t w o o t r z y m u j e się w reakcji S a n d m e y e r a (str. 589,
P. rv,G,i). K w a s 2-naftoesowy (p. IV,168) najwygodniej o t r z y m u j e się z k w a s u 2-naftyIoamin o - l - s u l f o n o w e g o j a k o substancji wyjściowej (str. 570, p . IV,E,3). G r u p ę a m i n o w ą pod s t a w i a się grupą cyjankową w reakcji S a n d m e y e r a , a n a s t ę p n i e działając w o d n y m roz t w o r e m k w a s u u s u w a się g r u p ę sulfonową (p. I V , G , 1 i I V , J , 2 ) ; jednocześnie przy t y m hydrolizuje g r u p a c y j a n k o w a . T w o r z e n i e się g r u p y k a r b o k s y l o w e j w w y n i k u hydrolizy o d p o w i e d n i e g o nitrylu s t a n o w i ostatni etap interesującej w i e l o s t o p n i o w e j syntezy k w a s u h o m o f t a l o w e g o ( p . I V , 1 6 9 ) . Substancją wyjściową jest b e z w o d n i k ftalowy, k t ó r y p r z e p r o w a d z a się w cykliczny imid, ftalimid (1) działając w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u l u b w y g o d n i e j , m o c z n i k i e m . R e d u k c j a ftalimidu mieszaniną c y n k u z miedzią w obecności alkaliów jest najwygodniejszą l a b o r a t o r y j n ą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a ftalidu (III), c h o c i a ż m o ż n a go r ó w n i e ż o t r z y m a ć przez bezpośrednią r e d u k c j ę b e z w o d n i k a ftalowego [9]. Bezpo ś r e d n i m p r o d u k t e m redukcji jest sól k w a s u o - h y d r o k s y m e t y l o b e n z o e s o w e g o ; p o za k w a s z e n i u o t r z y m u j e się w o l n y k w a s , k t ó r y cyklizuje d o y-laktonu czyli ftalidu (III). N u k l e o f i l o w y atak j o n u c y j a n k o w e g o n a g r u p ę m e t y l e n o w ą ftalidu rozszczepia wiąza nia alkil—tlen w pierścieniu l a k t o n u i tworzy k w a s o-cyjanometylobenzoesowy, z któ r e g o p o h y d r o l i z i e o t r z y m u j e się k w a s h o m o f t a l o w y O
IV,167. K W A S
o-TOLUILOWY A
o-CH
3
C H 6
4
H,0®
CN
• o-CH lub
e
fl OH
3
C H 6
4
CO H a
Metoda A (hydroliza kwasowa). o - T o l u n i t r y l o tw. 9 4 — 9 6 ° C / 2 7 h P a (20 m m H g ) o t r z y m u j e się z o - t o l u i d y n y wg m e t o d y p o d a n e j dla p - t o l u i d y n y p . IV,84. P r z y g o t o w u j e się 600 g 7 5 - p r o c . k w a s u s i a r k o w e g o , d o d a j ą c p o w o l i p o d c z a s m i e s z a n i a i studzenia 450 g (245 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o 150 m l w o d y . K w a s u m i e s z c z a się w k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 I, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z . R o z t w ó r ogrzewa się n a ł a ź n i olejowej d o t e m p . ok. 1 5 0 C i d o d a j e się, mieszając, 220 g (1,88 m o l ) o-tolunitrylu w ciągu 2 h. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z dalsze 2 h u t r z y m u j ą c t e m p . ł a ź n i 1 5 0 — 1 6 0 ° C ; następnie t e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się d o 190°C i m i e s z a jeszcze g o d z i n ę . W t y m czasie p o j a w i a się w c h ł o d n i c y nieco substancji stałej. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o o c h ł o d z e n i a , w l e w a d o w o d y z l o d e m i odsącza w y t r ą c o n y k w a s . S u r o w y k w a s r o z p u s z c z a się w n a d m i a r z e 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , ciepły r o z t w ó r sączy się p r z e z lejek z w k ł a d k ą p o r o w a t ą (Schotta), a b y oddzielić substancje n i e r o z p u s z c z a l n e w ł u g u ( p r a w d o p o d o b n i e o - t o l u a m i d o tt. 141 ° Q i przesącz z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m . K w a s o-toluilowy sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a , suszy n a p o w i e t r z u i krystalizuje z b e n z e n u (ok. 500 m l ; ostrzeżenie — krystalizację należy p r o w a d z i ć p o d w y c i ą g i e m ) . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u o-toluilowego o tt. 1 0 2 — 1 0 3 ° C w y n o s i 200 g ( 7 8 % ) . D
Metoda B (hydroliza zasadowa). M i e s z a n i n ę 5 g o-tolunitrylu, 80 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 15 m l a l k o h o l u ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą ; d o d a n i e a l k o h o l u p r z y s p i e s z a hydrolizę. R o z t w ó r staje się p r z e z r o c z y s t y p o ok. 1 h o g r z e w a n i a . Ogrzewa się g o d o w r z e n i a jeszcze p r z e z 30 m i n (łącznie o k . 1,5 h ) , a b y h y d r o l i z ę p r z e p r o w a d z i ć c a ł k o w i c i e . C h ł o d n i c ę u s u w a się i r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z kilka m i n u t w o t w a r t e j k o l b i e , a b y u s u n ą ć r o z p u s z c z o n y a m o n i a k i n i e c o a l k o h o l u (ostrożnie). M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się i d o d a j e stęż. k w a s u solnego a ż d o c a ł k o w i t e g o w y t r ą c e n i a się k w a s u o-toluilowego. P o o c h ł o d z e n i u k w a s o-toluilowy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y i krystalizuje z b e n z e n u (ok. 12 m l ) . W y d a j n o ś ć k w a s u o-toluilowego o tt. 1 0 2 — 1 0 3 ° C wynosi 5 g (86%). Syntezy pokrewne. K w a s p-toluilowy m o ż n a o t r z y m a ć p o d o b n i e z a p o m o c ą metody A l u b metody B stosując p-tolunitryl (p. IV,84). K w a s 1-naftoesowy (wg metody A). W k o l b i e kulistej p o j . 750 m l l u b 1 I, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się 50 g (0,327 m o l ) 1-naftonitrylu (p. IV,183), 100 m l lod. k w a s u octowego, 100 m l w o d y i 100 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . Miesza n i n ę o g r z e w a się na ł a ź n i olejowej w t e m p . 1 1 5 — 1 2 0 ° C p r z e z 1,5 h; n i e należy p r z e k r o c z y ć t e m p . 120°C, g d y ż u t w o r z o n y k w a s 1-naftoesowy w wyższej t e m p e r a t u r z e m o ż e u l e g a ć d e k a r b o k s y l a c j i , co o b n i ż a w y d a j n o ś ć reakcji. O s t u d z o n ą m i e s z a n i n ę r e a k cyjną, zawierającą d u ż o krystalicznego o s a d u , r o z c i e ń c z a się t a k ą samą objętością w o d y i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Jeśli w p r o d u k c i e występują d u ż e g r u d k i , należy je u p r z e d n i o rozetrzeć w m o ź d z i e r z u p o r c e l a n o w y m n a jednolitą pastę. P r o d u k t p r z e m y w a się n a lejku w o d ą aż d o z a n i k u k w a s u n i e o r g a n i c z n e g o w przesączu. S u r o w y k w a s r o z p u s z c z a się w r o z c . w o d n y m r o z t w o r z e w ę g l a n u s o d u , o g r z e w a k r ó t k o w celu usu nięcia smolistych zanieczyszczeń i sączy g o r ą c y r o z t w ó r . K l a r o w n y przesącz z a k w a s z a się niewielkim n a d m i a r e m rozc. k w a s u s i a r k o w e g o , odsącza objętościowy o s a d p r a w i e czystego k w a s u 1-naftoesowego, p r z e m y w a w o d ą a ż d o usunięcia soli n i e o r g a n i c z n y c h i suszy w t e m p . 100°C. K w a s krystalizuje się z t o l u e n u l u b z b e n z y n y lekkiej {tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć czystego k w a s u 1-naftoesowego o tt. 1 6 0 — 1 6 P C w y n o s i 50 g ( 8 9 % ) . t
K w a s benzoesowy (wg metody B). W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w chłodnicę z w r o t n ą ogrzewa się d o w r z e n i a m i e s z a n i n ę 5,1 g (5 ml, 0,05 m o l ) b e n z o nitrylu i 80 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o t ą d , a ż w cieczy spływającej z c h ł o d n i c y znikną oleiste krople (ok. 4 5 m i n ) . C h ł o d n i c ę u s u w a się i r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a p r z e z kilka m i n u t w o t w a r t e j k o l b i e , a b y u s u n ą ć a m o n i a k . D o o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się ostrożnie, wstrząsając, stęż. k w a s solny aż d o c a ł k o w i t e g o
w y t r ą c e n i a k w a s u b e n z o e s o w e g o . P o o c h ł o d z e n i u odsącza się k w a s b e n z o e s o w y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a zimną w o d ą i suszy n a bibule n a p o w i e t r z u . T a k o t r z y m a n y k w a s b e n z o e s o w y ( w y d a j n o ś ć 5,8 g, 9 5 % ) p o w i n i e n b y ć czysty (tt. 121°C). Niewielką ilość k w a s u krystalizuje się z gorącej w o d y i p o n o w n i e ozuacza. tt. rv,168. K W A S 2 - N A F T O E S O W Y
D i a z u j e się 112 g (0,5 m o l ) k w a s u 2 - n a f t y l o a m i n o - l - s u l f o n o w e g o (1) w s p o s ó b p o d a n y dla 2-bromonaftałenu p . I V , 8 1 . P r z y g o t o w u j e się cyjanek miedzi(I) z 62,5 g (0,25 m o l ) p i ę c i o w o d n e g o siarczanu miedzi(II) (p. 11,2,77) i rozpuszcza się g o w r o z t w o r z e 32,5 g (0,5 m o l ) cyjanku p o t a s u (ostrożnie!) w 250 m l w o d y , znajdującego się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1. O z i ę b i o n y w lodzie r o z t w ó r c y j a n o m i e d z i n u p o t a s u m i e s z a się m e c h a n i c z n i e i d o d a j e d o n i e g o m a ł y m i p o r c j a m i wilgotny ciastow a t y osad związku d i a z o n i o w e g o , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 5 — 8 ° C . W k r ó t c e n a s t ę p u j e wydzielanie azotu i s t o p n i o w o w y t r ą c a się c z e r w o n y osad. P o d o d a n i u związku d i a z o n i o w e g o miesza się jeszcze p r z e z 10 h n a z i m n o , n a s t ę p n i e o g r z e w a p o woli d o wrzenia, d o d a j e 125 g chlorku p o t a s u , m i e s z a i p o z o s t a w i a d o wykrystalizo w a n i a . W y t r ą c o n e p o m a r a ń c z o w e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, krystalizuje się je najpierw z w o d y , p o t e m z etanolu i suszy w t e m p . 100°C. P r o d u k t jest p r a w i e czystą solą p o t a s o w ą k w a s u 2 - c y j a n o n a f t a l e n o - l - s u l f o n o w e g o . P r z e n o s i się g o d o k o l b y kulistej p o j . 1 1, d o d a j e r o z t w ó r p r z y r z ą d z o n y z 200 m l stęż. kwasu s i a r k o w e g o i 200 g p o k r u s z o n e g o lodu i ogrzewa się m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a p o d c h ł o d nicą z w r o t n ą p r z e z 12 h. U t w o r z o n y k w a s 2-naftoesowy (nieco p r o d u k t u sublimuje z m i e s z a n i n y reakcyjnej) sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek z płytką p o r o w a t ą , s t a r a n n i e p r z e m y w a wodą, suszy w t e m p . 1 0 0 ° C i krystalizuje z r e k t y f i k a t u . W y d a j n o ś ć k w a s u 2-naftoesowego o tt. 1 8 4 — 1 8 5 ° C w y n o s i 65 g ( 7 5 % ) . U w a g a . (1) K w a s T o b i a s z a , d o s t ę p n y z f-my F l u k a A G C h e m i s c h e F a b r i k . I V , 1 6 9 . K W A S H O M O F T A L O W Y (kwas
o-karboksyfenylooctowy)
F t a l i r a i d . Metoda 1. 100 g (0,675 m o l ) b e z w o d n i k a ftalowego i 105 ml stęż. r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) umieszcza się w k o l b i e kulistej, p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w szeroką c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą (o średnicy p o w y ż e j 10 m m ) . K o l b ę ogrzewa się p o c z ą t k o w o n a siatce, a n a s t ę p n i e b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m palnika, a ż m i e s z a n i n a ł a g o d n i e ulegnie stopieniu i p r z y j m i e p o s t a ć j e d n o r o d n e g o stopu ( t e m p e r a t u r ę p o d n o s i się d o 3 0 0 ° C w ciągu 1,5—2 h ; w o d a c a ł k o w i c i e o d p a r o w u j e w ciągu pierwszej g o dziny). K o l b ę wstrząsa się co p e w i e n czas w czasie o g r z e w a n i a , a substancję, k t ó r a sublimuje w c h ł o d n i c y , zgarnia się bagietką szklaną d o k o l b y . G o r ą c ą z a w a r t o ś ć k o l b y wylewa się n a m i s e c z k ę porcelanową, c h ł o d z i i r o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u n a d r o b n y p r o s z e k . O t r z y m u j e się 95 g ( 9 6 % ) p r a k t y c z n i e czystego ftalimidu (tt. 2 3 3 — 2 3 4 ° C ) . M o ż n a go k r y s t a l i z o w a ć z e t a n o l u , ale jego r o z p u s z c z a l n o ś ć jest b a r d z o m a ł a (ok. 5 % ) .
Metoda 2. 99 g (0,67 mol) czystego b e z w o d n i k a ftalowego s t a r a n n i e z m i e s z a n e g o z 20 g (0,33 mol) m o c z n i k a umieszcza się w kolbie kulistej z długą szyją, p o j . 1 I. K o l b ę ogrzewa się n a łaźni olejowej w t e m p . 130—135°C. P o stopieniu m i e s z a n i n y r o z p o c z y n a się pienienie, które s t o p n i o w o w z m a g a się tak, że p o 10—20 m i n m i e s z a n i n a spienia się nagle do objętości t r z y k r o t n i e większej od objętości p i e r w o t n e j ( t e m p e r a t u r a w z r a s t a p r z y t y m d o 150—160°C) i p r a w i e c a ł k o w i c i e zestala się. U s u w a się p ł o m i e ń s p o d ł a ź n i i m i e s z a n i n ę pozostawia d o o c h ł o d z e n i a . N a s t ę p n i e dodaje się ok. 80 m l w o d y w celu r o z d r o b n i e n i a zestalonej m a s y w kolbie, p r o d u k t sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć ftalimidu o tt. 2 3 3 ° C (tj. p r a k t y c z n i e czystego) w y n o s i 86 g ( 8 7 % ) . S u r o w y p r o d u k t m o ż n a k r y s t a l i z o w a ć z 1200 m l h a n d l o w e g o spirytusu; w pierwszym r z u c i e o t r z y m u j e się 34 g ftalimidu o tt. 234°C, a dalsze ilości p r o d u k t u w y o d r ę b n i a się z ł u g ó w macierzystych. F t a l i d . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, miesza się n a gęstą pastę 90 g {1,37 m o l ) wysokiej jakości pyłu c y n k o w e g o z r o z t w o r e m 0,5 g krystalizowanego siar c z a n u m i e d z i ( l l ) w 20 m l w o d y (siarczan m i e d z i a k t y w u j e c y n k ) i n a s t ę p n i e d o d a j e się 165 m l 20-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. K o l b ę c h ł o d z i się w łaźni l o d o w e j d o t e m p . 5 ° C i, mieszając z a w a r t o ś ć m e c h a n i c z n i e , d o d a j e się m a ł y m i p o r c j a m i 73,5 g {0,5 m o l ) ftalimidu t a k , a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 8 ° C ( d o d a w a n i e t r w a ok. 30 m i n ) . Z a w a r t o ś ć kolby miesza się jeszcze pół godziny, rozcieńcza 200 m l w o d y i ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j d o t ą d , aż przestanie wydzielać się a m o n i a k (ok. 3 h). R o z t w ó r stęża się p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) d o objętości ok. 200 m l i sączy. Przesącz c h ł o d z i się w lodzie i z a k w a s z a w o b e c p a p i e r k a K o n g o stęż. k w a s e m solnym (ok. 75 m l ) . Z n a c z n a część ftalidu wydziela się w postaci oleju, j e d n a k w celu z a k o ń c z e n i a laktonizacji k w a s u h y d r o k s y m e t y l o b e n z o e s o wego o g r z e w a się m i e s z a n i n ę d o wrzenia w ciągu 1 h, a następnie, jeszcze gorącą, w y l e w a d o zlewki. W y d z i e l o n y olej k r z e p n i e p o schłodzeniu n a twardą, c z e r w o n o b r ą z o wą m a s ę . M i e s z a n i n ę pozostawia się d o n a s t ę p n e g o dnia w l o d ó w c e , n a s t ę p n i e sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y ftalid zawiera d u ż o c h l o r k u s o d u ; krystalizuje się go w p o r c j a c h p o 10 g w 750 m l w o d y ; ług m a c i e r z y s t y z krystalizacji pierwszej porcji u ż y w a się d o krystalizacji następnej porcji. K a ż d ą porcję sączy się n a g o r ą c o , studzi się w lodzie poniżej t e m p . 5 ° C , sączy i p r z e m y w a m a ł y m i p o r c j a m i l o d o w a t o z i m n e j w o d y . P r o d u k t suszy się n a bibule na powietrzu. W y d a j n o ś ć ftalidu (przezro c z y s t e blaszki) o tt. 7 2 — 7 3 ° C w y n o s i 47 g ( 7 0 % ) . K w a s o - c y j a n o m e t y l o b e n z o e s o w y . Reakcję należy przeprowadzić pod sprawnie dzia łającym wyciągiem. W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w mie szadło m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r umieszcza się 4 0 g (0,33 m o l ) ftalidu i 4 0 g (0,615 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o cyjanku potasu. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i ogrzewa n a ł a ź n i olejo wej d o t e m p . 1 8 0 — 1 9 0 ° C ( t e m p e r a t u r a w e w n ą t r z kolby) przez 4—5 h. P o ostudzeniu d o d a j e się 400 m l w o d y destylowanej i miesza w celu rozpuszczenia p r o d u k t u (ok. 1 h ) . O d s ą c z a się n i e p r z e r e a g o w a n y ftalid, d o c i e m n e g o w o d n e g o przesączu d o d a j e się r o z c . (1:1) k w a s u solnego (uwaga — wydziela się c y j a n o w o d ó r ) d o zmętnienia r o z t w o r u (ok. 20 ml) i n a s t ę p n i e dodaje się jeszcze k w a s u solnego d o uzyskania o d c z y n u s ł a b o k w a ś n e g o . W p r z y p a d k u wytrącenia się c i e m n y c h zanieczyszczeń odsącza się je. R o z t w ó r z o b o j ę t n i a się ostrożnie w o d o r o w ę g l a n e m s o d u , d o d a j e kilka g r a m ó w węgla o d b a r w i a jącego, miesza kilka m i n u t i sączy. P r a w i e b e z b a r w n y przesącz z a k w a s z a się ok. 20 m l stęż. k w a s u solnego, chłodzi w l o d z i e i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O t r z y m a n y k w a s o - c y j a n o m e t y l o b e n z o e s o w y (36 g) topi się w t e m p . 114—115°C i jest d o s t a t e c z n i e czysty dla większości celów. M o ż n a g o krystalizować z benzenu lub lod. k w a s u o c t o w e g o , j e d n a k z d u ż y m i stratami. K w a s h o m o f t a l o w y . Mieszaninę 25 g (0,155 m o l ) k w a s u o - c y j a n o m e t y l o b e n z o e s o w e g o i 25 g 50-proc. k w a s u s i a r k o w e g o umieszcza się w kolbie p o j . 100 ml i o g r z e w a się ją n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j p r z e z 10—12 h , a n a s t ę p n i e w y l e w a się d o d w u k r o t n e j objętości w o d y z l o d e m . Osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a
p o w i e t r z u . O t r z y m u j e się 21 g s u r o w e g o k w a s u h o r n o f t a l o w e g o . P r o d u k t krystalizuje się z 500 m l wrzącej w o d y , d o d a j e węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy gorący r o z t w ó r p r z e z o g r z a n y lejek z p ł a s z c z e m w o d n y m i przesącz c h ł o d z i w łaźni l o d o w e j . W y t r ą c o n y k w a s odsącza się i suszy w t e m p . 1 0 0 ° C . W y d a j n o ś ć p r a k t y c z n i e b e z b a r w n e g o kwasii o tt. 1 8 1 ° C w y n o s i 17 g ( 6 1 % ) . T e m p e r a t u r a t o p n i e n i a zależy od szybkości o g r z e w a n i a ; k w a s w p r o w a d z o n y w k a p i l a r z e d o ł a ź n i o t e m p . 1 7 0 ° C topi się w t e m p . 1 8 2 — 1 8 3 ° C N , 3 . K a r b o k s y l o w a n i e pierścienia a r o m a t y c z n e g o . K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m r e a k c j i K o l b e g o - S c h m i d t a , będącej d o g o d n ą m e t o d ą b e z p o ś r e d n i e g o w p r o w a d z a n i a g r u p y kar b o k s y l o w e j d o fenolu jest o t r z y m y w a n i e k w a s u salicylowego w reakcji bezw. f e n o k s y l a n u s o d u z d w u t l e n k i e m węgla p o d ciśnieniem. M e c h a n i z m reakcji polega n a a t a k u d w u t l e n k u węgla n a a k t y w n ą pozycję orto j o n u f e n o k s y l a n o w e g o
W y g o d n y m s p o s o b e m p r z e p r o w a d z e n i a tej r e a k c j i w skali l a b o r a t o r y j n e j jest p r z e p u s z c z a n i e s t r u m i e n i a d w u t l e n k u węgla nad p o w i e r z c h n i ą o g r z a n e g o f e n o k s y l a n u (p. IV,170). W w a r u n k a c h tych tylko p o ł o w a fenolu p r z e c h o d z i w k w a s f e n o l o k a r b o ksylowy. Szczególnie ł a t w o reakcji tej ulegają fenole di- i t r i h y d r o k s y l o w e . T a k n p . kwas. 2 , 4 - d i h y d r o k s y b e n z o e s o w y (synteza p o k r e w n a , p . IV,170) m o ż n a ł a t w o o t r z y m a ć p r z e puszczając d w u d e n e k węgla p r z e z w r z ą c y w o d n y r o z t w ó r soli p o t a s o w e j l u b s o d o w e j rezorcyny. OH
OH
C0 H 2
G o d n e u w a g i jest t o , że k w a s p - h y d r o k s y b e n z o e s o w y m o ż n a o t r z y m a ć przez ter m i c z n e p r z e g r u p o w a n i e salicylanu p o t a s o w e g o w 2 3 0 ° C . OH
O.CO.CH3
OH
C0 H 2
( i y )
K w a s salicylowy ulega ł a t w o a c e t y l o w a n i u za p o m o c ą b e z w o d n i k a o c t o w e g o w obecności kilku k r o p l i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o j a k o k a t a l i z a t o r a . P r o d u k t e m r e a k c j i jest k w a s acetylosalicylowy czyli a s p i r y n a (IV). R e a k c j a k a r b o k s y l o w a n i a o d c z y n n i k ó w G r i g n a r d a (str. 410, p . I I I , M , 3 ) jest r ó w n i e ż s t o s o w a n a w p r z y p a d k u z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h , co ilustruje o t r z y m y w a n i e k w a s u 1-naftoesowego z 1-bromonaftalenu (p. IV,171). P o d o b n a reakcja k a r b o k s y l o w a n i a z w i ą z k ó w s o d o o r g a n i c z n y c h l u b l i t o o r g a n i c z n y c h o p i s a n a jest przy o t r z y m y w a n i u k w a s u /7-toluilowego (p. IV,172). Z w i ą z e k s o d o o r g a n i c z n y o t r z y m u j e się p r z e z b e z p o ś r e d n i ą r e a k c j ę m e t a l i c z n e g o sodu z p - c h l o r o t o l u e n e m ; związek b i o o r g a n i c z n y o t r z y m u j e się p o d o b n i e z p - b r o m o t o l u e n u i litu m e t a l i c z n e g o . Synteza k w a s u m - c h ł o r o b e n z o e s o w e g o (synteza p o k r e w n a , w p . IV,172) ilustruje m o ż l i w o ś ć o t r z y m a n i a ż ą d a n e g o związku l i t o o r g a n i c z n e g o w reakcji w y m i a n y a t o m u m e t a l u p o m i ę d z y butylolitem i m - b r o m o chlorotoluenem
IV,170. K W A S S A L I C Y L O W Y
O d w a ż k ę 10 g (0,434 m o l ) czystego sodu p o k r o j o n e g o w m a ł e k a w a ł k i umieszcza się w k o l b i e kulistej, p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . D o k o l b y w l e w a się 100 g (127 ml) bezw. etanolu, p o z w a l a j ą c a b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a burzliwie; jeśli a l k o h o l zacznie z a l e w a ć c h ł o d n i c ę , należy n a t y c h m i a s t k o l b ę schłodzić za p o m o c ą m o k r e g o r ę c z n i k a l u b s t r u m i e n i e m z i m n e j w o d y . G d y cały sód przereaguje, d o d a j e się 4 0 g (0,425 m o ł ) czystego fenolu. A l k o h o l o d d e s t y l o w u j e się, ogrzewając k o l b ę b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m i wstrząsając często kolbą, aż p o w s t a j ą c a m a s a ulegnie r o z d r o b n i e n i u . N a s t ę p n i e szybko p r z e n o s i się ją d o s u c h e g o m o ź d z i e r z a i proszkuje. S p r o s z k o w a n ą m a s ę wsypuje się do k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w r u r k ę w l o t o w ą d o gazu (wylot jej p o winien z n a j d o w a ć się ok. 1 c m n a d f e n o k s y l a n e m sodu) i złącze k o l a n k o w e p o ł ą c z o n e z chłodnicą p o w i e t r z n ą ; trzeci otwór k o l b y z a m y k a się k o r k i e m . K o l b ę u m i e s z c z o n ą w ł a ź n i olejowej o g r z e w a się do 1 1 0 ° C i do k o l b y w p r o w a d z a się s u c h y d w u t l e n e k węgla w ciągu 1 h. T e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się s t o p n i o w o w ciągu 4 h d o 1 9 0 ° C (z szybkością 2 0 ° C / h ) i w k o ń c u u t r z y m u j e się t e m p . 2 0 0 ° C p r z e z 1,5 h. P r z e z c a ł y c z a s o g r z e w a n i a p r z e p u s z c z a się dość s z y b k i s t r u m i e ń d w u t l e n k u węgla, mieszając często z a w a r t o ś ć k o l b y bagietką, a b y działaniu g a z u p o d l e g a ł y ciągle świeże p o r c j e substancji stałej (miesza się p r z e z trzeci o t w ó r w k o l b i e , z a m k n i ę t y u p r z e d n i o k o r k i e m ) . M i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą p o z o s t a w i a się do o c h ł o d z e n i a , p r z e n o s i d o d u ż e j zlewki i k o l b ę prze m y w a się k i l k a k r o t n i e wodą. K w a s salicylowy w y t r ą c a się p r z e z d o d a n i e n a d m i a r u stęż. k w a s u solnego. P o o c h ł o d z e n i u w lodzie, odsącza się osad p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y . S u r o w y k w a s krystalizuje się z gorącej w o d y z d o d a n i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć suszo n e g o n a powietrzu k w a s u salicylowego o tt. 1 5 9 ° C w y n o s i 16 g ( 2 7 % ) . P r z e m i a n a d o k w a s u acetylosalicylowego (aspiryna). W m a ł e j kolbie s t o ż k o w e j u m i e s z c z a się 10 g (0,725 mol) bezw. k w a s u salicylowego, 15 g (14 m l , 0,147 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i d o d a j e 5 k r o p l i stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , mieszając p r z y t y m s t a r a n n i e z a w a r t o ś ć k o l b y r u c h e m w i r o w y m . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j d o ok. 5 0 — 6 0 ° C w ciągu 15 m i n , mieszając ją jednocześnie za p o m o c ą t e r m o m e t r u . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, wstrząsając ją c o pewien czas, d o d a j e 150 m l w o d y , s t a r a n n i e m i e s z a i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O s a d r o z p u s z c z a się w ok. 30 m l g o r ą c e g o etanolu i w y l e w a r o z t w ó r do ok. 75 m l gorącej w o d y . Jeśli o s a d wydzieli się n a t y c h m i a s t , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się p o n o w n i e d o u z y s k a n i a p r z e z r o czystego r o z t w o r u , k t ó r y p o z o s t a w i a się do p o w o l n e g o o c h ł o d z e n i a . O s a d w y t r ą c a się w postaci p i ę k n i e w y k s z t a ł c o n y c h igieł; w y d a j n o ś ć w y n o s i 11 g ( 8 5 % ) . S u r o w y p r o d u k t p o wysuszeniu n a p o w i e t r z u m o ż n a r ó w n i e ż k r y s t a l i z o w a ć z m i e s z a n i n y eteru i b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) .
K w a s acetylosalicylowy w czasie o g r z e w a n i a ulega r o z k ł a d o w i i nie m o ż n a g o s c h a r a k t e r y z o w a ć p o p r z e z właściwą, ściśle określoną t e m p . topnienia. T e m p e r a t u r a r o z k ł a d u związku w a h a się w zakresie 1 2 8 ° C — 1 3 5 ° C ; o z n a c z a n a n a o g r z e w a n e j elektrycz nie p ł y t c e w y n o s i 129-—133°C (rys. 1,141). K w a s m o ż e u l e c p e w n e m u r o z k ł a d o w i w czasie krystalizacji z r o z p u s z c z a l n i k a o wysokiej t e m p e r a t u r z e w r z e n i a l u b jeśli o g r z e w a n i e w czasie krystalizacji n a d m i e r n i e się p r z e d ł u ż y . Syntezy p o k r e w n e . K w a s 2 , 4 - d i h y d r o k s y b e n z o e s o w y (kwas fi-rezorcylowy). W kolbie p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o r a z r u r k ę w l o t o w ą do gazu, u m i e s z c z a się r o z t w ó r z a w i e r a j ą c y 40 g (0,364 m o l ) r e z o r c y n y i 200 g w o d o r o w ę g l a n u p o t a s u w 4 0 0 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się ł a g o d n i e n a ł a ź n i p a r o w e j w ciągu 4 h , a n a s t ę p n i e ogrzewa się b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m d o energicznego wrzenia w ciągu 30 m i n , przepuszczając jednocześnie p r z e z r o z t w ó r silny s t r u m i e ń d w u t l e n k u węgla. G o r ą c y jeszcze r o z t w ó r zakwasza się 180 m l stęż. k w a s u solnego d o d a w a n e g o z w k r a p l a c z a z długą r u r k ą d o p r o w a d z a j ą c ą k w a s n a d n o k o l b y . Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j , n a s t ę p n i e c h ł o d z i się w lodzie i odsącza się s u r o w y k w a s /?-rezorcyłowy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y k w a s krystalizuje się, ogrzewając d o wrzenia w 180—200 m l w o d y z niewielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy n a g o r ą c o p r z e z ogrzany lejek z p ł a s z c z e m w o d n y m i chłodzi się, mieszając w ł a ź n i l o d u z solą. Czysty k w a s /2-rezorcyłowy odsącza się i suszy. O t r z y m u j e się 36 g ( 6 4 % ) p r o d u k t u o tt. 2 1 6 — 2 1 7 ° C . K w a s p - h y d r o k s y b e n z o e s o w y . 100 g (0,725 m o l ) k w a s u salicylowego i 150 m l w o d y m i e s z a się p o w o l i z 60 g w ę g l a n u p o t a s u w p a r o w n i c y p o r c e l a n o w e j o ś r e d n i c y 20 c m . R o z t w ó r o d p a r o w u j e się na ł a ź n i p a r o w e j d o u z y s k a n i a gęstej pasty, k t ó r ą rozdziela się n a m a ł e g r u d k i i suszy p r z e z 2 h w t e m p . 1 0 5 — 1 1 0 ° C . G r u d k i r o z c i e r a się w m o ź dzierzu, p o n o w n i e suszy się w t e m p . 1 0 5 — 1 1 0 ° C w ciągu 2 h i r o z c i e r a n a s u b t e l n y p r o s z e k . P r o s z e k (mieszaninę salicylanu p o t a s u i w ę g l a n u p o t a s u ) p r z e n o s i się d o k o l b y kulistej p o j . 500 m l , m o n t u j e się z e s t a w d o destylacji z chłodnicą p o w i e t r z n ą i k o l b ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i olejowej. Ł a ź n i ę olejową o g r z e w a się d o t e m p . 2 4 0 ° C i u t r z y m u j e się tę t e m p e r a t u r ę w ciągu 90 m i n ; z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się co pewien czas bagietką szklaną. T w o r z ą c y się p o d c z a s reakcji fenol oddestylowuje się z mieszaniny. P o z a k o ń czeniu reakcji (1) g o r ą c ą m i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 2 1, zawierającej 1 1 gorącej w o d y ; k o l b ę reakcyjną p r z e m y w a się k i l k a k r o t n i e g o r ą c y m r o z t w o r e m . N a stępnie m i e s z a n i n ę z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m ( u ż y w a się ok. 75 ml), ogrzewa p r a w i e d o w r z e n i a , d o d a j e 5 g węgla o b a r w i a j ą c e g o , c h ł o d z i i odsącza b r ą z o w y o s a d p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Przesącz stęża się d o ok. 300 m l , chłodzi i odsącza d r u g i r z u t k w a s u . S u r o w y k w a s r o z p u s z c z a się w 300 m l gorącej w o d y , ogrzewa d o w r z e n i a kilka m i n u t z 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączy. Przesącz chłodzi się w s t r u m i e n i u zimnej w o d y , osad odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 15 m l z i m n e j w o d y i suszy. W y d a j n o ś ć k w a s u p - h y d r o k s y b e n z o e s o w e g o o tt. 2 1 1 — 2 1 2 ° C w y n o s i 40 g (40%). U w a g a . (1) K o n i e c reakcji w przybliżeniu m o ż n a określić w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : m a ł ą p r ó b k ę m i e s z a n i n y reakcyjnej r o z p u s z c z o n ą w 3 — 4 m l gorącej w o d y z a k w a s z a się stęż. k w a s e m s o l n y m . B r a k o s a d u w g o r ą c y m r o z t w o r z e świadczy o z a k o ń c z e n i u reakcji, b o w i e m k w a s salicylowy jest znacznie t r u d n i e j r o z p u s z c z a l n y w tych w a r u n kach niż kwas p-hydroksybenzoesowy. IV,171. K W A S l-C H Br 1 0
7
°
) M e
l-NAFTOESOWY >
(ii) C O s
l-C H CO H 1 0
7
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r u j e się w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem, w k r a p l a c z o r a z c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m chłodzą-
c y m . W kolbie u m i e s z c z a się 12,2 g (0,5 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h [p. 111,3, u w a g a ( 1 ) ] , k r y s z t a ł e k j o d u , 50 m l o d w o d n i o n e g o s o d e m eteru (p. I I , 1 , / J ) i 7,5 g (5 m l ) 1-bromonaftalenu (p. IV,29). Jeśli r e a k c j a nie r o z p o c z n i e się n a t y c h m i a s t , należy m i e s z a n i n ę ogrzać d o ł a g o d n e g o wrzenia n a łaźni w o d n e j ; p o rozpoczęciu reakcji ł a ź n i ę u s u w a się. Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i d o d a j e z w k r a p l a c z a r o z t w ó r 96 g (65 m l , 0,5 m o l ) 1-bromonaftalenu w 250 m l bezw. eteru. S z y b k o ś ć w k r a p l a n i a należy regu l o w a ć t a k , a b y u t r z y m y w a ć eter w stanie ł a g o d n e g o wrzenia (1,5—2 h). N a s t ę p n i e k o l b ę u m i e s z c z a się p o n o w n i e w ł a ź n i w o d n e j i mieszając m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się ją d o wrzenia w ciągu 30 m i n . Związek G r i g n a r d a z b i e r a się w p o s t a c i ciężkiego oleju n a d n i e k o l b y ; d o ciepłej m i e s z a n i n y reakcyjnej d o d a j e się 270 m l benzenu ( o d w o d n i o n e g o s o d e m ) w celu rozpuszczenia oleju. K o l b ę c h ł o d z i się w ł a ź n i oziębiającej l o d u z solą, a n a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć kolby wylewa się ciągłym s t r u m i e n i e m , mieszając, d o 125 g p o k r u s z o n e g o suchego lodu (p. 11,2,9) znajdującego się w zlewce 2 1 (1). M i e s z a ninę p o z o s t a w i a się, a ż o d p a r u j e stały d w u t l e n e k węgla, c h ł o d z i zlewkę w ł a ź n i oziębia jącej l o d u z solą i d o d a j e , mieszając, 25-proc. k w a s s i a r k o w y aż d o całkowitego z a k o ń czenia reakcji i z a n i k u m a g n e z u . G ó r n ą w a r s t w ę organiczną oddziela się, a dolną w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l eteru. Przezroczyste e k s t r a k t y e t e r o w o - b e n z e n o w e e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l 25-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu. Z a s a d o w e e k s t r a k t y z a k w a s z a się 50-proc. k w a s e m s i a r k o w y m , sączy s u r o w y k w a s 1-naftoesowy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a zimną wodą, a ż przesącz nie będzie w y k a z y w a ł obecności s i a r c z a n ó w i suszy w t e m p . 100°C. S u r o w y k w a s (67 g) r o z p u s z c z a się w 200 m l g o r ą c e g o t o l u e n u , d o d a j e niewielką ilość p o m o c niczego m a t e r i a ł u filtracyjnego (np. Celitu) i sączy r o z t w ó r p r z e z u p r z e d n i o o g r z a n y lejek B u c h n e r a . Przesącz chłodzi się w lodzie, osad sączy się i p r z e m y w a z i m n y m t o l u e n e m a ż d o u z y s k a n i a p r a w i e b e z b a r w n e g o przesączu. W y d a j n o ś ć słabo z a b a r w i o n e g o k w a s u 1-naftoesowego o tt. 1 6 0 — 1 6 1 ° C w y n o s i 60 g ( 7 0 % ) . U w a g a . (1) O z a s t o s o w a n i u suchego l o d u w r e a k c j a c h G r i g n a r d a p. 111,129, u w a ga- (2). IV,172. K W A S p - T O L U I L O W Y p-CH
3
C H X 6
N a
4
'
U b
L
l> p-CH, • C H Na(Li) 6
( i )
(ii)
p~CH -C H4 3
6
C
°U
4
H O© a
C0 H 2
Metoda A (zastosowanie odczynnika sodoorganicznego). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami, p o j . 250 m l , z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę zwrotną z o s a d z o n y m w jej g ó r n y m o t w o r z e w k r a p l a c z e m (z w y r ó w n y w a c z e m ciśnienia) z a b e z p i e c z o n y m r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , m i e s z a d ł o z uszczelnieniem, t e r m o m e t r w p o ł ą c z e n i u z r u r k ą wlotową d o g a z u , k t ó r a u m o ż l i w i zastąpienie p o w i e t r z a w a p a r a t u r z e a z o t e m (str. 552). D o k o l b y w p r o w a d z a się 50 m l bezw. b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) i 4,6 g (0,2 mol) sodu w p o s t a c i d r u t u i p r z e p u s z c z a się p r z e z a p a r a t u r ę p o w o l n y s t r u m i e ń a z o t u . N a s t ę p n i e w k r a p l a się d o k o l b y w ciągu 90 m i n 12,6 g (0,1 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o p - c h l o r o t o l u e n u (p. I V , 8 0 ) , jednocześnie energicznie mieszając i u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę reakcji 2 5 ° C . P o d o d a n i u p - c h l o r o t o l u e n u miesza się jeszcze z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e z 2 h w t e m p . 2 5 ° C . N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą w y l e w a się d o m i e s z a n i n y 200 g p o k r u s z o n e g o suchego l o d u i 200 m l bezw. eteru znajdującej się w dużej zlewce. P o 30—45 m i n , g d y p o z o s t a ł a jeszcze p e w n a ilość stałego d w u t l e n k u węgla, d o d a j e się ostrożnie d o m i e s z a n i n y r e a k cyjnej w o d y w celu zniszczenia n a d m i a r u sodu i r o z p u s z c z e n i a soli sodowej k w a s u . W a r s t w ę w o d n ą oddziela się, ekstrahuje ją j e d n o r a z o w o 50 m l eteru i ogrzewa r o z t w ó r w o d n y n a wrzącej łaźni w o d n e j , a b y u s u n ą ć r o z p u s z c z o n y eter. R o z t w ó r sączy się w razie p o t r z e b y i z a k w a s z a rozc. k w a s e m solnym. W y t r ą c o n y k w a s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieuiem, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć k w a s u p-toluilowego o tt. 1 7 5 — 1 7 6 ° C w y n o s i 9,8 g ( 7 2 % ) .
Metoda B {zastosowanie odczynnika litoorganicznego). K o l b ę kulistą z t r z e m a szyja m i , p o j . 250 ml, z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e z uszczelnieniem i w k r a p l a c z (poprzez r u r k ę T u m o ż l i wiającą w p r o w a d z e n i e azotu). W kolbie umieszcza się 35 m l bezw. eteru, u s u w a p o w i e t r z e zastępując je a z o t e m i p r z e p u s z c z a p o w o l n y s t r u m i e ń azotu p r z e z cały czas t r w a n i a reakcji. D o k o l b y z eterem w p r o w a d z a się 1,90 g (0,274 m o l ) litu w p o s t a c i d r o b n y c h s t r u ż y n (1) i uru c h a m i a m i e s z a d ł o . W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się 21,5 g (0,125 m o l ) p - b r o m o t o l u e n u (p. IV,81) w 35 m l eteru i d o d a j e ok. 1 m l tego r o z t w o r u do mieszanej z a w a r t o ś c i kolby. E t e r w k o l b i e w k r ó t c e m ę t n i e j e ; jeśli w r z e n i e eteru nie r o z p o c z n i e się w ciągu 10 m i n , to należy z a n u r z y ć k o l b ę w zlewce z ciepłą w o d ą , usuwając ją n a t y c h m i a s t p o z a p o c z ą t k o w a n i u wrzenia eteru. P o z o s t a ł y r o z t w ó r p - b r o m o t o l u e n u w k r a p l a się z t a k ą szybkością, a b y u t r z y m a ć stałe w r z e n i e r o z p u s z c z a l n i k a (60—90 m i n ) . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się i ogrzewa d o ł a g o d n e g o w r z e n i a (gorąca łaźnia w o d n a ) jeszcze p r z e z 4 5 — 6 0 m i n ; p r z y k o ń c u ogrzewania p r a w i e cały lit p o w i n i e n p r z e r e a g o w a ć . M i e s z a n i n ę reakcyjną chłodzi się w wodzie z l o d e m , r o z c i e ń c z a 5 0 — 6 0 m l bezw. eteru i oziębia (mieszając) d o t e m p . ok. — 5 0 ° C za p o m o c ą m i e s z a n i n y s u c h y l ó d - a c e t o n . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się p o w o l i , z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m (długą bagietką szkla ną) do dużej zlewki zawierającej 200 g p o k r u s z o n e g o suchego lodu zmieszanego z 200 m l bezw. eteru. K o l b ę spłukuje się m a ł ą ilością zawiesiny s u c h y lód-eter i d o d a j e p o p t u c z k i d o zlewki. Z a w a r t o ś ć zlewki p o z o s t a w i a się, a b y suchy l ó d m ó g ł w y p a r o w a ć (3—4 h l u b lepiej n a noc) i d o d a j e d o niej ok. 200 m l w o d y . K o l b ę reakcyjną spłukuje się 10 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i w y l e w a r o z t w ó r d o zlewki. P o j a w i a się przy t y m biały osad, znikający p o zamieszaniu (jeżeli przeważająca część eteru o d p a r o w a ł a w czasie stania, t o należy go d o d a ć w ilości 50 m l ) . W a r s t w ę eterową oddziela się i ekstrahuje w a r s t w ę w o d n ą 50 m l eteru (w celu usunięcia ś l a d ó w substancji o b o j ę t n y c h ) . R o z t w o r y eterowe łączy się, w y t r z ą s a z 10-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i d o d a j e e k s t r a k t alkaliczny d o w a r s t w y w o d n e j . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y w o d n e ogrzewa się d o t e m p . 6 0 — 7 0 ° C (łaźnia w o d n a ) w celu usunięcia r o z p u s z c z o n e g o eteru, n a s t ę p n i e chłodzi się d o ok. 5 ° C i m o c n o z a k w a s z a k w a s e m solnym. W y d z i e l o n y k w a s p-toluilowy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u o tt. \1A—176 C w y n o s i 11,9 g ( 7 0 % ) . P o krystalizacji z r o z c . a l k o h o l u o t r z y m u j e się czysty k w a s p-toluilowy o tt. 1 7 6 — 1 7 7 ° C . D
Z o d w o d n i o n y c h e k s t r a k t ó w e t e r o w y c h o d d e s t y l o w u j e się eter; pozostaje 3,3 g o s a d u o tt. 8 5 — 9 0 ° C . P o krystalizacji z a l k o h o l u o t r z y m u j e się czysty k e t o n d- i p-tolilowy o tt. 9 5 ° C . U w a g a . (1) S t r u ż y n y litu m o ż n a o t r z y m a ć w następujący d o g o d n y s p o s ó b : k a w a ł e k litu o m a s i e o k . 3 g zwilża się l e k k o olejem p a r a f i n o w y m na suchej p o w i e r z c h n i (z ł u p k u l u b p a l o n e j płytki ceramicznej) i s p r a s o w u j e go z a p o m o c ą czystego m ł o t k a l u b 500 g o d w a ż n i k a n a blaszkę o g r u b o ś c i ok. 0,5 m m . Blaszkę tnie się n a k a w a ł k i o szerokości ok. 2—3 m m i p r z e n o s i d o zlewki zawierającej bezw. eter. P o t r z e b n ą ilość litu o d w a ż a się p o d s u c h y m e t e r e m l u b olejem p a r a f i n o w y m . K a ż d y k a w a ł e k osusza się bibułą, t n i e n o ż y c z k a m i na mniejsze k a w a ł k i o szerokości ok. 1 m m i w r z u c a d o bezw. eteru znajdującego się w kolbie r e a k c y j n e j . T a k o t r z y m a n y lit z a c h o w u j e l u s t r z a n y połysk. M o ż n a r ó w n i e ż p r z y g o t o w a ć drut litowy o średnicy ok. 0,5 m m za p o m o c ą p r a s y o d u ż y m nacisku. D r u t m o ż n a o d b i e r a ć b e z p o ś r e d n i o d o eteru o d w o d n i o n e g o s o d e m . S y n t e z a p o k r e w n a . K w a s m - c h l o r o b e n z o e s o w y . Przygotowuje się roztwór butylolitu w bezw. eterze w następujący sposób. W kolbie kulistej z ' t r z e m a szyjami, p o j . 500 m l , w y p o s a ż o n e j j a k w metodzie A, umieszcza się 100 m l o d w o d n i o n e g o s o d e m eteru. Z a p a r a t u r y u s u w a się powietrze, zastępując je a z o t e m ; r ó w n i e ż w czasie t r w a n i a reakcji p r z e p u s z c z a się w o l n y strumień a z o t u . D o k o l b y w p r o w a d z a się 4,3 g (0,62 mol) litu
w postaci d r o b n y c h strużyn. R o z t w ó r 34,5 g (26,5 m l , 0,25 m o l ) b r o m k u butylu (p. 111,54) w 50 m l bezw. eteru umieszcza się w e w k r a p l a c z u . U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o , k o l b ę c h ł o d z i d o t e m p . ok. —10°C (łaźnia z m i e s z a n i n ą s u c h y lód-aceton) i d o d a j e d o k o l b y 1—2 m l r o z t w o r u b r o m k u butylu. O b j a w e m r o z p o c z ę c i a r e a k c j i jest p o j a w i e n i e się j a s n y c h p u n k t ó w n a p o w i e r z c h n i litu i l e k k i e z m ę t n i e n i e m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j . P o z o s t a ł y r o z t w ó r b r o m k u butylu d o d a j e się w ciągu 30 m i n , u t r z y m u j ą c w e w n ą t r z k o l b y t e m p e r a t u r ę —10°C. N a s t ę p n i e d o p r o w a d z a się, mieszając, w ciągu 1 h t e m p e r a turę mieszaniny d o 0 — 1 0 ° C w celu z a k o ń c z e n i a r e a k c j i t w o r z e n i a butylolitu (1). R o z t w ó r butylolitu chłodzi się d o t e m p . •—35°C w m i e s z a n i n i e suchy l ó d - a c e t o n i d o d a j e d o niego, energicznie mieszając, r o z t w ó r 4 8 g m - b r o m o c h l o r o b e n z e n u (p. I V , 8 1 ) w 75 m l bezw. eteru. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się p r z e z 15 m i n i wylewa, mieszając, d o d u ż e g o n a d m i a r u stałego dwutlenku węgla w postaci gęstej mieszaniny r o z d r o b n i o n e g o s u c h e g o l o d u z eterem, umieszczonej w dużej zlewce. K w a s w y o d r ę b n i a się w s p o s ó b p o d a n y w opisie syntezy k w a s u p-tołuiłowego i krystalizuje g o z g o r ą c e j w o d y . W y d a j n o ś ć k w a s u m-chiorobenzoesowego o tt. 150—151 ° C w y n o s i 27 g. U w a g a . (1) Jeśli w y m a g a n y jest d o jakiegoś celu p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r butylolitu, t o m o ż n a z d e k a n t o w a ć g o p r z e z k ł ę b e k w a t y szklanej w s p o s ó b p o d a n y p r z y opisie syntezy 2-fenylopirydyny, p . V I , 19, u w a g a . (2). N,4. Elektrofilowe podstawienie w aromatycznych kwasach karboksylowych i es trach. Elektronoakceptorowa grupa karboksylową oraz alkoksykarbonylowa połączona z pierścieniem a r o m a t y c z n y m w y w i e r a w p ł y w d e z a k t y w u j ą c y n a pierścień i kieruje p o d s t a w n i k i w reakcji el ektrof iłowego p o d s t a w i e n i a w p o z y c j ę meta. P r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a p o d s t a w i e n i a elektrofilowego jest r e a k c j a n i t r o w a n i a b e n z o e s a n u m e t y l u (p, IV,173), k w a s u b e n z o e s o w e g o o r a z k w a s u f e n y l o o c t o w e g o (p. FV,T74). W p r z y p a d k u b e n z o e s a n u m e t y l u p r z e p r o w a d z a się n i t r o w a n i e za p o m o c ą „mieszaniny k w a s ó w " w t e m p e r a t u r z e poniżej 1 5 ° C ; są t o w a r u n k i sprzyjające p o w s t a w a n i u m o n o p o d s t a wionej p o c h o d n e j n i t r o w e j . O t r z y m a n y m - n i t r o b e n z o e s a n m e t y l u m o ż n a z h y d r o l i z o w a ć w w o d n y m r o z t w o r z e a l k a l i ó w d o o d p o w i e d n i e g o k w a s u zawierającego g r u p ę n i t r o w ą . N i t r o w a n i e k w a s u b e n z o e s o w e g o gorącą m i e s z a n i n ą stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i d y m . k w a s u a z o t o w e g o p r o w a d z i d o podstawienia w o b y d w u p o z y c j a c h meta i u t w o r z e n i a k w a s u 3,5-dinitrobenzoesowego. W p r o w a d z e n i e d w ó c h g r u p n i t r o w y c h d o k w a s u fenylo o c t o w e g o osiąga się u ż y w a j ą c d o reakcji w y ł ą c z n i e d y m . k w a s a z o t o w y . I V , 173. K W A S
m-NITROBENZOESOWY
m - N i t r o b e n z o e s a n m e t y l u . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami, p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r u m i e s z c z a się 102 g (94 m l , 0,75 m o l ) czystego b e n z o e s a n u m e t y l u (p. IV,177). W e w k r a p l a c z u p r z y g o t o w u j e się m i e s z a n i n ę 62.5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 62.5 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o . K o l b ę chłodzi się w łaźni l o d o w e j d o t e m p . 0 — 1 0 ° C ; n a s t ę p n i e w k r a p l a się m i e s z a n i n ę nitrującą, mieszając i u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w e w n ą t r z k o l b y w g r a n i c a c h od 5 d o 1 5 ° C . P o w k r o p l e n i u , k t ó r e t r w a ok. 1 h , m i e s z a się jeszcze 15 m i n i w y l e w a m i e s z a n i n ę n a 700 g p o k r u s z o n e g o l o d u . S u r o w y m - n i t r o b e n z o e s a n m e t y l u sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a zimną w o d ą . O s a d p r z e n o s i się d o k o l b y z s z e r o k ą szyją, p o j . 500 m l i miesza się g o ze 100 m l m e t a n o l u o c h ł o d z o n e g o w l o d z i e w celu usunięcia niewielkich ilości i z o m e r u orto i i n n y c h zanieczyszczeń. Oziębioną mieszaninę sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, o s a d p r z e m y w a się 50 m l m e t a n o l u o c h ł o d z o n e g o w l o d z i e i suszy n a p o w i e t r z u . O t r z y m u j e się 115 g ( 8 4 % ) p r a k t y c z n i e b e z b a r w n e g o m - t u t r o b e n z o e s a n u
7
IV4 4. Kwas
3,5-diniłrobenzoesowy
715
m e t y l u o tt. 7 5 — 7 6 ° C ; jest on d o s t a t e c z n i e czysty j a k o p r o d u k t wyjściowy d o syntezy k w a s u m - n i t r o b e n z o e s o w e g o . C z y s t y ester, o tt. 7 8 ° C m o ż n a o t r z y m a ć p o krystalizacji s u r o w e g o p r o d u k t u z r ó w n o w a ż n e j ilości m e t a n o l u .
Hydroliza m-nitrobenzocsanu metylu do kwasu m-nitrobenzoesowogo.
90,5 g
(0,5 m o l ) m - n i t r o b e n z o e s a n u m e t y l u i r o z t w ó r 40 g w o d o r o t l e n k u sodu w 160 m l w o d y u m i e s z c z a się w k o l b i e kulistej p o j . 1 1 z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 5—10 m i n l u b d o zniknięcia zawiesiny estru, a n a stępnie r o z c i e ń c z a się ją r ó w n o w a ż n ą ilością w o d y . P o ostudzeniu, energicznie miesza j ą c , w y l e w a się r o z c i e ń c z o n y p r o d u k t reakcji d o 125 m l stęż. kwasu solnego; p o ostyg nięciu d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j , odsącza się s u r o w y k w a s p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m i p r z e m y w a niewielką dością w o d y . P o wysuszeniu w t e m p . 1 0 0 ° C o t r z y m u j e się 80 g ( 9 6 % ) s u r o w e g o , j a s n o b r ą z o w e g o k w a s u m - n i t r o b e n z o e s o w e g o o tt. 140°C. P o krystalizacji z 1-proc. k w a s u solnego uzyskuje się czysty, j a s n o k r e m o w y k w a s o tt. 141 ° C . S t r a t y p o d c z a s krystalizacji wynoszą 5 % . rV,174. K W A S
3,5-DINITROBENZOESOWY
Syntezę należy przeprowadzić pod wyciągiem ze względu na wydzielające się tlenki azotu. W k o l b i e p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą r o z p u s z c z a się 50 g (0,41 m o l ) czystego k w a s u b e n z o e s o w e g o w 230 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . D o r o z t w o r u d o d a j e się p o r c j a m i (ostrożnie), p o k i l k u m l , 73 m l d y m . k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,5) wstrzą sając kolbą i c h ł o d z ą c ją w w o d z i e z l o d e m ; wydziela się p r z y t y m d u ż a ilość ciepła, a p r z e z r o c z y s t y r o z t w ó r p r z y b i e r a b a r w ę żółtą. D o k o l b y w r z u c a się kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y i ogrzewa s t o p n i o w o m i e s z a n i n ę n a ł a ź n i w o d n e j tak, a b y w ciągu 45 m i n osiągnąć t e m p . 100°C. W t e m p . 7 0 — 8 0 ° C r e a k c j a n a ogół staje się b u r z l i w a ; k o l b ę należy w razie p o t r z e b y c h ł o d z i ć w z i m n e j w o d z i e . W ciągu 15 m i n u t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę w t e m p . 100°C, wstrząsając c o pewien czas kolbą, a n a s t ę p n i e k o l b ę prze nosi się d o ł a ź n i olejowej o g r z a n e j d o 100°C. T e m p e r a t u r ę łaźni d o p r o w a d z a się d o 1 3 0 ° C w ciągu 30 m i n i u t r z y m u j e t e m p . 1 3 0 — 1 4 0 ° C p r z e z 1 h. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia; w t e m p . 9 0 ° C pojawiają się k r y s z t a ł y p r o d u k t u . P o oziębieniu wy l e w a się m i e s z a n i n ę d o 3—4 1 w o d y z l o d e m , odsącza w y t r ą c o n e kryształy, p r z e m y w a je zimną w o d ą i suszy. W y d a j n o ś ć k w a s u 3,5-dinitrobenzoesowego o tt. 2 0 4 ° C w y n o s i 50 g ( 5 7 % ) ; k w a s ten jest wystarczająco czysty dla większości celów. P o krystalizacji z 50-proc. a l k o h o l u (4,5 m l / g ) tt. p o d n o s i się d o 2 0 7 ° C . Synteza p o k r e w n a . K w a s 2,4-dinitrofenylooctowy. 25 g (0,184 mol) k w a s u f e n y l o o c t o w e g o (p. 111,128»Zi) umieszcza się w kolbie kulistej p o j . 500 m l i c h ł o d z ą c ją w stru m i e n i u w o d y d o d a j e się z o d p o w i e d n i o z a m o c o w a n e g o w k r a p l a c z a 250 m l d y m . k w a s u a z o t o w e g o ( p o c z ą t k o w o powoli, n a s t ę p n i e nieco szybciej). W k r a p l a n i e t r w a ok. 15 m i n . N a s t ę p n i e k o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e nia p r z e z 1 h. P o o c h ł o d z e n i u r o z t w ó r w y l e w a się Ostrożnie d o 500 m l z i m n e j w o d y . P o p o n o w n y m o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n y , s u r o w y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y . P o wysuszeniu w 1 0 0 ° C otrzy m u j e się 31 g p r a w i e czystego k w a s u o tt. 181°C. K r y s t a l i z u j e się g o z 300 m l 20-proc. e t a n o l u . O d s ą c z a się pierwszy g ł ó w n y r z u t (25 g), a przesącz p o z o s t a w i a n a n o c uzysku jąc jeszcze 2 g czystego k w a s u . K w a s suszy się w 100°C. W y d a j n o ś ć czystego k w a s u 2,4-dinitrofenylooctowego o tt. 1 8 3 ° C w y n o s i 27 g ( 6 4 % ) .
0 . POCHODNE AROMATYCZNYCH KWASÓW KARBOKSYLOWYCH 1. 2. 3. 4.
H a l o g e n k i k w a s o w e (p. IV,175). B e z w o d n i k i k w a s o w e (p. IV,176). E s t r y (p. IV,177 d o IV,181). A m i d y k w a s o w e (p. IV,182). 0 , 1 . H a l o g e n k i k w a s o w e . O g ó l n e m e t o d y o t r z y m y w a n i a h a l o g e n k ó w alifatycznych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h o p i s a n o na str. 424, p . H I , N , I . K w a s y a r o m a t y c z n e zawiera jące w pierścieniu p o d s t a w n i k i e l e k t r o n o a k c e p t o r o w e t r u d n o ulegają reakcji z c h l o r k i e m tionylu i d l a t e g o korzystniej jest s t o s o w a ć pięciochlorek fosforu, j a k o o d c z y n n i k c h l o r u jący. O t r z y m y w a n i e c h l o r k u p-nitrobenzoilu i 3,5-dinitrobenzoilu o p i s a n o w p . I V , 1 7 5 . C h l o r k i te są szczególnie c e n n y m i o d c z y n n i k a m i służącymi d o identyfikacji alkoholi i p r o s t y c h fenoli, z k t ó r y m i tworzą o n e krystaliczne estry (p. VII,6,4Z> i c i VW&,6d). IV,175.
CHLOREK
p-0 NC H 2
6
4
p-NITROBENZOILU
C0 H + P C I ^ p 0 N 2
s
2
C H 6
4
COCI + P O C I + H C l 3
W kolbie kulistej p o j . 500 m l s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 100 g (0,6 mol) czystego k w a s u p - n i t r o b e n z o e s o w e g o (p. IV,161) ze 126 g (0,6 m o l ) czystego pięciochlorku fosforu. K o l b ę z a o p a t r u j e się w r u r k ę w y p e ł n i o n ą c h l o r k i e m w a p n i a i p o ł ą c z o n ą z zestawem d o p o c h ł a n i a n i a gazu (np. rys. 1,50). K o l b ę , wstrząsając c o pewien c z a s , o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o z a p o c z ą t k o w a n i a reakcji, a n a s t ę p n i e ogrzewa się w ciągu 30 m i n l u b d o z a n i k u g w a ł t o w n e g o wydzielania się c h l o r o w o d o r u ; z a w a r t o ś ć k o l b y staje się j e d n o r o d n ą jasnożółtą cieczą. K o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę Claisena z w o d n ą chłodnicą i o d d e s t y l o w u j e t l e n o c h l o r e k fosforu (tw. 107°C) p o d n o r m a l n y m ciśnieniem. D o o g r z e w a n i a kolby stosuje się a l b o ł a ź n i ę olejową, której t e m p e r a t u r ę p o d n o s i się s t o p n i o w o d o 2 0 0 — 2 2 0 ° C , a l b o ł a ź n i ę powietrzną, a ż destylat osiągnie t e m p . 150°C. Z a w a r t o ś ć k o l b y p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, w y m i e n i a c h ł o d n i c ę w o d n ą n a k r ó t k ą c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą i destyluje u z y s k a n ą ciecz p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) (1). P o c z ą t k o w o oddestylowuje niewielka ilość tlenochlorku fosforu, p o c z y m t e m p e r a t u r a destylatu g w a ł t o w n i e w z r a s t a d o 1 5 0 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) ; w ó w c z a s zmienia się o d b i e r a l n i k i zbiera chlorek p - n i t r o b e n z o i l u w t e m p . 1 5 5 ° C / /26,7 h P a (20 m m H g ) . Ciepły jeszcze destylat p r z e l e w a się d o m a ł e g o słoika, w k t ó r y m p r o d u k t k r z e p n i e ; substancja t a k p r z e c h o w y w a n a tylko niewielką powierzchnią jest n a r a ż o n a n a n i e k o r z y s t n e działanie wilgoci z p o w i e t r z a . O t r z y m u j e się 105 g ( 9 5 % ) c h l o r k u p - n i t r o b e n z o i l u (żółte kryształy o tt. 7 1 ° C ) o czystości wystarczającej d o więk szości celów. P o krystalizacji z c z t e r o c h l o r k u węgla o t r z y m u j e się p r o d u k t b a r d z o czysty o tt. 7 3 ° C . U w a g a . (1) N a l e ż y z a s t o s o w a ć albo ł a ź n i ę olejową (ogrzaną do t e m p . 2 1 0 — 2 1 5 ° C p r z y ciśnieniu w a p a r a t u r z e 26,7 h P a (20 m m H g ) ) , a l b o łaźnię powietrzną. Bezpo średnie o g r z e w a n i e k o l b y p ł o m i e n i e m p a l n i k a m o ż e s p o w o d o w a ć przegrzanie i r o z k ł a d (niekiedy g w a ł t o w n y ) c h l o r k u p-nitrobenzoilu. S y n t e z a p o k r e w n a . C h l o r e k 3,5-dinitrobenzoilu. W kolbie kulistej umieszcza się 30 g (0,14 m o l ) k w a s u 3,5-dinitrobenzoesowego (p. IV,174) i 33 g (0,158 m o l ) pięciochlorku fosforu, p o d ł ą c z a się c h ł o d n i c ę zwrotną i o g r z e w a n a ł a ź n i olejowej w t e m p . 1 2 0 — — 1 3 0 ° C w ciągu 75 m i n . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się i oddestylowuje tleno c h l o r e k fosforu p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( 2 5 " C / 2 6 , 7 h P a (20 m m Hg)), p o d n o s z ą c t e m p . ł a ź n i d o 110°C. P o z o s t a ł y w kolbie b r u n a t n o z a b a r w i o n y c h l o r e k 3,5-dinitro benzoilu krzepnie p o o c h ł o d z e n i u ; w y d a j n o ś ć ilościowa. P o krystalizacji z c z t e r o c h l o r k u węgla o t r z y m u j e się 25 g ( 7 7 % ) p r o d u k t u o tt. 6 7 — 6 8 ° C i o czystości wystarczającej d o większości celów. P o n o w n a krystalizacja z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , użytej w dużej ilości daje b a r d z o czysty p r o d u k t o tt. 6 9 , 5 ° C .
IV,176. Bezwodnik
3-nitroftalowy
717
P o n i e w a ż c h l o r e k 3,5-dinitrobenzoHu r e a g u j e b a r d z o ł a t w o z w o d ą , m u s i być prze c h o w y w a n y w z a t o p i o n y c h fiolkach l u b p o d benzyną lekką. D o celów analizy j a k o ś c i o wej najlepiej o t r z y m y w a ć c h l o r e k 3,5-dinitrobenzoilu w m a ł y c h ilościach b e z p o ś r e d n i o przed użyciem. U w a g a . (1) P o d a n y m i p o w y ż e j m e t o d a m i nie m o ż n a o t r z y m y w a ć c h l o r k ó w k w a s u o-nitro benzoes o w e g o , o - n i t r o f e n y l o o c t o w e g o i w ogóle c h l o r k ó w k w a s ó w o - n i t r o k a r b o k s y l o w y c h , g d y ż p o d c z a s destylacji p r o d u k t u m o ż e nastąpić w y b u c h . 0 , 2 . B e z w o d n i k i k w a s o w e . K w a s y o - d i k a r b o k s y l o w e (np. kwas ftalowy) o g r z e w a n e tworzą ł a t w o wewnątrzcząsteczkowe b e z w o d n i k i . W p . I V , 1 7 6 opisano n i t r o w a n i e bez w o d n i k a ftalowego p r o w a d z ą c e d o w y t w o r z e n i a m i e s z a n i n y i z o m e r y c z n y c h k w a s ó w 3- i 4-nitroftalowych, k t ó r e m o ż n a rozdzielić za p o m o c ą frakcyjnej krystalizacji z w o d y . K w a s 3-nitroftalowy ogrzewany z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m przechodzi z d o b r ą w y d a j nością w o d p o w i e d n i b e z w o d n i k . B e z w o d n i k i ftalowe w reakcji z a l k o h o l a m i ł a t w o tworzą estry w o d o r o f t a l o w e ; tego typu p o c h o d n e o t r z y m a n e z b e z w o d n i k a 3-nitroftalowego tworzą zazwyczaj d o b r z e w y k s z t a ł c o n e k r y s z t a ł y i d l a t e g o w y k o r z y s t y w a n e są j a k o p o c h o d n e d o identyfikacji alkoholi. E s t r y w o d o r o f t a l o w e w y k o r z y s t y w a n e są t a k ż e d o rozdzielania mieszanin r a c e m i c z n y c h a l k o h o l i (sir. 4 9 1 , p . I I L S ) . IV,176. B E Z W O D N I K
3-NITROFTALOWY
O
(CHjCOfeO
O
Ostrzeżenie. W literaturze istnieje doniesienie [10(a)] stwierdzające, że n i t r o w a n i e b e z w o d n i k a ftalowego p r o w a d z i d o g w a ł t o w n e g o w y b u c h u . R e a k c j ę tę m o ż n a p r o w a d z i ć bezpiecznie w skali tutaj p o d a n e j p o d w a r u n k i e m , że będzie ściśle p r z e s t r z e g a n a zalecona s z y b k o ś ć d o d a w a n i a k w a s u o r a z t e m p e r a t u r a procesu. Opis m e t o d y przystosos o w a n e j d o n i t r o w a n i a w dużej skali znajduje się w [10(b)j. K w a s 3-nitroftalowy. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l umieszczoną w ł a ź n i w o d n e j z a o p a t r u j e się w e w k r a p l a c z , t e r m o m e t r i m i e s z a d ł o u m o c o w a n e w środ k o w e j , otwartej szyjce kolby. M i e s z a d ł o łączy się elastycznym w ę ż e m z n a p ę d z a j ą c y m silnikiem, k t ó r y powinien z n a j d o w a ć się z dała od o t w o r u kolby, gdyż w p r z e c i w n y m razie wydzielające się p o d c z a s reakcji tlenki azotu m o g ą go uszkodzić. W kolbie umieszcza się 100 g (0,675 mol) techn. b e z w o d n i k a ftalowego i 100 ml stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i m i e s z a n i n ę ogrzewa się, a ż t e m p e r a t u r a osiągnie 8 0 ° C W ó w c z a s u s u w a się łaźnię i mieszając d o d a j e p o w o l i z w k r a p l a c z a m i e s z a n i n ę 4 2 ml d y m . k w a s u a z o t o w e g o id = 1,5) i 30 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , ustalając szybkość w k r a p l a n i a tak, a b y u t r z y m y w a ć m a s ę reagującą w t e m p . 100— 1 1 0 ° C (ok. 1 h). N a s t ę p n i e d o d a j e się 180 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,42) z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 110°C, p o czym ogrzewa się, mieszając, w ciągu 2 h n a łaźni w o d n e j . M a s ę reagującą p o z o s t a w i a się n a n o c , a n a s t ę p n i e w y l e w a d o 300 m l w o d y z a w a r t e j w zlewce p o j . 2 1, oziębia i m i e s z a n i n ę k w a s ó w 3- i 4-nitroftalowych sączy p r z e z lejek z p ł y t k ą ze spieka nego szkła. O s a d z a w r a c a się d o zlewki i miesza z 40 m l w o d y w celu rozpuszczenia większej części k w a s u 4-nitro ftalowego (1). O s a d p o n o w n i e sączy się p o d z m n i e j s z o n y m
ciśnieniem i n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a g o w 4 0 — 6 0 m l wrzącej w o d y ; g o r ą c y r o z t w ó r sączy się i przesącz m i e s z a się d o z a p o c z ą t k o w a n i a krystalizacji i p o z o s t a w i a na n o c , a b y krystalizacja zaszła d o k o ń c a . P r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy n a bibule. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o k w a s u 3-nitroftalowego o tt. 20S—210°C (w z a t o p i o n e j kapilarze) w y n o s i 44 g. P o krystalizacji z ok. 100 m l wrzącej w o d y (2) o t r z y m u j e się ok. 36 g ( 2 5 % ) czystego k w a s u o tt. 2 1 6 — 2 1 8 ° C (w z a t o p i o n e j kapilarze). U w a g i . (1) R o z t w o r y u z y s k a n e p o p r z e m y c i a c h i krystalizacjach p r o d u k t u g r o m a d z i się, a b y w y o d r ę b n i ć z n i c h k w a s 4-nitroftalowy. W t y m celu p o ł ą c z o n e r o z t w o r y zatęża się d o niewielkiej objętości i organiczne k w a s y ekstrahuje e t e r e m . Z ekstraktu oddestylo w u j e się eter, a p o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e estryfikacji m e t o d ą F i s c h e r a - S p e i e r a (str. 427, p . I I I , N , 3 a ) ; k w a s 3-nitrof tal o w y t w o r z y w tych w a r u n k a c h m o n o e s t e r , k t ó r y oddziela się przez z a d a n i e p r o d u k t u estryfikacji r o z t w o r e m w ę g l a n u sodu, a k w a s 4-nitroftalowy t w o r z y diester nie reagujący z r o z t w o r e m w ę g l a n u . P o hydrolizie diestru o t r z y m u j e się czysty k w a s 4-nitroftalowy o tt. 165°C. (2) K w a s m o ż n a k r y s t a l i z o w a ć t a k ż e z l o d . k w a s u o c t o w e g o . B e z w o d n i k 3-nitroftalowy. W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 21 g (0,1 m o l ) k w a s u 3-nitroftalowego i 2 0 g (18,5 m l , 0,2 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . M i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się w stanie ł a g o d n e g o wrzenia a ż d o u z y s k a n i a k l a r o w n e g o r o z t w o r u i w t e d y p r z e d ł u ż a czas o g r z e w a n i a jeszcze o 10 m i n . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę w y l e w a się (pod wyciągiem) d o dużej p o r c e l a n o wej p a r o w n i c y i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. K r y s t a l i c z n ą m a s ę d o k ł a d n i e r o z c i e r a się w m o ź d z i e r z u i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem przez lejek z p ł y t k ą ze s p i e k a n e g o szkła. O s a d z a w r a c a się d o m o ź d z i e r z a , r o z c i e r a g o z 15 m l suszonego s o d e m eteru i sączy. P o n o w n i e z a w r a c a się osad d o m o ź d z i e r z a i jeszcze r a z r o z c i e r a z 15 m l s u c h e g o eteru, p o z b a w i o n e g o alkoholu. P r o d u k t suszy się k r ó t k o n a powietrzu, a n a stępnie w t e m p . 1 0 0 ° C d o stałej masy. W y d a j n o ś ć b e z w o d n i k a 3-nitroftalowego o tt. 1 6 3 — 1 6 4 ° C w y n o s i 17 g ( 8 8 % ) . Jeżeli tt. p r o d u k t u jest n i e o d p o w i e d n i a , krystalizuje się g o z b e n z e n u l u b z m i e s z a n i n y b e n z e n - b e n z y n a l e k k a (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . 0 , 3 . E s t r y . E s t r y k w a s ó w a r o m a t y c z n y c h o t r z y m u j e się w r e a k c j i b e z p o ś r e d n i e j estryfikacji, analogicznie d o p o p r z e d n i o opisanej m e t o d y o t r z y m y w a n i a estrów alifatycz n y c h (str. 427, p . n i , N ^ f l ) . W p . IV,177 p o d a n o liczne p r z y k ł a d y o t r z y m y w a n i a p r o s t y c h alkilowych estrów a r o m a t y c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , a w p . r v , 1 7 8 o d p o w i e d n i p r z y k ł a d estryfikacji p r o s t e g o k w a s u alifatycznego (kwasu o c t o w e g o ) a l k o h o l e m b e n z y lowym. E s t r y m e t y l o w e o t r z y m u j e się w r e a k c j i a r o m a t y c z n y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h z d i a z o m e t a n e m (p. H,2,19) l u b lepiej z m e t a n o l o w y m r o z t w o r e m trójfluorku b o r u . Ilustracją tej m e t o d y są syntezy m - c h l o r o b e n z o e s a n u metylu i t e r e f t a l a n u d i m e t y l u p o d a n e w p . IY,179. A r o m a t y c z n e k w a s y k a r b o k s y l o w e n i e ulegają reakcji bezpośredniej estryfikacji z fenolami i d l a t e g o d o o t r z y m y w a n i a estrów fenoli u ż y w a się c h l o r k ó w k w a s o w y c h c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się większą reaktywnością. Z w y k l e r e a k c j ę p r o w a d z i się w o b e c r o z c . r o z t w o r u w o d n e g o ł u g u (warunki reakcji S c h o t t e n - B a u m a n n a , str. 582, p . I V , F , 2 i str. 930). T y p o w y m i p r z y k ł a d a m i tej m e t o d y są syntezy b e n z o e s a n u fenylu i ben z o e s a n u 2-naftylu (p. IV,180). Synteza 1-naftoesanu etylu (p. D/,181) jest p r z y k ł a d e m o t r z y m y w a n i a estrów z wy k o r z y s t a n i e m o d c z y n n i k a G r i g n a r d a . N a j p i e r w p r z y g o t o w u j e się b r o m e k a r y l o m a g n e z o w y , k t ó r y n a s t ę p n i e d o d a j e się d o u ż y t e g o w n a d m i a r z e w ę g l a n u dietylu; t a k i e postę p o w a n i e m a z a p o b i e c w t ó r n e j reakcji p o m i ę d z y j u ż p o w s t a ł y m estrem, a o d c z y n n i k i e m G r i g n a r d a p r o w a d z ą c e j d o wytworzenia a l k o h o l u t r z e c i o r z ę d o w e g o .
H C 0, 3
OC H
2
Ar-MgBr + HJCJO'
2
:c=o
3
+ Mg(OCjH )X 3
O
IV,177. Benzoesan
metylu
719
P7,177. B E N Z O E S A N M E T Y L U H©
C H C0 H + CH OH^ C H C0 CH 6
3
2
3
6
5
2
3
+ H 0 2
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m ł u m i e s z c z a się 30 g (0,246 mol) k w a s u b e n z o e s o w e g o , 80 g (101 m l , 2,5 m o l ) bezw. m e t a n o l u i 5 g (2,7 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i d o d a j e kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 4 h (1). N a d m i a r a l k o h o l u oddestylowuje się z ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) a p o z o s t a ł o ś ć , p o o c h ł o d z e n i u , w y l e w a d o ok. 250 m l w o d y znaj dującej się w rozdzielaczu. K o l b ę s p ł u k u j e się niewielką ilością w o d y , k t ó r ą d o ł ą c z a się d o z a w a r t o ś c i rozdzielacza. N i e j e d n o k r o t n i e p r z y oddzielaniu estru od g ó r n e j w a r s t w y w o d n e j występują t r u d n o ś c i z p o w o d u m a ł e j r ó ż n i c y gęstości estru i w o d y . W t a k i m p r z y p a d k u d o rozdzielacza d o d a j e się 10—15 m l c z t e r o c h l o r k u węgla (2) i wstrząsa energicznie; ciężki r o z t w ó r b e n z o e s a n u m e t y l u w c z t e r o c h l o r k u węgla oddziela się wy r a ź n i e i s z y b k o . D o l n ą w a r s t w ę o r g a n i c z n ą zlewa się s t a r a n n i e , u s u w a z r o z d z i e l a c z a w a r s t w ę w o d n e , część organiczną z a w r a c a się d o r o z d z i e l a c z a i w y t r z ą s a z n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu a ż d o z a p r z e s t a n i a wydzielania się d w u t l e n k u w ę g l a , czyli d o c a ł k o w i t e g o usunięcia z r o z t w o r u w o l n e g o k w a s u . R o z t w ó r estru p r z e m y w a się w o d ą i zlewa d o m a ł e j k o l b y stożkowej zawierającej o k . 5 g siarczanu m a g n e z u . K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m , wstrząsa ok. 5 m i n i p o z o s t a w i a p r z y n a j m n i e j n a p ó ł godziny, wstrząsając co p e w i e n czas. R o z t w ó r b e n z o e s a n u m e t y l u sączy się p r z e z m a ł y k a r b o w a n y sączek d o k o l b y kulistej, k t ó r ą n a s t ę p n i e z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę destylacyjną w y p o s a ż o n ą w t e r m o m e t r d o 3 6 0 ° C i c h ł o d n i c ę powietrzną. D o k o l b y d o d a j e się k i l k a k a m y c z k ó w w r z e n n y c h i p r o w a d z i destylację z ł a ź n i p o w i e t r z n e j , p o d n o s z ą c p o c z ą t k o w o t e m p e r a t u r ę powoli, a ż oddestyluje c z t e r o c h l o r e k węgla, a następnie ogrzewając ener gicznie. B e n z o e s a n m e t y l u ( b e z b a r w n a ciecz) z b i e r a się w t e m p . 198—200°C. W y d a j n o ś ć 31 g ( 9 2 % ) . U w a g i . (1) N i e c o lepsze w y n i k i u z y s k u j e się p r z e d ł u ż a j ą c czas o g r z e w a n i a . (2) Ester m o ż n a r ó w n i e ż e k s t r a h o w a ć e t e r e m , d w u k r o t n i e , p o 50 m l r o z p u s z c z a l n i k a . R o z t w ó r e t e r o w y najpierw p r z e m y w a się stęż. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu (należy ostrożnie o b c h o d z i ć się z r o z d z i e l a c z e m ze względu n a p o w s t a j ą c y d w u t l e n e k węgla) d o z a n i k u m u s o w a n i a r o z t w o r u , n a s t ę p n i e w o d ą i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się, stosując destylację r ó w n o w a g o w ą , p o c z y m destyluje p o z o s t a ł y w k o l b i e ester. Syntezy p o k r e w n e . B e n z o e s a n etylu (kwas siarkowy jako katalizator). M i e s z a n i n ę 30 g (0,246 m o l ) k w a s u b e n z o e s o w e g o , 115 g (145 m l , 2,5 m o l ) bezw. a l k o h o l u e t y l o w e g o i 5 g (2,7 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 4 h. Ester w y o d r ę b n i a się w s p o s ó b p o d a n y dla b e n z o e s a n u m e t y l u . W y d a j n o ś ć b e n z o e s a n u etylu o tw. 2 1 2 — 2 1 4 ° C w y n o s i 32 g ( 8 6 % ) . B e n z o e s a n etylu (chlorowodór jako katalizator). O d w a ż k ę 115 g (145 ml, 2,5 m o l ) bezw. a l k o h o l u etylowego znajdującego się w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l o c h ł a d z a się w ł a ź n i z l o d e m i wysyca s u c h y m c h l o r o w o d o r e m (p. 11,2,37) tak d ł u g o , aż p r z y r o s t m a s y osiągnie 6 g. W ó w c z a s d o d a j e się 30 g (0,246 m o l ) k w a s u b e n z o e s o w e g o i mie szaninę o g r z e w a d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 4 h. Czysty ester o tw. 2 1 2 — 2 1 4 " C w y o d r ę b n i a się w sposób p o d a n y dla benzoesanu metylu. Wydajność 32 g ( 8 6 % ) . B e n z o e s a n p r o p y l u . W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 30 g (0,246 m o l ) k w a s u b e n z o e s o w e g o , 30 g (37,5 m l , 0,5 m o l ) 1-propanolu, 50 m l o s u s z o n e g o s o d e m benzenu i 10 g (5,4 ml) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . M i e s z a n i n ę ogrzewa się w ciągu 10 h , c h ł o d z i i w y l e w a d o ok. 250 m l w o d y . P r o d u k t e k s t r a h u j e się e t e r e m . Benzenowo-ete r o w y e k s t r a k t p r z e m y w a się n a s y c o n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u , w o d ą i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . Eter i n i e c o b e n z e n u o d d e s t y l o w u j e się u ż y w a j ą c k o l u m n y frak cjonującej, a n a s t ę p n i e destyluje się p o z o s t a ł o ś ć , zbierając frakcję b e n z o e s a n u p r o p y l u w t e m p . 2 2 9 — 2 3 0 " C . W y d a j n o ś ć 37 g ( 9 1 % ) .
B e n z o e s a n b u t y l u . M i e s z a n i n ę 30 g (0,246 m o l ) k w a s u b e n z o e s o w e g o , 37 g (46 m l , 0,5 m o l ) 1-butanolu, 50 m l o s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u i 10 g (5,4 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ogrzewa się d o wrzenia w ciągu 12 h. Dalej p o s t ę p u j e się w s p o s ó b p o d a n y dla benzoesanu propylu. P o oddestylowaniu eteru i b e n z e n u z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j , p o z o s t a ł o ś ć destyluje się pod z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. W y d a j n o ś ć b e n z o e s a n u butylu o tw. 1 1 9 — 1 2 0 ° C / 1 4 , 7 h P a (11 m m H g ) w y n o s i 35 g ( 8 0 % ) . Salicylan metylu. M i e s z a n i n ę 28 g (0,2 mol) kwasu salicylowego (p. IV,170), 64 g {81 m l , 2 m o l ) bezw. m e t a n o l u i 8 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ogrzewa się d o w r z e n i a c o n a j m n i e j w ciągu 5 h i dalej p r z e r a b i a w s p o s ó b p o d a n y dla benzoesanu metylu. Czysty salicylan m e t y l u ( b e z b a r w n y olej o p r z y j e m n y m z a p a c h u — „olejek p r z ę ś l o w y " ) zbiera się w t e m p . 2 2 1 — 2 2 4 ° C ; w y d a j n o ś ć 25 g ( 8 1 % ) . Ester m o ż n a destylować t a k ż e p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 1 1 5 ° C / 2 6 , 7 h P a (20 m m H g ) — z b i e r a się frakcję w granicach 2°C. Salicylan etylu. Ester, j a k o b e z b a r w n ą ciecz o tw. 2 3 1 — 2 3 4 ° C , otrzymuje się w spo s ó b a n a l o g i c z n y z 7 5 % wydajnością b i o r ą c d o reakcji k w a s salicylowy, etanol i j a k o k a t a l i z a t o r k w a s s i a r k o w y . W s k a z a n e jest d e s t y l o w a ć p r o d u k t p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m ; t e m p e r a t u r y wrzenia p o d r ó ż n y m i ciśnieniami p o d a n o w tabl. 1,10. Cynamonian metylu. M i e s z a n i n ę 59 g (0,4 m o l ) k w a s u c y n a m o n o w e g o (p. IV,150), 128 g (162 m l , 4 mol) bezw. m e t a n o l u i 6 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 5 h. P o oddestylowaniu n a d m i a r u m e t a n o l u p o z o s t a ł o ś ć wylewa się d o ok. 500 m l w o d y i d o d a j e 300 m l eteru. W a r s t w ę e t e r o w ą oddziela się, p r z e m y w a w o d ą i suszy w n o r m a l n y s p o s ó b . Z a p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j u s u w a się eter; p o z o stałość, k r z e p n ą c a p o o c h ł o d z e n i u , jest c y n a m o n i a n e m m e t y l u o tt. 3 3 — 3 4 ° C . W y d a j n o ś ć 58 g ( 9 0 % ) . W celu o t r z y m a n i a czystego związku o tt. 3 6 ° C p r ó b k ę s u r o w e g o p r o d u k t u r o z p u s z c z a się w możliwie najmniejszej ilości m e t a n o l u u t r z y m y w a n e g o w t e m p . 3 0 ° C n a łaźni w o d n e j , p o c z y m d o d a j e się p o w o l i z pipety w o d ę d o z a p o c z ą t k o w a n i a wydzielania się oleju. W ó w c z a s n a c z y n i e p r z e n o s i się szybko d o łaźni z l o d e m i energicznie pocierając bagietką szklaną w e w n ę t r z n e ściany naczynia, p o w o d u j e się krystalizację czystego p r o d u k t u . W y d z i e l o n e b e z b a r w n e igły s z y b k o odsącza się. N i k o t y n i a n etylu (3-pirydynokarboksyIan etylu). M i e s z a n i n ę 37 g (0,3 mol) czystego k w a s u n i k o t y n o w e g o (p. IV,162), 92 g (115 m l , 2 m o l ) bezw. etanolu i 90 g (50 m l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o g r z e w a się na ł a ź n i w o d n e j d o w r z e n i a pod chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 4 h. P o oziębieniu r o z t w ó r p o w o l i w y l e w a się, mieszając, n a 200 g p o k r u s z o n e g o l o d u i silnie alkalizuje r o z t w o r e m a m o n i a k u , wydziela się p r z y t y m nieco estru p o d postacią oleju, ale większa jego część p o z o s t a j e r o z p u s z c z o n a w a l k a l i c z n y m r o z tworze. R o z t w ó r ten e k s t r a h u j e się p i ę c i o k r o t n i e e t e r e m , p o r c j a m i p o 25 m l ; p o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , eter u s u w a się, stosując destylację r ó w n o w a g o w ą i p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. N i k o t y n i a n etylu zbiera się w t e m p . 1 0 7 — 1 0 8 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 32 g ( 7 1 % ) . P o d n o r m a l n y m ciśnieniem p r o d u k t w r z e w t e m p . 2 2 2 — 2 2 4 ° C . IV,178.
OCTAN BENZYLU
C H .CH OH + CH -C0 H 6
3
2
3
2
C H CH 6
5
2
OCOCH
3
-I- H 0 2
W kolbie kulistej p o j . 500 m l miesza się 31 g (29,5 m l , 0,287 m o l ) a l k o h o l u benzy l o w e g o (p. IV,145) z 4 5 g (43 m l , 0,75 mol) lod. k w a s u o c t o w e g o , d o d a j e się 1 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i w r z u c a kilka k a w a ł k ó w p o r o w a t e j p o r c e l a n y . M i e s z a n i n ę ogrzewa się ł a g o d n i e d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 9 h. P o ochłodzeniu r o z t w ó r wylewa się d o ok. 200 m l w o d y znajdującej się w rozdzielaczu, dodaje 10 m l c z t e r o c h l o r k u węgla (aby z a p o b i e c tworzeniu się emulsji powstającej n a skutek m a ł e j r ó ż n i c y gęstości estru i w o d y , p o d o b n i e j a k p r z y benzoesanie metylu, p . I V , I 7 7 ) i wstrząsa. O d d z i e l a się w a r s t w ę dolną ( r o z t w ó r o c t a n u benzylu w c z t e r o c h l o r k u węgla), a górną w a r s t w ę w o d n ą o d r z u c a . R o z t w ó r estru z a w r a c a się d o rozdzielacza i p r z e m y w a go k o l e j n o w o d ą , stęż. r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u (do z a n i k u wydzielania się d w u -
tlenku węgla) i wodą. P o wysuszeniu n a d 5 g siarczanu m a g n e z u r o z t w ó r destyluje się z łaźni p o w i e t r z n e j . O c t a n benzylu ( b e z b a r w n a ciecz) zbiera się w t e m p . 213—215°C_ W y d a j n o ś ć 16 g ( 3 7 % ) . IV,179. m - C H L O R O B E N Z O E S A N
C0 H
C0 CH
2
2
BFj/CH,OH
METYLU
3
^
W kolbie kulistej p o j . 250 ml s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 9,4 g (0,06 m o l ) k w a s u m - c h l o r o b e n z o e s o w e g o i 66 m l (0,12 m o l ) k o m p l e k s u trójfluorku b o r u i m e t a n o l u ( 1 4 % w a g . / o b j . BF3", p . 11,2,6). M a s ę reagującą o g r z e w a się na łaźni olejowej d o wrze nia p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 2 h , c h ł o d z i i wylewa d o ok. 250 m l stęż. r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu. P r o d u k t o r g a n i c z n y ekstrahuje się t r z y k r o t n i e eterem, p o r c j a m i p o 50 ml, wyciągi eterowe suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i u s u w a rozpuszczalnik, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i zbiera m - c h l o r o b e n z o e s a n metylu, będący b e z b a r w n ą cieczą, w t e m p . 6 3 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 9,3 g ( 9 1 % ) . Synteza p o k r e w n a . T e r e f t a l a n d i m e t y l u . M i e s z a n i n ę 9,97 g (0,06 mol) k w a s u tereftalow e g o , 132 m l k o m p l e k s u trójfluorku b o r u i m e t a n o l u ( 1 4 % w a g . / o b j . ) o r a z 100 mli bezw. m e t a n o l u (1) ogrzewa się d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą zwrotną w ciągu 6 h. P o ochłodzeniu mieszaninę wylewa się d o n a d m i a r u (500 ml) n a s y c o n e g o r o z t w o r u w o d o r o węglanu s o d u . W y d z i e l o n y osad estru odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem i kry stalizuje z m e t a n o l u . W y d a j n o ś ć tereftalanu dimetylu o tt. 1 3 9 — 1 4 0 ° C w y n o s i 9,8 g. (84%). U w a g a . (1) U ż y c i e d o d a t k o w e j ilości m e t a n o l u s p o w o d o w a n e jest w t y m p r z y p a d k u złą rozpuszczalnością z a r ó w n o dikwasu j a k i diestru. B e z w o d n y m e t a n o l o t r z y m u j e się w w y n i k u destylacji z m a g n e z e m (p. 11,1,5). IV,180. B E N Z O E S A N F E N Y L U C H 6
S
COCI + C 6 H O H - 3
> Q H
a q
*
> C H i - C 0 2 C H 5 -I- HCl ( ^ NaCl) 6
6
R o z p u s z c z a się 5 g (0,053 m o l ) fenolu w 75 ml 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu znajdującego się w słoiku l u b w kolbie s t o ż k o w e j p o j . 200 ml. D o r o z t w o r u d o d a j e się 11 g (9 m l , 0,078 mol) świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o c h l o r k u benzoilu, n a c z y n i e z a m y k a się szczelnie k o r k i e m i wstrząsa energicznie w ciągu 15—20 m i n . P r a k t y c z n i e , w ciągu tego czasu reakcja przebiega d o k o ń c a i wydziela się krystaliczny produkt,, k t ó r y odsącza się p o d zmniejszonym ciśnieniem, g r u d k i r o z g n i a t a , p r z e m y w a w o d ą i d o k ł a d n i e odciska. S u r o w y ester krystalizuje się z rektyfikatu używając r o z p u s z c z a l nika w ilości d w u k r o t n i e większej od m i n i m a l n e j ilości p o t r z e b n e j d o rozpuszczenia o s a d u ; m a t o na celu uniknięcie w y p a d a n i a estru w postaci oleju, g d y t e m p e r a t u r a r o z t w o r u spadnie poniżej t e m p e r a t u r y topnienia b e n z o e s a n u fenylu. G o r ą c y r o z t w ó r sączy się, jeśli p o t r z e b a , przez lejek z płaszczem grzejnym l u b przez lejek B u c h n e r a o g r z a n y w r z ą c y m rozpuszczalnikiem. O t r z y m u j e się b e z b a r w n e kryształy b e n z o e s a n u fenylu o tt. 6 9 ° C . W y d a j n o ś ć 8 g ( 7 6 % ) . S y n t e z a p o k r e w n a . Benzoesan 2-naftylu. R o z p u s z c z a się n a z i m n o 7,2 g (0,05 m o l ) 2-naftolu w 4 0 m l 5-proc. r o z t w o r r w o d o r o t l e n k u sodu, jeśli p o t r z e b a d o d a j e nieco w o d y . Jeżeli r o z t w ó r jest intensywnie z a b a r w i o n y , d o d a j e się 1,5 g węgla odbarwiają cego i z i m n y r o z t w ó r sączy przez t w a r d ą bibułę filtracyjną. Przesącz umieszcza się w kolbie stożkowej p o j . 100 m l i d o d a j e 7,0 g (5,8 m l , 0,05 mol) c h l o r k u benzoilu. K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i wstrząsa energicznie a ż d o z a n i k u z a p a c h u c h l o r k u b e n -
zoilu (10—15 m i n ) . M i e s z a n i n ę sączy się n a lejku B u c h n e r a i osad p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y . S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z 60 m l rektyfikatu. P o odsączeniu o t r z y m a n e kryształy suszy się n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć czystego b e n z o e s a n u 2-naftyhi 0 tt. 1 1 0 ° C w y n o s i 11 g ( 8 9 % ) . IV,181. 1 - N A F T O E S A N l-C H Br — l - C 1 0
7
I
0
ETYLU
H M B r 7
( C l H
g
c
'°>* °. l-C
1 0
H
7
C0 C H 2
2
5
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1,5 litra p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r b r o m k u 1-naftylomagnezowego z 12,2 g (0,5 m o l ) w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h , postępując w g prze pisu p o d a n e g o w p . IV,171, kwas 1-naftoesowy. D o m i e s z a n i n y d o d a j e się taką ilość s u s z o n e g o s o d e m b e n z e n u , a b y u t w o r z y ł się r o z t w ó r h o m o g e n i c z n y . R o z t w ó r o d c z y n n i k a G r i g n a r d a przelewa się d o w k r a p l a c z a , a w kolbie z t r z e m a szyjami umieszcza się 88,5 g (91 m l , 0,75 m o l ) czystego węglanu dietylu (p. I I L 3 9 , u w a g a . (1)) i 50 m l o s u s z o n e g o s o d e m eteru. Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie i w k r a p l a b r o m e k 1-naftylomagnezowy t a k s z y b k o , j a k na t o p o z w a l a w r z e n i e r o z t w o r u . M i e s z a się jeszcze 30 m i n i p o z o s t a w i a d o n a s t ę p n e g o dnia. M i e s z a n i n ę reakcyjną wylewa się, wstrząsając, d o k o l b y p o j . 2,5 1 zawierającej 750 g p o k r u s z o n e g o lodu. W celu r o z puszczenia w y d z i e l o n e g o z a s a d o w e g o b r o m k u m a g n e z u d o d a j e się s t o p n i o w o 72,5 m l z i m n e g o 30-proc. k w a s u siarkowego (15 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o w 60 m l w o d y ) . G ó r n ą w a r s t w ę oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje 50 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y o r g a n i c z n e z a t ę ż a się za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j d o objętości o k . 200 m l , n a s t ę p n i e p r z e m y w a j e d w o m a p o r c j a m i p o 20 m l 5-proc. r o z t w o r u węglanu s o d u (1) 1 suszy 10 g siarczanu m a g n e z u lub s i a r c z a n u w a p n i a . Stosując destylację r ó w n o w a g o w ą (rys. 1,86), u s u w a się resztę r o z p u s z c z a l n i k ó w i pozostałą ciecz destyluje, zbierając frakcję s u r o w e g o 1-naftoesanu etylu w t e m p . 2 9 0 — 3 1 0 ° C . P r o d u k t destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując k o l b ę z k o l u m n ą frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e n i u (rys. 1,95); czysty ester zbiera się w t e m p . 1 4 3 — 1 4 5 ° C / 4 h P a (3 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 70 g (70%). U w a g a . (1) P o z a k w a s z e n i u alkalicznych p o p ł u c z y n o t r z y m u j e się ok. 1 g k w a s u 1-naftoesowego. 0,4. A m i d y k w a s o w e . S y n t e z a t o l u i l o a m i d u ilustruje b a r d z o d o g o d n y s p o s ó b h y d r o lizy nitryli a r o m a t y c z n y c h d o o d p o w i e d n i c h a m i d ó w k w a s o w y c h za p o m o c ą n a d t l e n k u w o d o r u w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m (dyskusja, str. 4 4 1 , p . III,N,4(i). W innej m e t o d z i e o t r z y m y w a n i a a m i d ó w w y k o r z y s t u j e się reakcję a m o n o l i z y estrów ( s u k c y n o a m i d , p . ni,158), p r z y k ł a d e m tej m e t o d y jest o p i s a n e w p . IY,184 o t r z y m y w a n i e a m i d u k w a s u n i k o t y n o w e g o b ę d ą c e g o p r o d u k t e m p o ś r e d n i m w syntezie 3-cyjanopirydyny. IV,182. A M I D K W A S U
o-TOLUILOWEGO ©OH
2 o - H C C H C N + 2HiO — 3
6
4
a
2o-H CC H CO-NH 3
6
4
2
+
O
z
W kolbie kulistej p o j . 1 1 umieszcza się 29 g (0,25 m o l ) o-toluonitrylu (p. IV,84), 130 m l r e k t y f i k a t u (1) i 10 m l 25-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . K o l b ę u m o c o w u j e się w m i s c e a l u m i n i o w e j ustawionej na płytce m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , k t ó r e z kolei u m i e s z c z a się na p o d n o ś n i k u l a b o r a t o r y j n y m . D o k o l b y w p r o w a d z a się m a g n e t y c z n y e l e m e n t wirujący i t e r m o m e t r , n a s t ę p n i e u r u c h a m i a silnik m i e s z a d ł a i w l e w a r ó w n o m i e r n i e 100 m l 30-proc. n a d t l e n k u w o d o r u (w p . 11,2,34 p o d a n o k o n i e c z n e ś r o d k i ostrożności p r z y p r a c y z t y m odczynnikiem) (2). W k r ó t c e z a c z y n a wydzielać się tlen i m i e s z a n i n a r o z g r z e w a się; g d y t e m p e r a t u r a jej osiągnie 4 0 ° C , wlewa się d o m i s k i m i e s z a n i n ę w o d y z l o d e m , ż e b y u t r z y m a ć t e m p e r a t u r ę m a s y reagującej w g r a n i c a c h 4 0 — 5 0 ° C . Jeżeli d o p u ś c i się, a b y t e m p e r a t u r a w z r o s ł a p o w y ż e j 5 0 ° C , t o nie tylko m o ż e nastąpić burzliwe wydzielanie się tlenu p o w o d u j ą c e w y r z u c a n i e cieczy z k o l b y , ale t a k ż e m o ż e nastąpić g w a ł t o w n y w y b u c h w y w o ł a n y z a p ł o n e m m i e s z a n i n y tlenu i p a r
1V,183. l-Naftonitryl
J23
a l k o h o l u (3). R e a k c j a e g z o t e r m i c z n a t r w a ok. 1 h , p o c z y m k o l b ę o g r z e w a się za p o m o c ą g r z a ł k i , u t r z y m u j ą c m i e s z a n i n ę w t e m p . ok. 5 0 ° C w ciągu 3 h. Ciepłą jeszcze m i e s z a n i n ę d o k ł a d n i e z o b o j ę t n i a się w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o 5-proc. r o z t w o r e m k w a s u s i a r k o w e g o i zatęża p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem d o objętości ok. 200 m l , stosując w y p a r k ę obrotową. P o z o s t a ł o ś ć c h ł o d z i się d o t e m p e r a t u r y 2 0 ° C , w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i u c i e r a je w m o ź d z i e r z u n a p a s t ę z 30 m l z i m n e j w o d y . P o n o w n i e sączy, p r o d u k t p r z e m y w a n a sączku 30 m l w o d y i suszy n a bibule n a powietrzu. W y d a j n o ś ć o - t o l u i l o a m i d u ( b e z b a r w n e kryształy) o tt. 1 4 1 ° C w y n o s i 30 g ( 9 0 % ) . K r y s t a l i z a c j a z gorącej w o d y (1 g / m l ) nie z m i e n i a tt. związku. U w a g i . (1) T a k a ilość r e k t y f i k a t u p o t r z e b n a jest d o u z y s k a n i a j e d n o r o d n e g o r o z tworu. (2) T r u d n o hydrolizujące nitryle, j a k n p . o-toluonitryl, w y m a g a j ą u ż y c i a 3 0 - p r o c . n a d t l e n k u w o d o r u , j e d n a k dla większości nitryli, z a r ó w n o a r o m a t y c z n y c h , j a k i alifa t y c z n y c h lepsze w y n i k i daje u ż y c i e r ó w n o w a ż n e j ilości 6—12-proc. n a d t l e n k u w o d o r u . S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a należy k a ż d o r a z o w o d o s t o s o w a ć d o rozpuszczalności nitrylu i amidu. (3) A b y zmniejszyć d o m i n i m u m niebezpieczeństwo w y b u c h u , należy r e a k c j ę p r o w a d z i ć p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem i b e z o t w a r t e g o p ł o m i e n i a w p o b l i ż u . P o d c z a s egzotermicznej reakcji m u s i b y ć u t r z y m y w a n e energiczne mieszanie.
P. NITRYLE AROMATYCZNE 1. M e t o d a S a n d m e y e r a (p, IV,84). 2. W y m i a n a c h l o r o w c a n a g r u p ę c y j a n k o w ą w h a l o g e n k a c h a r y l o w y c h (p. IV,183). 3. O d w o d n i e n i e a m i d ó w (p. IV, 184) i a l d o k s y m ó w (p. I V , 1 8 5 ) . P , l . M e t o d a S a n d m e y e r a . M e t o d ę t ę , b a r d z o użyteczną p r z y o t r z y m y w a n i u nitryli a r o m a t y c z n y c h p o p r z e z sole d i a z o n i o w e , o m ó w i o n o n a str. 589, p . I V , G , 1 - Jest to j e d e n z n a j b a r d z i e j d o g o d n y c h s p o s o b ó w syntezy tej k l a s y związków. O p i s y d o ś w i a d c z e ń p o d a n o w p. IV,84. P,2. W y m i a n a chlorowca na grupę cyjankową w halogenkach arylowych. W y m i a n a c h l o r o w c a w h a l o g e n k a c h a l k i l o w y c h i arylo-alkilowych, z i l u s t r o w a n a w p . I I Ł 1 6 0 r e a k c j ą tych z w i ą z k ó w z c y j a n k i e m s o d u l u b p o t a s u , nie m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a w p r z y p a d k u h a l o g e n k ó w a r o m a t y c z n y c h z e względu n a ich w y r a ź n ą b i e r n o ś ć chemicz ną. J e d n a k b r o m k i a r o m a t y c z n e w w y n i k u w i e l o g o d z i n n e g o o g r z e w a n i a w t e m p . o k . 2 0 0 ° C z c y j a n k i e m miedzi(I) w o b e c p i r y d y n y p r z e c h o d z ą w nitryle z d o b r ą wydajnością ( n p . 1-naftonitryl, p . IV,183). U ż y c i e d i m e t y l o f o r m a m i d u , j a k o r o z p u s z c z a l n i k a , znacz nie u ł a t w i a t ę w y m i a n ę , k t ó r a z a c h o d z i c a ł k o w i c i e j u ż p o kilku g o d z i n a c h o g r z e w a n i a w t e m p . w r z e n i a [11]. IV,183.
