Opera Philosophica Vol. 01

EDITIONES INSTITUTI FRANCISCANI UNIVERSITATIS S. B O N A V E N T U R A E ST. BONAVENTURE, N. Y.

GUILLELMI DE OCKHAM Opera Philosophica et Theologica

OPERA PHILOSOPHICA I

GUILLELMI DE OCKHAM OPERA PHILOS OPHICA ET THEOLOGICA AD FIDEM CODICUM MANUSCRIPTORUM EDITA

CURA

INSTITUTI

FRANCISCANI

UNIVERSITATIS S. B O N A V E N T U R A E

St. Bonaventurc, N. Y.

1974

VENERABILIS INCEPTORIS

GUILLELMI DE OCKHAM S U M M A

L O G I C A E

EDIDERUNT

| PHILOTHEUS BOEHNER, O.F.M. GEDEON GAL, O.F.M.

STEPHANUS B R O W N

St. Bonaventure, N. Y.

1974

PROPRIETAS LITTERARIA

Copyright © 1974 The Franciscan Institute of St. Bonaventure University ISBN: 1-57659-008-9

Printed in Italy Tipografia Porziuncola — Santa M a r i a degli Angeli

Reprinted 1997 BookCrafters, Fredericksburg, VA United States of America

INTRODUCTIO

CAP. I

De codicibus

manuscriptis atque de Summae Logicae

editionibus

Opus magnum ac egregium Venerabilis Inceptoris, quod Summa Logicae intitulatur, abbreviationibus et fragmentis non numeratis, in sexaginta quinque codicibus manuscriptis et in quinque editionibus ad nos pervenit. Primum elenchum codicum Ph. Boehner composuit\ pluribus viris doctis ei opitulantibus. Eum secutus est L. Baudry 2 , qui nonnullos codices aliquantulum fusius descripsit. Primum tandem elenchum iterum impressit Ph. Boehner in introductione quam suae editioni Summae Logicae 3 praemisit. Nullus horum codicum speciem autographi vel apographi ab auctore correcti prae se fert. Nec certo sciri potest utrum Ockham hoc opus propria manu scripserit aut alicui discipulo vel socio dictaverit. Manus Adae de Wodeham, quae nota est 4 , in nullo codicc apparet. Dubium est etiam utrum inter annos 1324-1328, Avenione detentus, exemplar suum secum habuerit. Et si secum habuit, maius adhuc dubium est utrum id secum tulerit cum die 26 maii 1328 Avenione aufugit ut Imperatori Ludovico, in Italia tunc moranti, se comitem adiungeret. Stemma codicum delineare primum Ph. Boehner conatus est, deinde vero I. Dahm, qui onus editionis post mortem Ph. Boehner suscepcrat, sed post multa tentamina a conatu ambo destiterunt. Idem nos ipsi fecimus. Plures rationes assignari possunt cur linea genealogica codicum non appareat. Prima, et nostro iudicio principalis, est quod Summa Logicae non erat opus universitarium, ab auctore correctum, ab auctoritatibus Ordinis et Universitatis approbatum et stationariis ad multiplicandum traditum. Diffundebatur potius, saltem in principio, inter amicos et discipulos, qui - cum essent pauperes - exemplaria probabiliter manu propria scribebant. Multiplicatio autem, ut notum est, non semper fie1

Ph. Boehner, "Manuscrits des oeuvres non polcmiques d'Occam", La France Franciscaitxe, XXII

(1939), 171s. Auctori opitulati sunt L. Baudry, Dom H. Bascour, V. Doucet, Fr.-M. Henquinet et W . Lampen. - Idem elenchus iterum impressus est in operc cui titulus Collected Articles on Ockham (ed. E. Buytaert, Franciscan Institute Publications, Philosophy Series 12, St. Bonaventure, N.Y. 1958, 28ss.). 2

L. Baudry, Guillaume d'Occam. Sa vie, ses oeuvres, ses idces sociales et politiques, Paris 1950, 279-83.

a

William Ockham, Summa Logicae, Pars I (ed. Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications,

Text Series 2, St. Bonaventure, N. Y. 1951, vi ss.). - Eosdem codices per 'incipit' ordinavit G. Mohan, "Incipits of Logical Writings of the XHIth - XVth Centuries", Franciscan Studies, XII (1952), 349-91. 4

In marginibus cod. Vat. lat. 955, qui continet commentarium Adae in I Sententiarum. Cf. A. Pel-

zer, Codices Vaticani Latini, II-I, Civitas Vaticana 1931, 400ss. - Cognomen Adae in hoc codice scribitur Wodeham, qua de causa etiam nos eam formam scribendi sequimur.

8*

INTROD UCTIO

bat per codices integros sed saepius per quaternos seu petias. Exempli gratia si unum exemplar X, nondum utique compactum, praesto erat ad multiplicandum, sed plures amanuenses eodem tempore exemplar operis habere volebant, non omnes exspectaverunt petias codicis X, sed quidam usi sunt petiis ab aliis iam scriptis. Non quidem semper petiis eiusdem scriptoris, sed nunc unius nunc vero alterius, prout eas tempestive habere potuerunt. Praeterea, scriptores non ex officio scribentes, sed studiis vel docendo operam dantes, codicem circa centum foliorum brevi tempore describere non potuerunt; nec exemplar communitatis per longum tempus apud se tenere, multo minus id ab uno loco in alium secum portare eis licitum erat. Non est igitur mirum si unus idemque codex a pluribus exemplaribus derivet. His accedit quod quidam scriptores diligentiores non unum sed plura exemplaria simul prae oculis habebant, ut errores vel omissiones unius ex alio corrigere vel supplere possent. Ita fecit ex. gr. Arno Petri, scriptor codicis n. 47 5 , non raro indicans quid 'alia littera* habebat. Porro corrector, si ei plures codices praesto erant, non contulit novum exemplar cum eodem codice unde descriptum erat sed potius cum aliquo tertio. De hac re aperte testatur corrector codicis n. 34, qui in margine ad cap. 13 Partis III-3 notavit: "Istud capitulum non erat in logica ex qua corrigebam". Tali via ac ratione corrigendi delebantur praecise illa vestigia quibus iuvantibus stemma codicum detegi posset. Tandem, ad illustrandum quo modo fratres pecunia carentes exemplaria 'originalium* sibi comparare solebant, placet commemorare diverticulam amoenam quam apud Thomam de Eccleston legimus 8 : "Quidam lector egregius, qui mecum studuit Oxoniae, consuevit semper in scholis, magistro legente vel disputante, intendere aliis quam lectioni, utpote compilationi originalium. Et ecce cum ipse factus fuisset lector, ita facti sunt ei indevotes auditores sui, ut diceret, quod ita libcnter clauderet quotidie librum suum et recederet, sicut legeret ; et compunctus ait : Iusto Dei iudicio nullus vult audire me, quia ego nunquam volui aliquem doctorem audire". Haec, ut speramus, aliqualiter explicant cur stemma codicum Summae Logicae non delineaverimus. Forsitan genealogia petiarum seu quaternionum, quinionum vel senionum detegi posset. Sed hoc tentare nimium temporis ac laboris requireret, exitu nihilominus incerto. His tamen minime obstantibus codices facili negotio in familias dividere possumus, si pro fundamento divisionis unum solum locum assumimus. Plures huiusmodi loci eligi possent, sed nobis aptissimus visus est finis codicum. Quantum ad tres primas familias spectat, aspicimus ad ultima verba quibus ultimum capitulum cuiusque codicis terminatur, pro quarta vero rationem habemus etiam subscriptionis seu Colophonis. Hac via ac ratione quinquaginta quatuor codices commode in quatuor classes seu familias distingui possunt, reliqui vero undecim, vel quia mutili 5

Codex scilicet n. 47, in elencho codicum infra exhibito.

• Thomas de Eccleston, De adventu Fratrum Minorum in Angliam, collatio XI (ed. A. G. Little, Manchester 1951, 52).

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

9*

sunt vel quia male ordinati, variis modis terminantur, ideoque illis quatuor familiis inseri non possunt. a) Prima familia, quae sexdecim codices numerat 7 , vocabitur familia I nt a c t a. Et hoc ideo quia isti codices tractatus De obligationibus et De insolubilibus ultimo loco habent, et tractatus De insolubilibus terminatur vcrbis: "ne tanta pars logicae totaliter dimitteretur i n t a c t a". Huic familiae adnumerabimus etiam codices nn. 6, 12, 15, qui licet non hoc verbo terminentur, tractatus tamen De obligationibus et De insolubilibus post tractatum De fallaciis habent. Omnes hi codices, vel saltem ultimum eoruin capitulum, ab uno exemplari videntur derivari, quod maxima cum probabilitate ordinem primitivum tractatuum exhibebat. Ockham enim, ut ipsemet fatetur, 'ista de obligationibus et insolubilibus , non inseruit "nisi propter istius Summulae complemcntum et nc tanta pars logicae totaliter dimitteretur intacta". Verbum 'inserui' nostro iudicio sic exponi potest: ceteris partibus iam conscriptis addidi. Addidit quidem in fme libri sui, sed ea intentione ut occasione data post tractatum De consequentiis, ubi tractatus isti locum magis aptum obtinerent, ordinarentur. Opus tamen ante ordinationem, ut videtur, divulgari coepit. b) Secunda familia denominabitur familia P r i m o r e s p o n d e a t . Huic familiae undecim codices pertinent 8 , qui quidem cum tractatu De fallaciis terminantur, sed altera pars ultimae sententiae, quae est "Et tunc primo respondeat, diligenter considerans de quolibet an sit consequens vcl repugnans praeconcesso, vel antecedens praenegato, ut sic consequenter semper respondeat", desideratur. Quid causae sit cur verba "diligenter... respondeat" in his codicibus desint, ignoramus. Num auctor ea posterius addidit ? Vel amanuensis per similem terminationem deceptus ea omisit ? Mirum tamen hoc esset, si duabus lineis ante finem operis ita animo vagaretur. Vero igitur similius nobis videtur quod amanuensis quidam, qui huic familiae originem dedit, haec verba ideo non scripsit quia petiam in qua scripta erant non habuit. Poterant enim illa verba in alio quaterno esse, in quo aliud opus Venerabilis Inceptoris initium sumpsit, quod alius amanuensis eodcm temporc scribebat. Exemplo est codex noster n. 53, in quo ultimae sex lineae Summae Logicae f. 131va leguntur et statim post in eadem columna incipit tractatus De sacramento altaris 9. c) Tertiae familiae imposuimus nomen C o n s e q u e n t e r r e s p o n d e a t . Licet viginti septem codices sic terminentur, ex eis tamen excepimus novem qui ratione subscriptionis communis quartam familiam constituent. Tertia igitur familia numerabit decem et octo codices 10 , quos, qui vellet, iterum subdividere posset eo quod quidam post 'consequenter' addunt verbum 4semper\ Sed in hac re non iuvat insistere.

7

Infra, cod. nn. 1-16.

8

Infra, cod. nn. 17-27.

9

Seu Secundus tractatus de quantitate, qui incipit: "Stupenda supernae munera Iargitatis...".

10

Infra, cod. nn. 28-45.

10*

INTROD UCTIO

d) Quarta familia convenienter vocari poterit D i s t i n c t a 11 . Ultimum quidem capitulum in novem codicibus huic familiae pertinentibus eodem modo terminatur ac ultimum capitulum in codicibus tertiae familiae, scilicet 'consequenter respondeat', sed praeter hoc inter se strictius conveniunt eo quod simili modo subscribuntur. Verba autem, paucis variantibus, quibus octo codices subscribuntur, sunt haec: "Explicit tractatus logicae divisus in tres partes et unaquaeque pars est distincta per capitula". His adnumeravimus codicem n. 48, in quo fere eadem verba tabulae praemissa sunt. Subscriptio ista apparet nobis sigillum authenticitatis simul et integritatis. R e vera huic familiae pertinent codices antiquiores ac meliores. e) Quinta familia, valde quidem improprie, vocari posset familia M u t i 1 a. Undecim quidem codices 12 , quibus hoc nomen imponi posset, certe ad aliquam quatuor familiarum praecedentium pertinent, sed ad quamnam pertineant nec ratione ultimorum verborum nec ratione subscriptionis determinari potest. Duo tantum ex eis, scilicet nn. 55 et 65 finiuntur eisdem verbis ; codex vero n. 64, licct sit mutilus, ad familiam D i s t i n c t a pertinere videtur, nam tabula capitulorum his verbis introducitur: "Logica fratris Guillelmi Okam prima sui divisione dividitur in tres partes... et quilibet tractatus dividitur in capitula...". Convenientia inter codices singularum familiarum casui adscribi nullatenus potest; ad commune igitur archetypum reduci debent. Omnes tamen familiae unum eundemque textum exhibent et de una sola redactione testantur. Ockham opus suum sine dubio correxit, nunc addendo, nunc delendo, vel partes et capitula aptius ordinando. Legimus enim ex. gr. in codice n. 45, apud quemdam paragraphum: "Istud cancellavit ipse Occkam". Nihilominus correctiones vel erant ita parvi momenti ut non appareat differentia inter codices ab exemplari correcto et non correcto derivantes vel, quod potius crederemus, omnes ab exemplari correcto derivant. Idem non potest dici de ordinatione partium. Capitula enim De obligationibus et De insolubilibus necnon De aequipollentiis propositionum modalium non semper eodem loco inveniuntur. Codices summarie tantum et brevissime describemus. Quosdam enim solum in pelliculis photographicis vidimus; praeterea, spatio quoque parcendum est. Indicabimus imprimis verba quibus singuli codices incipiunt. Illi qui habent Prologum, incipiunt verbis: Quam magnos; illi qui omittunt Prologum sed habent Epistolam prooemialem, exordiuntur verbo: Dudum; illi tandem qui tam Prologum quam Epistolam omittunt, initium capiunt a verbo: Omnes, quo incipit primum capitulum Partis I. E x p I i c i t, seu ultima verba ultimi capituli, revelat tres priores familias. Addemus, ubi adest, subscriptionem seu C o l o p h o n e m , quae indicat quartam familiam et non raro notitias utiles de origine codicis tradit. Notabimus semper si codex omittit vel loco indebito habet quasdam partes, ut ita dicamus, mobiles. Hae autem sunt: capitulum 51 Partis I, quod probabiliter Adam de Wodeham addidit; quatuor capitula De aequipollentiis propositionum modalium; tractatus De obligationibus et De 11

Infra, cod. nn. 46-54.

11

Infra, cod. nn. 55-65.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

11 *

insolubilibus. Praeterea, in fine sexti capituli De obligationibus occurrit exemplum, quod facit ut suspicari possit ubinam terrarum codex conscriptus est; ubi enim maxima pars codicum habet "quando Sortes est... Londinii", quidam habent "quando Sortes est... Parisius" vel "Bononiae" etc. Ex quo, cum aliqua saltem probabilitate, conici potest codicem in ea civitate fuisse conscriptum. Hoc utique exemplum in codicibus qui tractatum De obligationibus omittunt non occurrit; id omittunt etiam codices nn. 2, 3 et 6; in quibusdam vero codicibus hunc locum non aspeximus. Praeter haec referemus, si adsint, nomina scriptorum vel possessorum. Litterae grandes, inter parentheses inclusae, sunt sigla quibus, sive Ph. Boehner sive nos, codices collatos in apparatu significavimus.

§ 1. - Familia

Intacta

1. - Caesenae, Bibl. Malatest., Plut. Xs., cod. 6. - Saec. XIV, membr., mm. 295 X 215, ff. 80, coll. 2, lin. 50 18 . I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 80vb: dimitteretur intacta. In summo f. l r legitur inscriptio: Incipit Summa sive compendium super omnes libros logicae, ordinatae cum obligationibus et insolubilibus. Amen. - Cf. Colophon cod. nn. 9, 55 et 65. Epistola terminatur verbis: reputo obtinere. Capitula De aequipollentiis sequuntur tractatum Defallaciis, praemissa rubrica: Tractatus de aequipollentia propositionum modalium. Cf. cod. n. 17 et 25. - Codex cst anonymus. Capitula non numerantur nec tituli eis praemittuntur. 2. - Cantabrigiae, Bibl. Peterhouse, cod. 102. - Saec. XIV, membr., mm. 330X 222, ff. 218, coll. 2, lin. 53 14 . I n c. f. 40ra: Omnes... E x p l . f. 128va: dimitteretur incompleta (?). C o l o p h o n : Explicit Summa Logicae Magistri Willelmi Occham de ordine fratrum minorum etc. Summam Logicae praecedunt Philosophia Pauperum Alberti de Orlamunde (?), Secretum secretorum et tabula Summae Logicae, quae fere eadem est ac illa quae in codice n. 6 in fine operis legitur. Post E x p 1 i c i t scripta est una sententia 15, quae similis est illi qua idem codex n. 6 (parumper mutilus) terminatur. Summam Logicae sequuntur Conclusiones Metaphysicae Gonsalvi Hispani et Sophismata Guillelmi Hentisberii. 3. - Florentiae, Bibl. Medicea Laurentiana, Plut. XIIs., membr., mm. 220x148, ff. 116, coll. 2, lin. 37. I n c . f. l r a : Dudum... Omnes...

cod. 4 (F). - Saec. XIV,

II

C f . R . Zazzeri, Sui codici e libri a stampa della biblioteca Malatestiana di Cesena, Cesena 1887, 334s.

14

C f . M. R . James, A descriptive Catalogue of the Manuscripts in the Library of Peterhouse, Cambridge

1899, 119. 15

Haec scilicet: "aliter non valet. Hic autem nec sic, ut visum est, non plurem" (?).