1-NAFTONITRYL
l-C H Br 1 0
7
Cł C
' ^L
pirydyna
a
1-C H -CN 1 0
7
W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną z r u r k ą wypeł n i o n ą c h l o r k i e m w a p n i a umieszcza się 80 g (54 m l , 0,386 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o 1 - b r o m o n a f t a l e n u (p. rV,129), 43 g (0,48 m o l ) suchego s p r o s z k o w a n e g o c y j a n k u miedzi(I) (p. 11,2,77) i 36 g (37 m l , 0,457 m o l ) suchej, czystej p i r y d y n y (1) (p. 11,1,29). M i e s z a n i n ? o g r z e w a się w ł a ź n i m e t a l o w e j w t e m p . 2 1 5 — 2 2 5 ° C w ciągu 15 h (2). P o w s t a ł y c i e m n o b r ą z o w y r o z t w ó r , p o ostudzeniu d o t e m p . ok. 100°C, w y l e w a się d o k o l b y p o j . 1 I zawierającej 180 m l stęż. a m o n i a k u (d = 0,88) i 180 m l w o d y . D o d a j e się 170 m l b e n z e n u , z a m y k a k o l b ę k o r k i e m i wstrząsa w celu r o z d r o b n i e n i a p o w s t a ł y c h g r u d e k , P o o s t u d z e n i u dodaje się 100 m l eteru i sączy p r z e z lejek z p ł y t k ą p o r o w a t ą (3). D o d a j e się jeszcze 50 m l eteru, przesącz p r z e n o s i się d o rozdzielacza i oddziela w a r s t w ę
e t e r o w o - b e n z e n o w ą , k t ó r ą p r z e m y w a się kolejno: 1) c z t e r o k r o t n i e , p o r c j a m i p o 125 m l , r o z c . r o z t w o r e m a m o n i a k u (lub do o d b a r w i e n i a w a r s t w y organicznej), 2) d w u k r o t n i e , p o r c j a m i p o 125 m l , r o z c . (1:1) k w a s e m s o l n y m (wydzielony osad należy odsączyć), 3) d w u k r o t n i e , p o 125 m l , w o d ą i 4) d w u k r o t n i e , p o 125 m l , n a s y c o n y m r o z t w o r e m c h l o r k u s o d u . R o z t w ó r suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , oddestylowuje eter i b e n z e n stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) , używając krótkiej k o l u m n y frakcjonującej (rys. 1,95). 1-Naftonitryl z b i e r a się w t e m p . 1 6 6 — 1 6 9 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) j a k o b e z b a r w n ą ciecz. W y d a j n o ś ć 50 g ( 8 4 % ) . U w a g i . (1) P o d c z a s d o d a w a n i a p i r y d y n y wydziela się d u ż a ilość ciepła. (2) Ł a ź n i ę m e t a l o w ą m o ż n a zastąpić łaźnią z olejem s i l i k o n o w y m . (3) A m o n i a k a l n y r o z t w ó r soli miedzi niszczy bibułę. P,3. O d w o d n i e n i e a m i d ó w i a l d o k s y m ó w . W p . IV,184 p o d a n o d w a p r z y k ł a d y od w o d n i e n i a a m i d ó w za p o m o c ą pięciotlenku fosforu (str. 4 4 6 , p . H L O , 2 ) , są t o syntezy benzonitrylu i 3-cyjanopirydyny. S y n t e z a w e r a t r o n i t r y l u (p. IV,185) ilustruje p o ś r e d n i ą m e t o d ę p r z e m i a n y a l d e h y d ó w a r o m a t y c z n y c h , w reakcji o d w o d n i e n i a ich o k s y m ó w , w o d p o w i e d n i e nitryle. C z y n n i k i e m o d w a d n i a j ą c y m jest b e z w o d n i k octowy, k t ó r y najpierw acetyluje g r u p ę h y d r o k s y iminową, p o c z y m następuje eliminacja k w a s u o c t o w e g o . Ar-CHO
+ Ar-CH = NOH e
+ Ar*CH = N'Q-CQ*CH
3
CH -COj ^H
~ C = N /> — A r - C =N Ar'" 0-CO-CH
3
3
W a r u n k i , k t ó r e umożliwiają d o k o n a n i e tej p r z e m i a n y w procesie j e d n o e t a p o w y m , opi s a n o w [12]. P r z e m i a n a z a c h o d z i p o d c z a s o g r z e w a n i a m i e s z a n i n y a l d e h y d u , c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y , m r ó w c z a n u sodu i k w a s u m r ó w k o w e g o ; j a k o p o ś r e d n i p r o d u k t reakcji t w o r z y się m r ó w c z a n o k s y m u . IV, 184.
BENZONITRYL
C«H -CO.NH —8
2
C H CN 6
5
W k o l b i e kulistej p o j . 250 ml s t a r a n n i e m i e s z a się 45 g (0,37 mol) b e n z a m i d u ( o t r z y m a n e g o z c h l o r k u henzoilu, p . m,157) i 80 g (0,56 m o l ) pięciotlenku fosforu (szczegółowy opis p o s t ę p o w a n i a p r z y ważeniu i o p e r o w a n i u pięciotlenkiem fosforu p o d a n o w p . 111,162, izobutyronitryl). K o l b ę z a o p a t r u j e się w destylacyjną n a s a d k ę Claisena (rys. k 9 c ) i p r o w a d z i destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) , stosując u k ł a d umożliwiający u t r z y m a n i e ciśnienia ok. 133 h P a (100 m m H g ) . K o l b ę o g r z e w a się b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m , aż ciecz przestanie d e s t y l o w a ć ; nitryl p r z e c h o d z i w t e m p . 1 2 6 — 1 3 0 ° C . D e s t y l a t p r z e m y w a się niewielką ilością r o z t w o r u w ę g l a n u s o d u , n a s t ę p n i e w o d ą i suszy bezw. chlorkiem w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u . S u r o w y p r o d u k t u m i e s z c z a się w kolbie kulistej i destyluje p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m , z b i e r a jąc benzonitryl, j a k o b e z b a r w n ą ciecz, w t e m p . 1 8 8 — 1 8 9 ° C . W y d a j n o ś ć 28 g ( 7 4 % ) . Synteza p o k r e w n a . 3 - C y j a n o p i r y d y n a .
a*
C0 C H 2
N
2
S
/ ^ £ O . N H
M I I
NH,
2
_
/ > X : N s
—*• v
> r
N
Amid kwasu nikotynowego. W kolbie kulistej z szeroką szyją p o j . 350 m l umieszcza się 50 g (0,33 m o l ) czystego n i k o t y n i a n u etylu (p. IV,177) i 75 m l z i m n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u w y s y c o n e g o w t e m p . 0 ° C . K o l b ę l u ź n o z a m k n i ę t ą k o r k i e m p o z o s t a w i a się n a okres 18 h ; p o u p ł y w i e tego czasu w a r s t w a d o l n a r o z p u s z c z a się zwykle p o wstrząś nięciu. R o z t w ó r w y s y c a się p o n o w n i e a m o n i a k i e m i p o z o s t a w i a na 4 h. W y s y c a n i e
a m o n i a k i e m p o w t a r z a się jeszcze r a z , p r z y c z y m w r o z t w o r z e zaczynają, p o j a w i a ć się kryształy amidu. P o odparowaniu do sucha w parownicy ogrzewanej n a łaźni wodnej, u z y s k a n ą p o z o s t a ł o ś ć suszy się w t e m p . 1 2 0 ° C . W y d a j n o ś ć a m i d u k w a s u n i k o t y n o w e g o o tt. 1 3 0 ° C jest zwykle ilościowa. 3-Cyjanopirydyna. W k o l b i e kulistej p o j . 150 m l m i e s z a się, wstrząsając, 24 g (0,2 m o l ) s p r o s z k o w a n e g o a m i d u k w a s u n i k o t y n o w e g o z 30 g pięciotlenku fosforu. K o l b ę z a n u r z a się w łaźni w y p e ł n i o n e j olejem s i l i k o n o w y m l u b t o p l i w y m m e t a l e m j p o d ł ą c z a d o z e s t a w u destylacyjnego p r z y s t o s o w a n e g o d o p r a c y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ok. 4 0 h P a (30 m m H g ) . T e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się m o ż l i w i e s z y b k o d o 3 0 0 ° C , a n a s t ę p n i e u s u w a ł a ź n i ę i o g r z e w a k o l b ę o t w a r t y m p ł o m i e n i e m , a ż d o chwili, g d y destylat przestaje z b i e r a ć się w o d b i e r a l n i k u . P o o c h ł o d z e n i u nitryl krystalizuje w p o s t a c i ś n i e ż n o b i a ł e g o osadu, k t ó r y destyluje się p o w t ó r n i e p o d ciśnieniem atmosfe r y c z n y m . P r a k t y c z n i e c a ł a ilość nitrylu destyluje w t e m p . 201 ° C i k r z e p n i e c a ł k o w i c i e p o o c h ł o d z e n i u . W y d a j n o ś ć 3 - c y j a n o p i r y d y n y o tt. 4 9 ° C w y n o s i 18 g ( 8 6 % ) . I V , 185.
WERATRONITRYL
OCHj
OCH
OCH
3
3
W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 r o z p u s z c z a się 83 g (0,5 m o l ) a l d e h y d u w e r a t r o w e g o (p. IV,124) w 2 0 0 m l g o r ą c e g o r e k t y f i k a t u , d o d a j e się n a s t ę p n i e g o r ą c y r o z t w ó r 4 2 g (0,6 m o l ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y w 5 0 m l w o d y , s t a r a n n i e m i e s z a i d o l e w a r o z t w ó r 30 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 4 0 m l w o d y . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a 2,5 h , d o d a j e 2 5 0 g p o k r u s z o n e g o l o d u i r o z t w ó r w y s y c a się d w u t l e n k i e m węgla. A l d o k s y m wydziela się w p o s t a c i oleju. K o l b ę w s t a w i a się d o s k r z y n i z l o d e m l u b z a m r a ż a l n i k a n a okres 12—24 h a ż d o zakrzepnięcia oleju. P r o d u k t sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a s t a r a n n i e z i m n ą w o d ą i suszy n a b i b u l e n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć w e r a r r o a l d o k s y m u w y n o s i 88 g ( 9 6 % ) . W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę destylacyjną z chłodnicą p o w i e t r z n ą umieszcza się 88 g w e r a t r o a l d o k s y m u i 100 g (92,5 ml) świeżo destylowa n e g o b e z w o d n i k a o c t o w e g o . K o l b ę o g r z e w a się o s t r o ż n i e i n a t y c h m i a s t p o r o z p o c z ę c i u się reakcji u s u w a p a l n i k . G d y u s t a n i e b u r z l i w a r e a k c j a , z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 20 m i n i n a s t ę p n i e , mieszając, w y l e w a o s t r o ż n i e d o 300 m l z i m n e j w o d y . M i e s z a n i e i c h ł o d z e n i a l o d e m k o n t y n u u j e się p e w i e n czas, p o c z y m wydzielone, p r a w i e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y w e r a t r o n i t r y l u sączy się i suszy n a p o w i e t r z u . O t r z y m u j e się 60 g (73,5%) z u p e ł n i e czystego nitrylu o tt. 6 7 ° C .
L I T E R A T U R A
IV. Z w i ą z k i
aromatyczne
1. W . D . Ellis: J. Chem. Ed. 1963, 4 0 , 3 4 6 . 2. A . R , Butler, A . P. Sandcrson: J. Chem. S o c . (B) 1971, 2264. 3. (a) H . S t e p h e n , W . F . S h o r t , G . G l a d d i n g : J. C h e m . S o c . 3920, 5 1 0 . (b) S. R . B u c : O r g . S y n t h . 1956, 3 6 , 1. 4. A n o n : I n : O r g a n i e r e a c t i o n s (19), red. W , G. D a u b e n , N e w Y o r k , W i l e y 1 9 7 2 , s. 4 2 2 . 5. K . G . R u t h e f o r r l . W . R e r l m o n d , J. R i g a m o n d i : .1. Org. Chem. 1961. 26, 5149. 6. H . T . N e w b o l d , R . P . L e b l a n c : J. Chem. Soc. 1 9 6 5 , 1 5 4 7 . 7. M . F . H a w t h o r n e : .1. Org. Chem. 1957, 2 2 ; 1 0 0 1 . 8.
9. 10.
W.
Walter,
K. D .
B o d e : Angew.
Chem.
Interml.
Ed.
1966, 5.
457.
11.
J. H . B r e w s t e r , A . M . F u s c o , L . E . C a r o s i n o , B . G . C o r m a n : J. Org. Chem. (a) J. H . P . T y m a n , A . A . D u r a n i : Chem. and Ind. 1972, 6 6 4 . (b) R . K . B e n t l e y : Chem. and Ind. 1 9 7 2 , 7 6 7 . L . F r i e d m a n , H . S h e c h t e r : J. Org. Chem. 196!, 2522.
12.
T.
v a n E s : J. Chem.
Soc.
1965,
1564.
1963, 2 8 , 4 9 8 .
Rozdział V Związki alicykliczne
Istnieje wiele m e t o d , k t ó r e w y k o r z y s t u j e się d o o t r z y m y w a n i a z w i ą z k ó w alicykliczuych z niecyklicznych s u b s t r a t ó w . K l u c z o w y m e t a p e m s y n t e z y jest t w o r z e n i e a l b o w i ą z a n i a węgiel—węgiel w reakcji w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j , a l b o też d w u w i ą z a ń węgiel—węgiel r ó w n o c z e ś n i e w r e a k c j a c h cykloaddycji z a c h o d z ą c y c h z w y k l e p o d w p ł y w e m ś w i a t ł a lub temperatury. P o n i ż e j o m ó w i o n o n i e k t ó r e z tych m e t o d i w p . V , l d o V,17 p o d a n o o d p o w i e d n i e przepisy p r e p a r a t y w n e . V»a. W e w n ą t r z c z a s t e c z k o w e przyłączenie k a r b o a n i o n u d o g r u p y k a r b o n y l o w e ) (p. V , l d o V,8). P r o s t y m p r z y k ł a d e m w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j k o n d e n s a c j i a l d o l o w e j jest cyklizacja 1,4-diketonu; a c e t o n y l o a c e t o n p o d w p ł y w e m z a s a d y p r z e c h o d z i w 3-met y l o - 2 - c y k l o p e n t e n o n (p. V , l ) CH
CH
3
3
O
W a n a l o g i c z n y s p o s ó b z 1,5-diketondw tworzą się s z e ś c i o c z ł o n o w e pierścienie alicyklicz n e . T a k a właśnie r e a k c j a z a c h o d z i p o d c z a s o t r z y m y w a n i a 3-metylo-2-cykloheksenonu o p i s a n e g o w p . V , 2 . W syntezie tej n a j p i e r w f o r m a l d e h y d (w p o s t a c i p a r a f o r m a l d e h y d u ) u l e g a k o n d e n s a c j i w o b e c p i p e r y d y n y z a c e t y l o o c t a n e m etylu, t w o r z ą c związek wyjścio w y — m e t y l e n o b i s a c e t y l o o c t a n (I) (synteza p i r y d y n y , p . V L 1 6 ) , k t ó r y o g r z e w a n y w o b e c k a t a l i z a t o r ó w z a s a d o w y c h ulega cyklizacji dając 4 , 6 - d i e t o k s y k a r b o n y l o - 3 - m e l y l o - 2 - c y k l o h e k s e n o n (II). O b y d w i e g r u p y e t o k s y k a r b o n y l o w e ulegają o d e r w a n i u p o d c z a s o g r z e w a n i a diestru w w o d n y m r o z t w o r z e k w a s u i p o w s t a j e 3-metylo-2-cykloheksen o n (III). Z w i ą z e k ten m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć w 3-alkilo-3-metylocyklobeksanon z a p o m o c ą reakcji z o d c z y n n i k i e m G r i g n a r d a , k t ó r y p r z y ł ą c z a się d o s p r z ę ż o n e g o u k ł a d u e n o n u w p o z y c j a c h 1,4 CH H C 0 OCH S
2
CH
3
CH
2
CH,
Zasada
3
HjO
CH H C 0 OC H 5
2
2
CH
C= 0
3
2
=o
h
CH C0 C H 2
(I)
2
s
C0 C H 5 2
2
P r z y k ł a d e m ilustrującym wewnątrzcząsteczkową k o n d e n s a c j ę Claisena jest synteza d i m e d o n u (p. V,3). W tym p r z y p a d k u n a j p i e r w w w y n i k u k a t a l i z o w a n e j zasadą addycji m a ł o n i a n u dietylu d o tlenku m e z y t y l u t w o r z y się <5-ketoester (IV) (przyłączanie M i c h a e l a , str. 417, p . m,M,6&), w k t ó r y m n a s t ę p n i e z a c h o d z i w e w n ę t r z n e przyłączenie ( p o d w p ł y w e m tego s a m e g o z a s a d o w e g o k a t a l i z a t o r a ) k a r b o a n i o n u , p o w s t a ł e g o z g r u p y m e t y l o w e j k e t o n u , d o jednej z g r u p e t o k s y k a r b o n y l o w y c h
P
Wo C H ) 2
2
/
3
5
•*• (CH C
C
H
C
-
V
h
z a s a d a
CH >-CO C H
3 2
v
3
2
a
C0 C H 2
2
a
s
5
(IV)
P
JO CH - C ^
CH - r / \ h ^ = o H C 0 C 5
2
>
^OC.H;
2
-
, i i | H C l
<
H C 0 Ć 5
2
°
2
(V)
(CH } C 3
CH
2
2
z=z-.
Wc^
(CH,) C 2
CH
N
C H
(Via)
2
- C ;
O
(Vlb)
P r o d u k t (V) jest /?-ketoestrem, k t ó r y p o alkalicznej hydrolizie i zakwaszeniu ł a t w o traci g r u p ę estrową (str. 458, p . III,P,4£>, r o z p a d k e t o n o w y ) i p o w s t a j e 5,5-dimetylo-l,3-cykloh e k s a n o d i o n ( d i m e d o n , V I ) . P o n i e w a ż d i m e d o n p o s i a d a g r u p ę m e t y l e n o w ą (przy C2) silnie z a k t y w o w a n ą d w i e m a sąsiadującymi g r u p a m i k a r b o n y l o w y m i , ł a t w o ulega k o n densacji z a l d e h y d a m i , dając c h a r a k t e r y s t y c z n e p o c h o d n e krystaliczne ( d i m e t o n y , p. VII,6,13/). D i m e d o n t w o r z y z c h l o r k i e m ż e l a z a ( l l l ) intensywnie p u r p u r o w o z a b a r w i o n e r o z t w o r y ; w a r t o ś ć pK d i m e d o n u w y n o s i ok. 5. W ł a s n o ś c i te wynikają z d u ż e g o u d z i a ł u f o r m y enołowej (VIb). a
P o d o b n y m p r z y k ł a d e m , lecz bardziej z ł o ż o n y m , jest synteza 3-metyIo-l,2,4-cyklop e n t a n o t r i o n u (p. V,4). K o n d e n s a c j a , w k t ó r e j uczestniczą 2 m o l szczawianu dietylu i 1 m o l 2 - b u t a n o n u z a c h o d z i w o b e c etoksylanu s o d u p r a w d o p o d o b n i e wg p r z e d s t a w i o n e g o s c h e m a t u . K o l e j n y m e t a p e m syntezy jest p r z e m i a n a 4-metylo-2,3,5-trioksocyklopentylogłioksałanu ( V I I ) w 3 - m e t y l o - l , 2 , 4 - c y k l o p e n t a n o t r i o n ( V I I I ) ; w p r z e m i a n i e tej cząsteczka k w a s u s z c z a w i o w e g o p o d w p ł y w e m w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u f o s f o r o w e g o w p o d w y ż s z o n e j t e m p e r a t u r z e ułega o d e r w a n i u
V
O CH -CH -CO-CH 3
2
0 = C-OC H 2
C0 C H 2
2
C-OC,H
3
C0 C H 2
S
2
H C " ^
C ^CH -C0-C0 C H
3
5
N
A
O
C
;
H
)
2
2
C-C0 C H
5
2
2
3
5
NiOCH,^
5
S
O II N
ĆH
©CH.CO-C0 C H 2
I
2
5
/
c--c=o 4
OC H 2
S
© HO s
H C
H,C
3
co c 2
»* ,
H
: H 2
u
YT
ro
-CjH OH
5
? / -
5
o^
O
H
»
y X
CO H 2
x>
o -H© +
(C0 H) 2
2
H C. S
+ H©
Cr^O
(VIII)
Wewnątrzcząsteczkowa reakcja addycji aldolowej (reakcja Claisena-Schmidta, str. 678, p . I V , M , 2 ) z a c h o d z i w syntezie t e t r a f e n y l o c y k l o p e n t a d l e n o n u ( „ t e t r a c y k l o n " , p . V , 5 ) . Z w i ą z e k ten powstaje ł a t w o w k a t a l i z o w a n e j z a s a d a m i kondensacji a r o m a t y c z n e g o a - d i k e t o n u , benzilu, z k e t o n e m d i b e n z y l o w y m
H C 5
c \
O©
/C H 6
Ć
ICH
H,cf
^
H , c N
H C" 7
Q H
+ H®.-H 0 2
>-o
V=o
c
5
CH
H C 2
C H 6'*5 Ń
5
C 6H" 5 Ń
C H
H <5^6 C
6
| H ,5^6 C
5
c= o CH
2
C ćH" 5
H C„ S
1 C H 6**5 FI
C z t e r y g r u p y a r y l o w e w t e t r a f e n y l o c y k l o p e n t a d i e n o n i e decydują o trwałości t e g o u k ł a d u . C y k l o p e n t a d i e n o n n i e s t a b i l i z o w a n y w p ł y w e m p o d s t a w n i k ó w istnieje tylko przejściowo, p o n i e w a ż ulega b a r d z o s z y b k o dimeryzacji w w y n i k u reakcji dien — dienofil (reakcja D i e l s a - A l d e r a , str. 7 3 8 , p . V d ) . T e t r a c y k l o n w reakcji d i e n o w e j , n p . z b e z w o d n i k i e m m a l e i n o w y m , daje a d d u k t , k t ó r y p o d c z a s o g r z e w a n i a traci cząsteczkę tlenku węgla i p r z e c h o d z i w b e z w o d n i k 3,4,5,6-tetrafenylodihydroftalowy ( p . V,6)
N a p o d s t a w i e analogicznej reakcji, polegającej na addycji benzynu ( 9 - b r o m o t r i p t y cen, p . IV,9) d o t e t r a c y k l o n u i następnie o d e r w a n i u tlenku węgla, o p r a c o w a n o d o g o d n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a 1,23,4-tetrafenyIonaftalenu [1]. W a ż n y m s p o s o b e m z a m y k a n i a pięcio- i sześcioczłonowych pierścieni alicyklicznych jest m e t o d a wykorzystująca wewnątrzcząsteczkową k o n d e n s a c j ę Claisena (str. 458, p. m , P , 4 & ) estrów d i k a r b o k s y l o w y c h k w a s ó w (reakcja D i e c k m a n n a )
CH-CO,R
W o p i s a n y m t u t a j p r z y k ł a d z i e (2-etoksykarbonylocyklopentanon, p . V,7) j a k o katali z a t o r s t o s o w a n y jest etoksylan sodu, ale z r ó w n i e d o b r y m i w y n i k a m i s t o s o w a n y jest t a k ż e w o d o r e k sodu. P r o d u k t , będący /?-ketoestrem, m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć p o h y d r o lizie i d e k a r b o k s y l a c j i , w o d p o w i e d n i k e t o n cykliczny ( r o z p a d k e t o n o w y ) . W w y n i k u mieszanej k o n d e n s a c j i Claisena p o m i ę d z y d w o m a e s t r a m i : f t a l a n e m dialkilu i o c t a n e m etylu, powstaje 2 - e t o k s y k a r b o n y l o - l , 3 - i n d a n o d i o n (IX) j a k o p r o d u k t reakcji wewnątrzcząsteczkowej
O
II -?CH .CO H ^ 2
lCa
s
f Y W 0
2
C
2
H
5
^ł/^C0 R 2
O
9iCH-C0 C H C OR 2
x
v
2
5
f^lr"
CH-CO C,H, ?
C
o (IX) W opisie tego p r e p a r a t u , p o d a n y m w p . V , 8 , z a s t o s o w a n o sód w postaci d r u t u , j a k o k a t a l i z a t o r , a w [2] j a k o r ó w n i e d o b r y k a t a l i z a t o r p o l e c a n y jest w o d o r e k sodu w postaci 50-proc. zawiesiny w oleju. Związek ( I X ) , p o hydrolizie i dekarboksylacji, p r z e c h o d z i w 1,3-indanodion; przekształcenia t e są częścią w i e l o e t a p o w e j syntezy t r i o n u , n i n h y d r i n y
(p. 111,100)
V,l.
3-METYLO-2-CYKLOPENTENON O It
O
CH
3
W kolbie z d w o m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a placz, s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 2,5 g w o d o r o t l e n k u sodu w 250 m l w o d y . R o z t w ó r d o p r o w a d z a się d o w r z e n i a , d o d a j e s z y b k o z w k r a p l a c z a 28,5 g (0,25 m o l ) 2,5-heksanodionu (p. 111,104) i u t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę w stanie r ó w n o m i e r n e g o w r z e n i a jeszcze d o k ł a d nie w ciągu 15 m i n (1). O t r z y m a n y c i e m n o b r ą z o w y r o z t w ó r chłodzi się szybko w ł a ź n i zawierającej lód z solą, w y s y c a chlorkiem sodu i e k s t r a h u j e eterem u ż y w a j ą c najpierw 100 m l r o z p u s z c z a l n i k a , a następnie d w u k r o t n i e p o 50 m l . E t e r o w e wyciągi p r z e m y w a się t r z y k r o t n i e w o d ą , p o r c j a m i p o 5 m l , suszy s i a r c z a n e m sodu i u s u w a eter za p o m o c ą w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł y ciemny olej destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i zbiera b e z b a r w n y 3-metylo-2-cyklopentenon w t e m p . 7 4 — 7 6 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) , nf>° 1,4818; w y d a j n o ś ć 9,5 g ( 4 0 % ) . T a k o t r z y m a n y p r o d u k t jest wystarczająco czysty d o wielu c e l ó w ; p r o d u k t b a r d z o czysty w y k a z u j e w a r t o ś ć w s p ó ł c z y n n i k a refrak cji 1,4893. Z w i ą z e k ciemnieje p o d c z a s p r z e c h o w y w a n i a . U w a g a . (1) Są t o o p t y m a l n e w a r u n k i r e a k c j i ; p r z e d ł u ż e n i e czasu o g r z e w a n i a l u b użycie bardziej stężonej z a s a d y powodują wzrost ilości s m ó ł powstających w reakcji ubocznej. V,2.
3-METYLO-2-CYKLOHEKSENON
CH
H C 2
C0 C H 2
a
C0 C H 2
2
s
3
3
4,6-DietoksykarbonyIo-3-rnety!o-2-cykIoheksenon. W kolbie kulistej p o j . 500 m l umieszcza się 130 g (1 m o l ) a c e t y l o o c t a n u etylu, 15 g (0,5 mol) s p r o s z k o w a n e g o p a r a f o r m a l d e h y d u i 5 g (5,8 ml) piperydyny. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j ; p o u p ł y w i e ok. 5 m i n z a w a r t o ś ć k o l b y s a m o r z u t n i e ogrzewa się i osad p a r a f o r m a l d e h y d u ulega rozpuszczeniu. Jeśli r e a k c j a biegnie zbyt g w a ł t o w n i e , należy k o l b ę z a n u r z y ć n a m o m e n t w ł a ź n i l o d o w e j . G d y g w a ł t o w n a r e a k c j a ustanie i miesza n i n a stanie się j e d n o r o d n a (po ok. 20 m i n ) , k o l b ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1 h . T a k o t r z y m a n y s u r o w y p r o d u k t , znajdujący się w kolbie w r a z z niewielką ilością w o d y , m o ż n a u ż y ć b e z oczyszczania do hydrolizy w celu o t r z y m a n i a 3-metylo-2-cykloh e k s e n o n u , j a k o p i s a n o p o n i ż e j . Jeżeli zaś p o t r z e b n y jest związek czysty, t o s u r o w y p r o d u k t oczyszcza się w następujący s p o s ó b . R o z t w ó r w 200 m l c h l o r k u m e t y l e n u p r z e m y w a się w rozdzielaczu kolejno: d w u k r o t n i e , p o r c j a m i p o 100 m l , 2,5 M k w a s e m s o l n y m ; d w u k r o t n i e n a s y c o n y m w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu, p o r c j a m i p o 100 m l i w k o ń c u d w u k r o t n i e wodą, p o r c j a m i p o 200 m l . R o z t w ó r o r g a n i c z n y suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a i r o z p u s z c z a l n i k u s u w a , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . W y d a j ność s u r o w e g o 4 , 6 - d i e l o k s y k a r b o n y l o - 3 - m e t y l o - 2 - c y k l o h e k s e n o n u w y n o s i 106,5 g ( 8 4 % ) . P r o d u k t u nie m o ż n a oczyszczać p r z e z destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, g d y ż ulega r o z k ł a d o w i , jest on j e d n a k w y s t a r c z a j ą c o czysty d o wielu celów.
3 - M e t y I o - 2 - c y k l o h e k s e n o i L O t r z y m a n y u p r z e d n i o s u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w m i e s z a n i n i e 300 m l lod. k w a s u o c t o w e g o , 30 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 200 m l w o d y . R o z t w ó r ogrzewa się d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą w ciągu 6 h, p o c z y m c h ł o d z i i ostrożnie d o d a j e się o c h ł o d z o n y r o z t w ó r 254 g w o d o r o t l e n k u sodu w 700 m l w o d y . M i e s z a n i n ę ekstrahuje się t r z e m a , 150 m l p o r c j a m i eteru, wyciągi e t e r o w e suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu i oddestylowuje eter, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w a p a r a t u r z e z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonu jącą i z b i e r a 3-metylo-2-cykloheksenon, w t e m p . 9 5 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j ność 24 g ( 4 4 % ) . O t r z y m y w a n i e 3-etylo-3-metyIocyklohcksanonu. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami poj.^ 500 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z z w y r ó w n y w a c z e m ciśnień i c h ł o d n i c ę zwrotną s p o r z ą d z a się r o z t w ó r j o d k u e t y l o m a g n e z o w e g o w 120 m l eteru, u ż y w a j ą c 18,7 g (0,77 m o l ) s u c h y c h w i ó r k ó w m a g n e z o w y c h i 120 g (0,77 m o l ) j o d k u etylu, P o c a ł k o w i t y m r o z p u s z c z e n i u m a g n e z u , instaluje się k o l b ę w ł a ź n i c h ł o dzącej zawierającej m i e s z a n i n ę suchego lodu i a c e t o n u i c h ł o d n i c ę w y m i e n i a się n a t e r m o m e t r d o niskich t e m p e r a t u r . G d y t e m p e r a t u r a m a s y reagującej o b n i ż y się do - 1 0 ° C , d o d a j e się 1,5 g (0,015 mol) s t a r a n n i e w y s u s z o n e g o c h l o r k u miedzi(I) (1). N a s t ę p n i e , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w e w n ą t r z k o l b y w g r a n i c a c h —10 d o —5°C (2), w k r a p l a się, p r z y energicznym m i e s z a n i u , r o z t w ó r 55 g (0,5 mol) 3-metylo-2-cykloh e k s e n o n u w 150 m l eteru. P o d o d a n i u całej ilości k e t o n u , z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze w ciągu 2 h w t e m p . —5°C. K o n t y n u u j ą c m i e s z a n i e i chłodzenie, r o z k ł a d a się p o w s t a ł y k o m p l e k s w k r a p l a j ą c do k o l b y najpierw 150 m l o c h ł o d z o n e g o , n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h ł o r k u a m o n u , a n a s t ę p n i e r o z c . k w a s solny, a ż r o z t w ó r stanie się k l a r o w n y . W a r s t w ę eterową oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą d o k ł a d n i e ekstrahuje sześciokrotnie eterem. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , u s u w a eter, u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 3-Etylo-3-metylocykloheksanon zbiera się w t e m p . 9 7 — 9 8 ° C / 2 9 , 3 h P a (22 m m H g ) , nj, 1,4594, w y d a j n o ś ć 48 g ( 6 8 % ) . P r o d u k t jest wystarczająco czysty dla wielu c e l ó w ; s e m i k a r b a z o n m a tt. 181—182°C. 1
U w a g i . (1) U t r z y m a n i e p o d a n e j t e m p e r a t u r y w tym etapie syntezy jest w a ż n e , g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e w y d a j n o ś ć p r o d u k t u ulega z n a c z n e m u obniżeniu. (2) N a l e ż y ściśle przestrzegać p o d a n e g o z a k r e s u t e m p e r a t u r , gdyż s p a d a w y d a j n o ś ć p r o d u k t u i t w o r z y się w znacznej ilości l-metylo-3-ety!o-l,3-cykloheksadien, j a k o p r o dukt uboczny. V,3.
5,5-DIMETYLO-l,3-CYKLOHEKSANODION
H C-C* (CH ) C CH
(dimedon)
2
(CH ) C 3
CH
2
2
S
5
3
>
2
^
3
CH - C 0 C H
C0 C H
C0 C H
2
2
(CH ) C 2
3
OC H
CH -C0 C Hj 2
3
0
2
2
3
2
,CH
x
C0 C H 2
2
2
2
v (CH ) C 3
2
tH
3
2
s
s
2
s
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 1 I z a o p a t r u j e się w uszczelnione m i e s z a d ł o , s p r a w n ą c h ł o d n i c ę zwrotną z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m o r a z w e w k r a p l a c z . W kolbie, z a n u r z o n e j w łaźni z l o d e m , u m i e s z c z a się 11,5 g (0,5 m o l ) sodu i d o d a j e w jednej p o r c j i 200 m l bezw. etanolu. P o ustaniu p o c z ą t k o w o g w a ł t o w n e g o przebiegu reakcji, u s u w a się ł a ź n i ę z l o d e m ; reakcja biegnie dalej s a m o r z u t n i e aż d o c a ł k o w i t e g o
r o z p u s z c z e n i a s o d u . N i e k i e d y należy n a w e t w t y m celu ogrzać k o l b ę n a ł a ź n i w o d n e j . U w y l o t u c h ł o d n i c y umieszcza się r u r k ę zabezpieczającą w y p e ł n i o n ą c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y w p r o w a d z a się 85 g (0,53 m o l ) m a l o n i a n u dietylu (p. 111,154), a n a s t ę p n i e d o d a j e p o w o l i z w k r a p l a c z a 50 g (0,51 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o tlenku m e z y t y l u (p. 111,209). R o z t w ó r , mieszając, ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 2 h , p p c z y m dodaje r o z t w ó r 62,5 g (1,11 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 300 m l w o d y i k o n t y n u u j e o g r z e w a nie n a ł a ź n i w o d n e j o r a z mieszanie w ciągu 6 h. N a s t ę p n i e , jeszcze ciepłą z a w a r t o ś ć kolby z a k w a s z a się ( w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o ) r o z c . k w a s e m solnym (1:2 obj.); z u ż y w a się ok. 275 m l r o z c . k w a s u . D o k o l b y p o d ł ą c z a się c h ł o d n i c ę destylacyjną i, stale mieszając, o d d e s t y l o w u j e możliwie j a k największą ilość a l k o h o l u . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie chłodzi się n i e c o , d o d a j e p o w o l i 8 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , ogrzewa do w r z e nia w ciągu 10 m i n i sączy. Oczyszczanie węglem o d b a r w i a j ą c y m p o w t a r z a się. Prze sącz z o b o j ę t n i a się w o b e c l a k m u s u r o z c . k w a s e m s o l n y m (ok. 75 ml) i p o n o w n i e o g r z e w a d o w r z e n i a z 8 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o . R o z t w ó r sączy się i ciepły, żółty przesącz z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s o l n y m (25—50 ml) w o b e c o r a n ż u m e t y l o w e g o d o w y r a ź n i e k w a ś n e g o o d c z y n u . U z y s k a n y r o z t w ó r ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu k i l k u m i n u t i c h ł o d z i ; n a s t ę p u j e krystalizacja d i m e d o n u . K r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą oziębioną l o d e m i suszy n a powietrzu. W y d a j n o ś ć d i m e d o n u o tt. 1 4 7 — 1 4 8 ° C wynosi 60 g ( 8 4 % ) . K r y s t a l i z a c j a z acetonu (ok. 8 m l / g ) p o d w y ż s z a tt. d o 1 4 8 — 1 4 9 ° C , lecz n a ogół nie jest k o n i e c z n a , V,4.
3-METYLO-1,2,4-CYKLOPENTANOTRION
CHj-CH .CO-CH 2
3
C0 C H + 2 1 C0 C H 3
2
5
2
2
3
NaOC H, 2
4-Metylo-2,3,5-trioksocykIopentyloglioksalan etylu. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 2 1 z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a o r a z s p r a w n e , uszczelnione m i e s z a d ł o ; trzeci o t w ó r z a m y k a się k o r k i e m . W kolbie umieszcza się 315 m l bezw. etanolu i d o d a j e p o r c j a m i 23 g (1 mol) sodu m e t a l i c z n e g o . Jeżeli p o c z ą t k o w o r e a k c j a biegnie zbyt g w a ł t o w n i e , należy k o l b ę ochłodzić z e w n ę t r z n i e (p. 111,94). P o p r z e r e a g o w a n i u sodu k o l b ę c h ł o d z i się w ł a ź n i wypełnionej l o d e m z solą i k o r e k w jednej z szyi k o l b y zastępuje się w k r a p l a c z e m z a b e z p i e c z o n y m r u r k ą z chlor k i e m w a p n i a . W ciągu ok. p ó ł godziny w k r a p l a się m i e s z a n i n ę 36 g (0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 2 - b u t a n o n u i 160 g (1,1 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o szczawianu dietylu. O t r z y m a n y c z e r w o n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się, a b y osiągnął t e m p e r a t u r ę p o k o j o w ą i wtedy, k o n t y n u u j ą c m i e s z a n i e , ogrzewa go d o w r z e n i a w ciągu 30 min. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę reagującą c h ł o d z i się p o n o w n i e w ł a ź n i w y p e ł n i o n e j l o d e m Z solą i z w k r a placza d o d a j e p o w o l i , energicznie mieszając, 55 m l r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o ( o t r z y m a nego p r z e z d o d a n i e stęż. k w a s u s i a r k o w e g o d o r ó w n e j objętości w o d y ) . W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y siarczanu sodu odsącza się i p r z e m y w a e t a n o l e m ; p o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t a n o l o w e z a t ę ż a się d o objętości ok. 100 m l , stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł y w o d n y r o z t w ó r c h ł o d z i się w łaźni lodowej p r z e z kilka godzin, sączy wydzielony ester i prze m y w a g o niewielką ilością w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u , k t ó r y m o ż n a u ż y ć d o n a s t ę p n e g o przejścia bez oczyszczania, w y n o s i 39,5 g ( 3 5 % ) . M a ł a p o r c j a p r o d u k t u p o krystalizacji z o c t a n u etylu (węgiel odbarwiający) m a tt. 162—164°C. 3 - M e t y l o - l , 2 , 4 - c y k I o p e n t a n o t r i o n . W kolbie kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą umieszcza się 300 m l r o z c . k w a s u f o s f o r o w e g o ( o t r z y m a n e g o p r z e z rozcieńczenie k w a s u f o s f o r o w e g o r ó w n ą objętością w o d y ) i d o d a j e 30 g (0,133 m o l )
V,6. Bezwodnik
3,4,5,6-tetrafenylodihydroftalowy
733
o t r z y m a n e g o p o p r z e d n i o estru. R o z t w ó r o g r z e w a się d o wrzenia w ciągu 30 m i n , p o c z y m chłodzi d o ok. — 10°C i p o z o s t a w i a w tej t e m p e r a t u r z e na okres 2 h. W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y k w a s u szczawiowego odsącza się i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m . Przesącz ekstrahuje się osiem r a z y e t e r e m , p o r c j a m i p o 120 m l ; połą c z o n e wyciągi e t e r o w e p r z e m y w a się niewielką ilością w o d y , suszy i c a ł k o w i c i e u s u w a r o z p u s z c z a l n i k . Suchą p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w ok. 10 m l w o d y , chłodzi i odsącza w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y p r o d u k t u w p o s t a c i m o n o h y d r a t u ; topnieje on w szerokich gra nicach t e m p e r a t u r ok. 7 2 — 7 9 ° C zależnie od szybkości o g r z e w a n i a . B e z w o d n y 3-metylo-1,2,4-cykłopentanotrion o tt. 1 1 8 — 1 1 9 ° C w p o s t a c i b e z b a r w n y c h płytek o t r z y m u j e się p o sublimacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (0,13 h P a (0,1 m m H g ) ) . W y d a j n o ś ć 9 g (54%). V,5. T E T R A F E N Y L O C Y K L O P E N T A D I E N O N
C H .CO-CO-QH 6
5
5
+ (C H -CH ) CO 6
5
2
2
c
KOH ^ > Q
(tetracyklon) C . H J~%
W
H
H C, 5
<jf
S
C H 6
S
O W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 4,2 g (0,02 m o l ) benzilu (p. FV,155) i 4,2 g (0,02 m o l ) k e t o n u d i b e n z y l o w e g o (p. IV,141) w 30 m l gorącego bezw. e t a n o l u . R o z t w ó r o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j d o t e m p e r a t u r y bliskiej t e m p . w r z e n i a i d o d a j e p o r c j a m i r o z t w ó r 0,6 g (0,011 m o l ) w o d o r o tlenku p o t a s u w 6 m l bezw. e t a n o l u . M o ż e wystąpić pienienie się r o z t w o r u . M i e s z a n i n ę reakcyjną o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 15 m i n (1), a następnie chłodzi w ł a ź n i l o d o wej d o t e m p e r a t u r y poniżej 5 ° C . W y d z i e l o n e c i e m n e k r y s z t a ł y p r o d u k t u sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a t r z e m a 5 m l p o r c j a m i rektyfikatu i suszy w su szarce w t e m p . ok. 5 0 ° C . O t r z y m a n y t e t r a f e n y l o c y k l o p e n t a d i e n o n o tt. 2 1 7 — 2 2 0 ° C jest wystarczająco czysty d o wielu celów. W y d a j n o ś ć 7 g ( 9 1 % ) . Krystalizacja z m i e s z a n i n y t o l u e n u z e t a n o l e m (1:1) daje czysty związek o tt. 2 1 9 — 2 2 0 ° C w p o s t a c i k r y s z t a ł ó w 3
0 g ł ę b o k o p u r p u r o w y m z a b a r w i e n i u ; ^ e x w y n o s i 340 i 510 n m , a o d p o w i e d n i o 1,26X 10 1 0,33X103. U w a g a . (1) W e d ł u g z m o d y f i k o w a n e g o s p o s o b u p o s t ę p o w a n i a [3] polegającego n a użyciu glikolu trietylenowego ( 3 , 6 - d i o k s a - l , 8 - o k t a n o d i o l ) , j a k o rozpuszczalnika i w o d o rotlenku benzylotrimetyloamoniowego („Tryton B"), jako katalizatora, reakcja przebiega w b a r d z o k r ó t k i m czasie. m
V,6. B E Z W O D N I K
C H 6
3,4,5,6-TETRAFENYLODIHYDROFTALOWY
S
W kolbie kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną u m i e s z c z a się 7 g (0,018 m o l ) t e t r a f e n y l o c y k l o p e n t a d i e n o n u , 1,9 g (0,019 m o l ) b e z w o d n i k a m a l e i n o w e go (1) i 5 m l b r o m o b e n z e n u . M i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 1,5 h p o d wyciągiem (wydziela się tlenek węgla). W t y m czasie z a n i k a c i e m n o b r ą z o w e z a b a r w i e n i e cyklicznego k e t o n u . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y chłodzi się d o t e m p . p o k o j o w e j , d o d a j e ok. 15 m l b e n z y n y lekkiej o tw. 6 0 — 8 0 ° C i sączy w y d z i e l o n y osad, k t ó r y p r z e m y w a się b e n z y n ą i suszy. W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 237—• — 2 4 0 ° C w y n o s i 7,5 g ( 9 0 % ) . O s a d r o z p u s z c z a się n a g o r ą c o w benzenie (120 ml), sączy, d o g o r ą c e g o przesączu d o d a j e b e n z y n ę (120 ml) i c h ł o d z i . W y d z i e l o n y o s a d sączy się, p r z e m y w a benzyną i suszy. W y d a j n o ś ć czystego b e z w o d n i k a t e t r a f e n y l o d i h y d r o f t a l o -
w e g o o tt. 2 3 5 — 2 4 0 ° C w y n o s i 6,2 g ( 7 5 % ) . Z a k r e s tt. zależy aparatu. U w a g a . (1) P . V,12, u w a g a (1). V,7.
o d szybkości o g r z e w a n i a
2-ETOKSYKARBONYLOCYKLOPENTANON O /
-C0 C H 2
2
NaOCjHj
5
C0 C H 2
2
I
C
V/
5
"C0 C H 2
2
S
W k o l b i e kulistej p o j . 1500 ml p r z y g o t o w u j e się 25 g (1,09 m o l ) m o l e k u l a r n e g o s o d u (p. 11,2,55, metoda 2). S ó d p o k r y w a się 625 m l b e n z e n u , s u s z o n e g o n a d s o d e m , a k o l b ę ł ą c z y ze s p r a w n ą chłodnicą z w r o t n ą z a b e z p i e c z o n ą przed d o s t ę p e m wilgoci z p o w i e t r z a r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y w p r o w a d z a się w jednej porcji 151,5 g (0,75 m o l ) a d y p i n i a n u dietylu (p. I I L 1 4 6 ) i 1,5 m l bezw. e t a n o l u . K o l b ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z kilka m i n u t , d o chwili r o z p o c z ę c i a się energicznej reakcji, p r z y c z y m z a c z y n a t a k ż e w y t r ą c a ć się osad p o c h o d n e j sodowej o konsystencji ciasta. P r z e z c a ł y czas n a l e ż y energicznie wstrząsać ręcznie k o l b ę . P o u s t a n i u s a m o r z u t n e j reakcji o g r z e w a się m i e s z a n i n ę p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z całą n o c n a ł a ź n i w o d n e j , a na stępnie oziębia l o d e m . P r o d u k t r o z k ł a d a się l o d e m i r o z c . (1:1) k w a s e m solnym, d o d a j ą c t a k ą iłość k w a s u , a b y nastąpiła z m i a n a b a r w y p a p i e r k a K o n g o z czerwonej n a nie bieską. W a r s t w ę b e n z e n o w ą oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e 100 m ł b e n z e n u . P o ł ą c z o n e wyciągi b e n z e n o w e p r z e m y w a się 100 m l 5-proc. r o z t w o r u węglanu sodu, 150 m l w o d y i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . B e n z e n u s u w a się, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą (wyciąg) i p o z o s t a ł o ś ć frakcjonuje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2 - E t o k s y k a r b o n y ł o c y k l o p e n t a n o n (95 g, 8 1 % ) zbiera się w t e m p . 108—11 ł ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . P o d czas p o w t ó r n e j destylacji zbiera się p r o d u k t w t e m p . 1 0 2 ° C / 1 4 , 6 h P a (11 m m H g ) . V,8.
1,3-INDANODION .CO,C\H
+ CH,.C0 C H 2
C0 C H 2
2
©e NaOC,H,
5
2
5
s
O H S0 Z
C-C0 C H 2
2
// r ^ " V ^ V C
4
CH
2
3
C W
o
W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i we w k r a p l a c z , t a k ż e z a b e z p i e c z o n y r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , umieszcza się 125 g (106,5 m l , 0,563 m o l ) ftalanu dietylu i 25 g (1,09 m o l ) s o d u w p o s t a c i d r u t u (p. n,2>55). K o l b ę o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j i d o d a j e w ciągu 90 m i n m i e s z a n i n ę 122,5 g (136 m l , 1,39 m o l ) s u c h e g o o c t a n u etylu i 2,5 m ł bezw. etanolu. O g r z e w a n i e k o n t y n u u j e się w ciągu n a s t ę p n y c h 6 h, p o c z y m m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą c h ł o d z i się i d o d a j e 50 m l eteru. W y d z i e l o n ą sól s o d o w ą odsącza się n a lejku z e szklaną płytką p o r o w a t ą , o s a d p r z e m y w a p r z e z w y m i e s z a n i e z o c t a n e m etylu i p o n o w n i e sączy. N a s t ę p n i e sól sodową (96 g) r o z p u s z c z a się w 1400 ml ciepłej w o d y z a w a r t e j w zlewce p o j . 3 1, r o z t w ó r c h ł o d z i się d o t e m p . 7 0 ° C , m i e s z a energicznie i d o d a j e 100 m l k w a s u s i a r k o w e g o (3 części stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i 1 część w o d y ) . M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w ł a ź n i z l o d e m d o t e m p . 1 5 ° C , w y d z i e l o n y 1,3-indanodion o d s ą c z a p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć 58 g ( 7 1 % ) . Czysty związek o tt. 1 3 0 ° C o t r z y m u j e się p o krystali zacji s u r o w e g o p r o d u k t u z m i e s z a n i n y d i o k s a n u i b e n z e n u z d o d a n i e m b e n z y n y lekkiej (tw. 8 0 — I 0 0 ° C ) .
V , b . W e w n a t r z c z ą s t e c z k o w e p o d s t a w i e n i e nakleofflowe (p. V , 9 i V,10). O g ó l n a m e t o d a , m a j ą c a d u ż e znaczenie w syntezie p i e r ś c i e n i o w y c h u k ł a d ó w alicyklicznych polega n a wewnątrzcząsteczkowej, katalizowanej zasadami, kondensacji pomiędzy dialkilowym e s t r e m m a l o n o w y m i o d p o w i e d n i m d i c h l o r o w c o - z w i ą z k i e m . C h o c i a ż w w a r u n k a c h tej syntezy łatwiej t w o r z ą się pierścienie pięcio- i sześcioczłonowe, t o jest o n a t a k ż e wy k o r z y s t y w a n a d o o t r z y m y w a n i a p o c h o d n y c h c y k l o b u t a n u , c o ilustruje synteza estru d i e t y l o w e g o k w a s u 1 , 1 - c y k l o b u t a n o d i k a r b o k s y l o w e g o (p. V , 9 ) . Z t e g o diestru, p o h y d r o lizie i d e k a r b o k s y l a c j i , ł a t w o p o w s t a j e k w a s c y k l o b u t a n o k a r b o k s y l o w y
fCH ) 3
:C(C0 C H ) 2
n
2
5
>
2
(CH ) 2
N
0
C(C0 C H ) 2
2
5
2
CH -Br 2
V
(CH )„
C I C 0 C H ) , ~ -> 2
2
2
5
iCH )
Q
^H-COJI
2 n
CH,
CH,
R e a k c j a w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e g o p o d s t a w i e n i a n u k l e o f i ł o w e g o o k a z a ł a się s k u t e c z n a t a k ż e p r z y o t r z y m y w a n i u jeszcze b a r d z i e j n a p r ę ż o n y c h u k ł a d ó w cyklicznych, czyli z w i ą z k ó w z pierścieniem t r ó j c z ł o n o w y m . S t w i e r d z o n o , że niekiedy pierścień t r ó j c z ł o n o w y z a m y k a się n a w e t łatwiej n i ż o d p o w i e d n i pierścień c y k l o b u t a n u . P r z y k ł a d e m ilustrującym jest synteza k e t o n u c y k l o p r o p y l o w o - m e t y l o w e g o (p. V,10) z 5-chloro-2-pentanonu wobec wodnego roztworu zasady 9
CiCH,-CH,-CH-CO-CH
C1CH,-CH,-CH,-C0-CH, (X)
.
H
H C—CH 2
X
H
^-:CH-CO-CH 0
:
2
CH-CO-CH
3
3
y - C h l o r o k e t o n (X), będący s u b s t r a t e m w tej syntezie, o t r z y m u j e się w p r o s t y s p o s ó b , działając stęż. k w a s e m solnym n a 2 - a c e t y l o b u t y r o l a k t o n . W w a r u n k a c h r e a k c j i nastę p u j e n u k l e o f i l o w e o t w a r c i e pierścienia l a k t o n o w e g o w w y n i k u a t a k u j o n u c h l o r k o w e g o z jednoczesną d e k a r b o k s y l a c j a
>
O
.OH
C1-CH -co,
H , C O < T H,C—CTT-C-CH*
V,9.
2
C H
2
- C H = C - C H
-h
CICH -CH -CH -CO<:H3 2
3
,CH,Br
2
(X)
OH
KWAS 1,1-CYKLOBUTANODIKARBOKSYLOWY CYKLOBUTANOKARBOKSYLOWY
H,C
2
I KWAS
©OC,H, CH {C0 C H ) 2
2
2
5
2
CH Br 2
/CH
HC 2
C
^C(C0 C H > 2
CH
2
^>
5
( l i ) H
2
H
^ s 2
2
tł>
H C
CH
C(C0 H)
2
2
\
/
CH,
2
H C
2
CHOCH
2
\
/
CH
2
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 3 1 z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r , uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o p o d w ó j n y m płaszczu c h ł o d z ą c y m . C a ł a
a p a r a t u r a m u s i b y ć zupełnie sucha. W kolbie u m i e s z c z a się 2 1 2 g (1,05 m o l ) 1,3-dibrom o p r o p a n u (p. 111,54) i 160 g (1 m o l ) m a ł o n i a n u dietylu (p. 111,154) w y s u s z o n e g o b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a . U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i z w k r a p l a c z a , p o p r z e z c h ł o d n i c ę , d o d a j e się r o z t w ó r 4 6 g (2 m o l ) s o d u w 800 m l specjalnie osuszonego etanolu (p. 11,1,9) (1) z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y r e a k c y j n e j u t r z y m y w a ł a się w g r a n i c a c h 6 0 — 6 5 ° C (50—60 m i n ) . P o u k o ń c z e n i u d o d a w a n i a m i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się d o chwili, gdy t e m p e r a t u r a o p a d n i e d o 5 0 — 5 5 ° C i w t e d y ogrzewa n a ł a ź n i w o d n e j t a k d ł u g o , a ż r o z t w ó r o t r z y m a n y przez rozpuszczenie w w o d z i e kilku k r o p l i m i e s z a n i n y reagującej nie będzie w y k a z y w a ł o d c z y n u alkalicznego w o b e c fenoloftaleiny (ok. 2 h ) . N a s t ę p n i e d o d a j e się w o d y w ilości p o t r z e b n e j d o r o z p u s z c z e n i a osadu b r o m k u sodu i o d d e s t y l o w u j e e t a n o l z ł a ź n i w o d n e j . P o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji z p a r ą w o d n ą d o c a ł k o witego o d p ę d z e n i a estru dietylowego k w a s u 1,1-cyklobutanodikarboksylowego i p o z o stałego m a ł o n i a n u dietylu; w ciągu 9 — 1 0 h zbiera się o k . 4 1 destylatu. C a ł y destylat e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 350 m l eteru i n a s t ę p n i e z p o ł ą c z o n y c h w y c i ą g ó w e t e r o w y c h u s u w a rozpuszczalnik p r z e z destylację z ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . P o z o s t a ł ą ciecz o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 2 h p o d c h ł o d n i c ą zwrotną z r o z t w o r e m 112 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 200 m l etanolu. N a s t ę p n i e oddestylowuje się p r a w i e c a ł ą ilość etanolu i p o z o s t a ł o ś ć o d p a r o w u j e do s u c h a n a ł a ź n i w o d n e j ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . U z y s k a n y osad r o z p u s z c z a się w 100 m l gorącej w o d y i d o d a j e ostrożnie stęż. k w a s u solnego (ok. 80 m l ) d o odczynu s ł a b o k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o . M i e szaninę o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu kilku m i n u t w celu usunięcia d w u d e n k u węgla, n a s t ę p n i e d o d a j e się r o z t w o r u a m o n i a k u d o o d c z y n u s ł a b o alkalicznego i d o w r z ą c e g o r o z t w o r u d o d a j e się w o d n e g o r o z t w o r u c h l o r k u b a r u z niewielkim n a d m i a r e m . U t w o r z o n y m a l o n i a n b a r u u s u w a się, sącząc gorącą mieszaninę, a przesącz, p o oziębie niu, silnie z a k w a s z a stęż. k w a s e m s o l n y m (90—100 m l k w a s u , używając p a p i e r k a K o n g o j a k o w s k a ź n i k a ) . R o z t w ó r ekstrahuje się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 2 5 0 m l eteru, p o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i oddestylowuje eter, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . P o z o s t a ł o ś ć przenosi się n a p o r o w a t y talerz w celu usunięcia oleistych zanieczyszczeń. O t r z y m u j e się piękny, krystaliczny p r o d u k t (55 g, 3 8 % ) b ę d ą c y c z y s t y m k w a s e m 1 , 1 - c y k l o b u t e n o d i k a r b o k s y ł o w y m o tt. 158°C. P r o d u k t m o ż n a p r z e k r y s t a i i z o w a ć z o c t a n u etylu, lecz tt. pozostaje n i e z m i e n i o n a . W k o l b i e p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę destylacyjną z t e r m o m e t r e m i połą czoną p o p r z e z k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną z o d b i e r a l n i k i e m umieszcza się 30 g (0,208 m o l ) k w a s u 1,1-cyklobutanodikarboksylowego. K o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i z ole j e m s i l i k o n o w y m w t e m p . 160—170°C t a k d ł u g o , aż u s t a n i e b u r z e n i e się substancji. W t e d y t e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się d o 2 1 0 ° C ; k w a s cykło b u t a n o k a r b oksyl owy desty luje w t e m p . 1 9 1 — 1 9 7 ° C . S u r o w y k w a s destyluje się p o n o w n i e , zbierając c z y s t y p r o d u k t w t e m p . 1 9 5 — 1 9 6 ° C . W y d a j n o ś ć k w a s u c y k l o b u t a n o k a r b o k s y l o w e g o (bez b a r w n a ciecz) w y n o s i 18 g ( 8 6 % ) . U w a g a . (1) W p . 111,94 p o d a n o s z c z e g ó ł o w y opis o t r z y m y w a n i a e t a n o l o w e g o r o z tworu e t o k s y ł a n u sodu. V,10.
Hl
KETON
S
/
CYKLOPROPYLOWO-METYLOWY
C
+ HC!
* CICH -CH .CH .CO.CH 2
H C-CH-CO-CH C l C H - C H - C H - C O . C H + NaOH 2
I
2
2
2
2
4- C O ,
3
3
3
2
•
3
CHj—CH-CO-CH, + NaCl + H 0 2
CH
2
5-ChJoro-2-pentanon. M o n t u j e się a p a r a t u r ę destylacyjną składającą się z kulistej k o l b y p o j , 500 m l , n a s a d k i destylacyjnej, długiej c h ł o d n i c y z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m chłodzącym i odbieralnika p o j . 250 m l umieszczonego w łaźni z lodem. W kolbie
destylacyjnej umieszcza się 64 g (0,5 mol) 2 - a c e t y l o b u t y r o l a k t o n u , 9 0 m l w o d y i kilka k a w a ł k ó w p o k r u s z o n e j porcelany, d o d a j e 7 5 m l stęż. k w a s u solnego i wstrząsa k o l b ę w celu w y m i e s z a n i a jej z a w a r t o ś c i . K o l b ę o g r z e w a się delikatnie n a siatce azbestowej d o r o z p o c z ę c i a i n t e n s y w n e g o wydzielania się d w u t l e n k u w ę g l a i k o n t y n u u j e o s t r o ż n e o g r z e w a n i e , aż burzliwa r e a k c j a u s t a n i e , a z a w a r t o ś ć k o l b y stanie się b a r d z o c i e m n a ( o k . 5—10 m i n ) . W t e d y w z m a c n i a się i n t e n s y w n o ś ć ogrzewania, najlepiej u ż y w a j ą c d w u p a l n i k ó w , a b y p r z e p r o w a d z i ć destylację b a r d z o s z y b k o . G d y w o d b i e r a l n i k u z b i e r z e się ok. 125 m l destylatu, w ó w c z a s , nie p r z e r y w a j ą c destylacji, w p r o w a d z a się d o k o l b y , z w k r a p l a c z a u m i e s z c z o n e g o w n a s a d c e destylacyjnej, 7 5 m l w o d y . Ł ą c z n i e z b i e r a się ok. 200 m l destylatu, a c a ł k o w i t y czas destylacji w y n o s i ok. 7 5 m i n . J a s n o żółtą fazę organiczną oddziela się, f a z ę w o d n ą e k s t r a h u j e t r z e m a 30 m l p o r c j a m i eteru i p o ł ą c z o n e r o z t w o r y organiczne suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a . Eter o d d e s t y l o w u j e się, stosując otuloną k o l u m n ą frakcjonującą o w y m i a r a c h 1 0 X 1 , 5 c m w y p e ł n i o n ą szkla n y m i s p i r a l a m i i p o z o s t a ł o ś ć (1) destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( p o m p a w o d n a ) . 5 - C h l o r o - 2 - p e n t a n o n z b i e r a się w t e m p . 7 0 — 7 3 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 45 g ( 7 5 % ) . K e t o n cyklopropylowo-metylowy. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą u m i e s z c z a się r o z t w ó r 20 g (0,5 mol) w o d o r o t l e n k u s o d u w 20 m l w o d y . W ciągu 30 m i n w k r a p l a się d o k o l b y 42 g (0,35 mol) 5 - c h l o r o - 2 - p e n t a n o n u . W t y m czasie z a w a r t o ś ć k o l b y energicznie m i e s z a się i l e k k o o g r z e w a , a b y m i e s z a n i n a w r z a ł a r ó w n o m i e r n i e . D o d a t k o w o u t r z y m u j e się m i e s z a n i n ę w e w r z e n i u jeszcze w ciągu 1 h, p o c z y m d o d a j e się p o w o l i 4 5 m l w o d y i dalej o g r z e w a d o w r z e n i a p r z e z następną g o d z i n ę . C a ł y czas z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie. C h ł o d n i c ę z w r o t n ą w y m i e n i a się n a zestaw destylacyjny i o d d e s t y l o w u j e p r o d u k t reakcji aż d o c a ł k o w i t e g o zaniku fazy organicznej w k o l b i e . D e s t y l a t wysyca się w ę g l a n e m p o t a s u , oddziela w a r s t w ę organiczną, a w a r stwę w o d n ą e k s t r a h u j e eterem, t r z e m a p o r c j a m i p o 15 m l . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y orga n i c z n e suszy się b e z w . c h l o r k i e m w a p n i a i n a s t ę p n i e b e z w . s i a r c z a n e m w a p n i a . Stosując a p a r a t u r ę destylacyjną z zaizolowaną k o l u m n ą frakcjonującą 1 0 X 1 , 5 c m (spirale szkla ne), u s u w a się n a j p i e r w eter, p o c z y m destyluje k e t o n c y k l o p r o p y l o w o - m e t y l o w y , zbie rając frakcję o tw. 111—112°C. W y d a j n o ś ć 24 g ( 8 2 % ) . U w a g a . (1) S u r o w y p r o d u k t m o ż n a użyć b e z p o ś r e d n i o w n a s t ę p n y m etapie syntezy. V , c . P o w i ę k s z a n i e pierścienia (p. V , l l ) - R e a k c j a p o w i ę k s z a n i a pierścienia k a r b o cyklicznego jest w y k o r z y s t y w a n a d o o t r z y m y w a n i a n i e k t ó r y c h z w i ą z k ó w cyklicznych. P r z y k ł a d u takiej m e t o d y d o s t a r c z a s y n t e z a c y k l o h e p t a n o n u (p. V , l l ) t w o r z ą c e g o się w r e a k c j i cyklicznego k e t o n u z d i a z o m e t a n e m . C y k l o h e p t a n o n o t r z y m u j e się z w y d a j nością ok. 6 0 % o b o k niewielkiej ilości o d p o w i e d n i e g o epoksyzwiązku t w o r z ą c e g o się w reakcji u b o c z n e j o r a z c y k l o o k t a n o n u p o w s t a j ą c e g o w w y n i k u reakcji w t ó r n e j cyklo h e p t a n o n u z d i a z o m e t a n e m . C y k l o h e p t a n o n ł a t w o w y o d r ę b n i a się z m i e s z a n i n y p r o d u k t ó w dzięki t e m u , że tylko on t w o r z y krystaliczny p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a z w o d o r o s i a r c z y n e m . D i a z o m e t a n w y t w a r z a się in situ z N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o l u en osulf a m i d u (p. 11,2,19). P r a w d o p o d o b n y m e c h a n i z m reakcji przedstawiają następujące r ó w n a n i a :
V,ll.
CYKLOHEPTANON
O
ó
CH,N,
Syntezę należy prowadzić pod sprawnie działającym wyciągiem (p. 11,2,19). W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 w y p o s a ż o n e j w t e r m o n e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z , u m i e s z c z a się 49 g (0,5 m o l ) p r z e d e s t y l o w a n e g o c y k l o h e k s a n o n u , 125 g (0,585 mol) N - m e t y l o - N - n i t r o z o - p - t o i u enosulf a m i d u , 150 m l r e k t y f i k a t u i 10 m l w o d y . N i t r o z o a m i d pozostaje p r a w i e n i e r o z p u s z c z o n y . M i e s z a d ł o u m o c o w u j e się w t e n s p o s ó b , a b y m i e s z a n a b y ł a głównie g ó r n a część r o z t w o r u , a osad p o r u s z a ł się tylko nieznacznie. K u l k a t e r m o m e t r u p o w i n n a b y ć z a n u r z o n a w cieczy. M i e s z a n i n ę chłodzi się d o t e m p . 0 ° C w ł a ź n i z l o d e m i solą. D o niezbyt energicznie m i e s z a n e j zawartości k o l b y d o d a j e się z w k r a p l a c z a , b a r d z o p o w o l i , r o z t w ó r 15 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w 50 m l 50-proc. w o d n e g o a l k o h o l u etylowego. P o d o d a n i u 0,5—1 m l r o z t w o r u r o z p o c z y n a się energiczne w y d z i e l a n i e a z o t u i w z r a s t a t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y (1). S z y b k o ś ć d o d a w a n i a alkalicznego r o z t w o r u reguluje się tak, a b y u t r z y m y w a ć t e m p e r a turę, m i e s z a n i n y reagującej w g r a n i c a c h 10*—20°C. D o d a w a n i e t r w a o k . 2 h ; w t y m czasie s t o p n i o w o z a n i k a o s a d n i t r o z o z w i ą z k u . O t r z y m a n y ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w y r o z t w ó r miesza się jeszcze p r z e z 30 m i n , a n a s t ę p n i e d o d a j e 2 M k w a s u solnego do o d c z y n u k w a ś n e g o w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o (ok. 50 m l ) . N i e p r z e r y w a j ą c m i e s z a n i a , w p r o w a d z a się d o k o l b y r o z t w ó r 100 g p i r o s i a r c z y n u sodu w 200 m l w o d y i m i e s z a w d a l s z y m ciągu, najlepiej p r z e z 10 h b e z dostępu p o wietrza. J u ż p o kilku m i n u t a c h z a c z y n a wydzielać się ciężki osad. P o w s t a ł y k o m p l e k s odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a e t e r e m , a ż o s a d stanie się bez b a r w n y , a n a s t ę p n i e p o przeniesieniu d o k o l b y r o z k ł a d a się g o , d o d a j ą c l e k k o o g r z a n e g o r o z t w o r u 125 g w ę g l a n u s o d u w 150 ml w o d y . W a r s t w ę k e t o n u oddziela się, w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 30 m l eteru, p o ł ą c z o n e r o z t w o r y orga niczne suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u , u s u w a eter p o d z w y k ł y m ciśnieniem i p o z o s t a ł o ś ć destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, u ż y w a j ą c a p a r a t u r y z k r ó t k ą k o l u m n ą f r a k c j o nującą. C y k l o h e p t a n o n z b i e r a się w t e m p . 6 4 — 6 5 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 17 g ( 3 1 % ) . TJwaga. (1) Jeśli r e a k c j a w t y m m o m e n c i e n i e r o z p o c z n i e się, należy u s u n ą ć ł a ź n i ę oziębiającą i p o c z e k a ć , a ż m i e s z a n i n a ogrzeje się d o t e m p . 1 0 ° C ; n i e w o l n o d o d a w a ć n a s t ę p n y c h porcji alkalicznego r o z t w o r u , z a n i m r e a k c j a n i e r o z p o c z n i e się. V,d. Reakcje cykloaddycji (p. V,12 do V,17). Z w i ą z k i zawierające w swej cząsteczce wiązanie p o d w ó j n e l u b p o t r ó j n e , k t ó r e jest z a k t y w o w a n e sprzężeniem z i n n y m u k ł a d e m wiązań w i e l o k r o t n y c h (grupa k a r b o n y l o w a , c y j a n o w a , n i t r o w a , fenylowa itp.), ulegają przyłączeniu d o s p r z ę ż o n e g o u k ł a d u dienu (np. 1,3-butadienu) w p o z y c j e 1,4, t w o r z ą c pierścień sześcioczłonowy. T a k a p o c h o d n a etylenu l u b acetylenu n a z y w a n a jest d i e n o filem, d r u g i zaś r e a g e n t — dienein, a p r o d u k t — a d d u k t e m . R e a k c j a cykloaddycji n o s i powszechnie n a z w ę reakcji Dieisa-Aldera l u b syntezy d i e n o w e j . Jest o n a szeroko w y k o r z y s t y w a n a d o syntezy sześćioczionowych z w i ą z k ó w k a r b o c y k l i c z n y c h . T a k więc cykłoheksen powstaje, g d y u ż y t y m dienofilem jest p o c h o d n a etylenu, a 1,4-cykloheksadien, gdy dienofilem jest p o c h o d n a acetylenu. Jeśli jeden z s u b s t r a t ó w addycji (dienofil l u b dien) l u b o b y d w a , są z w i ą z k a m i cyklicznymi, t o p o w s t a j e a d d u k t o b u d o w i e policyklicznej
(Y=COR,
C^N, NO,,C H 6
s
itd.)
P o w y ż s z e s c h e m a t y przedstawiają c y k l o a d d y c j ę j a k o r e a k c j ę r ó w n o c z e s n ą ; jest t o prze m i a n a t e r m i c z n a , z a c h o d z ą c a z z a c h o w a n i e m symetrii z g o d n i e z r e g u ł a m i W o o d w a r d a - H o f f m a n n a dla r e a k c j i elektrocyklicznych [4]. S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a p r z y p r e p a r a t y w n y m w y k o r z y s t a n i u reakcji D i e l s a - A l d e r a jest w y j ą t k o w o p r o s t y i w y s t a r c z a tylko o g r z e w a n i e r a z e m s a m y c h s u b s t r a t ó w l u b w r o z t w o r z e o d p o w i e d n i e g o rozpuszczalnika. S t w i e r d z o n o , że r e a k c j a jest z a c h o d z ą c ą stereospecyficznie .syn-addycja w z g l ę d e m dienofilu. N p . w reakcji 2,3-dimetylo-l,3-butadienu z b e z w o d n i k i e m m a l e i n o w y m p o w s t a j e b e z w o d n i k d J - l , 2 , 3 , 6 - t e t r a h y d r o - 4 , 5 - d i m e t y l o f t a l o w y (p. V,12). P r z y k ł a d e m użycia chi n o n u j a k o dienofila jest synteza d s - l , 4 , 4 a , 9 a - tetrahydro-2,3-dimetylo-9,10-antrachinonu, k t ó r y p o o d w ó d orni eniu (najprościej d z i a ł a n i e m t l e n u n a r o z t w ó r tego związku w alko h o l o w y m r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u p o t a s u ) daje 2 , 3 - d i m e t y l o a n t r a c h i n o n (p. I V , 1 3 ) . C y k l o a d d y c j a z u d z i a ł e m mniej r e a k t y w n y c h dienofili w y m a g a p r z e d ł u ż e n i a o k r e s u o g r z e w a n i a i w tych p r z y p a d k a c h lepiej p r o w a d z i ć ją w odpowiedniej a p a r a t u r z e ciśnieniowej ( n p . o t r z y m y w a n i e 4-nitro-5~fenylocykloheksenu, p . V,14). K a r b e n y , d w u w a r t ościowe cząstki z deficytem e l e k t r o n ó w , ulegają przyłączeniu d o olefin. R e a k c j a ta jest w y k o r z y s t y w a n a d o o t r z y m y w a n i a r ó ż n i e p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h c y k l o p r o p a n u , p o n i e w a ż p o d s t a w n i k i z a r ó w n o w karbenie, j a k i w olefinie m o g ą być o d p o w i e d n i o d o b i e r a n e . T a k więc, d i c h l o r o k a r b e n przyłącza się d o olefin dając p o c h o d n e 1,1-dichlorocyklopropanu. Z wielu s p o s o b ó w g e n e r o w a n i a dichlorok a r b e n u n a j p r o s t s z y m jest sposób w p r o w a d z o n y ostatnio, a polegający n a reakcji c h l o r o f o r m u ze stęż. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u s o d u w obecności k a t a l i z a t o r a p r z e n o s z e n i a m i ę d z y f a z o w e g o . M e t o d ę tę ilustruje o t r z y m y w a n i e 7,7-dichlorobic y k l o [ 4 , l , 0 ] h e p t a n u (p. V,15) z c y k l o h e k s e n u z u d z i a ł e m c h l o r k u b e n z y l o t r i e t y l o a m o n i o w e g o , j a k o k a t a l i z a t o r a . P r z y j m u j e się [5] następujący m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a dichlor o k a r b e n u : n a j p i e r w c z w a r t o r z ę d o w y c h l o r e k a m o n i o w y (XI) w fazie w o d n e j p o d wpły wem wodorotlenku sodu przechodzi w czwartorzędowy wodorotlenek (XII), który przemieszcza się na g r a n i c ę fazy organicznej i t u z kolei r e a g u j e z c h l o r o f o r m e m dając c z w a r t o r z ę d o w ą p o c h o d n ą ( X I I I ) a m o n i o w ą o t r i c h l o r o m e t y l o w y m anionie. Cząstka t a p r z e n i k a d o f a z y o r g a n i c z n e j , gdzie ulega r o z p a d o w i t w o r z ą c d i c h l o r o k a r b e n i c z w a r t o r z ę d o w y chlorek a m o n i o w y . D i c h l o r o k a r b e n n a t y c h m i a s t r e a g u j e z olefiną znajdującą się w fazie o r g a n i c z n e j , a chlorek a m o n i o w y p o w r a c a d o fazy w o d n e j , g d z i e p o n o w n i e ulega p r z e m i a n i e w c z w a r t o r z ę d o w y w o d o r o t l e n e k inicjując k o l e j n y cykl p r z e m i a n ©
© O H
©
©
(C H ) NCH,-C H }U 2
5
3
6
©
©
> ( C H ) N C H > C H } O H + Cl
5
2
•
5
3
6
3
faza wodna
(XI)
(Xli) ©
O
granica
CHC1 + ( C H ) N C H - C H } O H 3
2
5
3
2
©
6
s
0
(C H ) NCH .C H }CC1 4- H 0 (XIII) 2
5
3
2
6
©
5
3
0
(C H ) NCH -C H }CCl 2
5
i
+ :cci
2
6
5
2
-foia 3 o 7 e a
©
^ :CCl a
1
©
+ (C H ) NCH .C H }C1 2
5
3
2
6
3
2
R e a k c j a f o t o d i m e r y z a c j i związków n i e n a s y c o n y c h jest w y k o r z y s t y w a n a d o otrzy m y w a n i a wielu r ó ż n o r o d n y c h p o c h o d n y c h c y k l o b u t a n u . T a k więc, 2 - c y k l o p e n t e n o n u ż y t y j a k o czysta s u b s t a n c j a l u b w r o z t w o r z e , n a ś w i e t l a n y światłem o d ł u g o ś c i fali większej niż 300 n m (następuje w z b u d z e n i e przejścia n-+x*) tworzy mieszaninę dwu d i m e r ó w : „ g ł o w a d o g ł o w y " ( X I V ) i „ g ł o w a d o o g o n a " ( X V ) . S t w i e r d z o n o , że o b y d w a d i m e r y m a j ą k o n f i g u r a c j ę cis, anty, cis. P r z y j m u j e się, ż e r e a k c j a p o l e g a na a t a k u cząstki w z b u d z o n e j n -> TŁ* W stanie t r y p l e t o w y m , n a pozostającą w stanie p o d s t a w o t
w y m cząsteczkę n i e n a s y c o n e g o k e t o n u (p. 1,17,5). W reakcji opisanej w p . V,16 z d w u d i m e r ó w p o w s t a j ą c y c h z 2 - c y k l o p e n t e n o n u p o d c z a s naświetlania w m e t a n o l u , tylko dimer „ g ł o w a d o o g o n a " ulega reakcji z r o z p u s z c z a l n i k i e m t w o r z ą c diacetal, k t ó r y w y p a d a z r o z t w o r u w postaci krystalicznej; d r u g i dimer ( k t ó r y w tych w a r u n k a c h p o wstaje w mniejszej ilości) p o z o s t a j e w r o z t w o r z e . D i a c e t a l p r z e p r o w a d z a się w d i k e t o n działając r o z c . k w a s e m solnym w u k ł a d z i e d w u f a z o w y m z c h l o r k i e m m e t y l e n u
+ (XIV)
(XV)
Substrat, 2 - c y k l o p e n t e n o n , o t r z y m u j e się w w y n i k u reakcji h y d r o l i z y i utlenienia 3-chlorocyklopentenu, k t ó r y z kolei otrzymuje się p r z e z p r z y ł ą c z e n i e w niskiej t e m p e r a t u r z e c h l o r o w o d o r u d o c y k l o p e n t a d i e n u , n a t o m i a s t c y k l o p e n t a d i e n powstaje p o d c z a s ogrzewania d i c y k l o p e n t a d i e n u . T a d e p o l i m e r y z a c j a jest p r z y k ł a d e m o d w r o t n e j reakcji cykloaddycji D i e i s a - A l d e r a zwanej reakcją r e t r o d i e n o w ą . C y k l o p e n t a d i e n p o d c z a s prze c h o w y w a n i a w t e m p e r a t u r z e p o k o j o w e j p o n o w n i e t w o r z y dimer. K o l e j n y m p r z y k ł a d e m reakcji fotodimeryzacji jest p o w s t a w a n i e z m a ł ą wydajnością „ f o t o d i m e r u 1,4-naftochinonu" ( X V I ) , w czasie naświetlania 1,4-naftochinonu w r o z t w o r z e b e n z e n o w y m (p. V,17). D i m e r y z a c j ę p r z e p r o w a d z a się w świetle s ł o n e c z n y m l u b świetle l a m p y r t ę c i o w e j .
(XVI)
V,12. B E Z W O D N I K H C. 3
HC^\
C H,C^CH
cw-l,2,3,6-TETRAHYDRO-4,5-DIMETYLOFTALOWY
O
O HC- ' II O C
2
C II
o
D o 4,9 g (0,05 m o l ) d o s k o n a l e s p r o s z k o w a n e g o b e z w o d n i k a (1) m a l e i n o w e g o (p. 111,212) znajdującego się w m a ł e j kolbie s t o ż k o w e j , d o d a j e się 4,1 g (0,05 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 2 , 3 - d i m e t y l o - l , 3 - b u t a d i e n u (p. 111,8). R e a k c j a z a c h o d z i w ciągu kilku m i n u t , o c z y m świadczy wydzielające się ciepło. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się, aż osiągnie o n a t e m p . p o k o j o w ą i n a s t ę p n i e u s u w a n a d m i a r b e z w o d n i k a m a l e i n o w e g o p r z e z k i l k a k r o t n ą e k s t r a k c j ę zimną wodą. E k s t r a h u j e się tak d ł u g o , a ż r o z t w ó r w o d n y prze stanie w y k a z y w a ć o d c z y n k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . P o w s t a ł e b e z b a r w n e kryształy suszy się n a powietrzu i n a s t ę p n i e krystalizuje z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) . W y d a j n o ś ć b e z w o d n i k a l,2,3,6-tetrahydro-2,3-dimetyloftalowego o tt. 7 8 — 7 9 ° C jest p r a w i e ilościowa. U w a g a . (1) Bezwodnik m a l e i n o w y m o ż n a o t r z y m a ć z k w a s u p o s t ę p u j ą c w następu jący s p o s ó b . W k o l b i e z n a s a d k ą Claisena z a o p a t r z o n ą w t e r m o m e t r i c h ł o d n i c ę desty lacyjną z o d b i e r a l n i k i e m s p o r z ą d z a się mieszaninę 100 g k w a s u m a l e i n o w e g o i 100 g 1,1,2,2-tetrachloroetanu (wyciąg). Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j ; d o m o m e n t u osiągnięcia 150°C p o w i n n o o d d e s t y l o w a ć 75 m l 1,1,2,2-tetrachloroetanu i ok.
15—15,5 m l w o d y . Destylację k o n t y n u u j e się, u ż y w a j ą c c h ł o d n i c y powietrznej i g d y t e m p . w z r o ś n i e d o 190°C, zmienia się o d b i e r a l n i k . B e z w o d n i k m a l e i n o w y zbiera się w t e m p . 1 9 5 — 1 9 7 ° C . S u r o w y b e z w o d n i k krystalizuje się z c h l o r o f o r m u , W y d a j n o ś ć czystego b e z w o d n i k a m a l e i n o w e g o o tt. 5 4 ° C w y n o s i 7 0 g ( 8 3 % ) . V,13.
cw-l,4 4a,9a-TETRAHYDRO-2,3-DIMETYLO-9,10-ANTRACHINON f
W m a l e j k o l b i e kulistej z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 8,2 g (0,1 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o 2,3-dimety3o-l,3-butadienu (p. 111,8) i 7,9 g (0,05 m o l ) 1,4-naftoc h i n o n u (p. I V , 142) r o z p u s z c z o n e g o w 30 m l etanolu i ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 5 h. O t r z y m a n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się w l o d ó w c e n a o k r e s 12 h , następnie r o z g n i a t a z a k r z e p ł ą m a s ę , sączy i p r z e m y w a 5 m l e t a n o l u . W y d a j n o ś ć surowego a d d u k t u o tt. 1 4 7 — 1 4 9 ° C w y n o s i 11,5 g ( 9 1 % ) ; p o krystalizacji z m e t a n o l u tt. wzrasta d o 1 5 0 ° C .
P r z e m i a n a w 2,3-dimetyIoantrachinon, W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą gaz i r u r k ę o d l o t o w ą p r o w a d z ą c ą d o p o m p y w o d n e j , s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 10 g (0,0417 m o l ) a d d u k t u w 150 m l 5-proc. a l k o h o l o w e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u p o t a s u ( o t r z y m a n e g o p r z e z r o z p u s z c z e n i e 7,5 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h w 142,5 g 95-proc. a l k o h o l u etylowego). Przez r o z t w ó r przepuszcza się w ciągu 24 h s t r u m i e ń p o w i e t r z a z a p o m o c ą niewielkiego podciśnienia. P o c z ą t k o w o zielony r o z t w ó r zmienia b a r w ę n a żółtą i wy dziela się z n a c z n a ilość ciepła. W y d z i e l o n y ż ó ł t y o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a k o l e j n o : 50 m l w o d y , 25 m l etanolu i 10 m i eteru, p o c z y m suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 2 , 3 - d i m e t y l o a n t r a c h i n o n u o tt. 2 0 9 — 2 1 0 ° C w y n o s i 7,5 g ( 7 6 % ) . V,14.
4-NITRO-S-FENYŁOCYKLOHEKSEN
R e a k c j ę p r o w a d z i się w s t a l o w y m n a c z y n i u c i ś n i e n i o w y m stosując zalecenia tech niczne opisane w p . 1,17,2. W s u c h y m a u t o k l a w i e u m i e s z c z a się 7,46 g (0,05 m o l ) OJ-nitrostyrenu ( p . IV,148), ok. 0,1 g h y d r o c h i n o n u (inhibitor polimeryzacji) i 15 m l s u c h e g o t o l u e n u . A u t o k l a w z a m y k a się k o r k i e m g u m o w y m z r u r k ą zabezpieczającą z c h l o r k i e m w a p n i a i oziębia się go d o —78 ° C w ł a ź n i złożonej z m i e s z a n i n y s u c h e g o l o d u i a c e t o n u . W czasie t r w a n i a c h ł o d z e n i a a u t o k l a w u m o n t u j e się zestaw s k ł a d a j ą c y się z c h ł o d n i c y w y p e ł n i o n e j a c e t o n e m i s u c h y m l o d e m (str. 61) o r a z k o l b y — o d b i e r a l n i k a , w k t ó r e j u m i e s z c z a się ok. 100 g świeżego w o d o r o t l e n k u potasu w p a s t y l k a c h , W zestawie t y m w y k r a p l a się i zbiera w k o l b i e ok. 4 5 m l (27 g, 0,5 mol) 1,3-butadienu p o b i e r a n e g o z butli, n a s t ę p n i e obracając k o l b ę m i e s z a się ciecz z p a s t y l k a m i w o d o r o tlenku p o t a s u i t a k o s u s z o n y dien p r z e n o s i w p r o s t d o n a c z y n i a ciśnieniowego postę pując z g o d n i e ze w s k a z ó w k a m i p o d a n y m i w p . 1,17,2. K o m p l e t u j e się a u t o k l a w i z a p o m o c ą p o m p y olejowej u s u w a z niego g a z y (w ciągu kilku m i n u t ) d o u z y s k a n i a stałego ciśnienia, p o c z y m z a m y k a się w y l o t o w y z a w ó r . A p a r a t p o z o s t a w i a się, a b y osiągnął t e m p . p o k o j o w ą , n a s t ę p n i e owija g o taśmą grzejną i p o z a zasłoną zabezpiecza jącą o g r z e w a w t e m p . 1 2 0 — 1 2 5 ° C w ciągu 48 h. P o z a k o ń c z e n i u o g r z e w a n i a p o z o s t a w i a się a p a r a t u r ę , a b y ostygła d o t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m chłodzi się ją d o t e m p e r a t u r y — 1 5 ° C i otwiera z a w ó r w l o t o w y . P o k r y w ę a p a r a t u u s u w a się i w y m y w a
z a w a r t o ś ć naczynia niewielką ilością acetonu d o k o l b y kulistej p o j . 1 1. U ż y w a j ą c w y p a r k i p r ó ż n i o w e j , u s u w a się r o z p u s z c z a l n i k i półstałą p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje ze s k a ż o n e g o spirytusu. C a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć (trzy rzuty) substancji k r y s t a l i z o w a n e j , o tt. 1 0 2 — I 0 4 ° C , w y n o s i 9 g ( 8 8 % ) . Czysty, b e z b a r w n y związek o tt. 1 0 3 ° C o t r z y m u j e się p o p o n o w n e j krystalizacji ze s k a ż o n e g o spirytusu. V,15.
7 7-DICHLOROBICYKXO[4.1.0]HEPTAN ł
W k o l b i e kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione mie szadło i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 8,2 g (10,1 m l , 0,1 m o l ) świeżo destylowa n e g o c y k l o h e k s e n u , 36 g (24 m l , 0,3 mol) c h l o r o f o r m u (1) i 0,4 g (0,0017 mol) c h l o r k u tri etyl o b e n z y l o a m oni o w e g o . D o energicznie m i e s z a n e g o r o z t w o r u d o d a j e się p o r c j a m i w ciągu 5 m i n p o p r z e z c h ł o d n i c ę r o z t w ó r 16 g (0,4 mol) w o d o r o t l e n k u sodu w 16 m l w o d y . W przeciągu 10 m i n t w o r z y się emulsja i t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y w z r a s t a p o w o l i , osiągając w ciągu 25 m i n w a r t o ś ć najwyższą ok. 5 0 — 5 5 ° C , n a s t ę p n i e t e m p e r a t u r a o p a d a , przy c z y m b a r w a m i e s z a n i n y reagującej z m i e n i a się z białej n a jasnobrązową. P o 2,5 h i n t e n s y w n e g o m i e s z a n i a w p r o w a d z a się d o k o l b y 40 m l w o d y oziębionej l o d e m , m i e s z a n i n ę p r z e n o s i d o rozdzielacza i oddziela dolną w a r s t w ę c h l o r o f o r m o w ą . W o d n y r o z t w ó r alkaliczny e k s t r a h u j e się 30 m l eteru, łączy e k s t r a k t e t e r o w y z r o z t w o r e m c h l o r o f o r m o w y m i p r z e m y w a 25 m ł 2 M k w a s u solnego i d w i e m a 25 m l p o r c j a m i w o d y . R o z t w o r y o r g a n i c z n e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u , sączy i u s u w a rozpuszczal niki, u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o t o w e j (temp. ł a ź n i w o d n e j 3 5 — 4 0 ° C ) . Ciekłą pozostałość o b a r w i e s t a r e g o z ł o t a p r z e n o s i się d o k o l b y p o j . 25 m l , k t ó r ą z a o p a t r u j e się w k r ó t k ą (7 cm) k o l u m n ę frakcjonującą i p r o w a d z i destylację p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. P r o d u k t , 7,7-dichlorobicyklo[4.1.0]heptan, zbiera się w t e m p . 8 0 — 8 2 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) ; w y d a j n o ś ć 10,2 g ( 6 2 % ) . Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j , stosując k o l u m n ę długości 1,5 m z olejem s i l i k o n o w y m n a C h r o m o s o r b i e W w t e m p . 1 1 0 ° C i p r z e p ł y w e m a z o t u 40 m l / m i n ; czas retencji — 6 m i n . U w a g a . (1) N a l e ż y u ż y ć c h l o r o f o r m u p o z b a w i o n e g o etanolu. Niewielkie ilości etanolu (stabilizator) z n a j d u j ą c e się w c h l o r o f o r m i e u s u w a się, wstrząsając wielokrotnie c h l o r o f o r m z w o d ą u ż y t ą w r ó w n e j objętości, p o c z y m suszy się go bezw. chlorkiem w a p n i a i destyluje. M o ż n a t a k ż e u s u n ą ć etanol z c h l o r o f o r m u za p o m o c ą sit m o l e k u l a r n y c h 4 A u ż y t y c h w ilości kilku g r a m ó w . V,16. F O T O D I M E R
2-CYKLOPENTENONU Cl
A
> 2
OH
6
HCl
O
O
O
O
o CH OH 3
HjO©
C y k l o p e n t a d i e n . Ciekłą p a r a f i n ę (200 ml) u m i e s z c z a się w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w k o l u m n ę V i g r e u x (30 c m ) , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r z a n u r z o n y w p a r a f i n i e . K o l u m n ę p o p r z e z n a s a d k ę z t e r m o m e t r e m łączy się z c h ł o d n i c ą destylacyjną i o d b i e r a l n i k i e m , k t ó r y u m i e s z c z a się w ł a ź n i chłodzącej i zabezpiecza p r z e d d o s t ę p e m wilgoci. P a r a f i n ę o g r z e w a się do t e m p . 2 0 0 — 2 4 0 ° C za p o m o c ą elek trycznego płaszcza grzejnego i p o r c j a m i z w k r a p l a c z a d o d a j e d i c y k l o p e n t a d i e n . C y k l o p e n t a d i e n o tw. 4 0 — 4 2 ° C zbiera się w o z i ę b i o n y m o d b i e r a l n i k u . W k r a p l a n i e dicyklop e n t a d i e n u m u s i być p o w o l n e , a b y nastąpił c a ł k o w i t y r o z k ł a d d i m e r u . G d y w k r a p l a n i e jest z b y t szybkie, t e m p e r a t u r a destylatu w z r a s t a p o w y ż e j 4 2 ° C . D o d a w a n i e dicyklopent a d i e n o n u (ok. 300 ml) p r o w a d z i się t a k d ł u g o , aż w o d b i e r a l n i k u zbierze się 230 g c y k l o p e n t a d i e n u . Dien ł a t w o ulega d i m e r y z a c j i w t e m p . p o k o j o w e j i dlatego p o w i n i e n być u ż y t y n a t y c h m i a s t d o reakcji l u b p r z e c h o w y w a n y w k o m o r z e zamrażającej lodówki. 3 - C h l o r o c y k l o p e n t e n . O d w a ż k ę 230 g (ok. 285 ml) c y k l o p e n t a d i e n u umieszcza się w cylindrze m i a r o w y m p o j . 500 m l . Cylinder z a m y k a się k o r k i e m g u m o w y m , p r z e z k t ó r y p r z e p r o w a d z o n e są dwie r u r k i s z k l a n e ; j e d n a z nich p r z e z n a c z o n a d o w p r o w a d z a nia c h l o r o w o d o r u p o w i n n a sięgać p r a w i e d n a cylindra, n a t o m i a s t d r u g a , o d l o t o w a n i e c o t y l k o w y s t a w a ć p o n i ż e j k o r k a . D r u g i k o n i e c r u r k i odlotowej łączy się z r u r k ą z a b e z pieczającą w y p e ł n i o n ą c h l o r k i e m w a p n i a . Cylinder w r a z z zawartością chłodzi się w m i e s z a n i n i e suchego l o d u i acetonu, u t r z y m u j ą c t e m p . —15°C do —20°C (należy z a n o t o w a ć objętość cieczy) i w p r o w a d z a o s t r y m s t r u m i e n i e m g a z o w y c h l o r o w o d ó r tak d ł u g o , aż objętość mieszaniny reagującej w z r o ś n i e o 42 m l . C z y n n o ś ć ta t r w a ok. 4 h, gdy c h l o r o w o d ó r g e n e r u j e się w a p a r a c i e K i p p a . Z a w a r t o ś ć cylindra p r z e n o s i się d o k o l b y destylacyjnej i destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając w odbieral niku, c h ł o d z o n y m w m i e s z a n i n i e s u c h e g o l o d u i a c e t o n u , 3-chlorocyklopenten, j a k o b e z b a r w n ą ciecz o tw. 3 0 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 222 g ( 6 2 % ) . W t e m p . p o k o j o w e j związek jest n i e t r w a ł y i p o w o l i p o l i m e r y z u j e t w o r z ą c czarną s m o ł ę , d l a t e g o należy u ż y w a ć g o n a t y c h m i a s t do następnej r e a k c j i ; m o ż n a g o p r z e c h o w y w a ć p r z e z k i l k a n a ś c i e godzin w n a c z y n i u D e w a r a w y p e ł n i o n y m s u c h y m l o d e m . 2 - C y k I o p e n t e n o n . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1 z a o p a t r z o n e j w b a r d z o s p r a w n e m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r , s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 180 g (0,6 m o l ) d w u w o d n e g o d w u c h r o m i a n u sodu w 630 m l w o d y . R o z t w ó r c h ł o d z i się w ł a ź n i w y p e ł nionej l o d e m z solą d o t e m p . 0 ° C i p o w o l i d o d a j e d o niego p o r c j a m i 157 g (1,53 m o l ) 3 - c h l o r o c y k l o p e n t e n u . P o d c z a s w k r a p l a n i a , k t ó r e t r w a ok. 1 h, należy z a w a r t o ś ć k o l b y energicznie m i e s z a ć i u t r z y m y w a ć w t e m p . 0 — 1 0 ° C . M i e s z a n i e w t e m p . 0 ° C k o n t y nuuje się jeszcze p r z e z 0,5 h, p o c z y m u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę w g r a n i c a c h 0—-10°C, w k r a p l a się 300 m l 50-proc. k w a s u s i a r k o w e g o . Z a b a r w i o n ą n a b r ą z o w o m i e s z a n i n ę w y s y c a się c h l o r k i e m sodu i ekstrahuje e t e r e m , p i ę c i o m a p o r c j a m i p o 250 mł. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e p r z e m y w a się dwiema 150 m l p o r c j a m i n a s y c o n e g o r o z t w o r u c h l o r k u sodu, suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter. P o z o s t a ł y żółty olej destyluje się w a t m o s f e r z e a z o t u p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i z b i e r a 2-cyklopentenon, j a k o bez b a r w n ą ciecz o tw. 4 2 - ^ 4 ° C / 1 7 , 3 h P a (13 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 58,8 g ( 4 7 % ) . C z a s retencji związku w y n o s i 4,1 m i n , p r z y użyciu k o l u m n y o długości 1,5 m z C a r b o w a x e m 20 M n a C h r o m o s o r b i e W w t e m p . 8 0 ° C i p r z y p r z e p ł y w i e azotu z szybkością 40 ml /min. Fotodimeryzacja 2-cykIopenteiionu. cis,trans,cis-3,3,8,8-Tetrametoksytricyklo{5.3.0.0 > ]dekan i cisJrcms cis-mcykło[5.3.0.0^fi]dekano-3J0-dion. Roztwór 49,9 g (0,61 m o l ) 2 - c y k l o p e n t e n o u u w 800 m l m e t a n o l u (destylowanego ze s t a ł y m w o d o r o tlenkiem p o t a s u ) u m i e s z c z a się w n a c z y n i u d o reakcji f o t o c h e m i c z n y c h w y p o s a ż o n y m w średniociśnieniową l a m p ę rtęciową, o m o c y 100 W , u m i e s z c z o n ą w p ł a s z c z u c h ł o d z ą c y m ze szkła P y r e x (p. 1,17,5). R o z t w ó r m i e s z a n y m a g n e t y c z n i e p r z e p ł u k u j e się w ciągu 10 m i n e n e r g i c z n y m strumieniem a z o t u , p o c z y m naświetla p o d a z o t e m p r z e z 12 h. W y d z i e l o n y biały krystaliczny o s a d odsącza się i k o n t y n u u j e naświetlanie m e t a n o lowego r o z t w o r u t a k d ł u g o , a ż ustanie wydzielanie się k r y s z t a ł ó w . P o ok. 4 0 h na2
s
t
świetlania o t r z y m u j e się ok. 21,5 g substaucji, k t ó r ą krystalizuje się z m e t a n o l u . W y d a j ność cis,transxis-3,3,8S-tetrametok&ytricyklo{53.0.0^fi]dekanu ( b e z b a r w n e płytki) o tt. 1 7 3 — 1 7 4 ° C w y n o s i 19,3 g ( 3 0 % ) . Z p o z o s t a ł e g o p o naświetlaniu r o z t w o r u u s u w a się m e t a n o l , u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o towej i z p o z o s t a ł o ś c i oddestylowuje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem 2 - c y k l o p e n t e n o n (ok. 8,6 g), k t ó r y nie uległ reakcji. S u b s t a n c j a p o z o s t a ł a w kołbie destylacyjnej p r z y biera konsystencję g u m y ; p o z o s t a ł o ś ć t ę krystalizuje się najpierw k i l k a k r o t n i e z miesza n i n y c z t e r o c h l o r k u węgla i h e k s a n u a n a k o n i e c , z s a m e g o h e k s a n u . O t r z y m u j e się ok. 2,24 g (5,5%) cw franj.cw-tricyklo[5.3.0.0». ]dekan^3 10-dionii o tt. 6 6 — 6 7 ° C . B
ł
ł
2
6
CiJ,franj,cw-h"icyklo[5.3.0.0 > ]dekano-3,8-dion. W kolbie z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w o d p o w i e d n i o uszczelnione m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę zwrotną, spo r z ą d z a się r o z t w ó r 15 g (0,058 m o l ) c w . / r a / u . c w - S ^ ^ ^ - t e t r a m e t o k s y t r i c y k l o j S . S . O . O . ] d e k a n u w 225 m l c h l o r k u m e t y l e n u i d o d a j e 30 m l 2 M k w a s u solnego. Z a w a r t o ś ć k o l b y energicznie mieszając o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 1 h p o c z y m c h ł o d z i , oddziela w a r s t w ę organiczną i k w a ś n y r o z t w ó r w o d n y e k s t r a h u j e d w u k r o t n i e 40 m l p o r c j a m i c h l o r k u m e t y l e n u . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y o r g a n i c z n e p r z e m y w a się 50 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u sodu i n a s t ę p n i e 50 m l w o d y , suszy siarcza n e m m a g n e z u , sączy i u s u w a rozpuszczalnik, u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o t o w e j . Stałą p o z o stałość krystalizuje się z c z t e r o c h l o r k u węgla. O t r z y m u j e się 9,1 g ( 9 5 % ) cis,trans,cis- t r i c y k l o ^ . O W l d e k a n o ^ S - d i o n u ( b e z b a r w n e płytki) o tt. 125—126,5°C. 3
V,17. F O T O D I M E R O
6
1,4-NAFTOCHINONU O
O
Metoda A. R o z t w ó r 5 g czystego 1,4-naftochinonu (1) w 115 m l p o z b a w i o n e g o tiofenu, osuszonego b e n z e n u (ostrożnie) u m i e s z c z a się w o d p o w i e d n i e j wielkości naczy niu d o reakcji f o t o c h e m i c z n y c h (p. 1,17,5, należy z a p o z n a ć się z opisem ś r o d k ó w ostroż ności, k t ó r e m u s z ą b y ć z a c h o w a n e p o d c z a s w y k o n y w a n i a reakcji f o t o c h e m i c z n y c h ) wy p o s a ż o n y m w średniociśnieniową l a m p ę rtęciową o m o c y 100 W , umieszczoną w płasz czu c h ł o d z ą c y m ze szkła P y r e x . W ciągu 10 m i n p r z e d w ł ą c z e n i e m l a m p y p r z e z r o z t w ó r p r z e p u s z c z a się s t r u m i e n i e m s u c h y a z o t , jednocześnie mieszając r o z t w ó r z a p o m o c ą m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o , n a s t ę p n i e zmniejsza się intensywność p r z e p ł y w u azotu i p r o w a d z i naświetlanie p r z e z 6 h. W t y m czasie z r o z t w o r u wydziela się o s a d . L a m p ę w y ł ą c z a się i u s u w a ją z a p a r a t u r y . P o w s t a ł y o s a d d i m e r u odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością benzenu. O s a d w y d z i e l o n y n a p o w i e r z c h n i l a m p y ostrożnie u s u w a się i łączy z p o p r z e d n i o o d d z i e l a n y m . P o w i e r z c h n i ę l a m p y d o k ł a d n i e czyści się b i b u ł ą zwilżoną a c e t o n e m . B e n z e n o w y r o z t w ó r u z y s k a n y p o oddzieleniu k r y s z t a ł ó w u m i e s z c z a się p o n o w n i e w n a c z y n i u r e a k c y j n y m , instaluje l a m p ę i k o n t y n u u j e naświetlanie. O p e r a c j e te p o w t a r z a się w m i a r ę p o t r z e b y i zbiera dimer w y d z i e l o n y p o d c z a s naświetlania t r w a j ą c e g o łącznie 28 h. O t r z y m u j e się ok. 0,84 g p r o d u k t u o tt. 2 4 3 — 2 4 6 ° C (z r o z k ł a d e m ) (2). P r o d u k t krystalizuje się ze 150—160 m l lod. k w a s u o c t o w e g o stosując węgiel o d b a r w i a j ą c y , a o t r z y m a n e k r y s z t a ł y o b a r w i e j a s n o s ł o m k o w e j suszy się w e k s y k a t o r z e n a d p a s t y l k a m i w o d o r o t l e n k u sodu. W y d a j n o ś ć czystego d i m e r u n a f t o c h i n o n u o tt. 2 4 5 — 2 4 9 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 0,62 g ( 1 2 % ) . Metoda B. W k o l b i e kulistej p o j . 50 m l r o z p u s z c z a się 2,5 g czystego 1,4-naftochi n o n u (1) w 50 m l p o z b a w i o n e g o tiofenu, bezw. b e n z e n u i p r z e z r o z t w ó r p o w o l n y m s t r u m i e n i e m p r z e p u s z c z a się s u c h y azot w ciągu 5 m i n . K o l b ę z a m y k a się k o r k i e m ze szlifem p o k r y t y m cienką w a r s t w ą s m a r u , u w a ż a j ą c , a b y ciecz nie wpełzła p o m i ę d z y szlify. N a s t ę p n i e k o l b ę u m i e s z c z a się w miejscu n a s ł o n e c z n i o n y m ; jeśli miejsce t o
|
Literatura
745
znajduje się n a w o l n y m p o w i e t r z u , należy o w i n ą ć k o r e k k a w a ł k i e m foli a l u m i n i o w e j , a b y uniemożliwić p r z e n i k a n i e w o d y deszczowej p o p r z e z szlif d o m i e s z a n i n y r e a g u j ą c e j . W przeciągu kilku dni z r o z t w o r u p o w o l i w y p a d a o s a d , k t ó r y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością b e n z e n u i suszy. Przesącz u m i e s z c z a się p o n o w n i e w kolbie, p r z e p ł u k u j e s u c h y m a z o t e m i u s t a w i a w świetle s ł o n e c z n y m c z e k a jąc n a wydzielenie n a s t ę p n e j porcji o s a d u . Ilość substancji o t r z y m y w a n e j w d a n y m okresie zależy o d w a r u n k ó w nasłonecznienia; n a o g ó ł , c a ł k o w i t a w y d a j n o ś ć s u r o w e g o f o t o d i m e r u n a f t o c h i n o n u o tt. 2 4 1 — 2 4 6 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 0,33 g ( 1 3 % ) p o 31 d n i a c h n a ś w i e t l a n i a (kwiecień—maj). U w a g i . (1) T e c h n i c z n y n a f t o c h i n o n oczyszcza się w s p o s ó b p o d a n y w p . I V , I 4 2 . (2) Najlepiej o z n a c z a ć t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a posługując się m i k r o s k o p e m z o g r z e w a n y m stolikiem.