INTROD UCTIO

12*

E x p 1. f. llOrb: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit logica sive summa logicae compilata a Magistro Guilielmo Anglico de Ochan, ordinis minorum. Praemissa est (ff. I-VI) tabula capitulorum et index alphabeticus doctrinae. Codex, pulcherrime ornatus, provenit e conventu S. Crucis de Florentia, ubi signatus erat N° 526. 4. - Florentiae, Bibl. Nat., conv. soppr. J. II. 5 (F2). - Saec. XIV, membr., mm. 188 X 132, ff. 138, coll. 2, lin. 36. I n c. f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p 1. f. 130ra: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit logica venerabilis fratris Guillelmi Ocham de ordine fratrum (rasura) Deo gratias. Amen. Epistola terminatur verbis: reputo obtinere. Cap. 51 hic est cap. 48. Cap. 13-16 Partis III-3, seu De aequipollentiis desiderantur. E x e m p l u m in ultimo cap. De obligationibus: Parisius. In fine habctur tabula doctrinae. 5. - Londini, Mus. Britann., cod. Arundel 367. - Saec. XIV, membr., mm. 216 X 158, ff. 153, coll. 2, lin. 43 17 . I n c . f. 3ra: Dudum... Omnes... E x p l . f. 151rb: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit liber Elenchorum. Finito libro... vivat in caelis Presbyter, Philosophus specialis de Ogento nomine Felix. Epistola explicit: reputo obtinere. - Capitulo primo praemittitur: "Fratris Guillelmi de civitate Occam anglici, theologi, logicae, philosophiae in summo peritissimi pars prima logicae de terminis incipit". In imo f. 3r, manus posterior notavit: "Ista est Summa fratris Willelmi Hockam, pro qua Summa dedit frater Henrycus Geyst X solidos". Ut autem f. 152v memoratur, idem Henricus anno 1423 hunc librum librariae studentium donavit. - Tractatus De obligationibus deest. Si, ut suspicamur, cap. De insolubilibus non ex eodem exemplari derivat e quo reliqua pars codicis, codex iste minus proprie ad familiam I n t a c t a numeratur. Tractatus De fallaciis bis explicit: primo verbis "consequenter semper respondeat", secundo vero, quibusdam additis, "et tunc primo respondeat". Scriptor manifeste saltem duo exemplaria prae manibus habebat. 6. - Matritif Archivum Univ. (.Noviciado), cod. 117-Z-8 (S). - Anno 1333, membr., mm. 245 X 170, ff. 152, coll. 2, lin. 34. I n c . f. l r a : Omnes... E x p 1. f. 145va: aliter non valeret 1 8 . Hic autem non sic, ut visum est. Non plus. 18

Cf. A. M. Bandini, Catalogus codicum latinorum Bibliothecae Mediceae Laurentianae, IV, Florentiae

1777, 97. 17

C f . J. Forshall, Catalogus librorum manuscriptorum Bibliothecae Arundelianae, in opere quod inscri-

bitur: Catalogue of Manuscripts in the British Museum, New Series I, part I, London 1840, 108. 18

Ultimac tres sententiae desunt. Cf. supra, cod. n. 2.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

13 *

C o 1 o p h o n: Explicit Summa istius logicae. Deinde, fF. 146r-150r legitur tabula, quae similis est illi quae in codice n. 2 Sumtnae Logicae praemittitur. Corrector unum capitulum, loco suo pessime scriptum, rescripsit et addidit quaedam excerpta ex commentario Inceptoris in Perihermenias Aristotelis. - E x e m p l u m desideratur. In fine habetur etiam altera subscriptio: "Honor virtus et dominatio... quo inspirante et auxiliante edita est haec Summa Logicae fratris Guillielmi Ocham anglici, ordinis minorum fratrem, et completa anno ab Incarnatione Christi M 0 ccc°xxxin". Codex iste provenit ex Bibliotheca Complutensi Ildefonsiana, ubi signatus erat E.S.C. 4. N. 1. 7. - Monachii, Bibl. Status, cod. lat. 23.530. - Saec. XIV, membr., mm. 132x95, ff. 255, col. 1, lin. 33. I n c . f. l r : Dudum... Omnes... E x p l . f. 178v: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit logica Venerabilis Doctoris ac magistri in sacra pagina Guillelmi Hocham anglici de ordine fratrum minorum. Deo gratias. Epistola finitur verbis: perscrutatio subsequetur. Cap. 51 deest. E x e m p 1 u m : quando Sortes est lud\ Post Summam Logicae sequuntur Sophismata Richardi de Kilvington, Insolubilia Thomae Bradwardini et plures tractatus Guillelmi Hentisberii. 8. - Monachii, Bibl. Conventus Fratrum Minorum (S. Annae), cod. in 4° 2. Saec. XIV, chart., mm. 302x205, ff. 122, coll. 2, lin. 48. I n c. f. l v a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 122rb: permitteretur intacta. C o l o p h o n : Explicit Summa fratris Willclmi Anglici dicti Okkam. Prima manus scripsit usque ad finem cap. 2 De obligationibus, ubi terminatur cod. n. 12, unde hic codex derivatus esse videtur. In utroque enim codice leguntur quaedam invocationes lingua Germanica scriptae, ut ex. gr.: Trost Maria mir sende! Codex iste olim erat "Chunradi Eystet de Ingolstat", qui emerat eum <cuno floreno ungarico in Basu [Passau ?] anno Domini 1402", dum ibidem studiis vacaret. 9. - Patavii, Bibl. Univ. cod. 616 (I). - Saec. XIV, membr., mm. 270 X 195, ff. 132, coll. 2, lin. 47 19 . I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 131 va: dimitteretur intacta. C o l o p h o n : Explicit Summa sive compendium super omnes libros, cum obligationibus et insolubilibus, compilata per reverendum doctorem fratrem Guilielmum Occham ordinis minorum. Cap. 51 desideratur. Capitula De aequipollentiis inveniuntur post tractatum De fallaciis, sicut in codice n. 1. Conferatur etiam Colophon huius et inscriptio 19

Amplissime descriptus est iste codex in Catalogo manu scripto, f. 194r.

14*

INTROD UCTIO

illius. - E x c m p l u m : in Francia. - In fine habetur tabula capitulorum totius operis, sed nec tituli nec ordo capitulorum correspondent titulis et capitulis huius codicis. Igitur non ex uno eodemque exemplari proveniunt. 10. - S. Geminiani, Bibl. Commun., cod. 26 (Gtem.). - Saec. XIV, rnembr., mm. 233 X 180, ff. 127, coll. 2, lin. 40-45 20 . I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 125vb: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit. Amen. S (rasura). Cap. 51 legitur post cap. 54 editionis nostrae, sine numero et sine titulo, cum nota marginali: Discipulus Ocam. Capitulum autem non finitur, sed abrupte terminatur verbis: Quod vero inducitur (lin. 119), deinde tres columnae albae vel potius erasae sunt. Capitula De aequipollentiis habentur post Partem III-2. Post tractatum De fallaciis amanuensis scripsit: "Explicit loyca Occham", deinde ad modum rubricae: "Incipit tractatus obligationum per praefatum auctorem". In margine autem ad capitulum De insolubilibus scripsit: "Haec medietas (s. lin.: chartae) est superflua nec pertinet ad perfectionem huius libri". - E x e m p l u m : Londoniis. 11. - Vaticana Civitas, cod. Chigi E. IV. 99 (V1). - Saec. XIV, membr., mm. 188 X 140, ff. 220, col. 1, lin. 33. I n c. f. l r : Dudum... Omnes... E x p l . f. 216r: dimitteretur intacta. C o 1 o p h o n: Explicit logica secundum Ocham bachalarium (corr. ex: magistrum) in theologia, ordinis (exp.: minorum) et anglicus (!). Ante tractatum De fallaciis notatur in margine: "Require post fallacias vii capitula de obligationibus quae hic deberet esse". Vide notam similem infra in cod. n. 15. - E x e m p l u m : Lugduni. Post tabulam legitur: "Explicit Registrum super logicam scriptam per manus Octonis de Moravia. Amen" 21 . 12. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 951 (V8). - Saec. XV, membr., mm. 295 X X 224, ff. 116, coll. 2, lin. 42-52, pluribus manibus scriptus 2a . I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 116ra: in scientiis particularibus. C o l o p h o n : Explicit Summa. Textus terminatur cum secundo capitulo tractatus De obligationibus, sicut prima manus codicis n. 8. Praeterea sicut ibi, etiam hic occurrunt invocationes lingua Germanica scriptae, ut ex. gr.: Trost mir sende, Maria reyne hilf! 13. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 952 (V). - Anno 1369, membr., mm. 230X X360, ff. 117, coll. 2, lin. 34 23 . I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... ,0

Cf. P. O. Kristeller, Iter Italicum, II, London - Leiden 1967, 143; G. Garoni, apud G. Mazzatinti,

Inuentari dei manoscritti delle biblioteche d'Italia, LXXXVIII, Firenze 1972, 119s. " Tabula capitulorum 'Registrum' vocatur etiam in cod. n. 30. " C f . A. Pelzer, Codices cit., pp. 395s. M

Cf. A. Pelzer, ibidem, pp. 396s.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

15 *

E x p l . f. 117rb: dimitteretur intacta. C o l o p h o n : Finito libro... vivat in caelis Bertolomeus de Pissia nomine felix. Hoc opus completum fuit in anno Domini nostri Iesu Christi MCCCLXVim 0 , die ultimo Martii, in die sabbati sancti. Cap. 51 legitur post ultimum capitulum Partis I. Capitula De aequipolletitiis desunt, sed desiderantur etiam plura alia capitula. In fine Partis I leguntur quaedam excerpta ex I et II Sententiarum Guillelmi de Ockham. In margine notatur: "Sequens quaestio habetur 2° Sententiarum Hokam, tamen non quidquid est ibi est hic, sed bene sed e converso". Agitur de quaestione prima libri II Sententiarum. - E x e mp l u m : Parisius. Tractatus De fallaciis finitur, ac si opus fmiretur, f. 114rb: 4
Cf. J. Valentinelli, Bibliotheca Manuscripta ad S. Marci Venetiarum, IV, Venetiis 1871, 151.

16*

INTROD UCTIO

C o 1 o p h o n: Ego Guillelmus de Cumlo [Komlo in Hungaria] explevi hanc logicam Okam, anno Domini Iesu Christi M°CCC°LXVI0, die ultimo mensis Augusti. - Expleta est logica Ocham. Deo gratias. Capitula De aequipollentiis scripta sunt post tractatum De fallaciis, ut in cod. nn. 1. 9 et 14.

§ 2. - Familia Primo

respondeat

17. - Barcinonae, Archiv. Coronae Aragon., cod. Ripoll 71. - Saec. XIV, membr., mm. 306 X 198, ff. 142, coll. 2, lin. 50 27 . I n c . f. 2ra: Dudum... Omnes... E x p l . f. 139ra: primo respondeat. Codex iste nunc quidem terminatur verbis 'consequenter respondeat\ sed altera pars ultimae sententiae a correctore suppleta est. Epistola desiit verbis 'reputo obtinere\ sed reliqua pars addita est ab eodem scriptore qui ultimam sententiam operis complevit. Cap. 51 deest. - Capitula De aequipollentiis inscribuntur: Tractatus de aequipollentiis. Cf. cod. nn. 1 et 25. - E x e m p l u m : London. Post Summam Logicae sequitur quaedam abbreviatio tractatus De corpore Christit quam F. de P. Sola, qui eam edidit, credit esse scriptam ab ipsomet Ockham. 18. - Basileae, Bibl. Univ., cod. F. II. 25 (B). - Anno 1343, membr., mm. 275x Xl90, ff. 121, coll. 2, lin. 51. I n c . f. 12va: Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 119vb: primo respondeat. C o l o p h o n : Est liber scriptus, qui scripsit sit benedictus. Amen dicant omnia. Expliciunt ista, quae tu ratione sophista fecisti. Vir doctus, flos logicorum. Ab incarnationis anno M°CCC° quadragesimo secundo completus est liber iste in Oxonia, in vigilia purificationis beatae Mariae Virginis gloriosae. Praecedit index doctrinae, deinde (f. lOra) "Incipiunt responsiones doctorum... de articulis obiectis Okam repertis in libro qui dicitur de opere suo" 28 . Haec simul cum Prologo et Epistola, alia manu operi praemissa sunt. Eadem manus scripsit etiam tabulam capitulorum in fine et dinumeravit capitula Summae Logicae: "Et sunt numero C C C minus XII; computet qui voluerit". - Codex olim erat Ottonis de Pataria (Passau), deinde vero conservabatur: "Ad Minores Basileae ,, . - Cap. 51 deest. - E x e m p l u m : Londoniis. 17

Cf. T. Barth, "Franyiskanerhandschriften in der Kathedralbibliothek von Valencia und dem ara-

gonischen Kronarchiv von Barcelona", Franziskartische Studien, X X X I X (1957), 22-39; fusiorem descriptionem praebet F. de P. Sola, "De sacramento Altaris. Dos manuscritos ochamistas", Pensamiento, XXII (1966), 279-352; amplissimam F. J. Fortuny B. t "E1 codicc Ripolles de la 'Logica Maior* de Ockham", Estudios Franciscanos, LXXIII (1972), 151-70. 18

De his responsionibus videsis A. Pelzer, "Les 51 articles de Guillaume Occam, censur^s en A v i -

gnon, en 1326", Revue d'histoire ecclesiastique, XXVIII (1922), 240-70; J. Koch, "Neue Aktenstiicke zu dem gegen Wilhelm Ockham in Avignon geflihrten Prozess", Recherches de theologie ancienne et medievale, VH (1935), 353-80; VUI (1936), 79-93, 16&-97.

aKjna r (o &// /h'wT
M l A gH^Ry ^ IPx

U

•Iv ^ l jiw.

I ^Tk

a*

v

^ n l i ^

/

/ijt « ^ p

ya

J r l aJ

nikr--

I

^ku

W a

ot JWAT 4 nctM «IM MM«n

rf»**»* j i » u-taiuMfl* -nptottflarV « t ^ «cfTai «itoKio^J iatf* qv Mttf trtjuA ^Hkfld nhu p f n f t f r * ^fda&M I M ^ >«ctmiA«t€ mttafdtetracfifcr' 14 W W W - f t F d M MWcr

t^

>T*c »Mct bavrM ir^-^Miitr

jul Loi «irElcSitrfhr BL •«iin Ifbcnrtf» pfcfe* fVfUlfc n«f wtn.n«h«*

^ WfmE . -iq. yhor JjfiY lidacflf -rv?4^ffl iiAirCffcnifiM Wu /Fji f ^wiuf^jsWTx Piptoi* CkoWWcioi Aias

H

4 > ttieW ^tnsUHHttw rn^MttW tf^jjoi. q m c I

jrT[ l ^

g

r^u^c^rtiActiuftfni*n ^ f t r ?^ U JJM ''^SSLTSEofJm ^ f f i 0 ^ JP

fl^*p4i«r|rt*cf*a£rfnff

j

ifi**»* Aafttffucuiftingfcr^^Ug Tm T^tMTflUW i I ftf IWflM&«S K^WftlA |0fll4C4iu» jrfeftfi». tfffcwcy* V a »

«rMoaH 1

. ^ ^ T JF

j r J d J T m T u t o t h n a * f « d k « f IgJf iimi^ fbrf» * y WrfftafcM» « H M n k . fkaiiM alXmAMcg InASttft*«4»t W f

tvsh»

*inS|ltKE#» r " l A A t f t T ^ ^ A . ?

jMd ydfrh)ti UMM n y-x . "^&jV*^

VirMmvi^nitlQVe^tiM ^ /" . » V s rthh-W aW^rt , ' l ' < * Urttt aJufa ^W^^effT» ' L I ^ t t k p c f . Md ' '^fiV il^fc—; ^pii ftbndftomR* ««Mf i 14 v M ^ ^ ^ ^ ^ C T i iE t j i K * . c m f M N D f S t i r . 7 1 4 » i V

t^nssis^asjKf

<7AJ

Ntf. W w 1 V\l LV.) H

Ilffl7 ' I^M tJfl W r f l (£3 ISfe» V f

0

' XjB r I ^xEiltfc

C o d . G o n v i l l c & Caius 464/571, f.

lr

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

17 *

19. - Cracoviae, Bibl. Univ. lagell., cod. 719. - Anno 1352, membr., ff. 116, coll. 2, lin. 54-61, pluribus manibus exaratus 29 . I n c. f. 2ra: Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 114rb: primo respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit Summa totius logicae magistri Wilhelmi dicti Ockam. - Est codex iste finitus. Laus tibi Christe. - Anno millesimo sub trecesies quoque deno. Sed quinquagesimo quoque 2° cordis amoeno i; Affectu caelis in profesto Michaelis || Quae male sunt acta qui ponderat et bene facta |j Qui totam logicam vult perfectissime scire |; Audiat hic Ockam et eam poterit reperire. F. lOOvb, descripto cap. 3 De obligationibus usque ad verba "debet recipi antecedens", amanuensis dicit: "Quaere in fine libri et invenies particulam sequentem, videlicet ista: et consequens negari". In fine libri revera habetur reliqua pars tractatus De obligationibus et cap. De insolubilibus. Deinde habetur tabula capitulorum. E x e m p 1 u m : Londoniis. 20. - Erfordiae, Bibl. Civit. (.Amploniana), cod. Q. 257 (A8). - Saec. XIV, membr., ff. 141, col. 1, lin. 38-44 30 . I n c . f. l r : Omnes... E x p 1. f. 141 v: primo respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit Summa fratris Willelmi Okham super logicam. Cap. 51 desideratur. - E x e m p l u m : Londoniis. - Codex quondam erat fratris Arnoldi de Aquisgrano. 21. - Fabriani, Bibl. Commun., cod. 95. - Saec. XV, membr., mm. 195 X 138, ff. 115, col. 2, lin. 51 31 . I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 115ra: post respondeat. C o l o p h o n : Explicit logica fratris Guilelmi de Occam anglici de ordine fratrum minorum. Epistola desinit verbis: reputo obtinere. - Capitula De aequipollentiis leguntur in fine Partis II. - Codex iste aliquando erat fratris Ioannis de Sassoferrato, ordinis S. Benedicti. 22. - Neo-Portus (New Haven, Conn.), Bibl. Univ. Yalensis, cod. Marston 240. Saec. XV, chart., mm. 224 X 150, ff. 124, col. 1, lin. 36-51 32 . I n c. f. l r : Dudum... Omnes... E x p l . f. 124r: primo respondeat. 19

Cf. J. Salamucha, "Logika zdan u Wilhclma Ockhama", Przctfad Filosojiczny,

XXXVIII

(1935), 208. 80

Cf. W . Schum, Beschreibendes Verzeichniss der Amplonianischen Handschriften-Sammlung zu Erfiirt,

Berlin 1887, 507. 81

Cf. G. Mazzatinti, Inventari cit., I, Forli 1890, 232. - Ph. Boehner huic codici assignavit num. 24,

sed iste est numerus in ordine descriptionis. 81

Cf. C. U. Fayc and W . H. Bond, Supplement to the Census of Medieual and Renaissance Manuscripts

in the United States and Canada, New York 1962, 92.

OCKHAM, SUMMA LOGICAE

2•

18*

INTROD UCTIO

C o l o p h o n : Explicit logica Guillelmi Ocham, summi doctoris ordinis fratrum minorum, edita et composita per manus magistri Antonii de Johanuzio, labore massimo (!) etc. Cap. 51 omissum est. - Tam capitula De aequipollentiis quam tractatus De obligationibus et De insolubilibus sequuntur Partem III-2. - E x e m p l u m : Tiburis (Tivoli). F. 124v legitur initium libri De puritate artis logicae tractatus brevior Gualteri Burlaei 8S . 23. - Parisiis, Bibl. Nat. lat. 6441. - Saec. XIV, membr., mm. 348x 260, ff. 149, coll. 2, lin. 65-66. I n c . f. 93ra: Postquam dicta sunt aliqua de terminis... E x p 1. f. 126rb: primo respondeat. Pars I deest. - E x e m p l u m : Londinii. - Ff. lra-85ra habetur Gualteri Burlaei De puritate artis logicae tractatus longior 84, De regulis consequentiarum, De activitate qualitatum sensibilium, Utrum contradictio sit maxima oppositio, De causa intrinseca susceptionis magis et minus et variae quaestiones theologicae aliorum. Ff. 85ra-89rb: Primus tractatus de quantitate (seu De corpore Christi) Guillelmi de Ockham, deinde excerptum ex Expositione Physicorum, quod correspondet tractatui De successivis 85. Summam Logicae sequitur tabula capitulorum; deinde Gerardi Odonis De syllogismo, De suppositionibus et De principiis scientiarum. 24. - Pataviiy Bibl. Univ., cod. 1123. - Saec. XIV, membr., mm. 350 X 245, ff. 247, coll. 2, lin. 65 88 . I n c . f. 172va: Omnes... E x p 1. f. 247va: primo respondeat. C o l o p h o n : Explicit tractatus optimus editus super logicam a venerabili fratre Guillelmo Ocham. Cum sexternus inter ff. 178 et 179 exciderit, cap. 22-59 Partis I non habentur. - E x e m p l u m : Londonii. Summam Logicae praecedunt 19 tractatus aliorum auctorum, inter quos R i chardus Billingham, Guillelmus Hentisberius, Richardus Feribrigge et Richardus de Kilvington. Iste codex olim erat in bibliotheca Eremitarum S. Augustini, Patavii. 25. - Patavii, Bibl. Univ., cod. 2092. - Anno 1373, membr., mm. 190 X 130, ff. 139, coll. 2, lin. 38. I n c . f. 2ra: currens velociter est subiectum... E x p l . f. 139vb: primo respondeat. 88

Edidit Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications, Text Series 1, St. Bonaventure, N. Y . 1951;

et iterum simul cum tractatu longiori, ibidem Text Series 9, 1955. 14

Edidit Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications, Text Series 9, St. Bonaventure, N. Y . 1955.

86

Edidit Ph. Boehner, Franriscan Institute Publicarions, Philosophy Scries 1, St. Bonaventure,

N. Y . 1944. 88

Describitur diffiisr in Catalogo manu scripto, ff. 340v-341v.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

19 *

C o 1 o p h o n : Explicit opus logicae magistri et eximii doctoris magistri Guillelmi Ocham. Scripta anno Domini Millesimo CCCLXXIII0, die prima mensis aprilis, completa per fratrem Franciscum de Signorellis de Bononia, tunc lectorem conventus fratrum Minorum de Faventia, ad honorem Dei et Virginis semper matris Mariae etc. Amen. Et concessa ad usum fratris Bartolomei de Castro Montis, fratris ordinis Minorum. Deo gratias. Amen. Codex initio mutilus est; incipit in cap. 2, lin. 34. - Capitula De aequipollentiis leguntur post Partem III-2, praemissa rubrica: «Incipit tractatus de aequipollentia propositionum modalium». - E x e m p l u m : Bononiae. 26. - Vaticana Civitas, cod. Chigi E. VII. 220 (Ch). - Saec. XIV, membr., mm. 276 X 205, ff. 74, coll. 2, lin. 62. I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 74ra: primo respondeat. C o 1 o p h o n: Qui scripsit scribat, semper cum Domino vivat, vivat in caelis Angelus in nomine felix. E x e m p l u m : Londonis. 27. - Vaticana Civitas, cod. Chigi E. VII. 221 (G). - Saec. XIV, membr., mm. 230 X 198, ff. 56, coll. 2, lin. 63. I n c . f. Ira: Omnes... E x p 1. f. 54vb: primo respondeat. C o 1 o p h o n : Explicit Summa logicae (rasura) edita ab (rasura) viro Magistro Guillelmo de Hokam (rasura). Cap. 51 simul cum De obligationibus et De insolubilibus desunt. Capitula De aequipollentis nunc leguntur post Defallaciis, sed f. 43rb, ubi debuissent esse, notatur: "Quaere haec in fine libri". - F. 55va legitur initium Gualteri Burlaei De puritate artis logicae tractatus longior. - F. 56r in rota, quae totam paginam occupat, haec scripta sunt: "Anno Domini Millesimo Ducentesimo Septimo, 16 Aprilis Incepit Ordo Sancti Francisci". - Codex iste olim erat in bibliotheca Fratrum Minorum Ariminensium.

§ 3. - Familia

Consequenter

respondeat

28. - Assisiif Bibl. Commun., codd. 647 et 666 (Z). - Anno 1355, membr., mm. 180 X 130, ff. 134 et 64, coll. 2, lin. 29. Hi duo codices olim unum constituebant 8 7 . I n c . cod. 647, f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . cod. 666, f. 23vb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n : Explicit logica Magistri Guillelmi Ockam (irasura) M0ccc°Lnm. Deo gratias. Epistola finitur verbis: aliquibus(!) speciebus argumentationis. w

C f . G. MarraHnti, Inventmi

dt.,

IV, Forll 1894, 124, 130.

INTROD UCTIO

20*

Cap. 51 scriptum est post tabulam, in fine operis S8, praemissa nota: "Hoc deficit prima parte capitulo 51". Deinde sequuntur duae quaestiones ad theologiam moralem spectantes: a) Utrum minus malum sit eligendum; b) Utrum quantumcumque malum poenae sit incurrendum ad eliciendum actum bonae operationis. Post Partem III-2 scripta sunt tria priora capitula tractatus De obligationibus, cum nota marginali: "De obligationibus tamen praetermittendum est hic, quia in fine tertiae partis ponuntur". Ibi nunc de facto leguntur in codice 666. - E x e m p 1 u m : Londoniis. 29. - Cameraci (Cambrai), Bibl. Munic., cod. 942. - Saec. XIV, membr., mm. 247 X 185, ff. 117, coll. 2, lin. 36 89 . I n c . , f. l r a : Omnes... E x p l . f. 114va: convenienter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus editus et factus a venerabili doctore in theologia magistro Guillelmo Ocham ordinis minorum, scriptus et completus a Thoma Putquoet. Desunt cap. 51 et De insolubilibus. 30. - Cantabrigiae, Bibl. Collegii Gonville et Caius, cod. 464/571 (C). - Anno 1341, membr., mm. 265 X 180, ff. 69, coll. 2, lin. 60 40 . I n c. f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p 1. f. 64ra: consequenter semper respondeat. C o l o p h o n : Explicit logica Gwilhelmi Occam, completa feria tertia post festum beatissimae Trinitatis [die 5 Iunii] per fratrem Conradum de Nipeth ordinis Heremitarum sancti Augustini in Magdeburgo tunc studentis (!). Anno incarnationis Iesu Christi MCCCC°XLI°. Anno suo 22° etc. Finito libro sit laus et gloria Christo. Sequitur tabula quae inscribitur: "Incipit Registrum super logicam istam secundum ordinem capitulorum". - In ultima pagina, non tam eleganter, delineata est figura fratris tonsurati et pallio amicti, appositis verbis: 4
DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

21 *

Epistola desinit verbis: reputo obtinere. Cap. 51 deest. De ohligationibus ct De insolubilibus bis habentur; primo post Partem III-2, et iterum in fine Partis III-3. Inscribuntur autem, sicut in cod. nn. 46 et 50: "De regulis pertinentibus ad artem obligato^iam ,, et "De modo arguendi penes insolubilia". - E x e m p l u m prima vice: Londonis; secunda vice omittitur. Post tabulam sequuntur opera Gualteri Burlaei De puritate artis logicae tractatus longior et De obligationibus. 32. - Florentiae, Bibl. Medicea Laurentiana, cod. conv. soppr. 156. - Saec. XIV, membr., mm. 200 X 138, ff. 136, coll. 2, lin. 42. I n c. f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 134vb: convenienter respondeat. E x e m p 1 u m : quando Sortes est Aretiis responderet alio modo vel quando est Vulterris vel Florentiae. Codex iste provenit ex Abbatia Florentina et aliquando erat ad usum Leonardi Jacopi, qui emerat eum pretio decem florenorum. 33. - Florentiae, Bibl. Medicea Laurentiana, Plut. XIIs., cod. 2 (K). - Saec. XIV, membr., mm. 300 X 210, ff. 213, coll. 2, lin. 48 I n c. f. 6rb: Dudum... Omnes... E x p l . f. 165vb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Et hic concluditur sententia huius sexti libri logicalis secundum venerabilem virum magistrum Guillelmum Anglicum. Deo gratias. F. lra legitur: "Incipit tabula infra scripti operis logicalis. Edita ab eodem Venerabili magistro Guillielmo Anglico, ordinis fratrum etc. dicto Ockam. Hanc tabulam trado tibi Karissime frater... M . In hac tabula, post titulum cap. 43 Partis I insertum est cap. 51 eiusdem partis, cum nota marginali: "Istud capitulum praecedit in ordine capitulum qualitatis". Tractatus De obligationibus et De insolubilibus scripti sunt post Partem III-2. - E x e m p l u m : Parisius. Summam Logicae sequuntur opera Gualteri Burlaei, De puritate artis logicae tractatus longior (ad laudem fratris Bertrandi de Provincia); Consequentiae et Regulae supra totum librum Priorum. Iste codex aliquando erat ad usum fratris Ioannis Iusti de Florentia, ordinis S. Francisci, qui emerat eum sex florenis dum studeret in theologia apud Cortonam. Deinde factus est "Liber Conventus S. Crucis de Florentia... N° 524". 34. - Florentiae, Bibl. Nat., cod. Conv. soppr. E. 5. 802 (F1). - Saec. XIV, membr., ff 70, coll. 2, lin. 62. I n c. f. 3ra: Omnes... E x p l . f. 69ra: consequenter rcspondeat. Cap. 51 scriptum est in fine operis (f. 69r-v) sine titulo. - F. 43ra, in margine ad cap. 13 Partis III-3, corrector scripsit: Istud capitulum non erat in logica ex qua corrigebam. Post Partem III-2 leguntur De aequipollentiis, De obligationibus et De insolubilibus. - E x e m p l u m : Londoniis. 41

A. M. Bandini, CaUdogus cit., p. 94s.

22*

INTROD UCTIO

35. - Oeniponte (Innsbruck), Bibl. Univ., cod. 490. - Saec. XIV, membr., mm. 210 X 135, ff. 105, col. 1, lin. 47-50, pluribus manibus exaratus. I n c . f. 3r: Omnes... E x p 1. f. 105v: respondeat convenienter. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus Okham. Deo gratias. Ff. lr-2v praecedit index capitulorum. - E x e m p l u m : Londoniis. 36. - Neapoli, BibL Nat., cod. VIII. E. 12 (N). - Saec. XIV, membr., mm. 240 X 170, coll. 2, lin. 51 I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 106rb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit logica Ocham. Deo gratias. E x e m p l u m : Lendonis (!). - Codex iste quondam erat ad usum fratris Petri de Neapoli. 37. - Patavii, Bibl. Antoniana, cod. 544. - Anno 1380, membr., mm. 128 X 90, ff. 208, col. 1, lin. 29 I n c . f. l r : Omnes... E x p l . f. 208r: consequenter semper respondeat. C o l o p h o n : Explicit summa magistri Gulvermi Ocham anglici ordinis fratrum minorum, scripta manu fratris Astasii de Mella eiusdem ordinis, anno D o m i n i M°CCC°LXXX°.

Capitula De aequipollentiis bis occurrunt: primum post Partem III-2, deinde ubi in nostra editione. Tractatus De obligationibus et De insolubilibus sequuntur capitula De aequipollentiis primo loco scripta. - E x e m p l u m : Londonis. - Codex iste olim erat fratris Angeli de Barlo, provinciae Apuliae. 38. - Philadelphiae, Bibl. Univ. Pennsylvaniae (Rare Books Collection), cod. lat. 1. Saec. XIV, membr., mm. 250 X 180, ff. 103, coll. 2, lin. 43 45 . I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 101 vb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h on: Explicit logica magistri Guilielmi Ocham, scripta per me fratrem Mathei (!) de Faventia, ordinis Servorum, studentem Bononiae. Capitula De aequipollentiis desunt. Tractatus De obligationibus et De insolubilibus veniunt post Partem EQ-l. - E x e m p l u m : Faventiae. - Codex iste, ut apparet ex notis Fidelis a Fanna, centum annis ante factis 48 , olim erat in bibliotheca Seminarii Patriarchalis, Venetiis, signatus: F. III. 12. u

Cf. C. Ccnci, Manoscritti francescani della Bibtioteca Nazionale di Napoli, n. 476 (Spicilegium Bo-

naventurianum V m , GrottaferraU 1971, 840). 44

Cf. A. M. Josa, Codici manoscritti della Biblioteca Antcniana di Padova, Padova 1886, 156.

46

Cf. P. Zacour and R . Hirch, Catalogue of Manuscripts in tl\e Libraries of the University of Pennsyl-

vania, Philadelphia 1965, 1; C. U. Faye und W . H. Bond, Supplement cit., p. 485. 46

F. da Fanna in volumine X I X itinerum, p. 20, ubi describit codices franciscanos Seminarii Pa-

triarchalis Venetiarum, de hoc codice haec refert: "F. III. 12, in 4°, s. XIV... Dudum me pater... Explicit loyca magistri Guilielmi Ocham scripta per me fratrem Matheum de Faventia ordinis Servorum studentem Bononie". Ph. Boehner notitiam huius codicis sine dubio hinc accepit. Etenim iste codex, ut C. Cenci nobis perscripsit, bibliothecam probabiliter iam initio huius saeculi reliquerat.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

23 *

Post cap. 35 Partis I, quod est de 'toto', additur in ima pagina capitulum de 'priori*: "Similiter autem 'prius* dicitur multipliciter. Uno quidem modo aliquid dicitur prius alio secundum durationem, ut lex prior et antiqua nova, et ita 'prius* idem est quod antiquius filio meo (!). Alio modo secundum perfectionem, puta quia jperfectior alio, ut forma ^prior est materia et fructus prior est flore. - Alii vocant prius secundum naturam , sed de vocabulis non est cura. Aliter dicitur prius secundum ordinem, ut causa prior est effectu, similiter producens producto, sicut sol prior est radio et ignis calore. Dicitur etiam aliquid prius alio secundum dignitatem, ut rex est prior comite. Et hi quatuor modi prioritatis possunt competere eidem. Ano modo aliquid dicitur prius alio quia jplura significat et ^luribus est commune seu de pluribus praedicatur, ut 'animal prius est 'homine et 'color' 'albedine'. Et hoc modo prius esse convenit tantum terminis. Solet etiam dici aliquid prius alio quod in enthymemate potest esse antecedens respectu alterius et non e converso. Et sic una propositio dicitur prior alia, ut haec propositio 'duo sunt' est prior ista 'uiium est\ Sequitur enim 'duo sunt, ergo unum est', et non e converso. Similiter haec propositio 'homo est' est prior ista 'animal est', propter praedictam causam. Et quotiens dicitur 'prius' totiens 'posterius* dici potest. Ex his patet [quod] quodlibet universale est prius alio et una propositio est prior alia, et universaliter praemissae priores conclusione". Venerabilis Inceptor de < priori , fusius et magis philosophice egit in Scripto itt I Sententiarum, dist. 9, q. 3 G. 39. - Remis, Bibl. Munic., cod. 888. - Saec. XIV, membr., mm. 207 X 150, ff. 146; chart., mm. 203 X 148, ff. 147-78; coll. 2; duo codices in unum compacti, pluribus manibus scripti 47 . I n c. f. l r a : Omnes... E x p l . f. 130vb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit Summa sive compendium super omnes libros logicae, ordinata cum obligationibus et insolubilibus, compilata a fratre Guillelmo Okkam de ordine fratrum minorum. Amen. Cap. 51 omissum est. Capitula De aequipollentiis immediate praecedunt tractatum De obligationibus. Post tabulam capitulorum, f. 135ra incipit tabula doctrinae, his verbis: "Hic incipit tabula super Summa fratris Guillermi Ockam ordinata secundum ordinem alphabeti, per quam contenta in dicta Summa possunt facilius inveniri...". Fere ut codices nn. 2 et 6. Conferatur etiam Colophon huius cum inscriptione cod. n. 1. Pars chartacea, ff. 147ra-178ra continet Summam Physicorum, quae dicitur "edita a fiatre Guillelmo Okam". Codex iste provenit ex bibliotheca conventus S. Dionysii.