LITERATURA V.
Związki
alicykliczne
1. L . F . F i e s e r : O r g a n i e e x p e r i m e n t s , B o s t o n , H e a t h 1964, s. 3 1 1 . 2 . H . G r u e n , B . E . N o r c r o s s : / . Chem. tid. 1965, « , 2 6 S . 3. W p o z . 1, s. 3 0 1 . 4 . R . B . W o o d w a r d , R , H o f f m a n n : T h e c o n s e r v a t t o n o f o r b i t a l s y m m e t r y , Angew. 8. 731. 5. M . M a k o s z a , M . W a w r z y n i e w i c z : Tetrahedron hetters 1969, 4 6 5 9 .
Chem.
Internat.
Edn.
1969,
Rozdział VI Związki heterocykliczne
A . Związki h e t e r o c y k l i c z n e zawierające azot (p. V I , 1 d o VI,33). B. Związki h e t e r o c y k l i c z n e zawierające tlen (p. V I , 3 4 d o VI,40). C. Związki h e t e r o c y k l i c z n e zawierające siarkę (p. V I , 4 1 d o V L 4 5 ) .
A. ZWIĄZKI HETEROCYKLICZNE ZAWIERAJĄCE AZOT A . l . Pierścienie t r ó j c z l o n o w e . N a s y c o n y t r ó j c z ł o n o w y u k ł a d heterocykliczny zawiera jący a t o m azotu nosi n a z w ę a z i r y d y n y l u b etylenoiminy. N a j p r o ś c i e j związek ten p o w s t a j e w w y n i k u cyklizacji /?-chlorowcoetyloaminy
©
0
Cl {H N.CH .CH Br 3
2
H
zasada
I
N
2
P o d s t a w i o n e a z i r y d y n y o t r z y m u j e się w reakcji o k s y m ó w o d p o w i e d n i c h k e t o n ó w z od c z y n n i k i e m G r i g n a r d a [1] l u b o s t a t n i o w p r o w a d z o n ą m e t o d ą polegającą n a r e d u k c j i k e t o k s y m ó w g l i n o w o d o r k i e m litu w r o z t w o r z e t e t r a h y d r o f u r a n u . J e d n a k w syntezie tej, o b o k a z i r y d y n y (I) p o w s t a j e o d p o w i e d n i a a m i n a p i e r w s z o r z ę d o w a (jako p r o d u k t r e dukcji g r u p y h y d r o k s y i m i n o w e j ) (II), a t a k ż e a m i n a d r u g o r z ę d o w a (III) tworząca się w wyniku nukleofilowego przegrupowania
H A
V
I
C H j
N
/
N.
OH
\
+ Ar.CH(NH )-CH + Ar*NHC H 2
3
2
5
Af (I)
(II)
(III)
W z g l ę d n e ilości t y c h t r z e c h p r o d u k t ó w zależą od r o d z a j u k e t o k s y m u , r o z p u s z c z a l n i k a o r a z c z y n n i k a r e d u k u j ą c e g o . P r z y k ł a d e m , m a j ą c y m z n a c z e n i e p r e p a r a t y w n e , jest r e d u k cja o k s y m u k e t o n u d i b e n z y l o w e g o z a p o m o c ą dihydro-bis(2-metoksyetoksy)-glinianu s o d u w r o z t w o r z e t e t r a h y d r o f u r a n u ; g ł ó w n y m p r o d u k t e m jest c w ^ - b e n z y l o - S - f e n y l o -
VI,l.
cis-2~Benzylo-3-fenyłoazirydyna
747
a z i r y d y n a ( p . V L 1 ) , a a m i n a p i e r w s z o r z ę d o w a t w o r z y się w dości nie cej 1 0 % . VI,1.
c/.r-2-BENZYLO-3-FENYI,O A Z I R Y D Y N A
C H 'CH -C-CH -C H 6
przekraczają
5
:
2
6
5
NaAlH^OCH^-CHjOCHjlj _
j|
>•
NOH C—C
H cf 5
\/
^CH.-CeHj +
[C H -CH -CH(NH )-CH .C H ] 6
S
2
2
2
6
S
N I
H Syntezę należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem Ponieważ aziry dyna, a także jej pochodne są związkami bardzo toksycznymi, należy zachować szczegól ną ostrożność przy pracy z nimi. D o k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i c h ł o d n i c ę zwrotną ( o b y d w a te elementy w y p o s a ż o n e w z a b e z p i e czające r u r k i w y p e ł n i o n e c h l o r k i e m w a p n i a ) , o d m i e r z a się pipetą 40 m l b e n z e n o w e g o r o z t w o r u dihydro-bis(2~metoksyetoksy)gliruanu s o d u (70-proc. r o z t w ó r zawierający ok. 0,15 m o l c z y n n i k a redukującego, w y t w a r z a n y p r z e z A l d r i c h C h e m i c a l C o . L t d ) . D o k o l b y w p r o w a d z a się 200 m l oczyszczonego, s u s z o n e g o n a d s o d e m t e t r a h y d r o f u r a n u (p. H,1,19), d o p r o w a d z a m i e s z a n i n ę d o w r z e n i a , a następnie w k r a p l a w ciągu 15 m i n r o z t w ó r 11,25 g (0,05 m o l ) o k s y m u l , 3 - d i f e n y l o - 2 - p r o p a n o n u (1) w 50 mł t e t r a h y d r o f u r a n u . M i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się d o w r z e n i a jeszcze w ciągu 2 h , n a s t ę p n i e chłodzi i r o z k ł a d a n a d m i a r o d c z y n n i k a w k r a p l a j ą c , w t r a k c i e mieszania, 25 m l w o d n e g o 1 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. N i e r o z p u s z c z o n e substancje n i e o r g a n i c z n e odsącza się i s t a r a n n i e p r z e m y w a j e eterem. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y organiczne suszy się s i a r c z a n e m w a p n i a i destyluje w w y p a r c e o b r o t o w e j w celu usunięcia r o z p u s z c z a l n i k ó w . S u r o w y ciekły p r o d u k t (2) ekstrahuje się w i e l o k r o t n i e ciepłą benzyną lekką (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , łączy e k s t r a k t y i zatęża je d o m a ł e j objętości. P o w y m r o ż e n i u (3) o t r z y m u j e się 8,5 g ( 8 2 % ) c^-2-benzylo-3-fenyloazirydyny o tt. 4 3 ° C . U w a g i . (1) O k s y m l , 3 - d i f e n y l o - 2 - p r o p a n o n u o t r z y m u j e się w następujący s p o s ó b . D o r o z t w o r u 25 g (0,36 m o i ) c h l o r o w o d o r k u h y d r o k s y l o a m i n y w 100 mł w o d y d o d a j e się s t o p n i o w o 100 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i r o z t w ó r 17,4 g (0,083 m o l ) k e t o n u dibenzylowego w etanolu. O t r z y m a n y r o z t w ó r o g r z e w a się p o d chłodnicą zwrotną n a wrzącej łaźni w o d n e j i d o d a j e etanol p o r c j a m i , a ż m i e s z a n i n a reagująca stanie się k l a r o w n a . P o 45 m i n u t a c h r o z t w ó r c h ł o d z i się i d o d a j e 500 m l w o d y z l o d e m . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się n a pewien czas, odsącza surowy o k s y m , prze m y w a d o k ł a d n i e w o d ą i suszy n a p o w i e t r z u . P o krystalizacji z m i e s z a n i n y eteru i b e n z y n y lekkiej (tw, 4 0 — 6 0 ° C ) o t r z y m u j e się 17,2 g ( 9 2 % ) o k s y m u o tt. 1 2 3 — 1 2 4 ° C . (2) S t o s u n e k ilościowy a m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e j (l-benzylo-2-fenyloetyloaminy) d o p o c h o d n e j a z i r y d y n y m o ż n a oznaczyć za p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j , stosując k o l u m n ę długości 1,5 m , 10-proc, C a r b o w a x n a C h r o m o s o r b i e W w t e m p . 170°C i p r z y szybkości p r z e p ł y w u g a z u n o ś n e g o 4 0 m l / m i n . (3) D o d a t k o w ą ilość p o c h o d n e j a z i r y d y n y o t r z y m u j e się p o o d d e s t y l o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k ó w z p o ł ą c z o n y c h wszystkich r o z t w o r ó w m a c i e r z y s t y c h o r a z p o z o s t a ł o ś c i i p o rozdzieleniu u z y s k a n e g o oleju n a k o l u m n i e c h r o m a t o g r a f i c z n e j w y p e ł n i o n e j t l e n k i e m glinu. Eluując k o l u m n ę n a j p i e r w mieszaniną b e n z e n u i c h l o r o f o r m u (1:1), o t r z y m u j e się a z i r y d y n ę , a n a s t ę p n i e eluując s a m y m c h l o r o f o r m e m — l - b e n z y l o - 2 - f e n y l o e t y l o a m i n ę . A,2. Pierścienie p i c c i o c z ł o n o w e . Z w i ą z k i zawierające u k ł a d pirolu, p i ę c i o c z ł o n o w y pierścień h e t e r o a r o m a t y c z n y , najłatwiej syntetyzuje się cyklizując związki 1,4-dikarbon y l o w e z a m o n i a k i e m (lepiej z w ę g l a n e m a m o n u ) l u b z a m i n ą p i e r w s z o r z ę d o w a (synteza P a a l a - K n o r r a ) . Ilustracją tej m e t o d y jest synteza 2,5-dimetylopirolu (p. V L 2 )
HjC~CH
2
N i e p o d s t a w i o n y pirol p o w s t a j e (p. VI,3) w p o k r e w n e j r e a k c j i z a c h o d z ą c e j p o d c z a s o g r z e w a n i a soli a m o n o w e j k w a s u śluzowego (H0 C—(CHOH)*—CO2H); N - m e t y l o p i r o l (synteza p o k r e w n a w p . V I , 3 ) o t r z y m u j e się w p o d o b n y c h w a r u n k a c h z soli m e t y l o aminy z kwasem śluzowym. N a j b a r d z i e j ogólną m e t o d ą o t r z y m y w a n i a p o c h o d n y c h pirolu jest synteza K n o r r a , k t ó r a polega n a reakcji a - a m i n o k e t o n ó w ze z w i ą z k a m i k a r b o n y l o w y m i posiadającymi a k t y w n ą g r u p ę m e t y l e n o w ą . Z a z w y c z a j a - a m i n o k e t o n (V) o t r z y m u j e się redukując od p o w i e d n i związek h y d r o k s y i n u n o w y (IV) c y n k i e m w kwasie o c t o w y m 3
Cf
HNO
I
^
^ R
Zn/CH^-CO^H
;
XT
I
R
J
2
*
^
I
R
NOH
2
(IV) R'
< N
V
Rl
r
NH
H OCO C H 2
2
Cr*
2
N
R
2
H
NHj (V)
/ )
x
A
,C0 C H 2
2
5
n
3
3
£ (VI)
W syntezie 3,5-dietoksykarbonylo-2,4-dimetylopirolu (p. V I , 4 ) , będącej ilustracją m e t o d y K n o r r a , p o ł o w a u ż y t e g o w reakcji acetylooctanu etylu ulega p r z e m i a n i e , p o d w p ł y w e m r o z t w o r u k w a s u a z o t a w e g o w k w a s i e o c t o w y m , w związek h y d r o k s y i m i n o w y , k t ó r y z kolei ulega r e d u k c j i p y ł e m c y n k o w y m . P o w s t a ł y a m i n o z w i ą z e k s a m o r z u t n i e r e a g u j e z p o z o s t a ł ą częścią a c e t y l o o c t a n u etylu t w o r z ą c p o c h o d n ą pirolu (VI). Z w i ą z k i 1,3-dikarbonylowe ł a t w o ulegają k o n d e n s a c j i z h y d r a z y n ą l u b jej p o c h o d n y m i dając o d p o w i e d n i o p o d s t a w i o n y pirazol, k t ó r y jest u k ł a d e m 1,2-diazaheterocykliczn y m (np. 3,5-dimetylopirazol, p . VI,5) H C-CO-R
2
^
R--CO
NH HN
2
R
2
X7N
2
* R
L
N
Jeśli u ż y t y m w k o n d e n s a c j i związkiem d i k a r b o n y l o w y m jest ^ - k e t o e s t e r , t o p r o d u k t e m jest p o d s t a w i o n y p i r a z o l o n ( n p . 3-metylo-l-fenylo-5-pirazolon, p . VI,6). Z n a c z e n i e 3-metylo-l-fenylo-5-pirazolonu w y n i k a stąd, że powstająca w reakcji z siarczanem di m e t y l u w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m N - m e t y l o w a p o c h o d n a t e g o związku, czyli 2,3-dimet y l o - l - f e n y l o - 5 - p i r a z o l o n (p. V I , 7 ) jest j e d n y m z najwcześniej s t o s o w a n y c h syntetycz nych ś r o d k ó w p r z e ć i w g o r ą c z k o w y c h . 5 , 5 - D i m e t y l o h y d a n t o i n a (p. V I , 8 ) o nazwie s y s t e m a t y c z n e j 5,5-dimetylo-2,4-imidaz o l i d y n o d i o n [(VII), R ^ R = C H 3 J , jest p r z y k ł a d e m związku zawierającego u k ł a d 1,3-diazaheterocykliczny. Związek ten otrzymuje się ogrzewając c y j a n o h y d r y n ę a c e t o n u z w ę g l a n e m a m o n u ; jest t o p r z y k ł a d tzw. syntezy h y d a n t o i n o w e j B u c h e r e r a . k t ó r e j ulega większość a l d e h y d ó w i k e t o n ó w . Prostszy s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a polegający n a o g r z e w a n i u a l d e h y d u l u b k e t o n u z cyjankiem p o t a s u i w ę g l a n e m a m o n u , opisano w [2]. Jest to m e t o d a p o w s z e c h n i e s t o s o w a n a d o o t r z y m y w a n i a dialkilowych l u b alkilo-arylo1
I
w y c h p o c h o d n y c h h y d a n t o i n y , n a t o m i a s t d l a r y l o w y c h p o c h o d n y c h w t e n s p o s ó b otrzy m a ć n i e m o ż n a . H y d a n t o i n y ulegają hydrolizie, dając a - a m i n o k w a s y i d l a t e g o t ę sekwencję w s z y s t k i c h r e a k c j i m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o r o z w i n i ę c i e syntezy S t r e c k e r a (str. 4 6 5 , p . n i , P , S t )
R (NH^CO,
R
R'
\
H.O©
i X
/
R
N H
O
:
/
R
3
R
C(NH )-C0 H 2
2
2
H
(VII)
5,5-Diarylowe p o c h o d n e h y d a n t o i n y ( n p . 5,5-difenylohydantoinę, p. VT,9) o t r z y m u j e się, k o n d e n s u j ą c d i a r y l o w e 1,2-diketony z m o c z n i k i e m . Powstający przejściowo h e t e r o cykliczny p i n a k o l ( V I I I ) ulega p o d w p ł y w e m k w a s u p r z e g r u p o w a n i u p i n a k o l i n o w e m u d a j ą c w rezultacie o c z e k i w a n ą diarylową p o c h o d n ą h y d a n t o i n y
H N
c=o
7
/ H
I
Arl
(i)°OH
I
O
©
Ar Ar
N
HO
Ar'
2
2
H
HO
N
(VIII)
Wiele 5 , 5 - d i p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h h y d a n t o i n y , szczególnie p o c h o d n e 5,5-diarylowe, s t o s o w a n e są j a k o leki p r z e c i w d r g a w k o w e . Cyklizacja N - a c y l o - t i - a m i n o k w a s ó w w o b e c b e z w o d n i k a o c t o w e g o p r o w a d z i d o p o w s t a n i a p o c h o d n y c h o k s a z o l o n u czyli a z l a k t o n u . N p . z N - a c y l o g l i c y n y p o w s t a j e 2-alkil o o k s a z o l o n ( I X ) . G r u p a m e t y l e n o w a w t y m związku jest r e a k t y w n a i u l e g a ł a t w o kondensacji n p . 7, b e n z a l d e h y d e m , dając b e n z y l i d e n o w ą p o c h o d n ą (X) (p. V I , 1 0 )
.O H C - C ^
i
2
HN ^p
U
H
M
/> C - C ^
C H -CH 6
™\
> R
o
S
S—f
y
•
x
2
N ^ O
ax)
(X)
Benzylidenoazlakton podczas ogrzewania d o wrzenia p o d chłodnicą zwrotną w aceton o w o w o d n y m r o z t w o r z e u l e g a hydrolizie, p r z e c h o d z ą c w (p. V I 1 0 ) k w a s a c y l o a m i n o c y n a m o n o w y (XI). Hydroliza benzylidenoazlaktonu w o b e c wodnego roztworu kwasu d a j e k w a s f e n y l o p i r o g r o n o w y ( X H ) (p. 111,175) t
C H *CH 6
C H -CH=C-C0 H 6
5
2
NH-CO.R
(XI)
H
*
J
0
5
0
V
^
NCO
R
H —
j 0
© *
C H .CH .CO.C0 H 6
5
2
2
(XII)
Pierścień pirolu s k o n d e n s o w a n y w p o z y c j a c h 2,3 z pierścieniem b e n z e n o w y m t w o r z y d w u p i e r ś c i e n i o w y u k ł a d s k o n d e n s o w a n y n o s z ą c y n a z w ę i n d o l u . Synteza i n d o l u m e t o d ą M a d e l u n g a p o l e g a n a cyklizacji a c y ł o - o - t o l u i d y n y w o b e c m o c n y c h z a s a d ( n p . a l k o k s y l a n u sodu, a m i d k u s o d u ) w w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h [3], M e c h a n i z m r e a k c j i p o l e g a n a w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j k o n d e n s a c j i Claisena (str. 726, p . V a )
N i e p o d s t a w i o n y indol z N - f o r m y l o - o - t o l u i d y n y m o ż n a o t r z y m a ć tylko w t e d y , gdy j a k o z a s a d a użyty zostanie a l k o k s y l a n p o t a s u ; niewątpliwie m e c h a n i z m reakcji jest bardziej z ł o ż o n y , n i ż t o p o d a n o p o w y ż e j , o c z y m świadczy i n t e n s y w n e wydzielanie się t l e n k u węgla w czasie reakcji o r a z t o , że z p r o d u k t ó w reakcji odzyskuje się o k o ł o p o ł o w y ilości związku wyjściowego w postaci o-toluidyny. U p r o s z c z o n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a o p i s a n o w p . V I , 1 1 ; niewielkie r y z y k o z w i ą z a n e z o t r z y m y w a n i e m a l k o k s y l a n u p o t a s u z m e t a l i c z n e g o p o t a s u i a l k o h o l u w y e l i m i n o w a n o stosując m i e s z a n i n ę m e t o k s y l a n u sodu i b e z w o d n e g o o c t a n u p o t a s u . Ogólna, o dużym znaczeniu praktycznym metoda otrzymywania podstawionych indoli (ale nie s a m e g o i n d o l u ) , z n a n a j a k o s y n t e z a i n d o l u m e t o d ą F i s c h e r a , polega n a ogrzewaniu f e n y l o h y d r a z o n ó w a l d e h y d ó w , k e t o n ó w lub k e t o k w a s ó w w o b e c k a t a l i z a t o r ó w k w a s o w y c h . S t o s o w a n e są: chlorek c y n k u , k w a s solny l u b lod. k w a s o c t o w y , ale często p r e f e r o w a n y jest k w a s polifosfurowy. W ten s p o s ó b z fenylohy d r a ż o nu aceto fenonu [(XIII), R i = H , R ^ = C H ] otrzymuje się 2-fenyloindol [(XIV), R — H , R = = G i H 5 ] (p. VI,12). I s t o t a p r z e m i a n y p o l e g a n a w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j k o n d e n s a c j i i eliminacji cząsteczki a m o n i a k u ; m e c h a n i z m reakcji p r z e d s t a w i o n o poniżej. Interesu j ą c y m p r z y k ł a d e m m o d y f i k a c j i tej m e t o d y jest s y n t e z a 1,2,3,4-tetrahydrokarbazolu ( X V I ) (synteza p o k r e w n a w p . VI,12), k t ó r y t w o r z y się p o d c z a s d o d a w a n i a fenylo h y d r a z y n y d o w r z ą c e g o r o z t w o r u c y k l o h e k s a n o n u w k w a s i e o c t o w y m ; powstający przejściowo f e n y l o h y d r a z o n ( X V ) ulega b e z p o ś r e d n i o cyklizacji. Synteza t r y p t o f a n u opisana w p . 111,183 t a k ż e zawiera p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a tej m e t o d y . 1
6
2
5
R2
R'-CH
NH^-NH
CH \
NH NH
I H
, -R
K
2
- NH,
R
2
(XIV>
P o c h o d n ą indolu jest b a r w n i k i n d y g o ( X I X ) (p. V L 1 3 ) . I n d y g o powstaje w w y n i k u utlenienia p o w i e t r z e m w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m indoksylu, k t ó r e g o t a u t o m e r y c z n ą b u d o w ę p r z e d s t a w i o n o poniżej ( X V I I ) . W farbiarstwie o p r a c o w a n o następujący s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a : n a j p i e r w n i e r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e i n d y g o r e d u k u j e się alkalicznym r o z t w o r e m d i t i o n i a n u sodu
• z y s k u j ą c r o z p u s z c z a l n ą p o c h o d n ą d i h y d r o k s y l o w ą [ l e u k o i n d y g o , ( X V I I I ) ] . P o nasy ceniu t y m r o z t w o r e m t k a n i n y , suszy się ją n a p o w i e t r z u i w t e d y p o d w p ł y w e m tlenu r e g e n e r u j e się i n d y g o n a d a j ą c t k a n i n i e niebieskie z a b a r w i e n i e
(XIX)
(XVIII)
B e n z i m i d a z o l ( X X ) jest p r z y k ł a d e m związku o skondensowanym układzie dwupierścieniowym, w k t ó r y m pierścień p i ę c i o c z ł o n o w y z a w i e r a d w a a t o m y a z o t u ; b e n z o triazol ( X X I ) jest p r z y k ł a d e m analogicznego u k ł a d u s k o n d e n s o w a n e g o , ale z t r z e m a a t o m a m i a z o t u w pierścieniu p i ę c i o c z ł o n o w y m
I H
I
H (XXI)
(XX)
O g ó l n a m e t o d a o t r z y m y w a n i a b e n z i m i d a z o l i polega n a ogrzewaniu o - d i a m i n o b e n z e n u z k w a s a m i k a r bok syl o w y m i (np. b e n z i m i d a z o l , p . V L J 4 i syntezy p o k r e w n e )
Benzotriazol (p. V L 1 5 ) powstaje p o d c z a s reakcji o-fenylenodiaminy z k w a s e m azo t a w y m ; n a j p i e r w z j e d n ą z g r u p a m i n o w y c h t w o r z y sól diazoniową, p o c z y m n a s t ę p u j e cyklizacja
H VI,2.
2,5-DIMETYLOPIROL
CH -CH, I I CHj-CO CO-CH
NH
2
3
j
HjC
N H
CHj
W kolbie p o j . 250 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą o dużej średnicy we wnętrznej u m i e s z c z a się 50 g (51,5 m l , 0,44 m o l ) 2 , 5 - h e k s a n o d i o n u ( p . I I L 1 0 4 ) i 100 g węglanu a m o n u w k a w a ł k a c h . M i e s z a n i n ę ogrzewa się w ł a ź n i olejowej w t e m p . 1 0 0 ° C t a k d ł u g o , a ż u s t a n i e w y d z i e l a n i e się g a z u (00—90 m i n ) ; niewielką ilość węglanu a m o n u (lub k a r b a m i n i a n u ) , k t ó r y w t y m czasie w y s u b l i m o w a ł d o c h ł o d n i c y należy z e s k r o b a ć d o k o l b y z a p o m o c ą g r u b e j bagietki szklanej. N a s t ę p n i e c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą w y m i e n i a się n a c h ł o d n i c ę L i e b i g a o szerokiej r u r c e w e w n ę t r z n e j i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się łagod nie d o w r z e n i a ( t e m p . ł a ź n i 115°C) p r z e z n a s t ę p n e 30 m i n . O s a d , w y s u b l i m o w a n y d o c h ł o d n i c y p o d c z a s o g r z e w a n i a , s p ł u k u j e się d o k o l b y 5 m l gorącej w o d y . M i e s z a n i n ę reakcyjną c h ł o d z i się i oddziela górną, żółtą w a r s t w ę s u r o w e g o d i m e t y l o p i r o l u , w a r s t w ę dolną e k s t r a h u j e się 10 m l c h l o r o f o r m u i wyciąg łączy się z s u r o w y m p r o d u k t e m . Czynności te należy p r z e p r o w a d z i ć w a p a r a t u r z e , p r z e z k t ó r ą p r z e p ł y w a azot. Suszenie p r o d u k t u bezw. s i a r c z a n e m sodu w y k o n u j e się w szczelnie z a m k n i ę t e j kolbie w y p e ł n i o nej azotem. W y s u s z o n y p r o d u k t p r z e n o s i się d o k o l b y zestawu destylacyjnego wyposa ż o n e g o w k o l u m n ę frakcjonującą. Z a p a r a t u u s u w a się p o w i e t r z e przepuszczając stru m i e ń azotu i n a s t ę p n i e destyluje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, najlepiej w d a l s z y m ciągu przepuszczając azot. 2,5-Dimetylopirol z b i e r a się w t e m p . 7 8 — 8 0 ° C / 3 3 , 3 h P a (25 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 36 g ( 8 6 % ) . P r o d u k t należy p r z e c h o w y w a ć w a t m o s f e r z e gazu o b o j ę t n e g o w z a t o p i o n e j fiolce z c i e m n e g o szkła. VI,3.
PIROL CHfOH)-CH(OH) CH{OH)
/ H NOjC
/
4
CH(Or
H„N0 Ć 2
H
W dużej p a r o w n i c y umieszcza się 210 g (1 m o l ) k w a s u g a l a k t o r o w e g o (p. 111,105), 300 m l (5,5 m o l ) w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i s z y b k o miesza, a ż powsta nie gęsta, d r o b n a zawiesina ( p o d wyciągiem). Z a w i e s i n ę tę o d p a r o w u j e się d o s u c h a n a łaźni w o d n e j , o t r z y m a n ą sól a m o n o w ą k w a s u ś l u z o w e g o uciera n a p r o s z e k , miesza ze 120 m l gliceryny w kolbie kulistej p o j . 2 1 i p o z o s t a w i a n a n o c . N a s t ę p n i e k o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę destylacyjną połączoną z c h ł o d n i c ą destylacyjną, p r z e d ł u ż a c z e m i o d b i e r a l n i k i e m i całą a p a r a t u r ę łączy z z e s t a w e m d o p o c h ł a n i a n i a g a z ó w (rys. I,50c). M i e s z a n i n ę p o d d a j e się destylacji ogrzewając ostrożnie k o l b ę b e z p o ś r e d n i o p ł o m i e n i e m . P o c z ą t k o w o o g r z e w a się k o l b ę z j e d n e j s t r o n y tak, a b y tylko część jej z a w a r t o ś c i osiągnęła t e m p e r a t u r ę , w której z a c h o d z i r e a k c j a ; w t y m m o m e n c i e nastę puje silne pienienie, k t ó r e należy o p a n o w a ć u s u w a j ą c p a l n i k spod k o l b y , i ogrzewając jej górną część, p o n a d p o w i e r z c h n i ą wrzącej m i e s z a n i n y . O g r z e w a n i e całej z a w a r t o ś c i k o l b y należy p r o w a d z i ć możliwie najintensywniej, w t e m p i e u w a r u n k o w a n y m tylko pie nieniem się m i e s z a n i n y . Destylację p r o w a d z i się tak d ł u g o , a ż z p r ó b k i destylatu z a d a n e j s t a ł y m w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u przestają wydzielać się oleiste k r o p l e . Destylat o objętości 300—350 m l p o d d a j e się p o w t ó r n e j destylacji, k t ó r ą p r o w a d z i d o chwili, gdy z destylu jącej cieczy przestaje wydzielać się olej. Olej oddziela się, s z y b k o suszy w o d o r o t l e n k i e m p o t a s u w p a s t y l k a c h i destyluje. P i r o l ( b e z b a r w n a ciecz) zbiera się w t e m p . 127—131°C, w y d a j n o ś ć 25 g ( 3 7 % ) . P i r o l należy p r z e c h o w y w a ć w z a t o p i o n y c h fiolkach; n a świetle ciemnieje. S y n t e z a p o k r e w n a . N - M e t y l o p i r o l . Sól m e t y l o a m i n y z k w a s e m g a l a k t o r o w y m s p o r z ą d z a się dodając p o w o l i i jednocześnie energicznie mieszając 260 m l (2,6 mol) 10 M w o d n e g o r o z t w o r u m e t y l o a m i n y d o 210 g (1 m o l ) k w a s u ś l u z o w e g o ; w r a z i e t r u d n o ś c i w mie szaniu, d o d a j e się 100 m l w o d y . D a l e j postępuje się w g p r z e p i s u p o d a n e g o p r z y otrzy m y w a n i u pirolu. W y d a j n o ś ć N - m e t y l o p i r o l u o tw. 1 1 0 — 1 1 3 ° C w y n o s i 32 g ( 3 9 % ) . Z w i ą z e k ten jest b a r d z o h i g r o s k o p i j n y i ciemnieje w czasie p r z e c h o w y w a n i a ; należy p r z e c h o w y w a ć g o w b u t e l k a c h c i e m n y c h i szczelnie z a m k n i ę t y c h .
VI,4.
3,5-DIETOKSYKARBONYLO-2,4-DIMETYLOPIROL
CHyCO C H 0 C-CH 2
5
2
HNOj
s
T
S
2
H C-C0 C H 2
3
2
3
2
2
CH -CO I C H O OCH-NH
CH -CO 1 C H 0 C - C = N-OH
+ 2
2
2
CH -CO
Zn/HOAc
3
>
C H 0 OCH-NH 2
S
2
2
5
OOCHj
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1500 m l , z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z i uszczelnione m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e , u m i e s z c z a się 195 g (190 m l , 1,5 m o l ) acetylo o c t a n u etylu ( p . 111,176) i 450 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o . R o z t w ó r oziębia się w miesza n i n i e l o d u z solą d o t e m p . 5 ° C , a n a s t ę p n i e , energicznie mieszając, w k r a p l a się o c h ł o d z o n y r o z t w ó r 52 g (0,75 m o l ) azotynu sodu w 75 m l w o d y z taką szybkością, a b y t e m p e r a t u r a u t r z y m y w a ł a się w zakresie o d 5 d o 7 ° C (ok. 30 m i n ) , p o c z y m m i e s z a się dalej p r z e z 30 m i n i p o z o s t a w i a w t e m p . p o k o j o w e j n a okres 4 h. W k r a p l a c z w y m i e n i a się n a c h ł o d n i c ę z w r o t n ą o dużej średnicy w e w n ę t r z n e j , a trzeci o t w ó r k o l b y z a m y k a się k o r k i e m . R o z t w ó r m i e s z a się energicznie i d o d a j e d o k o l b y p o p r z e z trzecią szyję 100 g (1,5 m o l ) p y ł u c y n k o w e g o (p. 11,2,67) w p o r c j a c h p o ok. 10 g; p o c z ą t k o w e 3 l u b 4 por cje p y ł u dodaje się s z y b k o , a b y z a w a r t o ś ć k o l b y z a w r z a ł a . N a l e ż y m i e ć w p o g o t o w i u ł a ź n i ę z l o d e m i m o k r e r ę c z n i k i n a w y p a d e k , g d y b y r e a k c j a p r z e b i e g a ł a zbyt g w a ł t o w nie ł u b g d y b y z a w a r t o ś ć k o l b y z a n a d t o się pieniła. P o d o d a n i u całej ilości c y n k u (ok. 4 5 m i n ) , m i e s z a n i n ę reakcyjną ogrzewa się d o w r z e n i a w ciągu 1 h; jeśli mieszanie stanie się t r u d n e , należy d o d a ć nieco k w a s u o c t o w e g o . Jeszcze gorącą ciecz d e k a n t u j e się d o 5 1 w o d y , energicznie m i e s z a n e j , z a w a r t e j w dużej zlewce. P o z o s t a ł y w k o l b i e pył c y n k o w y p r z e m y w a się d w i e m a p o r c j a m i , p o 25 m l , g o r ą c e g o lod. k w a s u o c t o w e g o , k t ó r e d e k a n t u j e się r ó w n i e ż d o w o d y . S u r o w y p r o d u k t , p o c a ł o n o c n y m staniu, odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d w i e m a p o r c j a m i , p o 250 m l , w o d y i suszy n a p o w i e t r z u d o stałej m a s y . W y d a j n o ś ć s u r o w e g o p r o d u k t u o tt. 1 2 7 — 1 3 0 ° C w y n o s i 114 g ( 6 4 % ) . P o krystalizacji z g o r ą c e g o r e k t y f i k a t u o t r z y m u j e się czysty 3,5-dietoksykarbonylo-2,4-dimetylopirol w postaci j a s n o ż ó ł t y c h kryształów o tt. 136— — 1 3 7 ° C . W y d a j n o ś ć krystalizacji ok. 8 0 % . VI,S.
3,5-DIMETYLOPIRAZOL
H W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i w k r a p l a c z , s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 65 g (0,5 m o l ) siarczanu h y d r a z y n y w 400 m l 2,5 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu. K o l b ę z a n u r z a się w łaźni z l o d e m i gdy t e m p e r a t u r a r o z t w o r u o b n i ż y się d o 1 5 ° C ( m o ż e wydzielić się nieco s i a r c z a n u s o d u ) w k r a p l a się 50 g (51,5 m l , 0,5 mol) 2 , 4 - p e n t a n o d i o n u (p. 111,102), mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y i u t r z y m u j ą c t e m p . 1 5 ° C . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a (ok. 30 m i n ) m i e s z a się dalej p r z e z 1 h w t e m p . 15°C, w t y m czasie wydziela się dimetylopirazol. N a s t ę p n i e d o d a j e się 200 m l w o d y , miesza w celu r o z p u s z c z e n i a soli n i e o r g a n i c z n y c h , p r z e n o s i z a w a r t o ś ć k o l b y d o rozdzielacza i w y t r z ą s a ze 100 m l eteru. W a r s t w y rozdziela się i część w o d n ą e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 4 0 m l eteru. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y e t e r o w e p r z e m y w a się n a s y c o n y m r o z t w o r e m c h l o r k u s o d u , suszy bezw. w ę g l a n e m
potasu i o d d e s t y l o w u j e eter, p o s ł u g u j ą c się w y p a r k ą o b r o t o w ą . W y d a j n o ś ć jasnożółtej substancji o tt. 1 0 7 — 1 0 8 ° C w y n o s i 38 g. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się z ok. 250 m l benzyny lekkiej (tw. 8 0 — 1 0 0 ° C ) ; w y d a j n o ś ć 3,5-dimetylopirazolu o niezmienionej tt. wynosi 36 g ( 7 5 % ) . VI,6.
1-FENYLO-3-METYLO-5-PIRAZOLON
CH,
CH
3
CH.-NH-NH, NH N
OC H 2
N 5
C^H*
W dużej p a r o w n i c y m i e s z a się 50 g (49 m l , 0,384 mol) świeżo d e s t y l o w a n e g o acetyl o o c t a n u etylu (p. 111,176) z 4 0 g (36,5 ml, 0,37 m o i ) f e n y l o h y d r a z y n y (ostrożnie p r z y pracy!) (p. IV,104). M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j p o d wyciągiem w ciągu 2 h, mieszając co pewien czas szklaną bagietką (1). O t r z y m a n y gęsty c z e r w o n o z a b a r wiony s y r o p odstawia się d o ostygnięcia (2), a n a s t ę p n i e , energicznie mieszając, d o d a j e się 100 m l eteru. N i e r o z p u s z c z a l n y w eterze s y r o p p o w i n i e n z a k r z e p n ą ć w ciągu 15 m i n . Osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a s t a r a n n i e eterem w celu usunięcia b a r w n y c h zanieczyszczeń. P r o d u k t krystalizuje się z gorącej w o d y l u b z mie szaniny r ó w n y c h objętości etanolu i w o d y . W y d a j n o ś ć f e n y l o m e t y l o p i r a z o l o n u (bez b a r w n e k r y s z t a ł y o tt. 127°C) w y n o s i 5 2 g ( 8 0 % ) . U w a g i . (1) O g r z e w a n i e należy p r o w a d z i ć t a k d ł u g o , a ż p r ó b k a m a s y reagującej r o z t a r t a z niewielką ilością eteru będzie c a ł k o w i c i e k r z e p ł a . Jeżeli d o reakcji z o s t a n i e użyta świeżo d e s t y l o w a n a f e n y l o h y d r a z y n a , t o wystarczający jest j e d n o g o d z i n n y okres ogrzewania. Jeśłi krystalizacja p r o d u k t u z a c h o d z i t r u d n o , należy u ł a t w i ć ją, zaszczepia jąc m a s ę reagującą niewielką ilością krystalicznego związku. (2) Jeżeli p r o d u k t j u ż jest stały w tym etapie syntezy, należy r o z e t r z e ć go b e z p o średnio z e t e r e m (100 ml) i odsączyć. VI,7.
2,3-DIMETYLO-l-FENYLO-5-PIRAZOLON
CH CV „ N H "N C 6H "5 F I
H
3
—
^ 0
^
C
-
N
(antypiryna)
3
,N. ^ C H L
'
C H 6
3
5
K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r u j e się w uszczelnione m i e s z a d ł o , wkraplacz oraz chłodnicę zwrotną z podwójnym płaszczem chłodzącym i ustawia na łaźni w o d n e j p o d wyciągiem. W kolbie umieszcza się r o z t w ó r 10 g w o d o r o t l e n k u s o d u w m a ł e j objętości w o d y i r o z t w ó r 43,5 g (0,25 m o l ) l-fenylo-3-metyło-5-pirazolonu (p. VT,6) w 2 0 m l m e t a n o l u . M i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j i dodaje 36 g (27 ml, 0,285 m o l ) siarczanu dimetylu (ostrożnie: s u b s t a n c j a t o k s y c z n a ; d y s k u s j a w p . 11,2,75). Z a w a r t o ś ć k o l b y u t r z y m u j e się w e w r z e n i u w ciągu 1 h, p o c z y m p o z o stawia d o ostygnięcia, n i e p r z e r y w a j ą c mieszania. M e t a n o l o d d e s t y l o w u j e się, d o p o z o stałości d o d a j e ciepłej w o d y , odsącza zanieczyszczenia i a n t y p i r y n ę ekstrahuje się z przesączu b e n z e n e m ( p o d w y c i ą g i e m ) . R o z p u s z c z a l n i k o d d e s t y l o w u j e się, a o t r z y m a n y s u r o w y p r o d u k t krystalizuje z b e n z e n u lub z m i e s z a n i n y b e n z e n u i b e n z y n y lekkiej a l b o z gorącej w o d y z d o d a t k i e m węgla o d b a r w i a j ą c e g o . W y d a j n o ś ć a n t y p i r y n y ( b e z b a r w n e kryształy o tt. 113°C) w y n o s i 35 g ( 7 4 % ) .
VI,8.
5,5~DIMETYLOHYDANTOINA
(NH„) CO^ ;
H C
NH
3
(CHjłjCtOHJ.CN H C
O
3
W -małej zlewce s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 42,5 g (0,5 m o l ) c y j a n o h y d r y n y aceto n u (1) i 75 g (0,78 m o l ) świeżo s p r o s z k o w a n e g o w ę g l a n u a m o n u i ogrzewa ją ( p o d wyciągiem), mieszając t e r m o m e t r e m . W t e m p . 5 0 ° C r o z p o c z y n a się ł a g o d n a r e a k c j a , k t ó r a p r z e b i e g a dalej w t e m p . 7 0 — 8 0 ° C w ciągu 3 h. W celu z a k o ń c z e n i a reakcji p o d n o s i się t e m p . d o 9 0 ° C i u t r z y m u j e ją d o chwili, a ż m i e s z a n i n a p r z e s t a n i e r e a g o w a ć (ok. 30 m i n ) . B e z b a r w n a l u b l e k k o żółta p o z o s t a ł o ś ć zestala się p o o c h ł o d z e n i u ; r o z puszcza się ją w 50 m l gorącej w o d y , w y g o t o w u j e z niewielką ilością węgla o d b a r w i a jącego i s z y b k o sączy p r z e z ogrzany lejek B u c h n e r a . Przesącz o d p a r o w u j e się n a p a r o w nicy d o chwili p o j a w i e n i a się k r y s z t a ł ó w n a p o w i e r z c h n i cieczy, a następnie oziębia w lodzie. B e z b a r w n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, d o b r z e od ciska i p r z e m y w a d w u k r o t n i e eterem, p o r c j a m i p o 4 m l . T a k o t r z y m a n e k r y s z t a ł y są p r a w i e czystą d i m e t y l o h y d a n t o i n ą o tt. 176"C. Ł u g i p o k r y s t a l i z a c y j n e z a t ę ż a się d o wydzielenia pierwszych kryształów, oziębia w l o d z i e i odsącza drugi r z u t k r y s z t a ł ó w (tt. ok. 167°C) w s p o s ó b p o d a n y p o p r z e d n i o . D i m e t y l o h y d a n t o i n ę (35 g) r o z p u s z c z a się w m o ż l i w i e j a k najmniejszej objętości wrzącej w o d y (ok. 32 m l ) , w y g o t o w u j e z nie wielką ilością węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączy g o r ą c y r o z t w ó r p r z e z o g r z a n y lejek Biichnera. Przesącz oziębia się w lodzie, w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a b a r d z o m a ł ą ilością z i m n e j w o d y . W y d a j n o ś ć czystego p r o d u k t u 0 tt. 1 7 8 ° C w y n o s i 29 g ( 4 5 % ) . U w a g a . (1) C y j a n o h y d r y n ę a c e t o n u o o d p o w i e d n i e j czystości o t r z y m u j e się p o s t ę pując w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b . W kolbie kulistej p o j . 1 1 s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 110 g p i r o s i a r c z y n u s o d u w 200 m l zimnej w o d y . O b r a c a j ą c kolbą t a k , a b y ciecz w e w n ą t r z ł a g o d n i e w i r o w a ł a , d o d a j e się powoli 58 g a c e t o n u , a n a s t ę p n i e r o z t w ó r 60 g c y j a n k u p o t a s u w 200 m l z i m n e j w o d y (ostrożnie). P o d c z a s d o d a w a n i a c y j a n k u z a c z y n a wydzie lać się cyjan oh y d r y n a , t w o r z ą c górną w a r s t w ę . P o z a k o ń c z e n i u wydzielania się p r o d u k t u , z a w a r t o ś ć k o l b y przelewa się d o r o z d z i e l a c z a , u s u w a dolną w a r s t w ę , g ó r n ą zaś p r z e n o s i d o k o l b y i suszy s i a r c z a n e m sodu. Z a m k n i ę t ą k o r k i e m k o l b ę w r a z z substancją 1 ś r o d k i e m suszącym p r z e c h o w u j e się w c i e m n o ś c i . W y s u s z o n a c y j a n o h y d r y n a (60 g, 7 0 % ) jest nieco jaśniejsza; m o ż n a ją d e s t y l o w a ć p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję o tw. 8 0 — 8 2 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . VL9.
5,5-DIFENYLOHYDANTOINA
W kolbie kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, u m i e s z c z a się 5,3 g (0,025 m o l ) benzilu (p. IV,155), 3,0 g (0,05 m o l ) m o c z n i k a , 15 m l 30-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 75 m l etanolu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a c o n a j m n i e j w ciągu 2 h za p o m o c ą elektrycznego p ł a s z c z a grzejnego, p o c z y m c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j i w y l e w a d o 125 m l w o d y , s t a r a n n i e mieszając. P o 15 m i n staniu odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n i e r o z p u s z c z a l n e p r o d u k t y reakcji u b o c z n y c h . Przesącz zadaje się stęż. k w a s e m s o l n y m d o odczynu silnie k w a ś n e g o , oziębia w lodzie, w y d z i e l o n y p r o d u k t n a t y c h m i a s t odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. S u r o w y p r o d u k t krystalizuje się co n a j m n i e j r a z ze s k a ż o n e g o a l k o h o l u , o t r z y m u j ą c 2,8 g ( 4 4 % ) czystej 5,5-difenylohydantoiny o tt. 2 9 7 — 2 9 8 ° C .
QH -HC 5
C H -CHO + CH,-C0 H 6
5
(CH .cO) Q
2
NH-CO-CH
3
C H
3
;
2<"O Na a
Y CH
3
Acetyloglicyna. W k o l b i e stożkowej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 37,5 g (0,5 m o l ) glicyny (p. 111,179) i 150 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się energicznie m i e s z a d ł e m m e c h a n i c z n y m a ż d o p r a w i e c a ł k o w i t e g o r o z p u s z c z e n i a się osadu. N a s t ę p n i e d o r o z t w o r u d o d a j e się w j e d n e j porcji 102 g (95 m l , 1 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i miesza energicznie w ciągu 15—20 m i n . R o z t w ó r ogrzewa się s a m o r z u t n i e i niekiedy pojawiają się j u ż kryształy acetyloglicyny. K o l b ę w s t a w i a się d o l o d ó w k i , najlepiej n a n o c , p o c z y m odsącza o s a d n a lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a w o d ą z l o d u i suszy w t e m p . 100°C. O t r z y m u j e się 4 0 g p r o d u k t u o tt. 2 0 7 — 2 0 8 ° C . P o ł ą c z o n e przesącze o d p a r o w u j e się d o sucha p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem n a ł a ź n i w o d n e j o t e m p . 5 0 — 6 0 ° C i p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje z 4 0 m l wrzącej w o d y . W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y odsącza się, p r z e m y w a i suszy, j a k p o p r z e d n i o . U z y s k u j e się drugą frakcję acetyloglicyny o tt. 207—208 ° C w ilości 15 g (całkowita w y d a j n o ś ć 55 g, 9 4 % ) . 4-Beuzylideno-2-metylo-5-oksazoIon. W kolbie p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d nicę zwrotną i umieszczonej n a ł a ź n i w o d n e j s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 29 g (0,25 m o l ) acetyloglicyny, 39,5 g (37,5 m l , 0,37 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u benzoeso w e g o (p. D7,22), 15 g (0,183 m o l ) bezw. o c t a n u s o d u i 63,5 g (59 m l , 0,62 mol) bez w o d n i k a o c t o w e g o . Z a w a r t o ś ć kolby, mieszając c o pewien czas, o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j d o u z y s k a n i a j e d n o r o d n e g o r o z t w o r u (10—20 m i n ) . N a s t ę p n i e r o z t w ó r utrzy m u j e się w e w r z e n i u w ciągu 1 h, c h ł o d z i i p o z o s t a w i a n a n o c w l o d ó w c e . Zestaloną m a s ę żółtych k r y s z t a ł ó w m i e s z a się z 60 m l z i m n e j w o d y , odsącza n a lejku B u c h n e r a i d o k ł a d n i e p r z e m y w a zimną w o d ą (jeżeli w y c z u w a l n y jest z a p a c h a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o , należy o s a d p r z e m y ć m a ł ą ilością eteru). P o krystalizacji z c z t e r o c h l o r k u węgla l u b z m i e s z a n i n y o c t a n u etylu z b e n z y n ą lekką o t r z y m u j e się 35 g ( 7 6 % ) o k s a z o l o n u 0 tt. 150°C. Hydroliza d o k w a s u «-acetamidocynamonowego. M i e s z a n i n ę 23,5 g (0,125 m o l ) 4-benzylideno-2-metylo-5-oksazolonu ( m o ż n a u ż y ć p r o d u k t s u r o w y ) , 90 m l w o d y 1 225 m l a c e t o n u ogrzewa się d o w r z e n i a w k o l b i e kulistej p o j . 500 m l p o d chłodnicą zwrotną w ciągu 4 h. N a s t ę p n i e większą część a c e t o n u u s u w a się, stosując w y p a r k ę obrotową, p o z o s t a ł y r o z t w ó r rozcieńcza się 200 m l w o d y , ogrzewa d o w r z e n i a p r z e z 5—10 m i n i sączy p r z e z o g r z e w a n y lejek. Przesącz o g r z e w a się w celu rozpuszczenia wydzielonych k r y s z t a ł ó w , d o d a j e 5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , gotuje w ciągu 5 m i n , sączy przez o g r z a n y lejek B u c h n e r a p r z y niewielkim podciśnieniu i p o z o s t a ł o ś ć prze m y w a c z t e r e m a p o r c j a m i p o 25 m l wrzącej w o d y . P o ł ą c z o n e przesącze pozostawia się n a n o c w l o d ó w c e . W y d z i e l o n e b e z b a r w n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a ok. 100 m l zimnej w o d y i suszy w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć kwasu 2 - a c e t a m i d o c y n a m o n o w e g o o tt. 1 9 1 — 1 9 2 C w y n o s i 22 g ( 8 6 % ) . D
Synteza pokrewna. Benzoilogłieyna (kwas hipurowy). W k o l b i e stożkowej r o z p u s z c z a się 25 g (0,33 m o l ) glicyny (p. 111,179) w 250 m l 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . D o tego r o z t w o r u d o d a j e się w pięciu p o r c j a c h 54 g (45 m l , 0,385 m o l ) c h l o r k u ben zoilu. P o d o d a n i u k a ż d e j p o r c j i k o l b ę z a m y k a się k o r k i e m i wstrząsa energicznie, aż przereaguje c a ł y c h l o r e k benzoilu. N a s t ę p n i e p r z e l e w a się r o z t w ó r d o zlewki i k o l b ę p r z e p ł u k u j e niewielką ilością w o d y . D o r o z t w o r u w zlewce d o d a j e się kilka k a w a ł k ó w lodu i. mieszając, d o d a j e p o w o l i stęż. kwasu solnego, aż d o m o m e n t u , g d y r o z t w ó r uzyska odczyn k w a ś n y w o b e c p a p i e r k a K o n g o . W y t r ą c o n y d r o b n o krystaliczny o s a d benzoiloglicyny, zanieczyszczony niewielką ilością k w a s u b e n z o e s o w e g o , odsącza się na lejku B u c h n e r a , p r z e m y w a zimną w o d ą i d o k ł a d n i e suszy. P r o d u k t umieszcza się
\1,U.
Indol
757
w zlewce zawierającej 100 m l czterochlorku węgla, zlewkę p r z y k r y w a szkiełkiem zegar k o w y m i o g r z e w a m i e s z a n i n ę d o ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 10 m i n (wyciąg); w ten s p o s ó b u s u w a się k w a s b e n z o e s o w y , jeżeli jest on w mieszaninie. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę s t u d z i się n i e c o , sączy p o d nieznacznie z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a p r o d u k t n a sączku 10—20 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. S u r o w y p r o d u k t p o wysuszeniu krystalizuje się z wrzącej w o d y (ok. 500 m l ) z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o , jeśli t o jest k o n i e c z n e , sączy p r z e z lejek z p ł a s z c z e m g r z e j n y m i p o z o s t a w i a d o krysta lizacji. Czystą benzoiloglicynę odsącza się n a lejku B u c h n e r a i suszy w suszarce. W y d a j n o ś ć 45 g ( 7 6 % ) , tt. 1 8 7 ° C . 4-Benzylideno-2-fenylo-5-oksazoIon. W k o l b i e s t o ż k o w e j p o j . 500 m l s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 27 g (26 m l , 0,25 mol) świeżo d e s t y l o w a n e g o a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o , 45 g (0,25 m o l ) benzoiloglicyny, 77 g (71,5 m l , 0,75 m o l ) b e z w o d n i k a octowego i 20,5 g (0,25 m o l ) bezw. o c t a n u sodu. z a w a r t o ś ć k o l b y , stale wstrząsając, ogrzewa się za p o m o c ą elektrycznej p ł y t k i grzejnej i g d y t y l k o c a ł a m i e s z a n i n a stanie się ciekła, u m i e s z c z a się k o l b ę n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j i ogrzewa w ciągu 2 h. N a s t ę p n i e dodaje się p o w o l i 100 m l etanolu i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę n a n o c , p o c z y m k r y s t a l i c z n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a najpierw d w u k r o t n i e , p o r c j a m i p o 25 m l , o z i ę b i o n y m w l o d z i e a l k o h o l e m , a n a s t ę p n i e , t a k ż e d w u k r o t n i e wrzącą w o d ą , p o r c j a m i p o 25 m l . P r o d u k t suszy się w t e m p . 1 0 0 ° C . W y d a j n o ś ć o k s a z o l o n u o tt. 1 6 5 — 1 6 6 ° C wynosi 40 g ( 6 4 % ) . Krystalizacja z h e n z e n u p o d w y ż s z a tt. p r o d u k t u d o 167—168°C. YL11.
INDOL
fl-CH .C "H -NH 3
^
^
6
4
3
CH
3
.-
+ H-CO,H
>~ <^CH -C H -NH-CHO + H 0 3
6
4
2
NaOCH
CHJ-COJK
"NH-CHO O
o-CH -C H -NH ] 3
6
4
2
N - F o r m y l o - o - t o l u i d y n a . W k o l b i e kulistej p o j . 100 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , miesza się 43 g (43 ml, 0,4 m o l ) o-toluidyny z 21 g (17,5 m l , 0,4 m o l ) 9 0 - p r o c . k w a s u m r ó w k o w e g o . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a w r z ą c e j łaźni w o d n e j w ciągu 3 h, p o c z y m c h ł o d n i c ę z w r o t n ą w y m i e n i a n a n a s a d k ę Claisena z chłodnicą p o w i e t r z n ą i p r z y s t o s o w u j e a p a r a t u r ę d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. Destylację p r o w a d z i się, stosując p o m p ę w o d n ą i zbiera f o r m y l o - o - t o l u i d y n ę j a k o frakcję o tw. 1 7 3 — 1 7 5 ° C / 3 3 h P a (25 m m H g ) . P r o d u k t k r z e p n i e p o ochłodzeniu, tt. 5 7 — 5 9 ° C ; w y d a j n o ś ć 43 g ( 8 0 % ) . C z y s t y związek o tt. 61 ° C o t r z y m u j e się p o krystalizacji s u r o w e g o p r o d u k t u z m i e s z a n i n y benzenu i benzyny lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° Q . I n d o l . W k o l b i e p o j . 250 ml, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z zabezpieczającą r u r k ą w y p e ł n i o n ą c h l o r k i e m w a p n i a , s p o r z ą d z a się r o z t w ó r m e t o k s y l a n u sodu, zadając 5,75 g (0,25 m o l ) s o d u 125 m l bezw. m e t a n o l u , p o c z y m d o d a j e się 34 g (0,25 m o l ) N - f o r m y l o - o - t o l u i d y n y . N a s t ę p n i e s z y b k o d o d a j e się 50 g (0,51 mol) p o k r u s z o n e g o , ś w i e ż o t o p i o n e g o o c t a n u p o t a s u (1) i o g r z e w a m i e s z a n i n ę , wstrząsając, aż ulegnie on c a ł k o w i c i e r o z p u s z c z e n i u . M e t a n o l u s u w a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) i k o l b ę z pozostałością p r z e n o s i p o d wyciąg, p o d ł ą c z a j ą c ją do zestawu destylacyjnego. K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i ze s t o p e m W o o d a (p. 1,13), k t ó r e g o t e m p e r a t u r ę p o d n o s i s t o p n i o w o d o ok. 3 0 0 — 3 5 0 ° C . Z a c h o d z ą c e j w tych w a r u n k a c h reakcji t o w a r z y s z y destylacja o-toluidyny i wydzielanie się tlenku w ę g l a . O g r z e w a n i e p r o w a d z i się t a k d ł u g o , d o p ó k i destyluje o t o l u i d y n a (ok. 30 m i n ) , a w k o ń c u resztki t o l u i d y n y o d d e s t y l o w u j e się p o d nieco zmniejszonym ciśnieniem. N a s t ę p n i e u s u w a się łaźnię ogrzewającą i p o z o s t a w i a m i e s z a n i n ę d o ostygnięcia, p o c z y m r o z k ł a d a ją d o d a j ą c
100 m l w o d y i destyluje z p a r ą w o d n ą . I n d o l , w p o s t a c i b e z b a r w n y c h blaszek, krystali zuje p o oziębieniu destylatu. Destylat d o p r o w a d z a się k w a s e m s o l n y m d o o d c z y n u słabo k w a ś n e g o , o d s ą c z a w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i prze m y w a je niewielką ilością zimnej w o d y . W y d a j n o ś ć indolu o tt. 4 8 — 4 9 ° C w y n o s i 5 g ( 1 7 % ) ; p o krystalizacji z b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) o t r z y m u j e się czysty związek o tt. 52° C. U w a g a . (1) O c t a n p o t a s u w p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y o g r z e w a się aż d o stopienia, p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia w e k s y k a t o r z e (bezw. o c t a n s o d u , p . 11,2,56). V,12.
2-FENYLOINDOL
Fenylohydrazon acetofenonu otrzymuje się, ogrzewając m i e s z a n i n ę 20 g (0,167 m o l ) acetofenonu (p. P / , 1 3 4 ) i 18 g (0,167 m o l ) f e n y l o h y d r a z y n y (1) w 60 m l etanolu z d o d a t k i e m k i l k u k r o p l i lod. k w a s u o c t o w e g o . P o o c h ł o d z e n i u m i e s z a n i n ę sączy się, osad p r z e m y w a n a j p i e r w r o z c . k w a s e m s o l n y m , a n a s t ę p n i e z i m n y m r e k t y f i k a t e m (ok. 12 m l ) . P o krystalizacji m a ł e j p r ó b k i s u r o w e g o p r o d u k t u z etanolu o t r z y m u j e się czysty f e n y l o h y d r a z o n a c e t o f e n o n u w p o s t a c i b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 106°C. W zlewce p o j . 250 m l s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 28 g s u r o w e g o f e n y l o h y d r a z o n u a c e t o f e n o n u i 180 g k w a s u polifosforowego (p. 11,2,45). Z a w a r t o ś ć zlewki, mieszając t e r m o m e t r e m , o g r z e w a się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , p o c z y m należy p r z e z 10 m i n u t r z y m y w a ć m i e s z a n i n ę w t e m p . 1 0 0 — 1 2 0 ° C (reakcja jest egzotermiczna). N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć zlewki w p r o w a d z a się d o 450 m l z i m n e j w o d y s t a r a n n i e mieszając, a b y k w a s polifosforowy uległ c a ł k o w i c i e rozpuszczeniu. M i e s z a n i n ę sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i osad d o k ł a d n i e p r z e m y w a wodą. S u r o w y p r o d u k t o g r z e w a się d o wrzenia pod c h ł o d n i c ą z w r o t n ą z 300 m l rektyfikatu, d o d a j e nieco węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy gorący r o z t w ó r p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a i p r z e m y w a p o z o s t a ł o ś ć 4 0 m l ciepłego rektyfikatu. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y a l k o h o l o w e chłodzi się d o t e m p . p o k o j o w e j , odsącza osad 2-fenyloindolu i p r z e m y w a g o trzy r a z y o z i ę b i o n y m a l k o h o l e m , p o r c j a m i p o 10 m l . P r o d u k t suszy się w o b e c c h l u r k u w a p n i a w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m . W y d a j n o ś ć czystego 2-fenyloindolu o tt. 1 8 8 — 1 8 9 ° C w y n o s i 20 g ( 7 9 % ) . Synteza pokrewna. 1,2,3,4-Tctrahydrokarbazol. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i w k r a p l a c z , umiesz cza się m i e s z a n i n ę 49 g (0,5 mol) c y k l o h e k s a n o n u i 180 g lod. k w a s u o c t o w e g o . Ogrzewając m a s ę reagującą d o wrzenia i mieszając d o d a j e się w ciągu 1 h 54 g (49 m l , 0,5 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e j f e n y l o h y d r a z y n y (1), p o c z y m k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e przez następną g o d z i n ę . M i e s z a n i n ę reakcyjną w y l e w a się d o zlewki p o j . I 1 i ener gicznie miesza a ż d o zestalenia. N a s t ę p n i e c h ł o d z i się d o t e m p . 5 ° C i sączy p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z lejek B u c h n e r a ; przesącz oziębia się w lodzie i p o n o w n i e sączy p r z e z ten s a m lejek. O s a d n a sączku p r z e m y w a się 50 m l w o d y , odciska niemal do s u c h a i n a s t ę p n i e p r z e m y w a 50 m l 75-proc. a l k o h o l u etylowego, S u r o w y p r o d u k t suszy się p r z e z n o c n a bibule n a powietrzu. N i e c o jeszcze wilgotny o s a d krystalizuje się z 350 ml m e t a n o l u z d o d a t k i e m węgła o d b a r w i a j ą c e g o i sączy n a g o r ą c o p r z e z lejek z o g r z e w a n y m p ł a s z c z e m w o d n y m . W y d a j n o ś ć 1,2,3,4-tetrahydrokarbazolu o tt. 1 1 6 - — 1 1 7 ° C w y n o s i 65 g ( 7 6 % ) . Zatężając ług p o k r y s t a l i c z n y d o j e d n e j czwartej p i e r w o t n e j objętości, uzyskuje się d o d a t k o w o 5 g p r o d u k t u . U w a g a . (1) N a l e ż y z a p o z n a ć się z u w a g a m i w p . IV,104 n a t e m a t ś r o d k ó w ostroż ności, k t ó r e należy z a c h o w a ć p r z y p r a c y z f e n y l o h y d r a z y n ą .
VI,13. Indygo VI,13.
759
INDYGO
Na,C0
NH
+ 2
C
C
'-
H
i
'
C
0
2
H
^
i
S^OCO H
^
)CH N
N H
H
O
o 11
JL
H
kX^ °'"
KOH
-co,
Z
1
C
TT
OH
OH
W
3
^
wH
H
-
w
O K w a s f e n y l o g l i c y n o - o k a r b o k s y l o w y . W k o l b i e kulistej p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 20,6 g (0,15 m o l ) k w a s u a n t r a n i l o w e g o (p. IY,60), 14 g (0,15 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o , 32 g (0,32 m o l ) b e z w . węglanu sodu i 300 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się do w r z e n i a w ciągu 3 h , p o c z y m przelewa d o zlewki, c h ł o d z i , z a k w a s z a stęż. k w a s e m solnym d o o d c z y n u s ł a b o k w a ś n e g o (czerwień K o n g o ) i p o z o s t a w i a n a n o c . S u r o w y k w a s odsącza się i p r z e m y w a w o d ą . P r o d u k t krystalizuje się z gorącej w o d y z d o d a t k i e m niewielkiej ilości węgla o d b a r w i a j ą c e g o . P o wysuszeniu w t e m p . 100°C o t r z y m u j e się 11,5 g ( 3 9 % ) k w a s u f e n y l o g l i c y n o - o - k a r b o k s y l o w e g o 0 tt. 2 1 8 — 2 2 0 ° C . Indygo. W d u ż y m tyglu n i k l o w y m u m i e s z c z a się 9,7 g (0,05 mol) k w a s u fenylo g l i c y n o - o - k a r b oksyl o w e g o , 33 g (0,6 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h i 10 m l w o d y . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 2 6 0 ° C , d o k ł a d n i e mieszając t e r m o m e t r e m z a b e z p i e c z o n y m r u r k ą m i e d z i a n ą (p. IV,111). Z a w a r t o ś ć tygla topi się i p r z y b i e r a s t o p n i o w o z a b a r w i e n i e p o m a r a ń c z o w e . P r z e r y w a się o g r z e w a n i e i gdy m a s a nieco ostygnie, r o z p u s z c z a się ją w 300 m l w o d y . R o z t w ó r w s t r z ą s a n y w o b e c n o ś c i p o w i e t r z a utlenią się i n a s t ę p u j e wydzielenie o s a d u i n d y g a . P r z e m i a n ę tę m o ż n a ł a t w o przyśpieszyć (1), utleniając z a k w a s z o n ą k w a s e m solnym m i e s z a n i n ę r o z t w o r e m chlorku żelaza(III) d o c a ł k o w i t e g o wydzielenia b a r w n i k a . I n d y g o sączy się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a gorącą w o d ą , r o z c . k w a s e m s o l n y m i e t a n o l e m . P o wysuszeniu w t e m p . 1 0 0 ° C o t r z y m u j e się 3,6 g ( 5 5 % ) p r o d u k t u . K a d z i o w e farbowanie bawełny. N a szkiełku z e g a r k o w y m r o z c i e r a się 0,2 g i n d y g a z t a k ą ilością e t a n o l u , a b y b a r w n i k był zwilżony. U z y s k a n ą m a s ę r o z p r o w a d z a się 1 m l w o d y , p o c z y m d o d a j e 1 m l 20-proc. w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u . R e d u k c j ę i n d y g a p r z e p r o w a d z a się d o d a j ą c s t o p n i o w o , mieszając, ciepły ( 5 0 ° C ) roz t w ó r 0,3 g d i t i o n i a n u s o d u w 20 m l w o d y . P o u z y s k a n i u k l a r o w n e g o r o z t w o r u ( „ k a d ź " ) , r o z c i e ń c z a się g o 4 0 m l w o d y . Z w i t e k b a w e ł n y , ok. 2 g, należy d o k ł a d n i e u p r a ć w w o d z i e z d o d a t k i e m detergentu, w y p ł u k a ć i o g r z e w a ć p r z e z 1 h n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 5 0 ° C . P r z y g o t o w a n ą w ten s p o s ó b b a w e ł n ę s t a r a n n i e nasyca się r o z t w o r e m u p r z e d n i o o t r z y m a n y m , n a s t ę p n i e odciska się ją i p o z o s t a w i a n a okres 30 m i n zawie szoną n a p o w i e t r z u w celu w y w o ł a n i a b a r w y . Ż y w y odcień b a r w y uzyskuje się ogrze wając n a ł a ź n i w o d n e j p r z e z 15 m i n u f a r b o w a n y zwitek b a w e ł n y z r o z c . r o z t w o r e m ł a g o d n e g o ś r o d k a p i o r ą c e g o , n a s t ę p n i e płucząc go i susząc-. U w a g a . (1) P r z e s ą c z o n y r o z t w ó r indoksylu, znajdujący się w kolbie s s a w k o w e j , m o ż n a utlenić przepuszczając przezeń p o w i e t r z e z a p o m o c ą p o m p y w o d n e j . R e a k c j ę k o ń c z y się, g d y p o b r a n a k r o p l a w o d n e j zawiesiny indyga, u m i e s z c z o n a n a bibule filtracyjnej, t w o r z y w y r a ź u y k r ą ż e k w y t r ą c o n e g o indyga, a p l a m a w o k ó ł k r ą ż k a nie z a b a r w i a się n a p o w i e t r z u n a kolor niebieski.
VI,14.
BENZIMIDAZOL
H W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l umieszcza się 27 g (0,25 m o i ) o-fenylenodiaminy (p. IV,56) i d o d a j e 17,5 g (16 m l , 0,34 mol) 9 0 - p r o c . k w a s u m r ó w k o w e g o . M i e s z a n i n ę ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w t e m p . 100°C w ciągu 2 h, p o c z y m chłodzi i d o d a j e powoli, stale o b r a c a j ą c kolbą, 10-proc. r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u sodu do u z y s k a n i a od czynu słabo alkalicznego w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o . S u r o w y b e n z i m i d a z o l odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a w o d ą z l o d u , d o b r z e odciska i p o n o w n i e p r z e m y w a 25 m l zimnej w o d y . O d s ą c z o n y osad r o z p u s z c z a się w 400 m l wrzącej w o d y , d o d a j e 2 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o , o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 15 m i n i sączy s z y b k o p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a d o o g r z a n e j kolby. Prze sącz chłodzi się d o ok. 10°C, odsącza b e n z i m i d a z o l , p r z e m y w a 25 m l zimnej w o d y i suszy w t e m p . 100°C. O t r z y m u j e się 25 g ( 8 5 % ) czystego benzimidazolu o tt. 171—172°C Syntezy pokrewne. 2-Metylobenzimidazo). W ciągu 4 5 m i n ogrzewa się d o wrzenia p o d chłodnicą z w r o t n ą m i e s z a n i n ę 5,43 g (0,03 m o l ) d i c h l o r o w o d o r k u o-fenylenodiaminy (p. IV,56, u w a g a (3)), 20 m l w o d y i 5,4 g (0,09 m o l ) k w a s u o c t o w e g o . P o ochłodzeniu, mieszaninę d o p r o w a d z a się d o o d c z y n u w y r a ź n i e alkalicznego, dodając s t o p n i o w o stężonego r o z t w o r u a m o n i a k u , odsącza wydzielony p r o d u k t i krystalizuje g o z 10-proc. r o z t w o r u a l k o h o l u etylowego. W y d a j n o ś ć 2,2 g ( 5 6 % ) , tt. 176°C. 2-Benzylobenzimidazol. Stosuje się 5,43 g (0,03 m o l ) d i c h l o r o w o d o r k u o-fenyleno diaminy, 20 m l w o d y , 12,3 g (0,09 m o l ) k w a s u fenylooctowego (p. IIL128,B} i postę puje tak, j a k o p i s a n o dla 2-metylobenzimidazolu. S u r o w y p r d u k t krystalizuje się z 40-proc. r o z t w o r u a l k o h o l u etylowego. W y d a j n o ś ć 3,4 g ( 5 5 % ) , tt. 191 ° C . VT,15.
BENZOTRIAZOL
H W zlewce p o j . 250 m l s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 10,8 g (0,1 m o l ) o - f e n y l e n o d i a m i n y (1) w mieszaninie 12 g (11,5 m l , 0,2 m o l ) lod. k w a s u o c t o w e g o i 30 m l w o d y ; w r a z i e t r u d n o ś c i w u z y s k a n i u k l a r o w n e g o r o z t w o r u , m i e s z a n i n ę należy nieco ogrzać. R o z t w ó r chłodzi się d o t e m p . 1 5 ° C i d o d a j e w jednej porcji r o z t w ó r 7,5 g (0,11 mol) azotynu sodu w 15 m l w o d y przy i n t e n s y w n y m mieszaniu m a g n e t y c z n y m . M i e s z a n i n a s a m o rzutnie ogrzewa się i w ciągu 2—3 m i n osiąga t e m p . 8 5 ° C , n a s t ę p n i e zaczyna stygnąć, przy c z y m z m i a n i e ulega b a r w a m i e s z a n i n y z intensywnie c z e r w o n e j n a jasnobrązową. Z a w a r t o ś ć zlewki m i e s z a się jeszcze przez 15 m i n ; w t y m czasie t e m p e r a t u r a obniża się d o 3 5 — 4 0 ° C . M i e s z a n i n ę oziębia się jeszcze bardziej, z a n u r z a j ą c zlewkę w ł a ź n i z l o d e m n a okres 30 m i n . W y d z i e l o n y j a s n o b r ą z o w y osad odsącza się p o d zmniejszo n y m ciśnieniem i p r z e m y w a t r z e m a , 30 m l p o r c j a m i w o d y z l o d u . S u r o w y p r o d u k t rozpuszcza się w ok. 130 m l wrzącej w o d y , dodaje węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy i przesącz p o z o s t a w i a , b y nieco ostygł. G d y t e m p e r a t u r a s p a d n i e d o ok. 5 0 ° C zaszczepia się r o z t w ó r k i l k o m a k r y s z t a ł a m i s u r o w e g o benzotriazolu z a c h o w a n y m i z poprzedniej operacji. M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się, a b y p o w o l i osiągnęła t e m p , p o k o j o w ą (w celu uniknięcia wydzielania się p r o d u k t u w postaci oleju), p o c z y m bardziej oziębia się ją w lodzie i odsącza b e n z o t r i a z o l , w y d z i e l o n y w p o s t a c i s ł o m k o w o ż ó ł t y c h igieł o tt.
9 9 — 1 0 0 ° C . P o z a t ę ż e n i u przesączu o t r z y m u j e się d r u g i r z u t p r o d u k t u . W y d a j n o ś ć ok. 8 g ( 6 7 % ) . Z n a c z n i e łatwiej b e n z o t r i a z o l krystalizuje z b e n z e n u (ok. 55 m l ) , lecz o t r z y m u j e się p r o d u k t t a k ż e nieco z a b a r w i o n y . Czysty, b e z b a r w n y związek m o ż n a o t r z y m a ć w w y n i k u sublimacji w t e m p . 9 0 — 9 5 ° C p r z y 0,26 h P a (0,2 m m H g ) . U w a g a . (1) Z w y k l e o - f e n y l e n o d i a m i n a zawiera b a r w n e zanieczyszczenia. B e n z o t r i a z o l o nieco wyższej czystości o t r z y m u j e się, gdy do s y n t e z y zostanie użyta oczyszczona o - f e n y l e n o d i a m i n a (p. IV,56). A , 3 . U k ł a d y z pierścieniem s z e ś c i o c z ł o n o w y m . Najszerzej stosowaną, ogólną m e t o d ą o t r z y m y w a n i a p o c h o d n y c h p i r y d y n y jest synteza H a n t z s c h a . Istotą tej m e t o d y jest t w o r z e n i e się p o c h o d n e j d i h y d r o p i r y d y n y ( X X I I I ) w c y k l u r e a k c j i p o m i ę d z y acetyloo c t a n e m etylu, a l d e h y d e m i a m o n i a k i e m . U d e n i e n i e z w i ą z k u ( X X I I I ) , a n a s t ę p n i e usunięcie z cząsteczki g r u p estrowych, w w y n i k u ich h y d r o l i z y i d e k a r b o k s y l a c j i , d a j e alkilo-dimetylopirydynę (XXIV). P r z e b i e g syntezy zależy o d s p o s o b u jej p r o w a d z e n i a . Jeżeli najpierw a c e t y l o o c t a n etylu p o d d a n y z o s t a n i e reakcji z a l d e h y d e m w o b e c z a s a d o w e g o k a t a l i z a t o r a (jak w syn tezie 2,6-dimetylopirydyny, p . VI,16), t o p o w s t a j e alkilideno-bis-acetylooctan ( X X I I ) , j a k o p r o d u k t k o l e j n o z a c h o d z ą c y c h reakcji K n o e v e n a g e l a i M i c h a e l a (str. 417, p . m , M , 6 , 6 ) . Cyklizacja p o w s t a ł e g o 1,5-dionu z a m o n i a k i e m daje p o c h o d n ą d i h y d r o p i r y d y n y ( X X I I I ) . P r o w a d z e n i e zaś syntezy w i n n y c h w a r u n k a c h sprawia, że k l u c z o w ą reakcją jest k o n d e n s a c j a estru a m i n o k r o t o n o w e g o ( X X V ) z alkilideno-acetyloocta nem (XXVI) R
H C 0 OCH r 5
2
2
CH -COJCJH 2
2
H
R-CHO
-—--»•
H«C 0 C-C 2
J^
s
CO-CH
2
HC 3
u
H C 3
R i C
/ H C 0 C-CH 5
2
T H
,CH
x
CH-C0 C H
2
2
C C H C " \ > Cf ^ C H 3
2
H C 0 C-C
5
5
2
H C 3
3
R H H C 0 C^
2
2
H C^N^CH H (XXIII) 3
5
2
2
2
X
3
NH
H C^N^CH
3
S
2
3
3
CH
3
5
HC
i
2
O (XXV)
\O^CH NH
H A O . t y L c O A H ,
[ 0 ]
s
2
H C^
C
2
R
R ICH + \>C0 C H
H C 0 C-CH
x
2
2
(XXII)
5
CH-C0 C H
2
N
CH
3
3
(XXVI)
(XXIV)
N a j b a r d z i e j o d p o w i e d n i m o d c z y n n i k i e m w r e a k c j i utlenienia d i h y d r o p i r y d y n y jest mieszanina kwasów: siarkowego i azotowego oraz wody. G r u p ę etoksykarbonylową m o ż n a u s u n ą ć w d w u k o l e j n y c h r e a k c j a c h , h y d r o l i z y i d e k a r b o k s y l a c j i [4], ale korzyst niej jest d o k o n a ć tej p r z e m i a n y j e d n o e t a p o w o , w g s p o s o b u opisanego w niniejszym
p o d r ę c z n i k u p r z y o t r z y m y w a n i u 2 , 6 - d i m e t y l o p i r y d y n y (p. VI,16) stosując w a p n o so dowane. G u a r e s c h i z m o d y f i k o w a ł syntezę H a n t z s c h a zastępując w niej a c e t y l o o c t a n etylu c y j a n o o c t a n e m etylu. D i c y j a n o d i o k s y p i p e r y d y n a ( p . V I , 1 7 ) , tzw. „ i m i d G u a r e s c h i " , t w o r z y się w w y n i k u k o n d e n s a c j i 2 m o l i c y j a n o o c t a n u etylu z 1 m o l e m k e t o n u w o b e c a m o n i a k u . Z a i n t e r e s o w a n i e tą r e a k c j ą w y n i k a stąd, iż „imid G u a r e s c h i " jest p r o d u k t e m p o ś r e d n i m w syntezie k w a s u di al kiloglutar o w e g o (p. VI,17) p o w s t a j ą c e g o ł a t w o p o d czas hydrolizy tego i m i d u
II
R
O
NC
NC-CH,
C H
o=c:
c=o
H C 0 S
2
\ /
2
CN
' H : S
R'
°^V
C A N ^ O
OC H
2
R
H^f> H
- C N _
2
l
2
yR
X
H C>-CH 2
HC
J
:
C
'
3
Q H 2
H
5
P i r y d o n y ( p o c h o d n e 2- l u b 4 - h y d r o k s y p i r y d y n y ) m o ż n a o t r z y m a ć w reakcji p i r o n ó w ( X X V I I ) z a m o n i a k i e m . P r e p a r a t y w n a w a r t o ś ć tej reakcji jest o g r a n i c z o n a d o stępnością o d p o w i e d n i c h p i r o n ó w , ale jest to reakcja interesująca, g d y ż umożliwia p r z e m i a n ę sześcioczłonowego u k ł a d u heterocyklicznego zawierającego tlen w analogiczny u k ł a d zawierający a z o t
R
NH,
^
0
°
R
H O ^
H
I
N
-
O
H N 2
(XXVII)
R
Ti I
I
H
H
W syntezie k w a s u 6 - h y d r o k s y n i k o t y n o w e g o (p. VT,18), ilustrującej tę m e t o d ę , wy korzystuje się ł a t w o d o s t ę p n y m e t o k s y k a r b o n y l o p i r o n [ ( X X V I I ) , R = C 0 C H ] , z k t ó r e g o otrzymuje się 6 - h y d r o k s y n i k o t y n i a n metylu dający p o h y d r o l i z i e z a s a d o w e j o d p o wiedni k w a s . 2-Alkilopirydyny o t r z y m u j e się w reakcji alkilolitu z p i r y d y n ą . W w y n i k u przyłą czenia związku m e t a l o o r g a n i c z n e g o d o wiązania a z o m e t i n o w e g o w p i r y d y n i e p o w s t a j e przejściowo p o c h o d n a 1,2-dihydropirydyny, z k t ó r e j p o d c z a s o g r z e w a n i a eliminacji ulega w o d o r e k litu i t w o r z y się 2-alkilopirydyna. M e t o d ę tę ilustruje synteza 2-fenylop i r y d y n y (p. VI,19) 2
R |
_Li
y f**\
M
3
^
Li 2 - M e t y l o p i r y d y n ę p r z e p r o w a d z a się w h o m o l o g i c z n e a l k i l o p i r y d y n y , usuwając n a j pierw za p o m o c ą z a s a d y p r o t o n z g r u p y m e t y l o w e j , a n a s t ę p n i e alkilując p o w s t a ł y a n i o n h a l o g e n k i e m a l k i l o w y m . W ten s a m s p o s ó b m o ż n a t a k ż e a l k i l o w a ć 4-metylopiryd y n ę , a n a w e t m n i e j r e a k t y w n ą 3-metylopirydynę p o d w a r u n k i e m , że zostanie u ż y t a właściwa z a s a d a n p . a m i d e k s o d u . S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a w g tej m e t o d y został o p i s a n y w p. VL20 przy otrzymywaniu izomerycznych pentylopirydyn.
4 - E t y l o p i r y d y n ę m o ż n a o t r z y m a ć działając n a p i r y d y n ę b e z w o d n i k i e m o c t o w y m i kwasem octowym wobec pyłu cynkowego. Najpierw, w wyniku reduktywnej dimeryzacji p o w s t a j e acetylowa p o c h o d n a bipirydylu ( X X V I I I ) , k t ó r a n a s t ę p n i e ulega ter micznemu rozkładowi, tworząc pirydynę i l,4-diacetylo-l,4-dihydropirydynę (XXIX). R e d u k c j a p o c h o d n e j d i h y d r o p i r y d y n y c y n k i e m w k w a s i e o c t o w y m daje 4-etylopiryd y n ę (p. VI,2J)
D w a pierścienie p i r y d y n o w e m o ż n a spiąć i u z y s k a ć bipirydyl stosując r e a k c j ę U ł l m a n n a (str. 520, p . I V , A , 3 ) , k t ó r a p o l e g a n a d z i a ł a n i u s p r o s z k o w a n ą miedzią n a b r o m o p i r y d y n ę . R e a k c j ę tę ilustruje synteza, 2,2'-bipirydylu (p. VL22). 2 - B r o m o p i r y d y n ę , będącą s u b s t r a t e m w tej reakcji, o t r z y m u j e się, działając n a 2 - a m i n o p i r y d y n ę w stęż. kwasie b r o m ó w o d ó r o w y m b r o m e m , a n a s t ę p n i e a z o t y n e m sodu. D i a z o w a n i e t w o r z ą c e g o się najpierw b r o m k u 2 - a m i n o - N - b r o m o p i r y d y n i o w e g o ( X X X ) daje d w u kation p i r y d y n i o w o d i a z o n i o w y ( X X X I ) , w k t ó r y m g r u p a d i a z o n i o w ą ulega ł a t w o wy m i a n i e nukleofilowej j o n e m b r o m k o w y m . 2 - B r o m o p i r y d y n ę o t r z y m u j e się w postaci k o m p l e k s u z b r o m e m , k t ó r y pod w p ł y w e m alkaliów ulega r o z k ł a d o w i wydzielając w o l n y związek.
P i r y m i d y n a m a s t r u k t u r ę 1,3-diazabenzenu. K w a s b a r b i t u r o w y m o ż n a u w a ż a ć za 2,4,6-trihydroksypirymidynę ( X X X I I ) , lecz w stanie k r y s t a l i c z n y m związek ten m a b u d o w ę t r i k e t o n u ( X X X I I I ) . W r o z t w o r z e w o d n y m w y k a z u j e on własności wybitnie k w a s o w e s p o w o d o w a n e jonizacją o d m i a n y m o n o e n o l o w e j ( X X X I V ) z u t w o r z e n i e m a n i o n u stabili zowanego rezonansem (XXXV)
HO,
HO 1td.
Jedną z m e t o d o t r z y m y w a n i a k w a s u b a r b i t u r o w e g o (p. VI,23) jest k o n d e n s a c j a m a ł o nianu dietylu z m o c z n i k i e m w o b e c etoksylanu s o d u . K w a s b a r b i t u r o w y p o d w p ł y w e m d y m . k w a s u a z o t o w e g o ulega n i t r o w a n i u w pozycji 5; w w y n i k u r e d u k c j i tej p o c h o d n e j nitrowej powstaje k w a s 5 - a m i n o b a r b i t u r o w y (uramil)
H C 0 H N^ s
2
o=c
o
2
I
G
o.
,N^
n
NaOC Hj
HCl
2
NH,
-
H
H O ^ N ^ O 0
2
N \ -
N
-
[ H ]
N
H N^T -H 2
H
O
O
Z n a n y m i l e k a m i b a r b i t u r o w y m i są 5,5-dialkilo- o r a z 5-alkiIo-5-arylopochodne k w a s u barbiturowego otrzymywane w wyniku kondensacji mocznika z odpowiednio dwupods t a w i o n y m i p o c h o d n y m i estru m a l o n o w e g o . P r z y k ł a d a m i p o d a n y m i w t y m podręczniku są syntezy k w a s u 5,5-dietylobarbiturowego (weronal, p . VI,24) i k w a s u 5-etylo-5-fenylob a r b i t u r o w e g o (luminal, p . VI,25). P o t r z e b n y w syntezie pierwszego z tych związków d i e t y l o m a l o n i a n dietylu, o t r z y m u j e się w reakcji a l k i l o w a n i a m a ł o n i a n u dietylu ( p o r ó w naj str. 4 1 6 , p . I I I , M , 6 a ) . P o n i e w a ż b e z p o ś r e d n i e w p r o w a d z e n i e r o d n i k a fenylowego d o m a ł o n i a n u jest niemożliwe, t o konieczną d o syntezy d r u g i e g o leku o d p o w i e d n i ą p o c h o d n ą m a ł o n i a n u , etyl of en yl o m a l onian dietylu, o t r z y m u j e się m e t o d ą pośrednią opisaną w p . V I , 2 5 . I z o m e r y c z n y m związkiem o s t r u k t u r z e 1,4-diazabenzenu jest p i r a z y n a której a n a l o g c a ł k o w i c i e u w o d o r n i o n y nosi n a z w ę p i p e r a z y n y ( X X X V I I )
(XXXVI),
H I
N
fi .5
N'
N 1
4
3
N (XXXVI)
H tXXXVII)
2,5-Piperazynodion [ d i k e t o p i p e r a z y n a , ( X X X V I I I ) ] t w o r z y się, g d y glicyna w w y n i k u o g r z e w a n i a w t a k i m r o z p u s z c z a l n i k u , j a k glikol etylenowy, ulega o d w o d n i e n i u (p. VI,26). K r ó t k o t r w a ł e d z i a ł a n i e g o r ą c y m stęż. k w a s e m solnym n a d i k e t o p i p e r a z y n ę p o w o d u j e
J
r o z e r w a n i e j e d n e g o z w i ą z a ń a m i d o w y c h i u t w o r z e n i e d i p e p t y d u , glicyloglicyny, k t ó r ą w y o d r ę b n i a się ze ś r o d o w i s k a reakcji w p o s t a c i m o n o h y d r a t u c h l o r o w o d o r k u , k t ó r y z k o l e i m e t o d ą F i s c h e r a - S p e i e r a (str. 427, p . I I L N , 3 G ) p r z e p r o w a d z a się w c h l o r o w o d o r e k estru (p. V I , 2 6 ) H r ^ ^ O
J
O
HCI
J
©
C
"H~CT C I ; H N . C H . C O N H - C H - C O H . H O 3
2
2
2
2
2
H
H
5
Q
O H
•
(XXXVIII)
H 0
©
Cl{H N-CH -CONH-CH .C0 C H 3
2
2
2
2
5
Chinolinę, związek o s t r u k t u r z e b e n z o p i r y d y n y , a t a k ż e wiele jej p o c h o d n y c h , o t r z y m u j e się zazwyczaj m e t o d ą S k r a u p a . M e t o d a ta polega n a ogrzewaniu m i e s z a n i n y składającej się z a m i n y a r o m a t y c z n e j , glicerolu, stęż. k w a s u s i a r k o w e g o o r a z o d p o wiedniego o d c z y n n i k a utleniającego. W g o r y g i n a l n e g o o p r a c o w a n i a S k r a u p a , j a k o utleniacz w y k o r z y s t a n y jest n i t r o b e n z e n , często j e d n a k r e a k c j a z a c h o d z i zbyt g w a ł t o w nie i należy u ż y ć s i a r c z a n u żelaza(II) w celu z ł a g o d z e n i a jej przebiegu. I n n y m i odczyn n i k a m i u t l e n i a j ą c y m i s t o s o w a n y m i w tej m e t o d z i e jest n p . j o d l u b pięciotlenek a r s e n u . Sądzi się, iż r e a k c j a S k r a u p a z a c h o d z i p o p r z e z n a s t ę p u j ą c e stadia: a. O d w o d n i e n i a glicerolu p o d w p ł y w e m stęż. k w a s u s i a r k o w e g o z u t w o r z e n i e m a k r o leiny ( X X X I X ) . Przyłączenia-1,4 aniliny do sprzężonego u k ł a d u a k r o l e i n y i u t w o r z e n i e w ten s p o s ó b a l d e h y d u ,^-fenyloaminopropi on owego ( X L ) . c. U t w o r z e n i a 1,2-dihydrochinoliny ( X L I ) w w y n i k u o d w o d n i e n i a p r o d u k t u powstają cego w k a t a l i z o w a n e j k w a s e m cyklizacji związku (XL), d. Utlenienia 1,2-dihydrochinoliny d o chinoliny. b.
C H NH 6
5
* CH = C H - C ~ 0
2
C„H -NH-CH -CH -CHO
2
s
+
H (XXXIX) H.
2
?
H
(XL)
GO
^
>^©XH
2
+
H
©
i
H
H
(XLI) Synteza n i e p o d s t a w i o n e j chinoliny (p. VL,27) p r z e b i e g a ł a g o d n i e , gdy j a k o c z y n n i k utleniający stosuje się j o d . W p r z y p a d k u syntezy 8-nitrochinoliny (z o-nitroaniliny, synteza p o k r e w n a w p . V I , 2 7 ) , u t l e n i a c z e m jest pięciotlenek a r s e n u . Przy o t r z y m y w a n i u 8-hydroksychinoliny ( o k s y n a , synteza p o k r e w n a w p . VŁ,27) z a c h o w u j e się następujący s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a umożliwiający k o n t r o l o w a n e s t e r o w a n i e przebiegu reakcji: o g r z a n ą do t e m p . 8 0 ° C m i e s z a n i n ę o-aminofenolu, glicerolu i k w a s u s i a r k o w e g o d o d a j e się
s t o p n i o w o d o u t r z y m y w a n e j w t e m p . IDO—120°C m i e s z a n i n y o-nitrofenolu i siarczanu żelaza(II). O k s y n a w y k o r z y s t y w a n a jest w ilościowej i j a k o ś c i o w e j analizie nieorganicz nej j a k o o d c z y n n i k dający nierozpuszczalne k o m p l e k s y z n i e k t ó r y m i m e t a l a m i : n p . gli n e m , m a g n e z e m , b i z m u t e m , c y n k i e m itd.
OH
OH
W a ż n y m w s k a ź n i k i e m r e d o k s jest 1,10-fenantrolina (p. V I , 2 8 ) , k t ó r ą o t r z y m u j e się z o-fenylenodiaminy w p o d w ó j n e j reakcji S k r a u p a . Z u w a g i n a w y s o k ą r e a k t y w n o ś ć i p o d a t n o ś ć n a utlenienie o-fenylenodiaminy, n o r m a l n e w a r u n k i e k s p e r y m e n t a l n e reakcji S k r a u p a są z b y t ostre i dlatego k o n d e n s a c j ę p r o w a d z i się w roztworze kwasu arseno wego i r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o . P o c h o d n e chinoliny ( r e a k c j a D o e b n e r a - M H I e r a ) o t r z y m u j e się t a k ż e w w y n i k u reakcji p i e r w s z o r z ę d o w e j a m i n y a r o m a t y c z n e j z «,/?-nienasyconym związkiem k a r b o n y l o w y m p o w s t a j ą c y m w k a t a l i z o w a n e j k w a s e m k o n d e n s a c j i a l d o l o w e j . M e c h a n i z m tej reakcji jest a n a l o g i c z n y d o m e c h a n i z m u r e a k c j i S k r a u p a . N a p r z y k ł a d , ogrzewając anilinę z p a r a l d e h y d e m w o b e c stęż. k w a s u solnego o t r z y m u j e się, j a k o p r o d u k t k o ń c o wy, 2-metylochinolinę (chinaldynę, p . YL29). W tej syntezie j a k o pierwszy, t w o r z y się aldehyd k r o t o n o w y b ę d ą c y p r o d u k t e m k o n d e n s a c j i a l d e h y d u o c t o w e g o p o w s t a ł e g o w w y n i k u depolimeryzacji p a r a l d e h y d u w o b e c k w a s u . A n i l i n a reagując z o,/?-nienasyc o n y m a l d e h y d e m t w o r z y p r o d u k t p r z y ł ą c z e n i a — 1 , 4 , k t ó r y z kolei p o d w p ł y w e m m o c n e g o k w a s u cyklizuje, d a j ą c 1,2-dihydrochinaldynę. Z w i ą z e k ten u l e g a o d w o d o r nieniu d o c h i n a l d y n y . R o l ę c z y n n i k a o d w o d o r n i a j ą c e g o p e ł n i anil b ę d ą c y p r o d u k t e m zachodzącej w ś r o d o w i s k u reakcji kondensacji aniliny a l b o z a l d e h y d e m o c t o w y m , a l b o z a l d e h y d e m k r o t o n o w y m . Z anilu p o w s t a j e d r u g o r z ę d o w a a m i n a ( n p . N-etyloanilina), którą r a z e m z n i e p r z e r e a g o w a n ą aniliną oddziela się od c h i n a l d y n y acetylując miesza ninę reagującą. U t w o r z o n e N - a c e t y l o w e p o c h o d n e a m i n , pierwszo- i d r u g o r z ę d owej, są m n i e j l o t n e z p a r ą w o d n ą niż c h i n a l d y n a . W p o d o b n y s p o s ó b p o c h o d n e chinoliny ( X L I V ) t w o r z ą się w reakcji cyklizacji e n a m i n y ( X L I I I ) w o b e c stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (reakcja C o m b e s a ) . E n a m i n a jest p r o d u k t e m k o n d e n s a c j i p i e r w s z o r z ę d o w e j a m i n y a r o m a t y c z n e j z 1,3-diketonem ( p o p r z e z powstającą p r z e j ś c i o w o i m i n ę ( X L I I ) ) . Związek t e n t w o r z y się p o d c z a s o g r z e w a n i a d o wrzenia k s y l e n o w e g o r o z t w o r u a m i n y i d i k e t o n u w a p a r a c i e D e a n a i S t a r k a t a k długo, aż nastąpi wydzielenie teoretycznej ilości w o d y , a l b o też p o d c z a s o g r z e w a n i a s u b s t r a tów w t e m p . 1 0 0 ° C w o b e c b e z w . siarczanu w a p n i a . D r u g i z tych s p o s o b ó w p o s t ę p o wania jest bardziej o d p o w i e d n i , a j e g o ilustracją jest synteza z p - t o l u i d y n y i 2,4-pent a n o d i o n u 4-(p-toliloamino)-3-penten-2-onu, k t ó r y p o cyklizacji t w o r z y 2,4,6-trimetylochinolinę (p. VI,30). 2
. R I C
0- x CH
:
NH
2
c / ^
R
CH, I
1
K -
R
3
(XLII)
3
C U 1
R-
H,SO
4
U R
II
H
(XLIII) Acetyloacetanilid ulega cyklizacji p o d w p ł y w e m stęż. k w a s u s i a r k o w e g o dając 2-hydroksy-4-metylochinolinę (p. VI,31). W p . V I , 3 2 o p i s a n o syntezę kwasu 2-fenylo-4-chinolinokarboksyIowego (atofanu). Jest t o p r z y k ł a d syntezy D o e b n e r a o t r z y m y w a n i a k w a s ó w 4 - c h i n o l i n o k a r b o k s y l o w y c h (kwasów cynchoninowych); metoda polega na kondensacji pierwszorzędowej aminy aromatycznej z kwasem pirogronowym i odpowiednim aldehydem. Prawdopodobnie przebieg syntezy jest a n a l o g i c z n y d o o m ó w i o n e g o p o p r z e d n i o p r z y o t r z y m y w a n i u p o c h o d n y c h chinoliny i o b e j m u j e tworzenie, j a k o związku p o ś r e d n i e g o , p o c h o d n e j dihydrochinoliny, k t ó r a n a s t ę p n i e ulega o d w o d o r n i e n i u p o d w p ł y w e m anilu u t w o r z o n e g o z aminy aromatycznej i aldehydu C0 H 2
C0 H 2
c A c H R'-
3
0 = C-R I NH H
•* R
2
l
2
P o c h o d n e b e n z o p i r a z y n y czyli p o c h o d n e c h i n o k s a h n y (np. 2,3-difenylochinoksalinę, p . VI,33) o t r z y m u j e się ł a t w o w wyniku k o n d e n s a c j i o - f e n y l e n o d i a m i n y z o d p o w i e d n i m i a-diketonami R R
2
1
1
-* R NH,
Możliwości w y k o r z y s t a n i a tej ogólnej reakcji d o o t r z y m y w a n i a r ó ż n o r a k i c h p o c h o d n y c h b e n z o p i r a z y n y ilustruje synteza 3 - b e n z y l o - 2 - o k s o - l , 2 - d i h y d r o c h i n o k s a I i n y z użyciem o - k e t o k w a s u — k w a s u f e n y l o p i r o g r o n o w e g o o r a z synteza l,2:3,4-dibenzofenazyny z uży ciem c h i n o n u — 9 , 1 0 - f e n a n t r e n o c h i n o n u (syntezy p o k r e w n e p . VI,33).
H i
CO,H
•NH, NH,
CH -C H 2
6
S
^N^CH -C H 2
6
S
Związki
768 Vl,16.
heterocykliczni.'
VI
2,6-DIMETYLOPIRYDYNA
2 C H - C O - C H - C 0 C H + H-CHO + N H i
2
2
H C,OjC
s
2
X
H C
CH
3
H C 0 C
C0 C H,
s
3
3
3
2
2
C0 C H 2
2
2
5
-HjO H
3
3
C
V
NT
CH
3
H *
+ 2C H OH 2
-2CO,; +
2H,0
H C 3
>T'
CH
s
3
Ester d i e t y l o w y k w a s u l , 4 - d i h y d r o - 2 , 6 - d i m e t y l o p i r y d y n o - 3 , 5 - d i k a r b o k s y I o w e g o . D o 52 g (51 m l , 0,4 m o l ) a c e t y l o o c t a n u etylu oziębionego d o t e m p . 0 ° C d o d a j e się 15 m l (0,2 m o l ) 40-proc, w o d n e g o r o z t w o r u f o r m a l d e h y d u , a następnie kilka kropli dietylo a m i n y będącej k a t a l i z a t o r e m reakcji. M i e s z a n i n ę reagującą p o z o s t a w i a się przez 6 h w temp. 0 ° C , a n a s t ę p n i e p r z e z 40 h w t e m p . p o k o j o w e j . Dolną w a r s t w ę organiczną oddziela się, a część w o d n ą e k s t r a h u j e eterem. P o ł ą c z o n e r o z t w o r y o r g a n i c z n e suszy się bezw. c h l o r k i e m w a p n i a , po c z y m z r o z t w o r u u s u w a się eter p o d zmniejszonym ciśnie n i e m ( w y p a r k a o b r o t o w a ) . D o p o z o s t a ł o ś c i d o d a j e r ó w n ą objętość etanolu i u z y s k a n y r o z t w ó r p r z e n o s i się d o g r u b o ś c i e n n e j butelki umieszczonej w ł a ź n i z l o d e m . P o p r z e z r o z t w ó r u t r z y m y w a n y w t e m p . 0 ° C p r z e p u s z c z a się w ciągu 1 h p o w o l n y m strumieniem g a z o w y a m o n i a k (z butli), n a s t ę p n i e z a m y k a b u t e l k ę k o r k i e m , u m o c o w u j ą c go d r u t e m . Butelkę w r a z z zawartością p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j n a okres 4 0 h, p o c z y m sączy ż ó ł t o z a b a r w i o n y r o z t w ó r w celu oddzielenia niewielkiej ilości p r a w i e b e z b a r w n e j substancji. Przesącz p r z e n o s i się d o p a r o w n i c y i ogrzewając n a wrzącej łaźni w o d n e j u s u w a większą część etanolu, p o z o s t a ł o ś ć c h ł o d z i się i krystalizuje z ok. 400 ml rektyfi katu. W y d a j n o ś ć j a s n o ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w p o c h o d n e j d i h y d r o p i r y d y n y o tt. 181—183°C wynosi 36 g ( 7 1 % ) . Ester d i e t y l o w y k w a s u 2 , 6 - d i m e t y l o - 3 , 5 - p i r y d y n o d i k a r b o k s y l o w e g o . W kolbie kulistej p o j . 1 1 umieszcza się 35.5 g (0,14 mol) opisanej p o w y ż e j p o c h o d n e j d i h y d r o p i r y d y n y i d o d a j e ostrożnie oziębioną m i e s z a n i n ę 50 m l w o d y . 9 m) stęż. k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,42) i 7,5 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . O b r a c a j ą c kolbę, m i e s z a się m a s ę reagującą i ogrzewa ostrożnie n a wrzącej łaźni w o d n e j , a ż r o z p o c z n i e się g w a ł t o w n a r e a k c j a , której t o w a r z y s z y i n t e n s y w n e pienienie się r o z t w o r u . G d y g w a ł t o w n a r e a k c j a przeminie., o s t r o ż n e o g r z e w a n i e k o l b y k o n t y n u u j e się jeszcze w ciągu 15 m i n , a b y całkowicie za szła r e a k c j a utlenienia. O t r z y m a n y r o z t w ó r o c i e m n o c z e r w o n y m z a b a r w i e n i u chłodzi się, dodaje 100 m ł w o d y i 100 g p o k r u s z o n e g o ł o d u i za p o m o c ą stęż. r o z t w o r u wod nego a m o n i a k u (d = 0,88) d o p r o w a d z a do o d c z y n u w y r a ź n i e z a s a d o w e g o . W y d z i e l o n y p r o d u k t odsącza się, p r z e m y w a niewielką ilością z i m n e j w o d y i krystalizuje z rozcień czonego e t a n o l u . O t r z y m u j e się 22,5 g ( 6 4 % ) b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w p o c h o d n e j piry d y n y o tt. 7 1 — 7 2 ° C . 2 , 6 - D i m e t y l o p i r y d y n a . S t a r a n n i e p r z y g o t o w a n ą m i e s z a n i n ę s p o r z ą d z o n ą z 10 g (0,04 m o l ) wyżej o p i s a n e g o diestru i 60 g w a p n a s o d o w a n e g o (10—-14 m e s h ) umiesz cza się w k o l b i e kulistej p o j . 100 m l , k t ó r ą z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę z chłodnicą destylacyjną i o d b i e r a l n i k i e m . K o l b ę ogrzewa się s t o p n i o w o w ł a ź n i olejowej do t e m p e r a t u r y 2 5 0 ° C i u t r z y m u j e t ę t e m p e r a t u r ę t a k d ł u g o , a ż c a ł k o w i c i e z a k o ń c z y się desty lacja substancji w r z ą c y c h d o t e m p . 105°C ( o k o ł o 2,5 h). W ó w c z a s z m i e n i a się odbie ralnik, u s u w a ł a ź n i ę olejową, wyciera k o l b ę i ogrzewa się ją bardziej energicznie za p o m o c ą t r z y m a n e g o w r ę k u p a l n i k a Bunsena, k t ó r y m p o r u s z a się tak, a b y p ł o m i e ń r ó w n o m i e r n i e ogrzewał powierzchnię kolby. Destylujący p r o d u k t zbiera się w odbie ralniku i k o n t y n u u j e i n t e n s v w n e ogrzewanie dotąd, aż k o l b a osiągnie b a r w ę c i e m n e g o
VL17.
3,5-Dicyjano-4,4-dimetyło-2,6-piperydynodion
769
ż a r u i c a ł k o w i c i e u s t a n i e destylacja. D o destylatu d o d a j e się w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h , a b y n a s t ą p i ł o wydzielenie p i r y d y n y , którą następnie w y o d r ę b n i a się e k s t r a h u j ą c r o z t w ó r e t e r e m . Wyciąg e t e r o w y suszy się w o d o r o t l e n k i e m potasu w pastyl k a c h , o d p ę d z a eter i destyluje p o z o s t a ł o ś ć p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m . D i m e t y l o p i r y d y n ę zbiera się, j a k o frakcję wrzącą w t e m p . 1 4 2 — 1 4 5 ° C ; wydajność 2,8 g ( 6 5 % ) . VI,17.
3,5-DICYJANO-4,4-DIMETYLO-2,6-PIPERYDYNOD10N CN
H C^
(CH ) CO + 2CH + 2NH 3
3
^CH,
3
2
• NOHC
3
j
—ił.-n On
co c 2
^CH-CN
I
(
|
- •
l H s
,CH H CN XH-CN
J^^
0
®NH
0
4
3
3
|
X
CH,-CO,H —
(CH )XT 3
CH -C0 H 2
3
H k w a s /f./j-dimetyloglularowy
W p ł u c z c e szklanej p o j . 500 m l u m i e s z c z a się 200 ml bezw. etanolu i oziębia g o d o t e m p . —5°C, zanurzając p ł u c z k ę w ł a ź n i z m i e s z a n i n ą lodu i soli. P r z e z alkohol p r z e p u s z c z a się p o w o l i s t r u m i e ń a m o n i a k u , k t ó r y p r o w a d z i się od butli d o płuczki p o p r z e z wieżę osuszającą wypełnioną m a ł y m i k a w a ł k a m i tlenku w a p n i a . A m o n i a k prze p u s z c z a się t a k d ł u g o , a ż nastąpi w y s y c e n i e a l k o h o l u (ok. 4 — 5 h ) . W razie p o t r z e b y syfonuje się w o d ę p o w s t a ł ą z m i e s z a n i n y oziębiającej i d o d a j e więcej p o k r u s z o n e g o l o d u . O b j ę t o ś ć etanolu p o w i n n a w z r o s n ą ć d o 250 m l i rozpuszczeniu p o w i n n o ulec ok. 17 g (1 m o l ) a m o n i a k u . W t y m czasie o d w a ż a się 113 g (1 mol) c y j a n o o c t a n u etylu (p. 111,171) i 29 g (0,5 mol) czystego, bezw. a c e t o n u i o b a te s u b s t r a t y umieszcza się w butli p o j . 500 l u b 750 m l z szeroką szyją, z a m y k a n ą k o r k i e m szlifowym. Butelkę w r a z z z a w a r t o ś c i ą umieszcza się n a 2 h w ł a ź n i w y p e ł n i o n e j mieszaniną l o d u i soli. N a s t ę p n i e d o c h ł o d z o n e g o r o z t w o r u d o d a j e się a l k o h o l o w y r o z t w ó r a m o n i a k u , b u t e l k ę z a m y k a k o r k i e m i u m o c o w u j e g o d r u t e m l u b taśmą. P o t r z e c h d n i a c h w y t r ą c o n y w z n a c z n y c h ilościach b e z b a r w n y osad (sól a m o n o w a „ i m i d u G u a r e s c h i " ) odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem w y m y w a j ą c b u t e l k ę k i l k a k r o t n i e przesączem t a k . a b y cały o s a d przenieść n a sączek. O s a d n a sączku odciska się s t a r a n n i e d u ż y m k o r k i e m szklanym i n a s t ę p n i e p r z e m y w a k i l k a k r o t n i e m a ł y m i p o r c j a m i bezw. eteru (za k a ż d y m r a z e m d o k ł a d n i e odsysając eter) w celu usunięcia n i e z m i e n i o n e g o k e t o n u i cyjano o c t a n u etylu. O s a d suszy się n a powietrzu w ciągu kilku godzin, a b y całkowicie u s u n ą ć eter, a n a s t ę p n i e r o z p u s z c z a g o w m o ż l i w i e najmniejszej ilości wrzącej w o d y ( 3 5 0 — — 4 0 0 ml) i d o d a j e stęż. k w a s u solnego (pod wyciągiem) w takiej ilości, a b y mieszanina była k w a ś n a w o b e c p a p i e r k a K o n g o ; p o n a d t o d o d a j e się jeszcze 5 0 m l k w a s u . P o ozię bieniu odsącza się dicyjanoimid, p r z e m y w a g o m a ł ą ilością w o d y i suszy na s z k l a n y m k r y s t a l i z a t o r z e w suszarce w t e m p . 100°C. W y d a j n o ś ć dicyjanoimidu w y n o s i 65 g ( 6 7 % ) . P r z e m i a n a w k w a s j S ^ - d i m e t y l o g l u t a r o w y . W k o l b i e kulistej p o j . 1 1 s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 64 g (0,33 m o l ) dokładnie sproszkowanego dicyjanoimidu w 160 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ; jeśli p o w s t a ł y r o z t w ó r o c z e r w o n o b r u n a t n y m zabarwieniu nie jest kla r o w n y , należy go łagodnie ogrzać. R o z t w ó r p o z o s t a w i a się n a n o c i n a s t ę p n i e d o d a j e d o niego p o w o l i , często wstrząsając, 150 m l w o d y . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i o g r z e w a , p o c z ą t k o w o b a r d z o ostrożnie ze względu n a pienienie się r o z t w o r u , k t ó r e zwykle z a n i k a p o 2—3 h. N a s t ę p n i e r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a , łącznie w ciągu 18—24 h, wstrząsając energicznie z a w a r t o ś ć k o l b y co 3 h. W y d z i e l o n y p o
oziębieniu k w a s odsącza się n a szklanym lejku z p o r o w a t ą płytką. P r o d u k t m o ż n a suszyć w t e m p . 9 0 ° C ; w y d a j n o ś ć p r a w i e ilościowa. W celu usunięcia niewielkich ilości imidu, s u r o w y k w a s z a d a j e się n a d m i a r e m n a s y c o n e g o r o z t w o r u w o d o r o w ę g l a n u s o d u , odsącza n i e z m i e n i o n y imid, przesącz m o c n o z a k w a s z a stęż. k w a s e m s o l n y m , wysyca siarczanem a m o n u i ekstrahuje k w a s t r z e m a l u b c z t e r e m a p o r c j a m i p o 200 m l eteru. Wyciąg e t e r o w y suszy się bezw. siarczanem s o d u i o d d e s t y l o w u j e eter. P o z o s t a ł y w kolbie k w a s krystalizuje się ze stęż. k w a s u solnego i suszy w t e m p . 7 0 " C . O t r z y m u j e się czysty k w a s fijj-dimetyloglutarowy o tt. 101 ° C . VI,T8.
KWAS
6-HYDROKSYNIKOTYNOWY
HOX
5 - M e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i r o n . W kolbie kulistej p o j . 250 m l umieszcza się 100 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i o b r a c a j ą c k o l b ę r u c h e m w i r o w y m , d o d a j e się 35 g (0,224 m o l ) d o s k o n a l e s p r o s z k o w a n e g o k w a s u 2 - p i r o n o - 5 - k a r b o k s y l o w e g o (p. VI,38). R o z t w ó r p r z y biera b a r w ę c z e r w o n o b r u n a t n ą i s a m o r z u t n i e o g r z e w a się. T e m p e r a t u r ę r o z t w o r u należy u t r z y m a ć poniżej 3 0 ° C , c h ł o d z ą c k o l b ę w m i e s z a n i n i e w o d y z l o d e m . K o n t y nuując r ę c z n e m i e s z a n i e , w p r o w a d z a się d o k o l b y , m a ł y m i p o r c j a m i , 50 m l m e t a n o l u u w a ż a j ą c , a b y t e m p e r a t u r a m a s y reagującej nie p r z e k r o c z y ł a 3 5 ° C , p o c z y m ogrzewa się k o l b ę n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 1,5 h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę chłodzi się i powoli w y l e w a ją, mieszając, d o 500 m l d r o b n o p o k r u s z o n e g o lodu i w o d y i s t a r a n n i e zobojętnia, d o d a j ą c ok. 150 g węglanu s o d u w postaci gęstej zawiesiny w w o d z i e . Jeśli d o d a się z b y t dużą ilość w ę g l a n u , t o zawiesina u n o s z ą c a się n a p o w i e r z c h n i cieczy przybiera c z e r w o n ą b a r w ę ; w t a k i m p r z y p a d k u należy d o d a ć kilka k r o p l i k w a s u siarko w e g o . R o z t w ó r zawierający zawiesinę 5 - m e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i r o n u i soli nieorganicz n y c h p o w i n i e n m i e ć b a r w ę p o m a r a ń c z o w ą . O s a d odsącza się, s t a r a n n i e rozciera n a sączku z 70 m l z i m n e j w o d y z a k w a s z o n e j k i l k o m a k r o p l a m i k w a s u s i a r k o w e g o i od sysa; c z y n n o ś ć p r z e m y w a n i a p o w t a r z a się c z t e r o k r o t n i e . P o wysuszeniu o s a d u n a p o wietrzu o t r z y m u j e się 18 g ( 4 7 % ) estru, k t ó r y m o ż n a u ż y ć w n a s t ę p n e j reakcji. P r ó b k ę s u r o w e g o p r o d u k t u m o ż n a oczyścić przez s u b l i m a c j ę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, uzyskując czysty 5 - m e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i r o n o tt. 7 4 ° C . K w a s 6 - h y d r o k s y n i k o t y n o w y . Z l e w k ę p o j . 250 m l zawierającą m i e s z a n i n ę 20 m l r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i 30 m l w o d y u m i e s z c z a się w ł a ź n i oziębiającej (lód z w o d ą ) u s t a w i o n e j n a k o r p u s i e m i e s z a d ł a m a g n e t y c z n e g o . D o zlewki w p r o w a d z a się ele m e n t wirujący m i e s z a d ł a i, mieszając, d o d a j e p o r c j a m i w ciągu 5 m i n 18 g (0,105 m o l ) 5 - m e t o k s y k a r b o n y l o - 2 - p i r o n u z w r a c a j ą c u w a g ę , a b y t e m p . m i e s z a n i n y nie p r z e k r o c z y ł a 2 0 ° C . P o w s t a ł y c i e m n o c z e r w o n y r o z t w ó r m i e s z a się w t e m p . 2 0 ° C w ciągu 45 min, p o czym dodaje go do wrzącego roztworu wodorotlenku sodu sporządzonego z 40 g w o d o r o t l e n k u sodu i 250 m l w o d y . M i e s z a n i n ę reagującą u t r z y m u j e się w e wrzeniu p r z e z 5 m i n , c h ł o d z i d o t e m p . 10°C w łaźni oziębiającej (lód z w o d ą ) i za k w a s z a , mieszając, stęż. k w a s e m solnym w celu wydzielenia p r o d u k t u . T e m p e r a t u r a mieszaniny p o d c z a s z o b o j ę t n i a n i a nie p o w i n n a w z r o s n ą ć p o w y ż e j 3 0 ° C . Z a k w a s z o n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a się w ł a ź n i wypełnionej l o d e m i w o d ą n a okres 1 h , p o c z y m od sącza j a s n o ż ó ł t y , krystaliczny p r o d u k t . P o p r z e m y c i u k r y s z t a ł ó w w o d ą suszy się j e n a powietrzu. W y d a j n o ś ć k w a s u 6 - h y d r o k s y n i k o t y n o w e g o o tt. 2 9 9 — 3 0 0 ° C (z r o z k ł a d e m ) w y n o s i 8,5 g ( 5 8 % ) .
VL19. VU9.
2-Fenylopirydyna
771
2-FENYLOPIRYDYNA HjO;
+ C H Li 6
5
-2H
C H 6
5
Li P i e r w s z y m e t a p e m syntezy jest przygotowanie roztworu fenylolitu w bezw. eterze. U ż y w a j ą c k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, s p o r z ą d z a się zestaw p r z e d s t a w i o n y n a rys. 1,49. A p a r a t u r ę p r z e p ł u k u j e się s u c h y m , p o z b a w i o n y m tlenu, a z o t e m . D o k o l b y w p r o w a d z a się 7,35 g (1,06 mol) litu w p o s t a c i s t r u ż y n (1), a w e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się r o z t w ó r 78,5 g (52,5 m l , 0,5 mol) s u c h e g o , świeżo p r z e d e s t y l o w a n e g o b r o m o b e n z e n u w 250 m l b e z w . eteru. P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a w p r o w a d z a się d o k o l b y 2 m l r o z t w o r u z w k r a p l a c z a i gdy reakcja r o z p o c z n i e się, czego o b j a w e m jest z m ę t n i e n i e m i e s z a n i n y w kolbie, w k r a p l a się p o z o s t a ł y r o z t w ó r z t a k ą szybkością, a b y eter ł a g o d n i e wrzał (ok. 45 m i n ) . N a s t ę p n i e dodaje się p o p r z e z w k r a p l a c z 50 m l bezw. eteru i z a w a r tość k o l b y m i e s z a tak d ł u g o , aż wszystek l u b p r a w i e wszystek lit przejdzie d o r o z t w o r u (1—1,5 h) (2). D o o t r z y m a n e j m i e s z a n i n y w p r o w a d z a się p o w o l i , z jednoczesnym m i e s z a n i e m , r o z t w ó r 79 g (1 m o l ) b e z w . p i r y d y n y (p. 11,1,29) w 200 m l bezw. t o l u e n u i oddestylo wuje eter. W k r a p l a c z w y m i e n i a się n a t e r m o m e t r i miesza p o w s t a ł ą zawiesinę w t e m p . 1 1 0 ° C ( t e m p . w e w n ą t r z k o l b y ) w ciągu 8 h. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y c h ł o d z i się d o t e m p . ok. 4 0 ° C i d o d a j e ostrożnie p r z e z c h ł o d n i c ę 75 m l w o d y . W razie p o t r z e b y m i e s z a n i n ę sączy się, oddziela górną w a r s t w ę toluenową, suszy ją p r z e z w y t r z ą s a n i e w ciągu 1 h z 20 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h i destyluje p o w o l i p o p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą. G d y t e m p . p a r osiągnie 150°C p r z y z w y k ł y m ciśnieniu (co świadczy o usunięciu większości t o l u e n u ) , pozostałą w kolbie ciecz destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję w r z ą c ą w t e m p . 1 3 8 — 1 4 2 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . P o p o w t ó r n e j destylacji u z y s k u j e się 38 g ( 4 9 % ) czystej 2 - f e n y l o p i r y d y n y o tw. 1 4 0 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . U w a g i . (1) K w a s p-toluilowy, p . IV,172, u w a g a (1). (2) N a ogół w y d a j n o ś ć fenylolitu p r z e k r a c z a 9 5 % . C i e k a w a i pouczająca m e t o d a o z n a c z a n i a z a w a r t o ś c i fenylolitu w r o z t w o r z e polega n a p r z e p r o w a d z e n i u reakcji z benz o f e n o n e m u ż y t y m w n a d m i a r z e i w a g o w y m o z n a c z e n i u p o w s t a ł e g o trifenylokarbinolu. Z a k ł a d a się, że k a r b i n o l t w o r z y się ilościowo. L e p s z y m s p o s o b e m jest z h y d r o l i z o w a n i e 2 m l p r ó b k i (stanowiącej określoną część r o z t w o r u ) p r z e s ą c z o n e g o r o z t w o r u za p o m o c ą w o d y destylowanej i z m i a r e c z k o w a n i e h y d r o l i z a t u m i a n o w a n y m k w a s e m w o b e c fenolo ftaleiny. A b y u z y s k a ć p r z e s ą c z o n y r o z t w ó r , w y m i e n i a się w k r a p l a c z n a k r ó t k ą r u r k ę wygiętą w kształcie litery L z luźno w e t k n i ę t y m k ł ę b k i e m w a t y szklanej i d e k a n t u j e p r z e z nią r o z t w ó r d o w y s k a l o w a n e g o n a c z y n i a , p r z e p ł u k a n e g o a z o t e m . S y n t e z a p o k r e w n a . 2-Pirydylooctan etylu. P o s t ę p u j ą c w g opisu p o d a n e g o p o w y ż e j p r z y o t r z y m y w a n i u 2-fenylopirydyny, s p o r z ą d z a się r o z t w ó r fenylolitu w bezw. eterze z 7,35 g (1,06 m o l ) litu. D o tego r o z t w o r u w k r a p l a się w ciągu 10 m i n , jednocześnie mieszając, 46,5 g (49 m l , 0,5 m o l ) , przedestylowanej b e z w . 2-pikoliny. C i e m n y , c z e r w o n o b r u n a t n y r o z t w ó r 2-pikolilolitu m i e s z a się jeszcze w ciągu 30 m i n , p o c z y m wylewa p o w o l i (1), mieszając ręcznie, d o k o l b y kulistej p o j . 1,5 1 zawierającej ok. 400 g stałego d w u t l e n k u węgla. P o z o s t a ł e e w e n t u a l n i e g r u d k i soli litowej r o z k r u s z a się i d o d a j e 375 m l bezw. e t a n o l u . R o z t w ó r oziębia się l o d e m , wysyca s u c h y m c h l o r o w o d o r e m i p o umieszczeniu w szyjce k o l b y r u r k i suszącej z c h l o r k i e m w a p n i a , p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę n a n o c . N a s t ę p n i e u s u w a się etanol p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) z łaźni w o d n e j i uzyskaną s y r o p o w a t ą p o z o s t a ł o ś ć r o z p u s z c z a się w 375 m l c h l o r o f o r m u . R o z t w ó r ten p r z e n o s i się d o kulistej k o l b y z t r z e m a szyjami w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną. Z e 112,5 g (0,815 mol) w ę g l a n u p o t a s u i 70 m l
w o d y p r z y g o t o w u j e się p a s t ę , k t ó r ą powoli d o d a j e p o p r z e z trzecią szyję k o l b y do mie szanego r o z t w o r u c h l o r o f o r m o w e g o . P r a w i e w r z ą c y r o z t w ó r m i e s z a się energicznie w ciągu 1 h. C h l o r o f o r m o w y r o z t w ó r d e k a n t u j e się z n a d soli n i e o r g a n i c z n y c h , u s u w a rozpuszczalnik p r z e z destylację ( w y p a r k a o b r o t o w a ) z ł a ź n i w o d n e j i p o z o s t a ł o ś ć desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, u ż y w a j ą c k o l b y z k r ó t k ą k o l u m n ą frakcjonującą. N a j p i e r w p r z e c h o d z i 2-pikolina (ok. 20 g), a n a s t ę p n i e destyluje 2 - p i r y d y l o o c t a n etylu, j a k o j a s n o ż ó ł t y olej w r z ą c y w t e m p . 1 3 5 — 1 3 7 ° C / 3 7 , 3 h P a (28 m m H g ) l u b 110— — U 2 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 30 g ( 3 6 % ) . U w a g a . (1) W s k a z a n e jest szybkie przesączenie r o z t w o r u 2-pikolilolitu p r z e z cienką w a r s t w ę w a t y szklanej, w celu usunięcia n i e p r z e r e a g o w a n e g o litu, z a n i m r o z t w ó r ten z o s t a n i e w y l a n y n a s t a ł y d w u t l e n e k węgla. VL20.
2-PENTYLOPIRYDYNA
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , uszczel n i o n e m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą ze ś r o d k i e m suszącym, umieszcza się 40 g (1 m o l ) d o b r e j jakości a m i d k u sodu (p. 11,2,54) w p o s t a c i d o s k o nałej zawiesiny w ok. 150 m l bezw. ksylenu. Z w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się d o k o l b y 37,5 g (40 m l , 0,4 m o l ) 2-pikoliny i spłukuje w k r a p l a c z k i l k o m a m l s u c h e g o ksylenu. U r u c h a m i a się m i e s z a d ł o i w ciągu 1 h dodaje 44,5 g (50,5 m l , 0,48 m o l ) c h l o r k u butylu (p. 111,48), p o c z y m m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a , mieszając jednocześnie, w ciągu 2—3 h. N a s t ę p n i e oziębia się ją i r o z k ł a d a n a d m i a r a m i d k u s o d u , dodając ostrożnie 100 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y przenosi się d o rozdzielacza i o d r z u c a dolną w a r s t w ę w o d n ą . R o z t w ó r k s y l e n o w y e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i , p o 50 m l , r o z c . (1:1) kwasu solnego. Z u z y s k a n e g o k w a ś n e g o r o z t w o r u w o d n e g o u s u w a się ślady ksy lenu przez destylację z p a r ą w o d n ą i p o z o s t a ł o ś ć p o oziębieniu alkalizuje się m o c n o s t a ł y m w o d o r o t l e n k i e m s o d u , p r z y c z y m następuje w y d z i e l e n i e b r u n a t n e g o oleju. Mie szaninę tę p o d d a j e się p o n o w n i e destylacji z parą w o d n ą , zbierając ok. 700 m l desty latu. P o oddzieleniu g ó r n e j , organicznej w a r s t w y destylatu, w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się eterem i wyciąg e t e r o w y ł ą c z y z u p r z e d n i o oddzieloną w a r s t w ą organiczną; u z y s k a n y r o z t w ó r suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u . P o z o s t a ł o ś ć o t r z y m a n ą p o usunięciu eteru destyluje się, stosując k o l u m n ę t y p u F e n s k e g o (o średnicy 15 m m , w y p e ł n i o n ą szkla n y m i heliskami d o w y s o k o ś c i 12—15 c m ) p o d ciśnieniem 66,6 h P a (50 m m H g ) (monostat, p . 1,30), zbierając 2-pentylopirydynę (42 g, 7 0 % ) w t e m p . 122,5—124,5°C/ /66,6 h P a (50 m m H g ) . P o p o n o w n e j destylacji o t r z y m u j e się p r o d u k t destylujący niemal całkowicie w t e m p . 1 0 5 ° C / 2 2 , 7 h P a (17 m m H g ) .
S y n t e z y p o k r e w n e . 4 - P e n t y l o p i r y d y n a . W kulistej k o l b i e z t r z e m a szyjami p o j . 1 1 w y p o s a ż o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z i k r ó t k ą c h ł o d n i c ę powietrzną umieszcza się 600 m l ciekłego a m o n i a k u (p. 1,17,7). Mieszając energicznie z a w a r t o ś ć k o l b y d o d a j e się 0,5 g s p r o s z k o w a n e g o a z o t a n u ż e l a z a ( I I l ) i p o u p ł y w i e 1 m i n w p r o w a d z a się p o p r z e z c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą 11,9 g (0,52 m o l ) sodu w p o s t a c i oczyszczo n y c h m a ł y c h k a w a ł k ó w . D o d a w a n i e sodu trwa ok. 30 m i n , p o c z y m m a s ę reagującą m i e s z a się t a k d ł u g o , a ż z a n i k n i e p o w s t a ł e w p o c z ą t k o w y m okresie niebieskie zabar wienie i n a s t ą p i w y t r ą c e n i e b e z b a r w n e j lub jasnoszarej zawiesiny a m i d k u s o d u (str. 260). W t e d y w p r o w a d z a się p o p r z e z c h ł o d n i c ę 42,0 g (44,0 m l , 0,45 m o l ) czystej 4-pikołiny, p r z y c z y m n a t y c h m i a s t p o j a w i a się zielone z a b a r w i e n i e . Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się jeszcze w ciągu 15—20 m i n i d o d a j e z w k r a p l a c z a 46,3 g (52,6 m l , 0,5 m o l )
¥1,21.
4-Etylopirydyna
773
c h l o r k u b u t y l u (lub r ó w n o w a ż n ą ilość b r o m k u butylu) z taką szybkością, a b y r e a k c j a n i e biegła z b y t g w a ł t o w n i e (ok. 10 m i n ) ; p o d o d a n i u całej ilości h a l o g e n k u z a n i k a zielone z a b a r w i e n i e mieszaniny. P o 10—15 m i n dalszego m i e s z a n i a z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e l e w a się d o zlewki p o j . 2 1 i p o z o s t a w i a n a n o c , a b y a m o n i a k ulotnił się. K o l b ę , w k t ó r e j p r o w a d z o n o reakcję, p ł u c z e się 100 m l w o d y i w o d ę tę d o d a j e d o p o z o s t a ł o ś c i w zlewce, p r z y c z y m wydzielają się dwie w a r s t w y . G ó r n ą w a r s t w ę zawierającą 4-pent y l o p i r y d y n ę oddziela się, a dolną w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e niewielką ilością ksylenu; ksylenowy wyciąg p r z e m y w a się 25 m l r o z c . (1:1) k w a s u solnego. P o p r z e d n i o oddzie loną 4 - p e n t y l o p i r y d y n ę r o z p u s z c z a się w r o z c . (1:1) k w a s i e solnym, łączy z k w a s e m p o c h o d z ą c y m z p r z e m y c i a ekstraktu k s y l e n o w e g o i p o d d a j e destylacji z parą w o d n ą w celu u s u n i ę c i a ś l a d ó w ksylenu. P o z o s t a ł o ś ć w kolbie oziębia się, silnie alkalizuje s t a ł y m w o d o r o t l e n k i e m sodu i p o n o w n i e destyluje z p a r ą w o d n ą . 4 - P e n t y l o p i r y d y n ę w y o d r ę b n i a się z destylatu w sposób opisany dla 2-pentylopirydyny. W y d a j n o ś ć czystej 4 - p e n t y l o p i r y d y n y o tw. 9 5 ° C / 8 h P a (6 m m H g ) w y n o s i 4 6 g ( 6 9 % ) . 3 - P e n t y l o p i r y d y n a . P o s t ę p u j e się d o k ł a d n i e tak, jak p o d c z a s o t r z y m y w a n i a 4-pen t y l o p i r y d y n y , u ż y w a j ą c d o reakcji 11,9 g (0,52 mol) s o d u , 42 g (0,45 m o l ) 3-pikoliny i 46,3 g (0,5 m o l ) c h l o r k u butylu. W y d a j n o ś ć czystej 3-pentyIopirydyny o tw. 1 0 0 , 5 ° C / / 1 2 h P a (9 m m H g ) w y n o s i 46 g ( 6 9 % ) . VI,21.
4-ETYLOPIRYDYNA CH -CH 2
3
D o kulistej k o l b y z t r z e m a szyjami p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , uszczelnione m i e s z a d ł o i t e r m o m e t r , w l e w a się 500 m l (5,3 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 100 g (102 ml, 1,27 mol) bezw. p i r y d y n y (p. 11,1,29). Mieszając, w p r o w a d z a się d o k o l b y w ciągu 1,5—2 h 100 g (1,53 m o l ) , p o r c j a m i p o 5 g, z a k t y w o w a n e g o pyłu c y n k o w e g o (p. H,2,67), u s u w a j ą c w t y m celu n a chwilę t e r m o m e t r a l b o c h ł o d n i c ę zwrotną. T e m p e r a t u r a m a s y reagującej p o d n o s i się n i e m a l n a t y c h m i a s t ; należy u t r z y m y w a ć ją w g r a n i c a c h 2 5 — 3 0 ° C zanurzając k o l b ę w ł a ź n i z zimną wodą. P o 20 m i n m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a p r z y b i e r a z a b a r w i e n i e zielone i s t o p n i o w o wydziela się ż ó ł t y o s a d . P o d o d a n i u całej ilości p y ł u c y n k o w e g o z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się jeszcze w ciągu 15 m i n i d o d a j e p o p r z e z c h ł o d n i c ę 100 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . N a s t ę p n i e d o d a j e się 40 g (0,6 m o l ) pyłu c y n k o w e g o , w p o r c j a c h p o 5—10 g, w t a k i c h o d s t ę p a c h czasu, a b y d a ł o się o p a n o w a ć burzliwie zachodzącą reakcję, a m i e s z a n i n a ł a g o d n i e w r z a ł a . O g r z e w a n i e m i e s z a n i n y d o w r z e n i a z j e d n o c z e s n y m mieszaniem p r o w a d z i się jeszcze w ciągu 30 m i n , p o c z y m d o d a j e w jednej porcji 60 g (0,93 m o l ) p y ł u c y n k o w e g o i k o n t y n u u j e o g r z e w a n i e p r z e z n a s t ę p n e 30 m i n . Oziębioną z a w a r t o ś ć k o l b y zobojętnia się za p o m o c ą 500—600 m l 40-proc. w o d n e go r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, k o l b ę łączy się z u r z ą d z e n i e m d o destylacji z p a r ą w o d n ą i o d d e s t y l o w u j e ok. 1 1 destylatu. W destylacie p o w s t a j ą dwie w a r s t w y ; w celu m o ż l i w i e jak najlepszego ich rozdzielenia d o d a j e się stałego w o d o r o t l e n k u s o d u (ok. 100 g). P o oddzieleniu górnej (organicznej) w a r s t w y , dolną w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 50 m l c h l o r o f o r m u . W y c i ą g i c h l o r o f o r m o w e łączy się z główną częścią organiczną i suszy bezw. w ę g l a n e m p o t a s u , a następnie destyluje, u ż y w a j ą c krótkiej k o l u m n y frakcjonującej; p o o d e b r a n i u c h l o r o f o r m u , a następnie p i r y d y n y , zbiera się s u r o w ą 4-etylopirydynę w t e m p . 1 5 0 — 1 6 6 ° C (49 g). F r a k c j ę tę destyluje się p o w t ó r n i e p r z e z k o l u m n ę t y p u F e n s k e g o , o średnicy 15 m m , wypełnioną d o w y s o k o ś c i 20 c m s z k l a n y m i h e l i s k a m i , zbierającą 4-etylopirydynę w t e m p . 1 6 3 — 1 6 5 ° C / 1 0 1 3 h P a (760 m m H g ) (44 g, 3 2 % ) .
VI,22.
2,2-BIPIRYDYL (i)HBr/Brj (ii) N a N 0
NH
2
2
Br
N
(iii) © O H
N Cu
•N 2 - B r o m o p i r y d y n a . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e , w k r a p l a c z i t e r m o m e t r do niskich t e m p e r a t u r , u m i e s z c z a się 395 m l (2,35 mol) 48-proc. k w a s u b r o m o w o d o r o w e g o . K w a s c h ł o d z i się d o t e m p . 1 0 — 1 5 ° C w ł a ź n i z mieszaniną l o d u z solą i d o d a j e w ciągu ok. 10 m i n 75 g (0,8 m o l ) 2-amino p i r y d y n y (p. IV,50). U t r z y m u j ą c m i e s z a n i n ę reagującą w t e m p . 0 ° C l u b niższej, w k r a p l a się, mieszając, 375 g (120 m l , 2,34 m o l ) b r o m u . P o d c z a s w k r a p l a n i a pierwszej p o ł o w y b r o m u (ok. 30 m i n ) m a s a w k o l b i e gęstnieje n a skutek t w o r z e n i a się p o m a r a ń c z o w o żółtego osadu „ n a d b r o m k u " ; d r u g ą część b r o m u m o ż n a d o d a w a ć szybciej (ok. 15 m i n ) . N a s t ę p n i e w k r a p l a się w ciągu 2 h r o z t w ó r 140 g (2 m o l ) czystego a z o t y n u sodu w 200 ml w o d y , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę 0 ° C l u b niższą. M a s ę reakcyjną miesza się jeszcze p r z e z 30 m i n , p o c z y m dodaje r o z t w ó r 300 g (7,5 m o l ) w o d o r o t l e n k u sodu w 300 m l w o d y z t a k ą szybkością, a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 2 0 — 2 5 ° C . Mieszaninę e k s t r a h u j e się c z t e r e m a p o r c j a m i p o 125 m l eteru, wyciąg e t e r o w y suszy w ciągu 1 h n a d 50 g w o d o r o t l e n k u p o t a s u w p a s t y l k a c h , oddestylowuje eter, używając w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p r z e z k r ó t k ą k o l u m n ę frakcjonującą p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2 - B r o m o p i r y d y n ę zbiera się w t e m p . 14—75°C/17,3 hPa (13 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 115 g ( 9 1 % ) . P o d n o r m a l n y m ciśnieniem p r o d u k t w r z e w temp. 193—195°C 2,2'-Bipirydyl. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j w mie s z a d ł o m e c h a n i c z n e i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 21 g miedzi w p r o s z k u i 200 m l p - c y m e n u (tw. 1 7 6 — 1 7 7 ° C ) . M i e s z a n i n ę d o p r o w a d z a się do ł a g o d n e g o w r z e n i a i m i e szając w k r a p l a w ciągu 1 h 104 g (0,66 mol) 2 - b r o m o p i r y d y n y . W t y m s a m y m czasie w p r o w a d z a się d o k o l b y (przez trzecią n i e w y k o r z y s t a n ą szyję) trzy p o r c j e , p o 21 g k a ż d a s p r o s z k o w a n e j miedzi (całkowita ilość 1,32 m o l ) . Z a w a r t o ś ć k o l b y ogrzewa się i m i e s z a jeszcze p r z e z n a s t ę p n e 2,5 h, p o c z y m c h ł o d z i , z a k w a s z a r o z c . k w a s e m solnym i destyluje z p a r ą w o d n ą w celu oddzielenia p - c y m e n u . P o z o s t a ł o ś ć w kolbie silnie alkalizuje się stęż. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu i p o n o w n i e destyluje z p a r ą w o d n ą t a k d ł u g o , a ż p r ó b k a destylatu z a d a n a r o z t w o r e m siarczanu żelaza(II) daje t y l k o j a s n o c z e r w o n e z a b a r w i e n i e . Destylat n a s y c a się solą k u c h e n n ą i w i e l o k r o t n i e ekstrahuje e t e r e m ; najlepiej u ż y ć a p a r a t u d o ekstrakcji ciągłej (p. 1,22). W y c i ą g e t e r o w y suszy się bezw. węglanem p o t a s u , oddestylowuje eter, stosując a p a r a t u r ę ze s p r a w n ą k o l u m n ą frakcjonującą (2,2'-bipirydyl jest nieco lotny z p a r a m i eteru) i p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2,2'-Bipirydyl zbiera się w t e m p . 1 4 7 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) , w y d a j n o ś ć 31,5 g ( 6 1 % ) . P r o d u k t k r z e p n i e p o o c h ł o d z e n i u , tt. 6 9 — 7 0 " C . VI,23. K W A S B A R B I T U R O W Y O H C\OX
©OCjH
s
NH
H C. 2
"x
C0 C H 2
2
2
O,
H
s
NH
s
W kolbie kulistej p o j . 2 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płasz czem c h ł o d z ą c y m , u m i e s z c z a się 11,5 g (0,5 mol) oczyszczonego sodu i d o d a j e w jednej
porcji 250 m l b e z w . a l k o h o l u etylowego. Jeżeli r e a k c j a z a c h o d z i zbyt g w a ł t o w n i e , na leży k o l b ę z a n u r z y ć n a chwilę w lodzie. G d y s ó d p r z e r e a g u j e całkowicie, d o d a j e się d o k o l b y 80 g (76 m l , 0,5 m o l ) m a ł o n i a n u dietylu (p. 111,154), a następnie o g r z a n y d o t e m p . ok. 7 0 ° C r o z t w ó r 30 g (0,5 m o l ) s u c h e g o m o c z n i k a w 250 ml b e z w . e t a n o l u . W s t r z ą s a j ą c kolbą s t a r a n n i e miesza się jej z a w a r t o ś ć , w y l o t c h ł o d n i c y zabezpiecza r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i o g r z e w a d o w r z e n i a w ciągu 7 h n a ł a ź n i olejowej o g r z a n e j d o t e m p . 1 1 0 ° C . W y d z i e l a się biały o s a d . D o m i e s z a n i n y reagującej d o d a j e się 4 5 0 m l ciepłej w o d y (50°C) i następnie, mieszając, z a k w a s z a r o z t w ó r stęż. k w a s e m s o l n y m (ok. 4 5 m l ) . O t r z y m a n y p r a w i e przezroczysty r o z t w ó r sączy się i przesącz p o z o s t a w i a n a n o c w l o d ó w c e . W y d z i e l o n y osad o d s ą c z a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a 25 m l z i m n e j w o d y , d o k ł a d n i e o d c i s k a i suszy w t e m p . 1 0 0 C w ciągu 4 h. O t r z y m u j e się 50 g ( 7 8 % ) k w a s u b a r b i t u r o w e g o o tt. 2 4 5 ° C (z r o z k ł a d e m ) . 3
Przemiana w k w a s ammobarbiturowy (uramil). Kwas nitrobarbiturowy. W kolbie p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i z a n u r z o n e j w ł a ź n i z l o d e m , umiesz cza się 72 m l d y m . k w a s u a z o t o w e g o (d = 1,52) i, mieszając, d o d a j e w ciągu 2 h 50 g (0,39 m o l ) k w a s u b a r b i t u r o w e g o , u t r z y m u j ą c t e m p . poniżej 4 0 * C , p o c z y m m i e s z a się jeszcze p r z e z 1 h , d o d a j e 215 m l w o d y i oziębia r o z t w ó r d o t e m p . 10°C. O s a d z b i e r a się n a lejku z p ł y t k ą z p o r o w a t e g o szkła, p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i suszy n a szkiełku z e g a r k o w y m w t e m p . 6 0 — 8 0 " C . S u r o w y k w a s n i t r o b a r b i t u r o w y r o z p u s z c z a się w 450 m l wrzącej w o d y , sączy i przesącz p o z o s t a w i a n a n o c . W y d z i e l o n e kryształy odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e p r z e m y w a z i m n ą w o d ą i suszy w ciągu 2—3 h w t e m p . 9 0 — 9 5 ° C . O t r z y m u j e się 70 g substancji będącej t r i h y d r a t e m p r o d u k t u o tt. 1 8 1 — 1 8 3 ° C (z r o z k ł a d e m , należy szybko ogrzewać). P o wysuszeniu w t e m p . 1 1 0 — 1 1 5 ° C w ciągu 2—3 h o t r z y m u j e się 47 g ( 7 0 % ) b e z w . k w a s u n i t r o b a r b i t u r o w e g o o tt. 1 7 6 ° C (z r o z k ł a d e m ) . Uramil. W k o l b i e p o j . 3 1 umieszcza się 38 g (0,22 m o l ) b e z w . k w a s u n i t r o b a r b i t u r o w e g o i 300 m l stęż. k w a s u solnego i m i e s z a n i n ę tę o g r z e w a n a wrzącej łaźni w o d n e j . W ciągu ok. 30 m i n d o d a j e się 125 g c y n y w g r a n u l k a c h i 200 m l stęż. k w a s u solnego i m i e s z a n i n ę o g r z e w a się t a k d ł u g o , a ż z a n i k n i e ż ó ł t e z a b a r w i e n i e s p o w o d o w a n e obecnością związku n i t r o w e g o . N a s t ę p n i e d o d a j e się jeszcze 1500 m l stęż. k w a s u solnego i m i e s z a n i n ę ogrzewa, a ż biały o s a d ulegnie r o z p u s z c z e n i u ; w t e d y d o d a j e się nieco węgla o d b a r w i a j ą c e g o i sączy n a g o r ą c o p r z e z lejek ze szklaną płytką p o r o w a t ą . Prze sącz p o z o s t a w i a się n a n o c w t e m p . 0 ° C , w y d z i e l o n y u r a m i l odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, s t a r a n n i e p r z e m y w a n a j p i e r w r o z c . k w a s e m s o l n y m , a n a s t ę p n i e w o d ą . Przesącz z a t ę ż a się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a o b r o t o w a ) d o objętości ok. 500 m l i p o z o s t a w i a n a n o c w l o d ó w c e . D r u g i r z u t u r a m i l u odsącza się, p r z e m y w a jak p o p r z e d n i o , łączy z p i e r w s z y m r z u t e m p r o d u k t u i suszy w e k s y k a t o r z e p r ó ż n i o w y m n a d stęż. k w a s e m s i a r k o w y m . O t r z y m a n y u r a m i l (23 g, 7 3 % ) m a p o s t a ć b i a ł e g o d r o b n e g o p r o s z k u , nie t o p n i e j ą c e g o poniżej 4 0 0 ° C ; p r z e c h o w y w a n y zmienia b a r w ę n a r ó ż o w ą l u b n a w e t czerwoną, zwłaszcza w obecności p a r a m o n i a k u . VI,24. K W A S 5 , 5 - D I E T Y L O B A R B I T U R O W Y
(weronal)
Q
(i>2 OC,H •> ( C H ) C ( C 0 C H ) t
CH (C0 C H ) 2
2
2
5
H N 5
2
2
2
5
2
2
,ii)H S0 "*
2
:
N
C, C0 C H 2
2
s
s
2
N
W OCA _ NH
2
^ e
^
HsC^' H s
) i j ) 2 c H
O
2
H C 0 C
2
%r "C^° H
s
C
4
^
H Ć 5
2
C O
Dietylomalonian dietylu. K o l b ę kulistą z t r z e m a s z y j a m i p o j . 1 1 z a o p a t r u j e się w uszczelnione m i e s z a d ł o , w k r a p l a c z (zabezpieczony r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a ) i c h ł o d nicę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem c h ł o d z ą c y m . A p a r a t u r a m u s i być b a r d z o s t a r a n nie w y s u s z o n a . W k o l b i e u m i e s z c z a się 23 g (1 m o l ) oczyszczonego s o d u i d o d a j e
300 m l specjalnie o d w o d n i o n e g o etanolu ( p . 11,1,9). Jeśli sód n i e ulegnie c a ł k o w i t e m u r o z p u s z c z e n i u , n a l e ż y k o l b ę ł a g o d n i e ogrzać n a ł a ź n i w o d n e j . W y l o t c h ł o d n i c y z w r o t n e j zabezpiecza się r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . R o z t w ó r e t a n o l a n u s o d u p o z o s t a w i a się mieszając d o o c h ł o d z e n i a , p o c z y m , g d y zaczyna w y d z i e l a ć się o s a d etanolanu s o d u d o d a j e się w ciągu 1 h 80 g (75 m l , 0,5 m o l ) m a l o n i a n u dietylu (osuszonego b e z w s i a r c z a n e m w a p n i a ) . P r z y k o ń c u d o d a w a n i a m a l o n i a n u m o ż e wydzielić się nieco o s a d u należy w t e d y z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z a ć n a ł a ź n i w o d n e j w celu r o z p u s z c z e n i a tego o s a d u P o w p r o w a d z e n i u całej ilości m a l o n i a n u dietylu k o l b ę o g r z e w a się n a łaźni w o d n e j w ciągu 15 m i n , a n a s t ę p n i e p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a . G d y zaczną wydzielać się k r y s z t a ł y s o d o m a l o n i a n u dietylu, d o d a j e się w ciągu 1 h 156 g (81 m l , 1 m o l ) bezw. j o d k u etylu, p o c z y m k o l b ę ogrzewa się p o n o w n i e n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 3 h w celu z a k o ń c z e n i a r e a k c j i . K o l b ę p r z y s t o s o w u j e się d o destylacji z a c h o w u j ą c w a p a r a t u r z e m i e s z a d ł o i o d d e s t y l o w u j e m o ż l i w i e największą ilość a l k o h o l u stosując ł a ź n i ę w o d n ą (wskazane jest owinięcie k o l b y płaszczem o c h r o n n y m l u b ścierką). P o z o s t a ł o ś ć w k o l b i e rozcieńcza się w o d ą i e k s t r a h u j e t r z e m a p o r c j a m i p o 7 5 m l eteru. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e p r z e m y w a się w o d ą , suszy bezw. c h l o r k i e m w a p n i a l u b s i a r c z a n e m m a g n e z u i p o oddestylowaniu eteru destyluje się p r o d u k t . D i e t y l o m a l o n i a n dietylu zbiera się w t e m p . 2 1 8 — 2 2 2 ° C (głównie 221 ° C ) ; w y d a j n o ś ć 84 g ( 8 3 % ) . K w a s 5 , 5 - d i e t y l o b a r b i t u r o w y . W kulistej k o l b i e p o j . 2 5 0 m l z a o p a t r z o n e j w n a s a d k ę destylacyjną z t e r m o m e t r e m sięgającym d o o k . 3 c m p o n a d d n o k o l b y o r a z w c h ł o d nicę, u m i e s z c z a się 5,1 g (0,22 m o l ) o c z y s z c z o n e g o s o d u i d o d a j e 100 g (140 m l ) specjalnie o d w o d n i o n e g o etanolu. P o c a ł k o w i t y m p r z e r e a g o w a n i u s o d u , w p r o w a d z a się do k o l b y 20 g (0,093 m o l ) d i e t y l o m a l o n i a n u dietylu i 7,0 g (0,117 m o l ) bezw. m o c z n i k a (suszonego w ciągu 4 h w t e m p . 6 0 ° C ) . K o l b ę ogrzewa się na łaźni olejowej i p o w o l i oddestylowuje etanol. G d y t e m p e r a t u r a cieczy w k o l b i e osiągnie 1 1 0 — 1 1 5 ° C , reguluje się p ł o m i e ń p a l n i k a ogrzewającego łaźnię t a k , a b y m a s a r e a g u j ą c a p o z o s t a w a ł a w tej t e m p e r a t u r z e w ciągu p r z y n a j m n i e j 4 h . N a s t ę p n i e p o z o s t a w i a się kolbę, a b y nieco ostygła, d o d a j e 100 m l w o d y i p o n o w n i e ogrzewa, a ż o s a d (sól s o d o w a w e r o n a l u ) ulegnie r o z p u s z c z e n i u . R o z t w ó r przelewa się d o zlewki i d o d a j e 100 m l w o d y zawiera jącej 7 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . N a s t ę p u j e r o z k ł a d soli s o d o w e j i wydzielenie w e r o nalu. W e r o n a l krystalizuje p o d o d a n i u takiej ilości k w a s u , a b y r o z t w ó r u z y s k a ł k w a ś n y o d c z y n w o b e c czerwieni K o n g o . Z a w a r t o ś ć zlewki o g r z e w a się d o w r z e n i a , m i e s z a i dodaje wody, w miarę potrzeby, do całkowitego rozpuszczenia weronalu. Roztwór p o z o s t a w i a się d o o c h ł o d z e n i a , odsącza w y d z i e l o n e k r y s z t a ł y w e r o n a l u i suszy je n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć 12 g ( 7 1 % ) , tt. 190°C. VL25. K W A S 5 - E T Y L O - 5 - F E N Y L O B A R B I T U R O W Y C H -CHj 6
C H,0 C
3
2
ćo C H 2
17 *c
2
+
2
2
5
S
2
C0 C H 2
H
'
N
HC0C 5
2
2
H C 5
2
x
2
K
2
„ / C0 C H: 2
H
S
C
&
6
s
5
2
2
s
C0 C H
2
s
2
2
H s C
(iiepc.H, WC.H.I
C
2
C H Q C
s
C«H .CH.C0 C H
5
C H -CH-CO-C0 C H
Q
(i) OC H
(jenobarbitoń)
'
V
H C 5
2
/ C N 3
5
5
/C0 C H 2
2
2
5
C0 C H* 2
2
H
<S^C*° >
I
I
H C - C ^ N H 5
2
H C S
6
i
u
rju
+ 2C H OH 2
5
l
F e n y l o m a l o n i a n dietylu. W s t a r a n n i e o s u s z o n y m r e a k t o r z e s z k l a n y m p o j . I 1, w y p o s a ż o n y m w c h ł o d n i c ę zwrotną, w k r a p l a c z ( o b y d w a elementy z a b e z p i e c z o n e r u r k a m i z c h l o r k i e m w a p n i a ) o r i z uszczelnione m i e s z a d ł o , u m i e s z c z a się 11,5 g (0,5 m o l )
o c z y s z c z o n e g o s o d u w k a w a ł k a c h (p. 11,2,55), d o d a j e 250 m l specjalnie o d w o d n i o n e g o e t a n o l u (p. n , l , 9 ) i p o z o s t a w i a d o p r z e r e a g o w a n i a . Jeżeli r e a k c j a przebiega zbyt g w a ł townie należy k o l b ę n i e c o ochłodzić. P o r o z p u s z c z e n i u s o d u r o z t w ó r c h ł o d z i się d o t e m p . 6 0 ° C i d o d a j e z w k r a p l a c z a c i ą g ł y m s t r u m i e n i e m , energicznie mieszając, 73 g (67 m l , 0,5 m o l a ) czystego, świeżo d e s t y l o w a n e g o s z c z a w i a n u dietylu ( p . 111,145). W k r a p l a c z s p ł u k u j e się 5 m l bezw. e t a n o l u i n a t y c h m i a s t d o d a j e 87,5 g (85 m l , 0,535 m o l ) czystego f e n y l o o c t a n u etylu (p. 111,153). P r z e r y w a się mieszanie i p o d n o s i m i e s z a d ł o p o n a d m i e s z a n i n ę reagującą. W ciągu 4—7 m i n p o d o d a n i u f e n y l o o c t a n u etylu w m i e s z a n i n i e r o z p o c z y n a się krystalizacja. P o c h o d n ą s o d o w ą p o d postacią p r a w i e zestalonej p a s t y p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m u s u w a się p o k r y w ę r e a k t o r a i m a s ę reakcyjną m i e s z a r ę c z n i e z 4 0 0 m l bezw. eteru. Osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a k i l k a k r o t n i e b e z w . eterem. N a s t ę p n i e o s a d p r z e n o s i się d o zlewki i wytrąca f e n y l o o k s a l o o c t a n etylu d o d a j ą c 250 m l o c h ł o d z o n e g o l o d e m r o z c . k w a s u siarkowego (14—15 m l stęż. k w a s u siarkowego w 250 m l w o d y ) . U z y s k a n y p r a w i e b e z b a r w n y olej oddziela się, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje się t r z y k r o t n i e eterem, p o r c j a m i p o 50 m i . W y c i ą g i e t e r o w e łączy się z oddzieloną w a r s t w ą olejową, suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u , p o c z y m u s u w a eter, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . K o l b ę zawierającą p o z o s t a ł o ś ć p o o d p ę d z e n i u eteru łączy się z z e s t a w e m d o destylacji p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. K o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i olejowej, p o d ciśnieniem ok. 20 h P a (15 m m H g ) ( p o m p a w o d n a ) . T e m p e r a t u r ę ł a ź n i p o d n o s i się s t o p n i o w o d o 1 7 5 ° C i u t r z y m u j e ją t a k d ł u g o , a ż c a ł k o w i c i e z a k o ń c z y się wydzielanie t l e n k u węgla (pod wyciągiem!). Jeżeli p o d c z a s o g r z e w a n i a n a s t ą p i w z r o s t ciśnienia ( s p o w o d o w a n y n a d m i e r n y m w y d z i e l a n i e m się g a z u ) należy p r z e r w a ć n a chwilę ogrzewanie. P o z a k o ń c z e n i u reakcji (5—6 h ) , olej, k t ó r y p r z e d e s t y l o w a ł , z a w r a c a się d o k o l b y i desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. F e n y l o m a l o n i a n dietylu z b i e r a się w t e m p . 1 5 9 — — 1 6 ł ° C / 1 3 , 3 h P a (10 m m H g ) l u b 1 6 5 — 1 6 6 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 95 g (80,5%). Etylofenylomalonian dietylu. W suchej kolbie kulistej p o j . 500 m l z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z r u r k ą ze ś r o d k i e m suszącym, s p o r z ą d z a się w z w y k ł y s p o s ó b r o z t w ó r e t a n o l a n u s o d u , używając 7,23 g (0,315 m o l ) oczyszczonego s o d u i 150 m l specjalnie o d w o d n i o n e g o etanolu. R o z t w ó r o g r z e w a się d o t e m p . 6 0 ° C i d o d a j e 1,5 m i czystego o c t a n u etylu (osuszonego bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a ) , u t r z y m u j ą c n a s t ę p n i e tę t e m p e r a t u r ę w ciągu 30 m i n . W t y m czasie m o n t u j e się zestaw z ł o ż o n y z k o l b y kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w k r a p l a c z a , u s z c z e l n i o n e g o m i e s z a d ł a i c h ł o d n i c y z w r o t n e j z p o d w ó j n y m p ł a s z c z e m c h ł o d z ą c y m . Aparaturę suszy się bardzo starannie, a c h ł o d n i c ę i w k r a p l a c z z a b e z p i e c z a się r u r k a m i ze ś r o d k i e m suszącym. D o k o l b y w p r o w a d z a się m i e s z a n i n ę 74 g f e n y l o m a l o n i a n u dietylu i 60 g (0,385 m o l ) j o d k u etylu. K o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i o t e m p . 8 0 ° C i w k r a p l a , mieszając, u p r z e d n i o p r z y g o t o w a n y r o z t w ó r e t a n o l a n u sodu z t a k ą szybkością, aby p o b r a n a k r o p l a r o z t w o r u reagującego p o zmieszaniu z k r o p l ą r o z t w o r u fenoloftaleiny z a b a r w i a ł a się co najwyżej n a kolor b l a d o r ó ż o w y (1). W k r a p l a n i e t r w a 2—2,5 h, p o c z y m k o n t y n u u j e się m i e s z a n i e w t e m p . 8 0 ° C w ciągu 1 h. M a s ę reagującą p o z o s t a w i a się do ostygnięcia i n a s t ę p n i e u s u w a etanol p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą . D o p o z o s t a ł o ś c i w k o l b i e d o d a j e się 100 m l w o d y i estrahuje ester t r z y k r o t n i e 100 m l p o r c j a m i b e n z e n u (pod wyciągiem!). P o ł ą c z o n e wyciągi b e n z e n o w e suszy się bezw. s i a r c z a n e m sodu, oddestylowuje b e n z e n p o d ciśnieniem n o r m a l n y m , a p o z o s t a ł o ś ć — p o d ciśnieniem z m n i e j s z o n y m . Etylofenylo m a l o n i a n dietylu zbiera się w t e m p . 1 5 9 — 1 6 0 ° C / 1 0 , 6 h P a (8 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 72 g ( 8 1 % ) . K w a s 5-etylo-5-fenyiobarbiturowy. W k o l b i e kulistej p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w s p r a w n ą c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r m e t a n o l a n u sodu z 4,6 g (0,2 m o l ) oczyszczonego sodu i 50 m l bezw. m e t a nolu (p. 11,1,5). D o k o l b y w p r o w a d z a się 15 g (0,25 m o l ) m o c z n i k a (wysuszonego w t e m p . 6 0 ° C w ciągu 4 h ) , p o c z y m d o d a j e p o k r o p l i p o p r z e z c h ł o d n i c ę 26,4 g (0,1 m o l ) e t y l o f e n y l o m a l o n i a n u dietylu. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a w ciągu 6 h
i n a s t ę p n i e u s u w a z niej m e t a n o l p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem ( w y p a r k a p r ó ż n i o w a ) z ł a ź n i w o d n e j o t e m p . poniżej 6 0 ° C . P o z o s t a ł o ś ć p r z e n o s i się d o m a ł e j zlewki c h ł o d z o n e j mieszaniną oziębiającą i d o d a j e , mieszając m e c h a n i c z n i e , 100 m l w o d y ochło d z o n e j l o d e m . N a l e ż y z w r a c a ć u w a g ę , a b y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y reagującej nie p r z e k r o c z y ł a 5 C , p o n i e w a ż b a r b i t u r a n y p o d w p ł y w e m stęż. ługu ulegają r o z k ł a d o w i z wydzieleniem soli o d p o w i e d n i e g o k w a s u m a l o n o w e g o , w ę g l a n u s o d u i a m o n i a k u . Z a w a r t o ś ć zlewki sączy się i przesącz ekstrahuje d w o m a p o r c j a m i p o 50 m l b e n z e n u w celu usunięcia n i e z m i e n i o n e g o estru. R o z t w ó r w o d n y ostrożnie z a k w a s z a się w o b e c czerwieni K o n g o , p o z o s t a w i a n a kilka g o d z i n i odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem o s a d s u r o w e g o f e n y l o b a r b i t o n u . W y d a j n o ś ć p o wysuszeniu p r o d u k t u w t e m p . 9 0 — 1 0 0 ° C w y n o s i 13 g ( 5 6 % ) . K r y s t a l i z a c j a z wrzącej w o d y daje u m i a r k o w a n i e czysty k w a s e t y l o f e n y l o b a r b i t u r o w y o tt. 171 ° C . S u b s t a n c j ę o nieco wyższej tt. ( 1 7 5 — 1 7 6 " C ) otrzy m u j e się p o krystalizacji z a l k o h o l u etylowego, ale straty p r o d u k t u są z n a c z n e . D
U w a g a . (1) N a l e ż y k o n t r o l o w a ć s z y b k o ś ć w k r a p l a n i a , a b y m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a nie stała się zbyt z a s a d o w a . VL26. 2,5-PIPERAZYNODION
(dtketopbsrazyna)
H
H 2NH -CH -C0 H 2
2
2
•
2
2
C
I
A / I
H
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 1 1, w y p o s a ż o n e j w z w r o t n ą c h ł o d n i c ę powietrzną i uszczelnione m i e s z a d ł o , u m i e s z c z a się 100 g (1,33 m o l ) glicyny i 500 m l glikolu etylenowego. K o l b ę z a o p a t r u j e się w t e r m o m e t r z a n u r z o n y w cieczy, p o czym ogrzewa m i e s z a n i n ę p o d wyciągiem d o t e m p . 1 7 5 ° C i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e w ciągu 1 h, stale mieszając. P o w s t a ł y c i e m n o b r ą z o w y p r o d u k t reakcji c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j i p o z o s t a w i a n a n o c w l o d ó w c e . N a s t ę p n i e o d w i r o w u j e się wydzieloną zawiesinę (1) i d e k a n t u j e ciecz z n a d o s a d u . W y m y w a j ą c o s a d z i m n y m m e t a n o l e m , p r z e n o s i się n a lejek B u c h n e r a i p r z e m y w a m e t a n o l e m n a sączku, stosując ł a g o d n e ssania; z u ż y w a się łącznie ok. 200 m l m e t a n o l u . P r o d u k t r o z p u s z c z a się w 300 m l wrzącej w o d y n i e sącząc, w t y m p r z y p a d k u , g o r ą c e g o r o z t w o r u . W y d z i e l o n e , p o ochło dzeniu r o z t w o r u w lodzie, j a s n o b r ą z o w e k r y s z t a ł y o d s ą c z a się i p o n o w n i e r o z p u s z c z a w 350 m l gorącej w o d y , d o d a j e 4 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i u t r z y m u j e w e wrzeniu p r z e z 3 m i n . G o r ą c ą zawiesinę sączy się p r z e z o g r z a n y lejek B u c h n e r a (2) i przesącz c h ł o d z i w lodzie. W y d z i e l o n e b e z b a r w n e kryształy czystej 2,5-diketopiperazyny o d sącza się, p r z e m y w a niewielką ilością w o d y oziębionej l o d e m i suszy w s u s z a r c e w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć 34 g ( 4 5 % ) . P r o d u k t m a nieokreśloną tt, w z n a c z n y m stopniu zależną o d szybkości o g r z e w a n i a a p a r a t u . Jeśli p r ó b k a związku zostanie u m i e s z c z o n a w a p a r a c i e i n t e n s y w n i e o g r z e w a n y m (wzrost t e m p . 1 0 C / m i n ) w t e m p . 2 8 0 ° C , t o 2,5-piperazynodion ulegnie stopieniu w t e m p . 3 1 0 — 3 1 2 " C (z r o z k ł a d e m ) . D
Jeśli w r z ą c y r o z t w ó r w o d n y p r o d u k t u i n i n h y d r y n y ( p . U L 1 0 0 , p o kilka m g k a ż d e g o z tych związków w 0,5 m l w o d y ) nie p r z y b i e r a n i e b i e s k o p u r p u r o w e g o z a b a r w i e n i a , t o jest t o świadectwem, iż w p r o d u k c i e nie występują związki p e p t y d o w e . . U w a g i . (1) Jeśli n i e d y s p o n u j e m y w i r ó w k ą o o d p o w i e d n i e j objętości, p r o d u k t m o ż n a w y o d r ę b n i ć d e k a n t u j ą c zawiesinę p o p r z e z warstwę waty szklanej umieszczonej w zwyk ł y m lejku, p r z y c z y m ciecz p o w i n n a , odciec m o ż l i w i e n a j d o k ł a d n i e j z k r y s z t a ł ó w i waty. Postępując ,w t e n s p o s ó b nie w y k o n u j e się j u ż p r z e m y w a n i a p r o d u k t u m e t a n o l e m , ale w a t ę szklaną w r a z z o s a d e m p o d d a j e się w s t ę p n e m u w y m y w a n i u gorącą w o d ą wg opisu p o d a n e g o w tekście. (2) Jeśli przesącz u z y s k a n y p o sączeniu z węglem o d b a r w i a j ą c y m n i e jest bez b a r w n y , należy p o n o w n i e z a g o t o w a ć g o z większą ilością węgla i przesączyć.
VI,27.
Chinolina
779
Przekształcenie w chlorowodorek estru etylowego glicyloglicyny. D o 150 m l ogrza n e g o n i e m a l d o w r z e n i a stęż. k w a s u solnego d o d a j e się w jednej porcji 28,5 g (0,25 m o l ) 2 , 5 - p i p e r a z y n o d i o n u i r o z t w ó r gotuje w ciągu d o k ł a d n i e 9 0 s, p o c z y m c h ł o d z i się n a t y c h m i a s t , mieszając r ę c z n i e n a c z y n i e m , w ł a ź n i w y p e ł n i o n e j l o d e m z solą. K r y s t a l i zację p r o d u k t u z a p o c z ą t k o w u j e się pocierając szklaną b a g i e t k ą ścianki n a c z y n i a . M i e s z a n i n ę p o z o s t a w i a się w t e m p . 0 ° C n a okres 1 h, odsącza p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie n i e m osad m o n o h y d r a t u c h l o r o w o d o r k u glicyloglicyny u ż y w a j ą c o d p o w i e d n i e j b i b u ł y o d p o r n e j n a d z i a ł a n i e k w a s u (np. W h a t m a n a N r 50—54) i p r z e m y w a go t r z e m a p o r c j a m i p o 15 m l o z i ę b i o n e g o etanolu. Z u z y s k a n e g o o s a d u i 600 m l bezw. e t a n o l u s p o r z ą d z a się zawiesinę w kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 I, z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o , r u r k ę d o p r o w a d z a j ą c ą gaz i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą p o ł ą c z o n ą z p ł u c z k ą a b s o r p c y j n ą (rys. I,50c). K o l b ę u m i e s z c z a się w ł a ź n i z l o d e m , u r u c h a m i a m i e s z a d ł o i p r z e p u s z c z a p o p r z e z zawiesinę u m i a r k o w a n y m s t r u m i e n i e m s u c h y c h l o r o w o d ó r (p. 11,2,57) t a k d ł u g o , a ż p o c h ł o n i ę c i u ulegnie ok. 60 g c h l o r o w o d o r u . N a s t ę p n i e u s u w a się ł a ź n i ę chłodzącą, k o l b ę u m i e s z c z a w p ł a s z c z u g r z e j n y m i o g r z e w a m i e s z a n i n ę reagującą d o w r z e n i a w ciągu 10 m i n . P o n o w n i e k o l b ę z ciągle mieszaną z a w a r t o ś c i ą z a n u r z a się w ł a ź n i z l o d e m i p o z o s t a w i a w t e m p . 0 ° C n a okres 1 h. W y d z i e l o n e k r y s z t a ł y odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a j e 12 m l o z i ę b i o n e g o e t a n o l u . P r o d u k t krystalizuje się z ok. 290 m l b e z w . e t a n o l u , sączy, p r z e m y w a o s a d niewielką ilością o z i ę b i o n e g o etanolu i suszy n a p o w i e t r z u . W y d a j n o ś ć c h l o r o w o d o r k u estru etylowego glicyloglicyny o tt. 1 8 3 ° C w y n o s i 30 g ( 6 1 % ) . VI,27.
CHINOLINA
CH OH-CHOH-CH OH 2
2
H;SQ , 4
+• C H = CH-CHO
-2H o'
2
3
1
Syntezę należy wykonywać pod wyciągiem. K o l b ę kulistą z t r z e m a szyjami p o j . 250 m l z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą z p o d w ó j n y m płaszczem chłodzącym, uszczelnione mieszadło i t e r m o m e t r u m o c o w a n y z a p o m o c ą szlifowanego łącznika z p l a s t y k o w ą n a k r ę t k ą w takiej pozycji, a b y m o ż n a b y ł o o d c z y t y w a ć t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y r e a g u j ą c e j . W k o l b i e u m i e s z c z a się 10,0 g (9,8 m l , 0,107 m o l ) czystej aniliny, 15,0 g (0,163 m o l ) gliceryny (1) i 0,5 g j o d u . D o stale m i e s z a n e j z a w a r t o ś c i w k o l b i e d o d a j e się z w k r a p l a c z a , p o p r z e z c h ł o d n i c ę zwrotną, 30 g (16,4 m l , 0,306 m o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . R e a k c j a w k r ó t c e r o z p o c z y n a się i temperatura mieszaniny wzrasta do 100—105°C. Nie przerywając mieszania, stopnio w o o g r z e w a się k o l b ę n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j LUB olejowej d o t e m p . 1 4 0 ° C ; ciecz w k o l b i e w r z e , a r e a k c j a biegnie z wydzielaniem d w u t l e n k u siarki i niewielkiej ilości p a r j o d u . N a s t ę p n i e p r z e z okres 1 h m i e s z a n i n ę o g r z e w a się w t e m p . 170°C, p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia i alkalizuje d o d a j ą c ostrożnie, mieszając, o d p o w i e d n i ą ilość 5 M r o z t w . w o d o r o t l e n k u s o d u (ok. 85 m l ) . A p a r a t u r ę p r z y s t o s o w u j e się d o destylacji z p a r ą w o d n ą (rys. 1,87) i destyluje d o chwili, g d y w destylacie p r z e s t a n ą zbierać się k r o p l e oleju. D e s t y l a t zawierający c h i n o l i n ę i niewielką ilość aniliny, e k s t r a h u j e się t r z y k r o t n i e 25 m l p o r c j a m i eteru. W y c i ą g i eterowe łączy się i u s u w a ż n i c h eter, stosując w y p a r k ę obrotową. Z a w a r t ą w SUROWEJ chinolinie anilinę u s u w a się k o r z y s t a j ą c z tego, że bis(chinolino)t e t r a c h l o r o c y n k a n ( I I ) [ ( C s H N ) f (ZnCl*) ° ] jest p r a k t y c z n i e w w o d z i e n i e r o z p u s z c z a l n y i w y d z i e l a się w p o s t a c i krystalicznej, n a t o m i a s t bis(anilino)tetrachlorocynkan(II) [(CeH5-NH3)f ( Z n C U ) ] powstający w tych samych warunkach, pozostaje w roz t w o r z e (2). W t y m celu s u r o w ą chinolinę r o z p u s z c z a się w 100 m l r o z c . (1:4 obj.) k w a s u solnego, o g r z e w a r o z t w ó r d o t e m p . 6 0 ° C i d o d a j e , mieszając, r o z t w ó r 13 g (0,095 m o l ) 2
8
2 0
c h l o r k u c y n k u w 22 m l r o z c . k w a s u solnego. M i e s z a n i n ę oziębia się, energicznie m i e szając, w ł a ź n i z l o d e m i w o d ą i p o c a ł k o w i t y m z a k o ń c z e n i u krystalizacji odsącza się osad b i s ( c h i n o l i n o ) t e t r a c h l o r o c y n k a n u ( I I ) p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a d w o m a p o r c j a m i p o 10 m l r o z c . k w a s u solnego i d o k ł a d n i e suszy. O s a d soli przenosi się d o zlewki p o j . 250 m l , d o d a j e t r o c h ę w o d y , a n a s t ę p n i e tyle 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu, a b y w y t r ą c a j ą c y się p o c z ą t k o w o o s a d w o d o r o t l e n k u c y n k u rozpuścił się całkowicie. C h i n o l i n ę e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i p o 25 m l eteru i p o ł ą c z o n e eks t r a k t y suszy s i a r c z a n e m w a p n i a . Eter u s u w a się, p r o w a d z ą c destylację r ó w n o w a g o w ą z k o l b y p o j . 10 m l , p o c z y m p o z o s t a ł o ś ć destyluje się, stosując c h ł o d n i c ę p o w i e t r z n ą i ogrzewając k o l b ę n a ł a ź n i p o w i e t r z n e j . Chinolinę z b i e r a się w t e m p . 2 3 6 — 2 3 8 ° C , j a k o b e z b a r w n ą ciecz. W y d a j n o ś ć 6,9 g ( 5 0 % ) . P o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem chinolina destyluje w t e m p . 1 1 8 — 1 2 0 ° C / 2 6 , 6 h P a (20 m m H g ) . U w a g i . (1) M o ż n a s t o s o w a ć glicerynę o l a b o r a t o r y j n y m stopniu czystości, p o n i e w a ż nie jest k o n i e c z n e użycie b e z w . gliceryny wtedy, g d y j a k o czynnik utleniający s t o s o w a n y jest jod, Bezw. glicerynę o t r z y m u j e się, ogrzewając ostrożnie glicerynę h a n d l o w ą w p o r celanowej p a r o w n i c y n a siatce azbestowej (najlepiej p o d wyciągiem), mieszając stale t e r m o m e t r e m , a ż d o chwili, gdy t e m p . w z r o ś n i e d o ł 8 0 ° C . P o ostygnięciu d o t e m p . 1 0 0 ° C glicerynę przelewa się d o zlewki ze szkła P y r e x i u m i e s z c z a ją w d u ż y m eksyka t o r z e n a d stęż. k w a s e m s i a r k o w y m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że gliceryna jest b a r d z o higroskopijna. (2) Alternatywna metoda usuwania aniliny jest następująca: d o destylatu ( p o desty lacji z parą w o d n ą ) ostrożnie d o d a j e się 8 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o , r o z t w ó r oziębia d o t e m p . 0 — 5 ° C i w k r a p l a d o niego stęż. r o z t w ó r a z o t y n u sodu d o chwili, gdy k r o p l a m i e s z a n i n y s p o w o d u j e ciemnoniebieskie z a b a r w i e n i e p a p i e r k a j o d o s k r o b i o w e g o . P o d k o n i e c d i a z o w a n i a s z y b k o ś ć reakcji m a l e j e i dlatego p r ó b ę n a o b e c n o ś ć k w a s u azota w e g o należy w y k o n y w a ć d o p i e r o p o upływie 5 m i n o d d o d a n i a k r o p l i r o z t w o r u a z o t y n u . R o z t w ó r d i a z o w a n y należy stałe mieszać. Z w y k l e z u ż y w a się ok. 3 g azotynu sodu. R o z t w ó r u z y s k a n y p o d i a z o w a n i u ogrzewa się w ciągu 1 h n a wrzącej łaźni w o d n e j (lub d o chwili, gdy u s t a n i e ż y w e wydzielanie a z o t u ) , z a d a j e r o z t w o r e m 15 g w o d o r o t l e n k u s o d u w 50 m l w o d y i destyluje z parą w o d n ą . Z destylatu ekstrahuje się chinolinę w s p o s ó b o p i s a n y p o w y ż e j . Syntezy p o k r e w n e . 8 - N i t r o c h i n o l i n a . W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w uszczelnione m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , umieszcza się 69 g (0,5 m o l ) o-nitroaniliny, 86 g (0,375 m o l ) pięciotlenku arsenu i 184 g (2 m o l ) bezw. gliceryny. P o u r u c h o m i e n i u m i e s z a d ł a , z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a się d o t e m p . 1 0 0 ° C (na łaźni olejowej) i d o d a j e s t o p n i o w o p r z e z c h ł o d n i c ę 220 g (120 m l , 2,24 m o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o t a k , a b y t e m p e r a t u r a nie wzrosła p o n a d 1 2 0 ° C (ok. 20 m i n ) . N a s t ę p n i e u wylotu c h ł o d n i c y instaluje się r u r k ę z c h l o r k i e m w a p n i a i s t o p n i o w o p o d n o s i t e m p e r a t u r ę mieszaniny d o 1 3 0 — 1 3 5 ° C , u t r z y m u j ą c ją p r z e z dalsze 7—8 h. W ciągu pierwszej g o d z i n y o g r z e w a n i a należy c z u w a ć , a b y reakcja nie biegła zbyt g w a ł t o w n i e i w r a z i e niebezpieczeństwa u s u n ą ć ł a ź n i ę olejową. N a s t ę p n i e p o z o s t a w i a się m i e s z a n i n ę reagującą d o ostygnięcia, p o c z y m w y l e w a ją d o zlewki p o j . 2 1 zawierającej 1500 m l w o d y , d o d a j e 15 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o i, mieszając m e c h a n i c z n i e , ogrzewa w ciągu 1 h w t e m p . 9 0 ° C , a n a s t ę p n i e sączy. Przesącz p o o c h ł o d z e n i u z o b o j ę t n i a się r o z c . r o z t w o r e m a m o n i a k u (1 objętość stęż. a m o n i a k u , d = 0 , 8 8 + 1 objętość w o d y ) , odsącza s u r o w y związek n i t r o w y p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością w o d y . P o krystalizacji z gorącej w o d y lub m e t a n o l u o t r z y m u j e się 4 5 g ( 5 2 % ) 8-nitrochinoHny o tt. 9 2 ° C . 8 - H y d r o k s y c h i n o l i n a ( „ o k s y n a " ) . D o 170 m l (3,18 m o l ) stęż. k w a s u s i a r k o w e g o znajdującego się w k o l b i e kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o , d o d a j e się 112,5 g (1,03 m o l ) o - a m i n o f e n o l u , a n a s t ę p n i e 287 g (3,12 m o l ) b e z w . gliceryny, u t r z y m u j ą c t e m p . poniżej 8 0 ° C (ziębiąc k o l b ę w r a z i e p o t r z e b y ) . N a s t ę p n i e k o l b ę umieszcza się n a ł a ź n i p a r o w e j , a b y s p o r z ą d z o n ą m i e s z a n i n ę u t r z y m a ć w stanie c i e k ł y m .
W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o i c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 72,5 g (0,52 mol) o-nitrofenolu i 10 g kryst. siar c z a n u żelaza(II) i ogrzewa d o t e m p . 100—120°C. N a s t ę p n i e d o d a j e się w dziesięciu p o r c j a c h , w ciągu 2 h , s p o r z ą d z o n ą p o p r z e d n i o m i e s z a n i n ę a m i n y , gliceryny i k w a s u s i a r k o w e g o , odczekując za k a ż d y m r a z e m n a z a k o ń c z e n i e reakcji przebiegającej w t e m p . 1 3 5 — 1 5 0 ° C , a s p o w o d o w a n e j d o d a n i e m porcji m i e s z a n i n y . M i e s z a n i n ę reagującą o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu n a s t ę p n y c h 4 h ; w t y m czasie t e m p e r a t u r a s p a d a d o 130°C. P o oziębieniu, m i e s z a n i n ę o z o b o j ę t n i a się r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu (250 g w 250 m l w o d y ) , energicznie mieszając i dodając l o d u , a b y t e m p e r a t u r a nie p r z e k r o c z y ł a 4 0 ° C . Z u z y s k a n e g o r o z t w o r u o p H ok. 7 wydzjela się 8 - h y d r o k s y c h i n o l i n a r a z e m z niewielką ilością smolistych p r o d u k t ó w u b o c z n y c h . O s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, suszy w t e m p . 5 0 — 6 0 ° C , a n a s t ę p n i e desty luje p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, u ż y w a j ą c k o l b y z k o l u m n ą frakcjonującą w b o c z n y m r a m i e n i u . N a j p i e r w p r z e c h o d z i nieco w o d y , a n a s t ę p n i e w t e m p . 1 0 0 — 1 1 0 ° C / 6 , 7 h P a (5 m m H g ) destyluje 8-hydroksychinolina, k t ó r a krzepnie p o oziębieniu n a białą m a s ę o tt. 7 4 — 7 5 ° C . W y d a j n o ś ć oksyny 140 g ( 9 4 % ) . VI,28.
1, 1 0 - F E N A N T R O L I N A
W kolbie kulistej p o j . 2 1, w y p o s a ż o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, umieszcza się 20 g (0,185 m o l ) czystej o-fenylenodiaminy (p. I V , 5 6 ) , 108 g (1,17 m o l ) gliceryny, 100 m l r o z t w o r u k w a s u a r s e n o w e g o (1) i 400 m l r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o (2). M i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się w stanie w r z e n i a w ciągu 3,5 h, p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia, przelewa d o zlewki p o j . 3 1, rozcieńcza r ó w n ą objętością w o d y , alkalizuje stęż. r o z t w o r e m a m o n i a k u (d = 0,88, z u ż y w a się ok. 1050 ml) i p o z o s t a w i a na n o c . W y d z i e l o n ą s m o ł ę odsącza się przez k a r b o w a n y sączek, a przesącz p o d d a j e ciągłej ekstrakcji ben z e n e m (rys. I,81c) w ciągu nocy. O d s ą c z o n ą p o p r z e d n i o s m o ł ę w r a z z sączkiem umiesz cza się w kolbie kulistej p o j . 500 m l , d o d a j e 200 m l benzenu (3) i ogrzewa d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą p r z e z okres 20 m i n . W a r s t w ę b e n z e n o w ą zlewa się i p o z o s t a ł o ś ć w kolbie e k s t r a h u j e p o n o w n i e b e n z e n e m , p o r c j a m i p o 100—200 m l , dotąd, aż e k s t r a k t stanie się b e z b a r w n y . Z w y k l e d o ekstrakcji z u ż y w a się ok. 800 m l benzenu. Wszystkie e k s t r a k t y b e n z e n o w e zlewa się do k o l b y kulistej p o j . 3 1 i oddestylowuje b e n z e n p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem (ostrożnie). P o o c h ł o d z e n i u p o z o s t a ł o ś c i o t r z y m u j e się 19 g s u r o w e j 1,10- czyli ( o ) - f e n a n t r o l i n y w p o s t a c i c i e m n o z a b a r w i o n e j zakrzepłej m a s y . S u r o w ą o-fenantrolinę o g r z e w a się d o w r z e n i a ze 100 m l benzenu i 2 g węgla o d b a r wiającego, r o z t w ó r sączy n a g o r ą c o p r z e z lejek z płaszczem ogrzewającym i przesącz p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. W y d z i e l o n y j a s n o b r ą z o w o z a b a r w i o n y osad o f e n a n t r o l i n y (4 g) odsącza się i suszy n a bibule filtracyjnej n a p o w i e t r z u . Jest t o m o n o h y d r a t o tt. 1 0 8 — 1 1 0 ° C . Przesącz o d p a r o w u j e się d o s u c h a i uzyskaną p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje d w u k r o t n i e z 30 m l wilgotnego w r z ą c e g o b e n z e n u . O t r z y m u j e się n a s t ę p n e 6 g (łączna w y d a j n o ś ć 10 g, 2 7 % ) czystego m o n o h y d r a t u o-fenentroliny. P r o d u k t m o ż n a krystali z o w a ć t a k ż e z m i e s z a n i n y b e n z e n u i b e n z y n y lekkiej (tw. 4 0 — 6 0 ° C ) , lecz o t r z y m u j e się w ó w c z a s p r o d u k t nieco bardziej z a b a r w i o n y . U w a g i . (1) R o z t w ó r k w a s u a r s e n o w e g o o t r z y m u j e się rozpuszczając 123 g pięcio t l e n k u arsenu (p. I,3,D,7) w 104 m l w o d y . W syntezie z u ż y w a się 100 m l tak przyrzą dzonego kwasu.
(2) R o z c . k w a s s i a r k o w y o t r z y m u j e się p o o s t r o ż n y m d o d a n i u , z j e d n o c z e s n y m m i e s z a n i e m , 240 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o do 200 m l w o d y . W syntezie zużywa się 400 m l z i m n e g o , r o z c . k w a s u p r z y g o t o w a n e g o w ten s p o s ó b . (3) Wszystkie ekstrakcje b e n z e n e m i n a s t ę p n e sączenia b e n z e n o w y c h r o z t w o r ó w m u s z ą być w y k o n y w a n e p o d s p r a w n i e działającym wyciągiem. VI,29.
2-METYLOCHINOLINA
2CH .CHO OHC 3
(chinaldynd)
CH -CH=CH*CHO + H 0 3
2
W kolbie kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą p o ł ą c z o n ą z p o c h ł a n i a c z e m g a z u (rys. I,50a) u m i e s z c z a się 62 g (61 m l , 0,67 m o l ) aniliny. K o l b ę chłodzi się w łaźni z l o d e m i w p r o w a d z a d o niej powoli 120 m l stęż. k w a s u solnego, a na stępnie 9 0 g (2,04 m o l ) p a r a l d e h y d u ; obracając kolbą należy d o k ł a d n i e w y m i e s z a ć jej z a w a r t o ś ć , P o wyjęciu k o l b y z ł a ź n i l o d o w e j wstrząsa się nią często w t e m p . p o k o j o w e j w ciągu 1—2 h. N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y ostrożnie o g r z e w a się d o w r z e n i a , t r z y m a jąc w p o g o t o w i u łaźnię z w o d ą z l o d e m i w y k o r z y s t u j e się ją d o s c h ł o d z e n i a kolby w ó w c z a s , g d y r e a k c j a z a c h o d z i zbyt g w a ł t o w n i e . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się p r z e z 3 h d o wrzenia p o d c h ł o d n i c ą zwrotną, p o c z y m p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. P o zalkalizow a n i u za p o m o c ą ok. 100 m l 12 M r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu z a w a r t o ś ć k o l b y destyluje się z p a r ą w o d n ą , zbierając ok. 2.4 1 destylatu. G ó r n ą w a r s t w ę olejową w destylacie oddziela się, w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje niewielką ilością c h l o r o f o r m u (lub eteru), ekstrakty łączy z s u r o w y m olejem i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . P o z o s t a ł o ś ć u z y s k a n ą p o o d d e s t y l o w a n i u r o z p u s z c z a l n i k a ogrzewa się d o w r z e n i a z 20 m l bezwod n i k a o c t o w e g o w ciągu 20 m i n . P o oziębieniu r o z t w ó r alkalizuje się r o z t w o r e m węglanu sodu i destyluje z p a r ą w o d n ą , zbierając ok. 2,4 1 destylatu, k t ó r y z kolei e k s t r a h u j e się d w u k r o t n i e t o l u e n e m , p o r c j a m i p o 50 m l . Z p o ł ą c z o n y c h wyciągów t o l u e n o w y c h od destylowuje się toluen, a p o z o s t a ł o ś ć destyluje stosując ł a ź n i ę powietrzną. Czystą c h i n a l d y n ę zbiera się w t e m p . 2 4 5 — 2 4 8 ° C . W y d a j n o ś ć 4 0 g ( 4 2 % ) . M o ż n a r ó w n i e ż destylować c h i n a l d y n ę p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem; tw. 1 1 6 — 1 1 8 ° C / 1 6 h P a (12 m m H g ) . B e z b a r w n y p r o d u k t należy p r z e c h o w y w a ć w c i e m n e j , szczelnie z a m k n i ę t e j butelce,, g d y ż ciemnieje n a p o w i e t r z u . VL30.
2,4,6-TRIMETYLOCHINOLINA
4 - O T o l i l o a m i n o ) - 3 - p e n t e n - 2 - o n . D o mieszaniny 5,32 g (0,05 m o l ) p - t o l u i d y n y i 5,1 g (0,05 m o l ) 2 , 4 - p e n t a d i o n u (p. IIL102) s p o r z ą d z o n e j w kolhie kulistej p o j . 100 m l dodaje się 10 g bezw. s i a r c z a n u w a p n i a w g r a n u l k a c h . K o l b ę z a o p a t r u j e się w c h ł o d n i c ę po wietrzną z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i ogrzewa n a łaźni p a r o w e j w ciągu 1 h (1), wstrząsając od czasu d o czasu. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę c h ł o d z i się, d o d a j e 4 0 m l eteru i sączy. Siarczan w a p n i a p r z e m y w a się n a sączku 40 m l eteru i z p o ł ą c z o n y c h r o z t w o r ó w e t e r o w y c h o d d e s t y l o w u j e r o z p u s z c z a l n i k . U z y s k a n y o s a d krystalizuje się z ok..
VL31.
2-Hydroksy-4-metylochinolina
783
25 m l h e k s a n u , o t r z y m u j ą c e n a m i n ę w p o s t a c i p ł y t e k z a b a r w i o n y c h n a c i e m n o s ł o m k o w y k o l o r , tt. 6 7 — 6 9 ° C . W y d a j n o ś ć 7,2 g ( 7 6 % ) . 2,4,6-TrimetyIochinolina, D o 25 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o (d = 1,84), znajdującego się w kolbie s t o ż k o w e j p o j . 250 ml, d o d a j e się p o r c j a m i 6 g (0,032 m o l ) e n a m i n y , opisanej p o p r z e d n i o . O b r a c a j ą c kolbą, należy s t a r a n n i e w y m i e s z a ć jej z a w a r t o ś ć . Pierwsze porcje e n a m i n y niezbyt s z y b k o ulegają r o z p u s z c z e n i u , ale g d y t e m p e r a t u r a m i e s z a n i n y w z r o ś n i e d o 60"—70°C, r o z p u s z c z e n i e n a s t ę p n y c h p o r c j i z a c h o d z i z n a c z n i e szybciej. M i e s z a n i n ę reagującą ogrzewa się n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n , p o c z y m c h ł o d z i b r ą z o w o z a b a r w i o n y r o z t w ó r d o t e m p e r a t u r y p o k o j o w e j i w y l e w a go p o w o l i d o 250 m l w o d y z l o d e m z a w a r t e j w zlewce p o j . 1 1. R o z t w ó r alkalizuje się, dodając stałego węglanu sodu. W t r a k c i e tej czynności m o ż e wydzielić się sól chinoliny, a m i e s z a n i n a c a ł k o w i c i e z a k r z e p n ą ć . Jeśli t o nastąpi, należy zestaloną m a s ę r o z k r u s z y ć i w y m i e s z a ć za p o m o c ą szklanej bagietki l u b ł o p a t k i , d o d a j ą c r ó w n o c z e ś n i e w ę g l a n sodu. Z alkalicznego r o z t w o r u niekiedy wydziela się p r o d u k t w p o s t a c i oleju. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się w łaźni z l o d e m , a ż do zakrzepnięcia t r i m e t y l o c h i n o l i n y ; nie należy d o p r o w a d z i ć d o n a d m i e r n e g o oziębienia m i e s z a n i n y , g d y ż w t e d y m o ż e wydzieiić się w d u ż e j ilości o s a d u w o d n i o n e g o siarczanu sodu. P r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnie niem i p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y . O t r z y m a n y osad r o z p u s z c z a się w ok. 20 m l g o r ą c e g o etanolu, d o d a j e węgla o d b a r w i a j ą c e g o , sączy i d o przesączu d o d a j e ciepłej w o d y (ok. 20 ml), a ż d o p o j a w i e n i a się lekkiego zmętnienia. N a s t ę p n i e d o d a j ą c d o m i e s z a n i n y kilka kropli etanolu, u s u w a się t o z m ę t n i e n i e i k l a r o w n y r o z t w ó r p o z o s t a w i a d o p o w o l n e g o ostygnięcia d o t e m p . p o k o j o w e j , a w k o ń c u oziębia się g o w l o d ó w c e . D i h y d r a t 2,4,6-trimetylochinolmy wydziela się w postaci długich, lśnią cych, b e z b a r w n y c h igieł, tt. 6 3 — 6 5 ° C . W y d a j n o ś ć 5,2 g ( 7 9 % ) . U w a g a . (1) S t o p i e ń p r z e r e a g o w a n i a m o ż n a śledzić w następujący s p o s ó b : p o b i e r a się p r ó b k i m i e s z a n i n y reagującej i z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i cieczowo-gazowej określa się u b y t e k s u b s t r a t ó w w mieszaninie, a l b o p e n t a n o d i o n u a l b o p-toluidyny. N a k o l u m n i e 0 długości 1,5 m , z 10-proc. olejem s i l i k o n o w y m n a C h r o m o s o r b i e W , w t e m p . 1 0 0 ° C 1 p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n , czas retencji p e n t a n o d i o n u w y n o s i 1,3 m i n , a toluidyny — 6,5 m i n . N a tej s a m e j k o l u m n i e , ale w t e m p . 170°C czas retencji e n a m i n y w y n o s i 10,5 m i n . VI,31. 2 - H Y D R O K S Y - 4 - M E T Y L O C H I N O L I N A CH
(4-metylokarhostyryl)
3
CH
H W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 5 0 0 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o m e c h a n i c z n e i t e r m o m e t r , u m i e s z c z a się 95 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o ( t e r m o m e t r z a n u r z o n y w cieczy). J e d n o c z e ś n i e p r z y g o t o w u j e się łaźnię z zimną w o d ą , a b y w r a z i e p o t r z e b y , s z y b k o o c h ł o d z i ć k o l b ę reakcyjną. K w a s o g r z e w a się d o t e m p . 7 5 ° C , u s u w a p a l n i k i mieszając d o d a j e p o r c j a m i , ł o p a t k ą 89 g (0,5 m o l ) acetyloacetanilidu. W czasie d o d a w a n i a t e m p e r a t u r ę m i e s z a n i n y u t r z y m u j e się w g r a n i c a c h 70"—75°C, c o pewien czas c h ł o d z ą c z e w n ę t r z n i e k o l b ę ; ostatnie 7—10 g acetyloacetanilidu d o d a j e się bez c h ł o dzenia. D o d a w a n i e zajmuje 25—30 m i n . W czasie d o d a w a n i a ostatnich porcji, bez z e w n ę t r z n e g o c h ł o d z e n i a , t e m p e r a t u r a m a s y reagującej p o d n o s i się d o 9 5 ° C i u t r z y m u j e się n a t y m p o z i o m i e w ciągu 15 m i n dzięki ciepłu reakcji. P r z e z n a s t ę p n e 15 m i n u t r z y m u j e się t e m p . 9 5 C , ogrzewając k o l b ę z zewnątrz. G d y t e m p . r o z t w o r u o p a d n i e d o 6 0 — 6 5 ° C , w y ł e w a się g o , energicznie mieszając, d o 2,5 1 w o d y . P o o c h ł o d z e n i u odsącza się w y d z i e l o n y osad p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a c z t e r e m a p o r c j a m i p o 250 m l w o d y , d w o m a p o r c j a m i p o 125 m l m e t a n o l u i suszy n a p o w i e t r z u . C
O t r z y m u j e się 70 g ( 8 7 % ) s u r o w e g o 4 - m e t y l o k a r b o s t y r y l u o tt. 2 1 9 — 2 2 1 ° C . P o krysta lizacji z a l k o h o l u etylowego (ok. 16 m l / g ) , o t r z y m u j e się p r o d u k t czysty o tt. 2 2 3 — — 2 2 4 ° C ; w y d a j n o ś ć krystalizacji 8 5 % . VI,32. K W A S 2 - F E N Y L O - 4 - C H I N O L I N O K A R B O K S Y L O W Y
(atofan)
CO,H
W kolbie kulistej p o j . 1 1, z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą , u m i e s z c z a się 25 g (24 m l , 0,236 mol) o c z y s z c z o n e g o b e n z a l d e h y d u (p. IV,22), 22 g (0,25 m o l ) świeżo destylowanego k w a s u p i r o g r o n o w e g o (p. 111,174) i 200 m l bezw. e t a n o l u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j i dodaje p o w o l i , często wstrząsając, r o z t w ó r 23 g (22,5 m l , 0,248 m o l ) czystej aniliny w 100 m l bezw. etanolu. C z y n n o ś ć ta t r w a z w y k l e ok. I h. N a s t ę p n i e m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a p r z e z o k r e s 3 h i p o z o stawia n a n o c . S u r o w y a t o f a n (1) odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a niewielką ilością eteru. P r o d u k t krystalizuje się z etanolu (ok. 20 m l / g ) . W y d a j n o ś ć czystego kwasu 2-fenylo-4-chinolinokarboksylowego o tt. 2 1 0 ° C w y n o s i 30 g ( 5 1 % ) . U w a g a . (1) G d y b y a t o f a n nie wykrystalizował, co m o ż e z d a r z y ć się w t e d y , gdy d o reakcji zostanie użyty k w a s p i r o g r o n o w y z b y t d ł u g o p r z e c h o w y w a n y , należy m i e s z a n i n ę w y l a ć d o r o z t w o r u 25 g w o d o r o d e n k u p o t a s u w 1 1 w o d y i o t r z y m a n y r o z t w ó r ekstra h o w a ć d w a l u b trzy r a z y eterem. Część w o d n ą , intensywnie mieszając, z a k w a s z a się 70 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . P o kilku g o d z i n a c h w y d z i e l o n y s u r o w y a t o f a n odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. VI,33.
2,3-DIFENYLOCHINOKSALINA
D o ciepłego r o z t w o r u 2,1 g (0,01 m o l ) benzilu w 8 m l r e k t y f i k a t u d o d a j e się roz t w ó r 1,1 g (0,01 m o l ) o - f e n y l e n o d i a m i n y w 8 m l r e k t y f i k a t u . U z y s k a n y r o z t w ó r ogrzewa się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n , n a s t ę p n i e d o d a j e w o d y d o wystąpienia t r w a ł e g o z m ę t n i e n i a i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. O s a d odsącza się i p o krystalizacji z r o z c . etanolu o t r z y m u j e się 1,43 g ( 5 1 % ) 2,3-difenylochinoksaliny o tt 125—126°C. Syntezy p o k r e w n e . Dibtnzo[a,c\ienazyna(L2:3,4-dibenzofenazyna). R o z t w ó r 77 m g (0,0007 mol) o - f e n y l e n o d i a m i n y w 5 m l rektyfikatu d o d a j e się d o g o r ą c e g o r o z t w o r u 150 m g (0,0007 m o l ) 9 , 1 0 - f e n a n t r o c h i n o n u w 5 m l lod. k w a s u o c t o w e g o . N a t y c h m i a s t z r o z t w o r u wydziela się o s a d . M i e s z a n i n ę u t r z y m u j e się p r z e z 15 m i n w t e m p . 5 0 ° C , następnie odsącza p r o d u k t i s t a r a n n i e p r z e m y w a go r e k t y f i k a t e m . P o krystalizacji z lod. k w a s u o c t o w e g o o t r z y m u j e się 190 m g ( 9 2 % ) czystego związku o tt 2 2 1 — 2 2 2 ° C . 3 - B e n z y l o - 2 - o k s o - l , 2 - d i h y d r o c h i n o k s a l i n a . R o z t w ó r 2,7 g (0,025 m o l ) o-fenyłenodia m i n y w 40 m l r e k t y f i k a t u z d o d a t k i e m 0,5 g węgla o d b a r w i a j ą c e g o o g r z e w a się do w r z e n i a , sączy i c h ł o d z i d o t e m p . p o k o j o w e j . D o tego r o z t w o r u d o d a j e się r o z t w ó r 4,1 g (0,025 m o l ) k w a s u f e n y l o p i r o g r o n o w e g o (p. 111,175) w 20 m l r e k t y f i k a t u ; obra cając kolbą m i e s z a się s t a r a n n i e jej z a w a r t o ś ć , p o c z y m p o z o s t a w i a n a okres 2 h. K r y s t a l i c z n y p r o d u k t odsącza się, p r z e m y w a niewielką ilością oziębionego r e k t y f i k a t u i krystalizuje, używając ok. 100 m l r e k t y f i k a t u . O t r z y m u j e się 3,2 g ( 5 4 % ) o k s o d i h y d r o chinoksaliny w postaci długich, j e d w a b i s t y c h , b e z b a r w n y c h igieł o tt. 203 ° C .
B. ZWIĄZKI HETEROCYKLICZNE ZAWIERAJĄCE TLEN W i e l e o k s i r a n ó w , tzn. z w i ą z k ó w z t r ó j c z ł o n o w y m pierścieniem z a w i e r a j ą c y m tlen, otrzy m u j e się działając a l k a l i a m i n a y?-halohydryny 3
P r z y k ł a d e m takiego p r o c e s u cyklizacji jest s e k w e n c j a r e a k c j i z a c h o d z ą c y c h syntezy estru g l i c y d o w e g o m e t o d ą D a r z e n s a (str. 359, I I I , H , 6 ) . I n n e s p o s o b y syntezy u k ł a d u o k s i r a n o w e g o polegają n a : a) insercji tlenu w p o d w ó j n e wiązanie węgiel—węgiel l u b b) insercji g r u p y m e t y l e n o w e j w p o d w ó j n e w i ą z a n i e g r u p y k a r b o n y l o w e j
-
,
c
v-
podczas
Ul
.>
c
V
[O]
o'
N a j w y g o d n i e j e p o k s y d a c j ę p o d w ó j n e g o w i ą z a n i a (proces a) p r z e p r o w a d z a się k w a s e m n a d b e n z o e s o w y m l u b m-chloronadbenzoesowym w r o z p u s z c z a l n i k u t a k i m , jak c h l o r o f o r m , n p . s y n t e z a tlenku styrenu (p. VI,34). U ż y c i e i n n y c h n a d k w a s ó w , np. n a d o c t o w e g o czy t r i f l u o r o n a d o c t o w e g o , p o w o d u j e o b n i ż e n i e w y d a j n o ś c i o k s i r a n u , p o n i e w a ż t l e n k i ulegają w z g l ę d n i e ł a t w o otwarciu pierścienia i p o w s t a j e w ó w c z a s m o n o e s t e r o d p o wiedniego 1,2-dioIu (np. str. 320, I I I , D , 5 ) . R e a k c j e insercji węgla (proces b) p r z e p r o w a d z a się za p o m o c ą o d c z y n n i k ó w będą c y c h d o n o r a m i g r u p y m e t y l e n o w e j , g e n e r o w a n y c h d z i a ł a n i e m zasady a l b o n a sól t r i m etyl osulf o k s o n i o w ą z u t w o r z e n i e m m e t y l i d u d i m e t y l o s u l f o k s o n i o w e g o ( X L V ) a l b o n a sól t r i m e t y l o s u l f o n i o w ą z u t w o r z e n i e m metylidu d i m e t y l o s u l f o n i o w e g o ( X L V I )
8
X ©
©
(CH,hS-CH
©
* (CH,) S-CH
2
2
2
+z
a s a
d*H +
_ X
u
(XLV)
X
8
©
"
(CH ) S-CH 3
2
3
z.
s a d a
(
1
2
= 05)
x
l
v
i
2
+ Z»sadaH + X ©
)
1
R
n
^:CH S(CH3) R*-CO
©
2
1
R l
©
* (CH ) S-CH
2
I
R I
G
CH ^S(CH,)2
2
CH
2
*
R^-C-O:-,
®
> RI_C
2
—O
W o r y g i n a l n y m opisie syntezy [5] d o g e n e r o w a n i a o d p o w i e d n i e g o ylidu z a s t o s o w a n o m o c n ą z a s a d ę ( w o d o r e k s o d u lub butylolit) w ś r o d o w i s k u n i e w o d n y m . W n o w s z y m o p r a c o w a n i u [6] p o d a n o b a r d z i e j d o g o d n ą m e t o d ę o t r z y m y w a n i a ylidów s i a r k o w y c h , k t ó r e generuje się w ś r o d o w i s k u w o d n y m z u ż y c i e m k a t a l i z a t o r ó w p r z e n o s z e n i a m i ę d z y -
fazowego: T a k więc, r o z t w ó r związku k a r b o n y l o w e g o i j o d k u t e t r a b u t y l o a m oni owego (katalizator p r z e n o s z e n i a m i ę d z y f a z o w e g o ) w d i c h l o r o m e t a n i e m i e s z a się z zawiesiną jodku trimetylosulfoniowego w roztworze wodorotlenku sodu. Szczegółowy sposób p o s t ę p o w a n i a p o d a n o w opisie syntezy tlenku styrenu ( p . VI,35) z b e n z a l d e h y d u . Możli wości o g ó l n e g o w y k o r z y s t a n i a tej m o d y f i k a c j i nie zostały jeszcze w p e ł n i s p r a w d z o n e . O g ó l n a m e t o d a syntezy h e t e r o c y k l i c z n y c h u k ł a d ó w z p i ę c i o c z ł o n o w y m pierścieniem z a w i e r a j ą c y m tlen ( f u r a n ó w ) p o l e g a n a reakcji cyklizacji z j e d n o c z e s n y m o d w o d n i e niem, k t ó r e j ulegają 1,4-diketony p o d w p ł y w e m t a k i c h o d c z y n n i k ó w k w a s o w y c h jak k w a s s i a r k o w y , c h l o r e k c y n k u i t p . (synteza 2,5-dimetylofuranu, p . VI,36)
H C-CH,
H C-CH
2
u r
2
r-u
H B e n z o f u r a n ( X L V I I ) m o ż n a o t r z y m a ć z a l d e h y d u salicylowego (p. VI,37), k t ó r y p r z e p r o w a d z a się n a j p i e r w w reakcji z c h l o r o o c t a n e m sodu w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m w o d p o w i e d n i k w a s a r y l o k s y o c t o w y . P r o d u k t t e n z kolei w m i e s z a n i n i e z b e z w o d n i k i e m o c t o w y m , k w a s e m o c t o w y m i o c t a n e m s o d u u l e g a w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e j reakcji P e r k i n a (str. 682, I V , M , 3 ) , k t ó r e j t o w a r z y s z y p r o c e s o d w o d n i e n i a i d e k a r b o k s y l a c j i
c
^
h
o
^
n
+H
©
r v
C
H
O
e
Q ( t |
H
. c o
2
U C f e - o
—
H
^
+ C0
2
+.H 0 2
^;OH
°
N a s y c o n y , sześcioczłonowy u k ł a d cykliczny zawierający tlen, t e t r a h y d r o p i r a n ( X L V I I I ) , jest związkiem m a c i e r z y s t y m licznej g r u p y t l e n o w y c h p o c h o d n y c h h e t e r o cyklicznych. G d y h e t e r o c y k l i c z n y związek t l e n o w y u t w o r z y sól piryliową ( X L I X ) , zyskuje w ó w c z a s w ł a s n o ś c i związku a r o m a t y c z n e g o ; n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w ś r ó d n i c h są r ó ż n e sole b e n z o p i r y l i o w e ( n p . a n t o c y j a n y )
O
(XLVIII)
©
(XLIX)
K e t o n o w y m i p o c h o d n y m i u k ł a d u p i r a n u są 2 - i 4 - p i r o n y ( L i L I ) O
(L) Ł a t w o dostępną p o c h o d n ą 2-pironu jest k w a s 2 - p i r o n o - 5 - k a r b o k s y l o w y , k t ó r y otrzy muje się działając n a k w a s j a b ł k o w y m i e s z a n i n ą stęż. i d y m . k w a s u s i a r k o w e g o
YIjB. Związki heterocykliczne
zawierające
tlen
787
(p. VI,38). W tych w a r u n k a c h a - h y d r o k s y k w a s ulega d e k a r b o n y l a c j i i o d w o d n i e n i u t w o r z ą c k w a s f o r m y l o octowy, k t ó r y n a s t ę p n i e ulega s a m o k o n d e n s a c j i
2
CH{OH)-C0 H 2
HOjC \u
2 C O
-2H.0
2
OHC CH
2
->
CH -C0 H 2
_
^C^
H H0 C 2
\ 4
V
CH \-K
HCJ-H
~H 0
2
_
H
O
CO,H
O
H0 C 2
;
W w y n i k u reakcji o d p o w i e d n i c h p o c h o d n y c h 2-pironu ( n p . 5 - m e t o k s y k a r b o n y l o - 2 -pironu) z a m o n i a k i e m tworzą się p o c h o d n e p i r y d y n y (synteza k w a s u 6 - h y d r o k s y n i k o tynowego, p. VI,18).