47

Cf. Catalogue gtnerale des Manuscrits, X X X I X , Paris 1904, 203s.

24*

INTROD UCTIO

40. - S. Deodati (Saint Die)t Bibl. Munic., cod. 63. - Saec. XIV, membr., mm. 198 X 138, ff. 116, col. 1, lin. 43. Anonymus 4 8 . I n c . f. l r : Dudum... Omnes... E x p l . f. 115r: semper con (rasura) respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus super totam logicam. - Detur pro pena scriptori pulcra puella. Amen. Cap. 51 deest. Epistola fmitur verbis: reputo obtinere. 41. - Tuderti (Todi), Bibl. Commun., cod. 181. - Saec. XIV, chart., pp. 175, col. 1, lin. 40, pluribus manibus exaratus 49 . I n c. p. 1: Omnes... E x p l . p. 175: consequenter respondeat. Cap. 51 desideratur. Desunt etiam Pars III—1 inde a cap. 4 et Partes III-2 et 3. 42. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 947 (V2). - Saec. XIV, membr., mm. 182 X 126, ff. 125, coll. 2, lin. 43 50 . I n c . f. l r a : Omnes... E x p l . f. 124vb: consequenter respondeat. C o 1 o p h o n: Expliciunt fallaciae magistri Guillelmi Ocham subtilissimi doctoris. Et finit quarta pars tertiae partis. Cap. 51 omittitur. - E x e m p l u m : Londoniis. 43. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 950 (V5). - Saec. XIV, chart., mm. 292x216, ff. 117, coll. 2, lin. 47 51 . I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 117ra: semper convenienter respondeat. Tractatus De obligationibus et De insolubilibus desunt. - Post Summam Logicae sequuntur pauca ex tractatu Richard Swyneshead, De obligationibus et insolubilibus. Codex iste quondam erat Erhardi de Maturan. 44. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 4542. - Membr. ff. 38, chart. ff. 39-96, mm. 218 X 150 et 220 X 170, coll. 2, lin. 40 et 49 52 . I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 95vb: convenienter respondeat. C o I o p h o n: Explicit tractatus logicae fratris Guillelmi Occam. Epistola desinit verbis: reputo obtinere. Tractatus De obligationibus et De insolubilibus non habentur. In fine sequuntur primi sex tituli. 48

C f . Catalogue generale des Manuscrits, III, Paris 1861, 500s.

49

C f . L. Leoni, Inventari dei codici della biblioteca comunale di Todi, Todi 1878, 61.

50

Cf. A. Pelzer, Codices rit., pp. 391s.

61

C f . A. Pelzer, Codices cit., p. 395.

61

C f . A. Maier, "Handschriftliches zu Wilhelm Ockham und Walter Burley", Archiuum Franrisca-

num Historicum, XLVTII (1955), 225-51.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

25 *

45. - Vaticana Civitas, cod. Ottob. lat. 2071 (0). - Saec. XIV, membr., m m . 360 x 252, ff. 84, coll. 2, lin. 77. I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p 1. f. 47ra: consequenter semper respondeat. C o l o p h o n : Explicit quarta pars tertiae partis et per consequens tota logica fratris Guillelmi de Occkam ordinis fratrum minorum. Prologus inscribitur: "Incipit prologus fratris et magistri Adam de Anglia in logicam sui magistri fratris Guilermi Ockam egregissimi bachalarii theologiae". Post Prologum vero: "Explicit prologus Adae. Incipit prologus fratris Guliermi de Ockam, quorum uterque est eiusdem ordinis, ut patet in prologo praedicto". In fine autem: "Explicit prologus fratris Guliermi de Ockam directus discipulo suo praedicto". In margine ad unum paragraphum cap. 27 Partis II legitur nota critica: "Istud [sc. verba inter va-cat] cancellavit ipse Occkam". - E x e m p l u m : Londoniis. In fine, ff. 47rb-48va, habetur tabula capitulorum. Deinde vero, alia manu, sermones S. Augustini Super Psalterium.

§ 4. - Familia

Distincta

46. - Brugis, Bibl. Civit.t cod. 498 '(Br). - Anno 1340, membr., mm. 280 X 198, ff. 134, coll. 2, lin. 48 5S . I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 133va: consequenter sic respondeat. C o I o p h o n : Explicit tractatus logicae divisae in tres partes et unaquaelibet (!) pars est divisa per capitula. Amen. - Vigilia S. Vincentii [21 Ianuarii] fuit iste tractatus scriptus, anno Domini M°CCC°40. Scriptor scripsisset melius si bene potuisset. Cf. cod. n. 50. Ultima verba Epistolae sunt: reputo obtinere. - Cap. 51 deest. - E x e m p l u m : Londeneis (!). Tractatus De obligationibus inscribitur: De regulis pertinentibus ad artem obligatoriam; De insolubilibus vero: De modo arguendi penes insolubilia. - Cf. cod. nn. 31 et 50. 47. - Erfordiae, Bibl. Civit. (.Amplon.), cod. O. 67 (A 1 ). - Anno 1339, membr., ff. 134, col. 1, lin. 43-49 5*. I n c . f. l r : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 123v: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus logicae fratris Willielmi Okkam de provincia Angliae (doctoris sed deletum est) sacrae theologiae, divisus in tres partes et unaquaeque pars est distincta per capitula, quem scripsit (Arno Petri partim erasum) M

Cf. A. de Porter, Catalogue des Manuscrits de la Bibliotheque Publique de la Ville de Bruges, Paris

1934, 580. 54

C f . W . Schum, Beschreibetides Verzeichniss cit., p. 726.

26*

INTROD UCTIO

de custodia Norvegiae in W y s b i 5 5 , anno Domini M0CCC°XXXIX°, cuius memoria sit in pace. Amen. F. l r , in rubrica, quae praecedit Epistolam, haec leguntur: "Explicit prologus primus, incipit prooemialis epistula ad fratrem Willelmum de Ambersbergh (Ambusbergh ?) ordinis minorum de provincia Angliae". - E x e m p l u m : Lundunis ( = Lund seu Londinum Gothorum ?). Ff. 123v-134v habentur excerpta ex Gualteri Burlaei, De puritate artis logicae tractatus longior, hac notitia praemissa "Hanc extractionem de logica Burle ordinavit frater Ioannes Nicholai, lector de custodia Lincopensi, provinciae Daciae, quando studuit Parisius, anno Domini M°CCC°XXIX, de cuius logicae commendatione praemisit prologum in hunc modum: Post praecedentem summam editam a Fratre W . compilavit Burle alium tractatum de logica, in quo pauca continentur utilia, realiter ninil, vel sumpta de priori summa vel de Boethio in libro De categoricis et hypotheticis syllogismis. Quae tamen in ipso iudicavi esse utilia, posita ultra ea quae in summa praecedenti, vel quae sunt contra ea quae dicuntur in illa summa, ut opposita iuxta se posita magis elucescant et melius, breviter in sequentibus colliguntur. - Explicit prologus extractoris, incipit prologus auctoris: Suppositis significatis terminorum etc". 48. - Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.), cod. F. 301 (A2). - Anno 1348, membr., ff. 113, coll. 2, lin. 45-56 56 . I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. l l l v a : consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit logica Wilhelmi Ocfcam, qui fuit de ordine fratrum minorum. Ipse etiam fuit magister Sacrae Scripturae. - Anno Christi 1348 completa est logica Wilhelmi Ockam, in die undecim milium virginum [21 Octobris], quarum intercessio pro nobis miseris ante Deum succurrat. Amen, Amen. Tabulae capitulorum, f. l l l v b , haec praemittuntur: "Iste tractatus logicae artis divisus in tres partes et unaquaelibet (!) pars est divisa in sua capitula". - Tabula capitulorum subscribitur: "Explicit Registrum huius libri". - Cf. cod. n. 30. Cap. 51 legitur post cap. 62 eiusdem partis. - E x e m p l u m : Bononiae. 49. - Neapoli, Bibl. Nat., cod. VIII. G. 98 (N1). - Saec. XIV, membr., mm. 230 X 155, ff. 162, coll. 2, lin. 42 57 . I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 162rb: consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus logicae, divisus in tres partes et unaquaeque pars distincta est per capitula. Quorum capitulorum opus editum fuit a magistro Guillelmo Ocham in sacra theologia doctore, de minorum ordine. Epistola desinit in columna per verba: reputo obtinere; reliqua pars suppleta est in ima pagina. - Quatuor capitula De aequipollentiis simul cum De obligationibus et De insolubilibus leguntur in fine Partis III-2. - E x e m p l u m : in sancto Marino. 5 5 Wysbi scu Visby cst oppidum imular vulgo Gotknd in Suetia. Custodia Norvegiae eo tempore erat pars Provinriae Daniae seu Dariae. 6 i Cf. W . Schum, Beschreibendes Verzeichniss cit., pp. 206s.

" Cf. C. Cenci, Manoscritti cit., p. 866.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

27 *

50. - Parisiis, Bibl. Mazar., cod. lat. 3521 (M). - Saec. XIV, membr., m m . 248 X 180, ff. 156, coll. 2, lin. 44. I n c . f. l r a : Omnes... E x p l . f. 154rb: consequenter sic respondeat. C o 1 o p h o n : Explicit tractatus logicae divisae in tres partes et unaquaelibet (!) pars est divisa per capitula. Amen. - Scriptor scripsisset melius bene si placuisset. - Cf. cod. n. 46. De obligationibus inscribitur: De regulis pertinentibus ad artem obligatoriam; De insolubilibus vero: De modo arguendi per insolubilia. Cf. iterum cod. n. 46. E x e m p l u m : Londeneis (!). Codex iste olim pertinebat ad bibliothecam Abbatiae S. Victoris. 51. - Parisiis, Bibl Nat. lat. 6431 (P). - Saec. XIV, membr., mm. 245 X 175, ff. 118, coll. 2, lin. 50-52 5 8 . I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 77va: consequenter respondeat. C o 1 o p h o n : Explicit tractatus logicae divisus in tres partes et unaquaeque pars est distincta per capitula. Non habet cap. 51. Desiderantur etiam De aequipollentiis, De obligationibus et De insolubilibus. Ff. 78ra-118vb habetur sic dicta Expositio aurea Guillelmi de Ockham. 52. - Patavii, BibL Anton., cod. 537. - Saec. XIV, membr., m m . 220 X 150, ff. 137, col. 1, lin. 37 59 . I n c . f. l r : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 134r: per exempla in figura posita (=111-4, c. 18, lin. 135). C o l o p h o n : Explicit iste liber qui scripsit sit benedictus, Amen, Amen, Amen. Explicit tractatus logicae divisus in tres partes et (una sed del.) quaelibet pars est divisa per capitula. Epistola desinit verbis: perscrutatio subsequetur. - Ultimae viginti lineae operis desunt. - E x e m p l u m : Londoneis. Tabula capitulorum sic subscribitur: Explicit tabula super logicam fratris W i l l e l m i Okham de ordine fratrum minorum, sacrae theologiae inceptoris et eorundem (!) professoris. - Cf. cod. n. 63. 53. - Vaticana Civitas, cod. Burghes. 151 (D). - Saec. XIV, membr., mm. 260 X 198, ff. 148, coll. 2, lin. 44-48 80 . I n c . f. 31ra: Omnes... E x p l . f. 131 v a : consequenter semper respondeat. C o 1 o p h o n : Explicit tractatus logicae divisus in tres partes et unaquaeque pars est distincta per capitula. 58

Cf. E. Pcllcgrin, La bibliothkqui des Visconti et des Sforza ducs de Milan au XV6

sikcle, Paris

1955, n. 114. " C f . A . M. Josa, Codici cit., p. 156. Cf. A. Maicr, Codices Burghesiani Bibliothecae Vaticanae, Citti dcl Vaticano 1952, 197s.

28*

INTROD UCTIO

Cap. 51 omissum est. Inter ff. 117v et 118r unus sexternus excidit, qua de causa textus inde a cap. 19 Partis III-3 usque ad cap. 2 Partis III-4 desideratur; per consequens desunt etiam De obligationibus et De insolubilibus. Ff. lra-30vb praecedunt Notabilia seu abbreviatio sic dictae Expositionis aureae; post Summam Logicae vero, f. 131va, immediate sequitur tractatus De sacramento altaris eiusdem Venerabilis Inceptoris. Idem amanuensis scripsit etiam magnam partem codicis Burghes. 68, qui continet abbreviationem Scripti in I Sententiarum Guillelmi de Ockham. Scriptor et abbreviator, nostro iudicio, idem sunt. - Iuxta A. Maier 81 codex noster memoratur iam in catalogo Avenionensi anni 1369, ut cod. num. 883; et in catalogo anni 1375, ut cod. num. 414. 54. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 949 (V4). - Saec. XIV (1335 ?), membr., mm. 311 X 245, ff. 114, coll. 2, lin. 52-56 62 . I n c. f. 3ra: Omnes... E x p l . f. 113vb: consequentiae (!) [add. mg.: semper] respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus logicae divisis (!) in tres partes et unaquaeque pars est distincta per capitula. Cap. 51 deest. - Exemplum : Londoniis.

§ 5. - Codices

in fine mutili

55. - Avenione, Bibl. Munic. (Musee Calvet), cod. 1086 (Y). - Anno 1343, membr., mm. 286 X 195, ff. 68, coll. 2, lin. 41 63 . I n c. f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 68rb: vel antecedens praenegato et huiusmodi. Et haec de fallaciis quo ad nunc suf&ciant etc. et sic sit dictum de hoc. C o 1 o p h o n: Explicit summa seu compendium supra omnes libros logicae ordinata per fratrem G. Okam ordinis minorum, doctorem in theologia. Et fuit finita die lunae post festum beati Barnabae apostoli anno Domini M°CCC°43°. Cf. Colophones cod. nn. 9, 65 et inscriptio cod. n. 1. Capitula De aequipollentiis, De obligationibus et De insolubilibus (hoc ordine) leguntur in fine Partis II, de qua re nota marginalis ante primum cap. De fallaciis admonet lectorem. - Inter ff. 48 et 49 senio quac incepit tc [investi]gans sciat" excidit, ideo pars inde a fine cap. 16 Partis III-2 usque ad medietatem cap. 9 Partis III-3 desideratur. - E x e m p l u m : Londoneis. 56. - Assisii, Bibl. Commun.f cod. 187. - Saec. XIV, pars membranacea, scil. ff. 1-61, mm. 226 X 155, col. 1; pars vero chartacea, scil. ff. 62-108, mm. 225x150, coll. 2 64 . P a r s I, i n c. f. 94ra: Dudum... Omnes... 81

A. Maicr, ibidem, p. 198.

61

Cf. A. Pelzer, Codices cit., pp. 393$.

M

Cf. L.-H. Labande, Catalogue generale, XXVII, Paris 1894, 502. Cf. G. Mazzarinti, Inventari cit., IV, Forli 1894, 53.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

29 *

E x p l . f. lOlvb: omnia nomina contenta (Pars I, c. 10, lin. 78). P a r s II, i n c. f. 62ra: Postquam dicta sunt aliqua... E x p l . f. 93ra: hoc praedicatum 'currit\ Et de propositionibus ad praesens dicta sufficiant. Epistola terminatur verbis: reputo obtinere. Ff. lr-61v praecedunt triginta quatuor quaestiones, quarum primaest: Utrum aliquo fundamento reali creato vel increato possint fundari diversae relationes oppositae. Ff. 102r-107v legitur tractatus introductorius in logicam quae incipit: Quia antiqui modernique magistri. Initium huius tractatus legitur etiam in cod. Vat. lat. 674, f. 159v. 57. - Beuronae, Bibl. Abbatiae S. Martini, cod. in 451. - Saec. XV, chart., mm. circa 288 X 210, non numeratus, ex tribus partibus est compositus. Secunda pars est Summa Logicae, ff. 85, coll. 2, lin. 58. I n c . II, f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p 1. II, f. 85rb: in primo tractatu de accidente, ideo ad praesens sufficiant. Et sic est fmis. C o 1 o p h o n: Explicit Oquam liber laudabilis. Tractatus De obligationibus et De insolubilibus sequuntur Partem III-2. Quatuor vero capitula (cum quinto, per errorem) De aequipollentiis addita sunt post tractatum De fallaciis. Quoad nomen 'Oquam* cf. Rotomagi (Rouen), Bibl. Munic., cod. A. 465 (561): "Tractatus Oquam de corpore Christi"; Tractatus minor, olim Herbipoli (Wiirzburg), Bibl. Fratrum Minorum Conv., cod. I. 63: "Explicit compendium logicae Oquam collectum ab eodem..." 85. 58. - Bononiae, Bibl. Univ., cod. lat. 103. - Duo codices in unum colligati. I : saec. XV, chart., mm. 302 X 217; II: saec. XIV, membr., mm. 300 X 212. Pars I, ff. 1-198 continet opera logicalia Alberti Magni, Ammonii et aliorum; pars II, membranacea, numerata in imis paginis ab 1 ad 34, coll. 2, lin. 48 continet partem Summae Logicae 66. I n c. f. l r a : Dudum... Omnes... E x p 1. f. 34vb: nulla variatione alia facta sicut ista ( = Pars II, c. 15, lin. 11). Epistola finem capit verbis: perscrutatio subsequetur. Codex iste quondam erat ad usum fratris Antonii de Ianua, "et est loci sancti Pauli in monte, iuxta Bononiam". 59. - Brugis, Bibl. Civit., cod. 497 (U). - Saec. XIV. membr., mm. 288 X 197. Codex compositus. Summa Logicae exstat ff. 1-40, coll. 2, lin. 54 67. I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... " Cf. infra, cap. VI. •• Cf. L. Frati, Indice dei codici latini conservati nella R. biblioteca universitaria di Bologna (Studi Italiani di filologia classica, XVI-XVII, Firenzc 1908-1909, 155). 87

Cf. A. dc Portcr, Catalogue cit., pp. 578ss.