Benzo-2-piron ( L I I ) , powszechnie n a z y w a n y k u m a r y n ą , jest p r o d u k t e m s a m o r z u t n e j cyklizacji k w a s u o - h y d r o k s y c y n a m o n o w e g o t w o r z ą c e g o się przejściowo p o d c z a s reakcji P e r k i n a p o m i ę d z y a l d e h y d e m salicylowym i b e z w o d n i k i e m o c t o w y m w o b e c trietylo aminy (p. I V , 1 5 0 )
H I ^ \ . 0
C0 H 2
^r^^O
o
,CH CH
(Lii) O g ó l n a m e t o d a syntezy p o c h o d n y c h k u m a r y n y polega n a reakcji fenoli z ^ - k e t o e s t r a m i (np. acetyl o o c t a n e m etylu) w obecności k w a s o w y c h o d c z y n n i k ó w k o n d e n s u j ą c y c h (reakcja P e c h m a n n a ) . W p r z y p a d k u użycia p r o s t y c h fenoli m o n o h y d r o k s y l o w y c h sto suje się stęż. k w a s s i a r k o w y , chociaż n i e p o d s t a w i o n y fenol lepiej reaguje w o b e c c h l o r k u glinu ( n p . synteza 4 - m e t y l o k u m a r y n y , p . VT,39). P r z y j m u j e się, że w reakcji, j a k o pierwszy, powstaje ^ - h y d r o k s y e s t e r , k t ó r y n a s t ę p n i e ulega cyklizacji i o d w o d n i e n i u tworząc układ kumaryny
H
©
H
HO
3
e
"
3
F e n o l e p o l i h y d r o k s y l o w e , szczególnie z d w i e m a g r u p a m i h y d r o k s y l o w y m i w pozycji meta, ulegają reakcji z n a c z n i e łatwiej. U ż y w a j ą c k w a s u s i a r k o w e g o , j a k o c z y n n i k a k o n densującego, należy s t a r a n n i e k o n t r o l o w a ć t e m p e r a t u r ę reakcji, a b y zapewnić p o w s t a w a n i e p r o d u k t u z d o b r ą wydajnością ( n p . 4 - m e t y I o - 7 - h y d r o k s y k u m a r y n a , synteza p o k r e w n a p . V I , 3 9 ) . W t y c h p r z y p a d k a c h lepiej stosować k w a s polifosforowy, d l a ilu stracji p o d a n o s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a z u ż y c i e m tego o d c z y n n i k a . W y s o k i e w y d a j n o ś c i k o n d e n s a c j i z u ż y c i e m fenoli p o l i h y d r o k s y l o w y c h uzyskuje się t a k ż e p r o w a d z ą c r e a k c j ę w o b e c k w a s u trifluor o o c t o w e g o [7]. 4 - B e n z o p i r o n nosi n a z w ę c h r o m o n u ( L I I I ) , a j e g o p o c h o d n a 2-fenylowa — flawonu (LIV)
O (LIII)
O (LIV)
F l a w o n (p. VŁ,40) o t r z y m u j e się w w y n i k u cyklizacji w o b e c k w a s ó w o - h y d r o k s y d i b e n z o i l o m e t a n u ( L V I ) , k t ó r y z kolei jest p r o d u k t e m p r z e g r u p o w a n i a j a k i e m u ulega o-benz o i l o o k s o a c e t o f e n o n (LV) p o d w p ł y w e m zasady
(LV)
o
(LIV) VI,34. 1,2-EPOKSYETYLOBENZEN C H CH=CH 6
S
2
+ C H 6
S
C0
2
(tlenek
styrenu)
O H - . C H -CH—CH \ / O 6
5
2
+ C H C0 H 6
Synteza, w której stosuje się kwas nadbenzoesowy ekranem zabezpieczającym (p. 1,3 i p . H2,46d).
s
2
musi być przeprowadzana
0
poza
O d w a ż k ę 30 g (0,29 m o l ) styrenu o Iw. 4 2 - ^ t 3 C / 2 4 h P a (18 m m H g ) d o d a j e się d o r o z t w o r u 42 g (0,3 mol) k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o (p. H,2 46d) w 450 ml c h l o r o f o r m u . R o z t w ó r p o z o s t a w i a się na okres 24 h w t e m p . 0 ° C , często wstrząsając w ciągu pierwszej godziny. P o u p ł y w i e o w y c h 24 h w r o z t w o r z e p o z o s t a j e niewielki tylko n a d m i a r k w a s u n a d b e n z o e s o w e g o . W celu p o t w i e r d z e n i a tego, określoną część reagującego r o z t w o r u m i e s z a się z z a k w a s z o n y m r o z t w o r e m j o d k u p o t a s u u ż y t y m w n a d m i a r z e i u z y s k a n ą m i e s z a n i n ę m i a r e c z k u j e m i a n o w a n y m r o z t w o r e m tiosiarczanu sodu (p. 11,2, 46d). Wstrząsając r o z t w ó r c h l o r o f o r m o w y z n a d m i a r e m 10-proc. r o z t w o r u w o d o r o tlenku sodu, u s u w a się k w a s b e n z o e s o w y , n a s t ę p n i e wstrząsa się z .wodą, aby u s u n ą ć resztki ługu, p o c z y m r o z t w ó r c h l o r o f o r m o w y suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u . Destylację p r o w a d z i się stosując s p r a w n ą k o l u m n ę frakcjonującą; n a j p i e r w p r z e c h o d z i c h l o r o f o r m , a n a s t ę p n i e tlenek s t y r e n u w t e m p . 1 8 9 — 1 9 2 ° C l u b 1 0 1 ° C / 5 3 , 3 h P a (40 m m H g ) , j a k o b e z b a r w n a ciecz. W y d a j n o ś ć 25 g ( 7 2 % ) . t
VI,35. 1 , 2 - E P O K S Y E T Y L O B E N Z E N
CHO
CH-CH
©
Q
+ (CH ) S.CH }I 3
2
NaOH/H 0/CH CI ;
3
2
J
3
(C^H^N®)!
9
W 50 m l d i c h l o r o m e t a n u r o z p u s z c z a się 5,3 g (0,05 mol) a l d e h y d u b e n z o e s o w e g o (wytrząśniętego u p r z e d n i o z r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u s o d u ) i 0,25 g (0,00067 m o l ) j o d k u t e t r a b u t y l o a m o n i o w e g o . U z y s k a n y r o z t w ó r umieszcza się w kolbie kulistej z trze m a szyjami p o j . 250 m l , z a o p a t r z o n e j w efektywne, uszczelnione m i e s z a d ł o , c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i t e r m o m e t r u m o c o w a n y w łączniku z p l a s t y k o w ą n a k r ę t k ą . K o l b ę z a n u r z a się w ł a ź n i olejowej umieszczonej n a elektrycznej p ł y t c e grzejnej. D o k o l b y w p r o w a d z a się 50 m l 5 0 - p r o c . ( w a g . / o b j . ) w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u s o d u , a n a s t ę p n i e 10,2 g (0,05 m o l ) d o s k o n a l e s p r o s z k o w a n e g o j o d k u t r i m e t y l o s u l f o n i o w e g o . O g r z e w a n i e płytką elektryczną u s t a w i a się tak, a b y łaźnia olejowa z a c h o w y w a ł a stałą t e m p . 5 5 ° C p r z e z 60 h ; w ciągu t e g o okresu m i e s z a n i n ę r e a k c y j n ą m i e s z a się b a r d z o energicznie (1). N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y wylewa d o lodu, oddziela w a r s t w ę organiczną, a część w o d n ą e k s t r a h u j e jeden r a z 20 ml porcją d i c h l o r o m e t a n u . P o ł ą c z o n e r o z t w o r y o r g a n i c z n e p r z e m y w a się k o l e j n o : c z t e r o k r o t n i e w o d ą p o r c j a m i p o 20 m l , d w u k r o t n i e n a s y c o n y m r o z t w o r e m p i r o s i a r c z y n u sodu p o r c j a m i p o 10 m l i n a k o n i e c d w u k r o t n i e w o d ą , p o r c j a m i p o 20 m l . R o z t w ó r o r g a n i c z n y suszy się bezw. s i a r c z a n e m w a p n i a , o d d e s t y l o w u j e d i c h l o r o m e t a n , u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o t o w e j , a p o z o s t a ł o ś ć destyluje, zbierając 1,2-epoksyetylobenzen w t e m p . 191—192°C. W y d a j n o ś ć 4,7 g ( 7 8 % ) . U w a g a . (1) P o s t ę p reakcji m o ż n a śledzić, obserwując w w i d m i e w p o d c z e r w i e n i s t o p n i o w y z a n i k a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j w k o l e j n o p o b i e r a n y c h p r ó b k a c h z fazy o r g a n i c z n e j . B a d a n ą p r ó b k ę umieszcza się n a p ł y t c e z c h l o r k u sodu i p o z o s t a w i a , a b y o d p a r o w a ł d i c h l o r o m e t a n , p o c z y m w y k o n u j e się w i d m o . S k ł a d m i e s z a n i n y reagującej m o ż n a t a k ż e ustalać wykorzystując c h r o m a t o g r a f i ę g a z o w ą . N a k o l u m n i e w y p e ł n i o n e j 10-proc. C a r b o w a x e m n a C h r o m o s o r b i e W w t e m p . 1 5 0 ° C i p r z y szybkości p r z e p ł y w u a z o t u 40 m l / m i n , czas retencji b e n z a l d e h y d u wynosi 2 m i n , a 1,2-epoksyetylobenzenu — 2,75 m i n . VL36.
2,5-DIMETYLOFURAN
H,C-CH,
,
,
W kolbie kulistej p o j . 50 m l s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 0,5 g bezw. chlorku c y n k u w 16,8 g (15,5 m l , 0,165 m o l ) b e z w o d n i k a o c t o w e g o , p o c z y m d o d a j e d o niego 17,1 g (17,6 m l , 0,15 m o l ) świeżo destylowanego 2 , 5 - h e k s a n o d i o n u (p. 111,104). K o l b ę z a o p a truje się w c h ł o d n i c ę z w r o t n ą zabezpieczoną r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a i ostrożnie ogrzewa m i e s z a n i n ę . G d y r o z p o c z n i e się b u r z l i w a r e a k c j a , należy usunąć o g r z e w a n i e , a b y r e a k c j a się u s p o k o i ł a p o c z y m u t r z y m y w a ć m i e s z a n i n ę w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2 h. P o o c h ł o d z e n i u przenosi się c i e m n o b r ą z o w ą m i e s z a n i n ę do k o l b y kulistej p o j . 250 m l , d o d a j e 6 M w o d n e g o r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o u z y s k a n i a od czynu alkalicznego (ok. 50 m l ) , u t r z y m u j ą c t e m p e r a t u r ę m a s y reagującej p o n i ż e j 5 0 ° C za p o m o c ą łaźni z l o d e m i wodą. M i e s z a n i n ę destyluje się z p a r ą w o d n ą , a ż d o z a n i k u oleistych k r o p l i w destylacie (ok. 100 m l ) . D e s t y l a t p r z e n o s i się d o rozdzielacza, oddziela g ó r n ą w a r s t w ę i suszy ją bezw. chlorkiem w a p n i a . P o odsączeniu ś r o d k a suszącego, s u r o w y p r o d u k t o s ł o m k o w e j b a r w i e umieszcza się w g r u s z k o w a t e j kolbie p o j . 25 m l i destyluje. B e z b a r w n y 2,5-dimetylofuran (1) zbiera się w t e m p . 9 3 — 9 5 ° C . W y d a j n o ś ć 8,9 g ( 6 2 % ) .
U w a g a . (1) Czystość p r o d u k t u m o ż n a s p r a w d z i ć z a p o m o c ą c h r o m a t o g r a f i i g a z o w e j , stosując k o l u m n ę o długości 1,5 m z olejem s i l i k o n o w y m w t e m p . 1 0 5 ° C . W tej t e m p e r a t u r z e i p r z y szybkości a z o t u 40 m l / m i n czas retencji 2,5-dimetylofuranu w y n o s i 48 s. VI,37. B E N Z O F U R A N ^s.
|T
(kumaroń)
CHO
(i) NaOH
+ CiCH,-C0 H — 2
>
( i i , H C l
W^OH .CHO O
u
CH CO,H 3
K w a s o - f o r m y l o f e n o k s y o c t o w y . W kolbie kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w m i e s z a d ł o , s p o r z ą d z a się m i e s z a n i n ę 35 m l (40 g, 0,33 m o l ) a l d e h y d u salicylowego, 31,5 g (0,33 m o l ) k w a s u c h l o r o o c t o w e g o i 250 m l w o d y . Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i p o w o l i d o d a j e do niej r o z t w ó r 26,7 g (0,66 m o l ) w o d o r o t l e n k u s o d u w 700 m l w o d y . N a s t ę p n i e z a w a r t o ś ć k o l b y o g r z e w a d o w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą i u t r z y m u j e w t y m s t a n i e w ciągu 3 h. R o z t w ó r p r z y b i e r a c z e r w o n o b r u n a t n e z a b a r wienie. M i e s z a n i n ę oziębia się, z a k w a s z a d o d a j ą c 60 m l stęż. k w a s u solnego i destyluje z p a r ą w o d n ą w celu u s u n i ę c i a a l d e h y d u salicylowego, k t ó r y nie uległ reakcji. Postę p u j ą c w ten s p o s ó b , o d z y s k u j e się 12 m l (14 g) a l d e h y d u . P o o c h ł o d z e n i u , z cieczy p o z o s t a ł e j w k o l b i e w y d z i e l a się c i e m n o c z e r w o n y olej, k t ó r y n a s t ę p n i e zestala się; p o p e w n y m czasie w r o z t w o r z e p o n a d z a k r z e p ł y m olejem t w o r z y się zawiesina p r a w i e b e z b a r w n y c h k r y s z t a ł ó w . Z a w i e s i n ę tę d e k a n t u j e się, o d s ą c z a krystaliczny o s a d i suszy. O t r z y m u j e się 21 g p r o d u k t u o tt. 1 3 2 — 1 3 3 ° C . Z a k r z e p ł y olej e k s t r a h u j e się niewielką ilością gorącej w o d y , n a s t ę p n i e e k s t r a k t z a d a j e się węglem o d b a r w i a j ą c y m , sączy i p o o c h ł o d z e n i u uzyskuje d o d a t k o w ą p o r c j ę 6 g p r o d u k t u . Ł ą c z n a w y d a j n o ś ć wynosi 27 g ( 7 1 % w s t o s u n k u d o a l d e h y d u salicylowego, k t ó r y uległ r e a k c j i ) . B e n z o f u r a n . W ciągu 8 h o g r z e w a się do w r z e n i a p o d c h ł o d n i c ą z w r o t n ą m i e s z a n i n ę 20 g (0,11 m o l ) k w a s u o - f o r m y l o f e n o k s y o c t o w e g o , 40 g bezw. o c t a n u sodu, 100 m l b e z w o d n i k a o c t o w e g o i 100 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o . P o w s t a ł y j a s n o b r ą z o w y r o z t w ó r w y l e w a się d o 600 m l w o d y z l o d e m i p o z o s t a w i a n a o k r e s kilku godzin, mieszając o d czasu d o czasu, a b y b e z w o d n i k o c t o w y uległ hydrolizie. N a s t ę p n i e w o d n y r o z t w ó r e k s t r a h u j e się t r z e m a p o r c j a m i eteru p o 150 m l , p o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e kilka k r o t n i e p r z e m y w a się 5-proc. w o d n y m r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu, aż ostatnia p o r c j a p o p ł u c z y n b ę d z i e z a s a d o w a i p r z y b i e r z e ż ó ł t e z a b a r w i e n i e . Z kolei wyciąg eterowy p r z e m y w a się w o d ą d o u z y s k a n i a p o p ł u c z y n o odczynie o b o j ę t n y m , p o c z y m suszy się g o bezw. c h l o r k i e m w a p n i a i u s u w a eter, u ż y w a j ą c w y p a r k i o b r o t o w e j . P o z o s t a ł o ś ć destyluje się i zbiera b e n z o f u r a n , j a k o b e z b a r w n ą frakcję o tw. 1 7 0 — 1 7 2 ° C . W y d a j n o ś ć 9,5 g ( 9 1 % ) . VI,38.
KWAS 2-PIRONO-5-KARBOKSYLOWY H0 C 2
O
H
C
O
2 ^ > > CH -C0 H 2
2
H
^
|| , ^O^O
+
2
C
O
+
4H 0 2
D o 202 g (1,5 m o l ) d o s k o n a l e s p r o s z k o w a n e g o k w a s u j a b ł k o w e g o z a w a r t e g o w kol bie kulistej p o j . 2 1 d o d a j e się 180 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . W o d s t ę p a c h c o 45 m i n w p r o w a d z a się d o k o l b y t r z y p o r c j e p o 50 m l d y m . k w a s u s i a r k o w e g o ( 2 5 % SO3); z a c h o d z i s ł a b o e g z o t e r m i c z n a r e a k c j a z wydzielaniem g a z u . Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się ręcznie, a b y z a p o b i e c n a d m i e r n e m u pienieniu, a gdy i n t e n s y w n o ś ć wydzielania g a z u o s ł a b n i e , m i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 2 h. N a s t ę p n i e c h ł o d z i się,
VT,39.
4-Metylokumaryna
791
w y l e w a mieszając d o 800 g l o d u i p o z o s t a w i a w l o d ó w c e n a o k r e s 24 h. W y d z i e l o n y s u r o w y k w a s odsącza się i p r z e m y w a m a ł y m i p o r c j a m i w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m . P o krystalizacji z m e t a n o l u o t r z y m u j e się k w a s 2 - p i r o n o - 5 - k a r b o k s y l o w y w p o s t a c i j a s n o ż ó ł t y c h k r y s z t a ł ó w o tt. 2 0 6 — 2 0 8 ° C . W y d a j n o ś ć 65 g ( 6 2 % ) . VI,39.
4-METYLOKUMARYNA
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w e w k r a p l a c z , uszczel nione mieszadło i chłodnicę powietrzną połączoną z zestawem do pochłaniania gazu (rys. 1,50), u m i e s z c z a się 94 g (1 m o l ) fenolu i r o z t w ó r 134 g (130,5 m l , 1,03 m o l ) a c e t y l o o c t a n u etylu w 150 m l d e s t y l o w a n e g o n i t r o b e n z e n u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się n a ł a ź n i olejowej d o t e m p . 100°C, m i e s z a i d o d a j e w ciągu 45 m i n z w k r a p l a c z a r o z t w ó r 266 g (2 m o l ) b e z w . c h l o r k u glinu w 1 1 n i t r o b e n z e n u (1). W k r a p l a c z u s u w a się i w jego miejsce instaluje t e r m o m e t r , t e m p e r a t u r ę r o z t w o r u p o d n o s i się d o 130°C i u t r z y m u j e ją w ciągu 3 h, stale mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y ; p o u p ł y w i e tego czasu wydzielanie c h l o r o w o d o r u ustaje p r a w i e całkowicie. M i e s z a n i n ę c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o w e j , p o c z y m d o d a j e , mieszając, 250 m l r o z c . (1:1) k w a s u solnego w celu r o z ł o ż e n i a n a d m i a r u c h l o r k u glinu. K o l b ę z a o p a t r u j e się w n a s a d k ę d o destylacji z p a r ą w o d n ą i o d destylowuje w s t r u m i e n i u p a r y n i e z m i e n i o n y ketoester i n i t r o b e n z e n , zbierając ok. 100 m l destylatu. Jeszcze gorącą z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o dużego rozdzielacza, r o z d z i e l a w a r s t w y i część w o d n ą o d r z u c a . W a r s t w ę organiczną sączy się p r z e z lejek B u c h n e r a l u b p r z e z lejek ze szklaną płytką ( d o d a j ą c w r a z i e p o t r z e b y ś r o d k a ułatwiają c e g o sączenie) w celu usunięcia smolistych zanieczyszczeń i przesącz destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. N a j p i e r w destyluje n i t r o b e n z e n , a n a s t ę p n i e s u r o w a 4-metylok u m a r y n a w t e m p . 1 8 0 — 1 9 5 ° C / 2 0 h P a (15 m m H g ) , j a k o c z e r w o n o ż ó ł t y olej k r z e p n ą c y p o oziębieniu (75 g). S u r o w y p r o d u k t r o z p u s z c z a się w eterze i u z y s k a n y r o z t w ó r w y t r z ą s a k i l k a k r o t n i e z niewielkimi p o r c j a m i 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o t ą d , a ż w a r s t w a w o d n a przestanie się b a r w i ć . W y c i ą g e t e r o w y suszy się, o d d e s t y l o w u j e eter i p o z o s t a ł o ś ć krystalizuje z m i e s z a n i n y (4:1) b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 " C ) i ben zenu. O t r z y m u j e się p r a w i e b e z b a r w n ą 4 - m e t y l o k u m a r y n ę (62 g, 3 9 % ) o tt. 8 3 — 8 4 ° C . U w a g a . (1) C h l o r e k glinu w p r o w a d z a się p o r c j a m i p o 25 g d o 1 1 s u c h e g o n i t r o b e n z e n u znajdującego się w kolbie kulistej p o j . 2,5 1, mieszając po d o d a n i u k a ż d e j porcji. T e m p e r a t u r a m o ż e w z r o s n ą ć d o ok. 8 0 ° C , należy więc co pewien czas c h ł o d z i ć k o l b ę w strumieniu w o d y . P o d o d a n i u całej ilości c h l o r k u glinu oziębia się r o z t w ó r d o ' t e m p . p o k o j o w e j , p r z y c z y m n a d n i e k o l b y m o ż e osiąść nieco o s a d u . Syntezy p o k r e w n e - 4 - M e t y I o - 7 - h y d r o k s y k u m a r y n a . W k o l b i e kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 3 1, z a o p a t r z o n e j w t e r m o m e t r , m i e s z a d ł o i w k r a p l a c z , umieszcza się 1 1 stęż, kwasu siarkowego i kolbę zanurza w łaźni z lodem. G d y temperatura opadnie poniżej 1 0 ° C , w k r a p l a się, mieszając, r o z t w ó r 100 g (0,91 m o l ) r e z o r c y n y w 134 g (130,5 m l , 1,03 m o l ) świeżo d e s t y l o w a n e g o a c e t y l o o c t a n u etylu. W czasie w k r a p l a n i a (ok. 2 h) u t r z y m u j e się t e m p e r a t u r ę m a s y reagującej p o n i ż e j 10°C, z a n u r z a j ą c k o l b ę w ł a ź n i z m i e s z a n i n ą l o d u z solą. N a s t ę p n i e m a s ę reagującą p o z o s t a w i a się w t e m p . p o k o j o w e j n a okres 18 h , p o c z y m w y l e w a ją, mieszając b a r d z o energicznie, d o 2 k g p o k r u s z o n e g o l o d u w 3 1 w o d y . W y d z i e l o n y osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i prze m y w a t r z y k r o t n i e , p o r c j a m i p o 25 m l zimnej w o d y . O s a d r o z p u s z c z a się w 1500 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu, sączy i d o przesączu d o d a j e , energicznie miesza jąc, 2 M r o z t w ó r k w a s u s i a r k o w e g o (ok. 550 ml), a ż m i e s z a n i n a stanie się k w a ś n a w o b e c p a p i e r k a l a k m u s o w e g o . Surową 4 - m e t y l o - 7 - h y d r o k s y k u m a r y n ę o d s ą c z a się p o d
z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a czterema p o r c j a m i p o 25 m l zimnej w o d y i suszy w t e m p . 1 0 0 ° C . W y d a j n o ś ć 155 g ( 9 7 % ) . P o krystalizacji z r e k t y f i k a t u otrzymuje się p r o d u k t w p o s t a c i b e z b a r w n y c h igieł o tt. 185°C. M e t o d a z użyciem k w a s u polifosforowego. D o r o z t w o r u l i g (0,1 m o l ) r e z o r c y n y w 13 g (0,1 m o l ) a c e t y l o o c t a n u etylu d o d a j e się 160 g k w a s u polifosforowego (p. 11,2,48). U z y s k a n y r o z t w ó r m i e s z a się i ogrzewa w t e m p . 7 5 — 8 0 ° C w ciągu 20 m i n , p o c z y m w y l e w a d o w o d y z l o d e m . J a s n o ż ó ł t y o s a d odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, p r z e m y w a niewielką ilością zimnej w o d y i suszy w t e m p . 6 0 ° C . W y d a j n o ś ć s u r o w e j 4 - m e t y ł o - 7 - h y d r o k s y k u m a r y n y o tt. 1 7 8 — 1 8 1 ° C w y n o s i 17 g ( 9 7 % ) . P o krysta lizacji z r o z c . e t a n o l u o t r z y m u j e się czysty, b e z b a r w n y związek o tt. 1 8 5 ° C . VI,40. F L A W O N
(2-fenylo-4-benzopiroń)
O o - B e n z o i l o o k s o a c c t o f e n o n . D o 34 g (0,25 m o l ) o - h y d r o k s y a c e t o f e n o n u (p. IV,120) umieszczonego w k o l b i e dodaje się 49 g (40 ml, 0,35 m o l ) c h l o r k u benzoilu i 50 m l suchej, świeżo destylowanej p i r y d y n y . W s t r z ą s a się kolbą, a b y jej z a w a r t o ś ć uległa w y m i e s z a n i u , p r z y czym t e m p e r a t u r a m a s y reagującej p o d n o s i się n i e c o ; p o 20 m i n w y l e w a się ją, mieszając, d o 1200 m l 1 M k w a s u solnego z a w i e r a j ą c e g o 500 g pokru szonego l o d u . W y d z i e l o n y p r o d u k t odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i p r z e m y w a najpierw 5 0 m l m e t a n o l u oziębionego l o d e m , a n a s t ę p n i e 50 m l w o d y . P r o d u k t krystalizuje się z m e t a n o l u (60 ml), c h ł o d z ą c i n t e n s y w n i e m i e s z a n i n ę w lodzie, następnie sączy oczyszczoną substancję p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. O t r z y m u j e się 48 g ( 8 0 % ) p r o d u k t u o tt. 8 7 — 8 8 ° C . o - H y d r o k s y d i b e n z o i l o m c t a n . W k o l b i e z k r ó t k ą szyją p o j . 1 1 s p o r z ą d z a się r o z t w ó r 48 g (0,2 m o i ) b e n z o i l o o k s o a c e t o f e n o n u w 180 m l suchej p i r y d y n y i o g r z e w a go d o t e m p . 5 0 ° C . N a s t ę p n i e , mieszając r o z t w ó r m e c h a n i c z n i e , d o d a j e się 17 g (0,3 m o l ) w o d o r o t l e n k u p o t a s u , k t ó r y u p r z e d n i o należy s p r o s z k o w a ć , rozcierając go szybko w m o ź d z i e r z u o g r z a n y m w t e m p . 100°C. M a s ę reagującą m i e s z a się w ciągu 15 m i n ; jeżeli wydzielający się żółty o s a d soli p o t a s o w e j p r o d u k t u u n i e m o ż l i w i m i e s z a n i e m e c h a niczne, należy m i e s z a ć ręcznie. N a s t ę p n i e m a s ę reagującą c h ł o d z i się d o t e m p . p o k o j o wej i z a k w a s z a , d o d a j ą c , w t r a k c i e mieszania, 250 m l 10-proc. w o d n e g o r o z t w o r u k w a s u octowego. W y d z i e l o n y j a s n o ż ó ł t y osad odsącza się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem i suszy w s u s z a r c e w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć o - h y d r o k s y d i b e n z o i l o m e t a n u o tt. 117— — 1 2 0 ° C , k t ó r e g o czystość jest wystarczająca, a b y m ó g ł b y ć u ż y t y w n a s t ę p n y m etapie syntezy, w y a o s i 38,5 g ( 8 0 % ) . Czysty związek o tt. 121 ° C o t r z y m u j e się p o krystalizacji z metanolu. F l a w o n . D o r o z t w o r u 36 g (0,15 mol) o - h y d r o k s y d i b e n z o i l o m e t a n u w 200 m l l o d . k w a s u o c t o w e g o p r z y g o t o w a n e g o w k o l b i e p o j . 500 m l d o d a j e się, wstrząsając, 8 m l stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . N a s t ę p n i e d o ł ą c z a się c h ł o d n i c ę z w r o t n ą i r o z t w ó r ogrzewa w ciągu 1 h n a wrzącej ł a ź n i w o d n e j , o k r e s o w o wstrząsając kolbą. Z a w a r t o ś ć k o l b y w y l e w a się mieszając d o ok. 1 k g p o k r u s z o n e g o l o d u i p o z o s t a w i a , aż lód ulegnie stopieniu. W y d z i e l o n y flawon odsącza się, p r z e m y w a w o d ą tak d ł u g o , a ż przesącz w y k a ż e o d c z y n o b o j ę t n y (zużywa się ok. 2 1 w o d y ) i suszy w suszarce w t e m p . 5 0 ° C . W y d a j n o ś ć p r o d u k t u o tt. 9 5 — 9 7 ° C w y n o s i 31,5 g ( 9 5 % ) . P o krystalizacji z dużej objętości b e n z y n y lekkiej (tw. 6 0 — 8 0 ° C ) otrzymuje się czysty flawon o tt. 9 8 ° C w p o staci b e z b a r w n y c h igieł.
C. ZWIĄZKI HETEROCYKLICZNE ZAWIERAJĄCE SIARKĘ D o g o d n ą m e t o d ą o t r z y m y w a n i a p r o s t y c h 2,5-dial kil owych p o c h o d n y c h tiofenu r e a k c j a o d p o w i e d n i c h z w i ą z k ó w 1,4-dikarbonylowych z pięciosiarczkiem fosforu
R
" \ / -
R
R
^s>
jest
R
P r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y w syntezie o g r a n i c z o n e j jest w p e w n e j m i e r z e o g r a n i c z o n a dostępnością s u b s t r a t ó w . P r z y k ł a d e m ilustrującym jej w y k o r z y s t a n i e jest s y n t e z a 2,5-dim e t y l o t i o f e n u (p. VI,41) z 2,5-heksadionu (synteza piroli, str. 747, VI,A,2). P r z y k ł a d e m syntezy u k ł a d u benzotiofenu jest o t r z y m y w a n i e 5-chloro-3-metylobenzotiofenu (p. VI,42). Polega o n o na reakcji tiofenolu z a - c h l o r o a c e t o n e m w ś r o d o w i s k u z a s a d o w y m , a n a s t ę p n i e n a cyklizacji p o w s t a ł e g o k e t o n u ( L V I I ) p o d w p ł y w e m pięcio tlenku fosforu w p o d w y ż s z o n e j t e m p e r a t u r z e
©
D o o t r z y m y w a n i a p o c h o d n y c h tiazolu stosuje się z w y k l e m e t o d ę polegającą n a reakcji o d p o w i e d n i c h z w i ą z k ó w o - c h l o r o w c o k a r b o n y l o w y c h z t i o a m i d a m i l u b t i o m o c z n i k i e m . R e a k c j ę tę m o ż n a s f o r m u ł o w a ć w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b
NH
>
R'S> Y = R Jub
R
NH;
T a k więc, w w y n i k u reakcji a - c h l o r o a c e t o n u z t i o a c e t a m i d e m 2,4-dimetylotiazol (p. V I , 4 3 ) , a z t i o m o c z n i k i e m (Y = N H ) (p. VI,44). « - C h I o r o a c e t a l d e h y d , s t o s o w a n y w r e a k c j a c h tego z eteru a,/?-dichloroetyl o w o - etyl o w e g o ; a l d e h y d ten ulegając kiem daje 2-aminotiazol (p. VI,45). 2
VI,4L
CH .OC 3
(Y = C H ) o t r z y m u j e się — 2-amino-4-metylotiazol t y p u , generuje się in situ kondensacji z t i o m o c z n i 3
2,5-DIMETYLOTIOFEN
CO-CH
A
3
H C S^CH 3
3
Syntezę należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem. W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w długą c h ł o d n i c ę Liebiga, w k r a p l a c z i k o r e k , umieszcza się 55 g (0,25 m o l ) pięciosiarczku fosforu. Z w k r a p l a c z a w p r o w a d z a się do k o l b y 23 g (24 ml) a c e t o n y l o a c e t o n u (p. 111,104)
i ogrzewa k o l b ę b e z p o ś r e d n i o m a ł y m świecącym p ł o m i e n i e m d o z a p o c z ą t k o w a n i a egzo termicznej reakcji. W ó w c z a s u s u w a się palnik i w k r a p l a , w ciągu ok. 4 5 m i n , 91 g (94 ml, łącznie 1 m o l ) a c e t o n y l o a c e t o n u z t a k ą szybkością, a b y m i e s z a n i n a r e a g u j ą c a ł a g o d n i e w r z a ł a . N a l e ż y m i e ć p r z y g o t o w a n ą ł a ź n i ę z zimną w o d ą i u ż y ć ją do o c h ł o dzenia k o l b y , g d y r e a k c j a biegnie z b y t g w a ł t o w n i e . P o z a k o ń c z e n i u w k r a p l a n i a i usta niu burzliwej reakcji, m i e s z a n i n ę reagującą o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą zwrotną w ciągu 1 h, n a s t ę p n i e oziębia d o t e m p . p o k o j o w e j i w y l e w a d o 200 m l w o d y z l o d e m ( p o d wyciągiem). U z y s k a n ą m i e s z a n i n ę e k s t r a h u j e się c z t e r o k r o t n i e e t e r e m , p o r c j a m i p o 4 0 m l ; p o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e p r z e m y w a w o d n y m r o z t w o r e m węglanu s o d u , n a s t ę p n i e w o d ą , p o c z y m suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . E t e r u s u w a się, stosując destylację r ó w n o w a g o w ą i destyluje pozostałość. P o p o w t ó r n e j destylacji o t r z y m u j e się 52 g ( 4 6 % ) 2,5-dimetylotiofenu o tw. 135—136°C p o d postacią b e z b a r w n e j cieczy o bardzo przykrej woni. YI.42.
5-CHŁORO-3-METYLOBENZOTIOFEN
CH
3
Syntezę należy wykonywać pod sprawnie działającym wyciągiem. (p-Cfalorofenylotio)aceton. D o r o z t w o r u 5,6 g (0,14 m o l ) w o d o r o d e n k u sodu w 200 m l w o d y , znajdującego się w kolbie stożkowej p o j . 500 m l w y p o s a ż o n e j w m i e s z a d ł o , d o d a j e się 20,2 g (0,14 m o l ) p-chlorotiofenolu, a n a s t ę p n i e 13,0 g (0,14 m o l ) c h ł o r o acetonu (1). Z a w a r t o ś ć k o l b y m i e s z a się w t e m p . p o k o j o w e j w ciągu ok. 45 m i n , p o c z y m e k s t r a h u j e eterem. P o ł ą c z o n e ekstrakty e t e r o w e p r z e m y w a się wodą, suszy siar c z a n e m m a g n e z u i o d d e s t y l o w u j e eter, stosując w y p a r k ę p r ó ż n i o w ą . P o z o s t a ł o ś ć desty luje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając frakcję (p-chlorofenylotio)acetonu o tw. 1 8 0 — 1 8 3 ° C / 2 1 , 3 h P a (16 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 23 g ( 8 2 % ) . 5-Chloro-3-meły!obenzotiofen. W kolbie kulistej p o j . 250 m l u m i e s z c z a się 10 g (0,05 m o l ) (p-chlorofenylotio)acetonu i 100 g k w a s u p o l i f o s f o r o w e g o (p. 11,2,45), p o c z y m k o l b ę o g r z e w a się w ł a ź n i olejowej o t e m p . 1 2 0 — 1 4 0 ° C . G d y z a w a r t o ś ć k o l b y osiągnie t e m p e r a t u r ę , w której r o z p o c z y n a się r e a k c j a , należy, energicznie obracając kolbą, d o k ł a d n i e w y m i e s z a ć r e a g u j ą c e substancje. M i e s z a n i n ę o g r z e w a się w ciągu 2 h , p o c z y m p o z o s t a w i a d o o c h ł o d z e n i a , d o d a j e d o k o l b y 100 m l w o d y i p r o d u k t orga niczny e k s t r a h u j e e t e r e m . P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e p r z e m y w a się w o d ą i suszy s i a r c z a n e m m a g n e z u . U z y s k a n ą p o o d p ę d z e n i u eteru p o z o s t a ł o ś ć destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem, zbierając 3-chloro-2-metylobenzotiofen w tw. 9 8 — 1 0 0 ° C / /0,13 h P a (0,1 m m H g ) . W y d a j n o ś ć 4,7 g ( 5 2 % ) . U w a g a . (1) P . Y I . 4 3 , u w a g a (1); związek jest l a k r y m a t o r e m . VI,43.
2,4-DIMETYLOTIAZOL CH -CONH 3
2
CH -CŚ-NH 3
2
VI,44.
2-Amino-4-metylotiazoI
795
P o d wyciągiem p r z y g o t o w u j e się zestaw z ł o ż o n y z k o l b y kulistej z d w i e m a szyjami p o j . 1 1, c h ł o d n i c y z w r o t n e j i w k r a p l a c z a . D o k o l b y w p r o w a d z a się, n a t y c h m i a s t p o p r z y g o t o w a n i u , m i e s z a n i n ę sporządzoną p r z e z szybkie zmieszanie 150 g (2,54 m o l ) d o s k o n a l e s p r o s z k o w a n e g o a c e t a m i d u i 100 g p i ę c i o s i a r c z k u fosforu i d o d a j e 100 m l bezw. benzenu. W e w k r a p l a c z u u m i e s z c z a się m i e s z a n i n ę 232 g (200 m l , 2,5 m o l ) c h l o r o a c e t o n u ( 1 ) ( u w a g a — związek jest l a k r y m a t o r e m ) o r a z 75 m l bezw. b e n z e n u i z a m y k a w l o t w k r a p l a c z a r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a . D o k o l b y dodaje się ok. 10 m l r o z t w o r u c h l o r o a c e t o n u w benzenie i m i e s z a n i n ę o g r z e w a ł a g o d n i e n a ł a ź n i w o d n e j , k t ó r ą u s u w a się n a t y c h m i a s t p o rozpoczęciu egzotermicznej reakcji. P o z o s t a ł y w e w k r a placzu r o z t w ó r w p r o w a d z a się p o r c j a m i p o ok. 10 m l w t a k i c h o d s t ę p a c h czasu, a b y r e a k c j a nie p r z e b i e g a ł a zbyt g w a ł t o w n i e . P o z a k o ń c z e n i u d o d a w a n i a c h l o r o a c e t o n u m i e s z a n i n ę reagującą ogrzewa się d o w r z e n i a n a ł a ź n i w o d n e j w ciągu 30 m i n , po c z y m d o d a j e się, wstrząsając kolbą, 400 m l w o d y . P o 20 m i n z a w a r t o ś ć k o l b y p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a , dolną w a r s t w ę spuszcza się d o zlewki, a górną, c z e r w o n o z a b a r w i o n ą w a r s t w ę b e n z e n o w ą o d r z u c a się. R o z t w ó r w zlewce alkalizuje się 20-proc. r o z t w o r e m w o d o r o t l e n k u sodu b a d a j ą c u n i w e r s a l n y m p a p i e r k i e m w s k a ź n i k o w y m odczyn m o c n o z a b a r w i o n e g o r o z t w o r u w o d n e g o (a n i e p ł y w a j ą c e g o p o p o w i e r z c h n i c i e m n o z a b a r w i o n e g o dimetylotiazolu). P o d o d a n i u 50 m l eteru oddziela się czarną, g ó r n ą w a r s t w ę s u r o w e g o dimetylotiazolu, a w a r s t w ę w o d n ą e k s t r a h u j e się p i ę c i o m a p o r c j a m i , p o 60 m l eteru. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e suszy się s i a r c z a n e m m a g n e z u i sączy p r z e z w a t ę szklaną. E t e r u s u w a się za p o m o c ą destylacji r ó w n o w a g o w e j , stosując a p a r a t u r ę z k r ó t ką k o l u m n ą frakcjonującą i zabezpieczając w k r a p l a c z r u r k ą z c h l o r k i e m w a p n i a , g d y ż tiazol jest związkiem h i g r o s k o p i j n y m . P o z o s t a ł o ś ć p o d d a j e się destylacji frakcyjnej, zbierając frakcję o tw. 140—150°C; frakcję tę destyluje się p o w t ó r n i e , zbierając 2,4-dimetylotiazol w tw. 143—145°C. W y d a j n o ś ć 115 g ( 4 0 % ) . U w a g a . (1) H a n d l o w y c h l o r o a c e t o n o tw. 1 1 8 — 1 2 0 ° C destyluje się i p r z e c h o w u j e z w ę g l a n e m w a p n i a . Z w i ą z e k ten o t r z y m u j e się między innymi p r z e z c h l o r o w a n i e ace tonu na zimno. VI,44.
CI
2-AMINO-4-METYLOTIAZOL
CH
S ^ N H
2
-NH,
2
I NH,
V
N
H.C
W u s t a w i o n e j p o d wyciągiem kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, w k r a p l a c z i uszczelnione m i e s z a d ł o , s p o r z ą d z a się zawie sinę 76 g (1 m o l ) t i o m o c z n i k a w 200 m l w o d y . Mieszając z a w a r t o ś ć k o l b y dodaje się w ciągu 30 m i n 92,5 g (80 m l , 1 m o l ) c h l o r o a c e t o n u (1). W m i a r ę p o s t ę p u r e a k c j i t i o m o c z n i k r o z p u s z c z a się, a t e m p e r a t u r a r o z t w o r u w z r a s t a . P o w s t a ł y ż ó ł t y r o z t w ó r o g r z e w a się d o w r z e n i a p o d chłodnicą z w r o t n ą w ciągu 2 h , n a s t ę p n i e oziębia w ł a ź n i z l o d e m i d o d a j e , mieszając, 200 g stałego w o d o r o t l e n k u sodu. M i e s z a n i n ę p r z e n o s i się d o r o z d z i e l a c z a , d o d a j e niewielką ilość w o d y o c h ł o d z o n e j l o d e m , oddziela górną war stwę oleistą, a w a r s t w ę w o d n ą ekstrahuje t r z e m a p o r c j a m i p o 100 mł eteru. P o ł ą c z o n e wyciągi e t e r o w e w r a z z oddzieloną p o p r z e d n i o częścią organiczną suszy się b e z w . s i a r c z a n e m s o d u , u s u w a eter, stosując w y p a r k ę o b r o t o w ą i oleistą pozostałość destyluje się p o d z m n i e j s z o n y m ciśnieniem. 2 - A m i n o - 4 - m e t y l o t i a z o l z b i e r a się w t e m p . 3 3 0 — — 1 3 3 ° C / 2 4 h P a (18 m m H g ) ; destylat zestala się p o o c h ł o d z e n i u w lodz;-e d a j ą c p r o d u k t o tt. 4 4 - 4 5 ° C . W y d a j n o ś ć 84 g ( 7 4 % ) . U w a g a . (1) P . V I , 4 3 , u w a g a (1).
VI,45.
2-AMTNOTIAZOL
CH .CH-0-C H 2
Cl
2
„o
S
CI
CL
2
Cl S.
/ C ^ H
CH -CH-0-C H 2
_ , ,OH C
CH -CHO
H
OH
^NH,
NH
5
2
CI
~
^—N
2
T)
W kolbie kulistej z t r z e m a szyjami p o j . 500 m l , z a o p a t r z o n e j w c h ł o d n i c ę zwrotną, w k r a p l a c z i uszczelnione m i e s z a d ł o , umieszcza się r o z t w ó r 76 g (1 m o l ) t i o m o c z n i k a w 2 0 0 m l gorącej w o d y i d o d a j e n a s t ę p n i e 143 g (122 m l , 1 m o l ) eteru «,/?-dichloroetylowo-etylowego (1). Z a w a r t o ś ć k o l b y miesza się i, ogrzewając, u t r z y m u j e w stanie ł a g o d n e g o w r z e n i a w ciągu 2 h. W m i a r ę p o s t ę p u reakcji zanikają s t o p n i o w o d w i e warstwy. R o z t w ó r c h ł o d z i się i d o d a j e stałego w o d o r o t l e n k u sodu w takiej ilości, a b y 2-aminotiazol uległ całkowicie wydzieleniu. N a s t ę p n i e d o d a j e się eteru w celu rozpusz czenia p r o d u k t u , wyciąg e t e r o w y suszy bezw. s i a r c z a n e m sodu i oddestylowuje rozpusz czalnik. U z y s k a n y s u r o w y 2-aminotiazol krystalizuje się z e t a n o l u otrzymując żółtoz a b a r w i o n ą krystaliczną substancję o tt. 9 0 ° C . W y d a j n o ś ć 80 g ( 8 0 % ) . U w a g a . (1) D o s t a r c z a n y przez firmę F l u k a A G .
LITERATURA VI. Związki heterocykliczne 1. 2. 3. 4. 5.
K . N . C a m p b e l f , B . K . C a m p b e l l , J . F . M c K e i m a , E . P . C h a p u t : J. Org. H . R . H c n z e , R . J . S p e e r : J. Am. Chem. Soc. 1942, 6 4 , 5 2 2 . C . F . H . A l l e n , J . V a n A l l a n : Org. Synth. Coli. VoI. III, 597. A . S i n g e r , S. M . M c E l v a i n : Org. Synth. Coli. Vol. II, 214. E . J. C o r e y , M . C h a y k o v s k y : 1. Am. Chem. Soc. 1965, 8 7 , 1 3 5 3 .
6.
H.
7.
L. L. Woods,
Merz,
G.
Marki:
Angew.
Chem.
J. S a p p , J. Org.
Chem.
Internat.
Edn.
1973, IZ,
1 9 6 2 , 2 7 , 3707.
845.
Chem.
1943, 8 . 1 0 3 ; 1944, 9, 1 8 4 .
Rozdział VII Jakościowa analiza organiczna
C h e m i k organik staje często w o b e c konieczności s c h a r a k t e r y z o w a n i a i z i d e n t y f i k o w a n i a n i e z n a n y c h z w i ą z k ó w organicznych; n p . p r a c u j ą c w dziedzinie p r o d u k t ó w n a t u r a l n y c h m u s i najpierw substancje te w y o d r ę b n i ć w stanie czystym z o d p o w i e d n i c h s u r o w c ó w , a n a s t ę p n i e ustalić ich b u d o w ę . C h e m i k zajmujący się z kolei syntezą organiczną m o ż e n a p o t k a ć n i e z n a n e l u b nieoczekiwane związki czy t o p o d c z a s b a d a ń nad z a s t o s o w a n i e m n o w y c h o d c z y n n i k ó w l u b m e t o d , czy t e ż j a k o p r o d u k t y u b o c z n e b a d a n y c h reakcji. W k a ż d y m z tych p r z y p a d k ó w , ustalenie b u d o w y związku polega n a identyfikacji szkieletu cząsteczki, n a określeniu r o d z a j u występujących g r u p funkcyjnych, a t a k ż e ich miejsca w cząsteczce i wreszcie n a ustaleniu e w e n t u a l n y c h zależności stereochemicz n y c h . P o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o t y m zakresie działań dostarczają studia jakościowej analizy organicznej b ę d ą c e istotną częścią wykształcenia c h e m i k a - o r g a n i k a . Z a m i e r z e n i e m niniejszego r o z d z i a ł u jest p o d a n i e możliwie ogólnego schematu p o s t ę p o w a n i a . P r z y czym ujęcie z a g a d n i e n i a nie m o ż e b y ć t a k u s y s t e m a t y z o w a n e , jak t o jest m o ż l i w e w jakościowej analizie nieorganicznej. K a ż d y p r o b l e m organiczny jest j e d n o s t k o w y i stąd k a ż d y s c h e m a t analizy w y m a g a w p r o w a d z a n i a o d p o w i e d n i c h modyfikacji. W a n a lizie j e d n a k o w o w a ż n e znaczenie m a p o s t ę p o w a n i e w g o p r a c o w a n e g o systemu j a k i intuicja, którą c h e m i k - o r g a n i k n a b y w a w r a z z d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e z kolei s t u d e n t p o w i n i e n s t a r a ć się u z y s k a ć . 1. Oznaczenie stałych fizycznych i ustalenie czystości związku. B a r d z o znaczącą cechą substancji stałej jest jej t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a i jeżeli p o krystalizacji p o z o s t a j e o n a niezmieniona, związek m o ż n a u w a ż a ć za czysty. P o t w i e r d z e n i e czystości m o ż n a u z y s k a ć z a p o m o c ą analizy T L C ( c h r o m a t o g r a f i i c i e n k o w a r s t w o w e j , p . 1,31). W przy p a d k u substancji ciekłej określa się najpierw jej t e m p e r a t u r ę wrzenia; jeżeli większa część cieczy destyluje w wąskim zakresie t e m p e r a t u r (np. 1—2°C), t o p r a w d o p o d o b n i e jest t o związek czysty. W celu ustalenia j e d n o r o d n o ś c i substancji należy p r ó b k ę cieczy p o d d a ć analizie G L G ( c h r o m a t o g r a f i i gazowo-cieczowej, p . 1,31). D o identyfikacji cieczy w y k o r z y s t y w a n e są t a k ż e t a k i e p a r a m e t r y , j a k współczynnik z a ł a m a n i a światła o r a z gęstość, 2. Jakościowe oznaczanie pierwiastków. P r ó b a , k t ó r a m i ę d z y i n n y m i w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć nieorganicznych pierwiastków, polega na z b a d a n i u w p ł y w u o g r z e w a n i a n a b a d a n ą s u b s t a n c j ę i u m o ż l i w i a j a k o ś c i o w e o z n a c z e n i e a z o t u , c h l o r o w c ó w i siarki, a t a k ż e innych p i e r w i a s t k ó w n i e o r g a n i c z n y c h . J a s n e jest, że obecność ł u b n i e o b e c n o ś ć w b a d a n e j p r ó b c e k t ó r e g o k o l w i e k l u b wszystkich z tych p i e r w i a s t k ó w daje p o d s t a w ę d o w y e l i m i n o w a n i a z r o z w a ż a ń o d p o w i e d n i c h klas z w i ą z k ó w organicznych. 3. Badania rozpuszczalności związku. Półilościowe b a d a n i e rozpuszczalności związ k u w p e w n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h ( w o d a , eter, r o z c i e ń c z o n y r o z t w ó r w o d o r o t l e n k u s o d u ,
r o z t w ó r w o d o r o w ę g l a n u s o d u , r o z c i e ń c z o n y k w a s solny, s t ę ż o n y k w a s s i a r k o w y i k w a s fosforowy) d o s t a r c z a , p r z y p r a w i d ł o w y m w n i o s k o w a n i u , c e n n y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t przynależności b a d a n e j substancji d o odpowiedniej klasy z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . 4. I n t e r p r e t a c j a w i d m . M e t o d y s p e k t r o s k o p o w e o b e j m u j ą c e w i d m a w o b s z a r z e w i d z i a l n y m i nadfiolecie, w i d m a w p o d c z e r w i e n i , w i d m a m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o i w i d m a m a s o w e , upraszczają w z n a c z n y m s t o p n i u identyfikację z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h ; szczególnie ułatwiają w y k r y w a n i e o b e c n y c h w związku g r u p funkcyjnych. Są t o o z n a c z e n i a , k t ó r e w y k o n u j e się s t o s u n k o w o s z y b k o , zużywając b a r d z o m a ł ą ilość b a d a n e j substancji. 5. Z a s t o s o w a n i e r e a k c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h . W y k o r z y s t u j ą c i n f o r m a c j e u z y s k a n e z p r ó b 1, 2, 3 i 4 , k t ó r e wskazują n a o b e c n o ś ć l u b n i e o b e c n o ś ć o k r e ś l o n y c h g r u p funkcyjnych, m o ż n a b a d a n ą substancję umiejscowić w o b r ę b i e o d p o w i e d n i e j klasy (lub klas) z w i ą z k ó w , a l b o p r z y n a j m n i e j w y e l i m i n o w a ć te klasy, d o k t ó r y c h d a n e g o b a d a n e g o związku n a p e w n o nie m o ż n a przypisać. 6. Z a s z e r e g o w a n i e z w i ą z k u d o o d p o w i e d n i e j k l a s y (lub szeregu h o m o l o g i c z n e g o ) z w i ą z k ó w . P o s ł u g u j ą c się d a n y m i z literatury, a t a k ż e tablicą stałych fizycznych o d p o wiedniej klasy (lub klas) z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h , d o której b a d a n a substancja została p r z y p i s a n a , m o ż n a zwykle w y b r a ć kilka związków, k t ó r y c h t e m p e r a t u r y wrzenia l u b t o p n i e n i a mieszczą się w zakresie 5 C w z g l ę d e m w a r t o ś c i o z n a c z o n e j dla b a d a n e j s u b s t a n c j i Jeśli d o s t ę p n e są p o n a d t o i n n e stałe fizyczne związku (np. dla cieczy w s p ó ł czynnik z a ł a m a n i a światła i gęstość) t o m o ż n a ustalić, czy b a d a n a substancja jest iden tyczna z jedną z substancji z n a n y c h . Najlepiej j e d n a k u z y s k a ć d o w ó d identyczności substancji p r z e z p r z y g o t o w a n i e jednej l u b lepiej, d w ó c h p o c h o d n y c h krystalicznych. D
7. O t r z y m y w a n i e p o c h o d n y c h . Jeżeli t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a l u b inne własności fizyczne d w u r ó ż n y c h p o c h o d n y c h krystalicznych b a d a n e j substancji są t a k i e s a m e , j a k t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a o d p o w i e d n i c h p o c h o d n y c h związku o p i s a n e g o w literaturze (lub w t a b l i c a c h ) , t o m o ż n a przyjąć, że b a d a n y związek i związek o p i s a n y są i d e n t y c z n e . P o t w i e r d z e n i e identyczności m o ż n a u z y s k a ć p r z e z o z n a c z e n i e t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a mieszaniny p o c h o d n y c h związku b a d a n e g o i z n a n e g o , o p i s a n e g o w literaturze (p. 1,34). VTI,1. O Z N A C Z A N I E S T A Ł Y C H F I Z Y C Z N Y C H S t a ł y m i fizycznymi najczęściej s t o s o w a n y m i d o identyfikacji substancji o r g a n i c z n y c h są t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a i t e m p e r a t u r a w r z e n i a . S p o s ó b w y k o n a n i a o z n a c z e n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a o m ó w i o n o szczegółowo w p . 1,34. Z a z w y c z a j przyjmuje się, że ostra t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a (np. w g r a n i c a c h 0,5°C) jest j e d n ą z n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y stycznych cech czystego związku organicznego. J e d n a k nie jest t o wystarczające k r y t e r i u m czystości; należy ustalić, czy zachodzi j a k a ś z m i a n a t e m p e r a t u r y topnienia (lub granic t e m p e r a t u r y topnienia) substancji p o oczyszczeniu jej za p o m o c ą krystalizacji (sposób w y k o n a n i a krystalizacji wyczerpująco o m ó w i o n o w p . 1,20). S u b s t a n c j ę m o ż n a u w a ż a ć za czystą, g d y jej t e m p e r a t u r a t o p n i e n i a pozostaje n i e z m i e n i o n a p o co n a j m n i e j jednej krystalizacji. W p e w n y c h p r z y p a d k a c h związek m o ż n a oczyścić z a p o m o c ą sublimacji p o d ciśnieniem a t m o s f e r y c z n y m l u b z m n i e j s z o n y m (p. 1,21). R ó ż n e m e t o d y s t o s o w a n e do d o ś w i a d c z a l n e g o o z n a c z e n i a t e m p e r a t u r y w r z e u i a cieczy, której wielkość p r ó b k i nie p r z e k r a c z a l ml, o m ó w i o n o w p . 1,35. Jeżeli n a p o d stawie destylacji stwierdzi się, że ciecz w r z e w zbyt szerokich g r a n i c a c h ( 1 0 — 3 0 ° C ) , to należy p o d d a ć ją destylacji frakcyjnej w celu u z y s k a n i a p r ó b k i związku o o d p o wiedniej czystości; s t o s o w a n e s p o s o b y p o s t ę p o w a n i a p r z e d s t a w i o n o w p . 1,26. W s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a n i a światła w y k o r z y s t u j e się p o m o c n i c z o d o identyfikacji czystych cieczy, szczególnie w p r z y p a d k a c h t a k i c h związków, k t ó r e nie mają g r u p funkcyjnych, umożliwiających o t r z y m a n i e stałych p o c h o d n y c h . W s p ó ł c z y n n i k z a ł a m a nia światła o z n a c z a się za p o m o c ą r e f r a k t o m e t r u A b b e g o (p. 1,38). D o d a t k o w y m kry terium identyczności substancji ciekłej jest jej gęstość, którą o z n a c z a się za p o m o c ą p i k n o m e t r u (p. 1,38).
YIL2. JAKOŚCIOWE OZNACZANIE
PIERWIASTKÓW
N a j p o w s z e c h n i e j w y s t ę p u j ą c y m i w z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h p i e r w i a s t k a m i są: węgiel, w o d ó r , tlen, azot, s i a r k a i c h l o r o w c e ; rzadziej występuje: fosfor, arsen, a n t y m o n , r t ę ć o r a z i n n e m e t a l e , k t ó r e m o g ą z n a j d o w a ć się j a k o s k ł a d n i k i soli k w a s ó w o r g a n i c z n y c h . S p o ś r ó d tych p i e r w i a s t k ó w jedynie tlen n i e m o ż e b y ć o z n a c z o n y b e z p o ś r e d n i o ze względu n a b r a k o d p o w i e d n i e j m e t o d y . Z w y k l e analizę r o z p o c z y n a się od p r ó b y spalania b a d a n e j substancji. P r ó b a ta d o s t a r c z a c e n n y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t o g ó l n y c h cech związku, a szczególne znaczenie m a p o z o s t a ł o ś ć p o spalaniu, w k t ó r e j o z n a c z a się w y s t ę p u j ą c e w związku pierwiastki nieorganiczne., P r ó b a s p a l a n i a . P r ó b k ę substancji, ok. 0,1 g, u m i e s z c z a się w p o r c e l a n o w y m tygielku l u b w p o k r y w c e tygielka i o g r z e w a się najpierw s ł a b o , a w k o ń c u d o c i e m n e g o ż a r u . Należy obserwować: a. C z y s u b s t a n c j a u l e g a stopieniu, czy jest w y b u c h o w a , czy jest p a l n a i j a k i daje płomień. b. C z y wywiązują się g a z y l u b p a r y i j a k i jest ich z a p a c h (ostrożnie*.). c. Czy p o z o s t a ł o ś ć jest stopiona. Jeżeli p o spaleniu substancji zostaje z n a c z n a p o z o s t a ł o ś ć , należy z a n o t o w a ć jej b a r w ę , a n a s t ę p n i e d o d a ć kilka kropli w o d y i z b a d a ć o d c z y n r o z t w o r u (lub zawiesiny) z a p o m o c ą p a p i e r k a u n i w e r s a l n e g o . Z kolei d o d a j e się nieco r o z c i e ń c z o n e g o k w a s u solnego i o b s e r w u j e , czy z a c h o d z i pienienie się i czy p o z o s t a ł o ś ć ulega rozpuszczeniu. Z a p o m o c ą p l a t y n o w e g o d r u t u b a d a się b a r w ę p ł o m i e n i a n a d a w a n ą p r z e z o t r z y m a n y k w a ś n y r o z t w ó r , a b y określić rodzaj o b e c n e g o m e t a l u ( r z a d k o się z d a r z a , a b y dla z i d e n t y f i k o w a n i a o b e c n e g o metalu l u b metali z a c h o d z i ł a konieczność p r z e b a d a n i a p o zostałości m e t o d a m i j a k o ś c i o w e j analizy nieorganicznej), leżeli b a r w a p ł o m i e n i a w s k a ż e n a o b e c n o ś ć s o d u , p r ó b ę spalenia substancji p o w t a r z a się, u ż y w a j ą c blaszki p l a t y n o w e j . Ogrzewanie z wapnem sodowanym jest p o ż y t e c z n ą p r ó b ą wstępną. Substancję w ilości 0,2 g miesza się s t a r a n n i e z ok. I g s p r o s z k o w a n e g o w a p n a s o d o w a n e g o . M i e s z a n i n ę umieszcza się w p r o b ó w c e ze szkła Pyrex, k t ó r ą z a m y k a się k o r k i e m z r u r k ą o d p r o w a d z a j ą c ą p a r y . P r o b ó w k ę p o c h y ł a się w ten s p o s ó b , a b y ciecz, k t ó r a m o ż e u t w o r z y ć się, nie spłynęła z p o w r o t e m d o gorącej części p r o b ó w k i . P o c z ą t k o w o z a w a r tość p r o b ó w k i o g r z e w a się ostrożnie, a n a s t ę p n i e — intensywnie. Wydzielające się sub stancje zbiera się w p r o b ó w c e zawierającej 2—3 m l w o d y . Związki zawierające a z o t r o z k ł a d a j ą się w tych w a r u n k a c h wydzielając a m o n i a k l u b p a r y alkaliczne w o b e c p a p i e r k a w s k a ź n i k o w e g o , w y k a z u j ą c e c h a r a k t e r y s t y c z n y z a p a c h ; kwasy h y d r o k s y b e n z o e s o w e p r z e c h o d z ą w fenole; z m r ó w c z a n ó w i o c t a n ó w eliminuje się w o d ó r ; z p r o s t y c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h tworzą się w ę g l o w o d o r y ( m e t a n z k w a s u o c t o w e g o , b e n z e n z kwasu b e n z o e s o w e g o l u b ftalowego, itd.); z soli a m i n i a r o m a t y c z n y c h a m i n o k w a s ó w powstają a m i n y ; itd. Węgiel i w o d ó r . D o w o d e m o r g a n i c z n e g o c h a r a k t e r u związku jest z a c h o w a n i e się p o d czas o g r z e w a n i a n a porcelanie, platynie l u b i n n y m p o d o b n i e n i e r e a k t y w n y m m e t a l u ( n p . niklu). S u b s t a n c j a o r g a n i c z n a jest p a l n a , pali się bardziej l u b m n i e j k o p c ą c y m p ł o m i e n i e m , zwęgla się i pozostawia czarną p o z o s t a ł o ś ć składającą się głównie z węgla (p. próba spalania). Związki a r o m a t y c z n e palą się c h a r a k t e r y s t y c z n y m , b a r d z o kopcą cym płomieniem. W razie p o t r z e b y o b e c n o ś ć węgła i w o d o r u w związku m o ż n a stwierdzić za p o m o c ą następującej p r ó b y : 0,1 g substancji miesza się z 1—2 g w y p r a ż o n e g o s p r o s z k o w a n e g o tlenku miedzi ( I I ) ) w suchej p r o b ó w c e z a m k n i ę t e j k o r k i e m z r u r k ą zgiętą p o d t a k i m J
>> S p r o s z k o w a n y tlenek m i e d z i (II) p r z y g o t o w a n y przez roztarcie t l e n k u m i e d z i (w postaci drutu) o g r z e w a sie d o c i e m n e j - o żaru w p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y i p o c z ę ś c i o w y m o c h ł o d z e n i u n a p o w i e t r z u u m i e s z c z a się w eksykatorze.
kątem, a b y wydzielające się g a z y o d p r o w a d z a n e b y t y p o d w a r s t w ę w o d y w a p i e n n e j znajdującej się w drugiej p r o b ó w c e . P r o b ó w k ę z m i e s z a n i n ą c h w y t a się łapą w pobliżu k o r k a i z a w a r t o ś ć jej ogrzewa s t o p n i o w o . Jeżeli związek zawiera węgiel, t o wywiązujący się d w u d e n e k węgla p o w o d u j e zmętnienie w o d y w a p i e n n e j . O obecności w o d o r u świad czą k r o p e l k i w o d y zbierające się n a ś c i a n k a c h zimniejszej części p r o b ó w k i . A z o t , s i a r k a i c h l o r o w c e . W celu w y k r y c i a t y c h p i e r w i a s t k ó w w z w i ą z k a c h organicz n y c h n i e z b ę d n e jest p r z e k s z t a ł c e n i e ich w j o n o w e związki n i e o r g a n i c z n e , t a k a b y m o ż n a b y ł o w y k o r z y s t a ć p r ó b y nieorganicznej analizy j a k o ś c i o w e j n a o b e c n o ś ć o d p o w i e d n i c h j o n ó w . P r z e k s z t a ł c e n i a tego m o ż n a d o k o n a ć k i l k o m a s p o s o b a m i , ale najlepszym z nich jest s p o s ó b polegający n a stopieniu substancji organicznej z s o d e m ( p r ó b a L a s s a i g n e ' a ) . T w o r z ą się przy t y m : cyjanek sodu, siarczek s o d u i h a l o g e n k i s o d u , k t ó r e z łatwością można zidentyfikować. ogrzew.
Z w i ą z e k o r g a n i c z n y zawierający C , H , O, N , S, c h l o r o w c e +
N a —
NaCN + N a S + NaX + NaOH 2
Z w y k l e stosuje się n a d m i a r s o d u , gdyż w p r z e c i w n y m razie, w p r z y p a d k u stapiania związku zawierającego j e d n o c z e ś n i e siarkę i a z o t m o ż e u t w o r z y ć się tiocyjanian s o d u , N a C N S . W p r ó b i e na o b e c n o ś ć a z o t u u z y s k a się w t e d y p o d o d a n i u j o n ó w żelaza(III) z a b a r w i e n i e c z e r w o n e z a m i a s t błękitu p r u s k i e g o , p o n i e w a ż w r o z t w o r z e b r a k będzie w o l n y c h j o n ó w c y j a n k o w y c h . W obecności n a d m i a r u s o d u tiocyjanian, jeśli p o w s t a n i e , ulega r o z k ł a d o w i N a C N S + 2Na -+ N a C N + N a S 2
. P r z e s ą c z o n y r o z t w ó r alkaliczny, o t r z y m a n y p r z e z w r z u c e n i e d o w o d y stopu z s o d e m , z a d a j e się r o z t w o r e m siarczanu żelaza(II), i w t e d y p o w s t a j e cyjanożelazian(II) sodu F e S 0 + 6NaCN -> N a [ F e ( C N ) ] + N a S 0 4
4
6
2
4
P o d c z a s o g r z e w a n i a d o w r z e n i a alkalicznego r o z t w o r u soli żelaza(II) powstają w p e w n y m s t o p n i u j o n y żelaza(III) j a k o n i e u n i k n i o n e n a s t ę p s t w o d z i a ł a n i a p o w i e t r z a . P o d o d a n i u r o z c . k w a s u s i a r k o w e g o rozpuszczającego w o d o r o t l e n k i żelaza(II) i (III), cyjanożełazian reaguje z solą żelaza(III) t w o r z ą c cyjanożelazian(IT) żelaza(III) — błękit pruski 3 N a 4 F e ( C N ) ] + 2 F e ( S 0 ) -*• F e l F e ( C N ) ] + 6 N a S 0 6
2
4
3
4
6
3
2
4
D o z a k w a s z e n i a alkalicznego r o z t w o r u nie należy u ż y w a ć k w a s u solnego, p o n i e w a ż żółta b a r w a u t w o r z o n e g o c h l o r k u żelaza(III), s p r a w i a , że błękit p r u s k i staje się zielon k a w y . Z t e g o s a m e g o p o w o d u nie p o w i n n o d o d a w a ć się c h l o r k u żelaza(III), c o c z ę s t o b y w a p o l e c a n e . J o n y żelaza(III) w d o s t a t e c z n y m stężeniu t w o r z ą się w s k u t e k utlenienia p o w i e t r z e m g o r ą c e g o r o z t w o r u alkalicznego. D o d a t e k m a ł e j ilości r o z c i e ń c z o n e g o roz t w o r u fluorku p o t a s u w p ł y w a korzystnie n a t w o r z e n i e się błękitu p r u s k i e g o w p o s t a c i łatwej d o odsączenia. S i a r k ę , j a k o j o n s i a r c z k o w y , w y k r y w a się p r z e z w y t r ą c e n i e c z a r n e g o o s a d u siarczku ołowiu za p o m o c ą r o z t w o r u o c t a n u o ł o w i u i k w a s u o c t o w e g o l u b też n a p o d s t a w i e p u r p u r o w e g o z a b a r w i e n i a powstającego p o d o d a n i u pięciocyjanojednonitrozylożelazianu(III) sodu. C h l o r o w c e w y k r y w a się j a k o c h a r a k t e r y s t y c z n e halogenki srebra strąca jące się p o d o d a n i u a z o t a n u srebra i rozc. k w a s u a z o t o w e g o . Przeszkadzający w tej p r ó b i e w p ł y w j o n ó w s i a r c z k o w y c h i c y j a n k o w y c h o m ó w i o n o p r z y p r ó b a c h n a poszcze gólne pierwiastki. Sposób postępowania. Małą probówkę z miękkiego szkła ( 5 0 X 1 2 mm) umieszcza się w łapie lub w k a w a ł k u a z b e s t u (lub płycie urałitowej) z o d p o w i e d n i o wyciętym o t w o r e m tak, a b y p r o b ó w k a t k w i ł a w azbeście jak w o p r a w c e . W p r o b ó w c e umieszcza
się b r y ł k ę świeżo o k r o j o n e g o sodu *) (o k r a w ę d z i ok. 4 m m , c o o d p o w i a d a ok. 0,04 g s o d u ) . N a s t ę p n i e n a ł o p a t c e l u b ostrzu stalowego n o ż a p r z y g o t o w u j e się p r ó b k ę sub stancji w ilości ok. 0,05 g. Jeżeli s u b s t a n c j a jest cieczą, to napełnia się k a p i l a r n y w k r a p l a c z l u b k a p i l a r ę d o o z n a c z a n i a t e m p e r a t u r y t o p n i e n i a ok. t r z e m a k r o p l a m i substancji. P r o b ó w k ę z s o d e m ogrzewa się p o c z ą t k o w o s ł a b o , a b y u n i k n ą ć pęknięcia, a ż sód stopi się i jego p a r y podejdą o 1—2 c m w g ó r ę p r o b ó w k i . W ó w c z a s p r z y g o t o w a n ą substancję w p r o w a d z a się w p r o s t n a s t o p i o n y sód, najlepiej p o r c j a m i ( o s t r o ż n i e ! M o ż e b y ć p r z y t y m s ł a b y w y b u c h , szczególnie w p r z y p a d k u c h l o r o f o r m u , c z t e r o c h l o r k u węgla, n i t r o a l k a n ó w i związków a z o w y c h ) . P r o b ó w k ę wyjmuje się z ł a p y i t r z y m a j ą c ją s z c z y p c a m i ogrzewa p o c z ą t k o w o ostrożnie, a n a s t ę p n i e m o c n o , a ż z a t o p i o n y k o n i e c p r o b ó w k i r o z ż a r z y się d o czerwoności i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e p r z e z 1—2 m i n . G o r ą c ą jeszcze p r o b ó w k ę w r z u c a się do p a r o w n i c y ) zawierającej ok. 10 m l destylo w a n e j w o d y i natychmiast p r z y k r y w a p a r o w n i c ę czystą siatką drucianą. P r o b ó w k a p o w i n n a p r z y t y m r o z b i ć się, a b y p o z o s t a ł y sód p r z e r e a g o w a ł z wodą. P o d c z a s w y k o n y w a n i a tych czynności należy o p r ó c z stale noszonej osłony oczu s t o s o w a ć d o d a t k o w e ś r o d k i o c h r o n n e w p o s t a c i osłony zabezpieczającej l u b częściowo opuszczonej p r z e d n i e j s z y b y wyciągu. P o z a k o ń c z e n i u reakcji m i e s z a n i n ę ogrzewa się d o w r z e n i a i sączy. Przesącz p o w i n i e n b y ć przezroczysty, b e z b a r w n y i alkaliczny. Jeżeli przesącz jest c i e m n y , s t a p i a n i e z s o d e m należy p o w t ó r z y ć , g d y ż r o z k ł a d b a d a n e j substancji p r a w d o p o d o b n i e nie był c a ł k o w i t y . 2
P r ó b ę L a s s a i g n e ' a m o ż n a w y k o n a ć w nieco inny sposób, posiadający tę zaletę, że tę samą p r o b ó w k ę m o ż n a u ż y w a ć do wielu p r ó b stapiania z s o d e m . P r o b ó w k ę ze szkła P y r e x ( 1 5 0 X 1 2 m m ) u m i e s z c z a się p i o n o w o w ł a p i e w y ł o ż o n e j azbestem l u b k o r k i e m . D o p r o b ó w k i w p r o w a d z a się k a w a ł e k (o k r a w ę d z i ok. 4 m m , co o d p o w i a d a ok. 0,04 g) świeżo o k r o j o n e g o sodu i ogrzewa ją, aż p a r y wzniosą się n a w y s o k o ś ć 4 — 5 c m . Niewielką ilość (ok. 0,05 g) substancji w p r o w a d z a się, najlepiej p o r c j a m i , w p r o s t n a p a r y sodu (ostrożnie! M o ż e nastąpić s ł a b y w y b u c h ) i n a s t ę p n i e o g r z e w a się p r o b ó w k ę d o c z e r w o n o ś c i w ciągu ok. 1 m i n . P r o b ó w k ę p o z o s t a w i a się d o ostygnięcia, d o d a j e 3—A m l m e t a n o l u w celu r o z ł o ż e n i a n i e z m i e n i o n e g o s o d u , następnie n a p e ł n i a się ją d o p o ł o w y d e s t y l o w a n ą w o d ą i ogrzewa d o ł a g o d n e g o w r z e n i a przez kilka m i n u t . G o r ą c ą m i e s z a n i n ę sączy się i przezroczystego, b a r w n e g o przesączu u ż y w a d o w y k o n y w a n i a o p i s a n y c h p o n i ż e j p r ó b . P r o b ó w k ę p o s t a r a n n y m u m y c i u p r z e c h o w u j e się d o n a s t ę p n y c h r e a k c j i z s o d e m . C o p e w i e n czas należy p r o b ó w k ę oczyścić p r o s z k i e m do mycia. P r ó b a n a o b e c n o ś ć a z o t u . D o p r o b ó w k i zawierającej 0,1—0,2 g s p r o s z k o w a n e g o krystalicznego siarczanu żelaza(II) d o d a j e się 2—3 m l przesączonego r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m . M i e s z a n i n ę ogrzewa się ł a g o d n i e , jednocześnie wstrząsając, a ż d o z a g o t o w a n i a , a n a s t ę p n i e , beż chłodzenia, d o d a j e się rozc. k w a s u s i a r k o w e g o w ilości p o t r z e b n e j d o rozpuszczenia w o d o r o t l e n k ó w żelaza i d o u z y s k a n i a k w a ś n e g o o d c z y n u . D o d a n i e 1 m l 5-proc. r o z t w o r u fluorku p o t a s u sprzyja t w o r z e n i u się błękitu p r u s k i e g o 0 bardziej czystej b a r w i e [ p r a w d o p o d o b n i e w s k u t e k p o w s t a w a n i a sześciofluorożelaz i a n u ( I I I ) p o t a s u , K ( F e F ) ] . W y t r ą c e n i e się o s a d u błękitu p r u s k i e g o lub p o j a w i e n i e się niebieskiego z a b a r w i e n i a świadczy o obecności a z o t u . Jeżeli niebieski osad nie p o j a w i się od r a z u , to należy p o z o s t a w i ć m i e s z a n i n ę n a 15 m i n , przesączyć przez m a ł y sączek 1 p r z e m y ć g o w o d ą w celu usunięcia ś l a d ó w b a r w n e g o r o z t w o r u . Jeżeli błękit p r u s k i 3
6
'I O s t r o ż n i e ! Z s o d e m n a l e ż y o b c h o d z i ć się b a r d z o u w a ż n i e . M a ł e k a w a ł k i s o d u d o stapiania należy prze c h o w y w a ć w n i e w i e l k i m s u c h y m s ł o i k u . W i ę k s z e ilości lepiej t r z y m a ć p o d w a r s t w ą r o z p u s z c z a l n i k a , nafty l u b k s y l e n u . S o d u n i c należy d o t y k a ć palcami l e c z p o s ł u g i w a ć się s z c z y p c a m i , p i n c e t ą lub s c y z o r y k i e m . Jeżeli s ó d jest p r z e c h o w y w a n y p o d naftą lub k s y l e n e m , t o b e z p o ś r e d n i o p r z e d u ż y c i e m suszy się g o za p o m o c ą bibufy filtracyjnej. W s z e l k i e o d p a d k i s o d u należy u m i e s z c z a ć w p r z e z n a c z o n y m d o t e g o c e l u s ł o i k u o p a t r z o n y m n a p i s e m „ O d p a d y s o d u " . N i g d y n i e należy w y r z u c a ć o d p a d k ó w s o d u d o z l e w u iub w o d y ; d o z n i s z c z e n i a p o z o s t a ł e g o s o d u u ż y w a sie s k a ż o n e g o spirytusu.
I
2) M o ż n a z a n u r z y ć p r o b ó w k ę w o k . 10 m l w o d y znajdującej się w m a ł y m c z y s t y m m o ź d z i e r z u i n a k r y ć g o n a t y c h m i a s t czystą siatką drucianą. P o z a k o ń c z e n i u reakcji rozciera sic m i e s z a n i n ę roztworu i s t ł u c z o n e g o s z k ł a , a b y u ł a t w i ć r o z p u s z c z e n i e soli s o d o w y c h . M i e s z a n i n ę s p ł u k u j e sie za p o m o c ą n i e w i e l k i e j ilości w o d y d o p o r c e ł a n o w e j p a r o w n i c y , o g r z e w a d o w r z e n i a i sączy.
b y ł w r o z t w o r z e , t o stanie się w i d o c z n y w s t o ż k u sączka. W p r z y p a d k a c h wątpliwych należy p o w t ó r z y ć stapianie z s o d e m , najlepiej mieszając b a d a n ą s u b s t a n c j ę z czystą s a c h a r o z ą l u b n a f t a l e n e m . O b r a k u a z o t u w b a d a n e j substancji ś w i a d c z y j a s n o ż ó ł t e z a b a r w i e n i e r o z t w o r u w y w o ł a n e s o l a m i żelaza. Jeżeli s u b s t a n c j a zawiera siarkę, to p o r o z p u s z c z e n i u się k r y s z t a ł k ó w siarczanu żelaza(II) następuje wytrącenie czarnego o s a d u siarczku żelaza(II). W t a k i m p r z y p a d k u należy m i e s z a n i n ę o g r z a ć d o w r z e n i a w ciągu 30 s i z a k w a s i ć r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m ; siarczek żelaza(II) r o z p u s z c z a się i w p r z y p a d k u o b e c n o ś c i a z o t u wydziela się o s a d błękitu p r u s k i e g o . P r ó b a n a o b e c n o ś ć siarki. Pierwiastek ten m o ż n a w y k r y ć za p o m o c ą jednej z dwu następujących metod: 1. D o 2 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m , z a k w a s z o n e g o r o z c . k w a s e m o c t o w y m , dodaje się k i l k a k r o p l i r o z t w o r u octanu ołowiu. W razie o b e c n o ś c i siarki w y t r ą c a się c z a r n y o s a d siarczku ołowiu. 2. D o 2 m l r o z t w o r u po stopieniu z s o d e m d o d a j e się 2—3 k r o p l e świeżo przy g o t o w a n e g o r o z t w o r u (ok. 0,1-proc.) p i ę c i o c y j a n o j e d n o n i t r o z y l o ż e l a z i a n u sodu Na2[Fe(CN)5NO] ( n i t r o p r u s y d e k sodu). R o z t w ó r ten s p o r z ą d z a się, rozpuszczając m a l e ń k i kryształek o d c z y n n i k a w ok. 2 m l w o d y . O obecności siarki świadczy p o j a wienie się p u r p u r o w e g o z a b a r w i e n i a z a n i k a j ą c e g o s t o p n i o w o p o d c z a s stania. P r ó b a n a o b e c n o ś ć c h l o r o w c ó w . A. Wykonanie próby, gdy związek nie zawiera azotu i siarki, (i) Część r o z t w o r u u z y s k a n e g o p o stopieniu p r ó b k i z s o d e m z a k w a s z a się rozc. k w a s e m a z o t o w y m i d o d a j e w n a d m i a r z e r o z t w o r u a z o t a n u s r e b r a . Wydzielenie osadu w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć c h l o r o w c a . P o z d e k a n t o w a n i u r o z t w o r u o s a d h a l o g e n k u srebra z a d a j e się r o z c . w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u . Jeżeli o s a d jest biały i ł a t w o ulega r o z p u s z c z e n i u w r o z t w o r z e a m o n i a k u , to o z n a c z a n y m c h l o r o w c e m jest c h l o r ; jeżeli o s a d jest żółty i t r u d n o r o z p u s z c z a l n y — b r o m ; a jeżeli o s a d jest ż ó ł t y i nie ulega r o z p u s z c z e n i u — j o d . O b e c n o ś ć j o d u i b r o m u m o ż n a p o t w i e r d z i ć z a p o m o c ą p r ó b y (ii) l u b (iii). P r ó b y te stosuje się t a k ż e , jeśli jest p o d e j r z e n i e (np. n a p o d s t a w i e w y n i k ó w p r ó b y z a z o t a n e m s r e b r a ) , że w związku występuje więcej niż j e d e n r o d z a j c h l o r o w c a . (ii) P r ó b k ę 1—2 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m z a k w a s z a się niewielkim n a d m i a r e m lod. k w a s u o c t o w e g o i d o d a j e 1 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. N a s t ę p n i e w p r o w a d z a się p o kropli, jednocześnie wstrząsając, 20-proc. r o z t w ó r a z o t y n u sodu. P u r p u r o w a l u b fioletowa b a r w a w a r s t w y organicznej wskazuje n a o b e c n o ś ć jodu. Z a c h o d z i r e a k c j a 2NaI + 2 N a N 0 + 4 C H C 0 H -+ I 4- 2NO 4- 4 C H C 0 N a + 2 H 0 2
3
2
2
3
2
2
R o z t w ó r ten m o ż n a w y k o r z y s t a ć d o w y k o n a n i a p r ó b y n a o b e c n o ś ć bromu. Jeżeli stwier d z o n o o b e c n o ś ć j o d u , t o d o r o z t w o r u d o d a j e się n a s t ę p n ą m a ł ą porcję r o z t w o r u a z o t y n u sodu, o g r z e w a i z a p o m o c ą pipety u s u w a w a r s t w ę organiczną, w p r o w a d z a j ą c n a jej miejsce świeżą p o r c j ę c z t e r o c h l o r k u węgla; c z y n n o ś ć tę p o w t a r z a się, aż faza o r g a n i c z n a stanie się b e z b a r w n a . K w a ś n y r o z t w ó r ogrzewa się d o w r z e n i a , aż u s t a n i e wydzielanie się t l e n k ó w a z o t u i następnie oziębia. D o r o z t w o r u d o d a j e się niewielką ilość d w u t l e n k u ołowiu, u w y l o t u p r o b ó w k i umieszcza k a w a ł e k b i b u ł y nasyconej fluoresceiną i r o z t w ó r ł a g o d n i e o g r z e w a . Jeśli s u b s t a n c j a zawiera b r o m , p a p i e r e k w s k a ź n i k o w y barwi się n a kolor r ó ż o w y (powstaje eozyna). Jeżeli w b a d a n y m związku nie stwierdzono obecności jodu, t o d o p r ó b y n a b r o m u ż y w a się 1 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m , silnie z a k w a s z a go lod. k w a s e m o c t o w y m , d o d a j e d w u t l e n k u o ł o w i u i dalej postępuje w spo sób o p i s a n y p o w y ż e j . W o m a w i a n e j p r ó b i e n a b r o m , dwutlenek ołowiu r o z p u s z c z o n y w kwasie o c t o w y m t w o r z y c z t e r o o c t a n ołowiu, k t ó r y utlenia b r o m o w o d ó r (a t a k ż e j o d o w o d ó r ) , ale p r a k tycznie nie reaguje z c h l o r o w o d o r e m w p o d a n y c h w a r u n k a c h d o ś w i a d c z e n i a 2NaBr + P b 0
2
+ 4CH
3
C 0 H -+ B r + ( C H 2
3
3
C0 ) Pb + 2CH 2
2
3
C0 Na + 2H 0 2
2
F l u o r e s c e i n o w y p a p i e r e k w s k a ź n i k o w y o t r z y m u j e się, z a n u r z a j ą c bibułę filtracyjną w rozc. e t a n o l o w y m r o z t w o r z e fluoresceiny. Bibuła s z y b k o w y s y c h a i g o t o w a jest d o użycia. P a p i e r k i w s k a ź n i k o w e mają b a r w ę c y t r y n o w o ż ó ł t ą .
D o w y k o n a n i a p r ó b y n a chlor w p r z y p a d k u związku zawierającego j o d i / l u b b r o m u ż y w a się 1—2 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m , k t ó r y z a k w a s z a się k w a s e m o c t o w y m , d o d a j e niewielki n a d m i a r d w u t l e n k u o ł o w i u ( n p . 0,5 g) i ogrzewa ł a g o d n i e , aż j o d i b r o m wydzielą się całkowicie. M i e s z a n i n ę rozcieńcza się, odsącza n a d m i a r d w u tlenku o ł o w i u i p r z e p r o w a d z a p r ó b ę n a j o n c h l o r k o w y , d o d a j ą c r o z c . k w a s u a z o t o w e g o i roztworu azotanu srebra. (iii) P r ó b k ę 1—2 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m z a k w a s z a się r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m , chłodzi i d o d a j e 1 m l c z t e r o c h l o r k u węgla. N a s t ę p n i e p r z y g o t o w u j e się r o z t w ó r w o d y c h l o r o w e j , zakwaszając 10-proc. r o z t w ó r p o d c h l o r y n u sodu rozc. k w a s e m s o l n y m u ż y t y m w ilości j e d n e j piątej objętości r o z t w o r u p o d c h l o r y n u . R o z t w ó r w o d y c h l o r o w e j d o d a j e się k r o p l a m i do b a d a n e j p r ó b k i , energicznie wstrząsając p r o b ó w k ę . Jeżeli a n a l i z o w a n a s u b s t a n c j a zawiera jod, w a r s t w a o r g a n i c z n a najpierw p r z y b i e r a b a r w ę p u r p u r o w ą . Z a b a r w i e n i e to z a n i k a p r z y d a l s z y m d o d a w a n i u w o d y c h l o r o w e j (wskutek u t l e n i a n i a j o d u n a j o d a n ) i jeżeli w substancji o b e c n y jest b r o m , p o j a w i a się b a r w a b r u n a t n a l u b c z e r w o n o b r u n a t n a . Jeżeli s u b s t a n c j a nie z a w i e r a b r o m u , w a r s t w a o r g a n i c z n a pozostaje b e z b a r w n a . Z a t e m b r a k z a b a r w i e n i a w a r s t w y organicznej w s k a zuje, że j e d y n y m c h l o r o w c e m , k t ó r y m o ż e być w substancji jest chlor, oczywiście jeśli jest p o z y t y w n y w y n i k p r ó b y (i). B. Wykonanie próby, gdy związek zawiera azot i/lub siarkę. A b y z r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m u s u n ą ć j o n y c y j a n k o w e i s i a r c z k o w e , p r ó b k ę o o b j . 2—3 m l za k w a s z a się r o z c . k w a s e m a z o t o w y m i o d p a r o w u j e d o p o ł o w y objętości w celu o d p ę d z e n i a c y j a n o w o d o r u i / l u b s i a r k o w o d o r u . P o z o s t a ł o ś ć r o z c i e ń c z a się n a s t ę p n i e r ó w n ą objętością w o d y i p r z e p r o w a d z a p r ó b y (i), (ii) i (iii) o p i s a n e p o w y ż e j . M o ż n a r ó w n i e ż d o 2—3 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m d o d a ć 1—2 k r o p i e 5-proc. r o z t w o r u a z o t a n u nikłu(II), odsączyć cyjanek niklu(II) i / l u b siarczek niklu(II), z a k w a s i ć przesącz 2 M k w a s e m a z o t o w y m i b a d a ć n a o b e c n o ś ć c h l o r o w c ó w jak w y ż e j . P o z a t y m o b e c n o ś ć c h l o r o w c a w wielu z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h m o ż n a stwierdzić z a p o m o c ą p r ó b y Beilsteina. Polega o n a n a spaleniu substancji w k o n t a k c i e z c z y s t y m tlenkiem miedzi w p ł o m i e n i u p a l n i k a B u n s e n a — tworzą się o d p o w i e d n i e h a l o g e n k i m i e d z i , k t ó r e będąc s u b s t a n c j a m i l o t n y m i p o w o d u j ą i n t e n s y w n e zielone l u b zielononiebieskie z a b a r w i e n i e zewnętrznej części p ł o m i e n i a . J e d e n k o n i e c 20 c m o d c i n k a m o c n e g o d r u t u m i e d z i a n e g o wciska się w k o r e k (pełnić b ę d z i e rolę u c h w y t u ) , d r u g i zaś koniec zwija się spiralnie d w u - l u b trzykrotnie w o k ó ł cienkiej bagietki szklanej. Spiralę tę w y g r z e w a się w zewnętrznej części p ł o m i e n i a p a l n i k a B u n s e n a tak d ł u g o , aż p ł o m i e ń stanie się b e z b a r w n y . N a s t ę p n i e d r u t chłodzi się nieco i n a jeszcze c i e p ł y m umieszcza m a ł ą porcję b a d a n e j substancji i p o n o w n i e o g r z e w a nieświecącym p ł o m i e n i e m . Jeżeli związek zawiera chlorowiec, t o p ł o m i e ń pal n i k a b a r w i się n a k o l o r zielony l u b zielononiebieski (zwykle p o zaniku k o p c ą c e g o p o c z ą t k o w o p ł o m i e n i a ) . D r u t przed u ż y c i e m d o b a d a n i a kolejnego związku należy o g r z a ć , a ż s u b s t a n c j a z p o p r z e d n i e j p r ó b y ulegnie rozłożeniu i p ł o m i e ń stanie się bezbarwny. S t w i e r d z o n o , że wiele związków nie zawierających c h l o r o w c ó w , n p . n i e k t ó r e p o c h o d n e p i r y d y n y , chinoliny, p u r y n y , a m i d y k w a s o w e i cyjanozwiązki, p o d c z a s spalania w o b e c tlenku miedzi t a k ż e barwią p ł o m i e ń n a zielono, p r a w d o p o d o b n i e w s k u t e k p o w s t a w a n i a l o t n e g o cyjanku miedzi. S t ą d w y n i k i p r ó b y Beilsteina nie z a w s z e są w i a r y g o d n e . Z a p o m o c ą tej p r ó b y nie m o ż n a w y k r y ć fluoru w związkach o r g a n i c z n y c h , p o n i e w a ż fluorek miedzi nie jest l o t n y . W y k r y w a n i e poniżej w y m i e n i o n y c h p i e r w i a s t k ó w , w z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h , p o d a n o dla pełniejszego jakościowej. P r ó b a n a o b e c n o ś ć fluoru. W y k o r z y s t u j e się j e d n ą z a. M o c n o z a k w a s z o n ą lod. k w a s e m o c t o w y m 2 m l z s o d e m o g r z e w a się d o wrzenia, zagęszczając r o z t w ó r oziębieniu, k r o p l ę r o z t w o r u przenosi się n a p a p i e r e k
występujących niezbyt często w y c z e r p a n i a t e m a t u analizy d w u poniższych p r ó b . p r ó b k ę r o z t w o r u p o stopieniu d o ok. p o ł o w y objętości. P o wskaźnikowy cyrkono-alizary-
n o w y S. Z m i a n a b a r w y p a p i e r k a z czerwonej n a żółtą w s k a z u j e n a obecność fluoru. D u ż e ilości s i a r c z a n ó w i f o s f o r a n ó w przeszkadzają w p r a w i d ł o w y m przebiegu tej p r ó b y . P r z y g o t o w a n i e p a p i e r k ó w w s k a ź n i k o w y c h c y r k o n o - a l i z a r y n o w y c h S. Suchą bibułę filtracyjną n a s y c a się 5-proc. r o z t w o r e m a z o t a n u c y r k o n u w 5-proc. kwasie s o l n y m i p o wysuszeniu z a n u r z a ją w 2-proc. r o z t w o r z e w o d n y m soli sodowej k w a s u a l i z a r y n o s u l f o n o w e g o (alizaryna S). B i b u ł a p r z y b i e r a b a r w ę c z e r w o n o f i o l e t o w ą n a skutek p o w s t a n i a l a k i c y r k o n o w e j . N a s t ę p n i e b i b u ł ę p ł u c z e się wodą, aż p o p ł u c z y n y staną się p r a w i e b e z b a r w n e i suszy n a p o w i e t r z u . b. Jeżeli b a d a n a s u b s t a n c j a zawiera t a k ż e azot i / l u b siarkę, należy 3—4 m l r o z t w o r u p o stopieniu z a k w a s i ć r o z c . k w a s e m a z o t o w y m i zatężyć do p o ł o w y początkowej objętości w celu o d p ę d z e n i a H C N i / l u b H S . Jeżeli a z o t u i siarki n i e m a , u ż y w a się b e z p o ś r e d n i o d o p r ó b y 2 m l r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m . P r ó b k ę z o b o j ę t n i a się w o b e c l a k m u s u r o z c . (5 M ) w o d n y m r o z t w o r e m a m o n i a k u , d o d a j e 5 k r o p l i 5 M k w a s u octowego o r a z 20 m g c h l o r o a n i l a n u l a n t a n u a n a s t ę p n i e wstrząsa od czasu d o czasu w ciągu 10—15 m i n i sączy. R ó ż o w o f i o l e t o w e z a b a r w i e n i e przesączu świadczy o o b e c ności fluoru w b a d a n e j substancji. 2
P r ó b a n a o b e c n o ś ć fosforu. W s k a z ó w k ą o b e c n o ś c i fosforu jest z a p a c h fosfiny w y c z u w a l n y p o d c z a s stapiania substancji z s o d e m , a t a k ż e p o w s t a j ą c e n a t y c h m i a s t , po' w k r o p l e n i u p r ó b k i d o o g r z a n e g o sodu, sczernienie u m i e s z c z o n e j u w y l o t u p r o b ó w k i b i b u ł y zwilżonej r o z t w o r e m a z o t a n u srebra. D o 1 m ł r o z t w o r u p o stopieniu z s o d e m d o d a j e się 3 m l stęż. k w a s u a z o t o w e g o i ogrzewa d o w r z e n i a w ciągu 1 min. P o ozię bieniu d o d a j e się r ó w n ą objętość o d c z y n n i k a m o l i b d e n i a n u a m o n u . M i e s z a n i n ę o g r z e w a się d o t e m p . 4 0 — 5 0 ° C i p o z o s t a w i a d o ostygnięcia. W r a z i e obecności fosforu w y t r ą c a się żółty krystaliczny osad fosforom olibdenianu a m o n u , ( N H ^ P t M o a O i o ) * ] . Z w y k ł e lepiej jest utlenić związek b e z p o ś r e d n i o . W tyglu n i k l o w y m miesza się możliwie jak n a j d o k ł a d n i e j 0,02—0,05 g b a d a n e j substancji z 3 g n a d t l e n k u sodu i 2 g bezw. w ę g l a n u sodu. Tygiel z zawartością o g r z e w a się m a ł y m p ł o m i e n i e m słabo, a n a stępnie m o c n i e j , t a k a b y m i e s z a n i n a stopiła się i u t r z y m u j e w tej t e m p e r a t u r z e w ciągu 10 m i n . P o o c h ł o d z e n i u e k s t r a h u j e się z a w a r t o ś ć tygla w o d ą i r o z t w ó r sączy. D o prze sączu d o d a j e się stęż. k w a s u a z o t o w e g o w n a d m i a r z e i p r z e p r o w a d z a p r ó b ę z m o l i b d e n i a n e m a m o n u jak p o p r z e d n i o . Żółty o s a d w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć fosforu. N a l e ż y p a m i ę t a ć , że w w a r u n k a c h o m a w i a n e g o doświadczenia o b e c n y e w e n t u a l n i e w substancji arsen ulega p r z e m i a n i e w a r s e n i a n . O d c z y n n i k m o l i b d e n i a n a m o n u o t r z y m u j e się w następujący s p o s ó b : 45 g czystego m o l i b d e n i a n u a m o n u r o z p u s z c z a się w mieszaninie 40 ml w o d n e g o r o z t w o r u a m o n i a k u (d = 0,88) i 60 m l w o d y , d o d a j e 120 g a z o t y n u a m o n u i o t r z y m a n y r o z t w ó r u z u p e ł n i a w o d ą d o o b j . 1 litra. P r ó b a n a o b e c n o ś ć a r s e n u . O obecności a r s e n u w związku o r g a n i c z n y m świadczy p o w s t a w a n i e c i e m n o s z a r e g o lustra arsenu n a ś c i a n k a c h p r o b ó w k i p o d c z a s s t a p i a n i a związku z s o d e m w p r ó b i e Lassaigne'a. Z w y k l e wystarczającą p r ó b ą n a a r s e n jest w y t r ą c e n i e się żółtego trójsiarczku arsenu p o z a k w a s z e n i u alkalicznego r o z t w o r u k w a ' sem s o l n y m i wysyceniu s i a r k o w o d o r e m . W s k a z a n e jest, a b y związek stopić z mieszaniną w ę g ł a n u sodu (2 cz.) i n a d t l e n k u sodu (1 cz.), j a k w p r ó b i e n a fosfor. N a s t ę p n i e stopioną m a s ę e k s t r a h u j e się wodą, sączy i z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s o l n y m . Przez gorący r o z t w ó r przepuszcza się siarko w o d ó r , p r z y c z y m wydziela się żółty siarczek arsenu. Jeśli związek z a w i e r a a n t y m o n , t o wytrąca się p o m a r a ń c z o w y trójsiarczek a n t y m o n u . P r ó b a n a o b e c n o ś ć rtęci. Jeśli b a d a n a s u b s t a n c j a zawiera rtęć, t o p o d c z a s o g r z e w a n i a w długiej p r o b ó w c e m i e s z a n i n y substancji z w a p n e m s o d o w a n y m p o j a w i a się w górnej części p r o b ó w k i j a s n e metaliczne l u s t r o , a n a s t ę p n i e k r o p l e rtęci. M e t o d a w y k r y w a n i a a z o t u , siarki i c h l o r o w c ó w w z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h za p o m o c ą m i e s z a n i n y : w ę g l a n s o d n — c y n k . P r ó b a L a s s a i g n e ' a n a o b e c n o ś ć azotu z a w o d z i często » Sól lantanowa
2,5-dichloro-3,6-dihydroksy-p-benzochinonu.
w p r z y p a d k u z w i ą z k ó w w y b u c h o w y c h (jak sole d i a z o n i o w e , związki w i e l o n i t r o w e itp.) o r a z w p r z y p a d k u l o t n y c h związków zawierających a z o t , j a k n i e k t ó r e a m i n y , a t a k ż e ich p o c h o d n e acylowe i sole. T r u d n o ś c i te m o ż n a w y e l i m i n o w a ć a l b o stapiając z s o d e m m i e s z a n i n ę b a d a n e j substancji z naftalenem l u b sacharozą, a l b o też umieszczając w a r stwę w a p n a s o d o w a n e g o n a d mieszaniną s o d u i b a d a n e j substancji. K ł o p o t l i w e jest r ó w n i e ż s t a p i a n i e z s o d e m cieczy n i s k o w r z ą c y c h , j a k n p . b r o m k u etylu. W t a k i c h p r z y p a d k a c h d o b r e w y n i k i uzyskuje się, ogrzewając związek o r g a n i c z n y z w ę g l a n e m sodu i p y ł e m c y n k o w y m ( M i d d l e t o n , 1935). M e t o d a ta z o s t a ł a p r z e d s t a w i o n a j a k o o g ó l n a , n a d a j ą c a się d o w y k r y w a n i a p i e r w i a s t k ó w w y s t ę p u j ą c y c h w e wszystkich związ k a c h o r g a n i c z n y c h . Jest j e d n a k wątpliwe, a b y p r ó b a ta w y p a r ł a m e t o d ę stapiania z s o d e m s t o s o w a n ą d o o z n a c z e n i a p i e r w i a s t k ó w , c h o c i a ż m o ż n a ją polecić d o tych kilku p r z y p a d k ó w , w k t ó r y c h p r ó b a Lassaigne'a n i e daje d o b r y c h w y n i k ó w . P o d c z a s o g r z e w a n i a z w i ą z k u organicznego z m i e s z a n i n ą p y ł u c y n k o w e g o i węglanu s o d u , azot i c h l o r o w c e przekształcają się o d p o w i e d n i o w c y j a n e k sodu i h a l o g e n k i s o d u , a siarka — w siarczek c y n k u (nierozpuszczalny w wodzie). C y j a n e k sodu i h a l o g e n k i sodu e k s t r a h u j e się w o d ą i w y k r y w a , j a k w m e t o d z i e L a s s a i g n e ' a , n a t o m i a s t w y o d r ę b n i o n y siarczek c y n k u r o z k ł a d a się r o z c i e ń c z o n y m k w a s e m i w y k r y w a s i a r k o w o d ó r za p o m o c ą p a p i e r k a n a s y c o n e g o r o z t w o r e m o c t a n u o ł o w i u . T a k więc, p r z y w y k r y w a n i u a z o t u nie p r z e s z k a d z a obecność siarki, co s t a n o w i zaletę m e t o d y . P r z y g o t o w a n i e m i e s z a n i n y pyl c y n k o w y — w ę g l a n s o d u . W czystym, s u c h y m m o ź dzierzu r o z c i e r a się 25 g bezw. węglanu sodu cz.d.a. i 50 g najczystszego, j a k i m o ż n a o t r z y m a ć , p y ł u c y n k o w e g o . O d c z y n n i k ten nie m o ż e z a w i e r a ć związków a z o t u , n a t o m i a s t m o g ą być ślady siarki i c h l o r o w c ó w . N a l e ż y więc p r z e p r o w a d z i ć ślepą p r ó b ę sprawdzającą n a o b e c n o ś ć siarki i c h l o r o w c ó w w k a ż d e j świeżo p r z y g o t o w a n e j p o r c j i mieszaniny. O k o ł o 0,1 g s p r o s z k o w a n e j b a d a n e j substancji umieszcza się w m a ł e j , suchej p r o b ó w c e , d o d a j e o d c z y n n i k a w takiej ilości, a b y p o w s t a ł a w a r s t w a o wysokości ok. 1 c m i wstrząsa z a m k n i ę t ą p r o b ó w k ę aż d o d o k ł a d n e g o w y m i e s z a n i a zawartości. N a s t ę p n i e d o d a j e się więcej o d c z y n n i k a bez m i e s z a n i a tak, a b y w y s o k o ś ć w a r s t w y w y n i o s ł a ok. 3 c m . Jeżeli b a d a n a substancja jest cieczą, t o 2—3 k r o p l e substancji w p r o w a d z a się d o m a ł e j , suchej p r o b ó w k i , dodaje 1-centymetrową w a r s t w ę o d c z y n n i k a i p o z o s t a w i a , a b y ciecz d o k ł a d n i e wsiąkła w stałą m i e s z a n i n ę . W ó w c z a s d o d a j e się więcej o d c z y n n i k a , nie mieszając go z zawartością p r o b ó w k i , t a k a b y p o w s t a ł a w a r s t w a o c a ł k o w i t e j w y s o k o ś c i ok. 3 c m . P r o b ó w k ę trzyma się p o z i o m o (szczypcami l u b specjalną łapą d o p r o b ó w e k ) i za p o m o c ą małego p ł o m i e n i a o g r z e w a ł a g o d n i e mieszaninę n a o d c i n k u 1 c m od s t r o n y o t w o r u p r o b ó w k i . S t o p n i o w o zwiększa się p ł o m i e ń , aż k o ń c o w a war stwa m i e s z a n i n y r o z ż a r z y się d o czerwoności. N a s t ę p n i e ostrożnie i powoli p o w i ę k s z a się obszar o g r z e w a n i a w k i e r u n k u d n a p r o b ó w k i , a b y cała m i e s z a n i n a osiągnęła stan c z e r w o n e g o żaru. ( N a l e ż y b a r d z o ostrożnie p o w i ę k s z a ć obszar ogrzewania w k i e r u n k u d n a p r o b ó w k i , g d y ż w p r z e c i w n y m r a z i e m o ż e nastąpić w y r z u c e n i e z a w a r t o ś c i n a z e w n ą t r z . Jeżeli m i e s z a n i n a w y p y c h a n a jest z p r o b ó w k i p r z e z wydzielający się g a z , należy p r z e r w a ć c h w i l o w o ogrzewanie i o b r a c a ć p r o b ó w k ę , ciągle w p o ł o ż e n i u p o z i o m y m w celu rozdzielenia zawartości). N a s t ę p n i e ogrzewa się p r o b ó w k ę d o c z e r w o n e g o żaru w p o ł o ż e n i u p o z i o m y m w ciągu 1—2 m i n i g d y k o n i e c p r o b ó w k i jest jeszcze ciągle c z e r w o n y z a n u r z a się ją w ok. 10 m l w o d y znajdującej się w p o r c e l a n o w e j p a r o w n i c y . Z a w a r t o ś ć p a r o w n i c y ogrzewa się d o ł a g o d n e g o w r z e n i a przez 1—2 m i n i sączy. (Jeżeli przesącz nie jest b e z b a r w n y , d o ś w i a d c z e n i e należy p o w t ó r z y ć ) . O s a d b a d a się n a obecność siarki, a przezroczysty przesącz dzieli n a d w i e porcje. P r ó b a n a o b e c n o ś ć a z o t u . D o jednej porcji o t r z y m a n e g o przesączu d o d a j e się 1—2 m l 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu i 0,1 g s p r o s z k o w a n e g o siarczanu żelaz a ( I I ) . M i e s z a n i n ę ogrzewa się d o wrzenia w ciągu 1 m i n , chłodzi i ostrożnie z a k w a s z a r o z c . k w a s e m s i a r k o w y m (wydziela się d w u t l e n e k węgla). W y d z i e l o n y osad błękitu p r u s k i e g o w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć azotu.