30*

INTROD UCTIO

E x p 1. f. 40rb: in sensu divisionis sic ( = Pars III—1, c. 36, lin. 8). Epistola finitur verbis: reputo obtinere. - Cap. 51 deest. In altera parte codicis habentur opera quaedam logicalia Roberti Flund et Richardi de Kilvington. 60. - Lauduni (Laon), Bibl. Munic., cod. 431 (L). - Saec. XIV, membr., mm. 215 X 155, ff. 159, coll. 2, lin. 46, pluribus manibus exaratus 88 . I n c . f. l r a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p 1. f. 159va: et ita de consimilibus est dicendum ( = finis Partis III—4, c. 17). C o 1 o p h o n: Explicit logica Ocham compilata per fratrem Gwilhelmum de ordine minorum. Cap. 51 non habetur. - E x e m p l u m : Londoniis. Codex iste provenit e bibliotheca Abbatiae Vallis Clarae (Vauclair). 61. - Parisiis, Bibl. Nat. lat. 6430. - Ante 1399, chart., mm. 295 X 198, ff. 128, coll. 2, lin. 44-52, pluribus manibus scriptus. I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p I. f. 128ra: ista de aequipollentia earum suflficiant. C o l o p h o n : Explicit logica (Occam rasum). Amen. Iste codex, ut videtur, aliquando terminabatur f. 96vb, cum Parte III-2, ubi legitur subscriptio: "Explicit tractatus Posteriorum fratris Ghulielmi fratrum minorum de Anglia subtilissimi doctoris". Infra sequuntur nomina possessorum, ex quibus adhuc legi possunt: frater Daniel de Placentia, provinciae Bononiae; frater Petrus de Bevanio [Bevagna in Umbria], qui emit hunc codicem a Jhacopo Provostin, anno 1399. De obligationibus et De insolubilibus inveniuntur post tractatum De fallaciis; ultimo loco leguntur capitula De aequipollentiis. - E x e m p l u m : Longum (!). Secundus amanuensis f. 128v, inter alias ineptias, scripsit: Meum nomen non pono, quia me laudare non volo. 62. - Parisiis, Bibl. Nat. lat. 6432. - Ex duobus compositus. Pars chartacea, saec. XV, ff. 32, mm. 280 X 210, coll. 2, lin. 59; pars membranacea, mm. 290 X 109. I n c . f. l r a : Dudum... Omnes... E x p l . f. 32vb: poterit esse falsa dum haec est vera 'animal est' ( = Pars III-3, c. 18, lin. 97). Epistola desinit: reputo obtinere. Desunt cap. 51 et capitula De aequipollentiis. Altera pars, multo antiquior, continet Historiam gentis anglorum Bedae Venerabilis, initio et fine mutilam. 63. - Patavii, Bibl Univ., cod. 1913. - Ante a. 1377, membr., mm. 220 X 150, ff. 126, coll. 2, lin. 48, duabus manibus. I n c . f. l r a : Omnes... E x p 1. f. 126ra: per exempla in figura posita ( = m-4, c. 18, lin. 135). » Cf. Cataloguf gMraU, I, Paris 1894, 227.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

31 *

E x e m p 1 u m : Londoneis. - F. 126r suppletur particula Partis II, c. 4, lin. 113-67, quae particula deficit etiam in codice n. 31. Tabula capitulorum f. 128r sic subscribitur: Explicit tabula super logicam fratris Guillelmi Okham de ordine [rasura] sacrae theologiae inceptoris et eiusdem professoris. - Cf. explicit et subscriptio tabulae in cod. n. 52. Ista logica, conventus fratrum Eremitarum S. Augustini, die 28 Octobris 1377 concessa est ad usum fratris Francisci de Padua. 64. - Tarvisii

(Treviso),

Bibl. Commun.,

m m . 240 X 186, ff. 108, col. 1

cod. 376. - Ante a. 1371, membr.,

89 .

I n c . f. l r a : Omnes... E x p I. f. 108vb: vel quia plura ( = Pars III-4, c. 17, lin. 12). Tria folia non numerata, operi praemissa, continent partem tabulae capitulorum quae his verbis inscribitur: "Logica fratris Guillelmi Okam prima sui divisione dividitur in tres partes principales, nam in prima parte doctor veritatis determinat de proprietatibus terminorum...; et quilibet tractatus dividitur in capitula, ut inferius ostendetur... , \ Haec tabula, ut videtur, operi iam confecto praemissa est, et provenit ex quodam codice qui ad familiam D i s t i n c t a pertinet. E x e m p 1 u m : Parisius. Tractatus De insolubilibus (f. 95va) his verbis terminatur: "ne ista pars logicae dimitteretur totaliter interminata et intractata". Deinde sequitur additio curiosa: "quia non sperabam Venerabilem doctorem Ioannem Buridanum super insolubilium materia se volentem tractare. Quare dicta etc.". - Quisnam et quare haec verba addidit ? Forsitan scriptor huius codicis, qui si speravisset Buridanum de materia insolubilium tractaturum, hoc capitulum non scripsisset. Codex terminatur in nono sexterno; proximus, nunc deperditus, incipiebat verbis: enuntiantur de pluribus. Ioannes Franciscus Tarvisinus de Marlengo, O.P. hunc codicem die 9 Septembris 1371 conventui Tarvisino Fratrum Praedicatorum donavit 7 0 . 65. - Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 948 (V8). - Saec. XIV, membr., mm. 360 X 258, ff. 113, coll. 2, lin. 55 71 . I n c . f. l r a : Omnes... E x p 1. f. 113va: vel antecedens praenegato et huiusmodi. Et haec de fallaciis quo ad nunc sufficiant, et sic sit dictum de hoc. C o 1 o p h o n: Explicit summa sive compendium super omnes libros logicae ordinata per fratrem Guillelmum de Okam ordinis minorum, doctorem in theologia. Finito libro sit laus et gratia Christo etc. - Cf. Colophon cod. nn. 9, 55, et inscriptio cod. n. 1. - E x e m p l u m : Londoneis. 89

Cf. T. Barth, "Die Summa Logicac des Wilhelm Ockham und dcr Traktat dc puritate artis

logicae dcs Waltcr Burleigh in zwei Handschriften der Kommunalbibliothek von Treviso", Franziskanische Studien, XXXVIII (1955), 411-16. 70

Cf. Th. Kaeppeli, "Antiche Biblioteche Domenicane in Italia", Archivum Fratrum Praedicatorum,

X X X V I (1966), 26. 71

Cf. A . Pelzer, Codices dt. f p. 393.

INTROD UCTIO

32*

§ 6. - Abbreviationes

et

fragmenta

a) Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.), cod. Q. 242, ff. 24r-25ra continet tiones Ockam 72 . Non tamen verbotenus.

Supposi-

b) Erfordiae, Bibl. Civit. (.Amplon.) cod. Q. 35>5, ff. 102r-105r sub titulo "sequuntur quaedam rasariae ipsius Ockam" habet excerpta ex Parte I et II necnon De obligationibus et De insolubilibus 7S. - E x e m p l u m : Londoneis. c) Monachii, Bibl. Status, cod. lat. 276, ff. 104ra-105rb habet capitula 44 et 45 Partis I Summae Logicae, sub inscriptione: Capitulum fratris Occam de quantitate 74. d) Parisiis, Bibl. Nat., cod. lat. 15.904, ff. 204r-210v continet abbreviationem Partis I Summae Logicae. e) Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 674, f. 117r-v habet initium tractatus De principiis theologiae 75 . F. 122r legitur Epistula prooemialis: Dudum... perscrutatio subsequetur. Deinde, ff. 122r-135v habentur conclusiones Partis I; ff. 148r-152r incipit tabula "super totam logicam Ockam", sed post 15 titulos incipit tractatus: Quia antiqui modernique magistri, qui legitur ctiam in cod. 187 bibl. communalis Assisiensis, statim post Summam Logicae (mutilam) Venerabilis Inceptoris. f ) Vaticana Civitas, cod. Vat. lat. 3048, ff. 112r-115v habet quaestionem cui titulus: Utrum universalia sint extra animam in singularibus. Compilator prae oculis habuit capitula 15-17 Partis I, sed novit etiam Scriptum in I sent., d. 2, q. 6 Guillelmi de Ockham. Hic obiter memorare iuvat aliam quaestionem de universalibus, quae legitur in codice 173, ff. 57rb-58ra Bibl. Antonianae, Patavii: Quaero utrum universale sit res extra animam totaliter exsistens in quolibet singulari. In fme quaestionis scriptum est 'Ocham\ Similiter huc pertinet Quaestio de universali secundum viam et doctrinam Guilelmi de Ockham, quam ex cod. Vat. Palat. lat. 998 edidit M. Grabmann 78 . g) Vindobonae, Bibl. Fratrum Praedicatorum (Dominikanerkonvent), cod. 160/130, ff. 127r-141v continet partem Summae Logicae, quae explicit in quarto capitulo Partis III-l 77 . De Tractatu Minori et de Elementario Venerabili Inceptori adscriptis in capitulo speciali sermonem faciemus 78 . - Defensorium, quod asservatur Romae, Bibl. 71

Cf. W . Schum, Beschreibendes Verzeichniss cit., pp. 497s.

71

W . Schum, ibidcm, pp. 657ss.

74

Cf. C. Giacon, "Una 'nota magistri fratris Occam dc quantitate' nel Cod. Lat. 276 della Bi-

blioteca di Stato di Monaco di Baviera", La filosofia della natura nel Medio Evo (Atti del III Congresso internazionale di filosofia medioevale, Milano, 1966, 625-33). 76

Cf. M. Vatasso et P. Franchi de* Cavalieri, Codices Vaticani Latini, I, Romae 1902, 530ss. - Tracta-

tum De principiis theologiae Guillelmo de Ockham adscriptum edidit L. Baudry, Le Tractatus de Prindpiis Theologiae attribue a G. d'Occam (£tudes de Philosophie Medievale XXIII, Paris 1936). 76

M. Grabmann, Quaestio de universali secundum viam et doctrinam Guilelmi de Ockham (Opuscula

et Textus, Monasterii 1930). 77

Iuxta Catalogum machina scriptum, ut V. Richter humaniter nobis communicavit.

78

Infra, cap. VI.

Cod. Gonvillc & Caius 464/571, f. 69 ~ l r

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

33 *

Angelica, cod. 1017, fF. 21r-36v, agit de terminis ad mentem Guillelmi de Ockham, sed non potest dici nec extractum nec abbreviatio Summae Logicae 79. Idem dicendum est de Quaestione de relatione (Basileae, Univ. lat. F. II. 24, fF. llrb-16va), quam G. Mohan edidit 80 . h) Summa Logicae olim exstabat Bononiae, in bibliothecis conventuum S. Dominici cod. 186, S. Francisci cod. 109 et in catalogo anni 1421 cod. 536 et 537, S. Jacobi cod. 48, S. Salvatoris cod. 248 8 1 ; Mantuae, in bibliotheca conventus S. Dominici, cod. 69 ; Neapoli, in bibliotheca conventus S. Dominici Maioris, Scanzia IV, cod. VIII 8 2 ; Vindobonae, in bibliotheca Fratrum Praedicatorum, in 'Pulpeto T* 83 . Ubinam hodie ista exemplaria asserventur, si quidem asservantur, ignoramus. Codex quem Ioannes a S. Antonio Compluti (Alcala de Henarez), in bibliotheca Collegii Maioris vidit 84 , idem est ac codex quem supra sub n. 6 descripsimus. H. Sbaralea 85 memorat aliquot codices Florentinos, qui adhuc exstant, et supra sub nn. 3 et 33 descripti sunt. Sed praeter illos, ut dicit "habetur etiam Volaterrae apud nostros, ms. in 4°, incipit: Quam magnos... scientia etc. Haec Summa missa est ad Adamum Woddam eius auditorem, et dividitur in tres partes". Iste videtur esse codex noster n. 45. Catalogos bibliothecarum hodie non exsistentium ex professo non exploravimus.

§ 7. - Editiones Summae

Logicae

1. - Parisiis, anno 1488, mm. 283 X 200, fF. 124, coll. 2, lin. 51. I n c. f. l v a : Quam magnos... Dudum... Omnes... E x p l . f. 124r: consequenter respondeat. C o 1 o p h o n: Explicit tractatus logicae fratris Guillermi Ockam, divisus in tres partes et unaquaeque pars per capitula distincta est. Impressum est hoc opus [per Ioannem Higman] in vico clauso Brunelli MCCCC°LXXXVIII

8FL.

Sic incipiunt expliciuntque omnes editiones. Epistola etiam in omnibus terminatur verbis: reputo obtinere. Capitulum 51 Partis I hic, sicut et in aliis editioni79

Cf. Ph. Boehncr, "Der Stand der Ockham-Forschung", Franziskanische Studien, X X X I V (1952),

22; Collected Articles on Ockham cit, p. 13. 80

G. Mohan, "The Quaestio de Relatione attributed to William Ockham", Franciscan Studies, XI

(1951), 273-303. 81

M. H. Laurent, Fabio Vigili et les bibliotheques de Bolcgne (Studi c Tcsti 105), in Civitate

Vaticana 1943, pp. 44, 121, 127, 211, 317. 88

C f . Th. Kaeppeli, "Antiche Biblioteche" cit., pp. 26, 40.

88

Cf. Th. Gottlieb, Mittelalterliche Bibliothekskataloge Osterreich, I, Wien 1915, 409.

84

Ioannes a S. Antonio, Bibliotheca Universa Franciscana, II, Matriti 1732, 45.

85

H. Sbaralea, Supplementum et castigatio ad Scriptores Ordinis S. Francisci, I, Romae 1908, 345s.

88

C f . L. Hain, Repertorium Bibliographicum, n. 11948 (II-1, Berlin 1925, 519); W . A. Copingcr,

SupplemerUum to Hain's Repertorium Bibliographicum, I, London 1895, 355.

OCZHAM, SUMMA LOGICAB

3*

34*

INTROD UCTIO

bus, numeratur cap. 53. Propterea sequentium editionum solummodo p h o n e m indicabimus.

C o 1 o-

2. - Bononiae, anno 1498, mm. 302 X 208, ff. 97, coll. 2, lin. 60. C o l o p h o n : Explicit magna constructio logicae Magistri Guilielmi Hoccam anglici ex ordine Fratrum Minorum, logicorum acutissimi: Scholae invictissimorum Nominalium inceptoris in omnium disciplinarum genere Doctoris plusquam suptilis. Quam correxit summa diligentia frater Marcus de Benevento congregationis Celestinorum beati Benedicti. Qui et aetate nostra veram Nominalium academiam in Italia suscitavit: quam infecti gustu prosternabant. Impressaque est Bononiae non parvo aere Benedicti Hectoris Bononiensis artis impressoriae solertissimi. Ioanne II Bentivolo Bononiam illustrante, die sexto Aprilis 1498 87 . Marcus editionem suam inscripsit Ioanni Antonio de Albergatis Bononiensi, canonico cathedralis ecclesiae sancti Petri de Bononia. Post Colophonem sequuntur duo epigrammata : unum, Camilli Palaeotti ad Ockham, alterum vero Constantii Cancellarii Pistoriensis ad fratrem Marcum. Tam Colophon quam duo epigrammata, parum elegantia, in duabus editionibus sequentibus iterum impressa sunt. 3. - Venetiis, anno 1508, mm. 211 X 158, ff. 107, coll. 2, lin. 59. Omnia ut in praecedenti editione, exceptis nota impressoris et excusatione Lazari: Impressum Venetiis per Lazarum de Soardis, die 15 Maii 1508, qui obtinuit a dominio Venetiarum quod nullus possit imprimere nec imprimi facere sub poena, ut patet in suis privilegiis etc. Laus Deo optimo maximoque. - Post epigrammata sequitur Excusatio Lazari. 4. - Venetiis, anno 1522, mm. 280 x 200, ff 83, coll. 2, lin. 65. Omnia ut in editionibus nn. 2 et 3, excepta nota typographi: Venetiis impressa iussu et sumptibus haeredum .q. Domini Octaviani Scoti Civis Modoetiensis ac sociorum. Anno a Christi saluberrima incarnatione 1522. Die ultimo Aprilis. 5. - Oxonii, anno 1675, mm. 180 X 105, pp. 556, col. 1. Editionem curavit Obadiah Walker, magister Collegii Universitatis. Impressa autem est typis L. L. Academiae Typographicae, impensis I. Crostey. L. Wadding 88 , enumerans opera Venerabili Inceptori adscripta, dicit: "Summam Logices ad Adamum, lib. 1. Omnes Logicae tractatores. Prodiit Venetiis apud Lazarum de Soardis anno 1591. in 4. - Maiorem Summam Logices, lib. 4. Dudum expletis lectionibus... Extat Venetiis an. 1522". Haec editio sine dubio eadem est quam sub n. 4° indicavimus. Sed priorem, anni scilicet 1591, nullibi invenimus. W . Risse 89 , auctor Bibliographiae Logicae, p. 95, sub anno 1591 memorat quidem

87

Cf. L. Hain, ibidem, n. 11949; W . A. Copinger, ibidem, n. 11949.

88

L. Wadding, Scriptores Ordinis Minorum, Romae 1906, 107."

89

W . Risse, Bibliographia Logica, I, Hildesheim 1965, 95.

DESCRIPTIO CODICUM MANUSCRIPTORUM ET EDITIONUM

35 *

huiusmodi editionem, sed locum, ubi saltem unum exemplar eius inveniretur, non prodit. Et tamen catalogos maiorum bibliothecarum mundi perlustravit. Inspicienti Colophonem editionis principis anni 1488 statim apparet illam editionem ad fidem alicuius codicis e familia D i s t i n c t a fuisse paratam. Ad hanc autem familiam, ut diximus, pertinent codices antiquiores simul ac meliores. Inde est quod editio antiquissima textum completum et fide dignum praeberet, si non esset numerosis et non raro gravibus erroribus typographicis vitiata. Editor textui codicis, quem usu adhibuit, nihil omnino addidit nec aliquid ex eo omisit. Ultima enim paragraphus Epistolae prooemialis in suo codice, sicut in multis aliis, probabiliter deerat. Editionem principem a Marco de Benevento fuisse curatam non videtur probabile. Ipse enim anno 1488 veri similiter in Italia studiis vacabat. Nomen eius, cum titulo baccalaurei, prima vice die 14 Ianuarii 1494 apparet; gradum vero magisterii in Universitate Bononiensi die 9 Aprilis 1498 obtinuit 90 , - tribus diebus post quam editio Summae Logicae ab ipso curata ibidem lucem viderat. Tres editiones sequentes, nempe Bononiensis a. 1498, Venetae a. 1508 et a. 1522, absque dubio curae et studio Marci debentur, de quo facto epistola dedicatoria in initio et Colophon cum epigrammate in fine operis testantur. Ipse quidem de editione Parisiensi nec verbum facit, sed solum asserit se exhortationibus Ioannis Antonii Albergati morem gerens - Summam Logicae Venerabilis Inceptoris lucidam fecisse et summa cum diligentia correxisse. Dubium tamen non est quin ipse editionem principem prae manibus habuerit et eam adiutorio saltem unius codicis correxerit. Non quidem summa sed valde mediocri diligentia. Editiones vero Venetae editioni Bononiensi nihil omnino conferunt, excepto quod multas abbreviationes solvunt et titulos singulis capitulis praemittunt. Ea quae diximus pauca exempla sufficienter illustrabunt: In Prologo, lin. 51-52, ubi nostra editio, cum melioribus codicibus, legit: "Ad studiosos itaque, preces pro hoc praeclaro licet compendioso volumine geminantes", editio Parisiensis habet: "Ad studiosas itaque preces... multiplicatas". Idem legitur in editione Bononiensi, excepto quod verbum 'multiplicatas', factum est 'multiplicitas'. Peius igitur quam exemplar. In Epistolay lin. 5-6 in editione nostra stat: " C u m igitur... tuis precibus nequeam contraire, experiar quod hortaris M , editio autem princeps praebet: " C u m igitur... tuis precibus ne quaquam contraire nequaquam quod hortaris". Hoc Marcus sic correxit: " C u m igitur... nequaquam contrarire valeam quod hortaris". Hanc correctionem, nostro quidem iudicio, non ex quodam codice manuscripto sed potius e proprio capite sumpsit. Res similiter se habere videtur in Parte I, c. 1, lin. 3-4. Ubi nos habemus "intendunt astruere quod argumenta ex propositionibus", editio Parisiensis habet: "intendunt astruere per argumenta quod syllogismi ex propositionibus ,, ; Marcus autem: "intendunt astruere quod argumenta et syllogismi ex propositionibus". 90

U t nuper detexit C. Piana, Ricerche su le Universita di Bologna e di Parma (Spicilegium Bona-

venturianum, I, Quaracchi 1963, p. 153, nota 5; et pp. 210-13). Cf. etiam A. Birkenmajer, "Marco da Benevento und die angebliche Nominalistenakademie zu Bologna (1494-1498)", Philosophisches Jahrbuch, XXXVIII (1925), 336-44.

36*

INTROD UCTIO

Adsunt tamen verae et utiles correctiones, quas facere haud potuisset nisi unum saltem codicem manuscriptum consuluisset. Exempli gratia Parte I, c. 2, lin. 8-9 loco verba Vera... vera* editio Parisiensis habet 'una... una', quod Marcus correxit. In Parte I, c. 3, lin. 22 in editione prima deest verbum 'synonymorum', quod Marcus supplevit. In eodem capitulo paragraphum inter lin. 84-94 editio Parisiensis eodem ordine habet ac nos, sed editio Bononiensis, cum non paucis codicibus, eam post nostram lin. 26 ponit. Estne tandem aliquid quod Marcus de Benevento textui Summae Logicae, quem in editione Parisiensi vel in suo codice manuscripto invenit, proprio Marte addidit ? Nihil tale invenimus, nisi duas notulas, quae forsitan praeter intentionem editoris impressae sint. Una occurrit in Parte III-3, c. 24, in fine: "Notandum quod nomina figurarum... et non embardorum M , ut notavimus in apparatu ibi ad lin. 128. - Alia legitur ibidem, cap. 38, ad lin. 40: "Tamen disiunctiva opposita copulativae... vel non omnis homo currit". Hae sententiae in editione Parisiensi a. 1488 non habentur, sed primo apparent in editione Marci de Benevento, quae prodiit Bononiae a. 1498. Impossibile non est quin Marcus eas ad usum proprium notaverit in margine sui exemplaris editionis Parisiensis, quod postea typothetis Bononiensibus tradidit, qui crediderunt hic agi de additionibus textui inserendis. Hae additiones etiam in editionibus sequentibus impressae sunt. Praeterea Marcus hic atque illic verbis materialiter supponentibus articulum ly praemisit. Exempli gratia Parte I, c. 1, lin. 59-60: "non loquor hic de ly signo. Aliter accipitur ly signum"; cap. 2, lin. 31-33: "nec ly homo nec ly albus... nec ly currens nec ly velociter". Articulum his locis nec editio princeps nec codices, quos vidimus, habent. Obadiah Walker, qui a. 1675 Oxonii Summam Logicae typis mandavit, nullum codicem manuscriptum consuluit. Dicit enim in praefatione: "Nec in huius editione aliud nobis arrogamus, quam quod e barbaris characteribus, abbreviationibus, aliisque legendi difficultatibus, in apertam, gratam et usitatam lectionem vindicavimus; et ab innumeris impressorum erratis liberavimus". Omnibus igitur perpensis, sine iniuria Marci de Benevento et Obadiae Walker, dici potest solam editionem principem a. 1488 fuisse ad fidem codicum manuscriptorum (vel potius codicis manu scripti) paratam. Editio Bononiensis vocari potest editio recognita, Venetae vero a. 1508 et 1522 novae impressiones hic atque illic correctae, Oxoniensis tandem a. 1675 nova impressio emendata 91 .

CAP. II

De authenticitate

Summae

Logicae

eiusque

partium

Summam Logicae esse opus genuinum Venerabilis Inceptoris, Guillelmi de Ockham, plus quam sexaginta codices manuscripti - nullo contradicente - testantur, sicut luculenter apparet cuicunque qui primum capitulum nostrae introductionis 91

Tadeusz Wlodarczyk recenter magnam partem Summae Logicae in linguam Polonam transtulit,

exemplis theologicis omissis: G. Ockham, Suma Logiczna, Warszawa 1971.

DE AUTHENTICITATE SUMMAE LOGICAE

37*

perlustrat. Idem plures auctores paris aetatis, qui auctorem de facie noverunt, sine ulla haesitatione comprobant. Primo loco venit Ps.-Richardus de Campsall, qui ad Summam Logicae destruendam totum opus composuit. Opus autem istud, de quo infra fusius agemus, in codice manuscripto inscribitur Logica Campsale Anglici, valde utilis et realis, contra Ocham Etiam Gualterus de Chatton in sua Lectura in I Sententiarum iterum atque iterum citat Summam Logicae, assignando etiam partes et capitula f . Et tamen ipse certo scire potuit quis fuerit auctor huius operis, nam, ut infra videbimus, in eadem domo studiorum commorabatur in qua Inceptor Summam Logicae composuit. Praeter hos Adam de Wodeham, discipulus et amicus Guillelmi, qui ut creditur prologum Summae Logicae praemisit et capitulum 51 Partis I addidit, frequenter hoc opus allegat. Forsitan ipse ea occasione qua prologum et capitulum 51, auctore utique volente et consentiente, addidit, opus magistri et amici propria manu pulcre rescripserit et aliquantulum ordinaverit. Hoc utique possibile est, sed tamen certo sciri non potest. Procul tamen aberat ab Adam ut verba magistri mutaret vel eis sua placita substitueret. Hoc uno exemplo illustrare sufficiat. Adam In I Sententiarum, dist. 23, q. 1, ubi mentionem facit de primis et secundis intentionibus, haec habet 8 : "Sed de istis antiqui vocant res ipsas extra animam, vel quascumque alias etiam in quas potest intendere vel aspicere intellectus absolute secundum se, intentiones primas. Et signa rerum, quae non intendit intellectus absolute sed pro quanto sunt signa, vocant intentiones secundas.... Alii autem vocant non res ipsas, quae sunt entia de primo ordine, in quas intendit intellectus, intentiones primas, sed ipsas intentiones vel conceptus quibus intellectus intendit in res, quae intellectiones sunt de secundo ordine. Et intentiones secundas non signa rerum, sed entia de tertio ordine, scilicet per se signa signorum... Ad illam primam magis videbatur Ockham [cod.: Hok.] declinari [cod.: declarari] in praesenti quaestione 4, sed ad secundam 1

Opus istud, cuius editio ab E. A. Synan paralur, asservatur in unico codice Bononiae, Bibl. Univ.

2635. Cf. V. Doucet, "L'oeuvre scolastique de Richard de Conington, O. F. M.", Archiuum Franciscanum Historicum, X X I X (1936), 420, nota 4; E. A. Synan, "Richard of Campsall, an English Theologian of the Fourteenth Century", Mediaeval Studics, XIV (1952), 1-8; "The Universal and Supposition in a Logica attributed to Richard of Campsall" (Nine Mediaeval Thinkers, ed. J. R . 0'Donnell, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, Studies and Texts I, Toronto 1955, 183-232); The Works of Richard of Campsall, I, Toronto 1968, 16s. 1

Gualterus de Chatton, Lectura in I Sentcntiarum (Paris., Bibl. Nat. lat. 15.886, ff. 175ra, 175rb;

Florentiae, Bibl. Nat., conv. soppr. C. 5. 357, ff. 107ra-rb, 119vb, 121vb). Huius operis solummodo prologus et initium primi libri superest. - Etiam Ioannes de Rodyngton (doctor theologiae cc. 1333) novit Summam Logicae. Etcnim eam - tacitis titulo operis et nomine auctoris - fere verbotenus citat in suo commentario In I Senientiamm, dist. 2, q. 1: "Hic dicitur quod conceptus naturaliter significat aliquid et secundario vox significat illud idem, ita quod si conceptus permutaret suum significatum, ipsa vox sine nova institutione permutaret. Secundo dicitur quod 'eaedem voces sunt notae' ctc. sic intelligitur quia significant secundario quod significant pasjiones primo. Tertio dicitur quod conceptus naturaliter significat quidquid significat, non sic vox" (cod. Vat. lat. 5.306, f. 49va). Sententiae citatae leguntur in Summa Logicae, Parte I, c. 1, lin. 30-49. * Adam de Wodcham, In I Sententiarum> dist. 2^, q. 1 (Cantabrigiae, Gonville and Caius, cod. 281/674, f. 233r). De hoc codice cf. V. Doucet, "Commentaires sur lcs Sentences. Supplcment au Repertoire de M. Frederic Stegmiiller", Archivum Franciscanum Historicum, XLVII (1954), 94. 4

Guillelmus de Ockham, In I Sententiarum, dist. 23, q. 1 D : "Circa secundum dico quod intentio

prima vocatur rcs realiter exsistens. Intentio autem secunda vocatur aliquid in anima, rebus applicabile,

38*

INTROD UCTIO

in Logica sua, capitulo 12 et 11, ubi pulcre et plane docet de his, salvo quod ubi dicit ibi 'dum sunt signa', Vel quatenus sunt signa* sequor eum ibi, quia illud 'dum sunt signa' non sufScit". Aliis verbis: mihi magis placeret si addidisset Vel quatenus sunt signa*. Nonne Adam, si voluisset, faciliter addere potuisset 'vel quatenus sunt signa' ? In nullo tamen codice manuscripto occurrit huiusmodi additio. Omnibus istis testimoniis accedit quod in Summa Logicae, sicut in capitulo de tempore compositionis videbimus, fere omnia scripta quae Ockham antea composuit velut opera propria nominatim citantur. Sed si nihil horum nobis praesto esset, hoc opus tum ratione doctrinae tum ratione generis dicendi nihilominus Venerabili Inceptori adscribendum esset. His non obstantibus, plus quam centum ante annis, C. Prantl 5 in sua historia logicae in Europa occidentali asseruit, nullo codice manuscripto inspecto, Summam Logicae ab editore Marco de Benevento eo usque fuisse interpolatam atque mutatam, ut certo sciri non possit quid in ea auctori quid vero editori debeatur. Assertio sane gratuita, quae gratis negari potuisset, quam tamen non pauci et non parvae auctoritatis viri plus minusve receperunt. Sed Ph. Boehner iam anno 1939 demonstravit sententiam C. Prantl omni prorsus fundamento carere 6, nam omnia quae iste maiori minorive certitudine Marco de Benevento adscripsit, leguntur in codicibus manuscriptis ante mortem Venerabilis Inceptoris scriptis. In introductione vero ad suam editionem Boehner iterum redit ad quaestionem et dicta C. Prantl singillatim refutat 7 . Nullius utilitatis esset hanc refutationem hic repetere. Editio ipsa sit pro refutatione. Quasdam tamen partes Summae Logicae necesse est hic breviter tangere. a) Primo loco venit Prologus, qui incipit verbis 4 Quam magnos', in quo extollitur primo utilitas dialecticae, deinde vero auctor huius operis. Asservatur autem in 19 codicibus manuscriptis. Utrum codices initio mutili eum habuerint necne, nescimus. Scriptor huius Prologi in solo codice n. 45 (Vat. Ottob. lat. 2071) indicatur 8, sequentibus verbis: "Incipit prologus fratris et magistri Adam de Anglia in logicam sui magistri, fratris Guillermi de Ocham, egregissimi bachalarii theologiae". Agitur absque dubio de Adamo de Wodeham, qui - ut infra videbimus - a. 1322-23 Gualterum de Chatton Sententias legentem audivit, circa a. 1330 gradum baccalaurei in theologia obtinuit et inter annos 1339-41, ut lector sexagesimus primus, studium Oxoniense rexit 9 . In eodem codice Ottoboniano, et in eo solo, leguntur etiam verba quibus auctor Prologi asseverat se discipulum Guillelmi de Ockham fuisse: "sub cuius ferula me praedicabile de nominibus rerum quae non habent suppositionem personalem sed simplicem" (ed. Lugduni 1495). 5

C. Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, III, Leipzig 1867, 329, nota 740.

8

Ph. Boehner, "Zur Echtheit der Summa Logicae Ockhams", Franziskanische Studien, X X V I

(1939), 190-93; idem Collected Articles on Ockham (ed. cit., pp. 65-70). 7

William Ockham, Summa Logicae (ed. cit., pp. viii-xii).

8

Vide supra, cap. 1. Posthac codices ibi descriptos per numeros singulis praemissos indicabimus.

9

Notitias de Adamo de Wodeham (Woodham) in unum collegit A. B. Emden, A Biographical

Register of the University of Oxford to A. D. 1500, III, Oxford 1959, 2082.

DE AUTHENTICITATE SUMMAE LOGICAE

39*

fuisse fateor, non verecunde, in hac scientia et aliis pluribus, professorem eiusdem ordinis praelibati". Haec tamen verba Ph. Boehner fictitia esse videbantur 10, et talia esse videntur etiam nobis, eo scilicet fine addita, ut adscriptio externa criterio quoque interno fulciretur. Non intendimus tamen negare quin Adam revera discipulus, amicus et forsitan socius et adiutor Venerabilis Inceptoris fuerit. Praeterea in Prologo, lin. 47-48 legimus: "Siquidem hic doctor eximius... plene et limpide ac seriose composuit...". Verbum 'seriose' (Anglice: seriously) in scriptis auctorum scholasticorum rarissime invenimus, in operc tamen Adae idem verbum occurrit nobis: "et seriosius declaravi hoc (?) in una alia quaestione" n . Porro etiam Ioannes Maior, qui abbreviationem commentarii Adae in Sententias edidit, dicit eum fuisse discipulum Venerabilis Inceptoris: "Okam et Catonis contemporaneus, utrumque in scholis respondentem audivit" 12. Illi qui operibus Adae student testimonium codicis Ottoboniani et Ioannis Maioris ut rem vero proximam sine difficultate recipient. Tempus quo Adam Prologum istum Summae Logicae praemiserit ignoramus. Certe ante quam esset magister theologiae, seu ante 1339. Legitur enim in codice n. 47 (A 1 ), quem Arno Petri Visbiae (vulgo Vysbi) a. 1339-finivit; codex autem unde eum descripsit maxima cum probabilitate erat ille quem Ioannes Nicholai scripsit "quando studuit Parisius, anno Domini MCCCXXIX" 13 . Qua de causa tot codices Prologum omiserunt ? Una, quod Summa Logicae probabiliter ante diffundi coepit quam Prologus ei praemissus esset. Alia, aeque vel magis probabilis, potuit esse fastidium cultus personarum. Quidam enim illa aetate velut rcm vanam et immodestam considerabant nomen proprium et titulum academicum scriptis suis apponere. Ideo in non paucis codicibus, nomen, titulus et ordo, ad quem auctor pertinebat, deleta sunt. In ipso codice quem modo memoravimus, titulus 'doctoris' deletus est simul cum nomine scriptoris 'Arno Petri\ fortunate non adeo ut legi non possit. In hoc autem prologo Ockham non solum nominatur, sed velut doctor 'praecipuus' et 'sublimis' exaltatur. Adde quod Inceptor inde a medietate a. 1324 "super crimine haeresis in curia Romana delatus extiterat, pendente inquisitionis negotio contra ipsum" 14 ; die

10

Cf. William Ockham, Summa Logicae (cd. cit., p. x); cf. hic infra, Prologus, in apparatu ad liii. 46.