P r ó b a n a o b e c n o ś ć c h l o r o w c ó w . Postępuje się analogicznie j a k p r z y p r ó b i e L a s s a i g n e a . Jeżeli związek zawiera azot, t o najpierw t r z e b a u s u n ą ć c y j a n o w o d ó r . P r ó b a n a o b e c n o ś ć siarki. Ś r o d e k k a w a ł k a b i b u ł y filtracyjnej zwilża się r o z t w o r e m o c t a n u o ł o w i u . D o o s a d u znajdującego się w p a r o w n i c y d o d a j e się ok. 10 m l r o z c . k w a s u solnego i n a t y c h m i a s t p a r o w n i c ę n a k r y w a p r z y g o t o w a n ą bibułą. Jeżeli w osadzie znajduje się siarczek c y n k u , t o na p o w i e r z c h n i b i b u ł y p o j a w i a się c i e m n o b r ą z o w a p l a m a . C z ę s t o o b e c n o ś ć s i a r k o w o d o r u m o ż n a stwierdzić p o z a p a c h u . VH,3. ROZPUSZCZALNOŚĆ Z W I Ą Z K Ó W
ORGANICZNYCH
U w a g i o g ó l n e . G d y m i e s z a n i n a określonej ilości d a n e g o związku i określonej ilości d a n e g o r o z p u s z c z a l n i k a t w o r z y h o m o g e n i c z n ą ciecz, t o m ó w i m y , że związek ten jest r o z p u s z c z a l n y w t y m r o z p u s z c z a l n i k u . W niniejszym p o d r ę c z n i k u d o b a d a n i a rozpusz czalności p r z y j ę t o u m o w n i e n a s t ę p u j ą c e wielkości p r ó b e k : 0,1 g substancji stałych, 0,20 m l cieczy i 3 m l r o z p u s z c z a l n i k a . W s t ę p n y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t c h a r a k t e r u b a d a n e g o związku dostarczają b a d a n i a jego rozpuszczalności w r ó ż n y c h rozpuszczalni k a c h , a m i a n o w i c i e : w w o d z i e , eterze, 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu, 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u s o d u , 5-proc. kwasie s o l n y m i z i m n y m stęż. kwasie siar kowym. B a d a n i e r o z p u s z c z a l n o ś c i substancji w y k o n u j e się, z a c h o w u j ą c p o d a n ą p o w y ż e j kolejność r o z p u s z c z a l n i k ó w , p o n i e w a ż przy r o z w a ż a n i u n p . k w a s o w e g o czy z a s a d o w e g o c h a r a k t e r u związku i s t o t n e jest stwierdzenie czy b a d a n a s u b s t a n c j a jest lepiej r o z p u s z c z a l n a w w o d n y c h r o z t w o r a c h k w a s u l u b zasady niż w w o d z i e ; t a k i wzrost r o z p u s z c z a l n o ś c i świadczy o obecności w związku z a s a d o w e j , czy też kwasowej g r u p y funkcyjnej. Związki o c h a r a k t e r z e k w a s o w y m w y k r y w a się n a p o d s t a w i e rozpuszczal ności w 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu. W słabszej zasadzie, w 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u sodu r o z p u s z c z e n i u ulegają m o c n e k w a s y , co u m o ż l i w i a o d r ó ż n i e n i e ich od s ł a b y c h k w a s ó w , k t ó r e w t y m r o z t w o r z e nie rozpuszczają się. Z a s a d y a z o t o w e w y k r y w a się zwykle n a p o d s t a w i e rozpuszczalności w 5-proc. k w a s i e solnym. Wiele związków, k t ó r e n a w e t w o b e c stęż. w o d n y c h r o z t w o r ó w k w a s ó w są o b o j ę t n e , w o b e c r o z p u s z c z a l n i k ó w silnie k w a ś n y c h , t a k i c h jak stęż. k w a s s i a r k o w y , zachowują się j a k z a s a d y ; są t o związki, k t ó r e w w o d z i e wykazują o d c z y n o b o j ę t n y i zawierają w cząstecz c e a t o m tlenu z w i ą z a n y w jakiś s p o s ó b . W z w i ą z k a c h r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e o b e c ność k w a s o w e j l u b z a s a d o w e j g r u p y funkcyjnej w y k r y w a się, b a d a j ą c odczyn ich wodnych roztworów papierkiem lakmusowym lub innym papierkiem wskaźnikowym. U z y s k a n e w tych w s t ę p n y c h p r ó b a c h i n f o r m a c j e o o b o j ę t n y m , k w a s o w y m czy z a s a d o w y m c h a r a k t e r z e b a d a n e g o związku, w y k o r z y s t u j e się w n a s t ę p n y c h systema tycznych b a d a n i a c h n a o b e c n o ś ć g r u p funkcyjnych. O m ó w i e n i e zasad r o z p u s z c z a l n o ś c i . R o z p u s z c z a l n o ś ć w w o d z i e . W o d a , ze względu n a swą polarność, jest złym r o z p u s z c z a l n i k i e m wszelkiego r o d z a j u w ę g l o w o d o r ó w . N a t o m i a s t sole, będące z w y k l e z w i ą z k a m i w w y s o k i m stopniu p o l a r n y m i , są n a ogół w w o d z i e r o z p u s z c z a l n e . P o m i ę d z y tymi d w o m a p r z y p a d k a m i g r a n i c z n y m i z a w a r t e są rozpuszczalności p o z o s t a ł y c h z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h . Są t o a l k o h o l e , estry, a l d e h y d y , k e t o n y , kwasy, etery, a m i d y , nitryle i a m i n y . K w a s y i a m i n y są n a ogół lepiej r o z puszczalne niż związki o b o j ę t n e . S t w i e r d z o n o , że w szeregach h o m o l o g i c z n y c h alkoholi m o n o h y d r o k s y l o w y c h , estrów, a l d e h y d ó w , k e t o n ó w , k w a s ó w , e t e r ó w , a m i d ó w , nitryli i a m i n j e d y n i e pierwsze człony, zawierające co najwyżej cztery a t o m y węgla w cząsteczce, są r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e . R o z p u s z c z a l n o ś ć w w o d z i e d a n e g o związku s p o w o d o w a n a jest g ł ó w n i e występującą w nim p o l a r n ą grupą, stąd w m i a r ę wzrostu m a s y cząsteczkowej c z ł o n ó w szeregu h o m o l o g i c z n e g o zwiększa się w cząsteczkach udział części w ę g l o w o d o r o w e j (niepolarnej), a p o l a r n a g r u p a funkcyjna pozostaje bez z m i a n y ; jest to przyczyną zmniejszania się rozpuszczalności wyższych h o m o l o g ó w w r o z p u s z c z a l n i k a c h p o l a r n y c h , a z a t e m i w wodzie. Z j a w i s k o t o jest ilustracją ogólnej p r a w i d ł o w o ś c i — im większe jest p o d o -
b i e ń s t w o b u d o w y p o m i ę d z y substancją rozpuszczaną, a r o z p u s z c z a l n i k i e m , t y m lepsza jest r o z p u s z c z a l n o ś ć w t y m r o z p u s z c z a l n i k u . N a l e ż y podkreślić, że dla wielu szeregów h o m o l o g i c z n y c h to ograniczenie r o z p u s z czalności w w o d z i e d o z w i ą z k ó w o czterech a t o m a c h węgla w cząsteczce z o s t a ł o o k r e ś l o n e n a p o d s t a w i e u m o w n i e przyjętych p r o p o r c j i p o m i ę d z y ilościami substancji r o z p u s z c z a n e j i r o z p u s z c z a l n i k a , o c z y m p o p r z e d n i o była m o w a w u w a g a c h ogólnych. G d y p r o p o r c j e te b ę d ą inne, inna t a k ż e będzie g r a n i c a rozpuszczalności z w i ą z k ó w w szeregach h o m o l o g i c z n y c h . Rozpuszczalność w eterze. W eterze rozpuszczają się związki n i e p o l a r n e l u b s ł a b o p o l a r n e , g d y ż nie są o n e z a s o c j o w a n e . Z w i ą z k i o b u d o w i e j o n o w e j , n p . sole, nie r o z puszczają się w eterze. R o z p u s z c z a l n o ś ć w eterze związku p o l a r n e g o zależy o d w p ł y w u g r u p y p o l a r n e j l u b g r u p p o d o b n y c h n a niepolarną część cząsteczki. N a ogół, związki m a j ą c e tylko jedną g r u p ę p o l a r n ą w cząsteczce rozpuszczają się w eterze, c h y b a ż e jest t o g r u p a w w y s o k i m stopniu z a s o c j o w a n a l u b g r u p a o b a r d z o dużej p o l a r n o ś c i ( n p . k w a s y sulfonowe). Wiele z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e , n i e r o z p u s z c z a się w eterze. N a t o m i a s t , jeśli związek jest r o z p u s z c z a l n y z a r ó w n o w eterze j a k i w w o d z i e , to p r a w d o p o d o b n i e : 1) jest t o związek n i e j o n o w y , 2) p o s i a d a pięć lub m n i e j a t o m ó w węgla w cząsteczce, 3) m a polarną g r u p ę funkcyjną zdolną d o t w o r z e n i a wiązań w o d o r o w y c h i 4) nie zawiera więcej niż jedną p o l a r n ą g r u p ę . Jeżeli substancja r o z p u s z c z a się w w o d z i e , lecz nie r o z p u s z c z a się w eterze, t o m o ż e to b y ć : 1) związek j o n o w y (sól) lub 2) związek zawierający dwie l u b więcej g r u p p o l a r n y c h , p r z y czym n a k a ż d ą g r u p ę p o l a r n ą p r z y p a d a nie więcej niż cztery a t o m y węgla. Oczywiście, od t y c h ustaleń istnieją wyjątki. Rozpuszczalność w rozc. kwasie s o l n y m . W i ę k s z o ś ć z w i ą z k ó w r o z p u s z c z a l n y c h w rozc. kwasie s o l n y m zawiera w cząsteczce z a s a d o w y a t o m a z o t u (posiadający wolną p a r ę e l e k t r o n ó w ) . T a k więc alifatyczne a m i n y pierwszo-, d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w e reagując z k w a s e m s o l n y m , tworzą sole (związki p o l a r n e , r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e ) . G r u p y a r y l o w e zmniejszają z a s a d o w o ś ć a z o t u . P i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e ( n p . anilina) rozpuszczają się w rozc. kwasie s o l n y m , c h o c i a ż są słabszymi z a s a d a m i niż p i e r w s z o r z ę d o w e a m i n y alifatyczne, ale w czysto a r o m a t y c z n y c h a m i n a c h d r u g o i t r z e c i o r z ę d o w y c h (np. difenyloaminie, k a r b a z o l u i trifenyloaminie) z a s a d o w y c h a r a k ter a t o m u a z o t u jest n a tyle osłabiony, że a m i n y te nie tworzą soii z rozc. k w a s e m s o l n y m i d l a t e g o nie rozpuszczają się w n i m . A m i n y a r o m a t y c z n o - a l i f a t y c z n e (zawie rające nie więcej niż jedną g r u p ę arylową) i a m i n y alicyklicze są rozpuszczalne w r o z c . kwasie s o l n y m . N i e k t ó r e związki zawierające d e n ( n p . p i r o n i b a r w n i k i antocyjanidyn o w e p e w n y c h k w i a t ó w ) tworzą sole o k s o n i o w e r o z p u s z c z a l n e w r o z c . kwasie s o l n y m . N i e r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e a m i d y nie rozpuszczają się n a ogół również w 5-proc. kwasie s o l n y m , ale m o g ą r o z p u s z c z a ć się w kwasie bardziej s t ę ż o n y m (10—20-proc). Z tego w i d a ć , jak d u ż e znaczenie w p r ó b a c h r o z p u s z c z a l n o ś c i m a stosowanie k w a s u o o d p o w i e d n i m stężeniu. A m i d y d w u p o d s t a w i o n e , o m a s i e cząsteczkowej wykluczającej ich r o z p u s z c z a l n o ś ć w w o d z i e , rozpuszczają się w 5-proc. kwasie solnym. N a l e ż y z a u w a ż y ć , że w wyniku reakcji n i e k t ó r y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h z 5-proc. k w a s e m s o l n y m powstają nierozpuszczalne c h l o r o w o d o r k i , k t ó r e czasami ulegają roz puszczeniu po s ł a b y m o g r z a n i u łub rozcieńczeniu wodą. P o j a w i e n i e się o s a d u wskazuje, że a m i n a uległa z m i a n i e : o s a d należy oddzielić i p o r ó w n a ć jego t e m p e r a t u r ę t o p n i e n i a z t e m p . t o p n i e n i a związku wyjściowego. N a l e ż y t a k ż e p r z e p r o w a d z i ć p r ó b ę z e t a n o l o w y m r o z t w . a z o t a n u s r e b r a w celu p o t w i e r d z e n i a , że u t w o r z y ł się c h l o r o w o d o r e k . Rozpuszczalność w rozcieńczonym roztworze wodorotlenku sodu i rozcieńczonym roztworze wodorowęglanu sodu. W rozc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu rozpuszczają się: k w a s y k a r b o k s y l o w e , k w a s y sulfonowe, k w a s y sulfinowe, fenole, tiofenole, tiole, a m i d y , amidy arylosulfonowe, pochodne arylosulfonowe amin pierwszorzędowych, oksymy, pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e związki nitrowe i niektóre enole (np. 1,3-diketonów lub /?-ketoestrów). O z n a c z a t o , że związki t e są wystarczająco m o c n y m i k w a s a m i , a b y ulec
r e a k c j i z z a s a d a m i . K w a s y k a r b o k s y l o w e , k w a s y s u l f o n o w e i k w a s y sulfinowe, roz puszczają się w r o z c . r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u sodu, p r z y c z y m wydziela się d w u t l e n e k węgla; fenole p o d s t a w i o n e g r u p a m i elektro no a k c e p t o r o w y m i ( n p . k w a s p i k r y n o w y , 2,4,6-tribromofenol i 2,4-dinitrofenol) są n a tyle m o c n y m i k w a s a m i , że t a k ż e r o z p u s z czają się w r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u s o d u z w y d z i e l e n i e m d w u t l e n k u węgla. N a t o m i a s t pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e związki n i t r o w e , i m i d y , a m i d y a r y l o s u l f o n o w e i o k s y m y nie rozpuszczają się w r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u s o d u . Sole s o d o w e n i e k t ó r y c h w y s o k o p o d s t a w i o n y c h fenoli są n i e r o z p u s z c z a l n e w r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u s o d u , ale m o ż n a p r z e p r o w a d z i ć je d o r o z t w o r u p o rozcieńczeniu w o d ą i o g r z a n i u . Obecność w kwasie sulfonowym lub kwasie karboksylowym pewnych podstawni k ó w ( n p . g r u p y a m i n o w e j ) w z n a c z n y m stopniu w p ł y w a n a r o z p u s z c z a l n o ś ć t y c h kwa sów, a też n a i n n e ich własności. T a k więc k w a s y s u l f o n o w e , t a k i e jak a m i n o b e n z e n o sulfonowe, p i r y d y n o s u l f o n o w e i c h i n o l i n o s u l f o n o w e występują w postaci soli w e w n ę t r z n y c h czyli j o n ó w a m f o t e r y c z n y c h , t w o r z ą c y c h się w s k u t e k w s p ó ł d z i a ł a n i a z a s a d o w e j g r u p y a m i n o w e j i k w a s o w e j g r u p y s u l f o n o w e j ; n p . b u d o w ę k w a s u sulfanilowego bar dziej p o p r a w n i e w y r a ż a w z ó r (I), n i ż w z ó r (II)
dl)
<«
K w a s y a m i n o s u l f o n o w e topnieją w w y s o k i c h t e m p e r a t u r a c h , c o wiąże się z ich c h a r a k t e r e m soli, lecz są s ł a b o r o z p u s z c z a l n e l u b n i e r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e . W r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r a c h zasad rozpuszczają się ł a t w o , lecz nie rozpuszczają się w k w a s a c h . O z n a c z a t o , że r e a k c j i u l e g a k w a s o w a g r u p a s u l f o n o w a , a g r u p a a m i n o w a nie r e a g u j e . W postaci j o n ó w a m f o t e r y c z n y c h (IV) istnieją r ó w n i e ż alifatyczne k w a s y a m i n o k a r b o ksylowe (III), co wiąże się z obecnością w cząsteczce silnie z a s a d o w e j g r u p y a m i n o w e j H N • CH(R) • C 0 H (III) 2
H N - C H ( R ) - CGf (IV)
2
3
K w a s y te są r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e , lecz n i e r o z p u s z c z a l n e w eterze. R o z p u s z c z a j ą się z a r ó w n o w r o z c . kwasie, j a k w r o z c . zasadzie, lecz z r o z c . r o t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu reagują p o w o l i l u b w ogóle nie reagują. A r o m a t y c z n e a m i n o k w a s y ( n p . k w a s /7-aminu benzoes o wy) są t a k ż e a m f o t e r y c z n e , ale osłabienie z a s a d o w e g o c h a r a k t e r u g r u p y a m i n o w e j w s k u t e k w p ł y w u pierścienia a r o m a t y c z n e g o s p r a w i a , że sole we w n ę t r z n e t w o r z ą się t y l k o w p e w n y m stopniu. K w a s y te reagują n o r m a l n i e z w o d o r o w ę g l a n e m sodu. Rozpuszczalność w stężonym kwasie siarkowym. Związki, które na podstawie prze p r o w a d z o n y c h p r ó b r o z p u s z c z a l n o ś c i zostały u z n a n e za o b o j ę t n e , p o d d a j e się n a s t ę p n i e próbie rozpuszczalności w zimnym, stężonym kwasie siarkowym. Najważniejszą grupą z w i ą z k ó w r o z p u s z c z a j ą c y c h się w t y m o d c z y n n i k u są związki zawierające tlen. Ich r o z p u s z c z a l n o ś ć s p o w o d o w a n a jest z a s a d o w y m c h a r a k t e r e m jed n e g o l u b kilku a t o m ó w tlenu występujących w cząsteczce i t w o r z ą c y c h j o n y o k s o n i o w e ; rozcieńczenie t a k i e g o r o z t w o r u często p o w o d u j e wydzielenie się związku w niezmienio nej postaci. J e d n a k ż e j o n y o k s o n i o w e w w y n i k u dalszych p r z e k s z t a ł c e ń ulegać m o g ą bardzo istotnym zmianom. R o z p u s z c z a l n o ś ć w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h wiąże się z p o w s t a w a n i e m w o d o r o s i a r c z a n ó w a l k i l o w y c h r o z p u s z c z a l n y c h w kwasie, n p . 1
R .CH=CH-R
2
,1 *
R
2
,
+ H S0 ->[R -CHCH R ] 2
4
©OSOSHR
2
U-
1
C H C H
|
2
R
J
O-SO3H
W ę g l o w o d o r y p o l i a l k i l o a r o r n a t y c z n e i etery a l k i l o w o - f e n y l o w e ulegają np. ArH +
2H2SO4 -> A r - S 0 H 3
+ HSOf
+ H 0© 3
sulfonowaniu,
P o n a d t o związki r o z p u s z c z a l n e w stęż. kwasie s i a r k o w y m m o ż n a sklasyfikować n a p o d s t a w i e ich r o z p u s z c z a l n o ś c i w kwasie f o s f o r o w y m , p r z y c z y m rozpuszczenie t o nie p o w i n n o p o w o d o w a ć w y r a ź n e g o o g r z a n i a l u b z a b a r w i e n i a r o z t w o r u . W k w a s i e f o s f o r o w y m rozpuszczają się: alkohole, estry, a l d e h y d y , m e t y l o k e t o n y i k e t o n y cykliczne p o d w a r u n k i e m , że zawierają m n i e j niż dziewięć a t o m ó w węgla w cząsteczce. D l a ete r ó w granica t a jest nieco niższa i tak, eter d i p r o p y l o w y r o z p u s z c z a się w 85-proc. k w a s i e f o s f o r o w y m , ale eter dibutylowy i anizol n i e rozpuszczają się. T a k ż e nieroz puszczalne są b e n z o e s a n etylu i m a l o n i a n dietylu. S t w i e r d z o n o , że k o r z y s t n i e jest z g r u p o w a ć związki o r g a n i c z n e w siedmiu g r u p a c h r o z p u s z c z a l n o ś c i . W tabl. V I I , 1 p o d a n o p o d s t a w o w e klasy z w i ą z k ó w o d p o w i a d a j ą c e p o s z c z e g ó l n y m g r u p o m rozpuszczalności. Klasyfikację z w i ą z k ó w p r z e p r o w a d z o n o b i o - . r ą c za p o d s t a w ę : a) ich r o z p u s z c z a l n o ś ć w o d c z y n n i k a c h o p i s a n y c h p o p r z e d n i o . b) o b e c n o ś ć p i e r w i a s t k ó w innych niż węgiel i w o d ó r . Są to następujące g r u p y : I. Związki rozpuszczalne w wodzie i eterze. Są t o niższe człony (do 4—-5 a t o m ó w w ł a ń c u c h u n o r m a l n y m ) r ó ż n y c h szeregów h o m o l o g i c z n y c h związków z a w i e r a j ą c y c h w cząsteczkach tlen i / l u b azot. Ich r o z p u s z c z a l n o ś ć w w o d z i e s p o w o d o w a n a jest m a ł ą z a w a r t o ś c i ą węgla. Jeżeli związek jest r o z p u s z c z a l n y z a r ó w n o w w o d z i e jak i eterze, t o r o z p u s z c z a l n y jest t a k ż e w i n n y c h r o z p u s z c z a l n i k a c h , t a k więc dalsze p r ó b y r o z puszczalności nie są konieczne. N a l e ż y z b a d a ć p a p i e r k i e m w s k a ź n i k o w y m odczyn r o z t w o r u w o d n e g o o r a z p r z e p r o w a d z i ć p r ó b ę z r o z t w o r e m w o d o r o w ę g l a n u sodu. I I . Związki rozpuszczalne w wodzie lecz nierozpuszczalne w eterze. K l a s y z w i ą z k ó w od 1 d o 5 zwykle r o z p u s z c z a l n e są z a r ó w n o w r o z c . ługu, jak i r o z c . kwasie. N a t o m i a s t c e n n e i n f o r m a c j e m o ż n a u z y s k a ć badając z a c h o w a n i e się soli w r o z p u s z c z a l n i k u zasa d o w y m l u b k w a s o w y m . Sól, rozpuszczalnej w w o d z i e z a s a d y , p o d w p ł y w e m rozc. ługu r o z k ł a d a się wydzielając c h a r a k t e r y s t y c z n y z a p a c h a m i n y . P o d o b n i e sól r o z p u s z c z a l n e g o w w o d z i e słabego k w a s u r o z k ł a d a się p o d w p ł y w e m r o z c . k w a s u solnego l u b stęż. k w a s u s i a r k o w e g o . R o z p u s z c z a l n a w w o d z i e sól n i e r o z p u s z c z a l n e g o w w o d z i e k w a s u (lub z a s a d y ) z a d a n a r o z c . k w a s e m (lub r o z c . zasadą) daje osad w o l n e g o k w a s u (lub z a s a d y ) . Sole k w a s ó w s u l f o n o w y c h i c z w a r t o r z ę d o w y c h z a s a d n i e ulegają działaniu r o z c . w o d o r o t l e n k u sodu l u b kwasu solnego. I I I . Związki nierozpuszczalne w wodzie, lecz rozpuszczalne w rozc. roztworze wodo rotlenku sodu. Związki tej g r u p y m o ż n a podzielić n a dwie części: g r u p ę I I I A o b e j m u jącą związki rozpuszczające się i w rozc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u sodu i w r o z c . r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u sodu z wydzieleniem d w u t l e n k u węgla o r a z g r u p ę I I I B obejmującą związki r o z p u s z c z a l n e w r o z c . w o d o r o t l e n k u s o d u , lecz nierozpuszczalne w r o z c . w o d o r o w ę g l a n i e sodu. I V . Związki nierozpuszczalne w wodzie, ale rozpuszczalne w rozc. kwasie solnym. N a l e ż y p a m i ę t a ć , że c h l o r o w o d o r k i n i e k t ó r y c h a m i n są s ł a b o r o z p u s z c z a l n e w z i m n e j w o d z i e , c o m o ż n a b ł ę d n i e z i n t e r p r e t o w a ć , że b a d a n y związek (zawierający azot) nie r o z p u s z c z a się w r o z c . kwasie solnym. O t r z y m a n ą , p o d o d a n i u rozc. k w a s u solnego, zawiesinę, z a w s z e należy przesączyć i przesącz zalkalizować. W y t r ą c e n i e się o s a d u w s k a z u j e , że b a d a n y związek jest rzeczywiście zasadą i należy do tej g r u p y r o z p u s z czalności. V. G r u p a ta o b e j m u j e wszystkie nierozpuszczalne w wodzie węglowodory i związki tlenowe, które nie zawierają N lub S i są rozpuszczalne w zimnym stęż- kwasie siarko wym. P o d c z a s w y k r y w a n i a tej g r u p y należy u w a ż n i e o b s e r w o w a ć wszelkie zjawiska t o w a r z y s z ą c e r o z p u s z c z a n i u związku w stęż. kwasie s i a r k o w y m , jak z m i a n ę b a r w y , n a d m i e r n e zwęglenie, w y d z i e l a n i e się g a z ó w i ciepła, p o l i m e r y z a c j ę i w y t r ą c a n i e się n i e r o z p u s z c z a l n e g o związku. A l k o h o l e , estry (z wyjątkiem b e n z o e s a n u etylu, m a ł o n i a n u dietylu i szczawianu dietylu), a l d e h y d y , m e t y l o k e t o n y i k e t o n y cykliczne zawierające m n i e j niż dziewięć a t o m ó w węgla w cząsteczce, a także etery zawierające m n i e j n i ż siedem a t o m ó w węgla, rozpuszczają się w 85-proc. k w a s i e f o s f o r o w y m .
V I . Związki nie zawierające N lub S, nierozpuszczalne w stęż. kwasie siarkowym. P r ó b a t a służy m i ę d z y i n n y m i d o o d r ó ż n i e n i a a l k a n ó w , c y k l o a l k a n ó w i p r o s t y c h węglo w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h , z w i ą z k ó w n i e r o z p u s z c z a l n y c h w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m , o d r o z p u s z c z a l n y c h w t y m o d c z y n n i k u w ę g l o w o d o r ó w n i e n a s y c o n y c h , a więc w c h o d z ą cych w s k ł a d g r u p y V. V I I . Związki zawierające N lub S, które nie znajdują się w grupach 1—IV. W i e l e związków z tej g r u p y r o z p u s z c z a się w stęż. k w a s i e s i a r k o w y m .
TABLICA
VTI,1.
PODZIAŁ ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH NA GRUPY
II
I Związki rozpuszczal n e w eterze i wodzie
IV
III
Związki
Związki
rozpuszczalne
rozpuszczalne
w wodzie,
w 5-proc.
lecz n i e r o z p u s z
roztworze
c z a l n e w eterze
wodorotlenku
V
VI
Z w i ą z k i nie
Związki nie
Związki
zawierające
zawierające
rozpuszczalne
N l u b S,
N lub S,
w 5-proc.
rozpuszczalne
nierozpuszczal
kwasie s o l n y m
t y l k o w stęż.
n e w stęż.
kwasie
kwasie
w grupacb I
siarkowym
siarkowym
do IV
1. N a s y c o n e
1. Z w i ą z k i
sodu
Szeregi
1. Kwasy poli-
1. K w a s y
ROZPUSZCZALNOŚCI
1. Aminy
1. W ę g l o w o
VII Związki zawierające
N
lub S, nie znajdujące się
homologicz
kurb oksy Io
2. F e n o l e
pierwszo
dory n i e
węglowodo
ne
wę i hydro-
3. I m i d y
rzędowe
nasycone
ry alifatycz
(trzeciorzę
(niższo
ksykwasy
4. Niektóre
ne
dowe)
człony): I. A l k o h o le
2. Drugorzę
2. Niektóre
pierwszo- i
dowe aminy
alkilowane
2. Cykloalkany
kohole poli-
drugorzędo
alifatyczne
węglowodo
3. Węglowodo
hydroksyto-
we nitro
i aminy
ry a r o m a
2. Glikole,
al
2. Aldehy
we, polihy-
związki ;
arylowo-al-
dy 3. Ketony
droksyalde-
oksymy
kilowe
hydy i ke
4 . Kwasy
t o n y (cukry)
5. Tiole i tio-
ry a r o m a
tyczne
tyczne
3. Alkohole
4. Pochodne
4. Aldehydy
chlorowco
dowe aminy
5. K e t o n y
3 . Trzeciorzę
3. Niektóre
6. K w a s y s u l
alifatyczne
6. Estry
we węglo wodorów
6. F e n o l e
amidy.
fonowe,
i niektóre
7. B e z w o d n i
1,
7. B e z w o d
aminokwa
k w a s y sulfi
trzeciorzędo
sy, z w i ą z k i
nowe, kwa
we arylo-
8. A m i n y
dwu- i poli-
sy amino-
alkiloaminy
9 , Nitryle
a m i n o we,
sulfonowe
aminoalko-
i suJfonoaniidy
5 . Estry
niki
10.
Fenole puli hy droksy lowe
hole 4. Kwasy sulfonowe 5. Kwasy sulfinowe 6. S o l e
fenole
7. N i e k t ó r e dwu k e t o n y i /J-kcto estry
4. Hydrazyny
ki 8. Etery i a c e tale 9 . Lak t o n y 10. C h l o r k i kwasowe
2 i 3
5 . Etery d w u arylowe
nitrowe
2. A m i d y i p o chodne al dehydów i ketonów 3. Nitryle 4, A m i n y z podstawni kami u j e m nymi 5. Związki nitrozo, azo. hydrażo i inne produk ty
pośrednie
redukcji nitrozwiąz ków 6. S u l f o n y , su Ifono ami dy p o c h o d n e amin drugo rzędowych, siarczki, siarczany i inne
związki
siarki
C h l o r o w c o z w i ą z k i nie stanowią o d r ę b n e j g r u p y , ale zostały p r z y p i s a n e o d p o w i e d n i m siedmiu g r u p o m z g o d n i e z w y k a z y w a n ą rozpuszczalnością. W y k o n a n i e p r ó b r o z p u s z c z a l n o ś c i . Wszystkie o z n a c z e n i a rozpuszczalności p r z e p r o w a d z a się w t e m p . p o k o j o w e j , u ż y w a j ą c p r o b ó w k i ( n p . 1 0 0 X 1 2 m m ) o wielkości u m o ż l i w i a jącej energiczne w s t r z ą s a n i e z a w a r t e j w niej substancji i r o z p u s z c z a l n i k a . W y m a g a n a ilość substancji. N a ogół stosuje się przyjęte u m o w n i e ilości, t j . 0,1 g związku stałego l u b 0,2 m ! cieczy n a 3 m l r o z p u s z c z a l n i k a . S u b s t a n c j ę stałą dokładnie proszkuje się i o d w a ż a 0,1 g z d o k ł a d n o ś c i ą d o 0,01 g. P o osiągnięciu p e w n e g o d o -
świadczenia, d o k o l e j n y c h p r ó b , ilości tej samej substancji m o g ą być o s z a c o w a n e n a o k o . S u b s t a n c j ę ciekłą w ilości 0,2 m l o d m i e r z a się z a p o m o c ą w y k a l i b r o w a n e g o w k r a p l a c z a l u b m a ł e j pipetki z podziałką. D o o d m i e r z e n i a 3 m l r o z p u s z c z a l n i k a u ż y w a się r ó w n i e ż k a l i b r o w a n e g o w k r a p l a c z a l u b pipetki z podziałką. Wiele czasu oszczędza się, jeżeli k a ż d y r o z p u s z c z a l n i k ( w o d a , 5-proc. w o d o r o t l e n e k s o d u , 5-proc. w o d o r o w ę g l a n sodu i 5-proc. k w a s solny) p r z e c h o w y w a n y jest w butelce p o j . 30 l u b 60 m l , z a o p a t r z o n e j w k o r e k z u m o c o w a n y m w n i m k a l i b r o w a n y m w k r a p l a c z e m . Stęż. k w a s s i a r k o w y należy p r z e c h o w y w a ć w butelce ze szklanym k o r k i e m i p o b i e r a ć z a k r a p l a c z e m l u b pipetą. Próba rozpuszczalności w wodzie. D o 0,1 g substancji stałej dodaje się s t o p n i o w o 3 m l w o d y , p o r c j a m i p o 1 m l , wstrząsając energicznie p o d o d a n i u k a ż d e j porcji. Jeżeli związek n i e r o z p u ś c i się całkowicie w 3 m l w o d y , u w a ż a się, że jest nierozpusz c z a l n y w w o d z i e . G d y b a d a n a substancja jest cieczą, o d m i e r z a się 0,2 m l p r ó b k ę , d o d a j e 3 m l w o d y i wstrząsa. W o b y d w u p r z y p a d k a c h b a d a się o d c z y n zawartości p r o b ó w k i z a p o m o c ą p a p i e r k a u n i w e r s a l n e g o , p r z y c z y m należy p o b i e r a ć z p r o b ó w k i pipetą nieco r o z t w o r u l u b w a r s t w y w o d n e j . W t y m e t a p i e analizy k o r z y s t n i e jest w y k o n a ć p r ó b ę n a o b e c n o ś ć z w i ą z k ó w enolizujących r o z p u s z c z a l n y c h w w o d z i e , które p o d o d a n i u o b o j ę t n e g o r o z t w o r u c h l o r k u żelaza(III) w w o d z i e p o w o d u j ą z a b a r w i e n i e r o z t w o r u . Próba rozpuszczalności w eterze. D o suchej p r o b ó w k i w p r o w a d z a się 0,1 g s u b s t a n c j i stałej l u b 0,2 m l cieczy i postępuje analogicznie j a k p r z y p r ó b i e rozpuszczalności w w o d z i e . N i e należy d o d a w a ć więcej niż 3 m l r o z p u s z c z a l n i k a . Próba rozpuszczalności w 5-proc. roztworze wodorotlenku sodu. P o d c z a s d o d a w a n i a d o p r ó b k i r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu należy o b s e r w o w a ć czy następuje j a k i e k o l w i e k p o d w y ż s z e n i e t e m p e r a t u r y r o z t w o r u . Jeżeli w y d a j e się, że s u b s t a n c j a jest nierozpusz c z a l n a , t o należy przenieść z a p o m o c ą p i p e t k i część w a r s t w y w o d n e j do m a ł e j p r o b ó w k i ( 7 5 X 1 0 m m ) i d o d a j ą c p o k r o p l i 5-proc. k w a s u solnego, d o p r o w a d z i ć d o o d c z y n u k w a ś n e g o . T w o r z e n i e się o s a d u (lub z m ę t n i e n i a ) ś w i a d c z y o obecności związku o cha rakterze kwasowym. Próba rozpuszcza In ości w 5-proc. roztworze wodorowęglanu sodu. Jeżeli b a d a n a s u b s t a n c j a r o z p u s z c z a się w 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o t l e n k u s o d u , t o z kolei s p r a w d z a się jej rozpuszczalność w 5-proc. r o z t w o r z e w o d o r o w ę g l a n u s o d u . N a l e ż y o b s e r w o w a ć czy s u b s t a n c j a r o z p u s z c z a się, a szczególnie, czy d w u t l e n e k węgla wydziela się n a t y c h m i a s t (kwasy k a r b o k s y l o w e , k w a s y s u l f o n o w e , fenole z p o d s t a w n i k a m i e l e k t r o n o a k c e p t o r o w y m i ) , c z y też p o k r ó t k i m czasie ( n i e k t ó r e a m i n o k w a s y ) . Próba rozpuszczalności w 5-proc. kwasie solnym. D o 0,1 g stałej substancji l u b 0,2 m l cieczy d o d a j e się 3 m l kwasu, p o r c j a m i p o 1 m l . N i e k t ó r e z a s a d y o r g a n i c z n e t w o r z ą c h l o r o w o d o r k i , k t ó r e są r o z p u s z c z a l n e w w o d z i e , lecz wytrącają się w o b e c n a d m i a r u k w a s u . Jeżeli więc nastąpiło r o z p u s z c z e n i e w k t ó r y m k o l w i e k m o m e n c i e pod czas d o d a w a n i a k w a s u , to b a d a n ą substancję zalicza się d o związków z a s a d o w y c h . Jeżeli wydaje się, że s u b s t a n c j a jest n i e r o z p u s z c z a l n a w k w a s i e , t o część r o z t w o r u w o d n e g o p r z e n o s i się z a p o m o c ą pipetki d o m a ł e j p r o b ó w k i ( 7 5 X 1 0 m m ) , d o d a j e 5-proc. r o z t w o r u w o d o r o t l e n k u sodu d o odczynu z a s a d o w e g o i o b s e r w u j e czy w y t r ą c a się o s a d . Jeżeli o s a d wydziela się, t o b a d a n ą s u b s t a n c j ę zalicza się d o I V g r u p y r o z p u s z c z a l n o ś c i . Próba rozpuszczalności w stęż, kwasie siarkowym. W suchej p r o b ó w c e u m i e s z c z a się 3 m l czystego stęż. k w a s u s i a r k o w e g o i d o d a j e 0,1 g substancji stałej l u b 0,2 m l cieczy. Jeżeli związek nie r o z p u s z c z a się n a t y c h m i a s t , t o p r z e z p e w i e n czas wstrząsa się m i e s z a n i n ę , ale nie należy jej ogrzewać. O b s e r w u j e się, czy z a c h o d z i z m i a n a b a r w y , z e s m o lenie, w y d z i e l e n i e p r o d u k t ó w g a z o w y c h , p o l i m e r y z a c j a itd. Próba rozpuszczalności w kwasie f o s f o r o w y m . P r ó b ę tę w y k o n u j e się t y l k o w ó w c z a s , g d y b a d a n a s u b s t a n c j a jest r o z p u s z c z a l n a w stęż. kwasie s i a r k o w y m . W suchej p r o b ó w c e u m i e s z c z a się 3 m l 85-proc. k w a s u o r t o f o s f o r o w e g o i d o d a j e się 0,1 g substancji stałej l u b 0,2 m l cieczy. Jeżeli związek nie r o z p u s z c z a się n a t y c h m i a s t , m i e s z a n i n ę w s t r z ą s a się j a k i ś c z a s , lecz nie należy jej o g r z e w a ć d o w r z e n i a .
SCHEMAT KLASYFIKACJI W G
Woda
I
+ (1) +
II HIA IITB IV VA(3) VB(3) VI(3) VII(4)
-_ -
-
ROZPUSZCZALNOŚCI
Eter
NaOH
NaHCOj
HCl
H S0 I
4
H PO. 3
+ — + (2) + (2)
-
-
+
-
4-
-
+
+
-
+
-
U w a g i . (1) + o z n a c z a r o z p u s z c z a l n o ś ć ; — o z n a c z a n i e r o z p u s z c z a l n o ś ć . (2) Jeżeli związek z a w i e r a a z o t , t o należy r ó w n i e ż s p r a w d z i ć jego r o z p u s z c z a l n o ś ć w r o z c . kwasie s o l n y m w celu ustalenia czy nie jest substancją amfoteryczną. (3) D o g r u p t y c h należą związki o c h a r a k t e r z e o b o j ę t n y m , n i e zawierające a z o t u i siarki. (4) G r u p a z a w i e r a związki o c h a r a k t e r z e o b o j ę t n y m zawierające a z o t l u b siarkę. VII,4. I N T E R P R E T A C J A W I D M W p r o w a d z e n i e . C e n n y c h i n f o r m a c j i n a t e m a t b u d o w y związku o r g a n i c z n e g o m o ż e d o starczyć wnikliwe p r z e s t u d i o w a n i e jego w i d m w p o d c z e r w i e n i , m a g n e t y c z n e g o r e z o nansu j ą d r o w e g o o r a z w i d m a m a s o w e g o , a w m n i e j s z y m stopniu w i d m a w nadfiolecie i zakresie w i d z i a l n y m . N i e o d z o w n e jest stale w z a j e m n e k o n f r o n t o w a n i e tych i n f o r m a c j i z w y n i k a m i c h e m i c z n y c h p r ó b w s t ę p n y c h o p i s a n y c h p o p r z e d n i o , a b y u z y s k a ć rzetelne p o d s t a w y d o c h a r a k t e r y s t y k i g r u p funkcyjnych, a w k o ń c u d o identyfikacji związku. Często, pierwszy przegląd w i d m a dostarcza tylko o g ó l n y c h w s k a z ó w e k c h a r a k t e r y z u jących g r u p ę funkcyjną itp., ale w m i a r ę p o s t ę p u p r a c n a d identyfikacją, p o c h o d z e n i e o d p o w i e d n i c h p a s m w i d m a staje się bardziej p e w n e , aż w k o ń c u osiąga się całkowitą spójność interpretacji w i d m a ze strukturą i d e n t y f i k o w a n e g o związku. P u n k t 1,39, w k t ó r y m p o k r ó t c e o m ó w i o n o c h a r a k t e r y s t y k ę w i d m , jest głównie p o święcony s z c z e g ó ł o w e m u opisowi e k s p e r y m e n t a l n y c h t e c h n i k s t o s o w a n y c h d o zapisu w i d m w p o d c z e r w i e n i , nadfiolecie i obszarze w i d z i a l n y m . W większości l a b o r a t o r i ó w tego r o d z a j u p o m i a r y w y k o n u j ą chemicy zajmujący się p r a c ą doświadczalną. N a t o m i a s t pomiary widm magnetycznego rezonansu jądrowego, a także widm masowych wykonują zwykle specjalistyczne l a b o r a t o r i a u s ł u g o w e . J e d n a k ż e wszyscy c h e m i c y organicy p o winni posiąść u m i e j ę t n o ś ć interpretacji r ó ż n e g o rodzaju w i d m . D l a t e g o więc w niniejszym p u n k c i e s k o n c e n t r o w a n o u w a g ę n a najważniejszych a s p e k t a c h interpretacji w i d m ; zagadnienia interpretacji nadfiolet — obszar widzialny o m ó w i o n o j u ż p o k r ó t c e w p . 1,39 i tutaj będą o n e k o n t y n u o w a n e . Przyjęto, że czytelnik, k t ó r y w y s ł u c h a ł już o d p o w i e d n i c h w y k ł a d ó w p o d s t a w o w y c h , p o s i a d a e l e m e n t a r n e wia d o m o ś c i n a t e m a t wszystkich m e t o d s p e k t r o s k o p o w y c h . Spis l i t e r a t u r y poświęconej t e o r e t y c z n y m z a g a d n i e n i o m s p e k t r o s k o p i i w p o d c z e r w i e n i , nadfiolecie i obszarze wi dzialnym p o d a n o p o p . 1,39, str. 214 o r a z w odsyłaczu [4]. A n a l o g i c z n ą bibliografię tyczącą m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o i s p e k t r o m e t r i i m a s o w e j p o d a n o o d p o w i e d n i o w [1] i [2], a t a k ż e w dalszych o d s y ł a c z a c h l i t e r a t u r o w y c h z a m i e s z c z o n y c h n a str. 972. P r a k t y k a p o t w i e r d z i ł a , iż p r o p o n o w a n e t u t a j s p o s o b y i n t e r p r e t o w a n i a w i d m w p o d czerwieni, m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o i w i d m m a s o w y c h dostarczają infor macji o i s t o t n y m znaczeniu. Oczywiście, jest rzeczą niemożliwą p o d a n i e j e d n o z n a c z n e g o s p o s o b u p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y b y ł b y o d p o w i e d n i dla wszystkich p r z y p a d k ó w . Osiągnięcie biegłości w interpretacji w i d m m o ż l i w e jest t y l k o p o p r z e z w i e l o k r o t n e , wnikliwe r o z wiązywanie p r o b l e m ó w „z n i e w i a d o m ą " . O b e c n i e d o s t ę p n y c h jest wiele zbiorów, w k t ó rych p r z e d s t a w i o n o tego r o d z a j u p r o b l e m y s k l a s y f i k o w a n e w g ich stopnia trudności [3].
VII,4,1. SPEKTROSKOPIA W PODCZERWIENI. J a k p o d a n o w p . 1,39 zakres pod czerwieni ( I R ) , m a j ą c y największe z n a c z e n i e w chemii o r g a n i c z n e j , rozciąga się o d 4 0 0 0 d o 660 c m ; jest t o więc zakres osiągalny p r z y użyciu p r y z m a t u z chlorku sodu l u b o d p o w i e d n i e j siatki dyfrakcyjnej. P a s m a a b s o r p c y j n e w w i d m i e powstają n a s k u t e k z m i a n energii s p o w o d o w a n y c h d r g a n i a m i rozciągającymi i zginającymi (deformacyjnymi) wiązań w cząsteczce. P o ł o ż e n i a a t o m ó w w cząsteczkach należy t r a k t o w a ć j a k o p o ł o ż e n i a ś r e d n i e czyli p o ł o ż e n i a r ó w n o w a g i , a wiązania p o m i ę d z y a t o m a m i — j a k o s p r ę ż y n y ulegające rozciąganiu i zginaniu. W cząsteczce k a ż d y a t o m l u b g r u p a a t o m ó w oscyluje w o k ó ł p u n k t u , w k t ó r y m przyciąganie jąder p r z e z e l e k t r o n y r ó w n o w a ż o n e jest o d p y c h a n i e m jąder p r z e z j ą d r a i e l e k t r o n ó w p r z e z elektrony. D r g a n i a te mają sobie właściwe o k r e s y , k t ó r e zależą od m a s a t o m ó w i m o c y wiązań łączących te a t o m y . D o s t a r c z o n a p r z e z p r o m i e n i o w a n i e e l e k t r o m a g n e t y c z n e energia p o w o d u j e w z r o s t a m p l i t u d y tych d r g a ń , lecz nie ich częstości. J ą d r a i e l e k t r o n y o b d a r z o n e ł a d u n k a m i elek t r y c z n y m i tworzą u k ł a d , k t ó r e m u o d p o w i e d n i ą energię m o ż e p r z e k a z a ć oscylujący w e k t o r fali e l e k t r o m a g n e t y c z n e j o częstości i okresie d r g a ń t a k i c h s a m y c h , j a k i m i c h a r a k t e r y z u j ą się d r g a n i a własne u k ł a d u . Przeniesienie energii w t e n s p o s ó b jest możliwe, jeśli z m i a n a a m p l i t u d y d r g a ń p o w o d u j e z m i a n ę m o m e n t u d i p o l o w e g o u k ł a d u (moment dipolowy można porównać z modelem mechanicznie sprzężonych sprężyn); w t e d y energia p r o m i e n i s t a ulega p o c h ł a n i a n i u (absorpcji) i intensywność p r o m i e n i o w a n i a o o d p o w i e d n i e j długości fali ulega zmniejszeniu p o przejściu p r o m i e n i o w a n i a p r z e z związek. I n t e n s y w n o ś ć p a s m a b s o r p c j i zależy o d wielkości z m i a n m o m e n t u d i p o l o w e g o wiązań p o d c z a s przekazywania energii i jest w p r o s t p r o p o r c j o n a l n a d o liczby wiązań w cząsteczce p o w o d u j ą c y c h tę a b s o r p c j ę . I t a k , w i ą z a n i e w o d o r u czy węgla z tlenem l u b a z o t e m p o w o d u j e silną a b s o r p c j ę w p o d c z e r w i e n i dzięki szczególnej połarności tych wiązań. N a t o m i a s t nie w y w o ł u j ą a b s o r p c j i d r g a n i a rozciągające h o m o n u k l e a r n y c h wiązań p o d w ó j n y c h l u b p o t r ó j n y c h symetrycznie p o d s t a w i o n y c h ; t a k i e d r g a n i a noszą n a z w ę nieaktywnych w podczerwieni. J e d n a k ż e , m o ż n a w y k r y ć t a k i e wiązania w cząsteczce b a d a j ą c jej w i d m o R a m a n a (tzw. drgania aktywne w widmie ramanowskim). - 1
Są d w a z a s a d n i c z e r o d z a j e drgań c z ą s t e c z k o w y c h : rozciągające (ang. stretching) i zginające (ang. bending). D r g a n i e rozciągające jest r y t m i c z n y m r u c h e m w z d ł u ż osi wiązania, o d b y w a j ą c y m się w taki s p o s ó b , że odległości m i ę d z y a t o m a m i zmniejszają się i zwiększają n a p r z e m i a n . D r g a n i e zginające polega n a z m i a n i e k ą t ó w m i ę d z y wiązaniami. W cząsteczce d w u a t o m o w e j A—B m o ż l i w e jest wystąpienie tylko r y t m i c z n e g o drga nia rozciągającego w z d ł u ż wiązania A — B . W p i e r w s z y m przybliżeniu, m a s y o b u a t o m ó w o r a z łączące je wiązanie m o ż n a p o t r a k t o w a ć j a k o u k ł a d d w u m a s p o ł ą c z o n y c h sprężyną (oscylator h a r m o n i c z n y ) , spełniający r ó w n a n i e H o o k e ' a , k t ó r e w y r a ż a częstość d r g a ń v w l i c z b a c h falowych ( c m " ) n a s t ę p u j ą c o : -
1
- 1
c o z n a c z a p r ę d k o ś ć światła ( m - s "'*), / — stałą siłową wiązania ( N - m ) , a m i WIB o d p o w i e d n i o m a s y (g) a t o m ó w A i B. W a r t o ś ć / w y n o s i ok. 500 N - m d l a w i ą z a n i a p o j e d y n c z e g o i o d p o w i e d n i o d w a i trzy r a z y więcej dla w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o i p o t r ó j n e g o ; wielkość t a jest m i a r ą o p o r u wiązania n a rozciąganie i jest o n a w przybliżeniu p r o p o r c j o n a l n a d o energii tego wiązania. P r z y j m u j ą c m a s y węgla i w o d o r u o d p o wiednio: 1 9 , 9 X 1 0 g i 1 , 6 7 X 1 0 ~ g o r a z ogólnie s t o s o w a n e wartości c i / , obliczona n a p o d s t a w i e t e g o r ó w n a n i a częstość d r g a ń rozciągających wiązania C — H w y n o s i 3020 c m . W rzeczywistości, d r g a n i a rozciągające wiązania C — H w grupie m e t y l o w e j i m e t y l e n o w e j p r z y p a d a j ą o d p o w i e d n i o w o b s z a r z e o k . 2975 i 2860 c m ; to n i e z n a c z n e odchylenie o d w a r t o ś c i obliczonej świadczy, iż o b n i ż e n i e częstości d r g a ń w y n i k a z nieu w z g l ę d n i o n e g o w obliczeniach w p ł y w u m o c y i polarności p o z o s t a ł y c h w i ą z a ń wystę pujących p r z y a t o m i e węgla. A
- 1
_ S 4
24
- 1
- 1
W cząsteczkach w i e l o a t o m o w y c h występują d r g a n i a p o d s t a w o w e wielu i n n y c h r o d z a jów. N a rys. V I I , 1 p o k a z a n o w s p o s ó b s c h e m a t y c z n y d r g a n i a rozciągające i zginające z a c h o d z ą c e w o b r ę b i e g r u p y m e t y l e n o w e j . S t r z a ł k i wskazują k i e r u n k i d r g a ń , a sym b o l e © i 0 oznaczają d r g a n i a z a c h o d z ą c e w p ł a s z c z y ź n i e p r o s t o p a d ł e j d o płaszczyzny r y s u n k u . W z b u d z e n i e symetrycznych drgań rozciągających, podczas których wodory w y k o n u j ą r u c h y o t y m s a m y m o k r e s i e w k i e r u n k u d o i od j ą d r a węgla, w y m a g a m n i e j energii niż a n a l o g i c z n e a n t y s y m e t r y c z n e d r g a n i a rozciągające i d l a t e g o o d p o w i a d a j ą c e i m p a s m o absorpcji występuje p r z y nieco niższych liczbach falowych. P a s m a d r g a ń zginających, n a z y w a n y c h o p i s o w o n o ż y c o w y m i (scissoring), kołyszącymi (rocking), skręcającymi (twisting) i wahającymi (wagging), występują w o b s z a r z e znacznie niż szych liczb falowych, p o n i e w a ż energia w z b u d z e n i a tego r o d z a j u r u c h ó w d e f o r m a c y j n y c h jest b a r d z o niska. W i d m o w p o d c z e r w i e n i zawiera wiele p a s m w y w o ł a n y c h p o d s t a w o w y m i d r g a n i a m i a k t y w n y m i w p o d c z e r w i e n i , j e d n a k n a w e t p o b i e ż n y przegląd w i d m a I R ujawnia istnie nie znacznej ilości p a s m a b s o r p c j i , k t ó r y c h w y s t ę p o w a n i a nie m o ż n a p r z y p i s a ć d r g a n i o m p o d s t a w o w y m . T e d o d a t k o w e p a s m a t o : pasma kombinacyjne ( c o m b i n a t i o n b a n d s ) , pasma nadtonów ( o v e r t o n e b a n d s ) i pasma różnicowe (difference b a n d s ) . Pierwsze z nich p o w s t a j e , g d y energia a b s o r b o w a n a p r z e z cząsteczkę p o w o d u j e r ó w n o c z e s n e w z b u d z e n i e d w u d r g a ń , n p . vi i v , w t e d y p a s m o k o m b i n a c y j n e p o j a w i a się p r z y częstości s u m a r y c z n e j v +v . P a s m o n a d t o n ó w w y s t ę p u j e p r z y częstościach b ę d ą c y c h wielokrotnością (2v, 3 v itd.) częstości o d p o w i e d n i e g o p a s m a absorpcji. P a s m o różni c o w e powstaje, gdy z a a b s o r b o w a n e p r o m i e n i o w a n i e p o w o d u j e przejście p i e r w s z e g o stanu w z b u d z o n e g o w drugi s t a n w z b u d z o n y . Z w y k l e d o d a t k o w e p a s m a m a j ą intensyw ność niższą niż p o d s t a w o w e p a s m a a b s o r p c j i ; o b e c n o ś ć t y c h p a s m w w i d m i e , szczegól n i e p a s m n a d t o n ó w , m a w a r t o ś ć diagnostyczną dla p o t w i e r d z e n i a w y s t ę p o w a n i a w cząsteczce o d p o w i e d n i e g o u k ł a d u w i ą z a ń . s
1
2
H
H
Rozciągające syoetryczne
X Rozciągające antysyaetryczrw
Moiycdwe (defornacyjne pŁasfc4er
H©
H ©
H 9 . KotySKactt (defornacTjne ptasM«>
Wachlarzowe Cdeforaaeyjne n t e p ł a s k l e )
Skręcające. (defomacyjne n1epta»Mt)
R y s . V I I , 1 . R o d z a j e drgań r o z c i ą g a j ą c y c h i z g i n a j ą c y c h ( d e f o r m a c y j n y c h ) g r u p y
metylenowej
C e c h y w i d m a w p o d c z e r w i e n i . N a rys. V I I , 2 p r z e d s t a w i o n o w i d m o a c e t o f e n o n u , j a k o p r z y k ł a d t y p o w e g o w i d m a I R . N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a p e w n e o g ó l n e cechy w i d m a w y k o r z y s t y w a n e d o jego interpretacji i ustalenia k o r e l a c j i p o m i ę d z y p a s m a m i a b s o r p c j i , a obecnością w cząsteczce o d p o w i e d n i c h grup. Ł a t w y d o z a u w a ż e n i a jest p o d z i a ł tego w i d m a n a d w i e części: pierwszą, obejmującą zakres 4000 — 1 6 0 0 c m , w k t ó r y m występuje s t o s u n k o w o niewiele p a s m a b s o r p c j i , o r a z drugą, obejmującą z a k r e s 1600 — 660 c m ze z n a c z n i e większą liczbą p a s m . Istotnie, w w i d m a c h wszystkich z w i ą z k ó w o r g a n i c z n y c h istnieje w y r a ź n e z g r u p o w a n i e p a s m absorpcji w t y c h d w u g ł ó w n y c h z a k r e s a c h . D r u g i z nich n a z y w a n y jest c z ę s t o o b s z a r e m d a k t y l o s k o p o w y m (fingerprint region), gdyż c a ł k o w i t a identyczność t y c h o b s z a r ó w w d w u w i d m a c h świadczy o identyczności o d p o w i a d a j ą c y c h im substancji. - 1
- 1
P i e r w s z y z a k r e s n a z y w a n y jest z a k r e s e m g r u p funkcyjnych, p o n i e w a ż , o c z y m b ę d z i e jeszcze m o w a , w tej części w i d m a p r z y p a d a j ą c h a r a k t e r y s t y c z n e częstości d r g a ń w a l e n c y j n y c h większości najważniejszych g r u p f u n k c y j n y c h . I t a k np., wszystkie związki zawierające g r u p ę k a r b o n y l o w ą (a wiec a l d e h y d y , k e t o n y , k w a s y k a r b o k s y l o w e , chlorki k w a s o w e , a m i d y , estry itd.) wykazują silną a b s o r p c j ę p r z y ok. 1700 c m . W w i d m a c h z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h , k t ó r y c h t y p o w y m p r z y k ł a d e m jest w i d m o n a rys. V I I , 2 , zawsze występują ostre, często liczne p a s m a absorpcji w o b s z a r z e d a k t y l o s k o p o w y m . N a t o m i a s t w i d m a związków alifatycznych c h a r a k t e r y z u j ą się w t y m o b szarze p a s m a m i szerokimi, znacznie m n i e j licznymi. O m ó w i o n e r ó ż n i c e k o n t u r ó w w i d m z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h i alifatycznych dostarczają c e n n y c h i n f o r m a c j i w e w s t ę p n y m etapie interpretacji widma. - 1
DTugosc
5000
4000
3000
2000
t800
Rys. VII,2. W i d m o w podczerwieni acetofenonu,
faii(fim)
W0Q Liczba falowa film
WO (cm~ j
tłOO
1000
800
650
1
cieczy
Wykresy i tablice korelacyjne. P o d s t a w o w a z a s a d a w y k o r z y s t y w a n a przy interpretacji w i d m I R w y n i k a stąd, iż d r g a n i a rozciągające i zginające większości g r u p c h a r a k t e r y s t y c z n y c h są w rzeczywistości niezależne od b u d o w y bardziej o d d a l o n y c h f r a g m e n t ó w cząsteczki. Oczywiście, z m i a n y s t r u k t u r a l n e w b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie a b s o r b u j ą c e g o c e n t r u m mają w p ł y w n a energię absorpcji, c o p o w o d u j e przesunięcia o d p o w i e d n i c h p a s m w w i d m i e k u w y ż s z y m l u b n i ż s z y m częstościom. S t w i e r d z o n o , że takie przesu nięcia mają o d p o w i e d n i ą w a r t o ś ć liczbową i leżą w o k r e ś l o n y m zakresie częstości; dostarczają o n e c e n n y c h informacji n a t e m a t s t r u k t u r y najbliższego o t o c z e n i a g r u p y a b s o r b u j ą c e j . N a p r z y k ł a d m a k s i m u m absorpcji d r g a ń rozciągających wiązania w ę g i e l — — w o d ó r leży w s z e r o k i m zakresie w o k ó ł 3000 c m " ; jeśli węgiel jest w stanie h y b r y d y zacji sp — m a k s i m u m a b s o r p c j i występuje p o n i ż e j 3000 c m " ; jeśli węgiel jest w stanie h y b r y d y z a c j i sp , t o p a s m o przesunięte jest p o w y ż e j 3000 c m , a jeśli węgiel jest h y b r y d y z a c j i sp — p a s m o występuje p r z y ok. 3250 c m . W w i d m a c h wszystkich związ k ó w o r g a n i c z n y c h p o ł o ż e n i a p a s m o d p o w i a d a j ą c y c h d r g a n i o m rozciągającym w i ą z a ń w ę g i e l — w o d ó r są stałe, c o m o ż n a w y k o r z y s t a ć d o i n t e r p r e t a c j i w i d m a . T a k więc, jeśli w w i d m i e n i e z n a n e g o z w i ą z k u występują p a s m a absorpcji w z a k r e s a c h 2800—2900 o r a z 3040 c m - , jest t o w s k a z ó w k ą , iż związek ten z a w i e r a o b o k n a s y c o n y c h wiązań węgiel—wodór, także wiązania z układem alkenowym lub aromatycznym. 1
3
1
2
- 1
- 1
1
D o ś w i a d c z a l n i e u s t a l o n e p o ł o ż e n i a p a s m wszystkich ważniejszych r o d z a j ó w w i ą z a ń p o s ł u ż y ł y d o sporządzenia o d p o w i e d n i c h tablic i w y k r e s ó w korelacyjnych p o d a j ą c y c h zakresy, w o b r ę b i e k t ó r y c h występują a b s o r p c j e p o s z c z e g ó l n y c h r o d z a j ó w w i ą z a ń . N a
rys. V I I , 3 p o d a n o u p r o s z c z o n y w y k r e s korelacyjny, n a k t ó r y m z a z n a c z o n o z a k r e s y w y s t ę p o w a n i a p a s m a b s o r p c j i w y w o ł a n y c h d r g a n i a m i rozciągającymi i zginającymi r ó ż n y c h wiązań. W y k r e s ten s p o r z ą d z o n o n a k a r c i e w y s k a l o w a n e j t a k s a m o , jak skalo w a n e są k a r t y u ż y w a n e d o zapisu w i d m a I R ; t a k i e graficzne p r z e d s t a w i e n i e z a k r e s ó w względem osi długości fal, m a n a celu ułatwienie lokalizacji c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p a s m w widmie. W a l t e r n a t y w n y m systemie p r z e d s t a w i a n i a korelacji p o m i ę d z y b u d o w ą związku a jego w i d m e m , w y k o r z y s t u j e się o d p o w i e d n i e tablice, k t ó r e p o d a n o w uzupełnieniu 2 (tabl. 2,1—2,13). Z a t e m , p r z y ustalaniu b u d o w y związku n a p o d s t a w i e w i d m a I R na leży posłużyć się t y m i w ł a ś n i e tablicami, g d y ż dostarczają o n e więcej i bardziej szczegółowych i n f o r m a c j i . Interpretacja widma w podczerwieni. Widmo acetofenonu posłuży n a m do zademon s t r o w a n i a j e d n e g o ze s p o s o b ó w s t o s o w a n y c h d o korelacji p a s m absorpcji w w i d m i e z o d p o w i e d n i m i r o d z a j a m i wiązań w cząsteczce. P r z e d e w s z y s t k i m należy n a p o d s t a w i e w i d m a u z y s k a ć m o ż l i w i e najwięcej informacji, j a k i e z a w a r t e są w o b s z a r z e grup funk cyjnych, a następnie, uwzględniając t e i n f o r m a c j e z b a d a ć obszar d a k t y l o s k o p o w y . N i e należy n a p o d s t a w i e intensywności p i k ó w p o c h o p n i e w n i o s k o w a ć o specyficznych c e c h a c h b u d o w y , należy n a t o m i a s t p o s t ę p o w a ć w s p o s ó b bardziej logiczny i r a c j o n a l n y , p r z e d s t a w i o n y w poniższych r o z w a ż a n i a c h V. W r o z p a t r y w a n y m p r z y k ł a d z i e p o s ł u ż y m y się w y k r e s e m k o r e l a c y j n y m . Z ogólnego kształtu w i d m a m o ż n a w n i o s k o w a ć , że jest t o w i d m o związku a r o m a tycznego. W o b s z a r z e absorpcji w o k ó ł 3000 c m " w i d o c z n e są p a s m a o d p o w i a d a j ą c e w i ą z a n i o m w o d ó r — w ę g i e l o h y b r y d y z a c j i sp (absorpcja nieco p o n a d 3000 cm"" ), a także p a s m o wiązań w o d ó r — w ę g i e l o h y b r y d y z a c j i sp (absorpcja p o n i ż e j 3000 c m ) . P o n a d t o w o b s z a r z e p o w y ż e j 1600 cm™ w y s t ę p u j e tylko j e d n o p a s m o c h a r a k t e r y styczne p r z y 1680 c m " , c o j e d n o z n a c z n i e w s k a z u j e n a o b e c n o ś ć g r u p y k a r b o n y l o w e j . T a k więc, związek m o ż e być a l b o n i e n a s y c o n y m a l b o a r o m a t y c z n y m związkiem zawie r a j ą c y m k a r b o n y l o w ą g r u p ę funkcyjną. 1
2
1
s
- 1
1
1
DTUGOIĆ FALI
(PM)
e
0,0 Mazania węgiel Wiązania
1
węgiel-
'
| C—Croiz* r=C~Hrezc.
C-C=Crezc.
C—Hzgin.
=C—Hrozc.
Aromatyczne
mto—HMC.
Pasma zrażone
0,2 Wiązania Uen
|
węgiel-
Wiązania
12 13 1415
T s
/
C—Hzgin.
c-ć
,c \ r
H Ar—Hzgin.
Drgania pierścienia Ar
L
C=OrozC.
0,3
-3
11
(CM )n Kołyszące
C~ C rozc.
• ^MC~Hrozc.
węgiel-
0,1 wodór
i
10
7 C=CrozĆ.
węgiel -
azot C^Nrczc.
0,4
C-Hroic.
C^Nrozc.
0,5 0,6 0,7
wiązania wodór
0,8 ^Wiązania 1,0 rtodór 1,5
tlen -
azot-
-Wiązania
5000
^Bi 0-Hrozc •
0-Hzgin.
! N—Hrozc.
N-Hzgin.
anty
siarka-tlen 4000
3000
0-J~0rozc.
sym.0-5=0
rozc.
sgm. 2000
1800 1600 1400 liczbo falowa (cm' )
',100
1000
800
B50
1
R y s . VII,3. U p r o s z c z o n y
wykres korelacyjny
występowania
absorpcji
ważniejszych
rodzajów
wiązań
i> S p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y b ę d z i e n a s t ę p n i e o m ó w i o n y bardziej s z c z e g ó ł o w o , o p a r t y jest na m e t o d z i e dr L . J. B e l l a m y , C B E , w y k o r z y s t y w a n e j p r z e z n i e g o w w y k ł a d a c h i z a j ę c i a c h ze s p e k t r o s k o p i i w p o d c z e r w i e n i p r o w a d z o n y c h dla d o k t o r a n t ó w S t u d i u m C h e m i c z n e g o , w k t ó r y m a u t o r z y m i e l i z a s z c z y t u c z e s t n i c z y ć .
R o z r ó ż n i e n i e t y c h u k ł a d ó w jest ł a t w e , g d y ż w z a k r e s a c h 1 6 0 0 — 1 4 5 0 i 850 — 660 c m " występują c h a r a k t e r y s t y c z n e p a s m a o d p o w i a d a j ą c e d r g a n i o m pierścienia aromatycznego oraz w obszarze nadtonów przy 2 0 0 0 — 1 8 0 0 c m występują p a s m a w c h a r a k t e r y s t y c z n y m u k ł a d z i e . P o c h o d z e n i e tych p a s m b ę d z i e jeszcze s z c z e g ó ł o w o d y s k u t o w a n e ; i c h o b e c n o ś ć w o m a w i a n y m w i d m i e świadczy, że związek jest m o n o podstawioną pochodną aromatyczną. P o ł o ż e n i e p a s m a g r u p y k a r b o n y l o w e j p r z y najniższej częstości w o b r ę b i e z a k r e s u w y s t ę p o w a n i a tej g r u p y świadczy o t y m , że w b a d a n y m związku g r u p a k a r b o n y l o w ą t w o r z y u k ł a d s p r z ę ż o n y z a r o m a t y c z n y m u k ł a d e m x-elektronów. Sprzężenie powoduje zmniejszenie k r o t n o ś c i w i ą z a n i a C = 0 , osłabiając je j e d n o c z e ś n i e , i dlatego o d p o w i e d n i e p a s m o a b s o r p c j i występuje p r z y niższych częstościach. P o t w i e r d z e n i e m sprzę ż e n i a jest z a u w a ż a l n y w z r o s t intensywności p a s m a p r z y 1580 c m ^ p o c h o d z ą c e g o o d d r g a ń pierścienia a r o m a t y c z n e g o . 1
- 1
1
Z kolei n a l e ż y ustalić, j a k i e g o r o d z a j u jest t o g r u p a k a r b o n y l o w ą czy jest t o g r u p a a l d e h y d o w a , k e t o n o w a , e s t r o w a itd. W w i d m a c h k a ż d e g o z t y c h związków, p o z a k e t o n a m i , występują i n n e p a s m a c h a r a k t e r y s t y c z n e o d p o w i a d a j ą c e w i ą z a n i o m węgla g r u p y k a r b o n y l o w e j z i n n y m i a t o m a m i niż węgiel. T a k więc, w w i d m i e a l d e h y d u występują d w a p a s m a w z a k r e s i e 2830 — 2700 c m " w y w o ł a n e d r g a n i a m i w a l e n c y j n y m i C — H g r u p y a l d e h y d o w e j . P o d o b n i e w w i d m i e estru k w a s u k a r b o k s y l o w e g o w y s t ę p u j e p a r a i n t e n s y w n y c h p a s m w p o b l i ż u 1300 i 1100 c m , o d p o w i a d a j ą c y c h d r g a n i o m w a l e n cyjnym C — O . Przeprowadzone w przedstawiony powyżej sposób, konsekwentnie i u w a ż n i e , b a d a n i e k o l e j n o o b u o b s z a r ó w w i d m a u m o ż l i w i a stwierdzenie obecności l u b b r a k u p a s m d i a g n o s t y c z n y c h ; w o m a w i a n y m p r z y p a d k u p r o w a d z i d o k o n k l u z j i , że b a d a n y m z w i ą z k i e m jest k e t o n a l i f a t y c z n o - a r o m a t y c z n y . W t y m miejscu należy z a z n a czyć, że i n f o r m a c j e n e g a t y w n e są r ó w n i e w a r t o ś c i o w e , j a k i n f o r m a c j e p o z y t y w n e , n p . stwierdzenie b r a k u p o d w ó j n e g o p a s m a w p o b l i ż u 2800 c m wyklucza z rozważań aldehyd. O t y m , że b a d a n y m z w i ą z k i e m m o ż e b y ć a c e t o f e n o n ś w i a d c z y o b e c n o ś ć b a r d z o s ł a b e g o p a s m a p o n i ż e j 3000 c m o r a z p a s m a p r z y 1370 c m c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla j e d n e g o z d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h g r u p y m e t y l o w e j . Z n a c z n i e łatwiej m o ż n a t e n związek zidentyfikować na podstawie widma protonowego rezonansu magnetycznego. 1
- 1
- 1
- 1
- 1
Z a n i m nie osiągnie się o d p o w i e d n i e j biegłości w i n t e r p r e t a c j i w i d m w p o d c z e r w i e n i n i e z n a n y c h związków, n a l e ż y p o s t ę p o w a ć w e d ł u g o m ó w i o n e g o poniżej s c h e m a t u . W s k a zówki w nim zawarte należy uzupełnić bardziej wnikliwymi rozważaniami na temat p o w s t a w a n i a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h częstości g r u p o r a z z m i a n p o ł o ż e ń p a s m s p o w o d o w a nych zmianami otoczeń tych grup. 1. P o s t ę p u j ą c z g o d n i e z t e c h n i c z n y m i z a l e c e n i a m i o p i s a n y m i w p . 1,39, w y k o n u j e się o d p o w i e d n i e w i d m o osuszonej, nieznanej substancji. P o o t r z y m a n i u w i d m a zapisuje się w a r u n k i , w j a k i c h b y ł o o n o o z n a c z o n e , z a s t o s o w a n y r o z p u s z c z a l n i k itp. 2. Z zarysu w i d m a o c e n i a się, czy związek jest alifatyczny c z y a r o m a t y c z n y . 3. W w i d m i e o z n a c z a się wszystkie p a s m a , o k t ó r y c h w i a d o m o , że p o c h o d z ą o d uży tego r o z p u s z c z a l n i k a l u b ś r o d k a d y s p e r g u j ą c e g o . 4. U s t a l a się, czy p a s m a występujące w o b s z a r z e d r g a ń w a l e n c y j n y c h C — H p o c h o d z ą od u k ł a d u alifatycznego czy a r o m a t y c z n e g o / o l e f i n o w e g o . 5. P o r ó w n u j ą c w z g l ę d n e intensywności p a s m d r g a ń w a l e n c y j n y c h n a s y c o n y c h C — H w o b s z a r z e poniżej 3000 c m , u s t a l a się w przybliżeniu stosunek ilościowy g r u p metylowych d o metylenowych, co daje możliwość oceny stopnia rozgałęzienia łańcucha węglowego. - 1
- 1
6.
B a d a się o b s z a r najwyższych częstości w i d m a , tzn. z a k r e s 4 0 0 0 — 3 0 0 0 c m w celu u s t a l e n i a o b e c n o ś c i p a s m p o c h o d z ą c y c h o d w i ą z a ń — O — H , — N — I I i =sC—H. 7. N a p o d s t a w i e p a s m absorpcji, o o d p o w i e d n i e j i n t e n s y w n o ś c i , w y s t ę p u j ą c y c h w za kresie 2 5 0 0 — 1600 c m wnioskuje się o o b e c n o ś c i w związku u g r u p o w a ń : C = C , C = N , C = 0 i C = H C . B r a k a b s o r p c j i p r z y częstościach p r z y p i s a n y c h t y m g r u p o m jest d o w o d e m i c h n i e o b e c n o ś c i w z w i ą z k u . - 1
8. N a p o d s t a w i e w n i o s k ó w z p . 4 — 7 przypisuje się orientacyjnie b a d a n y związek d o o d p o w i e d n i e j klasy, a n a s t ę p n i e s z u k a się w o b s z a r z e d a k t y l o s k o p o w y m w i d m a p a s m p o t w i e r d z a j ą c y c h z a ł o ż o n ą b u d o w ę . N a p r z y k ł a d a) jeżeli n a p o d s t a w i e p a s m a = C — H p o d e j r z e w a się, ż e substancja m a c h a r a k t e r a r o m a t y c z n y , t o p o t w i e r d z e n i a należy s z u k a ć w z a k r e s a c h 1600, 1580, 1500 i 1450 c m " , a n a s t ę p n i e należy podjąć p r ó b y ustalenia liczby i miejsca p o d s t a w n i k ó w w pierścieniu a r o m a t y c z n y m , r o z p a t r u j ą c p a s m a występujące w o b s z a r z e 8 5 0 — 6 5 0 c m , i n a koniec należy z b a d a ć z a k r e s n a d t o n ó w , 2 0 0 0 — 1 8 0 0 c m ; b) jeżeli p r z y p u s z c z a się, że związek jest a l k e n e m , t o należy z b a d a ć r o d z a j p o d s t a w i e n i a tego u k ł a d u ; c) jeśli stwierdzi się o b e c n o ś ć g r u p y k a r b o n y l o w e j , należy ustalić jej c h a r a k t e r badając r o d z a j grup z nią z w i ą z a n y c h i t d . 1
- 1
- 1
9. Jeżeli w o b s z a r z e g r u p f u n k c y j n y c h n i e stwierdzi się w y s t ę p o w a n i a i n n y c h p a s m absorpcji p o z a p a s m a m i d r g a ń w a l e n c y j n y c h C — H , t o b a d a n y związek m o ż e b y ć : e t e r e m , h a l o g e n k i e m a l k i l o w y m , związkiem siarki, a m i n ą trzeciorzędową l u b nitrozwiązkiem, c o szczegółowo będzie jeszcze o m ó w i o n e w t y m rozdziale. 10. U z y s k a n e i n f o r m a c j e n a t e m a i s t r u k t u r y b a d a n e j substancji p o r ó w n u j e się z wnios kami uzyskanymi innymi metodami spektralnymi lub w wyniku odpowiednich prób chemicznych. Charakterystyczne częstości g r u p . A l k a n y , c y k l o a l k a n y i g r u p y a l k i l o w e . W w i d m a c h y c h związków diagnostyczną w a r t o ś ć m a j ą p a s m a p o c h o d z ą c e o d d r g a ń rozciągających . zginających w i ą z a ń C — H , a t a k ż e n i e k t ó r e p a s m a o d p o w i a d a j ą c e d r g a n i o m szkieetu C — C . Alkany. W widmie I R grupy metylowe i metylenowe wykazują oba rodzaje drgań walencyjnych C — H , t z n . d r g a n i a a n t y s y m e t r y c z n e i s y m e t r y c z n e , c o daje cztery p a s m a ibsorpcji p o n i ż e j 3000 c m " ; d r g a n i a z a c h o d z ą c e w o b r ę b i e g r u p y CŁŁ p r z e d s t a w i o n o la r y s . VII,4, a d r g a n i a g r u p y C H — n a r y s . V I I . I . Z w y k l e p a s m a te n i e są r o z d z i e l o n e v widmach zapisanych za pomocą spektrofotometru z pryzmatem. W wykonanym a k i m w ł a ś n i e a p a r a t e m w i d m i e d e k a n u (rys. VII,5) d r g a n i a C — H występują poniżej $000 c m w p o s t a c i d w u n a ł o ż o n y c h n a siebie p a s m , W w i d m i e o t r z y m a n y m za j o m o c ą a p a r a t u w y p o s a ż o n e g o w siatkę dyfrakcyjną, p a s m a te są r o z d z i e l o n e i wyaźnie w i d o c z n e , n p . g r u p a C H w y k a z u j e d w a w y r a ź n e p a s m a p r z y 2962 i 2872 c m " p o w o d o w a n e o d p o w i e d n i o a n t y s y m e t r y c z n y m i i s y m e t r y c z n y m i d r g a n i a m i walencyj1
2
- 1
1
3
»y
y H
,H
\
\
Synetrycirt* waUncyJn*
Antysymetryczn* uatencyjnc
H \ H
iywetryezr.* l«f r ey}n» 0
M
W
V-H
^
Antysyretryrri* defomacyjr,-
R y s . VII,4. Rodzaje drgań rozciągających i zginających metylowej
g
n
l
p
y
iymi, a p a s m a a n t y s y m e t r y c z n e i s y m e t r y c z n e g r u p y C l l a występują o d p o w i e d n i o irzy 2926 i 2853 c m . P o ł o ż e n i e tych p a s m p r a k t y c z n i e jest stałe d l a n i e p o d s t a w i o lych a l k a n ó w . J e d n a k ż e , p o r ó w n u j ą c w z g l ę d n e intensywności tych p a s m m o ż n a u z y s k a ć tardzo cenną i n f o r m a c j ę n a t e m a t ilościowego stosunku g r u p C H i C H , g d y ż intenywnoścł p a s m a b s o r p c y j n y c h o m a w i a n y c h g r u p zależą w p r o s t o d liczby tych grup v cząsteczce. D l a ilustracji p r z e d s t a w i o n o n a rys. V I I , 6 ( a — c ) o d p o w i e d n i e fragmenty - 1
3
2
w i d m w y k o n a n y c h s p e k t r o f o t o m e t r e m o wysokiej rozdzielczości (siatka d y f r a k c y j n a ) . W i d m o n a rys. V I I , 6 a jest w i d m e m p e n t a n u , w k t ó r y m ilość w o d o r ó w m e t y l o w y c h jest t a k a s a m a j a k w o d o r ó w m e t y l e n o w y c h i stąd o d p o w i e d n i e p a s m a wykazują, w p r z y bliżeniu r ó w n ą i n t e n s y w n o ś ć . W w i d m i e d e k a n u (rys. V I I , 6 b ) d w a p a s m a g r u p y C H są b a r d z i e j i n t e n s y w n e niż p a s m a C H , a w w i d m i e c y k l o h e k s a n u (rys. V I I , 6 c ) wystę pują wyłącznie d w a p a s m a absorpcji C H . A l k a n y o ł a ń c u c h u w ę g l o w y m w w y s o k i m stopniu r o z g a ł ę z i o n y m wykazują w w i d m i e m o c n e p a s m a g r u p CH3 i słabe C H ; . D r g a nia w a l e n c y j n e t r z e c i o r z ę d o w e g o C — H c h a r a k t e r y z u j ą się s ł a b y m p a s m e m p r z y ok. 2890 c m " , k t ó r e często jest z a s ł a n i a n e p a s m a m i a b s o r p c y j n y m i i n n y c h C — H . Z
3
2
1
D w a r o d z a j e d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h w i ą z a ń C — H w o b r ę b i e g r u p y CH3 przedsta w i o n o n a rys. V I I , 4 ; d r g a n i e a n t y s y m e t r y c z n e p o w o d u j e a b s o r p c j ę p r z y J 4 5 0 c m ~ , a d r g a n i e s y m e t r y c z n e „ p a r a s o l o w e " — p r z y 1375 c n r ^ - N a rys. V I I , 1 p r z e d s t a w i o n o cztery r o d z a j e d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h , k t ó r e są m o ż l i w e w g r u p i e C H ; a b s o r p c j a d r g a ń n o ż y c o w y c h w y w o ł u j e p a s m o p r z y 1465 c m " , k t ó r e n a k ł a d a się z p a s m e m a n t y s y m e t r y c z n y m p r z y 1450 c m " . G d y g r u p a C H i z w i ą z a n a j e s t ^ _ a t p m e m węgla, t o p o ł o ż e n i e ^ p a s m a d r g a ń s y m e t r y c z n y c h przy 1375 c m w y k a z u j e wyjątkową stałość i świadczy ~ 0 " O b e c n o ś c i w cząsteczce u g r u p o w a n i a C — C H . G d y z t y m s a m y m a t o m e m w ę g l a ^związana jest d r u g a g r u p a m e t y l o w a , j a k w g r u p i e i z o p r o p y l o w e j , p a s m o t o . ulega roz szczepieniu n a d w a p a s m a o r ó w n e j w przybliżeniu i n t e n s y w n o ś c i . P a s m o 1375 c m " ^ s p o w o d o w a n e obecnością g r u p y tert-bu tyl owej jest t a k ż e r o z s z c z e p i o n e , j e d n a k ż e i n t e n s y w n o ś c i tych p a s m mają się d o siebie j a k 2 : 1 . a p a s m o o mniejszej intensywności w y s t ę p u j e p r z y wyższych częstościach. J
2
1
1
- 1
3
1
Związki zawierające c o najmniej cztery g r u p y m e t y l e n o w e , tzn. —(CH2) —, n ^ 4, wykazują s ł a b e p a s m o p r z y 725 c m " w y w o ł a n e z a c h o d z ą c y m i w fazie d r g a n i a m i k o ł y s z ą c y m i ; i n t e n s y w n o ś ć p a s m a w z r a s t a w r a z ze w z r o s t e m d ł u g o ś c i ł a ń c u c h a węglo wego. C y k l o a l k a n y . D r g a n i a walencyjne C — H pierścieni n i e n a p r ę ż o n y c h wykazują p a s m a a b s o r p c j i w t y m s a m y m o b s z a r z e w i d m a c o i w ę g l o w o d o r y acykliczne; zmniejszenie wielkości pierścienia p o w o d u j e przesunięcie p a s m a w s t r o n ę w y ż s z y c h częstości, i t a k , w w i d m a c h p o c h o d n y c h c y k l o p r o p a n u p a s m o t o leży w zakresie 3G60 — 3040 c m . O b r a k u p a s m w a l e n c y j n y c h CHa w w i d m i e c y k l o h e k s a n u w s p o m n i a n o p o p r z e d n i o , oczywiście, w zakresie a b s o r p c j i d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h w i ą z a ń C — H g r u p y m e t y l o w e j w tym p r z y p a d k u t a k ż e ż a d n e p a s m a nie występują; w w i d m i e c y k l o h e k s a n o k a r b o a l d e h y d u , rys. V I I , 2 2 , nie o b s e r w u j e się p a s m d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h C H . n
1
- 1
DTugośó fafl
I
I
5000
1000
Rys. VII,5. W i d m o w
1 3000
I 2000
L 1800 Liczba fatów
(um)
__i 1600 (cm^)
podczerwieni dekanu, film cieczy,
I 1400
I
|
1200
1000
spektrofotometr z pryzmatem
1 800
B50
Długość fali (jim)
Długość fali (firn)
3500
3000 Liczba falowa
2500
3500
3000 Liczba falowa
(cm'')
2500 1
(cm- }
Długość fali (pm)
3500
3000 Liczba falowa
2500 (cm-')
R y s . V I I , 6 . F r a g m e n t widma w p o d c z e r w i e n i : a) p e n t a n u , f i l m c i e c z y , b) d e k a m i , f i l m c i e c z y , c) c y k l o h e k s a n u , film c i e c z y
G r a p y a l k i l o w e . P a s m a s y m e t r y c z n y c h d r g a ń w a l e n c y j n y c h g r u p y metylowej zwią zanej z a t o m e m a z o t u l u b tlenu występuj ą_przy niższych częstościach niż g r u p m e t y l o w y c h z w i ą z a n y c h z a t o m e m w ę g l a ; p a s m a zaś s y m e t r y c z n y c h d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h w z w i ą z k a c h zawierających g r u p y NCH3 i występują p r z y wyższych częstościach. T a k i e przesunięcia częstości m a j ą pewną w a r t o ś ć diagnostyczną p r z y identyfikacji tych grup ( n p . w i d m o anizolu, rys. VII,18), i w i d m o N - m e t y l o a n i l i n y , rys. V I I , 2 0 , ale bardziej n i e z a w o d n y c h i n f o r m a c j i o istnieniu tych g r u p dostarczają w i d m a ' H N M R .
OCH3
P a s m a s y m e t r y c z n y c h d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h C—H g r u p y m e t y l o w e j l u b m e t y l e n o wej związanej z g r u p ą k a r b o n y l o w ą c h a r a k t e r y z u j ą się większą intensywnością i leżą przy nieco niższych częstościach niż n o r m a l n i e . Tablice k o r e l a c y j n e dla a l k a n ó w , c y k l o a l k a n ó w i g r u p a l k i l o w y c h są p o d a n e w u z u pełnieniu 2, tabl. 2 , 1 . A l k e n y . O b e c n o ś ć wiązania w i e l o k r o t n e g o w cząsteczce jest ł a t w a d o stwierdzenia n a p o d s t a w i e występującego w widmie, p r z y ok. 3000 c m " , n i e z b y t ostrego p a s m a d r g a ń w a l e n c y j n y c h n i e n a s y c o n e g o u g r u p o w a n i a = C — H . A r o m a t y c z n e wiązania C — H t a k ż e w y k a z u j ą w t y m o b s z a r z e słabą absorpcję, ale są o n e ł a t w e d o o d r ó ż n i e n i a od 1
a l k e n ó w n a p o d s t a w i e i n n y c h cech w i d m a I R , c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h . D o k ł a d n e p o ł o ż e n i e p a s m a zależy o d stopnia p o d s t a w i e n i a a l k e n u . N a p r z y k ł a d g r u p a m e t y l e n o w a stojąca n a k o ń c u ł a ń c u c h a w p o c h o d n y c h w i n y l o w y c h ( — C H = C H ) i w gem-dwupodstawionych alkenach ( — C = C H ) absorbuje w obszarze 3095 — 3075 c m , a w i ą z a n i e = C — H w cis-, trans- o r a z trój p o d s t a w i o n y c h a l k e n a c h a b s o r b u j e p r z y 3040 — 3010 c m , a więc sygnały tych a b s o r b c j i m o g ą ulegać zasła n i a n i u p r z e z w y s t ę p u j ą c e w t y m obszarze siłne p a s m a d r g a ń walencyjnych C — H nasy c o n y c h g r u p alkilowych, jeżeli znajdują się o n e w cząsteczce a l k e n u . W ustalaniu b u d o w y związków n i e n a s y c o n y c h szczególne znaczenie mają p a s m a d r g a ń zginających wiązania C — H p o z a p ł a s z c z y z n ę , czyli d r g a ń w a h a j ą c y c h wiązań ^ a t o m ó w w o d o r u z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z n i e n a s y c o n y m a t o m e m węgla; p a s m a te występują w zakresie 1 0 0 0 — 8 0 0 c m i często są t o najsilniejsze p a s m a w w i d m a c h p r o s t y c h a l k e n ó w . N a p o d s t a w i e ich p o ł o ż e n i a m o ż n a ustalić t y p p o d s t a w i e n i a a l k e n u ; g r u p a w i n y l o w a c h a r a k t e r y z u j e się d w o m a silnymi p a s m a m i p r z y 990 i 910 c m , a trans-dwupodstawiony alken — j e d n y m silnym p a s m e m p r z y 9 6 5 c m " . 2
2
- 1
- 1
- 1
- 1
1
D r g a n i a zginające C — H w płaszczyźnie n i e n a s y c o n e g o wiązania p o w o d u j ą a b s o r p c j ę w zakresie 1420 - 1290 c m ; są t o z w y k l e p a s m a o słabej intensywności. M a j ą o n e m a ł ą w a r t o ś ć diagnostyczną, p o n i e w a ż występują w o b s z a r z e w i d m a c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla d r g a ń w a l e n c y j n y c h C — C i d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h n a s y c o n y c h C — H , m o g ą j e d n a k p o t w i e r d z i ć istnienie p o d w ó j n e g o wiązania w cząsteczce, n p . d r g a n i a zginające - 1
1
w płaszczyźnie (nożycowe) g r u p y —C<^
^ dają p a s m o p r z y 1415 c m - .
W prostych alkenach drganiu walencyjnemu C = C odpowiada pasmo absorpcji w o b s z a r z e 1 6 8 0 — 1620 c m . Jest t o p a s m o o z m i e n n e j intensywności, znacznie m n i e j i n t e n s y w n e n i ż d r g a n i a walencyjne C = 0 , k t ó r y c h a b s o r p c j a leży t a k ż e w t y m z a k r e s i e ; mniejsza i n t e n s y w n o ś ć p a s m a C = C w y n i k a z b a r d z o m a ł e j polarności wiązania olefin o w e g o . N a ogół, i m większa jest liczba p o d s t a w n i k ó w p r z y p o d w ó j n y m wiązaniu, t y m wyższa jest częstość absorpcji i niższa jej i n t e n s y w n o ś ć . W w i d m i e 1-oktenu (rys. V I I , 7 ) , k t ó r y jest t y p o w y m p r z y k ł a d e m p r o s t e g o a l k e n u w i n y l o w e g o , g r u p i e winy lowej o d p o w i a d a w z g l ę d n i e m o c n e , ł a t w o z a u w a ż a l n e p a s m o p r z y 1640 c m " . - 1
1
G r u p a p o l a r n a z w i ą z a n a z u k ł a d e m n i e n a s y c o n y m p o w o d u j e zwykle o b n i ż e n i e częstości d r g a ń w a l e n c y j n y c h C = C , n p . c h l o r e k winylu a b s o r b u j e p r z y 1610 c m , a b r o m e k w i n y l u p r z y — 1593 c m . N i e w i e l k i e m u przesunięciu p o z a p o w y ż s z y z a k r e s ulegają częstości C = C , g d y p o d w ó j n e w i ą z a n i e z n a j d u j e się n a zewnątrz u k ł a d u cyklicznego; g r u p a m e t y l e n o w a związana z sześcio-, pięcio-, cztero- i t r ó j c z ł o n o w y m pierścieniem a b s o r b u j e o d p o w i e d n i o p r z y 1651, 1657, 1678 i 1736 c m . Przesunięcie t o zależy więc o d w z r o s t u n a p r ę ż e ń pierścienia. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że w w i d m a c h syme t r y c z n i e frarw-podstawionych p o c h o d n y c h etylenu nie występują p a s m a d r g a ń w a l e n c y j n y c h C==C, n p . w w i d m a c h r n m M , 2 - d i c h l o r o e t y ł e n u o r a z k w a s u f u m a r o w e g o . W t y c h z w i ą z k a c h występują w i ą z a n i a w w y s o k i m s t o p n i u s p o l a r y z o w a n e , lecz ze w z g l ę d u n a symetrię cząsteczki d r g a n i a rozciągające wiązania C = C nie p o w o d u j ą z m i a n y m o m e n t u d i p o l o w e g o oscylującego u k ł a d u , nie są więc a k t y w n e w p o d c z e r w i e n i . S y g n a ł y t y c h d r g a ń o b s e r w u j e się w w i d m i e R a m a n a . - 1
- 1
- 1
V=c<
CV
/Cl
\H
H
,C0 H )C=C
2
W i ą z a n i e C = C s p r z ę ż o n e z grupą k a r b o n y l o w ą , i n n y m w i ą z a n i e m p o d w ó j n y m l u b pierścieniem a r o m a t y c z n y m , n a skutek zmniejszenia k r o t n o ś c i staje się słabsze, a więc jego a b s o r p c j a p r z y p a d a p r z y dłuższych falach (niższych liczbach falowych), p r z y c z y m wzrost p o l a r y z a c j i p o d w ó j n e g o wiązania p o w o d u j e w z r o s t intensywności p a s m a a b sorpcji. W w i d m a c h alifatycznych u k ł a d ó w s p r z ę ż o n y c h liczba p a s m absorpcji r ó w n a się
Długość
fali
5
5000
4000
Rys. VI!,7. W i d m o
30GO
w podczerwieni
2000
(jjm) 6
1300 Liczba falowa
1-ok te n u , M m
10
7
'1600 {cm' )
11
12
13
1415
1400
1
cieczy
liczbie w i ą z a ń p o d w ó j n y c h uczestniczących w sprzężeniu; t a k w i ę c dieny, trieny i tet r a e n y w y k a z u j ą w zakresie 1 6 5 0 — 1 6 0 0 c m o d p o w i e d n i o d w a , trzy i cztery p a s m a absorpcji. T a b l i c a korelacyjna dla a l k e n ó w p o d a n a jest w u z u p e ł n i e n i u 2, tabl. 2,2. - 1
Związki a r o m a t y c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą w i d m I R z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h jest w y s t ę p o w a n i e licznych, o s t r y c h p a s m , z k t ó r y c h szczególną w a r t o ś ć dla r o z p o z n a n i a związku mają p a s m a leżące p r z y 3030 cm"" o d p o w i a d a j ą c e d r g a n i o m w a l e n c y j n y m = C — H i p a s m a w z a k r e s i e 1 6 0 0 — 1450 c m w y w o ł a n e z a c h o d z ą c y m i w płaszczyźnie d r g a n i a m i szkieletowymi pierścienia a r o m a t y c z n e g o . D r g a n i a te powstają w w y n i k u rozciągania i k u r c z e n i a się w i ą z a ń węgiel—węgiel w o b r ę b i e pierścienia, co z p e w n ą przesadą p r z e d s t a w i o n o n a rys. V I I , 8 . P a s m a a b s o r p c j i o d p o w i a d a j ą c e d r g a n i o m szkie l e t o w y m występują p r z y 1600, 1580, 1500 i 1450 c m . P a s m o p r z y 1450 c m jest zwykle w y s t a r c z a j ą c o m o c n e , ale jego w a r t o ś ć d i a g n o s t y c z n a jest niekiedy o g r a n i c z o n a , 1
- 1
- 1
Rys. VII,8. Drgania w podczerwieni
- 1
pierścienia
aromatycznego
aktywne
gdyż w t y m zakresie występują p a s m a d r g a ń w a l e n c y j n y c h a l k i l o w y c h C — H . Inten sywności p o z o s t a ł y c h p a s m zmieniają się w s z e r o k i m z a k r e s i e ; szczególnie p a s m o przy 1580 c m ^ jest b a r d z o s ł a b e i z w y k l e występuje j a k o p a s m o b o c z n e p a s m a 1600 c m " , leżeli j e d n a k z pierścieniem s p r z ę ż o n a jest g r u p a k a r b o n y l o w ą l u b i n n a p o d o b n a g r u p a , to i n t e n s y w n o ś ć p a s m a 1580 c m " wzrasta. Z j a w i s k o t o jest w y r a ź n i e widoczne p r z y p o r ó w n a n i u w i d m o-ksylenu rys. V I I , 9 , a c e t o f e n o n u — rys. V I I , 2 i fenyloacetylenu — rys. V I I , 1 2 . 1
1
1
_1
N a l e ż y z a u w a ż y ć , że intensywność p a s m a 1580 c m z m i e n i a się równolegle z inten sywnością z n a c z n i e bardziej m o c n e g o p a s m a 1600 c m ' , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o się t a k ż e dużą p o d a t n o ś c i ą n a z m i a n y intensywności. Często p a s m o 1580 c m " w ogóle w wid m i e nie występuje. P a s m o 1600 c m ~ jest n i e k i e d y p r z y s ł a n i a n e innymi p a s m a m i , n p . p o c h o d z ą c y m i od s p r z ę ż o n e g o C = C ł u b g r u p y — N H , a b s o r b u j ą c y m i w t y m w ł a ś 1
l
2
DTugaść fali (firn) 6
3000
2000
7
1800 1600 Liczba falowa (cm J
10
1400
1200
1000
11 12
131415
800
€50
f
Rys. V I I , 9 . W i d m o w podczerwieni o-ksylenu,
film
cieczy
1
nie z a k r e s i e częstości. I n t e n s y w n o ś ć p a s m a przy 1500 c m " z m i e n i a się w szerokim zakresie, lecz n a ogól p r z y n a j m n i e j j e d n o z tych p a s m , 1500 l u b 1600 c m ' " , jest wy starczająco silne i stwierdzenie a r o m a t y c z n o ś c i b a d a n e g o związku nie n a s t r ę c z a trud ności. W w i d m a c h wielopierścieniowych w ę g l o w o d o r ó w a r o m a t y c z n y c h n p . naftalenu, a t a k ż e p o c h o d n y c h p i r y d y n y p a s m a a b s o r p c y j n e występują w b a r d z o zbliżonych położeniach. 1
P a s m a a b s o r p c j i o d p o w i a d a j ą c e d r g a n i o m d e f o r m a c y j n y m , w płaszczyźnie i p o z a płaszczyzną, a r o m a t y c z n y c h wiązań C — H sąsiadujących ze sobą w p o d s t a w i o n y m pierścieniu b e n z e n o w y m , występują w o b s z a r z e niskich częstości w i d m a , m i ę d z y 900 — 690 c m " . Ilość i p o ł o ż e n i e t y c h p a s m zależy od ilości sąsiadujących ze sobą a t o m ó w w o d o r ó w i stąd w y n i k a d u ż e z n a c z e n i e tego z a k r e s u w i d m a p r z y u s t a l a n i u m o d e l u p o d s t a w i e n i a pierścienia b e n z e n o w e g o ( u z u p e ł n i e n i e 2, tabl. 2,3). W w i d m i e m o n o p o c h o d n e j benzenu występują d w a p a s m a absorpcji, w z a k r e s a c h 770 — 730 i 710 — 690 c m , c h a r a k t e r y s t y c z n e dla sąsiadujących ze sobą pięciu a t o m ó w w o d o r u ( n p . w i d m o N - m e t y l o a n i l i n y ; rys. V I I , 2 0 ) . C z t e r y sąsiadujące a t o m y w o d o r u w orto- d w u p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h benzenu ( w i d m o o-ksylenu, rys. VII,9) dają p o j e d y n cze p a s m o absorpcji w z a k r e s i e 770 — 735 c m . W w i d m i e i z o m e t r u meta występują d w a p a s m a : w z a k r e s i e 810 — 750 i 900 — 860 c m , z k t ó r y c h j e d n o p o c h o d z i od trzech sąsiadujących a t o m ó w w o d o r u , a d r u g i e — od p o j e d y n c z e g o C — H (rys. VII,10a). 1
- 1
- 1
- 1
D w u p o d s t a w i o n a p o c h o d n a para c h a r a k t e r y z u j e się j e d n y m p a s m e m a b s o r p c j i p r z y 860 — 800 c m w y w o ł a n y m obecnością w cząsteczce dwu u k ł a d ó w zawierających p o d w a sąsiadujące a t o m y w o d o r u . I d e n t y c z n e współzależności występują w a r o m a - 1
CH,
CH,
P o z y c j a 2; 1 a t o m H P o z y c j e 4 , 5, 6: 3 sąsiadujące atomy H R y s . V I I , 10. P ł a s k i e , n i e p f a s k i e i w a c h l a r z o w e
P i e r ś c i e ń A : 4 sąsiadujące atomy H Pierścień B: 2 sąsiadujące atomy H drgania s ą s i a d u j ą c y c h a t o m ó w
wodoru
t y c z n y c h z w i ą z k a c h wielopierścieniowych, n p . w i d m o 1,2-dimetylonaftalenu zawiera p a s m a a b s o r p c j i o d p o w i a d a j ą c e o b e c n o ś c i w cząsteczce d w u u k ł a d ó w — czterech sąsia dujących i d w u sąsiadujących a t o m ó w w o d o r u (rys. V I I , 1 0 b ) . P o c h o d n e p i r y d y n y t a k ż e wykazują te w s p ó ł z a l e ż n o ś c i ; a t o m a z o t u w y s t ę p u j ą c y w pierścieniu n a l e ż y t r a k t o w a ć jak p o d s t a w n i k , t a k więc w w i d m i e 2-podstawionej p o c h o d n e j p i r y d y n y występuje p a s m o c h a r a k t e r y s t y c z n e dla c z t e r e c h sąsiadujących atomów wodoru. Jeżeli z pierścieniem a r o m a t y c z n y m z w i ą z a n a jest g r u p a o wysokiej p o l a r n o ś c i , n p . g r u p a — C = 0 l u b — N O 2 , w ó w c z a s o b s e r w u j e się w w i d m i e z n a c z n e odchylenia p o ł o ż e ń p a s m od z a k r e s ó w p o d a n y c h w u z u p e ł n i e n i u 2, w t a b l . 2,3. W p r z y p a d k u t a k p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h b e n z e n u bardziej w i a r y g o d n y c h i n f o r m a c j i d o s t a r c z a a n a liza r o z m i e s z c z e n i a p a s m w z a k r e s i e 2000 — 1600 c m pochodzących od sprzężonych d r g a ń i n a d t o n ó w d r g a ń w a h a j ą c y c h w i ą z a ń C — H . T u t a j c h a r a k t e r y s t y c z n e są n i e pozycje t y c h p a s m , ale ich kształt i u k ł a d ; n a tej p o d s t a w i e w n i o s k u j e się o liczbie - 1
5.0
6.0 (jm 1,2,3,4-
1.2,4,5-
1,2,3,5-
1,2,3-
1,3,3-'
Rys. VII,11. Schematyczny obraz układów p a s m (dane zaczerpnięte z pracy C . W . J u n g a , R . B . Du V a l l a , N . W r i g h t a ,
1,2,4-
Analyt.
chem.