11

Adam dc Wodcham, In IV Sententiarum, q. 5, ubi pcr longum et latum agit de quantitate in

sacramento Altaris (cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.892, f. 157va). 1 8 Ioannes Maior, in Vita Adae, quam praemisit editioni a se paratae: Adam Goddam, Super quattuor libros Sententiarum, Parisiis 1512. - Ibidem Ioannes Maior comparat inter se Adamum et Venerabilem Inceptorem eosque verbis depingit, nescimus si documento cuidam aut soli imaginationi innixus: "Okam et Adam accedunt in logica et utraque philosophia pares: in sententiis Okam ampullosus et diffusus, Adam digcstus et resolutus. Si Guillermi dyalogus non obstitcrit, palmam a priore surriperet posterior. Sublimi ingenio et audaci Guillermus, excelso et solido Adam. Ille rugosa fronte, demisso supcrcilio, micantibus oculis, tamquam vir bellator ab adolcscentia suadendo dissuadendo seriose disputat; hic serena fronte, elevato supcrcillio, ridendo, singulis gratus, omnia diluit. Quocirca neutrum alteri prefcram". 13

Vide supra, cap. 1, in dcscriptione huius codicis.

Ut dicit Ioanncs XXII, in epistola die 28 Maii data, qua iniungit auctoritatibus ecclesiasticis et saecularibus ut Michaelem dc Cacsena, Bonagratiam dc Pergamo et Guillelmum de Ockham, ubicumque repcrti fuerint, capiant, custodiant ct ad Curiam Romanam transmittant. Bullarium Franciscanum, V, n. 711 (cd. C. Eubel, Romae 1898, 346). 14

40*

INTROD UCTIO

vero 6 iunii 1328, tamquam "contumax, fugitivus, hostis Dei et ecclesiae fideique catholicae" solemniter excommunicatus est 1 5 . His consideratis mirum est, non quod hunc Prologum tot amanuenses omiserint, sed quod eum tot scribere ausi sint. b) Secundo consideranda est Epistola prooemialis, quae exorditur verbis 'Dudum me frater'. Haec Epistola legitur in 44 codicibus manuscriptis et omittitur in 18, codicibus initio mutilis non numeratis. Sed non omnes 44 codices habent totam jEpistolam, nam 11, simul cum editionibus antiquis, sistunt in linea 17, ad verba 'locum reputo obtinere'; in uno (n. 28) terminatur ad verbum 'argumentationis, (lin. 20), in tribus vero (nn. 7, 52, 58) ad verbum 'subsequetur' (lin. 21). Authenticitas huius Epistolae, auctoritate 44 codicum fulcita, nostro iudicio rationabiliter negari non potest. Omissio 18 codicum faciliter explicari potest partim eo quod exemplar auctoris nonnulli descripserunt antequam ipse hanc epistolam dedicatoriam ei praemisisset, partim eo quod maior pars eorum qui Summam Logicae scripserunt, non pretio conducti sed proprio Marte et ad usum proprium id fecerunt, ideo libere omittere potuerunt ea quae eorum iudicio ad opus stricte non pertinebant. Quisnam fuit ille Trater carissimus' qui suis litteris studuit Inceptorem inducere ad hoc opus componendum ? Codex n. 45 dicit Epistolam fiiisse directam 'discipulo suo praedicto', scilicet fratri et magistro Adam, qui Prologum postea praeposuit. Sed iuxta codicem n. 47 fuit scripta 'ad fratrem Willelmum de Ambersbergh [Ambusbergh ?] ordinis minorum de provincia Angliae'. Cui magis credamus ? Nostro iudicio non est necesse fidem praestare nec uni nec alteri. Difficile enim est credere quod Ockham tantum opus scripserit ad preces unius alteriusve amici. Dedicatio illa videtur nobis esse pure rhetorica, ad neminem specialiter directa, qua tamen prooemium apte et pulcre initium sumit. c) Tertio consideranda est authenticitas capituli 51 (53 in editionibus antiquis) Partis I. In hoc capitulo recitantur atque solvuntur decem obiectiones quae militare videntur contra opinionem quam Venerabilis Inceptor in capitulo 50 velut veram opinionem Aristotelis proposuit. Hoc capitulum, codicibus mutilibus iterum non numeratis, 20 codices omittunt, quidam vero habent illud extra ordinem, seu loco cui non pertinet, ut ex. gr. cod. n. 33 initio operis, in tabula, cod. vero nn. 28 et 34 in fine totius operis. Codex tandem n. 10 (S. Geminiani 26), qui tantum partem huius capituli scripsit, notat in margine: Discipulus Occam. Praeterea Ps.-Richardus de Campsall de hoc capitulo nullam facit mentionem. Iure igitur meritoque dixit Ph. Boehner 18 authenticitatem huius capituli esse valde dubiam. Nunc testimonio codicis S. Geminiani 26, qui Ph. Boehner non erat notus, dicere possumus hoc capitulum, stricto saltem sensu sumendo authenticitatem, non esse authenticum. Contra authenticitatem stricto sensu sumptam militare videtur etiam quod 15

Bullarium Franciscanum, V, n. 714 (ed. cit., p. 349).

16

Ph. Boehner, William Ockham, Summa Logicae (ed. cit., p. xi).

DE AUTHENTICITATE SUMMAE LOGICAE

41*

auctor huius capituli dicit 'in Categoriis' (lin. 4), ubi Ockham diceret 'in Praedicamentis'. Ipse enim, ni fallimur, nullibi in toto hoc voluminoso opere vocavit Praedicamenta Aristotelis Categorias. Praeterea paragraphi introducuntur verbis 'Adhuc', 'Amplius' (lin. 15, 22, 31), Inceptor econtra praefert ^ltem' vel 'Praeterea*. Quisnam fuit ille 'discipulus Ockham' qui hoc capitulum scripsit ? Idem, ut nobis videtur, qui Prologum scripserat. Maxima cum probabilitate Adam de W o deham. Hoc satis rationabiliter conici potest ex eo quod una sententia Prologi in hoc cap. 51 fere verbotenus repetita est. Ibi, lin. 41-42 legimus: "quam quia propter obscuritatem Graeci sermonis in Latinum translati", hic vero lin. 235-36: "tum quia propter obscuritatem Graeci sermonis in Latinum translati". Praeterea auctor Prologi primam sententiam a Boethio mutuavit, et hic quoque occurrit sententia quae videtur esse aliena a lingua auctorum scholasticorum: "Unionem namque spirituum ad naturas corporeas non solum Lex Christiana sed et omnis natio, ritus et secta fatetur..." (lin. 40-42). Ex hoc tamen minime sequitur hoc capitulum praeter vel contra intentionem auctoris fuisse additum. Ockham enim hoc capitulum initio cap. 49 promisit his verbis: "tertio obiciam contra eam et respondebo illo modo quo responderet Aristoteles, ut mihi videtur" (lin. 20-21). Haec promissio sine cap. 51 non esset impleta. Praeterea nihil est in hoc capitulo quod Inceptor ipse non approbaret. Et Adam, vel quicumque fuerit auctor huius capituli, magnam curam posuit in hoc quod non solum doctrinam sed, quantum possibile erat, etiam modum loquendi Guillelmi servaret. Si igitur, ut videtur, hoc capitulum auctore volente et moderante additum est, nihil obstat quominus id, largo saltem sensu, authenticum consideretur. Multi enim magni auctores tunc, sicut nunc, in operibus conscribendis adiutorio iuniorum usi sunt. Praeterea hoc capitulum legitur in non minus quam 40 codicibus manusscriptis, ex quibus non pauci ante mortem auctoris scripti sunt. d) Quatuor capitula De aequipollentiis et repugnantiis propositionum modalium in magna parte codicum leguntur ut capitula 13-16 Partis III—3; in non paucis habentur variis in locis, in tribus vero desiderantur. Ex hoc planum est haec capitula operi iam confecto fuisse addita, forsitan in quaterno separato, et non omnes scriptores noverunt ubinam essent inserenda. In duobus codicibus (nn. 1 et 35) haec capitula proprio titulo inscribuntur: Tractatus de aequipollentia (aequipollentiis) propositionum modalium. Nulla ratio est cur de authenticitate horum capitulorum dubitemus. e) Pauca etiam dicenda sunt de tractatibus De obligationibus et De insolubilibus, quos auctor, ut ipsemet dicit, non inseruit "nisi propter istius Summulae complementum, et ne tanta pars logicae totaliter dimitteretur intacta" 17 . Ex his verbis Venerabilis Inceptoris et ex hoc quod isti tractatus in 16 codicibus (familia I nt a c t a) post tractatum De fallaciis seu in fine totius operis leguntur, rationabiliter 17

Videsis infhi, Parte III-3, c. 46, lin. 72-73.

42*

INTROD UCTIO

concludi potest eos operi iam completo fuisse additos. Verbum 'inserui* interpretari potest pro 'addidi, ea intentione ut loco convenienti inserantur*. Locus autem his tractatibus conveniens videtur esse tractatus De consequentiis, seu Pars III-3. Ibi enim agitur de regulis consequentiarum, hic vero de regulis disputationum. Et in cod. nn. 46 et 50 hi tractatus inscribuntur: De regulis pertinentibus ad artem obligatoriam et De modo arguendi penes insolubilia. Ambos tractatus omittunt sex codices, sed in duobus hoc propter defectum codicis accidit. Unus (cod. n. 5) omittit tractatum De obligationibus sed habet illum De insolubilibus, alius (cod. n. 31) ambos bis scripsit, sine dubio ex duobus exemplaribus, quorum primum habuit eos post Partem III-2, aliud vero loco suo, seu in fine Partis III-3. In uno codice (n. 55) hi tractatus leguntur post Partem II, in alio (n. 61) post Partem III-4, in aliis quatuor (nn. 34, 37, 49 et 57) post Partem III-2, ut in descriptione codicum indicavimus. Res igitur similiter se habet cum his tractatibus sicut cum quatuor capitulis De aequipollentiis. Et sicut ista sunt authentica, ita hi tractatus authentici habendi sunt, quousque aliquod documentum fide dignum (non imaginatio) contrarium exigat. Duo tamen aenigmata, quae tractatum seu capitulum De insolubilibus tangunt, praeterire non possumus. Unum occurrit in codice n. 10 (S. Geminiani 26), cuius scriptor in fine tractatus De fallaciis scripsit: "Explicit logica Occham". Deinde prosequitur: "Incipit tractatus obligationum per praefatum auctorem". Sed in margine ubi capitulum De insolubilibus incipit, manus quae titulos scripsit, notat in margine: "Haec medietas (chartae s. lin.) est superflua nec pertinet ad perfectionem huius libri". Quid rubricator his verbis dicere voluerit, non est satis planum. Si authenticitatem huius capituli negare voluisset, id paucioribus verbis facere potuisset. Forsitan nihil aliud intellexit nisi quod ipsemet Ockham insinuavit cum scripsit: "ista... non inserui nisi propter istius Summulae complementum". Seu tractatus De obligationibus et De insolubilibus non sunt partes scientiae logicae, stricto sensu sumptae. Non enim tradunt theoriam, sed docent praxim, quomodo scilicet opponens et respondens in disputationibus se gerere habent ne ab adversario vincantur et ridiculi reddantur. Aliud aenigma occurrit in codice n. 64 (Tarvisii 376), ubi amanuensis postquam capitulum De insolubilibus finivit, prosequitur, ac si sententia nondum esset finita: "quia non sperabam Venerabilem doctorem Ioannem Buridanum super insolubilium materia se volentem tractare". Quisnam hic loquitur ? Certe non Ockham, sed amanuensis, ut nobis videtur, qui forsitan fuerat discipulus Ioannis Buridani. Discipulus ergo iste si speravisset Buridanum de insolubilibus fore tractaturum, hoc capitulum scribere omisisset. Codex iste, si ex exemplo, quod in ultimo capitulo tractatus De obligationibus occurrit, arguere licet, Parisiis scriptus est. Iuvat adhuc recolere quod Ockham tractatum De obligationibus praenuntiavit in fine cap. 38 Partis III-3, his verbis: "sed hoc numquam est faciendum nisi in arte obligatoria et durante tempore obligationis, de qua arte aliquid inferius dicetur". Etiam Ps.-Richardus de Campsall, qui sibi proposuerat Summam Logicae Ve-

DE AUTHENTICITATE SUMMAE LOGICAE

43*

nerabilis Inceptoris de capitulo in capitulum demoliri, in cap. 40 suae Logicae contra Ockham 18 promittit se de obligationibus tractaturum; in cap. 50 autem dicit: "terminus enim communis non significat se ipsum, sicut patebit in tractatu de insolubilibus" 19 . Utrum autem propositum perfecerit necne, nescimus; nec amanuensis hoc scivit, quia scripsit in margine: "Vellem libenter videre ista tua insolubilia". Iuxta praedicta, in Summa Logicae distingui possunt partes primariae et secundariae. Partes primariae et integrales sunt tractatus de terminis, de universalibus, de praedicamentis, de suppositionibus, de propositionibus, de syllogismis, de demonstratione, de consequentiis et de fallaciis. Initio, ut nobis videtur, Summa Logicae ex his partibus constitit et propagari coepit, sine partibus secundariis, quae sunt Prologus, Epistola prooemialis, capitulum 51 Partis I, capitula quatuor De aequipollentiis propositionum modalium, tractatus De obligationibus et De insolubilibus. Hae partes, cxceptis prologo et epistola, probabiliter in fine operis additae fuerunt, ea tamen intentione ut occasione ordinationis totius operis, locis quibus pertinent insererentur. Quidam tamen amanuenses, vel quia imperiti vel quia instructiones neglexerunt, eas locis indebitis inseruerunt. Omnibus igitur perpensis, tota Summa Logicae, cum partibus eius primariis et secundariis, opus genuinum Venerabilis Inceptoris est, solo capitulo 51 Partis I excepto. Si ita non esset, mirum sane esset si inter tot amanuenses nec unus hoc in dubium revocavisset, eo vel magis quia invidia inter viros studiosos, temporibus illis, non erat res rara. f ) Tandem ad modum corollarii mentionem facere iuvat de titulis capitulorum, qui in multis codicibus leguntur. Quidam autem habent titulos ante capitula, ad modum rubricae, alii in initio vel in fine operis ad modum tabulae, iterum alii tam ad modum rubricae quam ad modum tabulae. Tituli non in omnibus codicibus eisdem verbis exprimuntur, in non paucis tamen parumper tantum differunt, et hoc saepe propter rationes accidentales, ut propter defectum spatii. Quis titulos capitulis praemisit vel tabulam operi apposuit ? Codex n. 33 (K) asserit tabulam titulorum ab ipsomet auctore fuisse operi praemissam: "Incipit tabula infra scripti operis logicalis, edita ab eodem Venerabili Magistro Guillielmo Anglico, ordinis fratrum minorum, dicto Ocham. Hanc tabulam trado tibi carissime frater generalem in tota sententia mea logicali. Quoniam si vis scire sententiam omnium capitulorum, primi, secundi, tertii, quarti, et de obligationibus et insolubilibus capitulorum seu specierum, necnon quinti et sexti librorum, cum studio solerti perscruteris omnia capitula totius operis". Deinde sequitur minutata divisio operis in partes, cum 'incipit' singularum partium; deinde assignantur numeri capitulorum in qualibet parte contentorum; finaliter sequitur ipsa tabula capitulorum: "Haec sunt capitula primi libri. De definitione termini et de eiusdem divisione in generali...". Verba auctori adscripta, ut primo aspectu apparet, fictitia sunt. Nec videtur nobis vero simile quod ipsemet Ockl^am titulos capitulorum conscripserit, sive ad modum rubricae sive ad modum tabuIae^Tunc enim omnes codices titulos vel ta" \ 18

Cod. cit., f. 50v.

19

Cod. cit., f. 82r.

44*

INTROD UCTIO

bulam haberent et omnes eodem modo haberent. Tituli nihilominus quodammodo auctori debentur: eliciti enim fuerunt ex prima vel ex primis sententiis singulorum capitulorum. Ex codicibus a nobis constanter collatis codices nn. 9, 18, 30, 33, 53 et 54 (I, B, C, K, D, V 4 ) titulos fere identicos exhibent. Nos titulos capitulorum e codice Burghesiano (D) sumpsimus, eos tamen ante capitula inter uncos inclusimus et lectiones aliorum codicum non notavimus. Titulos vero in summis paginis currentes ut plurimum a scriptore codicis n. 18 (B) mutuavimus. Numerus capitulorum singularum partium in variis codicibus differt, nam quidam novum capitulum incipiunt ubi alii id non faciunt. Nonnulli capitula tractatus De suppositionibus ab uno numerare incipiunt, alii vero, ut ex. gr. cod. 9 et 53 (D et I) totam Partem III continenter numerant.

CAP. III

De fontibus

Summae

Logicae

Fontes Summae Logicae convenienter dividi possunt in remotos, medios et proximos. Ad fontes r e m o t o s pertinent opera Aristotelis, praesertim illa quae ad logicam spectant. His accedunt Isagoge Porphyrii, Liber sex principiorum et commentarii et tractatus Boethii, praesertim libri De syllogismo categorico, De syllogismo hypothetico et De divisione. Praeter haec opera, quae quasi materiam primam totius Summae Logicae constituunt, Ockham magni aestimat auctoritatem Ioannis Damasceni et Anselmi. Ex grammaticis antiquis solum Priscianum nominat, Doctrinale vero Alexandri de Villa Dei tacite adhibet. Ex operibus philosophorum Arabicorum solummodo commentarii Averrois et Metaphysica Avicennae allegantur. Commentatores Aristotelis Graecos, ut Themistium, Ammonium, Alexandrum et Simplicium nec nominat nec, quantum nobis constat, tacite allegat. Idem dicendum esse videtur de Petro Abaelardo et de eius operibus logicalibus. Convenientia illa quae iuxta B. Geyer haberetur inter dicta Abaelardi et Ockham, explicari potest eo quod ambo terminis et sententiis aristotelicis et boethianis utuntur Fontes m e d i i considerari possunt illi commentarii et tractatus logicales qui lucem viderunt durante centennio quod Summam Logicae praecessit. Inter hos notiores sunt Tractatus seu Summulae Petri Hispani et Introductiones et Syncategoremata Guillelmi de Shyreswode. Ockham hos tractatus probabiliter noverat, licet nec eos nec auctores eorum unquam nominet. Ex auctoribus huius periodi Inceptor saepe adducit auctoritatem Roberti Grossatesta (Lincolniensis) eamque 1

C f . B. Geyer, Peter Abaelards Philosophische Schriften, II (Beitrage zur Geschichte der Philosophie

und Theologie des Mittelalters, XXI-4, Miinster in W . 1933, 629); differentiam inter philosophiam Abaelardi et Ockham idem clarus auctor ibidem indicat.