1951,
23,
709)
i r o z m i e s z c z e n i u p o d s t a w n i k ó w w pierścieniu b e n z e n o w y m . N a r y s . VII,11 p r z e d s t a w i o n o s c h e m a t y c z n y o b r a z u k ł a d ó w p a s m a b s o r p c j i . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że są t o p a s m a o b a r d z o słabej i n t e n s y w n o ś c i i m o g ą b y ć t r u d n o z a u w a ż a l n e w w i d m a c h z a p i s a n y c h w n o r m a l n y c h w a r u n k a c h . A b y k s z t a ł t i u k ł a d t y c h p a s m stał się m o ż l i w y d o inter pretacji, należy d o o z n a c z a n i a w i d m s t o s o w a ć czyste ciecze l u b s t ę ż o n e r o z t w o r y sub stancji s t a ł y c h ( 1 0 % ) w k u w e c i e 1,0 m m . T a b l i c e korelacyjne tabl. 2,3.
dla z w i ą z k ó w
aromatycznych
p o d a n e są
w uzupełnieniu
2,
A l k i n y i alleny. W a ż n ą cechą w i d m w p o d c z e r w i e n i o b u t y c h r o d z a j ó w z w i ą z k ó w są c h a r a k t e r y s t y c z n e p a s m a d r g a ń walencyjnych w i ą z a ń w i e l o k r o t n y c h . A l k i n y . C h a r a k t e r y s t y c z n y m p a s m e m w w i d m a c h m o n o p o d s t a w i o n y c h a l k i n ó w jest m o c n e , ostre p a s m o p r z y 3320 c m wywołane drganiami walencyjnymi = C—H. W t y m z a k r e s i e występują t a k ż e p a s m a w a l e n c y j n e N — H i O — H , lecz są o n e szerokie i ł a t w e d o o d r ó ż n i e n i a . S ł a b e p a s m o w a l e n c y j n e C ^ C leży w o b s z a r z e 2260 — 2100 c m , p r z y c z y m r ó ż n i c a p o m i ę d z y częstościami, p r z y k t ó r y c h występują p a s m a m o n o - i d w u p o d s t a w i o n y c h a l k i n ó w , w y n o s i ok. 100 c m i m o ż e służyć d o oceny stopnia p o d s t a w i e n i a w i ą z a n i a a c e t y l e n o w e g o . I n t e n s y w n o ś ć p a s m a C ~ C jest zmień- 1
- 1
- 1
n a — względnie m o c n a w w i d m a c h m o n o p o d s t a w i o n y c h a l k i n ó w , w w i d m a c h d w u p o d s t a w i o n y c h a l k i n ó w , zależnie o d r o d z a j u p o d s t a w n i k ó w m o ż e być b a r d z o s ł a b a l u b z a n i k n ą ć c a ł k o w i c i e . S y m e t r y c z n i e d w u p o d s t a w i o n e alkiny, j a k n p . k w a s a c e t y l e n o d i k a r b o k s y ł o w y , nie wykazują absorpcji w i ą z a n i a C~-^C, przeciwnie n i ż p o c h o d n e , w k t ó r y c h p o d s t a w n i k i w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą c h a r a k t e r e m o d d z i a ł y w a ń i zwiększają p o l a r y z a c j ę w i ą z a n i a O ^ C ; w w i d m a c h t y c h z w i ą z k ó w obserwuje się o d p o w i e d n i o m o c n e p a s m o . Silna a b s o r p c j a d r g a ń zginających C — H m o n o p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h acetylenu p r z y p a d a w o b s z a r z e 680 — 610 c m " ; a r o m a t y c z n e p o c h o d n e a c e t y l e n u w y k a z u j ą w t y m zakresie d w a p a s m a . S z e r o k i e p a s m o w y s t ę p u j ą c e p o m i ę d z y 1 3 0 0 — 1200 c m przypisuje się n a d t o n o m l u b d r g a n i o m zginającym C — H . P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m jest w i d m o fenyloacetylenu p r z e d s t a w i o n e n a r y s . V I I , 12. W w i d m i e t y m , o b o k silnego p a s m a s = C — H p r z y 3310 c m i pasma walencyjnego 1
- 1
- 1
Długość 2
3
5000
Rys.
4000
4
3000
fali
5
(/im) 6
2000
1800 Liczba falom
i
1600 (cm" )
3
1400
9
1200
10
?'
12 13 1415
1000
S0Q
650
1
V I I , 12. W i d m o w p o d c z e r w i e n i f e n y l o a c e t y l e n u , f i l m cieczy 1
C = C p r z y 2100 c m " występują w y r a ź n i e w i d o c z n e i n n e a b s o r p c j e c h a r a k t e r y s t y c z n e , a więc ostre p a s m o w a l e n c y j n e a r o m a t y c z n y c h C — H p r z y 3070 c m " , b a r d z o m o c n e p a s m a d r g a ń s z k i e l e t o w y c h pierścienia w o b s z a r z e 1 6 0 0 — 1 4 2 0 c m oraz równie m o c n e p a s m a p r z y 770 i 690 c m " w y w o ł a n e z a c h o d z ą c y m i w fazie d r g a n i a m i wahają c y m i C — H , k t ó r e p o n a d t o w zakresie 2 0 0 0 — 1650 c m " t w o r z ą c h a r a k t e r y s t y c z n y dla monopodstawionego benzenu układ słabych pasm kombinacyjnych i nadtonów. 1
- 1
1
1
Alleny. A l l e n y w y k a z u j ą p a s m o o średniej i n t e n s y w n o ś c i (niekiedy w p o s t a c i d u b l e t u ) przy 2 0 0 0 — 1 9 0 0 c m " wywołane antysymetrycznymi drganiami walencyjnymi C = C = C . W p r z e d s t a w i o n y m n a rys. V I I , 1 3 w i d m i e l - b r o m o - 3 - m e t y l o - l , 2 - b u t a d i e n u p a s m o t o w y s t ę p u j e p r z y 1970 c m " . D r g a n i a w a h a j ą c e C H p o z a płaszczyznę ostatniej w ł a ń c u c h u g r u p y = C H , analogicznie d o d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h C H w z w i ą z k a c h w i n y l o w y c h , p o w o d u j ą silną a b s o r p c j ę p r z y 850 c m " , k t ó r e j t o w a r z y s z y n a d t o n p r z y 1700 c m " . 1
1
2
Z
2
1
1
T a b l i c e k o r e l a c y j n e dla a l k i n ó w i a l l e n ó w z a w i e r a u z u p e ł n i e n i e 2, tabl, 2,4. A l k o h o l e i fenole. C h a r a k t e r y s t y c z n e dla o b u t y c h klas z w i ą z k ó w silne p a s m o absorpcji p o c h o d z i o d d r g a ń w a l e n c y j n y c h O — H ; kształt i jego p o ł o ż e n i e jest w z n a c z n y m stopniu u z a l e ż n i o n e o d e l e k t r o n o w y c h i s t e r y c z n y c h w a r u n k ó w istniejących w cząstecz ce, a t a k ż e o d s t a n u fizycznego p r ó b k i użytej do z a p i s a n i a w i d m a . P o z a t y m p a s m e m w a r t o ś ć d i a g n o s t y c z n ą mają r ó w n i e ż p a s m a a b s o r p c y j n e p o c h o d z ą c e od d r g a ń w a l e n cyjnych C — O o r a z d r g a ń zginających O — H .
Długość fali {p-m)
6 T
5000
4000
3000
2000
7
11
12 13 14 15
r
1600
Uczta Rys. VII,13. Widmo
10
1400
1200
1000
800
650
1
falom(cm- J
w podczerwieni l-bromo-3-meryio-l,2-butadienu,
film
cieczy
W i d m a r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r ó w p r o s t y c h a l k o h o l i i fenoli w n i e p o l a r n y m roz-^ puszczalniku, j a k n p . w c z t e r o c h l o r k u węgla, zawierają w zakresie 3 6 5 0 — 3 5 9 0 c m p a s m o absorpcyjne drgań walencyjnych O—H; d o k ł a d n a pozycja tego pasma w widmie zależy od r o d z a j u a t o m u węgla, z k t ó r y m z w i ą z a n a jest g r u p a h y d r o k s y l o w a . W m i a r ę wzrostu r z ę d o w o ś c i a l k o h o l i (pierwszo-, d r u g o - , t r z e c i o r z ę d o w e i fenole) p a s m o absor pcji g r u p y h y d r o k s y l o w e j p r z e s u w a się k u niższym częstościom. N i e p o w i n n o się j e d n a k określać d o k ł a d n i e r o d z a j u g r u p y , z k t ó r ą z w i ą z a n a jest g r u p a h y d r o k s y l o w a , tylko n a p o d s t a w i e p o ł o ż e n i a t e g o p a s m a w w i d m i e . Z w y k l e z a p i s y w a n e są w i d m a czystych cieczy l u b ciał stałych, i w tych p r z y p a d k a c h d r g a n i a walencyjne O — H dają silne, szerokie p a s m o w zakresie 3400 — 3200 c m , n p . w w i d m i e 1-heptanolu (rys. VII,14) i m-krezolu (rys. V I I , 15). P o s z e r z e n i e p a s m a O H i przesunięcie k u n i ż s z y m częstościom s p o w o d o w a n e jest o s ł a b i e n i e m w i ą z a n i a O — H n a skutek t w o r z e n i a się międzycząsteczk o w e g o wiązania w o d o r o w e g o . W p r z y p a d k u p r o s t y c h z w i ą z k ó w , j a k n p . 1-heptanolu, w w y n i k u p o w s t a n i a w i ą z a ń w o d o r o w y c h występują s t r u k t u r y o c h a r a k t e r z e polimeru, p r z y c z y m w r o z t w o r z e , w r o z p u s z c z a l n i k u n i e p o l a r n y m , część w i ą z a ń w o d o r o w y c h ulega r o z e r w a n i u i w w i d m i e p o j a w i a się d o d a t k o w e p a s m o o d p o w i a d a j ą c e absorpcji w o l n e j g r u p y O H . W m i a r ę r o z c i e ń c z a n i a r o z t w o r u zmniejsza się ilość międzycząsteczk o w y c h w i ą z a ń w o d o r o w y c h , co p r z e j a w i a się w w i d m i e zmniejszeniem intensywności p a s m a c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla zasocjowanej g r u p y h y d r o k s y l o w e j i w z r o s t e m inten sywności p a s m a absorpcji w o l n e j g r u p y OH. Z j a w i s k o t o ilustruje r y s . V I I , 1 6 ( a — c ) . - 1
- 1
Związki, k t ó r e z e w z g l ę d ó w sferycznych n i e z d o l n e są d o t w o r z e n i a s t r u k t u r polim e r y c z n y c h p o p r z e z w i ą z a n i a w o d o r o w e , np. w w y s o k i m stopniu p o d s t a w i o n e a l k o h o l e i orto-podstawione fenole, istnieją t y l k o j a k o d i m e r y , k t ó r e w w i d m a c h dają ostre p a s m o a b s o r p c j i w o b s z a r z e 3550 — 3450 c m . W d i m e r a c h w i ą z a n i a w o d o r o w e ule gają t a k ż e r o z e r w a n i u p o d c z a s rozcieńczania, co p r z e j a w i a się w w i d m i e z m i a n ą inten sywności i pozycji p a s m a a b s o r p c j i OH. 1,2-Diole o r a z fenole p o d s t a w i o n e w pozycji orto grupą k a r b o n y l o w ą l u b nitrową zawierają wewnątrzczasteczkowe wiązanie w o d o r o w e , k t ó r e p o d c z a s r o z c i e ń c z a n i a nie ulega r o z e r w a n i u , toteż obserwacja z m i a n z a c h o d z ą c y c h w w i d m i e p r z y r o z c i e ń c z a n i u p r ó b k i m o ż e d o s t a r c z y ć i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e b a d a n e g o a l k o h o l u l u b fenolu. W ta kich z w i ą z k a c h j a k n p . o - h y d r o k s y a c e t o f e n o n , wiązanie w o d o r o w e jest b a r d z o m o c n e ze względu n a stabilizację r e z o n a n s e m p o w s t a ł e g o u k ł a d u i p r z e j a w i a się w w i d m i e - 1
DTugośi fali
(jim)
\
5000
1003
3000
2000
1S00
18110 Liczba
Rys.
VII,14. W i d m o w podczerwieni 1-heptanolu,
falowa
film
1400 1
(cm
1200
1000
800
B50
)
cieczy
- 1
p a s m e m absorpcji w o b s z a r z e 3200 — 2500 c m . W 1,2-diolach w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e w i ą z a n i e w o d o r o w e jest s ł a b e i daje w w i d m i e ostre p a s m o o z m i e n n e j i n t e n s y w n o ś c i p r z y 3570 — 3450 c m - . W t y m o b s z a r z e w i d m a występuje t a k ż e p a s m o a b s o r p c j i g r u p y O H k w a s u k a r b o k s y l o w e g o o r a z d r g a ń N — H , k t ó r e są ł a t w e d o r o z r ó ż n i e n i a spośród i n n y c h p a s m (p. niżej k w a s y k a r b o k s y l o w e o r a z a m i n y ) . M o c n e p a s m o d r g a ń walencyjnych C — O występuje w o b s z a r z e d a k t y l o s k o p o w y m w i d m a , p r z y c z y m jego p o ł o ż e n i e jest w p e w n y m s t o p n i u zależne od stanu fizycznego p r ó b k i , co zwykle nie p r z e s z k a d z a w ustaleniu r o d z a j u związku h y d r o k s y l o w e g o . T a k 1
Długość Z
3
4
5
fali
fit/n)
7
e
Liczba falom Rys. VII,15. W i d m o w podczerwieni m-krezolu, film cieczy
1
fcm~ }
8
9
W
II
12
13
1415
DTagosć fali (firn)
i__ 3500
b)
I 3000 1
Liczba falowa-(cm~ )
Długość
_.—I
węgla na kształt w i d m a
2500
a
) 2,5-proc. roztwór
fali
fam)
l-heptanolu:
wag./obj..
b) 1-proc. w a g . / o b j . , c) 0 , 5 - p r o c .
wag./obj.
więc, w widmie m - k r e z o l u p a s m o walencyjne fenolowego C — O występuje p r z y 1330 c m , a w w i d m i e 1-heptanolu — p r z y 1060 c m ; jest t o p o ł o ż e n i e c h a r a k t e r y styczne p a s m C — O p i e r w s z o r z ę d o w y c h alkoholi. T a b l i c e korelacyjne a l k o h o l i i fenoli z a w a r t e są w u z u p e ł n i e n i u 2, tabl. 2,5. - 1
- 1
E t e r y i etery cykliczne. W w i d m i e eteru, p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u a l k o h o l u czy fenolu, w o b s z a r z e d a k t y l o s k o p o w y m występuje b a r d z o m o c n e p a s m o C — O , ale b r a k jest oczywiście c h a r a k t e r y s t y c z n e g o p a s m a g r u p y h y d r o k s y l o w e j . T a k ż e k w a s y k a r b o ksylowe o r a z estry w y k a z u j ą p a s m a walencyjne C — O , ale c h a r a k t e r y z u j ą się o n e p o n a d t o m o c n y m p a s m e m a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j . W w i d m i e e t e r ó w dialkilowych najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n e jest silne p a s m o w o b s z a r z e 1150 — 1 0 6 0 c m (anty s y m e t r y c z n e d r g a n i a w a l e n c y j n e C — O ) ; w w i d m i e e t e r u d i b u t y l o w e g o (rys. V I I , 17) występuje o n o p r z y 1120 c m " . D r g a n i a walencyjne C — O — C e t e r ó w , p o d o b n i e j a k d r g a n i a w a l e n c y j n e C — O a l k o h o l i , ulegają sprzężeniu z i n n y m i d r g a n i a m i w cząsteczce. W w i d m a c h eterów dialkilowych p a s m a d r g a ń s y m e t r y c z n y c h są b a r d z o s ł a b e i dlatego obserwuje się t y l k o p a s m a a n t y s y m e t r y c z n y c h d r g a ń walencyjnych. W w i d m a c h eterów - 1
1
a r y l o w o a l k i l o w y e h występują d w a p a s m a : j e d n o — a n t y s y m e t r y c z n y c h d r g a ń walencyj n y c h C — O — C p r z y 1 2 7 0 — 1230 c m oraz drugie — drgań symetrycznych przy 1075 — 1 0 2 0 c m . N a t o m i a s t w w i d m i e eteru difenylowego występuje tylko j e d n o p a s m o d r g a ń ^walencyjnych C — O przy 1240 c m . T a k ż e w t y m zakresie p o d w y ż s z o n y c h częstości p r z e j a w i a się silne p a s m o eterów w i n y l o w y c h . Przyczyną przesunięcia - 1
- 1
- 1
2
SD00
3
4000
4
3000
DTugość fali B
5
2000
1300
(p.m) 7
!B00
Liczba falowa (cm R y s . ViT,17, W i d m o w p o d c z e r w i e n i eteru d i b u t y l o w e g o , f i l m
1400
S
3
10
1200
1000
11 12 13 1415
800
S50
') cieczy
p a s m a a b s o r p c j i wiązania arył—tlen d o z a k r e s u w y ż s z y c h częstości jest r e z o n a n s p o w o dujący w z m o c n i e n i e tego wiązania. W i d m o anizolu c h a r a k t e r y z u j e się d w o m a p a s m a m i (rys. V I I , 1 8 ) p r z y 1240 i 1040 c m - . T a b l i c e k o r e l a c y j n e e t e r ó w i eterów cyklicznych z a w a r t e są w uzupełnieniu 2, tabl. 2,6. 1
A m i n y . A m i n y p i e r w s z o r z ę d o w e b a d a n e w r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r z e wykazują d w a p a s m a ™ j e d n o w pobliżu 3500 c m ' i drugie p r z y ok. 3400 c m , które w y w o ł a n e są a n t y s y m e t r y c z n y m i i s y m e t r y c z n y m i d r g a n i a m i d w u wiązań N — H (p. d r g a n i a g r u p y m e t y l e n o w e j , r y s . V I I , 1 ) . A m i n y d r u g o r z ę d o w e wykazują p o j e d y n c z e p a s m o d r g a ń w a l e n c y j n y c h N — H w p o b l i ż u 3300 c m " , a a m i n y t r z e c i o r z ę d o w e w t y m o b s z a r z e w ogóle nie absorbują. N a p o d s t a w i e t y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p a s m absorpcji m o ż n a ł a t w o ustalić r z ę d o w o ś ć b a d a n e j a m i n y . W w i d m a c h i m i n w z a k r e s i e 3 5 0 0 — 3200 c m występuje p o j e d y n c z e p a s m o . W w i d m a c h a m i n w y k o n a n y c h dla czystych substancji p a s m a d r g a ń w a l e n c y j n y c h N — H są przesunięte w s t r o n ę niższych częstości, co jest w y w o ł a n e istnieniem w i ą z a ń w o d o r o w y c h ; są o n e znacznie słabsze niż w z w i ą z k a c h h y d r o k s y l o w y c h ze wzgłędu n a niższą e l e k t r o u j e m n o ś ć azotu. Stąd, przesunięcie jest /~~ mniejsze o d występującego w p r z y p a d k u p a s m a b s o r p c j i a n a l o g i c z n e g o wiązania O H , a p a s m a z a s o c j o w a n y c h g r u p N — H słabsze i bardziej ostre. P i e r w s z o - i d r u g o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e pochłaniają p r z y n i e c o w y ż s z y c h częstościach w p o r ó w n a n i u z o d p o w i e d n i m i a m i n a m i alifatycznymi, a t a k ż e w p r z y p a d k u p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h o b s e r w u j e się większy r o z d z i a ł p o m i ę d z y p a s m a m i s y m e t r y c z n y c h i a n t y s y m e t r y c z n y c h d r g a ń walencyjnych. T e zjawiska s p e k t r a l n e t ł u m a c z y się wystę p u j ą c y m w a r y l o a m i n a c h o d d z i a ł y w a n i e m wolnej p a r y e l e k t r o n ó w n a a t o m i e a z o t u z e l e k t r o n a m i pierścienia a r o m a t y c z n e g o , p o w o d u j ą c y m s k r ó c e n i e i w z m o c n i e n i e wiązania. -
1
- 1
1
- 1
_ i
W w i d m a c h p i e r w s z o r z ę d o w y c h a m i n alifatycznych w z a k r e s i e 1 6 5 0 — 1 5 9 0 c m występuje c h a r a k t e r y s t y c z n e p a s m o n o ż y c o w y c h d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h NH2; intensyw ność tego p a s m a z m i e n i a się od średniego do m o c n e g o . P o n a d t o a m i n y t e wykazują średnie lub silne, szerokie m u l t i p l e t o w e p a s m o w o b s z a r z e 850 — 750 c m powstałe w s k u t e k d e f o r m a c y j n y c h d r g a ń w a h a j ą c y c h i skręcających g r u p y N H . P a s m a te są w y r a ź n i e w i d o c z n e w w i d m i e b u t y l o a m i n y (rys. VIT,19), w k t ó r y m t a k ż e w y r ó ż n i a się c h a r a k t e r y s t y c z n e , szerokie p a s m o d r g a ń rozciągających w i ą z a ń w o d o r o w y c h N H 3 wy stępujące j a k o ścisły d u b l e t p r z y 3350 e m . - 1
2
_ J
W w i d m a c h d r u g o r z ę d o w y c h a m i n alifatycznych p a s m o d r g a ń zginających N — H nie występuje w ogóle ł u b p o j a w i a się j a k o b a r d z o s ł a b a a b s o r p c j a w zakresie 1650 — 1550 c m . W w i d m a c h d r u g o r z ę d o w y c h a m i n a r o m a t y c z n y c h p a s m o t o o średniej intensywności występuje w t y m s a m y m obszarze, lecz jest t r u d n e d o zidentyfikowania - 1
Długość fa/if/im) 2
1,5
3
-
5000
4
5
1
4000
6
7
|
f
3000
2000
8
1800 fSOO 1400 Liczba falawa (cm~ j
9
|
10
i
1200
1000
1200
1000
11
12 13 14 15
|
800
650
1
R y s . VTi,fS
Widmo
vi p o d c z e r w i e n i a n i z o l u , film
cieczy
OTugośĆ fcli (ji.m)
5000
4000
3000
2000
!800
1500
1400 1
Liczba falowa (cm- ) Rys.
VII,19. W i d m o w podczerwieni butyloaminy,
film
cieczy
~~
300
850
z e względu n a w y s t ę p o w a n i e w t y m zakresie p a s m a w y w o ł a n e g o d r g a n i a m i pierścienia a r o m a t y c z n e g o , k t ó r e g o intensywność ulega niekiedy w z m o ż e n i u s p o w o d o w a n e m u wią z a n i e m m i ę d z y a t o m e m a z o t u i pierścieniem. D r g a n i a w a l e n c y j n e węgiel—azot w alifatycznych a m i n a c h absorbują w obszarze 1 1 9 0 — 1020 c m , a d o k ł a d n e p o ł o ż e n i e p a s m a ściśle zależy o d r o d z a j u a m i n y i stop nia p o d s t a w i e n i a p r z y węglu — u . W w i d m i e b u t y l o a m i n y , r y s . V I I , 1 9 , p a s m o o średniej intensywności w y w o ł a n e t y m i d r g a n i a m i występuje p r z y 1080 c m " ; jest t o z a k r e s c h a r a k t e r y s t y c z n y dla alifatycznych a m i n , w k t ó r y c h g r u p a a m i n o w a z w i ą z a n a jest z p i e r w s z o r z ę d o w y m a t o m e m węgla. P a s m o walencyjne C — N , o średnio m o c n e j inten sywności występuje w w i d m a c h a m i n a r o m a t y c z n y c h w zakresie nieco wyższych częstości, 1 3 6 0 — 1250 cm"" , co jest s p o w o d o w a n e w z r o s t e m m o c y tego wiązania w a m i n a c h a r o m a t y c z n y c h . P o ł o ż e n i e p a s m a walencyjnego N — H zależy od r o d z a j u a m i n y , n p . d r u g o r z ę d o w e a m i n y a r o m a t y c z n e wykazują silne p a s m o w zakresie 1350 — 1280 c m " , j a k w w i d m i e N - m e t y l o a n i l i n y (rys. VII,20). C h o c i a ż p a s m a w a l e n c y j n e C — N a m i n pierwszo-, d r u g o - i t r z e c i o r z ę d o w y c h występują w obrębie ściśle określo n y c h z a k r e s ó w częstości, t o j e d n o z n a c z n a identyfikacja a m i n y n a tej p o d s t a w i e jest niemożliwa, ze względu n a p o k r y w a n i e się tych z a k r e s ó w . N i e m n i e j j e d n a k , jak' n p . w p r z y p a d k u N - m e t y l o a n i l i n y , o c z y w i s t y m d o w o d e m obecności w związku d r u g o r z ę d o w e j g r u p y a m i n o w e j jest wystąpienie p a s m a w o b s z a r z e właściwym dla d r g a ń w a l e n c y j n y c h C — N łącznie z o s t r y m p a s m e m w p o b l i ż u 3400 c m " . - 1
1
1
1
1
Sole
amin,
a
3200 — 2800 c m "
także
1
aminokwasy
charakteryzują
się
silną
absorpcją p o m i ę d z y © \ ©
w y w o ł a n ą d r g a n i a m i walencyjnymi N — H j o n ó w
—NH3, y
NH2 itd.
(por. z w y s t ę p u j ą c y m i w tym obszarze p a s m a m i walencyjnymi g r u p : m e t y l o w e j , m e t y l e n o w e j i m e t i n o w e j ) , j a k r ó w n i e ż m u l t i p l e t o w y m i p a s m a m i k o m b i n a c y j n y m i w zakresie 2800 — 2000 c m " o r a z występującymi w zakresie 1 6 0 0 — 1 4 0 0 c m " p a s m a m i d r g a ń deformacyjnych N — H . T a b l i c e k o r e l a c y j n e a m i n i soli a m i n p o d a n e są w u z u p e ł n i e n i u 2, tabl. 2,7. Związki zawierające g r u p ę karbonylowa.. G r u p a k a r b o n y l o w a występująca w z w i ą z k a c h o r g a n i c z n y c h p o w o d u j e silną a b s o r p c j ę w o b s z a r z e w i d m a 1900 — 1 5 6 0 c m " ' . N a p o d stawie i n n y c h p a s m a b s o r p c j i m o ż n a ustalić r o d z a j d a n e j g r u p y k a r b o n y l o w e j (a więc określić, czy jest t o k e t o n , aldehyd, ester, a m i d itd.). P o n a d t o , n a p o d s t a w i e p o ł o ż e n i a p a s m a a b s o r p c j i C = 0 m o ż n a uzyskać wiele i n f o r m a c j i n a t e m a t otoczenia g r u p y k a b o nylowej w cząsteczce. P o ł o ż e n i e p a s m a absorpcji g r u p y k a r b o n y l o w e j w n a s y c o n y c h k e t o n a c h acyklicznych p r z y 1720 c m " jest u w a ż a n e za p o ł o ż e n i e „ n o r m a l n e " . O d c h y l e n i a absorpcji o d tego p o ł o ż e n i a u z a l e ż n i o n e są o d efektów e l e k t r y c z n y c h i sferycznych, w y n i k a j ą c y c h z c h a r a k t e r u p o d s t a w n i k ó w ( R i X ) związanych z a t o m e m węgła g r u p y k a r b o n y l o w e j 1
1
1
»<§
c
— ^ —>
E f e k t y te z o s t a n ą o m ó w i o n e szerzej; b a r d z i e j szczegółowe r o z w a ż a n i a istoty zjawiska zostaną p r z e d s t a w i o n e p r z y o m a w i a n i u p o s z c z e g ó l n y c h r o d z a j ó w g r u p f u n k c y j n y c h . (i) E f e k t y i n d u k c y j n e . G d y X jest p o d s t a w n i k i e m e l e k t r o n o a k c e p t o r o w y m ( n p . O ) , udział p o l a r n y c h s t r u k t u r g r a n i c z n y c h (b) i (c) w h y b r y d z i e r e z o n a n s o w e j jest mniejszy, a więc w i ą z a n i e węgiel—tlen jest k r ó t s z e i m o c n i e j s z e , g d y ż p r z e w a ż a s t r u k t u r a (a). W k o n s e k w e n c j i częstość absorpcji g r u p y k a r b o n y l o w e j w z r a s t a . (ii) E f e k t y m e z o m e r y c z n e . Jeśli g r u p a X m o ż e , d y s p o n u j ą c wolną parą e l e k t r o n ó w l u b e l e k t r o n a m i - , u t w o r z y ć u k ł a d s p r z ę ż o n y z grupą k a r b o n y l o w a , t o k i e r u n e k i wiel kość p r z e s u n i ę c i a częstości absorpcji tej g r u p y w y z n a c z o n e są k o m p r o m i s e m p o m i ę d z y w p ł y w e m w y n i k a j ą c y m z delokalizacji e l e k t r o n ó w i w y s t ę p u j ą c y m efektem i n d u k c y j n y m .
Długość
- Liczba Rys.
foli
(mm)
1
falowa
VII,20. W i d m o w p o d c z e r w i e n i N - m e t y l o a n i l i n y ,
(ar ) film
cieczy
Jeśli X jest u k ł a d e m n i e n a s y c o n y m węgiel—węgiel ( w ó w c z a s w p ł y w i n d u k c y j n y właściwie nie występuje), t o znacznie wzrasta udział s t r u k t u r y (c) w h y b r y d z i e m e z o m e r y c z n e j i s t ą d wiązanie k a r b o n y l o w e m a z m n i e j s z o n y c h a r a k t e r wiązania p o d w ó j n e g o , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i d o obniżenia częstości a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j . F a k t ten p o t w i e r d z a tablica k o r e l a c y j n a (uzupełnienie 2, tabl. 2,8) o b e j m u j ą c a sprzężone a,jS-nienasycone a l d e h y d y i k e t o n y o r a z a r o m a t y c z n e a l d e h y d y i k e t o n y . Związki, w k t ó r y c h X jest a l b o p o d s t a w n i k i e m — N H s a l b o — O R , umożliwiają p r z e p r o w a d z e n i e interesującego p o r ó w n a n i a . O t ó ż , w a m i d a c h efekt sprzężenia z wolną parą e l e k t r o n ó w a z o t u d o m i n u j e n a d w p ł y w e m i n d u k c y j n y m a z o t u , c o p r o w a d z i d o obniżenia częstości a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j . W estrach zaś, p r z e w a ż a efekt induk cyjny tlenu ( k t ó r y jest pierwiastkiem bardziej e l e k t r o u j e m n y m niż a z o t ) , p o w o d u j ą c wzrost częstości a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j . T e o b s e r w o w a n e w w i d m a c h a m i d ó w i estrów przeciwnie s k i e r o w a n e przesunięcia p a s m a k a r b o n y l o w e g o , wynikające z r ó ż n e g o udziału efektów m e z o m e r i i i indukcji, znajdują logiczne p o t w i e r d z e n i e w che micznej r e a k t y w n o ś c i tych g r u p . (iii) W p ł y w kąta w i ą z a ń . G d y wiązanie w ę g i e l — g r u p a k a r b o n y l o w ą jest częścią u k ł a d u cyklicznego zawierającego 3 , 4 l u b 5 a t o m ó w węgla, t o zmniejszenie k ą t a wiązań, realizowanych d w o m a orbitalami zhybrydyzowanymi sp , wywołuje naprężenia steryczne, k t ó r e z kolei p o w o d u j ą przesunięcie częstości g r u p y k a r b o n y l o w e j w s t r o n ę wyższych w a r t o ś c i . a
T a b l i c e k o r e l a c y j n e z w i ą z k ó w zawierających g r u p ę k a r b o n y l o w ą p o d a n e są w u z u pełnieniu 2, tabl. 2,8. K e t o n y . P r o s t e k e t o n y niecykliczne r o z p o z n a j e się p o w y s t ę p u j ą c y m w ich w i d m i e silnym p a ś m i e p r z y 1720 c c * ( w i d m o 4 - m e t y l o - 2 - p e n t a n o n u , rys. V I I , 2 1 ) . P o w i ę k s z e n i e -
1
k ą t a wiązań C — C O — C , s p o w o d o w a n e rozgałęzieniem ł a ń c u c h a p r z y a t o m a c h węgla a, w y w o ł u j e o b n i ż e n i e częstości a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j w z g l ę d e m w a r t o ś c i n o r m a l nej 1720 c m d o , n p . 1697 c m , j a k t o obserwuje się w widmie di-rerr-butyloketonu. - 1
- 1
N a t o m i a s t w m i a r ę zmniejszania się k ą t a wiązań C — C O — C w z r a s t a częstość a b s o r p c j i ; t a k więc p a s m o k a r b o n y l o w e c y k l o p e n t a n o n u występuje p r z y 1750 c m , a c y k l o b u t a n o n u — przy 1775 c m . Zmniejszenie k r o t n o ś c i w i ą z a n i a p o d w ó j n e g o g r u p y k a r b o n y l o w e j n a skutek sprzę żenia z w i ą z a n i e m C ~ C p o w o d u j e obniżenie częstości .absorpcji. A l i f a t y c z n e wiązanie - 1
- 1
Długość
foli
(/im) 10
7
S
- f - 72 III
5000
4000
2000
3000
1800
Liczba Rys.
falowa
1600
13 1415
I II
650
mc
(cm-'}
VTI,21. W i d m o w p o d c z e r w i e n i 4-metyk>-2-pentaoonu
- 1
C = C s p r z ę ż o n e z grupą k a r b o n y l o w a obniża jej częstość o o k o ł o 40 c m , t z o . d o w a r t o ś c i 1680 c m - ; sprzężenie z w i ą z a n i e m a c e t y l e n o w y m p o w o d u j e p o d o b n e prze sunięcie. W i ę k s z o ś ć a,j5-nienasyconych k e t o n ó w niecyklicznych m o ż e istnieć w d w u k o n f o r m a c j a c h , s-cis i %-trans, i w t a k i c h p r z y p a d k a c h , o b s e r w u j e się d w a p a s m a a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j . T a k w i ę c w w i d m i e k e t o n u m e t y l o w o - w i n y l o w e g o wy stępują p a s m a p r z y 1716 i 1686 c m ; przyjęto, ż e p a s m o o niższej częstości o d p o w i a d a o d m i a n i e trans, w której delokalizacja elektronu jest bardziej skuteczna. W przy p a d k u z w i ą z k ó w b a r d z i e j złożonych m o ż n a p r z e w i d z i e ć p o ł o ż e n i e p a s m a g r u p y k a r b o nylowej, p o n i e w a ż w p ł y w y sprzężenia i wielkości pierścienia n a jej częstość absorpcji są a d d y t y w n e . 1
- 1
O II
CH,
CH
2
l
CH,
CH^Y H
H s-trans
Sprzężenie z grupą arylową p o w o d u j e przesunięcie absorpcji d o zakresu 1715 — 1695 c m ; n i e p o d s t a w i o n y acetofenon a b s o r b u j e p r z y 1692 c m - (rys. V I I , 2 1 ) . Poło żenie p a s m a zależy także od c h a r a k t e r u i miejsca i n n y c h p o d s t a w n i k ó w związanych z pierścieniem. C h l o r o w i e c z w i ą z a n y z a t o m e m węgla « w k e t o n i e p o w o d u j e przesunięcie p a s m a g r u p y k a r b o n y l o w e j ku w y ż s z y m częstościom p o d w a r u n k i e m , że w cząsteczce m o ż l i w a jest r o t a c j a i a t o m c h l o r o w c a m o ż e p r z y s ł a n i a ć g r u p ę k a r b o n y l o w a . Częstość absorpcji k a r b o n y l u nie ulega z m i a n i e , gdy p r z y a t o m i e węgla p o d s t a w i o n e zostaną n a s t ę p n e a t o m y c h l o r o w c a , a l e w z r a s t a , g d y n a s t ę p n y a t o m c h l o r o w c a zostanie w p r o w a d z o n y przy a t o m i e w ę g l a - a ' cząsteczki k e t o n u . W i e l k o ś ć przesunięcia częstości w z r a s t a w sze regu Br, Cl, F i w y w o ł a n a jest niewątpliwie efektem pola. W y k o r z y s t u j ą c p o w y ż s z e ustalenia m o ż n a o d r ó ż n i ć o d siebie i z o m e r y cis i trans 4-fórr-butyło-2-chlorocykloheksan o n u . W u p r z y w i l e j o w a n e j k o n f o r m a c j i i z o m e r u cis g r u p a k a r b o n y l o w a i e k w a t o r i a l n y a t o m chloru znajdują się w u k ł a d z i e p r z y s ł o n i ę t y m , c o w y w o ł u j e wzrost częstości absorpcji g r u p y k a r b o n y l o w e j . N a t o m i a s t , w u p r z y w i l e j o w a n e j k o n f o r m a c j i i z o m e r u - 1
1
trans a t o m chloru znajduje się w p o ł o ż e n i u a k s j a l n y m c o s p r a w i a , że w t y m p r z y p a d k u p a s m o absorpcji g r u p y k a r b o n y l o w e j występuje p r z y częstościach c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla 4 - t e r / - b u t y l o c y k l o h e k s a n o n u
H
H
H
cis-izomer
Cl
rtwur-izomer
Aldehydy. G r u p a karbonylową aldehydów nasyconych powoduje absorpcję przy n i e c o wyższych częstościach, 1 7 4 0 — 1730 c m , niż w p r z y p a d k u k e t o n ó w n a s y c o n y c h . Jeśli g r u p a k a r b o n y l o w ą z n a j d u j e się w u k ł a d z i e «,/5-nienasyconym l u b związana jest z pierścieniem a r o m a t y c z n y m , t o z g o d n i e z o c z e k i w a n i e m o b s e r w u j e się przesunięcie absorpcji k u n i ż s z y m c z ę s t o ś c i o m ; a l d e h y d y a r o m a t y c z n e n a ogół p o c h ł a n i a j ą w za kresie 1 7 1 5 — 1695 c m . Jeszcze większe przesunięcie a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j w y k a z u j ą a l d e h y d y o specyficznych c e c h a c h b u d o w y ; n p . w y s t ę p u j ą c e w a l d e h y d z i e salicylowym w e w n ą t r z c z ą s t e c z k o w e w i ą z a n i e w o d o r o w e p o w o d u j e przesunięcie absorpcji d o 1666 c m - 1
- 1
- 1
A l d e h y d y m o ż n a bez t r u d u o d r ó ż n i ć od k e t o n ó w n a p o d s t a w i e d r g a ń walencyj n y c h C — H , k t ó r y m o d p o w i a d a j ą d w a słabe p a s m a p r z y 2820 i 2720 c m . P o w s t a n i e dwu p a s m przypisuje się r e z o n a n s o w i F e r m i e g o m i ę d z y d r g a n i a m i p o d s t a w o w y m i walencyjnymi C — H i pierwszą wyższą h a r m o n i c z n ą d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h C — H (przy 9 7 5 — 780 c m " ) . Często w w i d m a c h a l d e h y d ó w alifatycznych n i e o b s e r w u j e się p a s m a o wyższej częstości, p o n i e w a ż jest o n o p r z y s ł a n i a n e występującą w t y m zakresie silną absorpcją d r g a ń w a l e n c y j n y c h n a s y c o n y c h C — H . N a t o m i a s t p a s m o p r z y 2720 c m " - 1
1
1
Długość fali i Jim'* 6 •
)
4000
3000
' 2000
7
1800 1600 liczba falowa (cm' )
11 12 13 14 *5
1400
1200
1
Rys.
V n .22
Widmo
w podczerwieni
cyklohcksanokarboaldehydu,
film
cieczy
1000
800
850
jest z w y k l e d o b r z e w i d o c z n e , j a k n p . w w i d m i e c y k l o h e k s a n o k a r b o a l d e h y d u (rys. V1I,22). W w i d m i e a l d e h y d u a n y ż o w e g o (rys. VU,23), w k t ó r y m w interesującym n a s o b s z a r z e wy stępuje tylko s ł a b a a b s o r p c j a C — H w y w o ł a n a obecnośoią g r u p y — O C H a , o b y d w a p a s m a są w y r a ź n i e w i d o c z n e . N a l e ż y z a u w a ż y ć występujące w w i d m i e t e g o związku o b n i ż e n i e częstości (1690 c m ) p a s m a C = 0 w p o r ó w n a n i u z c y k l o h e k s a n o k a r b o a l d e h y d e m . Kwasy karboksylowe. Kwasy karboksylowe, nawet w rozcieńczonych roztworach w r o z p u s z c z a l n i k a c h n i e p o l a r n y c h , istnieją g ł ó w n i e j a k o d i m e r y , co znajduje p r o s t e wyjaśnienie w e l e k t r o n o w e j s t r u k t u r z e g r u p y k a r b o k s y l o w e j . W y j ą t k o w ą siłę w i ą z a ń w o d o r o w y c h p o m i ę d z y c z ą s t e c z k a m i t ł u m a c z y się d u ż y m u d z i a ł e m j o n o w y c h s t r u k t u r rezonansowych - 1
e O — H - O
R-C
C-R
x x
©
N
O — H - 0
%
O-H
Nj-H
y
O © e W rezultacie w i d m o k w a s u w fazie s k o n d e n s o w a n e j (pastylka K B r , zawiesina l u b film cieczy) l u b w s t ę ż o n y m r o z t w o r z e zawiera p a s m o d i m e r u , a w r o z t w o r z e n a w e t b a r d z o r o z c i e ń c z o n y m m o n o m e r występuje t y l k o w nieznacznej ilości. P a s m o walencyjne C — O w w i d m a c h n a s y c o n y c h acyklicznych k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h występuje w zakresie 1725 — 1 7 0 0 c m " ; w p r z y p a d k u u k ł a d u s p r z ę ż o n e g o z p o d w ó j n y m w i ą z a n i e m l u b z pierścieniem a r o m a t y c z n y m p a s m o to ulega przesunięciu k u niższym częstościom (o o k . 2 0 — 3 0 c m " ) . N a ogół, i n t e n s y w n o ś ć tego p a s m a jest znacznie w i ę k s z a niż p a s m a w a l e n c y j n e g o C = 0 w k e t o n a c h . W w i d m a c h k w a s ó w , k t ó r e z d o l n e są d o t w o r z e n i a w e w n ę t r z n e g o wiązania w o d o r o w e g o , p a s m o g r u p y k a r b o n y l o w e j p r z e s u n i ę t e jest jeszcze b a r d z i e j , n p . k w a s salicylowy a b s o r b u j e p r z y 1655 c m " . 1
1
1
Cechą w i d m a k w a s u , k t ó r a u m o ż l i w i a o d r ó ż n i e n i e t e g o związku o d p o z o s t a ł y c h z w i ą z k ó w k a r b o n y l o w y c h jest szerokie p a s m o w y s t ę p u j ą c e w zakresie p o m i ę d z y 3300 a 2500 c m . Jest to p a s m o d r g a ń w a l e n c y j n y c h g r u p y O — H uczestniczącej w t w o r z e niu silnego wiązania w o d o r o w e g o ; jest o n o w i d o c z n e w w i d m i e kwasu h e k s a n o w e g o (rys. VII,24). A b s o r p c j a d r g a ń walencyjnych C — H n a ogół p r z e j a w i a się j a k o postrzę p i o n y pik w pobliżu 2900 c m " , n a ł o ż o n y n a p a s m o związanej g r u p y O — H , k t ó r e j m a k s i m u m intensywności p r z y p a d a w t y m zakresie. - 1
1
Długość
Z >i
R
3
4
5
;
1
1
fali 6
(jim)
1—i
Liczba falona
7
8
n
1—r~—I
1
(cm' }
R y s . VII,23. W i d m o w podczerwieni aldehydu a n y ż o w e g o , film cieczy
53
Preparatyka
organiczna
9
10 1
11 12 13 1j 15 <
R^~!—i—r
Długość 2
3
4
5
6
fail .
(jim) '7
— I
itczto Rys. VII,24. W i d m o
w podczerwieni
falowa
kwasu heksanowego,
8
9
10
11
12 13 1115 .
—
—
^
—
1
(cm" } film
cieczy
N i e p l a s k i e d r g a n i a d e f o r m a c y j n e grupy O — H w d i m e r a c h k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h d a j ą c h a r a k t e r y s t y c z n i e szerokie, o ś r e d n i m n a t ę ż e n i u p a s m o p r z y 950—900 c m " . W w i d m i e k w a s u h e k s a n o w e g o m a k s i m u m intensywności tego p a s m a p r z y p a d a p r z y 940 c m - . Dwa pasma, wywołane oddziaływaniem między drganiami walencyjnymi C — O i d e f o r m a c y j n y m i w płaszczyźnie d r g a n i a m i O — H , występujące p r z y 1 4 4 0 — 1395 c m " (słabe) i 1 3 2 0 — 1211 c m ( m o c n e ) p o m a g a j ą p r z y identyfikacji g r u p k a r b o k s y l o w y c h . N i e m o ż n a ściśle s p r e c y z o w a ć , j a k i e m u r o d z a j o w i d r g a ń o d p o w i a d a j ą te p a s m a , ale ze względu na p o d o b i e ń s t w o p a s m a p r z y 1300 c m " z silną absorpcją występującą p r z y t y c h częstościach w w i d m a c h estrów, przyjęto, że jest t o p a s m o walencyjne C — O . S ł a b e p a s m o występujące w pobliżu 2700 c m , n a ł o ż o n e na szerokie p a s m o w a l e n cyjne związanej g r u p y O — H , u w a ż a się za p a s m o k o m b i n a c y j n e d r g a ń walencyjnych C — O i drgań deformacyjnych O — H . -1
1
1
- 1
1
- 1
W w i d m a c h soli k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h p a s m o g r u p y k a r b o n y l o w e j oczywiście nie występuje. Pojawiają się n a t o m i a s t silne p a s m a o d p o w i a d a j ą c e w a l e n c y j n y m drga n i o m a n t y s y m e t r y c z n y m i s y m e t r y c z n y m dwu r ó w n o c e n n y c h w i ą z a ń węgiel—tlen. P a s m a te występują o d p o w i e d n i o p r z y 1 6 1 0 — 1 5 5 0 i 1 4 2 0 — 1 3 0 0 c m i dobitnie świad czą o obecności a n i o n u k a r b o k s y l a n o w e g o . E s t i y i l a k t o n y . W w i d m a c h estrów i l a k t o n ó w istnieją d w a c h a r a k t e r y s t y c z n e za kresy a b s o r p c j i d r g a ń w a l e n c y j n y c h C = 0 i C — O . W n a s y c o n y c h e s t r a c h niecyklicznych p a s m o k a r b o n y l o w e występuje p r z y nieco w y ż s z y c h częstościach (20—30 c m ) niż w p r o s t y c h k e t o n a c h ; przesunięcie t o jest k o n s e k w e n c j ą e l e k t r o n o a k c e p t o r o w e g o dzia ł a n i a efektu i n d u k c y j n e g o a t o m u tlenu g r u p y alkoksylowej n a g r u p ę karbonylową, p o w o d u j ą c e g o skrócenie i w z m o c n i e n i e w i ą z a n i a ' k a r b o n y l o w e g o (zwiększenie stałej siłowej wiązania). N i e k i e d y powstają t r u d n o ś c i p r z y u s t a l a n i u s t r u k t u r y n a p o d s t a w i e w i d m ze względu n a p o k r y w a n i e się z a k r e s ó w w y s t ę p o w a n i a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h absorpcji; n p . w p r z y p a d k u estrów, w k t ó r y c h występuje u k ł a d s p r z ę ż o n y w i ą z a ń , częstość g r u p y k a r b o n y l o w e j ulega obniżeniu, a a b s o r p c j a k a r b o n y l u w k e t o n a c h ulega przesunięciu k u w y ż s z y m częstościom, jeśli p r z y sąsiednim a t o m i e węgla znajduje się chlorowiec. N a ogół, p o ł o ż e n i e p a s m a g r u p y k a r b o n y l o w e j estrów p o d l e g a t a k i m s a m y m z m i a n o m p o d w p ł y w e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h w jej p o b l i ż u , n p . sprzężenie itp., jak położenie p a s m a k a r b o n y l o w e g o w w i d m a c h k e t o n ó w . W w i d m a c h l a k t o n ó w o sześcio-, - 1
- 1
pięcio- i c z t e r o c z ł o n o w y m pierścieniu a b s o r p c j a g r u p y k a r b o n y l o w e j występuje o d p o w i e d n i o p r z y 1750, 1780 i 1820 c m . E s t r y fenylowe i w i n y l o w e m a j ą c e u k ł a d wią z a ń — C O — O — C = C pochłaniają przy w y ż s z y c h częstościach ( 2 0 — 2 5 c m ) , niż estry nasycone. - 1
- 1
D r g a n i a w a l e n c y j n e C — O estrów p o w o d u j ą p o w s t a n i e b a r d z o silnych p a s m w o b szarze 1 3 0 0 — 1100 c m . P o c h o d z e n i e t y c h p a s m jest z ł o ż o n e , ale przyjmuje się, że g ł ó w n y u d z i a ł w ich t w o r z e n i u m a w i ą z a n i e acyl—tlen. D i a g n o s t y c z n a w a r t o ś ć p a s m w a l e n c y j n y c h C — O estrów jest o g r a n i c z o n a , p o n i e w a ż w zakresie ich w y s t ę p o w a n i a pojawiają się t a k ż e i n n e silne p a s m a , n p . p a s m a walencyjne C — O w eterach. W y k a z a n o j e d n a k , że w w i d m a c h p r o s t y c h estrów, takich jak m r ó w c z a n y , octany i m a ś l a n y , występuje silna a b s o r p c j a p r z y 1200 c m . W i d m a o c t a n u fenylu (rys. VII,25) i o c t a n u butylu (rys. VII,26) są ilustracją o m a w i a n e j klasy z w i ą z k ó w . - 1
- 1
B e z w o d n i k i . Wszystkie b e z w o d n i k i k w a s o w e dają d w a silne p a s m a absorpcji w p o bliżu n a j w y ż s z y c h częstości zakresu w y s t ę p o w a n i a p a s m w a l e n c y j n y c h C = 0 : p a s m a te występują w p o b l i ż u 1800 c m o r a z 1750 c m i są p r a w i e zawsze o d d a l o n e od siebie o ok. 60 c m . P a s m o o wyższej częstości w y w o ł a n e s y m e t r y c z n y m i d r g a n i a m i walenc y j n y m i C = 0 , w p r z y p a d k u b e z w o d n i k ó w niecyklicznych, m a większą i n t e n s y w n o ś ć niż p a s m o w y s t ę p u j ą c e p r z y niższej częstości w y w o ł a n e d r g a n i a m i a n t y s y m e t r y c z n y m i . N a t o m i a s t w w i d m a c h b e z w o d n i k ó w cyklicznych p a s m o występujące p r z y wyższych częstościach jest z w y k l e p a s m e m słabszym, a j e g o i n t e n s y w n o ś ć ulega obniżeniu w m i a r ę wzrostu n a p r ę ż e ń w pierścieniu, n p . b e z w o d n i k o p i ę c i o c z ł o n o w y m pierścieniu w y k a z u j e słabszą a b s o r p c j ę p a s m a leżącego przy w y ż s z y c h częstościach niż b e z w o d n i k o pierście niu s z e ś c i o c z ł o n o w y m . Z j a w i s k o to t ł u m a c z y się t y m , że w w y n i k u w b u d o w a n i a g r u p y k a r b o n y l o w e j w u k ł a d cykliczny, d r g a n i a s y m e t r y c z n e w y w o ł u j ą mniejszą z m i a n ę momentu dipolowego. - 1
- 1
- 1
Silne p a s m o p o c h o d z ą c e o d d r g a ń w a l e n c y j n y c h C — O — C występuje W w i d m a c h b e z w o d n i k ó w niecyklicznych w zakresie 1 1 7 0 — 1050 c m , a w w i d m a c h b e z w o d n i k ó w c y k l i c z n y c h — 1 3 0 0 — 1 2 0 0 c m - . Pasmo to m a jednak ograniczoną wartość diagno styczną ze względu n a w y s t ę p o w a n i e w t y c h z a k r e s a c h wielu silnych p a s m p o c h o d z ą d z ą c y c h o d i n n y c h g r u p , ale jeśli w o b u z a k r e s a c h nie m a silnej absorpcji, jest to p o t w i e r d z e n i e m b r a k u u k ł a d u b e z w o d n i k o w e g o w cząsteczce. - 1
1
Długość fati S
4000
3008
2000
1800 Liczba
1600 falom
({im) 7
1400 1
(cm~ )
Rys. VII,25. W i d m o w podczerwieni octanu fenylu, film cieczy
10
1200
1000
11
12 13 1415
800
650
Dlugość
fali
5
0,0
(p.m) 6
10
11 12
131415
i—I—r
V 0,2
%
I
0,4 CHt,CH nyzc. 3
0,5 0,60,70,8 1,0
0
11
1] -0-(CH hCH z
3
C'~Grozc.
HaC-C-
L-O-C-
Crozc.
1,5\5000
Rys.
1300 Liczba falowa
1600 (cm~')
VJI,26. W i d m o w podczerwieoi octanu butylu, film
cieczy
4000
3000
2000
1400
1200
1000
800
6SO
C h a r a k t e r y s t y c z n e cechy w i d m a b e z w o d n i k a niecyklicznego ilustruje w i d m o bez w o d n i k a o c t o w e g o (rys. V I I , 2 7 ) . W w i d m i e t y m należy t a k ż e z w r ó c i ć u w a g ę n a b a r d z o słabe p a s m o w a l e n c y j n e C — H g r u p y m e t y l o w e j o r a z p a s m o s y m e t r y c z n y c h d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h C — H o z n a c z n i e p o d w y ż s z o n e j intensywności z e względu n a sąsiedz two g r u p y k a r b o n y l o w e j . H a l o g e n k i k w a s o w e . H a l o g e n k i k w a s o w e w y k a z u j ą silne p a s m o walencyjne C = 0 występujące w o b s z a r z e w y ż s z y c h częstości z a k r e s u walencyjnego g r u p y k a r b o n y l o w e j . M o ż n a t o wyjaśnić n a p o d s t a w i e s t r u k t u r y e l e k t r o n o w e j c h l o r k u k w a s o w e g o . P r z e w a ż a a)
O
II
c
X® Cl
Xl
efekt i n d u k c y j n y a t o m u c h l o r u , co p o w o d u j e zmniejszenie gęstości e l e k t r o n o w e j n a a t o m i e tlenu g r u p y k a r b o n y l o w e j i w k o n s e k w e n c j i zmniejszenie u d z i a ł u s t r u k t u r y polarnej (b) w h y b r y d z i e r e z o n a n s o w e j , w p o r ó w n a n i u z k e t o n a m i . T a k więc, wiązanie k a r b o n y l o w e staje się k r ó t s z e i mocniejsze i d l a t e g o a b s o r b u j e p r z y wyższych często ściach; c h l o r e k acetylu w y k a z u j e a b s o r p c j ę przy 1802 c m " ( a c e t o n , 1725 c m ) . Z g o d nie z o c z e k i w a n i e m , o b s e r w u j e się obniżenie częstości walencyjnej C = C * w z w i ą z k a c h , w k t ó r y c h występuje sprzężenie g r u p y k a r b o n y l o w e j z u k ł a d e m a , ^ - n i e n a s y c o n y m l u b u k ł a d e m a r o m a t y c z n y m . W w i d m i e c h l o r k u benzoilu występuje p a s m o p r z y 1773 c m " " i o b o k niego s ł a b e p a s m o przy 1736 c m " b ę d ą c e w y n i k i e m r e z o n a n s u F e r m i e g o m i ę dzy p a s m e m g r u p y 0 = 0 a n a d t o n e m p a s m a a b s o r p c j i o niższej częstości. 1
- 1
1
1
A m i d y . W s z y s t k i e a m i d y wykazują c h a r a k t e r y s t y c z n e , silne p a s m o absorpcji k a r b o nylowej n a z y w a n e p a s m e m „ I a m i d o w y m " . P o n a d t o , p i e r w s z o r z ę d o w e i d r u g o r z ę d o w e amidy wykazują pasma odpowiadające drganiom walencyjnym i deformacyjnym N — H . P a s m o d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h występuje zwykle p r z y nieco niższych częstościach niż p a s m o k a r b o n y l o w e i n a z y w a n e jest p a s m e m „ I I a m i d o w y m " . Z e względu n a b a r d z o dużą skłonność a m i d ó w d o s a m o a s o c j a c j i n a skutek t w o r z e nia w i ą z a ń w o d o r o w y c h , wygląd w i d m a w z n a c z n y m s t o p n i u zależy o d stanu fizycz nego p r ó b k i . P r z e c h o d z ą c od w i d m w r o z t w o r a c h r o z c i e ń c z o n y c h d o w i d m substancji stałych o b s e r w u j e się z n a c z n e przesunięcia p a s m , przy c z y m p a s m a walencyjne N — H
i C = 0 ulegają w y r a ź n e m u przesunięciu k u n i ż s z y m częstościom, n a t o m i a s t p a s m o d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h N — H (II a m i d o w e ) p r z e s u w a się w s t r o n ę częstości wyższych. W w i d m a c h r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r ó w a m i d ó w p i e r w s z o r z ę d o w y c h występują d w a o s t r e p a s m a p r z y ok. 3520 c m " i 3400 c m " ( n o r m a l n y z a k r e s N — H ) w y w o ł a n e a n t y s y m e t r y c z n y m i i s y m e t r y c z n y m i d r g a n i a m i w a l e n c y j n y m i N — H . W w i d m a c h sub stancji s t a ł y c h p a s m a t e pojawiają się przy ok. 3350 c m i 3180 c m " . A m i d y d r u g o r z ę d o w e w r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r a c h dają t y l k o j e d n o p a s m o w z a k r e s i e 3460 — 3420 c m " , gdy w i d m o zapisuje się a p a r a t e m o niskiej rozdzielczości. Z a p i s u j ą c w i d m o a p a r a t e m o w y s o k i e j rozdzielczości o b s e r w u j e się z w y k l e r o z d z i e l e n i e t e g o p a s m a n a dwie s k ł a d o w e , k t ó r e p r z y p i s a n o i z o m e r o m r o t a c y j n y m cis i trans. 1
1
- 1
1
1
N a l e ż y o c z e k i w a ć obniżenia częstości a b s o r p c j i g r u p y k a r b o n y l o w e j w widmach" a m i d ó w , ze względu n a w y n i k a j ą c e z efektu m e z o m e r y c z n e g o zmniejszenie k r o t n o ś c i p o d w ó j n e g o wiązania w p o r ó w n a n i u z g r u p ą k a r b o n y l o w ą w n o r m a l n y c h k e t o n a c h . O c z e k i w a n i e t o w p e ł n i potwierdzają f a k t y ; pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e a m i d y w r o z c i e ń c z o n y c h r o z t w o r a c h wykazują silną a b s o r p c j ę p r z y o k . 1690 c m " i p r z y nieco niższych częstościach dla p r ó b e k w fazie stałej. T r z e c i o r z ę d o w e a m i d y , n i e t w o r z ą c e w i ą z a ń w o d o r o w y c h , w y w o ł u j ą silną a b s o r p c j ę w z a k r e s i e 1 6 7 0 — 1 6 3 0 c m " bez względu n a stan fizyczny p r ó b k i . 1
1
Długość fali (jim) „ „Z
5000
3
4000
4
3000
5
2000
6
1800
7
1600
8
1400
1200
S
10
1000
U
12
800
131415
650
Liczba faiowa(cm ') Rys.
V I I , 2 7 . W i d m o w p o d c z e r w i e n i b e z w o d n i k a o c t o w e g o , fiJm c i e c z y
P a s m a odpowiadające drganiom deformacyjnym pierwszo- i drugorzędowych N — H występują dla p r ó b e k s t a ł y c h o d p o w i e d n i o p r z y ok. 1650 i 1550 c m " ; są to tzw. p a s m a „II a m i d o w e " ; z n a c z n a odległość p o m i ę d z y i c h p o ł o ż e n i a m i u ł a t w i a ustalenie r z ę d o wości a m i d u . P r z y p u s z c z a się, że p a s m o 1550 c m " w y w o ł u j e nie z w y k ł e d r g a n i a zginające N — H , lecz że p o w s t a j e o n o w w y n i k u sprzężenia d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h N H z drganiami walencyjnymi C—N. I n n e p a s m a d r g a ń z ł o ż o n y c h , n o s z ą c e n a z w ę I I I , I V i V p a s m a a m i d o w e g o , wystę pują w r ó ż n y c h z a k r e s a c h w i d m a , a l e mają o n e o g r a n i c z o n ą w a r t o ś ć diagnostyczną. W w i d m a c h l a k t a m ó w p a s m o I I a m i d o w e n i e występuje. P o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u c y k l i c z n y c h k e t o n ó w , w w i d m a c h l a k t a m ó w p a s m o g r u p y k a r b o n y l o w e j (I a m i d o w e ) ulega przesunięciu ku w y ż s z y m częstościom, w m i a r ę z m n i e j s z a n i a r o z m i a r ó w pierście nia l a k t a m u . W i d m o b e n z a m i d u (rys. V l l , 2 8 ) jest w i d m e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla p i e r w s z o r z ę dowych amidów aromatycznych. 1
1
Długość fali (p.m) 3
Z
5000
1000
4
3000
5
6
2000
1800 Liczba
7
1500 fnlawa(cm~ )
8
1400
3
1200
10
1000
11 12 131415
300
650
1
R y s . VII,28. W i d m o w podczerwieni benzamidu, zawiesina w nujolo
A m i n o k w a s y . u - A m i n o k w a s y (a t a k ż e inne a m i n o k w a s y ) istnieją j a k o sole a m f o t e r y c z n e (wzór (I)) i d l a t e g o w w i d m a c h tych z w i ą z k ó w występują p a s m a c h a r a k t e r y s t y c z n e dla jonu k a r b o k s y l a n o w e g o o r a z soli a m i n y . B r a k jest więc p a s m o d p o w i a d a j ą c y c h drga n i o m w a l e n c y j n y m , j a k i e c h a r a k t e r y z u j ą a m i n y , a z a m i a s t nich o b s e r w u j e się w o b szarze p o m i ę d z y 3130 i 2500 c m " złożoną serię p a s m , występującą t a k ż e w w i d m a c h c h l o r o w o d o r k ó w a m i n o k w a s ó w ( w z ó r (II)). P o n a d t o , p a s m o m d r g a ń w a l e n c y j n y c h 1
—-NIŁ ( p o r . p a s m a w a l e n c y j n e C H a i C H 3 ) t o w a r z y s z ą p a s m a k o m b i n a c y j n e i wyższe h a r m o n i c z n e w y w o ł a n e r ó ż n e g o r o d z a j u d r g a n i a m i d e f o r m a c y j n y m i N — H . T a k więc, w y s t ę p o w a n i e w t y m o b s z a r z e w i d m a b a r d z o z ł o ż o n e g o u k ł a d u p a s m wskazuje, że b a d a n y m z w i ą z k i e m jest a m i n o k w a s . W w i d m a c h N - p o d s t a w i o n y c h a m i n o k w a s ó w , t a k i c h n p . j a k p r o l i n a , występują e
t y l k o p r z y niższych częstościach p a s m a d r g a ń w a l e n c y j n y c h —NH2. W w i d m a c h więk szości a m i n o k w a s ó w , a t a k ż e i c h c h l o r o w o d o r k ó w s t w i e r d z o n o o b e c n o ś ć względnie silnego p a s m a w o b s z a r z e p o m i ę d z y 2200 i 2000 c m ; jest o n o w y r a ź n i e w i d o c z n e w w i d m i e ( ± ) - w a l i n y p r z y 2130 c m (rys. V I I , 2 9 ) . P a s m o w tej p o z y c j i występuje w w i d m a c h wszystkich a - a m i n o k w a s ó w , ale b r a k go, w p r z y p a d k u i n n y c h a m i n o k w a s ó w (tzn. ^ , y i t d . ) ; p r z y p u s z c z a się, ż e jest t o p a s m o k o m b i n a c y j n e z w i ą z a n e z grupą COf. Sole a m i n o k w a s ó w i z a s a d (wzór (III)) wykazują n o r m a l n e p a s m a w a l e n c y j n e N — H - 1
- 1
—C-CO® NH
-Ć—C0 H J
3
(D
—C—COfNa®
2
ee
1
'NH CI 3
'* (li)
NH
2
(lii)
(I) — w o l n y a m i n o k w a s ( s ó l a m f o t e r y c z n a ) (II) — c h l o r o w o d o r e k a m i n o k w a s u (III) — s ó l s o d o w a a m i n o k w a s u
W widmach chlorowodorków aminokwasów charakterystyczna absorpcja karbonylowa g r u p y —CO2H p r z e s u n i ę t a jest o o k . 2 0 c m w s t r o n ę w y ż s z y c h częstości, z e w z g l ę d u - 1
n a przyciąganie e l e k t r o n ó w p r z e z g r u p ę — N H 3 p o w o d u j ą c e s k r ó c e n i e i w z m o c n i e n i e w i ą z a n i a C = 0 . N a t o m i a s t w solach a m i n o k w a s ó w z a l k a l i a m i , z j o n i z o w a n a g r u p a k a r b o k s y l o w ą j o n u a m f o t e r y c z n e g o , p o d o b n i e j a k sole k w a s ó w k a r b o k s y l o w y c h , daje
Dtugość fali 5
4000
Rys.
"3000
2000
(jun) 9
7
1800 1600 Liczba Falowa (cm~^)
VII,29. W i d m o w podczerwieni ( ± ) - w a l i n y , zawiesina w
10
"
nujolu
- 1
«
°
11 13 1415
r • i i r "i
1400
p a s m a absorpcji p r z y 1550 i 1410 c m wywołane odpowiednio i symetrycznymi drganiami walencyjnymi grupy _
M
antysymetrycznymi
e
^ - A m i n o k w a s y o b u d o w i e bardziej z ł o ż o n e j w y k a z u j ą c h a r a k t e r y s t y c z n e p a s m a umożliwiające i c h identyfikację. T a k n p . w w i d m i e L - t r y p t o f a n u (rys. VII,30) a b s o r p c j e d r g a ń w a l e n c y j n y c h N — H o r a z n i e p ł a s k i c h d r g a ń d e f o r m a c y j n y c h w o d o r ó w występu jące p r z y 7 4 2 c m " (4 sąsiadujące a t o m y w o d o r ó w ) , ułatwiają o d r ó ż n i e n i e t e g o związku od innych aminokwasów. 1
T a b l i c e k o r e l a c y j n e a m i n o k w a s ó w i soli a m i n z a w a r t e są w uzupełnienie 2, tabl. 2,9. Nitrozwiązki, nitrozozwiązki i azotyny. Nitrozwiązki w y k a z u j ą d w a i n t e n s y w n e p a s m a w z a k r e s a c h 1 5 6 0 — 1 5 0 0 i 1 3 5 0 — 1 3 0 0 c m , w y w o ł a n e a n t y s y m e t r y c z n y m i i syme t r y c z n y m i d r g a n i a m i silnie p o l a r n y c h w i ą z a ń a z o t — t l e n . Z w i ą z k i n i t r o a r o m a t y c z n e dają p a s m a p r z y nieco niższych częstościach niż związki nitroalifatyczne, a t o z e względu n a sprzężenie g r u p y nitrowej z u k ł a d e m a r o m a t y c z n y m , k t ó r e nieznacznie o s ł a b i a wią z a n i a a z o t — t l e n . T y p o w y m p r z y k ł a d e m w i d m tej klasy z w i ą z k ó w jest w i d m o n i t r o benzenu (rys. V I I , 3 1 ) . N a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e w t y m w i d m i e , w zakresie 9 0 0 — 7 0 0 c m , p o ł o ż e n i a p a s m n i e p ł a s k i c h d r g a ń w a h a j ą c y c h w o d o r ó w n i e są c h a r a k t e r y s t y c z n e dla m o n o p o d s t a w i o n e g o b e n z e n u , c o jest s p o w o d o w a n e obecnością g r u p y n i t r o w e j i c o uniemożliwia ustalenie s p o s o b u p o d s t a w i e n i a w pierścieniu b e n z e n o w y m . - 1
- 1
Nirrozozwiązki m o g ą być d w o j a k i e g o r o d z a j u : C — N O o r a z N — N O . T r z e c i o r z ę d o w e C-nitrozozwiązki w y k a z u j ą t e n d e n c j ę d o dimeryzacji, a d r u g o - i p i e r w s z o r z ę d o w e ulegają p r z e g r u p o w a n i u dając o k s y m y . M o n o m e r y c z n e C-nitrozozwiązki dają p a s m o w zakresie 1 6 0 0 — 1 5 0 0 c m ; w r o z t w o r a c h związki t e istnieją j a k o d i m e r y i w ó w c z a s absorbują o k . 1290 c m (cis) l u b 1400 (trans). N - n i t r o z o z w i ą z k i w r o z t w o r a c h w c z t e r o c h l o r k u węgla w y k a z u j ą p a s m o o k . 1450 c m . A z o t y n y . W w i d m a c h t y c h z w i ą z k ó w , p r z y o k . 1660 i 1620 c m " , występują d w a silne p a s m a w a l e n c y j n e N = 0 o d p o w i a d a j ą c e d w u i z o m e r o m a z o t y n ó w , cis i trans. - 1
- 1
_ 1
- 1
1
R
s
trans
, N
,0—N
X
cis
x
T a b l i c e k o r e l a c y j n e n i t r o z w i ą z k ó w , n i t r o z o z w i ą z k ó w i a z o t y n ó w p o d a n e są w uzu pełnieniu 2, tabl. 2, 10. N i e n a s y c o n e związki a z o t u . W s z y s t k i e nitryle, izonitryle i i z o c y j a n i a n y pochłaniają w zakresie w i d m a p o m i ę d z y 2300 — 2000 c m " . W i d m a alifatycznych nitrylów c h a r a k teryzuje p a s m o w a l e n c y j n e C = N w o b s z a r z e 2260 — 2240 c m - ; sprzężenie z u k ł a d e m p o d w ó j n y c h w i ą z a ń l u b pierścieniem a r o m a t y c z n y m p o w o d u j e przesunięcie tego p a s m a w stronę niższych częstości. S p r z ę ż e n i e p o w o d u j e t a k ż e w z r o s t intensywności p a s m a , k t ó r e , j a k n p . w w i d m i e benzonitryłu (rys. V I I , 3 2 ) , jest b a r d z o silne. I n t e n s y w n o ś ć tego p a s m a w w i d m a c h r ó ż n e g o r o d z a j u nitrylów ulega j e d n a k w y r a ź n y m z m i a n o m zależnie o d elektrycznego w p ł y w u p o d s t a w n i k a z w i ą z a n e g o z grupą n i t r y l o w ą ; p o d s t a w n i k zmniejszający m o m e n t d i p o l o w y wiązania p o w o d u j e o b n i ż e n i e intensywności p a s m a i o d w r o t n i e . I z o c y j a n i a n y w y k a z u j ą silne p a s m o absorpcji w o b s z a r z e 2275 — 2240 c m , k t ó r e g o p o ł o ż e n i e nie ulega z m i a n i e n a skutek sprzężenia. I n t e n s y w n o ś ć 1
1
- 1
Długość 6
(Pasmo
3
deform
antysym. CQ
Z
4000
3000
2000
rozc—
1800 Liczba falowa
1600 (cm-')
1400
3000
2000
(pm) 7
1800 1500 Liczba falowa (cm- ) 1
R y s . v n , 3 1 . W i d m o w podczerwieni nitrobenzenu, film
cieczy
1200
1000
800
sse
nujolu
Długość fali S
4000
11 12 13 U15
—I
R y s - V I I , 30. W i d m o w p o d c z e r w i e n i L - t r y p l o f a n u , z a w i e s i n a w
5000
10
złożone
antysym.—fiH
5000
fali(pm) 7
1400
g
1200
10
1000
11
12 13 1415
800
S50
5000
4000
3000
2000
1800
1600
1100
1400
1200
800
653
Liczba falom(cm~'J Rys. VII,32. W i d m o w podczerwieni beozonilrylu,
film
cieczy
t y c h p a s m jest z n a c z n i e większa niż p a s m n i t r y l ó w o p o d o b n e j b u d o w i e , c o u m o ż l i w i a ł a t w e r o z r ó ż n i e n i e tych związków. W w i d m a c h o k s y m ó w i imin, w z a k r e s i e 1 6 9 0 — 1 5 9 0 c m , występuje p a s m o 0 r ó ż n e j i n t e n s y w n o ś c i w y w o ł a n e d r g a n i a m i w a l e n c y j n y m i C — N ; z w y k l e jest o n o bardziej i n t e n s y w n e niż p a s m a walencyjne C = C występujące w t y m obszarze. O k s y m y wykazują p o n a d t o p a s m o d r g a ń w a l e n c y j n y c h O — H p r z y ok. 3200 c m . D r g a n i a w a l e n c y j n e — N = N — w z w i ą z k a c h a z o w y c h uwidaczniają się tylko słabą absorpcją p r z y ok. 1600 c m " ; sprzężenie p o w o d u j e przesunięcie p a s m a ku niższym częstościom. W w i d m a c h z w i ą z k ó w a r o m a t y c z n y c h p a s m o t o jest p r z y s ł a n i a n e a b s o r p cją d r g a ń pierścienia a r o m a t y c z n e g o . T a b l i c e k o r e l a c y j n e dla n i e n a s y c o n y c h z w i ą z k ó w azotu p o d a n e są w u z u p e ł n i e n i u 2, tabl. 2,11. - 1
- 1
1
O r g a n i c z n e związki siarki. T i o l e . D r g a n i a w a l e n c y j n e S — H tioli wywołują słabą a b s o r p c j ę p r z y 2590 — 2550 c m . P o ł o ż e n i e t e g o p a s m a , przeciwnie niż p a s m a w a l e n cyjnego O — H a l k o h o l i , w n i e z n a c z n y m t y l k o stopniu ulega z m i a n o m n a skutek t w o r z e nia w i ą z a ń w o d o r o w y c h i dlatego w i d m a tioli w y k o n a n e w filmie czystej cieczy czy w r o z c i e ń c z o n y m r o z t w o r z e są p o d o b n e . C h o c i a ż p a s m o t o jest słabe, m a o n o w a r t o ś ć diagnostyczną p o d o b n i e j a k kilka i n n y c h p a s m w y s t ę p u j ą c y c h w t y m o b s z a r z e w i d m a . Jeślt w b a d a n y m związku znajduje się t a k ż e g r u p a k a r b o k s y l o w ą , p a s m o S — H m o ż e ulec przysłonięciu. - 1
T i o k e t o n y i ditioestry. Związki te w y k a z u j ą p a s m a walencyjne C = S w z a k r e s i e 1 2 7 0 — 1 1 9 0 c m . P o n i e w a ż wiązanie C = S nie jest a n i t a k p o l a r n e , ani t a k m o c n e j a k w i ą z a n i e C = 0 , t o o d p o w i a d a j ą c e m u p a s m o a b s o r p c j i nie jest z b y t i n t e n s y w n e 1 p o j a w i a się w o b s z a r z e w i d m a o niższych częstościach. Sprzężenie z i n n y m i p a s m a m i w y s t ę p u j ą c y m i w t y m zakresie u t r u d n i a identyfikację. Sulfotlenki. W i ą z a n i e S = 0 w y k a z u j e w y s o k ą p o l a r n o ś ć i daje silne p a s m o a b s o r p c j i p r z y o k . 1050 c m " , k t ó r e m o ż n a bez t r u d u r o z p o z n a ć . P o ł o ż e n i e p a s m a tylko w nie wielkim s t o p n i u ulega z m i a n i e wskutek sprzężenia wiązania S = 0 z u k ł a d e m p o d w ó j n y c h w i ą z a ń l u b pierścieniem a r o m a t y c z n y m , ale p o d s t a w n i k i e l e k t r o u j e m n e p o w o d u j ą przesunięcie p a s m a a b s o r p c j i k u w y ż s z y m częstościom, co należy t ł u m a c z y ć zmniejsze niem udziału w hybrydzie rezonansowej struktury polarnej S—O, a w konsekwencji w z r o s t e m m o c y wiązania S O. - 1
1
3
2 0,0 r
1
5000
4000
1
1
A
5
1
1
3000
2000
Dluaosć fali 6 1
1800
(ILITI)
7
l i
1600 _
8
3
II
TT—!
1400
1200
10 1
11 12 13 1415 1 1 | I I tl
1000
300
550
Liczba falowa (cm ') Rys. VII,33. W i d m o w podczerwieni
p-toluenosulfonoamidu,
zawiesina
w
nujolu
Sulfony, s u l f o n o a m i d y , chlorki sulfonylu, k w a s y s u l f o n o w e , sulfoniany i siarczany o r g a n i c z n e . W s z y s t k i e te związki zawierają g r u p ę SO2, którą identyfikuje się n a p o d stawie dwu silnych p a s m a b s o r p c j i występujących w z a k r e s a c h 1415 — 1 3 0 0 c m i 1200 — 1120 c m , a w y w o ł a n y c h o d p o w i e d n i o a n t y s y m e t r y c z n y m i i s y m e t r y c z n y m i d r g a n i a m i w a l e n c y j n y m i g r u p y s u l f o n o w e j . N i e k i e d y p a s m o o wyższej częstości ulega rozszczepieniu, gdy zapisuje się w i d m o substancji w r o z t w o r z e c z t e r o c h l o r k o w y m l u b w stanie s t a ł y m . W w i d m a c h k w a s ó w s u l f o n o w y c h występuje p o z a t y m szerokie p a s m o walencyjne g r u p y O — H t w o r z ą c e j w i ą z a n i a w o d o r o w e ; ś r o d e k tego p a s m a leży w p o bliżu 3000 c m " . S u l f o n a m i d y , pierwszo- i d r u g o r z ę d o w e , wykazują w zakresie o k . 3300 c m " d w a l u b j e d n o p a s m o d r g a ń w a l e n c y j n y c h N — H ( w i d m o p-toluenosulfonoa m i d u , rys. V I I , 3 3 ) . - 1
- 1
1
1
T a b l i c e k o r e l a c y j n e o r g a n i c z n y c h z w i ą z k ó w siarki są w u z u p e ł n i e n i u 2, tabl. 2,12. O r g a n i c z n e związki c h l o r o w c ó w . D r g a n i a walencyjne C — X w y w o ł u j ą silną a b s o r p c j ę w obszarze w i d m a o niskiej częstości. A b s o r p c j a w i ą z a ń C — I i wielu w i ą z a ń C — B r p r a k t y c z n i e p r z y p a d a p o z a z a k r e s e m w i d m a r e j e s t r o w a n y m p r z e z p o w s z e c h n i e stoso w a n e a p a r a t y . M o n o f l u o r o a l k a n y absorbują w z a k r e s i e 1 1 0 0 — 1 0 0 0 c m ; wzrost liczby a t o m ó w fluoru w cząsteczce p o w o d u j e rozszczepienie p a s m a i przesunięcie w k i e r u n k u wyższych częstości. W i d m a z w i ą z k ó w alifatycznych z a w i e r a j ą c y c h wiele a t o m ó w fluoru c h a r a k t e r y z u j ą się serią i n t e n s y w n y c h p a s m w o b s z a r z e 1400 — 1000 c m . M o n o c h l o r o a l k a n y a b s o r b u j ą w zakresie 760 — 540 c m , a m o n o b r o m o a l k a n y w 600 — 500 cm™ . N a p o d s t a w i e w i d m a m o ż n a o d r ó ż n i ć aksjalny i e k w a t o r i a l n y a t o m chloru, a t a k ż e a t o m b r o m u , w p o c h o d n y c h c y k l o h e k s a n u i s t e r o i d ó w , p o n i e w a ż a b s o r p c j a e k w a t o r i a l n e g o w i ą z a n i a C — X występuje p r z y w y ż s z y c h częstościach. - 1
- 1
- 1
1
T a b l i c e k o r e l a c y j n e o r g a n i c z n y c h c h l o r o w c o z w i ą z k ó w są w uzupełnieniu 2, tabl. 2,13. SPEKTROSKOPIA MAGNETYCZNEGO REZONANSU JĄDROWEGO ( N M R ) >. W i d m o N M R . G ł ó w n a część r o z w a ż a ń w t y m p u n k c i e będzie d o t y c z y ł a interpretacji w i d m p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o N M R ) , jakkolwiek podane zostaną r ó w n i e ż te i n f o r m a c j e , k t ó r e m o ż n a u z y s k a ć b a d a j ą c m a g n e t y c z n y r e z o n a n s j ą d r o w y węgla « C ( C N M R ) .
VTi,4,2.
1
1 3
» Skrót N M R (od angielskiego Nuclear Magnetic Resonance) p o l s k i c h i b ę d z i e Aiżyty w t y m t ł u m a c z e n i u ( p r z y p . t ł u m . ) .
jest p o w s z e c h n i e
stosowany
przez
chemików
400
500
200
300 —
Spadek natężenia
pola
Oti;
100 1———i—
r
Wzrost natężenia
pola
CH
3
Hny#a
całkowania
Krzywa i
całkowania i
TMS Satelity
13
węgła C
i ł' Pasma
8,0
7,0
Rys. VII,34. W i d m o
6,0
5,0
4fi S(ppm) 60 MHz
3fi
boczne
wirowania
2,0
1,0
magnetycznego rezonansu p r o t o n o w e g o czystego toluenu; szerokość
O
przemiatania 500 H z
I s t o t n e cechy w i d m a p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o m o ż n a zilustrować n a p r z y k ł a d z i e z a r e j e s t r o w a n e g o p r z y częstotliwości 60 M H z w i d m a czystego t o l u e n u (rys. V I I , 3 4 ) . S t a n r e z o n a n s u osiąga się a l b o p r z e z z m i a n ę n a t ę ż e n i a p o l a m a g n e t y c z n e g o , a l b o p r z e z z m i a n ę częstotliwości p r o m i e n i o w a n i a . Jest t o p r o m i e n i o w a n i e o częstotli wości r a d i o w e j . J e d n a k większość w i d m zapisuje się zmieniając natężenie p o l a m a g n e t y c z n e g o p r z y u t r z y m a n i u stałej częstotliwości r a d i o w e j . D o s t ę p n e powszechnie w h a n dlu s p e k t r o m e t r y N M R działają p r z y częstotliwości 60, 100 i 200 M H z . N a w i d m i e N M R natężenie p o l a o r a z częstotliwość wzrastają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h . P r z y j ę t o , że n a t ę ż e n i e p o l a w z r a s t a w k i e r u n k u o d lewej d o p r a w e j s t r o n y . Przesuwając się więc od lewej k u p r a w e j p r z e c h o d z i się d o o b s z a r u o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u p o l a , a p r z e s u wając się od p r a w e j ku lewej — do o b s z a r u o m n i e j s z y m n a t ę ż e n i u pola. P o ł o ż e n i e sygnału a b s o r p c j i w w i d m i e N M R m o ż n a w y r a z i ć a l b o w skali częstotli wości (w h e r c a c h ) , a l b o w skali indukcji m a g n e t y c z n e j (w teslach). Z g o d n i e z u m o w ą stosuje się skalę częstotliwości. W t y p o w y c h w i d m a c h p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o r ó ż n i c e w p o ł o ż e n i a c h p a s m a b s o r p c j i są m a ł e (zwykle r z ę d u kilkuset h e r c ó w ) w p o r ó w n a n i u z bezwzględną wartością częstotliwości ( o k o ł o 10 H z ) . Z a t e m p o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o w w i d m i e N M R określa się nie za p o m o c ą bezwzględnej w a r t o ś c i częstotliwości, lecz p r z e z odniesienie d o p o ł o ż e n i a p a s m a a b s o r p c j i związku w z o r c o w e g o , tzn. p o d a j e się w h e r c a c h przesunięcie względem w z o r c a w k i e r u n k u większego lub m n i e j s z e g o natężenia p o l a . Związkiem s t o s o w a n y m n o r m a l n i e j a k o w z o r z e c w wid m a c h p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o jest t e t r a m e t y l o s i l a n [ ( C H ) S i , T M S ] . Wszyst kie p r o t o n y w tetrametylosilanie są r ó w n o c e n n e i dają p o j e d y n c z y sygnał a b s o r p c y j n y . A b s o r p c j ę p r o t o n ó w w y s t ę p u j ą c y c h w znacznej większości związków o r g a n i c z n y c h o b s e r w u j e się p r z y niższym natężeniu p o l a niż sygnał T M S . B a d a j ą c w i d m a r o z t w o r ó w w o d n y c h , stosuje się zwykle j a k o w z o r z e c sól s o d o w ą k w a s u 2,2-dimetylo-2-silapentano-5-sulfonowego ( D S S , sól Tiersa), p o n i e w a ż t e t r a m e t y l o s i l a n jest nierozpuszczalny w wodzie. 7
3
4
N a z a r e j e s t r o w a n y m p r z y 60 M H z w i d m i e t o l u e n u (rys. VII.34) z a z n a c z o n o s y g n a ł a b s o r p c y j n y T M S , k t ó r y s t a n o w i p u n k t odniesienia (0 H z ) dla wszystkich s y g n a ł ó w a b s o r p c y j n y c h w w i d m i e . W w i d m i e t o l u e n u o b s e r w u j e się d w a sygnały a b s o r p c y j n e przesunięte w z g l ę d e m sygnału T M S o 128 H z i o 419 H z w k i e r u n k u p o l a o m n i e j s z y m n a t ę ż e n i u . Jeśli w i d m o t o l u e n u z o s t a n i e z a p i s a n e z a p o m o c ą a p a r a t u p r a c u j ą c e g o przy częstotliwości 100 M H z , t o sygnały te wystąpią o d p o w i e d n i o p r z y 213 H z i 698 H z .
A b y u m o ż l i w i ć b e z p o ś r e d n i e i s z y b k i e p o r ó w n y w a n i e w i d m z a p i s a n y c h za p o m o c ą a p a r a t ó w p r a c u j ą c y c h p r z y r ó ż n y c h częstotliwościach, w y r a ż a się z w y k l e p o ł o ż e n i e p a s m w skali S, k t ó r a n i e zależy od częstotliwości r o b o c z e j a p a r a t u . W a r t o ś ć ó otrzy m u j e się, dzieląc p o ł o ż e n i e p a s m a w y r a ż o n e w h e r c a c h p r z e z częstotliwość d a n e g o a p a r a t u ( w y r a ż o n ą w m e g a h e r c a c h ) i p o d a j e w częściach n a milion ( p p m ) . D w a p a s m a a b s o r p c y j n e t o l u e n u występują z a t e m p r z y £ = 2,13 p p m ( 1 2 8 / 6 0 l u b 2 1 3 / 1 0 0 ) i p r z y d = 6,98 p p m ( 4 1 9 / 6 0 l u b 6 9 8 / 1 0 0 ) . P a p i e r w y k r e s o w y s t o s o w a n y z w y k l e d o zapisu w i d m jest s k a l i b r o w a n y w w a r t o ś c i a c h S, t o t e ż przeliczenia te są n a o g ó ł n i e p o t r z e b n e . Są o n e n a t o m i a s t n i e z b ę d n e dla określenia p o ł o ż e n i a p a s m a b s o r p c y j n y c h przesuniętych p o z a p o d s t a w o w ą skalę (ang. offset b a n d s , rys. VII,37). W a r t o ś ć ó m o ż e być odniesiona d o d o w o l n e g o związku w z o r c o w e g o i d l a t e g o trzeba z a z n a c z a ć n a w i d m i e , j a k i w z o r z e c został z a s t o s o w a n y ( n p . T M S ) . W d a w n y m c z a s o p i ś m i e n n i c t w i e s t o s o w a n o skalę r. D o tyczyła o n a wyłącznie t e t r a m e t y l o s i l a n u , k t ó r e m u o d p o w i a d a ł a w a r t o ś ć r = 10. W a r tości w y r a ż o n e w j e d n e j skali m o ż n a ł a t w o w y r a z i ć w d r u g i e j , p o n i e w a ż t ~ _ 1 0 - ó _ . _ — v
N a w i d m i e p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o p o d a j e się zazwyczaj k r z y w ą c a ł k o w a n i a . Z n a j d u j e się o n a zwykle p o w y ż e j krzywej a b s o r p c j i i s k ł a d a się z wielu stopni, z których każdy odpowiada odrębnemu pasmu absorpcyjnemu. Wysokość każdego stopnia s t a n o w i m i a r ę p o w i e r z c h n i p o d o d p o w i e d n i m p a s m e m a b s o r p c y j n y m . P o w i e r z c h n i a ta jest z kolei m i a r ą względnej liczby p r o t o n ó w w y w o ł u j ą c y c h p o j a w i e n i e się d a n e g o p a s m a . S t o s u n e k w y s o k o ś c i poszczególnych stopni n a k r z y w e j c a ł k o w a n i a wy r a ż a z a t e m względną z a w a r t o ś ć r ó ż n e g o t y p u jąder w y s t ę p u j ą c y c h w związku. W y k o r z y stując w a r t o ś c i o t r z y m a n e z p o m i a r ó w c a ł k o w a n i a t r z e b a z a c h o w a ć p e w n ą ostrożność, p o n i e w a ż kształt s t o p n i a n i e z a w s z e jest w y r a ź n y , co u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n e z m i e r z e n i e jego wysokości. Z tego p o w o d u m o g ą zaistnieć t r u d n o ś c i w p o w i ą z a n i u o t r z y m a n y c h w a r t o ś c i w y r a ż a j ą c y c h w z a j e m n y stosunek p o s z c z e g ó l n y c h j ą d e r z l i c z b a m i t y c h jąder. T r z e b a w ó w c z a s r o z p a t r z y ć r ó ż n e możliwości. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć z n a c i s k i e m , że trzeba r o z w a ż y ć wszystkie p r a w d o p o d o b n e w a r t o ś c i , p o n i e w a ż n i e u z a s a d n i o n e przyjęcie jed n e g o zespołu w a r t o ś c i m o ż e n a s t ę p n i e d o p r o w a d z i ć d o ustalenia c a ł k o w i c i e błędnej s t r u k t u r y . Jeśli p o m i a r y nie p r o w a d z ą d o u z y s k a n i a p r a w d o p o d o b n e j w a r t o ś c i w y r a ż a jącej stosunek p r o t o n ó w , t o należy jeszcze r a z d o k ł a d n i e p r z e a n a l i z o w a ć w y s o k o ś ć stopni n a krzywej c a ł k o w a n i a . W w i d m i e t o l u e n u w y s o k o ś c i stopni n a k r z y w e j c a ł k o w a n i a odpowiadających p a s m o m przy & = 2,13 i 6,98 p p m mają się do siebie jak 3 d o 5. N a tej p o d s t a w i e p i e r w s z e p a s m o m o ż n a p r z y p i s a ć p r o t o n o m g r u p y m e t y l o w e j , drugie zaś p r o t o n o m pierścienia b e n z e n o w e g o . W t y m m o m e n c i e r o z w a ż a ń w a r t o z a n o t o w a ć jeszcze i n n e cechy w i d o c z n e w w i d m i e t o l u e n u . K a ż d e m u p a s m u a b s o r p c y j n e m u towarzyszą niewielkie p a s m a satelitów roz m i e s z c z o n e w j e d n a k o w e j odległości z o b y d w u s t r o n p a s m a g ł ó w n e g o . M o g ą t o być p a s m a b o c z n e w i r o w a n i a (ang. spinning side-bands) l u b satelity węgla C (patrz, str. 853). O b e c n o ś ć p a s m bocznych w y w o ł a n a jest n i e j e d n o r o d n o ś c i ą p o l a m a g n e t y c z n e g o i n i e j e d n o r o d n o ś c i ą p r ó b k i . M o ż n a je zwykle ł a t w o zidentyfikować, p o n i e w a ż są znacznie słabsze o d p a s m a g ł ó w n e g o , a p o n a d t o występują p a r a m i w tej samej odległości z o b y d w u stron p a s m a g ł ó w n e g o . Identyfikację p a s m satelitów, j a k o p a s m b o c z n y c h , m o ż n a p o t w i e r d z i ć p r z e z p o n o w n e zapisanie w i d m a p r z y z a s t o s o w a n i u szyb szego l u b wolniejszego w i r o w a n i a p r ó b k i . P a s m a b o c z n e p r z e s u n ą się w ó w c z a s dalej l u b bliżej w s t o s u n k u d o p a s m a g ł ó w n e g o . l 3
W w i d m i e N M R związku o r g a n i c z n e g o będącego w p o s t a c i r o z t w o r u (zwykle 5—10-proc.) występują niekiedy p a s m a p o c h o d z ą c e o d r o z p u s z c z a l n i k a . N a ogół wy b i e r a n e r o z p u s z c z a l n i k i nie zawierają a t o m ó w w o d o r u . D o p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w należą CCU, C D C 1 ( C D ) S O , ( C D ) C O , O D e , D 0 , C D N . Roz-^ puszczajniki d e u t e r o w a n e zawierają j e d n a k z w y k l e niewielką d o m i e s z k ę i z o t o p o w o i z o m e r y c z n y c h cząsteczek, w k t ó r y c h zamiast deuteru jest a t o m w o d o r u . P o w o d u j e t o wystąpienie w w i d m i e j e d n e g o l u b kilku d o d a t k o w y c h p a s m . P o ł o ż e n i e t y c h p a s m a b s o r p c y j n y c h dla kilku p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w p o d a n o w uzupeł3
3
2
3
2
2
5
5
nieniu 3 w t a b l . 3,10. P o r ó w n u j ą c przesunięcia c h e m i c z n e p a s m występujących w wid m a c h o t r z y m a n y c h p r z y u ż y c i u r ó ż n y c h r o z p u s z c z a l n i k ó w należy z a c h o w a ć szczególną o s t r o ż n o ś ć , p o n i e w a ż przesunięcia te m o g ą różnić się n a w e t o 1 p p m . T a k d u ż e r ó ż n i c e występują zwłaszcza w ó w c z a s , gdy w a r t o ś c i o t r z y m a n e p r z y użyciu r o z p u s z c z a l n i k ó w a r o m a t y c z n y c h (benzen, p i r y d y n a ) p o r ó w n u j e się z w a r t o ś c i a m i u z y s k a n y m i p r z y użyciu r o z p u s z c z a l n i k ó w b ę d ą c y c h związkami n a s y c o n y m i . Przesunięcie chemiczne. Położenie d a n e g o p a s m a a b s o r p c y j n e g o względem sygnału związku w z o r c o w e g o nosi n a z w ę przesunięcia chemicznego. N a każdy proton znajdu jący się w o d m i e n n y m otoczeniu działa nieco i n n e l o k a l n e pole m a g n e t y c z n e , co jest s p o w o d o w a n e cyrkulacją e l e k t r o n ó w w sąsiednich w i ą z a n i a c h o r a z r ó ż n y m i oddziały w a n i a m i p o p r z e z p r z e s t r z e ń . A b y więc dla k a ż d e g o p r o t o n u osiągnąć stan r e z o n a n s u , t r z e b a s t o s o w a ć p o l e m a g n e t y c z n e o o d p o w i e d n i m , n i e c o i n n y m dla k a ż d e g o p r o t o n u , natężeniu. D z i ę k i temu p a s m a a b s o r p c y j n e występują w r ó ż n y c h z a k r e s a c h w i d m a . M o d y f i k a c j a l o k a l n e g o m a g n e t y c z n e g o otoczenia j ą d r a , s p o w o d o w a n a n a p r z y k ł a d p r z e z w p r o w a d z e n i e w sąsiedztwie tego j ą d r a j a k i e g o ś p o d s t a w n i k a , w p ł y n i e n a p o ł o żenie p a s m a a b s o r p c y j n e g o . D l a osiągnięcia s t a n u r e z o n a n s u p o tej m o d y f i k a c j i t r z e b a b o w i e m z a s t o s o w a ć p o l e m a g n e t y c z n e o natężeniu m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m od u ż y t e g o p o p r z e d n i o . Efekty, k t ó r e p o w o d u j ą wystąpienie r e z o n a n s u w p o l u o niższym natężeniu, n a z y w a m y odsłanianiem. E f e k t y działające p r z e c i w n i e (wystąpienie r e z o n a n s u w p o l u o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u ) n a z y w a m y przesłanianiem. P r z y b l i ż o n e z a k r e s y przesunięć che m i c z n y c h dla p r o t o n ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. V I I , 3 5 . {CH,).Si
11 10 9 8 7 6 5 4 3 2
1 0ń
R y s . V I I , 3 5 . P r z y b l i ż o n e z a k r e s y p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h p r o t o n ó w ( R = H l u b alkil; Y = — S R , — N R . ; X = — O R , — N H C O R , — O C O R , c h l o r o w i e c , ( d a n e z a c z e r p n i ę t e z k s i ą ż k i L . M . J a c k m a n a i S. S t e r n h e l l a , A p p l i c a t i o n s o f n u c l e a r m a g n e t i c r e s o n a n c e in o r g a n i e c h e m i s t r y , wyd. 2, L o n d o n , P e r g a m o n P r e s s , 1969, s. 161)
Bardziej szczegółowe w a r t o ś c i p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h dla p r o t o n ó w znajdujących się w r ó ż n y c h o t o c z e n i a c h p o d a n o w u z u p e ł n i e n i u 3 w tabl. 3,1, 3,3 i 3,4. N a p o d s t a w i e w a r t o ś c i przesunięć c h e m i c z n y c h p r z e d s t a w i o n y c h w tych tablicach m o ż n a się p r z e k o n a ć , że p o d s t a w n i k e l e k t r o u j e m n y z w i ą z a n y z u k ł a d e m a l i f a t y c z n y m p o w o d u j e prze sunięcie p a s m a w k i e r u n k u pola o m n i e j s z y m n a t ę ż e n i u i że przesunięcie t o jest t y m
wyraźniejsze, i m większa jest elektroujemność. G d y z t y m s a m y m a t o m e m węgla związane są d w a p o d s t a w n i k i , w ó w c z a s przesunięcie p a s m a jest większe od w y w o ł a n e g o p r z e z jeden p o d s t a w n i k , lecz nie osiąga s u m y p r z e s u n i ę ć w y w i e r a n y c h p r z e z k a ż d y z dwu podstawników osobno. W takich przypadkach przybliżone położenie pasma a b s o r p c y j n e g o m o ż n a określić n a p o d s t a w i e e m p i r y c z n y c h p a r a m e t r ó w p o d a n y c h w uzu pełnieniu 3 w tabl. 3,2. P o r ó w n u j ą c w i d m o a n i z o l u (rys. VII,36) z w i d m e m t o l u e n u (rys. VII,34) m o ż n a p r z e k o n a ć się, w j a k i s p o s ó b p o d s t a w n i k i m o g ą w p ł y w a ć n a w a r t o ś ć przesunięcia c h e m i c z n e g o . W w i d m i e t o l u e n u o b s e r w u j e się przesunięcie c h e m i c z n e t y p o w e dla p r o t o n ó w a r o m a t y c z n y c h i p r o t o n ó w g r u p y m e t y l o w e j związanej z u k ł a d e m a r o m a t y c z n y m . Sygnał pięciu p r o t o n ó w a r o m a t y c z n y c h występuje w p o s t a c i wąskiego, p o j e d y n -
500
400
-i
300
200
100
—i—
0 Hz -
! , :
•a*
/
C H 0CH s
i
W Rys.
5
0£ rl$
3
J
J.—, — . — ,
i 10
6,0
5,0
4,0
3,0
S(ppm)5QHz VII,36. W i d m o magnetycznego rezonansu protonowego czystego anizolu,
2,0
1fi
0
s z e r o k o ś ć p r z e m i a t a n i a 500
Hz
czego p a s m a . T a k i wygląd p a s m a jest t y p o w y w ó w c z a s , g d y p o d s t a w n i k nie działa a n i silnie p r z e s ł a n i a j ą c e a n i silnie odsłaniająco ( n p . g r u p y alkilowe l u b p o d s t a w i o n e g r u p y alkilowe). W w i d m i e a n i z o l u ( G H s - 0 - C H ) w i d a ć o d s ł a n i a j ą c y w p ł y w elektrou j e m n e g o a t o m u tlenu, k t ó r y p o w o d u j e przesunięcie p a s m a a b s o r p c y j n e g o g r u p y m e t y lowej w k i e r u n k u p o l a o n a t ę ż e n i u niższym o 1,3 p p m w p o r ó w n a n i u z p o ł o ż e n i e m t e g o p a s m a w w i d m i e t o l u e n u . W przeciwieństwie d o p a s m a g r u p y m e t y l o w e j , p a s m o a b s o r p c y j n e o d p o w i a d a j ą c e p r o t o n o m a r o m a t y c z n y m anizolu ulega przesunięciu w kie r u n k u pola o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u i rozszczepieniu n a dwie części, k t ó r y c h w z a j e m n e natężenie w y r a ż a stosunek 2:3. Część silniej przesunięta o d p o w i a d a p r o t o n o m orto i para, n a t o m i a s t część p r z e s u n i ę t a tylko nieznacznie o d p o w i a d a d w ó m p r o t o n o m meta. P o d s t a w n i k a m i w y w i e r a j ą c y m i t a k i właśnie w p ł y w p r z e s ł a n i a j ą c y są p o d s t a w n i k i kie rujące w pozycji orto/para w r e a k c j a c h p o d s t a w i e n i a elektrofilowego, n p . g r u p a h y d r o k s y l o w a , a l k o k s y l o w a , a m i n o w a i p o d s t a w i o n e g r u p y a m i n o w e (uzupełnienie 3, tabl. 3,5). 3
W w i d m i e k w a s u f e n y l o o c t o w e g o ( C & H s - C H ^ C C ^ H , rys. VII,37) występują t r z y p a s m a a b s o r p c y j n e , k t ó r y c h i n t e n s y w n o ś c i mają się d o siebie j a k 1:2:5. P a s m a te o d powiadają k o l e j n o p r o t o n o m g r u p y k a r b o k s y l o w e j , m e t y l e n o w e j i fenylowej. P a s m o o d p o w i a d a j ą c e p r o t o n o w i k a r b o k s y l o w e m u zostało p r z e s u n i ę t e o 400 H z , dzięki c z e m u m o ż n a je b y ł o umieścić n a wykresie, k t ó r e g o skala (zakres p r z e m i a t a n i a ) o d p o w i a d a 500 H z . R z e c z y w i s t e p o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o tego p r o t o n u 6 = 11,67 p p m oblicza się p r z e z d o d a n i e w a r t o ś c i , o którą p a s m o t o z o s t a ł o p r z e s u n i ę t e (400 H z ) , d o w a r t o ś c i p o ł o ż e n i a p a s m a z a p i s a n e g o n a wykresie (300 H z ) . U z y s k a n ą w a r t o ś ć (700 H z ) należy następnie podzielić p r z e z częstotliwość, p r z y jakiej p r a c u j e a p a r a t (60 M H z ) .
8,0
70
6fi
5fi
W S(ppm)60Hz
3,0
2,0
10
O
R y s . VII,37. W i d m o magnetycznego rezonansu protonowego kwasu fenylooctowego w roztworze C D C ! ; s z e r o k o ś ć p — e m i a t a n i a 500 H z . W s t a w k a o d p o w i a d a f r a g m e n t o w i w i d m a , k t ó r y z o s t a ł p r z e s u n i ę t y w p r a w o (off-set) o 4 0 0 H z S
W w i d m i e a c e t o f e n o n u ( C e H s - C O - C H j , rys. VII,38) p a s m o a b s o r p c y j n e g r u p y m e tylowej występuje p r z y Ó = 2,4 p p m . P o r ó w n u j ą c j e g o p o ł o ż e n i e z p o ł o ż e n i e m o d p o w i e d n i e g o p a s m a w w i d m i e toluenu, m o ż n a się p r z e k o n a ć o w i ę k s z y m efekcie o d s ł a n i a j ą c y m g r u p y k a r b o n y l o w e j w p o r ó w n a n i u z e f e k t e m pierścienia a r o m a t y c z n e g o . S y g n a ł y p r o t o n ó w a r o m a t y c z n y c h są w t y m p r z y p a d k u p r z e s u n i ę t e w k i e r u n k u p o l a o m n i e j szym natężeniu w p o r ó w n a n i u z s y g n a ł a m i o d p o w i e d n i c h p r o t o n ó w w w i d m i e t o l u e n u i pojawiają się w p o s t a c i d w ó c h g r u p p a s m , z k t ó r y c h j e d n a występuje p r z y <S = — 7,8 p p m , d r u g a zaś p r z y ó ~ 7,3 p p m . W z a j e m n ą i n t e n s y w n o ś ć tych p a s m w y r a ż a s t o s u n e k 2 : 3 . G r u p a p a s m występująca w p o l u o m n i e j s z y m natężeniu o d p o w i a d a dwu p r o t o n o m w p o ł o ż e n i u orto względem g r u p y k a r b o n y l o w e j , a g r u p a p a s m p o ł o ż o n a w p o l u o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u — p r o t o n o m meta i para. P o d s t a w n i k i , k t ó r e wywierają silny efekt odsłaniający, są p o d s t a w n i k a m i k i e r u j ą c y m i w pozycji meta w r e a k c j a c h 500
400
300
200
100
0 Hz
C H C0CN s
8,0
Rys.
s
3
7,0
6,0
5,0
4,0 6(ppm)60Mz
3,0
VT1,38. W i d m o m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o c z y s t e g o
2,0
acetofenonu
1,0
0
p o d s t a w i e n i a elektrofiłowego, n p . g r u p a acylowa, k a r b o k s y l o w ą , a l k o k s y k a r b o k s y l o w a , n i t r o w a itp. (uzupełnienie 3 , tabl. 3,5). Pomiar przesunięcia chemicznego. G d y jądru lub zespołowi równocennych jąder ( p . niżej) o d p o w i a d a w w i d m i e p o j e d y n c z e p a s m o a b s o r p c y j n e , w ó w c z a s przesunięcie chemiczne określa się m i e r z ą c odległość t e g o p a s m a od p a s m a w z o r c a . G d y w w y n i k u sprzężenia s p i n o w o - s p i n o w e g o jąder obserwuje się w w i d m i e multiplet p i e r w s z e g o r z ę d u (p. niżej), w ó w c z a s t r z e b a z m i e r z y ć odległość m i ę d z y p a s m e m w z o r c a a ś r o d k i e m m u l tipletu. Jeśli o d d z i a ł y w a n i a s p i n o w o - s p i n o w e są bardziej z ł o ż o n e , t o przesunięcia che m i c z n e g o n i e m o ż n a w y z n a c z y ć b e z p o ś r e d n i o p r z e z tego r o d z a j u p o m i a r , lecz t r z e b a w y k o r z y s t y w a ć m a t e m a t y c z n e m e t o d y analizy w i d m a . * '/ R o z s z c z e p i e n i e s p i n o w o - s p i n o w e . Protony równocenne. Wszystkie p r o t o n y znajdu jące się w i d e n t y c z n y m otoczeniu m a j ą takie s a m e przesunięcie c h e m i c z n e , a więc absorbują przy tej samej częstotliwości. P r o t o n y t a k i e n a z y w a się c h e m i c z n i e r ó w n o c e n n y m i . Istnieją d w i e m o ż l i w o ś c i wystąpienia r ó w n o c e n n o ś c i c h e m i c z n e j . P o pierwsze, p r o t o n y są r ó w n o c e n n e w ó w c z a s , g d y są związane z t y m s a m y m a t o m e m węgla, a a t o m ten m o ż e ulegać s w o b o d n e j rotacji. N a p r z y k ł a d t r z y p r o t o n y g r u p y metylowej są r ó w n o c e n n e , a ich sygnał a b s o r p c y j n y m a p o s t a ć singletu (przedstawiają t o w i d m a toluenu, anizolu czy a c e t o f e n o n u ) . R ó w n o c e n n e m o g ą być r ó w n i e ż d w a p r o t o n y g r u p y m e t y l e n o w e j , jeśli ulega o n a s w o b o d n e j rotacji. S y g n a ł t y c h p r o t o n ó w występuje w ó w czas w postaci singletu (jak w w i d m i e k w a s u fenylooctowego). N a t o m i a s t p r o t o n y m e t y l e n o w e z w i ą z a n e w u k ł a d a c h cyklicznych, w k t ó r y c h r o t a c j a jest z a h a m o w a n a , są często n i e r ó w n o c e n n e . P o drugie, identyczne przesunięcie c h e m i c z n e m a j ą p r o t o n y związane z r ó ż n y m i a t o m a m i węgla, jeśli pozycje t y c h p r o t o n ó w są s t r u k t u r a l n i e nier o z r ó ż n i a l n e . N a p r z y k ł a d w w i d m i e p-ksylenu występują d w a sygnały o w z g l ę d n y m
CH
3
natężeniu 3:2. W g r u p a c h m e t y l o w y c h znajduje się sześć p r o t o n ó w , k t ó r y c h otoczenia są identyczne, a o d p o w i a d a j ą c y i m singlet występuje p r z y 6 = 2,3 p p m . I d e n t y c z n e są r ó w n i e ż cztery p r o t o n y a r o m a t y c z n e , k t ó r y c h p a s m o występuje p r z y 5 = 7 p p m . P r o t o n y g r u p y m e t y l e n o w e j sąsiadującej z c e n t r u m c h i r a l n y m są n i e r ó w n o c e n n e n a w e t w ó w c z a s , g d y istnieje s w o b o d n a r o t a c j a w o k ó ł wiązania węgiel—węgiel. P r o t o n y H
a
1
H I
H C«—C-C— CH S
I
H
3
I b
OH
t a k i e n a z y w a się diastereotopowymi, p o n i e w a ż w w y n i k u zastąpienia r a z jednego, raz drugiego z tych p r o t o n ó w p r z e z grupę>X powstaje p a r a d i a s t e r e o i z o m e r ó w . P r z y k ł a d e m t a k i c h p r o t o n ó w są p r o t o n y g r u p y m e t y l e n o w e j (Ha i H b ) w l - f e n y l o - 2 - p r o p a n o l u , k t ó r e są n i e r ó w n o c e n n e i w s k u t e k tego mają r ó ż n e w a r t o ś c i przesunięcia c h e m i c z n e g o w widmie p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o J ą d r a m o g ą b y ć c h e m i c z n i e r ó w n o c e n n e , ale m a g n e t y c z n i e n i e r ó w n o c e n n e . Aby j ą d r a były magnetycznie równocenne, m u s z ą b y ć s p r z ę ż o n e w i d e n t y c z n y sposób ze~ wszystkimi i n n y m i j ą d r a m i u k ł a d u . T a k więc p r o t o n y w 1,1-difluoroetylenie są m a g n e - ' tycznie nierównocenne, p o n i e w a ż sprzężenie j ą d r a fluoru F (a t a k ż e i Fb) z k a ż d y m z p r o t o n ó w H a i H jest inne. a
b
C
C
,/ - \
Sprzężenie spinowo-spinowe pierwszego rzędu. P r o t o n y z w i ą z a n e z sąsiadującymi ze sobą a t o m a m i węgla l u b z a t o m a m i węgla t w o r z ą c y m i u k ł a d wiązań s p r z ę ż o n y c h oddziałują DT, siebie, toteż ich sygnały pojawiają się w w i d m i e zazwyczaj nie w p o s t a c i aingletów, lecz m u l t i p l e t ó w . Jeśli różnica m i ę d z y w a r t o ś c i a m i przesunięć c h e m i c z n y c h s p r z ę ż o n y c h ze sobą p r o t o n ó w jest wystarczająco d u ż a w p o r ó w n a n i u z wartością stałej sprzężenia, t o o b s e r w o w a n y w w i d m i e wygląd p a s m o d p o w i a d a sprzężeniu pierwszego r z ę d u . D l a d w u g r u p oddziałujących n a siebie jąder, stała sprzężenia / r ó w n a się od ległości m i ę d z y d w o m a sąsiednimi liniami w multiplecie p i e r w s z e g o rzędu. Jej w a r t o ś ć , k t ó r ą w y r a ż a się w h e r c a c h , nie zależy od częstotliwości u ż y t e g o a p a r a t u . W i e l k o ś ć stałej sprzężenia zależy o d w z a j e m n e g o p o ł o ż e n i a w cząsteczce d w ó c h s p r z ę ż o n y c h z e sobą j ą d e r i często d o s t a r c z a c e n n y c h i n f o r m a c j i o s t r u k t u r z e związku. N a l e ż y podkreślić, ż e jeśli d w i e g r u p y p r o t o n ó w są ze sobą s p r z ę ż o n e , co p o w o d u j e wystąpienie rozszczepienia s p i n o w o - s p i n o w e g o s y g n a ł ó w , t o w a r t o ś ć / m o ż n a w y z n a c z y ć na p o d s t a w i e k a ż d e g o z m u l t i p l e t ó w o d p o w i a d a j ą c y c h t y m d w ó m z e s p o ł o m p r o t o n ó w . N a p r z y k ł a d w w i d m i e etanolu, którego p r ó b k a zawiera ślady k w a s u (rys. V I I , 5 0 ) wy stępuje sprzężenie m i ę d z y p r o t o n a m i m e t y l o w y m i i m e t y l e n o w y m i . W a r t o ś ć stałej sprzę żenia m o ż n a w y z n a c z y ć m i e r z ą c odległość m i ę d z y d w i e m a sąsiednimi liniami w tryplecie o d p o w i a d a j ą c y m g r u p i e metylowej l u b m i ę d z y d o w o l n y m i d w i e m a sąsiednimi l i n i a m i w k w a r t e c i e o d p o w i a d a j ą c y m grupie m e t y l e n o w e j . M i e r z ą c wszystkie stałe sprzężenia m o ż n a często w y k a z a ć , k t ó r e g r u p y p r o t o n ó w są ze sobą s p r z ę ż o n e , a t y m s a m y m u z y s k a ć c e n n e i n f o r m a c j e o s t r u k t u r z e cząsteczki. P r o s t y p r z y k ł a d t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a s t a n o w i p o m i a r w i d m a czystego etanolu (rys. V H , 4 9 ) , w k t ó r y m p r o t o n y g r u p y metyle n o w e j s p r z ę ż o n e są z a r ó w n o z p r o t o n a m i g r u p y m e t y l o w e j , j a k i z p r o t o n e m h y d r o k s y l o w y m . O d d z i a ł y w a n i a te c h a r a k t e r y z u j ą się r ó ż n y m i s t a ł y m i sprzężenia, pierwsza z nich w y n o s i 7 H z , d r u g a zaś 5 H z . T y p o w e w a r t o ś c i stałych sprzężenia z o s t a ł y p o dane w tablicach k o r e l a c y j n y c h (uzupełnienie 3 , tabl. 3,7, 3,8 i 3,9). M u l t i p l e t y p o w s t a ł e w w y n i k u sprzężenia spinów o-spinowego pierwszego r z ę d u m o ż n a a n a l i z o w a ć posługując się d w i e m a p r o s t y m i r e g u ł a m i , k t ó r e określają liczbę linii w multiplecie o r a z ich w z g l ę d n e intensywności. a. Liczba linii w multiplecie. G d y z d a n y m p r o t o n e m jest s p r z ę ż o n y c h N i n n y c h r ó w n o c e n n y c h p r o t o n ó w , w ó w c z a s liczba linii w o d p o w i a d a j ą c y m temu p r o t o n o w i multiplecie w y n o s i N + l . b. Względne intensywności linii w każdym z multipletów. Intensywności t e m o ż n a w y z n a c z y ć p o s ł u g u j ą c się p r z e d s t a w i o n y m p o n i ż e j t r ó j k ą t e m P a s c a l a . W a r t o ś c i p r z y pisane k a ż d e j pozycji w t y m trójkącie uzyskuje się p r z e z d o d a n i e w a r t o ś c i sąsiednich pozycji w p o p r z e d z a j ą c y m poziomie. Z e w n ę t r z n y m p o z y c j o m na k a ż d y m p o z i o m i e o d p o w i a d a z a w s z e wielkość j e d n o s t k o w a .
.u
t
Ud.
U k ł a d y p a s m p o w s t a j ą c e w w y n i k u rozszczepienia s p i n o w o - s p i n o w e g o t y p o w y c h u g r u p o w a ń p r o t o n ó w p r z e d s t a w i o n o n a rys. V I I , 3 9 . G d y p r o t o n jest sprzężony z d w o m a n i e r ó w n o c e n n y m i z e s p o ł a m i p r o t o n ó w , w ó w czas powstają bardziej z ł o ż o n e multiplety. J a k o ilustracja m o ż e służyć w i d m o czystego e t a n o l u (rys. VII,49). P r o t o n y jego g r u p y m e t y l e n o w e j s p r z ę ż o n e są z t r z e m a p r o t o n a m i g r u p y m e t y l o w e j , w s k u t e k czego ich sygnał rozszczepia się n a k w a r t e t . P r o t o n y m e t y l e n o w e są p o n a d t o s p r z ę ż o n e z p r o t o n e m g r u p y h y d r o k s y l o w e j , co p o w o d u j e , że k a ż d a linia k w a r t e t u jest rozszczepiona n a dublet. W s k u t e k n a k ł a d a n i a się d w ó c h k w a r t e t ó w
o b s e r w o w a n y multiplet s k ł a d a się z ośmiu linii. N i e k i e d y m o ż e b y ć t r u d n o r o z p o z n a ć s k ł a d o w e t a k i c h bardziej z ł o ż o n y c h m u l t i p l e t ó w , p o n i e w a ż n i e k t ó r e linie m o g ą się ze sobą p o k r y w a ć . W p e w n y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza w u k ł a d a c h wiązań s p r z ę ż o n y c h , m o ż n a obser w o w a ć sprzężenie dalekiego zasięgu. Stałe sprzężenia są w ó w c z a s z w y k l e niewielkie (0—3 H z ) w p o r ó w n a n i u z w a r t o ś c i a m i stałych sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i wicynaln y m i lub g e m i n a l n y m i (uzupełnienie 3, tabl. 3,7 o r a z 3,8). D o p o w s z e c h n i e s p o t y k a n y c h u k ł a d ó w , w k t ó r y c h występuje sprzężenie d a l e k i e g o zasięgu, należą u k ł a d allilowy
i
!
( H — C = C — C H ) oraz odpowiadający m u układ acetylenowy ( H — C ^ = C — C H ) , a p o n a d t o pierścienie a r o m a t y c z n e i h e t e r o a r o m a t y c z n e . W s p r z ę ż o n y c h u k ł a d a c h
Układ •plnowy
CHj.CHi—
Sełmat
Układ spinowy
Schtoat rozBiczcpIori
A,X,
Jk
CH,
Grup*
wiązań
•CHj.CH
AjX
— CH,.CH, —
AA
CH .CH ' N
A,X.
i
UL
\
CH—
A.X
CH,
3
Układ.AB
Rys. V H 3 9 .
T y p o w e schematy rozszczepienia
pasm wywołanego
sprzężeniem
spinowo-spinowym
p o t r ó j n y c h o d d z i a ł y w a n i e s p i n o w o - s p i n o w e m o ż e z a c h o d z i ć n a w e t p r z e z dziewięć wiązań. Sprzężenie d a l e k i e g o zasięgu obserwuje się często m i ę d z y j ą d r a m i , k t ó r e są p o w i ą z a n e p r z e z u k ł a d s p r z ę ż o n y c h wiązań u ł o ż o n y c h w kształcie z y g z a k a :
U k ł a d s p r z ę ż o n y jest często f r a g m e n t e m związku cyklicznego l u b policyklicznego, n p . :
o5 I
H
S p r z ę ż e n i e m i ę d z y p r o t o n a m i i i n n y m i j ą d r a m i jest często p r z y d a t n e p o d c z a s inter p r e t a c j i w i d m k o n k r e t n y c h związków. W w i d m a c h p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o m o ż n a niekiedy o b s e r w o w a ć , o b o k silnych s y g n a ł ó w , s ł a b e p a s m a satelity p o w s t a j ą c e w w y n i k u sprzężenia j ą d e r C — H . Ł a t w o j e r o z p o z n a ć , p o n i e w a ż pojawiają się j a k o d u b l e t y w odległości od 50 d o 100 H z p o k a ż d e j stronie g ł ó w n e g o p a s m a , a p o ł o ż e n i e ich nie zależy od szybkości o b r o t ó w p r ó b k i (w przeciwieństwie d o p a s m b o c z n y c h w i r o w a n i a ) . P a s m a satelity C w i d o c z n e są w w i d m i e t o l u e n u (rys. VII,34). 1 3
1
I 3
W a r t o ś c i stałych sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i i j ą d r a m i i n n y c h a t o m ó w p o d a n o w u z u p e ł n i e n i u 3, tabl. 3,8. Deformacja multipletów. D w i e p r z y t o c z o n e r e g u ł y u m o ż l i w i a j ą c e a n a l i z ę rozszcze p i e ń s p i n o w o - s p i n o w y c h nie zawodzą w ó w c z a s , g d y r ó ż n i c a m i ę d z y p r z e s u n i ę c i a m i c h e m i c z n y m i s p r z ę ż o n y c h ze sobą jader jest z n a c z n i e większa (co najmniej dziesięciokrot nie) od w a r t o ś c i stałej sprzężenia. W m i a r ę zmniejszania się różnicy p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h r e g u ł y prostej analizy pierwszego rzędu zaczynają zawodzić. W p r z y p a d k u g r u p p r o t o n ó w , k t ó r y c h sygnały są wciąż w y r a ź n i e o d siebie oddzielone, n a s t ę p u j e d e f o r m a c j a m u l t i p l e t ó w . P o l e g a o n a n a w z r o ś c i e i n t e n s y w n o ś c i w e w n ę t r z n y c h linii (tzn. t y c h , k t ó r e są bliższe drugiego m u l t i p l e t u ) d w ó c h m u l t i p l e t ó w i zmniejszeniu intensywności z e w n ę t r z n y c h linii m u l t i p l e t ó w . Jest t o często w s k a z ó w k a p r z y d a t n a p r z y ustalaniu, k t ó r e g r u p y m u l t i p l e t ó w są p o w i ą z a n e ze s o b ą sprzężeniem s p i n o w o - s p i n o w y m . D e f o r m a c j a ta z o s t a ł a zilustrowana s c h e m a t y c z n i e n a rys. V I I , 4 0 , n a k t ó r y m p r z e d s t a w i o n o w i d m a o b l i c z o n e dla s t o s u n k u L\V/J = 14 i 5,7. Bardziej złożone oddziaływania spinowo-spinowe. W m i a r ę zbliżania się r ó ż n i c y m i ę d z y p r z e s u n i ę c i a m i c h e m i c z n y m i d o w a r t o ś c i stałej sprzężenia, analiza p i e r w s z e g o
1
Ay/J .3 4
fi
11
,1
14
ii 1 li
i
5.7
III
2.9
ll
l
•
i
1.0
1
i
1.
4,9
1 In
,1
1.4
i
2 i
10
ll,>
2,7
1,5
i! 4. 5 | 1i 1 6 . Ił?? 11
•
1,2
\
0,75
0.43
1
II
\
. 0,48
0
i -60
-50 -30 -10 i i i i i -10 -20 0
10
30 20
B
.
1 0,33
50 40
' i 60 Hz
R y s . V I I , 4 0 . O b l i c z o n e w i d m a t y p u A B . Stola sprzężenia / p r z y j ę t o za r ó w n ą 7 H z , a A y z m i e n i a n o tak, a b y u z y s k a ć p r z e d s t a w i o n y n a r y s u n k u s t o s u n e k AvU ( d a n e z a c z e r p n i ę t e z k s i ą ż k i L . M . J a c k m a n a i S. S t e m h e l l a , A p l i c a t i o n s o f n u c l e a r magnetic resonance spectroscopy in organie chemistry, w y d . 2 , L o n d o n , P e r g a m o n P r e s s , 1969, s. 130) A
.
A B
1 R y s . VII,41. Obliczone widma typu A B ; (dane zaczerpnięte z książki L. M . Jackmana i S. S t e m h e l l a , A p l i c a t i o n s o f n u c l e a r m a g n e t i c r e s o n a n c e s p e c t r o s c o p y in o r g a n i e c h e m i s t r y , w y d . 2 , L o n d o n , P e r g a m o n P r e s s , 1969, s. 131)
rzędu z a w o d z i c a ł k o w i c i e . N i e m o ż n a w ó w c z a s zmierzyć n a w i d m i e a n i p r z e s u n i ę ć chemicznych, a n i wielkości stałej sprzężenia i t r z e b a u c i e k a ć się d o d o k ł a d n i e j s z y c h m a t e m a t y c z n y c h m e t o d analizy w i d m a , k t ó r y c h o m ó w i e n i e w y c h o d z i p o z a z a k r e s tej książki. Są j e d n a k d o s t ę p n e p r o g r a m y k o m p u t e r o w e z a p r o j e k t o w a n e specjalnie dla a n a l i z o w a n i a z ł o ż o n y c h w i d m N M R . Bardziej szczegółowe i n f o r m a c j e n a ten t e m a t znajdzie czytelnik w m o n o g r a f i i C. W . H a i g h a [5]. Często w y s t a r c z y r o z p o z n a ć s k o m p l i k o w a n e u k ł a d y linii o d p o w i a d a j ą c e powszechnie w y s t ę p u j ą c y m u g r u p o w a n i o m i zbędne jest p r z e p r o w a d z a n i e pełnej analizy w i d m a . N a z e w n i c t w o przyjęte d o o z n a c z a n i a u k ł a d ó w s p i n o w y c h związane jest z liczbą od działujących j ą d e r o r a z z w z a j e m n y m s t o s u n k i e m r ó ż n i c y przesunięć c h e m i c z n y c h d o wartości stałych sprzężenia. Poszczególne j ą d r a o z n a c z a się literami alfabetu (A, B , M , X . Y itd.). przy c z y m pierwszymi literami o z n a c z a się te j ą d r a , k t ó r y c h a b s o r p c j a występuje p r z y n a j m n i e j s z y m natężeniu pola. J ą d r a c h e m i c z n i e i d e n t y c z n e , lecz m a g n e tycznie n i e r ó w n o c e n n e r o z r ó ż n i a się z a p o m o c ą z n a k u „ p r i m " (A, A ' , B, B ' . itd.). J ą d r a , dla k t ó r y c h r ó ż n i c a przesunięć chemicznych z n a c z n i e p r z e w y ż s z a w a r t o ś ć stałej sprzę żenia m i ę d z y t y m i j ą d r a m i , o z n a c z a się l i t e r a m i dość o d d a l o n y m i w alfabecie, n p . A X , A M X i t p . Jeśli r ó ż n i c a m i ę d z y przesunięciami c h e m i c z n y m i zmniejsza się, osiągając w a r t o ś ć tego s a m e g o rzędu co wielkość stałej sprzężenia, t o stosuje się sąsiadujące ze sobą litery alfabetu. W ten s p o s ó b u k ł a d A X staje się u k ł a d e m A B , u k ł a d A M X — u k ł a d e m A B C itd. K i l k a p r z y k ł a d ó w u k ł a d ó w tego typu p o d a n o w uzupełnieniu 3 w tabl. 3,11. Zestawienie p o z w a l a j ą c e n a i d e n t y f i k o w a n i e u k ł a d ó w spinowych p o d a n o w o d p o w i e d n i c h p o d r ę c z n i k a c h [6], j e d n a k ż e n a s t ę p u j ą c e u k ł a d y , k t ó r e należą d o n a j częściej s p o t y k a n y c h , zostały zilustrowane za p o m o c ą o d p o w i e d n i c h w i d m . a. Układ dwuspinowy (AB). W e wszystkich p r z y p a d k a c h (z j e d n y m wyjątkiem, gdy A r / / = 0, a więc gdy w w i d m i e występuje p o j e d y n c z a linia, u k ł a d Aa) c h a r a k t e r y styczną cechą t a k i e g o u k ł a d u jest obecność w w i d m i e d w ó c h d u b l e t ó w (dubletu duble tów) w m n i e j s z y m ł u b w i ę k s z y m stopniu z n i e k s z t a ł c o n y c h . T e n u k ł a d linii jest często błędnie o k r e ś l a n y m i a n e m „ k w a r t e t u A B " . W a r t o ś ć stałej sprzężenia /AR r ó w n a jest odległości m i ę d z y d w i e m a liniami w k a ż d y m z d u b l e t ó w . Z m i a n y w wyglądzie linii u k ł a d u A B z a c h o d z ą c e w m i a r ę zbliżania się r ó ż n i c y p r z e s u n i ę ć chemicznych (Av) d o wartości stałej sprzężenia / z i l u s t r o w a n o n a rys. V I I , 4 0 . 500
Ą00
1
_ C Z
t o ~
300
1
Z8~
1
ZOO
-——
1
•
T
100
•-
0 łfz
1
'-i
1
1
I
«0
"SJl •
4,0 ó (ppm) 60 MHz
3,0
2,0
Rys, V I I , 4 2 . W i d m o m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o pirog;illo!u (układ t y p u wtor/.cc D S S , s z e r o k o ś ć o r z e m i a t a n i a 5 0 0 H z . N a w s t a w c e p r z e d s t a w i o n o t r a g m e n t p r z e s u n i ę t y w p r a w o (off-set) o 3 8 0 H z i z a p i s a n y przy s z e r o k o ś c i p r z e m i a t a n i a 5 0 przy 8 — 5 p p m p o c h o d z i od w o d y ( H O D ) , k t ó r a p o w s t a j e w w y n i k u w y m i a n y trzech z rozpuszczalnikiem
J,0
o
AB») w r o z t w o r z e D O ; widma, który został Hz. Sygna! obserwowany fenolowych wodorów s
b. Układy trójspinowe. 1. AB% i AXi. J a k j u ż o p i s a n o , u k ł a d o w i A X 2 o d p o w i a d a d u b l e t i tryplet. Z m i a n y z a c h o d z ą c e w wyglądzie w i d m a w m i a r ę zbliżania się Ar d o w a r t o ś c i / zostały z i l u s t r o w a n e na rys. V I I , 4 1 , przy c z y m n a u w a g ę zasługuje zwiększa n i e się liczby linii w w i d m i e . Ilustrację t y p o w e g o w i d m a A B 2 s t a n o w i w i d m o pirogallolu (rys. V I I , 4 2 ) , gdzie f r a g m e n t o d p o w i a d a j ą c y a b s o r p c j i p r o t o n ó w a r o m a t y c z n y c h został p r z e d s t a w i o n y w r o z s z e r z o n e j skali. 2. AMX, ABX, ABC. W i d m o k w a s u 2 - p i r o l o k a r b o k s y l o w e g o (rys. VII,43) s t a n o w i ilustrację a b s o r p c j i u k ł a d u A M X . W i d m o zawiera w zakresie & = 6—7 p p m trzy m u l t i plety, o d p o w i a d a j ą c e a t o m o m w o d o r u z w i ą z a n y m z a t o m a m i węgla pierścienia hetero-
500
400
8,0
7,0
300
8,0
$p
ZOO
4,0 d(ppm)
100
3,0
2,0
1,0
0
80Hz
Rys. VII.43. W i d m o magnetycznego rezonansu protonowego kwasu 2-pirolokarboksylowego w roztworze D O / N a O H ; wonieć D S S , szerokość przemiatania 500 H z . W s t a w k a przedstawia rozciągnięty fragment w i d m a (szerokość przemiatania 50 H z ) odpowiadający p a s m o m absorpcyjnym p r o t o n ó w aromatycznych s
a r o m a t y c z n e g o . N a w i d m i e z a p i s a n y m p r z y użyciu rozciągniętej skali (szerokość prze m i a t a n i a 50 H z ) w i d a ć , że k a ż d y z tych m u l t i p l e t ó w s k ł a d a się z dubletu d u b l e t ó w . N a p o d s t a w i e k a ż d e g o z m u l t i p l e t ó w m o ż n a w y z n a c z y ć dwie stałe sprzężenia m i e r z ą c odległość m i ę d z y pierwszą i drugą o r a z m i ę d z y pierwszą i trzecią linią w k a ż d y m m u l t i plecie, co z i l u s t r o w a n o w zamieszczonej na r y s u n k u w s t a w c e . W i d m o t y p u A B X dają często p r o t o n y g r u p y w i n y l o w e j , co ilustruje w i d m o styrenu (rys. V H , 4 4 ) . Jeśli z t a k i e g o w i d m a chce się w y z n a c z y ć d o k ł a d n e w a r t o ś c i stałych sprzężenia i przesunięć chemicz n y c h , to należy z a s t o s o w a ć ścisłe m a t e m a t y c z n e m e t o d y analizy. Często j e d n a k wy starczy j a k o ś c i o w e z i n t e r p r e t o w a n i e takiego w i d m a , co jest dość ł a t w e . W s k u t e k sprzę żenia p r o t o n u X z p r o t o n a m i A i B jego sygnał występuje w postaci z d e f o r m o w a n e g o d u b l e t u d u b l e t ó w , a więc w w i d m i e p r o t o n o w i X o d p o w i a d a j ą cztery linie. W w y n i k u sprzężenia p r o t o n u A i p r o t o n u B z p r o t o n e m X sygnały o d p o w i a d a j ą c e a b s o r p c j i p r o t o n ó w A i B występują w w i d m i e w postaci d w ó c h d u b l e t ó w . K a ż d a z t a k p o w s t a ł y c h czterech linii jest jeszcze d o d a t k o w o rozszczepiona n a d u b l e t wskutek niewielkiego sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i A i B. W i d m o u k ł a d u A B C m a b a r d z o s k o m p l i k o w a n y wygląd, z k t ó r e g o n i e ł a t w o u z y s k a ć j a k ą k o l w i e k użyteczną i n f o r m a c j ę . c. Związki aromatyczne. W a r t o ś ć stałych sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i z w i ą z a n y m i z pierścieniem a r o m a t y c z n y m zależy od w z a j e m n e g o p o ł o ż e n i a tych p r o t o n ó w . N a j większa jest w ó w c z a s , g d y a t o m y w o d o r u zajmują p o ł o ż e n i e orto, mniejsza gdy zajmują p o ł o ż e n i e meta i najmniejsza, gdy znajdują się w położeniu para. Często n a w e t nie u d a j e się z a o b s e r w o w a ć n a w i d m i e stałej sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i w pozycji para.
500
300
400
.
200
100
0ft I
4,0 S(ppm) 60 Hz
3,0
2,0
1,0
O
R y s . VII ,44. W i d m o m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o styrenu w r o z t w o r z e C D C I ; s z e r o k o ś ć przemiatania 500 H z S
N a r y s . V I I , 4 5 p r z e d s t a w i a n o s i e d e m m o ż l i w y c h s c h e m a t ó w rozszczepień pierwszego r z ę d u dla s y g n a ł ó w p r o t o n ó w a r o m a t y c z n y c h s p r z ę ż o n y c h z j e d n y m , d w o m a l u b t r z e m a p r o t o n a m i w p o ł o ż e n i a c h orto lub meta. C h o c i a ż p r z e d s t a w i o n e tu u k ł a d y rozszczepień p a s m m o g ą w p r a k t y c e ulegać m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m d e f o r m a c j o m , t o j e d n a k n a tej p o d s t a w i e m o ż n a a n a l i z o w a ć w i d m a wielu p o d s t a w o w y c h u k ł a d ó w a r o m a t y c z n y c h . N a p r z y k ł a d m o ż n a r o z p o z n a ć , że rozszczepienia p a s m w w i d m i e m - d i n i t r o b e n z e n u (rys.
o r t o / di-meta
R y s . VII,45. S c h e m a t y r o z s z c z e p i e ń pierwszego rzędu sygnałów protonów aromatycznych (dane zaczerpnięte z pracy M . Zangera, T h e determination o f a r o m a t i c s u b s t i t u t i o n patterns b y nuclear magnetic resonance, Organie
orto
di-orto
neta
di-aeta
Magnetic
Resonance,
1972, 4,
4)
100
40
50
80
O Hz
20
H0
Z
1
Sim.i-w' "*^
6.0
<0
2.0
1,0
0 ó(ppm) 60 Mz
R y s . V I I , 4 6 . W i d m o m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o m-di n i t r o b e n z e n u w r o z t w o r z e C D C l ; s z e r o k o ś ć p r z e m i a t a n i a 100 H z , z a k r e s p r z e m i a t a n i a przesunięty ( o f f - s e t ) o 4 6 0 H z (tzn. 0 n a skali o d p o w i a d a 4 6 0 H z ) . U m i e s z c z o n e j n a w y k r e s i e skali 8 nie m o ż n a s t o s o w a ć w t y m p r z y p a d k u ; r z e c z y w i s t e wartości S m o ż n a o t r z y m a ć , dzieląc w a r t o ś ć p r z e s u n i ę c i a c h e m i c z n e g o w y r a ż o n e w h e r c a c h przez 60 (rys. V I I , 3 7 i o d p o w i e d n i e r o z w a ż a n i a na str. 846) a
V I I , 4 6 ) p o c h o d z ą od sprzężenia z d w o m a p r o t o n a m i meta (sygnał p r o t o n u H ) , z p r o t o n e m orto i d w o m a p r o t o n a m i meta (sygnały p r o t o n ó w H i Ht>') i z d w o m a p r o t o n a m i orto (sygnał p r o t o n u H ) . W w i d m i e w i d o c z n e jest r ó w n i e ż niewielkie d o d a t k o w e rozszczepienie w y n i k a j ą c e ze sprzężenia m i ę d z y p r o t o n a m i para. Protony związane z heteroatomami. Protony ulegające wymianie. D o najczęściej s p o t y k a n y c h p r z e z c h e m i k a o r g a n i k a h e t e r o a t o m ó w należą tlen, a z o t i siarka. P o ł o ż e n i a p a s m a a b s o r p c y j n e g o p r o t o n ó w związanych z t y m i a t o m a m i nie m o ż n a zazwyczaj w y k o r z y s t y w a ć j a k o m i a r o d a j n e j wielkości p o d c z a s interpretacji w i d m a . Istnieje j e d n a k kilka w y j ą t k ó w z tej reguły (np. k w a s y k a r b o k s y l o w e , enole, itd., u z u p e ł n i e n i e 3 . a
D
c
4,0 3,0 a~(ppm) 60 MHz Rys. VII,47. W i d m o magnetycznego rezonansu protonowego alkoholu benzylowego w roztworze C D C l , ; szerokość przemiatania 500 H z
tabl. 3,6). P o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o p r o t o n ó w tej g r u p y z a z w y c z a j zależy w du żym stopniu o d w ł a s n o ś c i r o z p u s z c z a l n i k a o r a z od stężenia substancji. Niemniej j e d n a k istnieje j e d n a w ł a s n o ś ć tych p r o t o n ó w m a j ą c a d u ż e z n a c z e n i e dla interpretacji w i d m a . W o d p o w i e d n i c h w a r u n k a c h p r o t o n y te m o ż n a b o w i e m zastąpić d e u t e r o n a m i , k t ó r e w w a r u n k a c h s t o s o w a n y c h d o w y w o ł a n i a p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o n i e ulegają m a g n e t y c z n e m u r e z o n a n s o w i j ą d r o w e m u . P o w o d u j e t o c a ł k o w i t e usunięcie z w i d m a pasma absorpcyjnego danego protonu. Ten sposób postępowania zilustrowano na przy kładzie w i d m a l k o h o l u b e n z y l o w e g o ( G H C H O H , rys. V I I , 4 7 i VII,48). W w i d m i e r o z t w o r u w d e u t e r o c h l o r o f o r m i e (rys. VII,47) występują t r z y p a s m a a b s o r p c y j n e p r z y w a r t o ś c i a c h ó = 4,5, 5,08 i 7,3 p p m o w z a j e m n y m s t o s u n k u intensywności 2:1:5. D o d a nie d o p r ó b k i kilku k r o p l i tlenku d e u t e r u a n a s t ę p n i e silne wytrząśnięcie w y w o ł a ł o efekt, k t ó r y został p o k a z a n y n a p o n o w n i e z a p i s a n y m w i d m i e (rys. V I I , 4 8 ) . W i d a ć wy raźnie, ż e p a s m o a b s o r p c y j n e , występujące w p i e r w o t n y m w i d m i e p r z y <5 = 5,08 p p m i znikające p o d e u t e r o w a n i u , p o c h o d z i od p r o t o n u h y d r o k s y l o w e g o . 5
100
500
——j—
!
A 8fi
20$
300
I
2
0 Hz
100
i
r
i
i
A_
7,0
6,0
5.0
4,0 S(ppm) BOHi
3,0
2,0
1,9
R y s . V H , 4 8 . W i d m o m a g n e t y c z n e g o rezonansu p r o t o n o w e g o a l k o h o l u b e n z y l o w e g o w r o z t w o r z e d o k t ó r e g o d o d a n o D 0 ( p . r ó w n i e ż rys. V I I , 4 7 )
0
CDCi.,
2
P r o t o n y z w i ą z a n e z h e t e r o a t o m a m i nie z a w s z e w y k a z u j ą sprzężenie z sąsiednimi p r o t o n a m i . Dzieje się t a k , g d y szybką w y m i a n ę p r o t o n u m i ę d z y poszczególnymi czą steczkami katalizują zanieczyszczenia o b e c n e w p r ó b c e w ś l a d o w y c h ilościach. Efekt ten m o ż n a z i l u s t r o w a ć zestawiając w i d m a czystego e t a n o l u i e t a n o l u zawierającego śladową ilość k w a s u (rys. V U , 4 9 i VI1,55). W w a r u n k a c h p o m i a r u drugiego w i d m a w y m i a n a p r o t o n ó w w g r u p i e h y d r o k s y l o w e j z a c h o d z i z szybkością znacznie większą od szybkości p r o c e s u p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o . O t o c z e n i a wszystkich p r o t o n ó w h y d r o k s y l o w y c h ulegają wskutek tego u ś r e d n i e n i u i p a s m o absorpcyjne tego p r o t o n u o b s e r w u j e się w postaci singletu. P r o t o n y g r u p y m e t y l e n o w e j są sprzężone już jedynie z p r o t o n a m i g r u p y m e t y l o w e j , w s k u t e k czego ich sygnał m a postać k w a r t e t u . Przesunięcia c h e m i c z n e p r o t o n ó w z w i ą z a n y c h z h e t e r o a t o m a m i p o d a n o w uzupeł nieniu 3 w t a b l . 3,6. S y g n a ł y p r o t o n ó w z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z a t o m e m a z o t u m o g ą w y s t ę p o w a ć w p o s t a c i b a r d z o szerokich p a s m — w s k u t e k o d d z i a ł y w a n i a z k w a d r u p o l o wym j ą d r e m a z o t u i z tego względu mogą b y ć t r u d n e d o z a o b s e r w o w a n i a w w i d m i e . U p r a s z c z a n i e w i d m . C h e m i k m a do dyspozycji r ó ż n e m e t o d y p o s t ę p o w a n i a w celu uproszczenia s k o m p l i k o w a n y c h w i d m i p r z y s t o s o w a n i a ich do analizy pierwszego rzędu lub analizy w i z u a l n e j . P r o s t y m p r z y k ł a d e m p o s t ę p o w a n i a zmierzającego do uproszcze nia w i d m a jest o p i s a n a w p o p r z e d n i m p u n k c i e w y m i a n a w o d o r u n a deuter. K w a s o w e
O Hz
8,0
7,0
Sfl
5,0
3,0
2,0
1fi
O
S(ppm) 60MHz R y s . VII.49. W i d m o magnetycznego rezonansu p r o t o n o w e g o czystego etanolu; szerokość przemiatania 500 H c
soo
400
0 Hz
100
200
303
~0H-Cft
8,0
7,0
8,0
Rys. VII,50. W i d m o magnetycznego szerokość przemiatania 500 H z
5,0
4,0 i (ppm) 60MHz
3,0
2,0
rezonansu protonowego etanolu zawierającego
1,0
śladowe ilości
kwasu;
w o d o r y z w i ą z a n e z a t o m e m węgla m o ż n a w y m i e n i a ć w z a s a d o w y m ś r o d o w i s k u . M o ż n a też osiągnąć znaczne u p r o s z c z e n i e s k o m p l i k o w a n e g o w i d m a rejestrując je z a p o m o c ą a p a r a t ó w , w k t ó r y c h stosuje się d u ż e n a t ę ż e n i e p o l a m a g n e t y c z n e g o i o d p o w i e d n i o większą częstotliwość p r o m i e n i o w a n i a (aż d o 300 M H z ) . U z y s k u j e się dzięki t e m u l i n i o w e rozciągnięcie w i d m a , a p o z o s t a w i a n i e z m i e n i o n e w a r t o ś c i przesunięć c h e m i c z nych. A p a r a t u r a niezbędna d o tego celu jest j e d n a k k o s z t o w n a i nie z a w s z e ł a t w o dostępna. Alternatywna metoda modyfikowania pola magnetycznego oddziałującego na proton (a w konsekwencji u p r a s z c z a n i e w i d m a ) polega n a d o d a n i u d o b a d a n e g o r o z t w o r u związku p a r a m a g n e t y c z n e g o ( o d c z y n n i k a przesunięcia c h e m i c z n e g o , ang. shift r e a g e n t ) [7]. O d c z y n n i k przesunięcia c h e m i c z n e g o t w o r z y wiązanie k o o r d y n a c y j n e z elektrou j e m n y m i a t o m a m i b a d a n e j cząsteczki i t y m s a m y m m o d y f i k u j e p o l e m a g n e t y c z n e
działające n a sąsiednie p r o t o n y . P o n i e w a ż n a t ę ż e n i e t e g o p o l a zmienia się w r a z z od-' legtością od p a r a m a g n e t y c z n e g o c e n t r u m , przesunięcia c h e m i c z n e poszczególnych p r o t o n ó w zmieniają się w r ó ż n y m stopniu. E f e k t e m tego jest rozsunięcie się t y c h s y g n a ł ó w a b s o r p c y j n y c h , k t ó r e p o p r z e d n i o n a k ł a d a ł y się, co często u m o ż l i w i a z a n a l i z o w a n i e w i d m a j a k o w i d m a pierwszego r z ę d u . D o najczęściej s t o s o w a n y c h o d c z y n n i k ó w p r z e s u n i ę c i a c h e m i c z n e g o należą tris-chel a t y l a n t a n o w c ó w z /?-diketonami-2,2,6,6-tetrametylo-3,5-heptanodionem (dipiwaioilom e t a n e m , I) o r a z l , l , l , 2 , 2 , 3 , 3 - h e p t a f l u o r o - 7 , 7 - d i m e t y l o - 4 , 6 - o k t a n o d i o n e m (II). T y p o w y m i o d c z y n n i k a m i są t r i s - ( d i p i w a l o i l o m e t a n o ) e u r o p i t r i s - l , l , l , 2 , 2 , 3 , 3 - h e p t a f l u o r o - 7 , 7 - d i m e t y l o - 3 , 5 - o k t a n o d i o n a n o ) e u r o p . N a z w y tych z w i ą z k ó w zapisuje się zwykle s k r ó t a m i E u ( d p m ) o r a z Eu(fod)3. W h a n d l u d o s t ę p n y c h jest obecnie wiele l a n t a n o w c o w y c h od c z y n n i k ó w p r z e s u n i ę c i a c h e m i c z n e g o , łącznie z t a k i m i p o c h o d n y m i d i k e t o n ó w , w k t ó r y c h wszystkie w o d o r y zostały zastąpione p r z e z d e u t e r y , co z a p o b i e g a z a k ł ó c a n i u w i d m a p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o p r z e z d o d a t k o w e sygnały. a
CF CF
3
C=
3
CF
2
c = o
O H C
H C
2
2
c = o
c =
o
(CH ) C
3
3
(I)
3
(ID
Stopień p r z e s u w a n i a się sygnału p o d w p ł y w e m o d c z y n n i k a l a n t a n o w c owego zależy o d z a s a d o w o ś c i g r u p y funkcyjnej o r a z od r o d z a j u , czystości i stężenia o d c z y n n i k a p r z e sunięcia c h e m i c z n e g o . N a j w i ę k s z y m p r z e s u n i ę c i o m ulegają zwykle s y g n a ł y p r o t o n ó w cząsteczek a l k o h o l i i a m i n , ale r ó w n i e ż sygnały p r o t o n ó w i n n y c h związków, j a k etery, związki k a r b o n y l o w e , nitryle, sulfotlenki, o k s y m y itd., wykazują przesunięcie u ł a t w i a jące interpretację w i d m . Z p o w s z e c h n i e u ż y w a n y c h o d c z y n n i k ó w największe przesunięod odczynnika przesunięcia ' chemicznego •
CH . CO. CH . CH(CH^ 3
Z
Rys. VII,51. Widma magnetycznego r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o ( z a p i s a n e przy częstotliwości 60 M H z ) ketonu izobutylow o - m e t y ł o w e g o ( 1 0 , 6 m g i,1-10"* m o l ) w CCIj (0,5 m l ) z d o d a t k i e m r o ż n y c h ilości E u ( p f d ) : A — 0 / ) m g ; B — 13,5 m g ; C — 2 1 , 1 mg: D — 29 m g ( d a n e z a c z e r p n i ę t e z pracy H . E. Francisa i W . F . Wagnera, I n d u c e d c b e m i c a l shifts in o r g a n i e m o l e c u l e s ; I n t e r m e d i a t e shift reagents, 3
Organie
8.0
7,0
6J)
5,0
4,0 j(ppm)
3,0
2,0
1,0
0,0
Magnetic
190, r y s . 1)
Resonance,
1972,
4,
cia w y w o ł u j e E u ( f o d ) 3 , k t ó r y jest n a j m o c n i e j s z y m k w a s e m L e w i s a . J e g o d o d a t k o w ą zaletą jest b a r d z o d o b r a r o z p u s z c z a l n o ś ć . W i e l k o ś ć p r z e s u n i ę c i a w y w o ł a n e g o p r z e z l a n t a n o w c e ulega z n a c z n e m u zmniejszeniu w s k u t e k o b e c n o ś c i n i e d u ż y c h ilości w o d y , a p o n i e w a ż wiele z tych o d c z y n n i k ó w jest z w i ą z k a m i h i g r o s k o p i j n y m i , n a l e ż y je o d p o wiednio zabezpieczać podczas operowania nimi oraz podczas przechowywania. D w a g ł ó w n e efekty z a s t o s o w a n i a l a n t a n o w c o w y c h o d c z y n n i k ó w przesunięcia che m i c z n e g o t o , p o pierwsze, uproszczenie w i d m a , a p o d r u g i e — p o t w i e r d z e n i e p r z y p i s a n i a s y g n a ł ó w p r z e z p o w i ą z a n i e stopnia przesunięcia s y g n a ł ó w ze stężeniem o d c z y n n i k a przesunięcia c h e m i c z n e g o . W p ł y w wywierany na w i d m o 4-metylo-2-pentanonu przez odczynnik przesunięcia c h e m i c z n e g o d o d a w a n y w c o r a z większej ilości p r z e d s t a w i o n o n a r y s u n k u V I I , 5 1 . W t y m p r z y p a d k u o d c z y n n i k i e m przesunięcia c h e m i c z n e g o jest chelat 1,1,1,2,2-pentaf l u o r o - 6 , 6 - d i m e t y l o - 3 , 5 - h e p t a n o d i o n u [ E u p f d , CF CF2COCH COC(CH )3]. W nieobec ności o d c z y n n i k a p r z e s u n i ę c i a chemicznego p a s m a a b s o r p c y j n e trzech g r u p p r o t o n ó w n a k ł a d a j ą się n a siebie. D o d a n i e o d c z y n n i k a p o w o d u j e r o z s u n i ę c i e się t y c h trzech p a s m a b s o r p c y j n y c h ułatwiając analizę w i d m a , jak to z a z n a c z o n o n a r y s u n k u . S y g n a ł y p r o t o n ó w z n a j d u j ą c y c h się najbliżej a t o m u d o n o r a (w t y m p r z y p a d k u tlenu z g r u p y k a r b o nylowej) ulegają n a j w i ę k s z e m u przesunięciu p o d o d a n i u określonej ilości o d c z y n n i k a p r z e s u n i ę c i a c h e m i c z n e g o . Zależność tę ilustruje rys. V I I , 5 2 , n a k t ó r y m w y k a z a n o , że 3
a
300
d
e
2
3
b
a^xo-cH -cn{cH )i z
3
800
700
$00
500
400
300
200
Rys. VII,52. Indukowana zmiana przesunięć chemicznych sygnałów rezonansowych protonów ketonu izobutylowo-metylowego jako funkcja dodanej ilości Eu(pfd) (dane zaczerpnięte z pracy H. E. Francisa i W . F. Wagnera, Induced chemical shifts i n o r g a n i e m o i e c n l e s ; I o t e r m e d i a t e shift
100
3
0,2S
0,50
0,75
1fiQ
Stosunek molowy Eu (pfd) /keton
1,15
r e a g e n t s , Organie
rys.
Magnetic
Resonance,
1972,
4,
190,
2)
3
n a j w i ę k s z e m u przesunięciu ulegają s y g n a ł y p r o t o n ó w g r u p y m e t y l o w e j i m e t y l e n o w e j z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z grupą k a r b o n y l o w a , n a s t ę p n y p o d w z g l ę d e m wielkości przesunięcia jest sygnał p r o t o n u m e t i n o w e g o , n a j m n i e j n a t o m i a s t p r z e s u w a się sygnał g r u p m e t y l o w y c h leżących najdalej od g r u p y k a r b o n y l o w e j . Z a s t o s o w a n i e o d c z y n n i k a przesunięcia c h e m i c z n e g o z n a c z n i e u ł a t w i a p r z y p i s a n i e p a s m a b s o r p c y j n y c h w w i d m i e N M R . N a rys. V I I , 5 3 p r z e d s t a w i o n o przesunięcia c h e m i c z n e p r o t o n ó w tricyklicznego d i l a k t a m u (III) j a k o funkcję stężenia E u ( f o d ) 3 . W i d o c z n a jest zależność liniowa o r ó ż n y m stopniu n a c h y l e n i a linii, p r z y c z y m linia o n a j w i ę k s z y m nachyleniu o d p o w i a d a z m i a n o m p r z e s u n i ę c i a c h e m i c z n e g o czterech p r o t o n ó w z n a j d u j ą c y c h się p r z y a t o m a c h węgla C-5 i C - l l , k t ó r e leżą najbliżej j o n u l a n t a n o w c a . S y g n a ł y p r o t o n ó w z n a j d u j ą c y c h
10
I 20
| 40
| 6Q
| 80
Eu(fod) Cng) 3
| 100
^
R y s . Y I I . 5 3 . W p ł y w d o d a n e j ilości E u ( f o d ) , na wartości pr/.csunięć c h e m i c z n y c h p r o t o n ó w vi w i d m i e N , N - d i m e t y l o - c w - r r a « j , t ' i > 3 , 9 - d i a z a - u i c y l k o [6,4,0* >']dodekano- 4 , 1 0 - d i o n u (III)
się przy a t o m a c h węgla C-2 i C-8, występujące p i e r w o t n i e w polu o m n i e j s z y m n a t ę żeniu, ulegają n a j m n i e j s z e m u przesunięciu, w s k u t e k czego linie na wykresie prze cinają się. CH
W h a n d l u znajdują się r ó w n i e ż optycznie c z y n n e l a n t a n o w c o w e odczynniki prze sunięcia c h e m i c z n e g o , j a k n p . t r i s ( 3 - t r i f l u o r o m e t y l o h y d r o k s y m e t y l e n o - ( + ) - k a m f o r o ) e u r o p (IV). O d c z y n n i k i t e m o ż n a s t o s o w a ć do b e z p o ś r e d n i e g o określania czystości optycz nej, czyli w y z n a c z a n i a z a w a r t o ś c i poszczególnych e n a n c j o m e r ó w . R ó ż n i c e m i ę d z y przesunięciami c h e m i c z n y m i s y g n a ł ó w e n a n c j o m e r ó w w y w o ł y w a n e przez o d c z y n n i k ł a n t a n o w c o w y m o g ą d o c h o d z i ć d o 1,8 p p m w zależności od przestrzennej b u d o w y cząsteczki.
Rozsprzęganie spinów. R o z s p r z ę g a n i e s p i n ó w jest m e t o d ą mającą na celu o z n a c z e n i e j ą d e r , k t ó r e są ze sobą sprzężone. M e t o d a ta p o l e g a n a obserwacji z m i a n w w i d m i e w y w o ł a n y c h usunięciem sprzężenia. R o z s p r z ę g a n i e osiąga się p r z e z naświetlanie b a d a n e j substancji p r o m i e n i o w a n i e m o d u ż y m natężeniu i o częstości r a d i o w e j o d p o w i a d a j ą c e j częstości r e z o n a n s o w e j j e d n e g o z jąder. Rejestruje się w i d m o p o c h o d z ą c e o d p o z o s t a ł y c h jąder, a b y z a o b s e r w o w a ć u z y s k a n e u p r o s z c z e n i e w i d m a p i e r w o t n e g o . Stosując a p a r a t p r a c u j ą c y p r z y częstotliwości 100 M H z , nie m o ż n a osiągnąć z a d o w a l a j ą c y c h w y n i k ó w r o z s p r z ę g a n i a , jeśli odległość m i ę d z y m u l t i p l e t a m i sprzężonych ze sobą j ą d e r w y n o s i m n i e j n i ż 20 H z . N a r y s u n k a c h V I I , 5 4 i VII,55 (a i b) z i l u s t r o w a n o z a s t o s o w a n i e r o z s p r z ę g a n i a s p i n ó w w celu uproszczenia w i d m a a l d e h y d u k r o t o n o w e g o [CV); w i d m o V I I , 5 4 ] .
cH C 3
/
H
b
(V) W i d m o z rys. VIT,55a, n a k t ó r y m w i d a ć rozszczepienia s y g n a ł ó w w y w o ł a n e sprzęże n i e m s p i n o w o - s p i n o w y m , p r z e d s t a w i a z a k r e s absorpcji p r o t o n ó w olefinowych. Multi p l e t występujący w p o l u o mniejszym natężeniu s k ł a d a się z d w u n i e z n a c z n i e na k ł a d a j ą c y c h się n a siebie k w a r t e t ó w . S y g n a ł p r o t o n u H rozszczepia się n a k w a r t e t w s k u t e k sprzężenia t e g o p r o t o n u z p r o t o n a m i H g r u p y m e t y l o w e j . K a ż d a linia k w a r t e t u ulega r o z d w o j e n i u w s k u t e k sprzężenia p r o t o n u H z p r o t o n e m Ht>. Multiplet wya
c
a
400
500
— i
1
i—i
303
H
1
Bfl
Sfi
ZOO
nr
"" i
100
i
'-
[ •
0 Hz
n
[
cH3.CM-cH.cn0
8,0
7ft
4,0
3,0
2fi
1fl
s(ppm) 80 MHz R y s . VII,54. W i d m o magnetycznego rezonansu protonowego aldehydu krotonowego w roztworze C D C ! ; fragment w i d m a , w którym występuje sygnał p o c h o d z ą c y od protonu aldehydowego, został przesunięty w prawo ( o f f - s e t ) o 300 H z ; s z e r o k o ś ć p r z e m i a t a n i a 500 H z S
stępujący w p o l u o w i ę k s z y m natężeniu m a wygląd bardziej z ł o ż o n y i p o c h o d z i od p r o t o n u H . S p r z ę ż e n i e p r o t o n u Hu z p r o t o n e m H a p o w o d u j e p o w s t a n i e d u b l e t u , k t ó r e g o k a ż d a Unia jest jeszcze r a z rozszczepiona n a d u b l e t w s k u t e k sprzężenia p r o t o n u H z p r o t o n e m a l d e h y d o w y m Hd- K a ż d a z linii t a k p o w s t a ł e j p a r y d u b l e t ó w jest jeszcze rozszczepiona n a k w a r t e t blisko p o ł o ż o n y c h linii, w s k u t e k sprzężenia p r o t o n u Hb z p r o t o n a m i g r u p y m e t y l o w e j . A więc s y g n a ł p r o t o n u H b s k ł a d a się a ż z czterech kwar t e t ó w . N a ś w i e t l e n i e p r o m i e n i o w a n i e m o d p o w i a d a j ą c y m częstości r e z o n a n s o w e j p r o t o t
n
n ó w m e t y l o w y c h p o w o d u j e zlewanie się wszystkich k w a r t e t ó w w p o j e d y n c z e linie. N a t a k u p r o s z c z o n y m w i d m i e (rys. V I I , 5 5 b ) dublet występujący w polu o m n i e j s z y m n a t ę żeniu o d p o w i a d a p r o t o n o w i H , a p a r a d u b l e t ó w w p o l u o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u — p r o t o n o w i Hb. W w i d m i e obserwuje się jedynie sprzężenie p r o t o n u Hb z p r o t o n a m i H i H . a
a
a)
d
b)
Rys. VII,55. W i d m o aldehydu krotonowego: a) n o r m a l n e , b) z r o z s p r z y g a n i e m s p i n ó w (dane zaczerpnięte z książki W . McFarlane'a i R. F. M . White'a, Techniąues of high resoiution nuclear magnetic resonance s p e c l r o s c o p y , L o n d o n , B u t t e r w o r t h s , s. 28)
I n t e r p r e t a c j a w i d m a N M R . N i e m o ż n a p o d a ć z b i o r u r e g u ł p o s t ę p o w a n i a słusznych w k a ż d y m p r z y p a d k u . Często jest tak, że liczba i n f o r m a c j i , k t ó r e należy u z y s k a ć z w i d m a p r o t o n o w e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o zależy o d ilości i n n y c h d o d a t k o w o p o s i a d a n y c h i n f o r m a c j i . N i e m n i e j j e d n a k p o d a n y niżej o g ó l n y s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a będzie p r z y d a t n y p r z y wstępnej interpretacji większości w i d m . 1. S p o r z ą d z i ć t a b e l ę p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h dla wszystkich g r u p p a s m a b s o r p c y j n y c h w w i d m i e . W p e w n y c h p r z y p a d k a c h nie będzie m o ż n a ustalić, czy d a n a g r u p a p a s m a b s o r p c y j n y c h p o c h o d z i o d o d r ę b n y c h grup jąder, c z y też s t a n o w i j e d e n s k o m p l i k o w a n y multiplet. W ó w c z a s najlepiej jest sklasyfikować p o c z ą t k o w o d a n y sygnał j a k o p o c h o d z ą c y o d j e d n e j g r u p y i ustalić z a k r e s p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h , w j a k i m o n występuje. 2. Z m i e r z y ć i z a p i s a ć w y s o k o ś c i stopni c a ł k o w a n i a o d p o w i a d a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n y m g r u p o m p a s m a b s o r p c y j n y c h . W p r z y p a d k u n a k ł a d a j ą c y c h się g r u p s y g n a ł ó w d o k ł a d n e zmierzenie s t o p n i c a ł k o w a n i a m o ż e o k a z a ć się niemożliwe. T r z e b a w ó w c z a s określić jakiś z a k r e s w y s o k o ś c i i ustalić, j a k i e są m o ż l i w e s t o s u n k i ilości p r o t o n ó w dla z m i e r z o n y c h w y s o k o ś c i , dzieląc wszystkie w y s o k o ś c i p r z e z najmniejszą, a n a stępnie m n o ż ą c u z y s k a n e w y n i k i , t a k a b y o t r z y m a ć w a r t o ś c i c a ł k o w i t e . Jeśli d o k ł a d n e z m i e r z e n i e stopni c a ł k o w a n i a jest n i e m o ż l i w e , należy obliczyć i w y p i s a ć różne możliwe stosunki protonów. 3. Z a n o t o w a ć w t a b l i c y wszystkie w y r a ź n i e w i d o c z n e rozszczepienia p a s m (np. dublet, tryplet, k w a r t e t itp.). D l a w i d m , w p r z y p a d k u k t ó r y c h w y d a j e się, ż e rozszcze pienia p a s m są pierwszego r z ę d u , należy w y z n a c z y ć stałe sprzężenia dla k a ż d e g o multipletu, m i e r z ą c odległość m i ę d z y sąsiednimi l i n i a m i w multiplecie. N a l e ż y r ó w n i e ż w y n o t o w a ć wszystkie inne, dające się r o z r ó ż n i ć , u k ł a d y p a s m n i e p o c h o dzące d o rozszczepień p i e r w s z e g o rzędu. 4. Z a n o t o w a ć wszelkie d o d a t k o w e i n f o r m a c j e , j a k w p ł y w w y t r z ą s a n i a z D 0 , w p ł y w o d c z y n n i k ó w przesunięcia c h e m i c z n e g o itd. 5. N a p o d s t a w i e w a r t o ś c i p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h p r z y p i s a ć w s t ę p n i e k a ż d ą z g r u p p a s m a b s o r p c y j n y c h r ó ż n y m t y p o m g r u p (np. alkilowej, a l k e n y l o w e j , arylowej). 6. R o z p a t r u j ą c w z g l ę d n e intensywności i m u l t i p l e t o w o ś ć p a s m a b s o r p c y j n y c h s t a r a ć się określić, k t ó r e g r u p y p r o t o n ó w są ze sobą s p r z ę ż o n e . W i e l k o ś ć stałej sprzężenia m o ż e s t a n o w i ć w s k a z ó w k ę co d o r o d z a j u s p r z ę ż o n y c h z e sobą p r o t o n ó w . 7. P o w i ą z a ć u z y s k a n e w t e n s p o s ó b i n f o r m a c j e z i n n y m i d o s t ę p n y m i i n f o r m a c j a m i o b a d a n y m związku. 2
8.
P o ustaleniu p r a w d o p o d o b n e j s t r u k t u r y związku l u b s t r u k t u r y fragmentu cząsteczki przejrzeć tablice k o r e l a c y j n e i n a ich p o d s t a w i e obliczyć p o ł o ż e n i e i m u l t i p l e t o w o ś ć p a s m a b s o r p c y j n y c h o c z e k i w a n y c h dla p o s t u l o w a n e j s t r u k t u r y . 9. Ustalić czy p o t r z e b n e są d o d a t k o w e i n f o r m a c j e , k t ó r e m o ż n a u z y s k a ć prz,ez za s t o s o w a n i e r o z s p r z ę g a n i a spinów l u b o d c z y n n i k ó w przesunięcia c h e m i c z n e g o . 10. P o w t ó r z y ć e t a p y 6, 7 i 8 a ż do u z y s k a n i a j e d n o z n a c z n y c h w y n i k ó w . S p e k t r o s k o p i a m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o węgla C . W ciągu ubiegłych 15—20 lat s p e k t r o s k o p i a m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u p r o t o n o w e g o i}H N M R ) stała się dla c h e m i k ó w o r g a n i k ó w s t a n d a r d o w ą techniką ustalania s t r u k t u r y cząsteczek. W p r a w dzie s p e k t r o s k o p i a m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u w ę g l o w e g o ( C N M R ) r o z w i n ę ł a się nie d a w n o , ale d o p i e r o o b e c n i e r o z w ó j ten stał się i n t e n s y w n y [8]. S z y b k o ś ć r o z w o j u tej m e t o d y zależała od o p r a c o w a n i a a p a r a t u r y . Dziś znajdują się j u ż w h a n d l u a p a r a t y , z a p o m o c ą k t ó r y c h m o ż n a rejestrować w i d m a C N M R w s p o s ó b s t a n d a r d o w y . D l a z a r e j e s t r o w a n i a w i d m a C N M R p o t r z e b n a jest z n a c z n i e większa niż w p r z y p a d k u widma N M R czułość a p a r a t u . Przyczyną tego jest niewielka (1,1%) n a t u r a l n a za w a r t o ś ć i z o t o p u C ( g ł ó w n y m i z o t o p e m jest węgiel C , k t ó r y nie m a spinu j ą d r o w e g o ) i mniejszy — w p o r ó w n a n i u z p r o t o n e m — w s p ó ł c z y n n i k ż y r o m a g n e t y c z n y węgla C . W p r z y p a d k u węgla C m o ż n a j e d n a k u z y s k a ć większą rozdzielczość, p o n i e w a ż czę stości r e z o n a n s o w e węgla obejmują zakres o k o ł o 600 p p m , g d y t y m c z a s e m częstości r e z o n a n s o w e p r o t o n u , tylko 15—20 p p m . W przeciwieństwie d o p r o t o n ó w , k t ó r y c h p a s m a a b s o r p c y j n e często się nakładają, n i e r ó w n o c e n n y m j ą d r o m a t o m ó w węgla od p o w i a d a j ą z w y k l e o d r ę b n e p a s m a a b s o r p c y j n e . N a rys. V I I , 5 6 p o r ó w n a n o w i d m a 1 3
I 3
1 3
1 3
I 3
1 2
J 3
1 3
c, c,
c
I C.-C.-CrCrCj-C-C,
3
Rys. VII,56. Widmo magnetycznego rezonansu protonowego (górna krzywa) i w i d m o M C N M R (dolna krzywa) 3-metyloheptanu (dane zaczerpnięte z książki G . C . L e v y ' e g o i C . L. N e l s o n a , C a r b o n - 1 3 nuclear magnetic resonance for organie chemistry, N e w York, Wiley-Interscience, 1972, s. 39)
TMS
38 36 34 32 30 28 26 24 22 20 18 46 14 12 10
8
6
4
2
0
1 3
m a g n e t y c z n e g o r e z o n a n s u j ą d r o w e g o m i C dla 3 - m e t y l o h e p t a n u . W w i d m i e *H N M R m o ż n a r o z r ó ż n i ć j e d y n i e p r o t o n y m e t y l o w e , m e t y l e n o w e i m e t i n o w e , n a t o m i a s t w wid m i e C N M R w i d a ć siedem o d r ę b n y c h p a s m o d p o w i a d a j ą c y c h o ś m i u r ó ż n y m a t o m o m węgla. 1 3
1 3
I n f o r m a c j e u z y s k i w a n e z w i d m N M R węgla C . W przeciwieństwie d o w i d m *H N M R , k t ó r e dostarczają trzech r o d z a j ó w i n f o r m a c j i (a m i a n o w i c i e w a r t o ś c i przesu nięcia c h e m i c z n e g o , stałych sprzężenia o r a z względnej liczby a b s o r b u j ą c y c h jąder), z w i d m N M R węgla C r e j e s t r o w a n y c h w sposób s t a n d a r d o w y m o ż n a w y z n a c z y ć jedy n i e wielkości przesunięć chemicznych. Z w y k l e nie uzyskuje się wielkości stałych sprzę żenia, a m i e r z ą c p o w i e r z c h n i ę p o d p o s z c z e g ó l n y m i s y g n a ł a m i n i e m o ż n a zazwyczaj w y z n a c z y ć względnej liczby poszczególnych r o d z a j ó w jąder. D u ż a w a r t o ś ć stałej sprzę1 3
4 3
a)
b>.
2
6
4
5 3
4 .1 2 1 CHJ.CH(OH).CHI.CHJOH
• A r * ' -
R y ?
1 4
-160,6 -154,05 - * . d
-69,3 " * V -44,8 d
-26,9 -
6
-128,2.| -
V 1 1
5 7
14 75 " * ' Wykorzystanie ' rozsprzęgania spinów metodą ,,off-resonance" do przypisania sygnałów węgła « C w widmie; a) 1 , 3 - b u t a n o d i o l u , c z ę s t o aparatu 2 2 , 6 3 M H z , b) 2 , 2 - b i p i r y d y l u , c z ę s t o M a p a r a t u 2 5 , 2 M H z , liczby przy s y g n a ł a c h odpowiadają, n u m e r o m a t o m ó w w ę g l a ; wartości przesunięć chemicznych odniesione do T M S , 6 = 0 (dane zaczerpnięte z pracy E. Breiunaiera, G . J u n g a i W . V o e l t e r a , Angew. Chem. Internat. Edn. 1 9 7 1 , 1 9 , 667)
V
1 8
żenią C — ^ H (125 d o 200 H z w p r z y p a d k u p r o t o n ó w z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z d a n y m węglem) jest przyczyną rozszczepienia s y g n a ł ó w n a multiplety, k t ó r e silnie się n a siebie n a k ł a d a j ą . U t r u d n i a t o b a r d z o analizę w i d m a , jeżeli n i e zastosuje się r o z sprzęgania spinów. D l a t e g o n o r m a l n i e rejestruje się w i d m a C z j e d n o c z e s n y m rozsprzęganiem s p i n ó w , w s k u t e k czego k a ż d y sygnał występuje w p o s t a c i o s t r e g o singletu. T e n s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a nosi n a z w ę r o z s p r z ę g a n i a s z e r o k o p a s m o w e g o (ang. w i d e - b a n d decoupling) l u b r o z s p r z ę g a n i a „ s z u m o w e g o " (noise d e c o u p l i n g ) . W p r a w d z i e zwiększa się w ten s p o s ó b czułość, ale traci wszystkie i n f o r m a c j e u z y s k i w a n e zwykle dzięki w y s t ę p o w a n i u rozszczepienia s p i n o w o - s p i n o w e g o sygnałów. Istnieje j e d n a k a l t e r n a t y w n a m e t o d a r o z s p r z ę g a n i a spinów (tzw. m e t o d a „ o f f - r e s o n a n c e " ) , k t ó r a u m o ż l i w i a z a o b s e r w o w a n i e s p r z ę ż e ń m i ę d z y j ą d r a m i b e z p o ś r e d n i o ze sobą z w i ą z a n y c h a t o m ó w węgla i w o d o r u , j a k k o l w i e k o d s t ę p y m i ę d z y liniami m u l t i p l e t ó w o t r z y m a n y c h tą m e t o d a nie r ó w n a j ą się r z e c z y w i s t y m w a r t o ś c i o m stałych sprzężenia C — ' H . Stosując m e t o d ę „off r e s o n a n c e " m o ż n a p r z y p i s y w a ć p a s m a a b s o r p c y j n e a t o m o m węgla z n a j d u j ą c y m się w g r u p a c h m e t y l o w y c h , m e t y l e n o w y c h i m e t i n o w y c h , p o n i e w a ż p a s m a te występują o d p o w i e d n i o w postaci k w a r t e t ó w , trypletów i d u b l e t ó w (oczywiście p o d w a r u n k i e m , że a t o m y w o d o r u są w d a n e j grupie r ó w n o c e n n e ) . W y k o r z y s t a n i e m e t o d y „off-res o n a n c e " z i l u s t r o w a n o n a rys. V I I , 5 7 , k t ó r y p r z e d s t a w i a w i d m a 1,3-butanodiolu i 2,2-bipirydylu o t r z y m a n e z z a s t o s o w a n i e m r o z s p r z ę g a n i a s z u m o w e g o i r o z s p r z ę g a n i a m e t o d ą „ o f f - r e s o n a n c e " . S y g n a ł p o c h o d z ą c y od węgla g r u p y m e t y l o w e j diolu występuje w polu o w i ę k s z y m natężeniu w postaci k w a r t e t u . S y g n a ł y p o c h o d z ą c e o d węgli g r u p m e t y l e n o w y c h występują w p o s t a c i trypletów, p r z y c z y m sygnał p o c h o d z ą c y od węgla z w i ą z a n e g o z tlenem występuje w p o l u o m n i e j s z y m natężeniu. D u b l e t o b s e r w o w a n y w polu o m a ł y m n a t ę ż e n i u o d p o w i a d a a t o m o w i węgla z g r u p y m e t i n o w e j . W p r z y p a d k u 2,2-bipirydylu k a ż d e m u a t o m o w i węgla z w i ą z a n e m u z a t o m e m w o d o r u o d p o w i a d a w w i d m i e dublet, p r z y c z y m p a s m a d w ó c h węgli z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z a t o m e m a z o t u występują w polu o m n i e j s z y m natężeniu, 1 3
1 8
^C=0 ^C"0
ketony aldehydy
~>C=Q kwasy ~>C=0 estru, amidy ~^C~$ tiakstony >C=A'^
m
cyjanki
s C-fl^
związki
n
L n
f*l 1*
m
heteroaromatyczne
......
sL=L^ alkeny 5 C = C < związki >C^Ci związki -0=0alkiny sit
rm
. 1
azamgSny
-CszN
•
aromatyczne heteroaramatyczne
Ł ; czwartorzędowy
arom
węgla
—
.
—
• ;?Chalogenek >CH-CZ trzeciorzędowy
ma
H M ata/n
węgla
1
1
1
i
m
l^™^™ W
-
J A ^łjHi A A u
-CH -CZ /'a _ n Lit;; 2
drucorzędawy
atom
węgła
p
i
ktopro) ian
m
-CH -S2
-CHzhalogenek HaC-CS:pierwszorzęaewy
otom
węgla
H C-0~. 3
HC 3
halogenek Sygnały podstawowych
1
rezonansowe rozpuszczalników
1
|
(CHi)z8> CS? ZZO
Z10
200
130
CF ?QQH i70 ISO
I
i
|
C H CF COOH S
3
130
[
S
ISO 140 13Q ppm(TMS)
Rys. VII,58. Wartości przesunięć chemicznych węgla » C w związkach organicznych ( d a n e z a c z e r p n i ę t e z p r a c y E . B r e i t m a i e r a , G . J u n g a i W . V o e l t e r a , Angew. Chem. Internat.
Edn.
s
110
CHCt 1,4-dioksaa 90 70 60 3
110
1971, 10, 679)
100
30
I |
H
|
CH QHQma(CH ) CQ 50 40 30 ZO 3
3 2
10
O
1 S
Przesunięcia c h e m i c z n e węgla C . D o s t ę p n a jest j u ż z n a c z n a liczba d a n y c h , k t ó r e korelują p o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o w w i d m i e C N M R ze strukturą cząsteczki organicznej. T e właśnie e m p i r y c z n e zależności stanowią p o d s t a w ę z a s t o s o w a n i a tej techniki p o m i a r o w e j w u s t a l a n i u s t r u k t u r y . Ogólną zależność m i ę d z y strukturą a wiel kością przesunięcia c h e m i c z n e g o p r z e d s t a w i o n o n a r y s . V I I , 5 8 . W a r t o ś c i przesunięć c h e m i c z n y c h o d n o s i się n o r m a l n i e d o p o ł o ż e n i a p a s m a a b s o r p c y j n e g o węgla w tetrametylosilanie, p r z y c z y m d o d a t n i e w a r t o ś c i r o s n ą p r z y p r z e s u w a n i u się w k i e r u n k u p o l a o m n i e j s z y m natężeniu (co o d p o w i a d a skali d s t o s o w a n e j w s p e k t r o s k o p i i H N M R ) . Z n a c z n a większość p a s m a b s o r p c y j n y c h mieści się w zakresie 200 p p m , k t ó r e g o g r a n i c ę o d strony p o l a o m a ł y m natężeniu wyznaczają p a s m a a b s o r p c y j n e węgla z grup k a r b o n y l o w y c h , od s t r o n y zaś pola o d u ż y m natężeniu — sygnały węgli z g r u p m e t y l o w y c h . N a rys. VII,58 z a z n a c z o n o r ó w n i e ż p o ł o ż e n i e p a s m a b s o r p c y j n y c h o d p o w i a d a j ą c y c h powszechnie stosowanym rozpuszczalnikom. 1 3
X
H y b r y d y z a c j a a t o m u węgla m a istotny w p ł y w n a wielkość przesunięcia c h e m i c z n e g o . J ą d r a a t o m ó w węgla w stanie h y b r y d y z a c j i sp a b s o r b u j ą w polu o n a j w i ę k s z y m n a t ę żeniu (od 0 d o 60 p p m w k i e r u n k u p o l a o m n i e j s z y m n a t ę ż e n i u w p o r ó w n a n i u z p o ł o żeniem sygnału T M S ) . J ą d r a a t o m ó w węgla w stanie h y b r y d y z a c j i sp absorbują w polu o m a ł y m natężeniu ( o d 80 d o 200 p p m ) , n a t o m i a s t j ą d r a a t o m ó w węgla w stanie h y b r y d y z a c j i sp -— w polu o p o ś r e d n i c h w a r t o ś c i a c h natężenia. D o k ł a d n e p o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o d a n e g o j ą d r a zależy g ł ó w n i e o d e f e k t ó w e l e k t r o n o w y c h p o d s t a w n i k ó w , a p o n i e w a ż efekty te są w przybliżeniu a d d y t y w n e , m o ż n a d o ś ć d o k ł a d n i e prze w i d y w a ć wielkości przesunięć c h e m i c z n y c h p o d w a r u n k i e m , że d y s p o n u j e się w i d m a m i p o d o b n y c h z w i ą z k ó w o z n a n e j s t r u k t u r z e , k t ó r e m o g ą p o s ł u ż y ć j a k o związki odnie sienia. 3
2
Związki nasycone. N a rys. V I I , 5 9 p r z e d s t a w i o n o z a k r e s y w y s t ę p o w a n i a p a s m a b sorpcyjnych o d p o w i a d a j ą c y c h a t o m o m węgla g r u p m e t y l o w y c h , m e t y l e n o w y c h i metin o w y c h o r a z c z w a r t o r z ę d o w e g o a t o m u węgla. D o k ł a d n e p o ł o ż e n i e p a s m a a b s o r p c y j n e g o o d p o w i a d a j ą c e g o a t o m o w i węgla k a ż d e j z tych czterech g r u p zależy od liczby i r o d z a j u p o d s t a w n i k ó w związanych z a t o m a m i węgla z n a j d u j ą c y m i się w p o z y c j a c h fi i y. Zastą pienie p r o t o n u p r z e z g r u p ę CH3 p o w o d u j e przesunięcie sygnału. Jeśli zostaje zastąpiony p r o t o n p r z y p i e r w s z y m węglu ( C - l ) , to sygnał p r z e s u w a się o ok. 8 p p m w k i e r u n k u p o l a o m n i e j s z y m n a t ę ż e n i u , jeśli p o d s t a w i o n y zostaje p r o t o n p r z y węglu d r u g i m (C-2), t o przesunięcie sygnału wynosi ok. 10 p p m , a p o d s t a w i e n i e p r o t o n u przy trzecim a t o m i e węgla (C-3) p o w o d u j e przesunięcie sygnału o ok. 2 p p m w k i e r u n k u p o l a o w i ę k s z y m n a t ę ż e n i u . P o d s t a w n i k i p o l a r n e p o w o d u j ą przesunięcie p a s m a b s o r p c y j n y c h w k i e r u n k u p o l a o m n i e j s z y m natężeniu. W tabl. 3,12 (uzupełnienie 3) p r z e d s t a w i o n o , j a k w p ł y w a n a wielkość przesunięcia c h e m i c z n e g o węgla C zastąpienie g r u p y m e t y l o wej r ó ż n y m i p o l a r n y m i p o d s t a w n i k a m i . I 3
Alkeny i związki aromatyczne. R e z o n a n s j ą d e r z n a j d u j ą c y c h się w tych d w ó c h kla sach z w i ą z k ó w następuje w t y m s a m y m zakresie (od 80 d o 140 p p m , w polu o m n i e j szym natężeniu w p o r ó w n a n i u z T M S ) , p o n i e w a ż w o b y d w u k l a s a c h związków a t o m y węgla znajdują się w stanie h y b r y d y z a c j i sp . O p r a c o w a n o e m p i r y c z n e r ó w n a n i e , za p o m o c ą k t ó r e g o m o ż n a obliczać p o ł o ż e n i e p a s m a b s o r p c y j n y c h w w i d m a c h acyklicznych alkenów. O d p o w i e d n i ą dla d a n e g o p o d s t a w n i k a p o p r a w k ę d o d a j e się d o wartości prze sunięcia c h e m i c z n e g o węgla w etylenie (123,3 p p m ) . 2
P o p r a w k i dla p o d s t a w n i k ó w w a l k e n a c h . 7'
P' «'
a = 10,6; «' =
-7.9;
a.
P= F=
-1,5;
7,2;
Y
=
-1,8;
/
= 1,5
D o d a t k o w y c z y n n i k k o r e k c y j n y dla p o d s t a w n i k ó w o konfiguracji cis przy p o d w ó j n y m wiązaniu w y n o s i —1,1.
P o d s t a w n i k i z w i ą z a n e z olefinowymi a t o m a m i węgla w y w i e r a j ą istotny w p ł y w n a przesunięcie c h e m i c z n e o b y d w u a t o m ó w węgla, k t ó r e t w o r z ą w i ą z a n i e p o d w ó j n e . J a k o ilustracja tych efektów m o g ą p o s ł u ż y ć w a r t o ś c i p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h dla m o n o p o d s t a w i o n y c h a l k e n ó w z a m i e s z c z o n e w u z u p e ł n i e n i u 3 w tabl. 3,13.
a
P
i
3
]
2
0 EJ
I
1
2
5
2
4
2
3
0
V////////y7A •
> - c - c
?
2
2
2
1
3 3
5 4
3
3
3
2
3
1
D' - D* C-C-C 2
inll |»i
"CH, /
c-c-cr
f3
i
I 0B0
c-c-c-
17 A
•
i>CH 1
WZZZZZZZZZZ2ZZ1
4 4 1 -L'C~ 1
4
3
4
2
4
1
V -J
60
l 50
i-
L_J
i
I
i
I
40
1
I
I
30
20
10
ppmCTBS) R y s . V I I , 5 9 . P r z e d s t a w i o n e graficznie z a k r e s y w a r t o ś c i p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h d l a r ó ż n e g o t y p u w ę g l o w o d o r ó w p a r a f i n o w y c h { d a n e z a c z e r p n i ę t e z p r a c y L . P. L i n d e m a n n a i J. Q . A d a m s a , Analyt, Chem. 1971, 4 3 ( 1 0 ) , 1251)
1 3
Przesunięcia c h e m i c z n e węgla C w z w i ą z k a c h a r o m a t y c z n y c h zależą od p o l a r n o ś c i r o z p u s z c z a l n i k a . W uzupełnieniu 3 w tabl. 3,14 p r z e d s t a w i o n o w p ł y w p o d s t a w n i k ó w dla szeregu p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h b e n z e n u . W i d m a N M R węgla C p o d s t a w i o n y c h p o c h o d n y c h b e n z e n u m o ż n a często i n t e r p r e t o w a ć wykorzystując z a m i e s z c z o n e w tej tablicy p o p r a w k i , k t ó r e o d p o w i a d a j ą p o s z c z e g ó l n y m p o d s t a w n i k o m o r a z infor m a c j e u z y s k a n e p o d c z a s rejestrowania w i d m z z a s t o s o w a n i e m r o z s p r z ę g a n i a s p i n ó w metodą „off-resonance". W a r t o ś c i p r z e s u n i ę ć c h e m i c z n y c h o b s e r w o w a n e w w i d m a c h związków h e t e r o a r o m a t y c z n y c h p o d a n o w u z u p e ł n i e n i u 3 w tabl. 3,15. 1 3
VH,4,3. S P E K T R O M E T R I A M A S O W A . W i d m o m a s o w e . Działanie typowego spek trometru m a s o w e g o polega n a tym, że związek organiczny umieszczony w wysokiej p r ó ż n i jest b o m b a r d o w a n y za p o m o c ą w i ą z k i e l e k t r o n ó w ( o energii o k o ł o 7 0 e V ) . U t r a t a elektronu przez cząsteczkę tego związku o r a z następujące p o niej r ó ż n o r o d n e procesy r o z p a d u powodują powstanie j o n ó w oraz fragmentów obojętnych. Jony do d a t n i e są n a s t ę p n i e w y p y c h a n e z k o m o r y j o n i z a c y j n e j i r o z d z i e l a n e w w y n i k u d z i a ł a n i a n a nie p o l a m a g n e t y c z n e g o l u b e l e k t r y c z n e g o . Amplituda
a—Pik
podstawowy
pik jona molekular-_ nego M
51 53
Pik izotopowy M+1-
Piki jonów
naładowanych podwójnie
39 Rys.
VII,GL
51 Fragment
63 widma
masowego
o-ksylenu
77 zapisanego
91 przy
niskiej rozdzielczości
105 m/e aparatu
N a r y s . V I I , 6 1 p r z e d s t a w i o n o f r a g m e n t w i d m a z a p i s a n e g o p r z y niskiej r o z d z i e l czości a p a r a t u . N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a k i l k a c e c h t e g o w i d m a . W i d m o m a s o w e jest t o z a p i s n a t ę ż e n i a p r ą d u w y t w o r z o n e g o p r z e z j o n y w m i a r ę i c h p o j a w i a n i a się w d e t e k torze. Intensywność sygnałów (pików) w widmie m a s o w y m wskazuje więc na względną z a w a r t o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h j o n ó w . I m w y ż s z y jest p i k , t y m w i ę k s z e n a t ę ż e n i e w y t w a r z a jących g o j o n ó w . Z a p o m o c ą wielu s p e k t r o m e t r ó w m a s o w y c h m o ż n a w y k o n a ć j e d n o cześnie d o pięciu wykresów w i d m a przy r ó ż n y m wzmocnieniu. Dzięki t e m u m o ż n a o b s e r w o w a ć s ł a b s z e p i k i , j e d n o c z e ś n i e z a p i s u j ą c n a w y k r e s i e piki i n t e n s y w n e . N a j i n t e n s y w n i e j s z y s y g n a ł w w i d m i e n a z y w a się p i k i e m p o d s t a w o w y m . J o n y p o w s t a ł e w w y n i k u f r a g m e n t a c j i z w i ą z k u o r g a n i c z n e g o są r o z d z i e l a n e z a l e ż n i e o d s t o s u n k u i c h m a s y d o ł a d u n k u ( o z n a c z a n e g o s y m b o l e m mje). Większość j o n ó w stanowią jony n a ł a d o w a n e p o j e d y n c z o i d l a t e g o s k a l ę w i d m a t r a k t u j e się c z ę s t o j a k o s k a l ę w y r a ż o n ą w j e d n o s t k a c h m a s y ; n a t o m i a s t j o n y n a ł a d o w a n e p o d w ó j n i e , k t ó r e w y s t ę p u j ą nie t a k b a r d z o r z a d k o , p o j a w i a j ą się n a skali m/e p r z y w a r t o ś c i a c h o d p o w i a d a j ą c y c h p o ł o w i e i c h m a s y . W i e l e związków stanowi źródło jonów, które powstają w wyniku usunięcia z cząsteczki pojedynczego elektronu; jony takie noszą nazwę j o n ó w molekularnych ( M ) i zwykle c h a r a k t e r y z u j ą się w w i d m i e n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą mje. W i ę k s z e w a r t o ś c i mje mogą odpowiadać jedynie charakterystycznej grupie pików występujących przy wartościach mje w y n o s z ą c y c h M - f - 1 , M + 2, M + 3 , . . . . itd. S y g n a ł y te noszą n a z w ę p i k ó w i z o t o p o w y c h . P o c h o d z ą o n e stąd, że wiele a t o m ó w w y s t ę p u j ą c y c h w c z ą s t e c z k a c h o r g a n i c z n y c h s k ł a d a się n i e t y l k o z j e d n e g o i z o t o p u . P i k i w i d o c z n e w w i d m i e m a s o w y m są z w y k l e ostre i występują przy całkowitych wartościach m a s y (wyjątek stanowią piki o d p o w i a d a j ą c e n i e k t ó r y m j o n o m n a ł a d o w a n y m p o d w ó j n i e ) . C z a s a m i w w i d m i e o b s e r w u j e się p i k i s z e r o k i e , o m a ł e j i n t e n s y w n o ś c i , r o z c i ą g a j ą c e się n a o b s z a r z e k i l k u j e d n o s t e k m a s y . Noszą one n a z w ę p i k ó w j o n ó w metastahilnych i dostarczają cennych informacji o sche macie fragmentacji.
W i d m a w y t w a r z a n e przez większość s p e k t r o m e t r ó w mają zwykle postać nie nada jącą się d o r e p r o d u k c j i i d l a t e g o n i e m o ż n a i c h ł a t w o p o r ó w n a ć z w i d m a m i z a p i s a n y m i przy użyciu innych spektrometrów. Stosując a p a r a t y o pojedynczym, m a g n e t y c z n y m o g n i s k o w a n i u o t r z y m u j e się w i d m a , w k t ó r y c h s k a l a m/e nie jest l i n i o w a . Z a s t o s o w a n i e s p e k t r o m e t r ó w k w a d r u p o l o w y c h l u b s p e k t r o m e t r ó w o p a r t y c h n a „ c z a s i e przelotu*' u m o ż l i w i a u z y s k a n i e l i n i o w e j skali w a r t o ś c i mje. D o powszechnej praktyki należy przedstawianie w i d m w postaci wykresu s ł u p k o w e g o (ang. b a r g r a p h ; rys. VII,62)
100
91
80 60-
106
4020 39 10
20
30
40
51
X50
65 60
7? 70
80
90
100
110
m/e
Rys. VII,62. W i d m o masowe o-ksylenu w postaci wykresu słupkowego
zapisane
o l i n i o w e j skali w a r t o ś c i m/e. W y s o k o ś ć p i k u p o d s t a w o w e g o p r z y j m u j e się z a r ó w n ą 1 0 0 % i w y s o k o ś c i w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h p i k ó w o k r e ś l a się w z g l ę d e m tej w artości. A l t e r n a t y w n y s p o s ó b p r z e d s t a w i a n i a w i d m a p o l e g a na- z e s t a w i e n i u w p o s t a c i t a b e l a r y c z nej natężenia p r ą d u p o c h o d z ą c e g o od d a n e g o j o n u oraz natężenia całkowitego p r ą d u j o n o w e g o . Sygnał wyjściowy p o c h o d z ą c y z wielu s p e k t r o m e t r ó w m a s o w y c h m o ż n a obecnie p o d d a w a ć przeliczeniom m a t e m a t y c z n y m za p o m o c ą k o m p u t e r ó w , co umożli w i a przedstawienie w i d m a m a s o w e g o w wielu postaciach. M o ż n a na p r z y k ł a d otrzymy w a ć wykres bezpośrednio w postaci słupków i w ten właśnie sposób został o t r z y m a n y d u ż y z b i ó r w i d m w z o r c o w y c h [10]. 7
P o s z c z e g ó l n e a p a r a t y r ó ż n i ą się z n a c z n i e z d o l n o ś c i ą d o r o z d z i e l a n i a j o n ó w o b l i s k i c h w a r t o ś c i a c h m/e. Zwykle, w codziennej praktyce, chemikowi organikowi wystarcza, jeśli u z y s k a r o z d z i e l e n i e j o n ó w , k t ó r y c h n o m i n a l n e j e d n o s t k i m a s y o d p o w i a d a j ą m a s i e c z ą s t e c z k o w e j o k . 5 0 0 — 6 0 0 . T a k i r o z d z i a ł m o ż n a o s i ą g n ą ć s t o s u j ą c a p a r a t y o niskiej z d o l n o ś c i r o z d z i e l c z e j . N i e k i e d y j e d n a k k o n i e c z n e staje się d o k ł a d n e o z n a c z e n i e m a s y p o s z c z e g ó l n y c h j o n ó w (aż d o sześciu m i e j s c d z i e s i ę t n y c h p o p r z e c i n k u ) i d o t e g o celu p o t r z e b n e są a p a r a t y o d u ż e j z d o l n o ś c i r o z d z i e l c z e j . W z o r y c z ą s t e c z k o w e . W y d a j e się, że n a j b a r d z i e j u ż y t e c z n ą dla c h e m i k a o r g a n i k a i n f o r m a c j ą , k t ó r ą m o ż n a u z y s k a ć z w i d m a m a s o w e g o jest w z ó r c z ą s t e c z k o w y s u b s t a n c j i . Z a l e ż n i e o d t e g o , c z y u ż y w a się a p a r a t u o d u ż e j , c z y o m a ł e j z d o l n o ś c i r o z d z i e l c z e j , s t o s u j e się j e d n ą z d w ó c h g ł ó w n y c h m e t o d u s t a l a n i a w z o r u c z ą s t e c z k o w e g o . W a r u n k i e m i c h s t o s o w a n i a jest u p r z e d n i e z i d e n t y f i k o w a n i e p i k u j o n u m o l e k u l a r n e g o . M e t o d a najbardziej pewna, jakkolwiek wymagająca bardziej skomplikowanej aparatury o dużej zdolności rozdzielczej, polega na d o k ł a d n y m p o m i a r z e m a s y jonu molekular n e g o . P o n i e w a ż m a s y a t o m o w e n i e są d o k ł a d n i e l i c z b a m i c a ł k o w i t y m i ( u z u p e ł n i e n i e 4 , t a b l . 4,1), k a ż d e j k o m b i n a c j i a t o m ó w o d p o w i a d a o d r ę b n a w a r t o ś ć w y r a ż o n a liczbą niecałkowitą. N a przykład o b y d w a u g r u p o w a n i a C H 0 i C H mają tę samą m a s ę c a ł k o w i t ą 30, a l e i c h d o k ł a d n e m a s y w y n o s z ą o d p o w i e d n i o 30,010565 i 3 0 , 0 4 6 9 5 0 ; p r z e z d o k ł a d n y p o m i a r m a s y m o ż n a w i ę c o d r ó ż n i ć t e d w i e c z ą s t e c z k i . D o s t ę p n e są t a b l i c e , k t ó r e u p r a s z c z a j ą z a g a d n i e n i e p o w i ą z a n i a d o k ł a d n y c h m a s z m o ż l i w y m i w z o r a m i czą s t e c z k o w y m i [11]. D o k ł a d n e o z n a c z e n i e m a s y jest n a j b a r d z i e j p r z y d a t n e c h e m i k o w i organikowi wówczas, gdy chce on potwierdzić tożsamość konkretnego jonu molekular nego, natomiast mniej 'przydatne podczas p r ó b ustalania wzoru całkowicie nieznanych cząsteczek. 2
2
6
I n n a m e t o d a określania wzoru cząsteczkowego, która polega na wykorzystaniu w i d m a u z y s k a n e g o za p o m o c ą a p a r a t u o m a ł e j r o z d z i e l c z o ś c i , p o l e g a n a p o m i a r z e intensywności pików izotopowych. Naturalne rozpowszechnienie trwałych izotopów częściej w y s t ę p u j ą c y c h p i e r w i a s t k ó w p o d a n o w u z u p e ł n i e n i u 4, w t a b l . 4,2. D a n e p r z e d s t a w i a się d w o m a s p o s o b a m i : p o p i e r w s z e j a k o p r o c e n t w s z y s t k i c h o b e c n y c h i z o t o p ó w i po drugie jako procent najbardziej rozpowszechnionego izotopu. K a ż d a kombinacja a t o m ó w b ę d z i e w i ę c d a w a ł a g r u p ę p i k ó w i z o t o p o w y c h o d a j ą c y c h się p r z e w i d z i e ć 12 13 i n t e n s y w n o ś c i a c h . Jeśli w z i ą ć z a p r z y k ł a d m e t a n , t o s t o s u n e k CH4: CH4 w y n o s i 100:1,08. I n t e n s y w n o ś ć p i k u M + l b ę d z i e r ó w n a 1,08-proc. i n t e n s y w n o ś c i p i k u m o l e k u larnego, jakkolwiek w jego wysokość bardzo m a ł y wkład będzie wnosił jon " O H ^ H . W t a b l i c y V I I , 2 a p o d a n o k i l k a w z g l ę d n y c h i n t e n s y w n o ś c i p i k ó w M + l i M + 2 dla r ó ż n y c h k o m b i n a c j i a t o m ó w C , H , N i O o n o m i n a l n e j m a s i e 120. VII,2a.
TABLICA
INTENSYWNOŚĆ
WZGLĘDNA
IZOTOPOWYCH DLA KOMBINACJI
PIKÓW
RÓŻNYCH
ATOMÓW
C,
H,
N,
O
O N O M I N A L N E J M A S I E 120
Wzór sumaryczny
'
M + l
M + 2
C.ILtNaO*
3,15
0,84
C
3
3,52
0,65
C Hi N 0
5,00
0,31
C ^ H
5,36
0,52
7,72
0,26
9,92
0,44
2
H
N
6
3
C
6
3
2
H
C , H
1
6
1
0 4
2
N
N
3
2
0
2
2
•
Istnieją z e s t a w i e n i a d a n y c h t e g o t y p u , p r z y c z y m m o ż n a j e ł a t w o m o d y f i k o w a ć t a k , a b y u w z g l ę d n i ć p i e r w i a s t k i i n n e n i ż C, H , O i N . Jednym z czynników, które ograniczają wykorzystanie intensywności pików izoto p o w y c h d o o z n a c z a n i a w z o r u c z ą s t e c z k o w e g o jest fakt, ż e w y s o k o ś ć p i k u j o n u m o l e k u larnego musi być dostatecznie duża, aby m o ż n a było zmierzyć wysokości pików izoto powych z niezbędną dokładnością. Trudności mogą powstawać również wskutek n a k ł a d a n i a się n a p i k i j o n ó w i z o t o p o w y c h p i k u j o n u p o w s t a ł e g o p r z e z p r o t o n o w a n i e c z ą s t e c z k i , s ł a b y c h p i k ó w „ t ł a " , tzn. p i k ó w p o w s t a j ą c y c h z z a n i e c z y s z c z e ń o b e c n y c h w aparacie, lub pików zanieczyszczeń zawartych w próbce. W k a ż d y m razie wyniki tej m e t o d y są z a d o w a l a j ą c e w p r z y p a d k u c z ą s t e c z e k o m a s i e c z ą s t e c z k o w e j nie w i ę kszej n i ż 2 5 0 — 3 0 0 . Dedukowanie składu na podstawie rozpowszechnienia izotopów. Jeśli p i k j o n u m o l e kularnego został zidentyfikowany p r a w i d ł o w o i intensywności pików izotopowych zmie rzone, to następny etap analizy polega na wypisaniu wszystkich możliwych w z o r ó w c z ą s t e c z k o w y c h , k t ó r e b y ł y b y ^zgodne z u s t a l o n y m i w a r t o ś c i a m i . P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j ą c e p i e r w i a s t k i m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y , z a l e ż n i e o d ich s k ł a d u i z o t o p o w e g o . P i e r w s z a g r u p a t o p i e r w i a s t k i z j e d n y m n a t u r a l n y m i z o t o p e m , n p . w o d ó r , fluor, fosfor, j o d . W o d ó r z o s t a ł u m i e s z c z o n y w tej g r u p i e , p o n i e w a ż w k ł a d e d i z o t o p u H jest n i e zmiernie m a ł y . D r u g a g r u p a t o pierwiastki, k t ó r e zawierają drugi izotop cięższy o jednostkę m a s y od najbardziej r o z p o w s z e c h n i o n e g o izotopu, n p . węgiel, azot. T r z e cia — t o p i e r w i a s t k i , k t ó r e z a w i e r a j ą i z o t o p cięższy o d w i e j e d n o s t k i m a s y o d n a j b a r dziej r o z p o w s z e c h n i o n e g o i z o t o p u , n p . c h l o r , b r o m , s i a r k a , k r z e m i tlen. S
O b e c n o ś ć p r z e d s t a w i c i e l i tej o s t a t n i e j g r u p y , a z w ł a s z c z a c h l o r u i b r o m u , n a j ł a t w i e j r o z p o z n a ć w w i d m i e p o c h a r a k t e r y s t y c z n y m układzie p i k ó w odległych od siebie o dwie j e d n o s t k i m a s y . T y p o w y w y g l ą d u k ł a d u p i k ó w u z y s k i w a n e g o dla r ó ż n y c h k o m b i n a c j i a t o m ó w b r o m u i c h l o r u p r z e d s t a w i o n o n a r y s . V I I , 6 3 i V I I , 6 4 . M o g ą n a t o m i a s t wystą pić trudności w określeniu liczby a t o m ó w tlenu ze względu na małą naturalną zawartość (0,20%) izotopu O . l s
Liczba atomów bromu 0
J
3
Liczba atomów c h l o r u
5
«
Lic2ba atomów c h l o r u
9
10
IL. R y s . VII,63. W p ł y w rozpowszechnienia izotopów na układ uzyskiwanych dla różnych kombinacji a t o m ó w i bromu
pików
Rys. VII,64. W p ł y w rozpowszechnienia izotopów na układ pików uzyskiwanych dla różnych kombinacji a t o m ó w chloru
Z i n t e n s y w n o ś c i p i k u M + l m o ż n a o s z a c o w a ć l i c z b ę a t o m ó w w ę g l a i a z o t u (jeśli j e d n a k występują a t o m y Cl, Br, S l u b Si, to u t r a t a p r o t o n u przez j o n M + 2 m o ż e zwiększać intensywność piku M + l). D l a cząsteczki nie zawierającej azotu m a k s y m a l n ą l i c z b ę a t o m ó w w ę g l a m o ż n a o k r e ś l i ć dzieląc w z g l ę d n ą i n t e n s y w n o ś ć p i k u M + l p r z e z 1,1. T a k n a p r z y k ł a d c z ą s t e c z k a z a w i e r a j ą c a d w a n a ś c i e a t o m ó w w ę g l a b ę d z i e d a w a ł a w w i d m i e p i k M + l o i n t e n s y w n o ś c i w y n o s z ą c e j 1 3 % . Jeśli w s k ł a d c z ą s t e c z k i w c h o d z i azot, t o jego w k ł a d w wysokość piku M + l wyniesie 0,36Xliczba a t o m ó w azotu i tę wielkość trzeba odjąć o d zmierzonej względnej wysokości piku M + l , zanim p r z y s t ą p i się d o o b l i c z a n i a l i c z b y a t o m ó w w ę g l a . L i c z b ę a t o m ó w a z o t u w c z ą s t e c z c e m o ż n a o k r e ś l i ć w s t ę p n i e z a p o m o c ą t z w . „ r e g u ł y a z o t o w e j " ( p . niżej). G d y j u ż u s t a l i się l i c z b ę a t o m ó w p i e r w i a s t k ó w n a l e ż ą c y c h d o t y c h d w ó c h g r u p , w ó w c z a s m o ż n a p r z y j ą ć , ż e p o z o s t a ł a część m a s y j o n u p o c h o d z i o d p i e r w i a s t k ó w m a j ą c y c h t y l k o j e d e n i z o t o p . L i c z b ę a t o m ó w t y c h p i e r w i a s t k ó w u d a j e się z a z w y c z a j wyznaczyć. Korzystając z rozpowszechnienia izotopowego m o ż n a uzyskać informacje o składzie elementarnym nie tylko jonu molekularnego ale również i innych jonów rejestrowanych w w i d m i e . J e d n a k ż e t r z e b a się w ó w c z a s u p e w n i ć , c z y m i e r z o n e i n t e n s y w n o ś c i p i k ó w odpowiadają jedynie udziałowi poszczególnych izotopów, czy też pochodzą o d innych pików o o d r ę b n y m składzie elementarnym. R o z p o z n a w a n i e p i k u j o n u m o l e k u l a r n e g o . P o n i e w a ż w z ó r c z ą s t e c z k o w y jest n a j ważniejszą jednostkową informacją, którą m o ż n a uzyskać z w i d m a m a s o w e g o , trzeba
k o n i e c z n i e j a k n a j d o k ł a d n i e j u p e w n i ć się, c z y w g r u p i e p i k ó w o m a s i e M , M + l , M + 2 itd. p i k j o n u m o l e k u l a r n e g o z o s t a ł p r a w i d ł o w o z i d e n t y f i k o w a n y (za p i k j o n u m o l e k u l a r n e g o p r z y j m u j e się t e n , n a k t ó r y s k ł a d a j ą się i z o t o p y o n a j m n i e j s z y c h m a s a c h ; p r z y p . t ł u m . ) . M o ż n a z a s t o s o w a ć t e s t y , za p o m o c ą k t ó r y c h m o ż n a u s t a l i ć , c z y d a n y j o n n i e jest j o n e m m o l e k u l a r n y m . Jon m o l e k u l a r n y musi być j o n e m o nieparzystej liczbie elektronów, p o n i e w a ż p o wstaje z cząsteczki obojętnej w wyniku u t r a t y jednego elektronu. O d w r o t n e stwierdzenie nie jest s ł u s z n e , p o n i e w a ż w w i d m i e m o g ą w y s t ę p o w a ć j o n y o n i e p a r z y s t e j l i c z b i e elek tronów powstające w reakcjach przegrupowania i nie będące j o n a m i molekularnymi. Jeśli m o ż n a u s t a l i ć s k ł a d e l e m e n t a r n y j o n u , t o m