DB FONTIBUS SUMMAE LOGICAE

45*

semper approbat. Semel nominatur, sed ut 'quidam* probabiliter saepius impugnatur, Magister Abstractionum, de quo infra plura dicemus 2. Quantum ad partem quae ad praedicamenta spectat, auctoritas Petri Ioannis Olivi, numquam nominati nec verbotenus citati, satis manifesta est. Inter annos 1275 et 1326 varii <e^^o^es, Petri Ioannis non minus quam decies condemnati sunt 8 . Unus solus 'error' nostra hic interest, quem Olivi a. 1283 in conventu Avenionensi revocare coactus est 4 : "D e p r a e d i c a m e n t i s . Dicere quod praedicamenta non distinguuntur realiter, contra Philosophum est; et specialiter de quantitate et relatione est periculosum. - R e s p o n s i o . De hoc nihil assertive quod sciam dixi, licet inter multas opiniones aliquid de hoc recitaverim; et quia de huiusmodi philosophicis non multum curo, paratus sum revocare, quamvis communem opinionem in scholis semper tenuerim". Quod quaedam opiniones Petri Ioannis Olivi (sive assertive sive recitative propositae, non multum refert) in doctrinam Venerabilis Inceptoris eiusque scholae irrepserint, iam diu indicaverunt B. Jansen 5 et J. Koch 8, relatio tamen inter Ockham et Olivi nondum est funditus explorata. Unus ex maioribus dialecticis, qui in prima medietate saeculi decimi quarti florebant, absque dubio erat Gualterus Burlaeus, Doctor Planus et Perspicuus, qui inde ab a. 1301, quo Magister Artium factus est, usque ad mortem (post 1344) plurima opera philosophica edidit 7 . Ockham et Burlaeus sibi saepe adversabantur et verbis invidis quandoque se invicem lacessebant. Sic ex. gr. Ockham probabiliter 1

Infra, cap. IV.

1

Cf. L. Amor6s, "Series condemnationum et processuum contra doctrinam et sequaces Petri Ioannis

Olivi", Archivum Franciscanum Historicum, X X I V (1931), 495-512. 4

Vide apud D. Laberge, "Petri Ioannis Olivi, O. F. M. tria scripta sui ipsius apologetica annorum

1283 et 1285", Archivum Franciscanum Historicum, XXVIII (1935), 129. 5

B. Jansen, Die Erkenntnislehre Olivis, Berlin 1921, 121s.

6

J. Koch, "D'^ Verurteilung Olivis auf dem Konzil von Vienne und ihre Vorgeschichte", Scholastik,

V (1930), 489-522. Nota praesertim pp. 513s.: "Nur das sei hervorgehoben, dass (abgesehen von der Informationslehre) die fiir Olivi charakteristischen Lehren (das Objekt nur causa sine qua non der Erkenntnis; die Leugnung der Species; die Kritik der aristotelischen Kategorienlehre; die Identifizierung des Seelenkrafte mit Seelensubstanz) spater bei Durandus dc S. Porciano und den Nominalisten wiederkehren. Man kann diesen ideengeschichtliche Zusammenhang, auf den Jansen schon hingewiesen hat, nicht stark genug betonen: Trotz aller Verbote haben Olivis Schriften weitergewirkt und die philosophische - fiigen wir gleich hinzu: auch die theologische - Entwicklung des 14. Jahrhunderts beeinflusst". Et iteram, "Der Sentenzenkommentar des Petrus Iohannis Olivi", Hecherches de theologie ancienne et midievale, II (1930), 3 1 0 : " W i e Ockham Olivis Ansicht, dass die Theologie kein einheitliches Objekt habe, aufnimmt, so zeigen sich auch tlbereinstimmungen in der Rechtfertigungs - , Gnaden - und Sakramentenlehre, wie ich spater im einzelnen darlegen werde... Jedenfalls sind Ockhams enge Beziehungen zu den Spiritualen bekannt". C f . etiam A. Maier, Metaphysische Hintergriinde der Spdtscholastischen Naturphilosophie, Roma 1955; et E. Bettoni, Le dottrine filosofiche di Pier di Giovanni Olivi, Milano 1959. 7

Cf. J. A. Weisheipl, "Repertorium Mertonense", Mediaeval Studies, X X X I (1969), 185-208, ubi

non minus quam 50 scripta Burlaei enumerantur. Expositio et quaestiones super Metaphysicam (cod. Amplon. Q. 290) non est opus Gualteri; scriptum enim erat ante a. 1250. Cf. G. Gal, "Commentarius in Metaphysicam Aristotelis cod. Vat. lat. 4538 (Fons doctrinae Richardi Rufi), Archivum Franciscanum Historicum, X L m (1950), 1-34. Forsitan est opus ipsius Rufi, qui id saepissime allegat ut opus cuiusdam philosophi saecularis. Sed Richardus erat vir iocosus et ipsemet erat 'philosophus saecularis' antequam Ordinem intraret.

46*

INTROD UCTIO

Burlaeum significabat verbis 8 : "aliqui reputantes se scire logicam , , ; Burlaeus econtra Inceptorem designabat talibus 9 : "quidam asserentes se scire logicam super omnes mortales"; "quidam de novo incipientes philosopllari ,, ; "non modicum de sua logica gloriantes ,, etc. Si quis tamen propter hoc crederet unum ex alterius opere nullum fructum fecisse, falleretur. Contentio enim circa universalia, praedicamenta et suppositiones terminorum maxime vertebatur. Sed haec non constituunt totam logicam nec magnam eius partem. Maior pars logicae erat possessio communis et pacifica omnium logicorum, et de hac parte Burlaeus longe ante Ockham multa plane et perspicue scripserat. Deceptus est igitur Ioannes Nicholai 1 0 , qui postquam a. 1329 descripsit Summam Logicae, ei continuo addidit quaedam excerpta e libro Burlaei De puritate artis logicae eaque his introduxit verbis: "Post praecedentem Summam, editam a fratre W [ i l lelmo], compilavit Burle alium tractatum de logica in qua pauca continentur utilia, realiter nihil, vel sumpta de priori Summa vel de Boethio in libro De categoricis et hypotheticis syllogismis , \ Si Ioannes Nicholai scivisset quot tractatus logicos Gualterus ante Guillelmum et ante librum De puritate artis logicae composuerat, cautius locutus esset. Praeterea nihil obstat quominus unus auctor fructum capiat ex opere de quo censuram facit. Sic Ockham non pauca discere potuit ex tractatu De suppositionibus Burlaei, non obstante quod illum tractatum impugnaverit n . Quando vero Ockham tractatus suos De obligationibus et De insolubilibus composuit, tractatus homonymos Burlaei probabiliter ante oculos habuit 1 2 . Inter fontes, largo sensu sumendo fontes, numerari possunt etiam theologi, quorum scripta Venerabilis Inceptor absque dubio legit. Hi autem fuerunt, ut in operibus theologicis indicavimus 13 , Thomas Aquinas, Henricus Gandavensis, Godefridus de Fontibus, Ioannes Duns Scotus, Richardus de Conington, Robertus de Cowton, Henricus de Harclay, Guillelmus de Alnwick et Ioannes de Reading. Ex hoc quod Ockham opiniones horum auctorum frequenter impugnat minime sequitur eum ab eisdem nihil discere potuisse. His nunc addendi sunt Petrus Ioannis Olivi, Aegidius Romanus, Gualterus Burlaeus, Magister Abstractionum, quicumque iste fuerit 1 4 , Richardus de Campsall et probabiliter etiam Ps.-Richardus de Campsall 1 5 . Opera quae per absentiam conspicua sunt, quaeque Ockham nec nominat nec tacite allegat, sunt scripta Ioannis Duns Scoti quae ad logicam spectant. 8

Guillelmus de Ockham, Scriptum itt I Sent., dist. 2, q. 4 (ed. S. Brown ct G. Gal, St. Bonaventure,

N. Y. 1970, II, 146, nota 1). 9

Gualterus Burlaeus, Expositio in Physicam Aristot., I, t. 5; IV, t. 42 (ed. Venetiis 1589, col. 16 et

400); De puritate artis logicae tractatus longior (ed. cit., p. 7, in apparatu critico). 10

Vide supra, cap. 1, descriptionem codicis n. 47 (A 1 ).

11

Cf. S. Brown, "Walter Burleigh's Treatise De suppositionibus and its influence on William of

Ockham", Franciscan Studies, X X X I I (1972), 15-64. Videsis infra, Parte IIM, c. 39 et c. 46. ™ Guillelmus de Ockham, Scriptum in I Sent. (Opera Theologica I-II, ed. G. Gal et S. Brown, St. Bonaventure, N. Y . 1967 et 1970). Consulatur index auctorum. 14

De hoc auctore infra, cap. IV, fusius.

15

De opere huius auctoris infra, cap. V, ex professo agemus. Ibidem erit sermo etiam de vero R i -

chardo de Campsall.

DE TEMPORE ET LOCO COMPOSITIONIS

47*

Fontes tandem p r o x i m i Summae Logicae habendi sunt opera quae Ockham antea composuit. Commentarii imprimis in Isagogen Porphyrii, in Praedicamenta, in Perihermenias et in librum De elenchis sophisticis Aristotelis. Sed etiam alia opera, ut Scriptum in Sententias Petri Lombardi et Expositio Physicorum Aristotelis plurima continent quae ad logicam spectant 16 . Praeterea, iuxta statuta Universitatis Oxoniensis nullus erat ad lecturam Sententiarum admittendus, 4
CAP. IV

De tempore

et loco compositionis

Summae

Logicae

Quaestiones de loco et temporc compositionis Summae Logicae sub uno titulo tractamus, quia intime connexae sunt et solutio unius a solutione alterius pendet. Quaestio autem de tempore duplex est, nam possumus quaerere de tempore relativo seu de positione quam Summa Logicae inter alia opera Venerabilis Inceptoris occupat, et de tempore absoluto seu de anno quo hoc opus conscriptum est T e m p u s r e l a t i v u m facili negotio determinari potest, quia Ockham lectores ad sua opera praecedentia non raro remittit. Expositionem libri Porphyrii De praedicabilibus 2 memorat Parte I, c. 25, lin. 80-84, his verbis: "Qui autem pleniorem notitiam voluerit habere de universalibus et proprietatibus eorum, poterit legere librum Porphyrii, ubi istam materiam multo diffusius pertractavi. Ideo illa quae sunt hic dimissa, ibi poterunt invenire". Expositionem libri Praedicamentorum Aristotelis nominatim citat Parte I, c. 62, lin. 9-10: "Tamen 'habere' secundum Philosophum multis modis dicitur, sicut in Praedicamentis exposui". De Scripto in I Sententiarum, simul cum praecedentibus, mentionem facit Parte II, 18

Quaenam opera Inceptor ante Summarn Logicae scripserit, in capitulo proximo argumentis osten-

17

Statuta Antiqua Universitatis Oxoniensis (ed. S. Gibson, Oxford 1931, 49).

detur. 18 1

Vide quae dicit Parte III-l, c. 43, lin. 93-98. De tempore et ordine quo Venerabilis Inceptor opera sua non polemica composuerit, multa scrip-

serunt L. Baudry, Ph. Boehner, V. Heynck, E. Iserloh et C. K. Brampton, quorum tamen opiniones hic discutere non est locus. 1

Sententias hic citatas, locis ubi occurrunt, in imis paginis indicavimus.

48*

INTROD UCTIO

c. 2, lin. 77-79: "Contra istam opinionem arguitur multipliciter in diversis locis, scilicet in primo libro Sententiarum, in libro Porphyrii et in libro Praedicamentorum, et aliqua argumenta facio ad praesens contra eam M . Et ibidem, lin. 150-52: "Quod autem talis distinctio formalis non sit ponenda in creaturis, probavi in primo libro Sententiarum, distinctione secunda". Expositio in libros Physicorum Aristotelis, usque ad quartum librum inclusive, pluries commemoratur. Parte I, c. 44, lin. 181-82: "De loco etiam et tempore dicunt quod non sunt res aliae distinctae. Sed de hoc in libro Physicorum perscrutatum est". De hac re, ut ibi indicavimus, Ockham egit in quarto libro Physicorum. Iterum, Parte I, c. 45, lin. 146-47: "Et quod haec sit intcntio sua declaravi per eundem II Physicorum, ideo hic causa brevitatis omitto". Agitur revera de III Physicorum, ut ibidem diximus. Adhuc, Parte II, c. 36, lin. 12-15: "Est tamen sciendum quod tempus large accipitur pro tempore proprie dicto et pro aeternitate sive negatione temporis. Quod qualiter habeat intelligi, alibi expositum est, super IV Physicorum et super II Sententiarum". Expositio in librum Perihermenias Aristotelis et Expositio in librum De sophisticis elenchis Aristotelis in Summa Logicae non nominantur. Sed istae expositiones probabiliter codem anno scriptae sunt; et ambo certe praecesserunt Expositionem in I librum Physicorum. Dicit enim in prima parte De elenchis, ad textum: Quia vero secundum consequens, in fine: "Similiter de ratione Melissi dicetur in libro Physicorum" 3 . De ratione autem Melissi agitur in primo libro Physicorum 4 . In secunda vero parte eiusdem expositionis, ubi Inceptor loquitur de fallacia secundum interrogationes plures, ad textum: Cadunt autem, haec leguntur: "Immo non est propositio; cuiusmodi sunt tales 'estne Sortes homo asinus', 'estne Sortes albus musicus grammaticus' et huiusmodi, de quibus dictum est in libro Perihermenias" 5 . Sed, ut iam significavimus, Ockham probabiliter eodem anno vel eodem spatio semestri exposuit librum Perihermenias et librum De elenchis, nam in expositione primi memorat expositionem secundi semel ut iam factam et bis ut adhuc faciendam. Dicit enim in Perihermenias I, c. 5 De oppositis, ad textum: Dico autem opponi8: "et sic de aliis condicionibus oppositionis, de quibus dictum est in libro Elenchorum". In secundo vero libro, ad textum: Amplius nec quaecumque, haec habet: "sicut in II [ed. libro] Elenchorum ostendetur". Et infra, ad textum: Quare in quibuscumque praedicamentis: "dicetur de eis in libro Elenchorum". Ockham igitur, ut ex dictis luculenter apparet, antequam Summam Logicae componeret, ad fmem perduxit opus suum maximum, quod est theologicum, commentarium scilicet in libros Sententiarum; exposuit quatuor opera ad logicam spectantia, nempe Porphyrium, Praedicamenta, Perihermenias et librum De sophisticis elenchis, praeterea primos quatuor ex libris Physicorum Aristotelis. Haec igitur opera constituent terminum p o s t q u e m relativum Summae Logicae. Ad determinandum terminum a n t e q u e m relativum unum locum certum invenimus in expositione quinti libri Physicorum, ubi Ockham haec dicit: "Quod • Cod. Londinii, Bibl. Lambeth 70. 4

Aristot., Physica, I, cap. 2 et 3 (184b 15 - 187a 11).

5

Cod. cit.

• Editio Marci de Benevento, Bononiae 1496.

DE TEMPORE ET LOCO COMPOSITIONIS

49*

iste modus arguendi et probandi per talem syllogismum expositorium sit bonus, non oportet modo probare, quia alibi in Logica sufficienter dictum est, et accipitur a Philosopho in libro Priorum" 7. Per verba autem 'alibi in Logica' intendit sine dubio Summam Logicae, quia in ea sola agit ex professo de syllogismo expositorio, Parte II, c. 27 et Parte III-l, c. 16. Alius locus occurrit in Tractatu de praedestinatione 8, quaest. 1, ubi legimus: "Octava suppositio est quod aliquae propositiones in ista materia sunt distinguendae secundum compositionem et divisionem,... sicut patet in logica". Huic optime respondet Summa Logicae, Pars II, c. 9, lin. 3-25. Summa Logicae probabiliter praecessit etiam tractatus De corpore Christi et De sacramento Altaris seu primum et secundum tractatum De quantitate. In his tractatibus Ockham defendit se contra accusationes adversariorum, ut Gualteri de Chatton et aliorum. Praeterea in his multo fusius evolvit ea quae in Summa Logicae dixit de quantitate, puncto ct linea. Sed sicut Summa Logicae, ut vidimus, praecessit expositionem quinti libri Physicorum, ita tractatus De quantitate praecesserunt expositionem libri sexti, in quo licet non nominentur, evidenter tamen citantur, ad textum commenti 3: "Ad evidentiam istius partis et sequentis, necnon ad evidentiam multorum praedictorum et dicendorum de indivisibilibus, est sciendum quod non est intentio Philosophi quod sint in istis inferioribus aliqua indivisibilia, quae sint res distinctae a divisibilibus, - sicut multi moderni imaginantur - , ita quod punctus non est res una indivisibilis, distincta secundum se totam a quantitate, cuius ponitur terminus. Ad cuius declarationem primo ponendae sunt aliquae rationes hoc probantes; secundo solvendae sunt aliquae auctoritates Aristotelis et Commentatoris, quae videntur esse in contrarium. Ad istam autem conclusionem a 1 i a s multas rationes adduxi, quas volo nunc tractare; nec ipsas replicare erit inutile, quia forte ista expositio ad manus aliquorum perveniet qui o p u s c u l a a l i a quae feci non videbunt. Quod autem punctus non sit talis res..." 9 . Per 'opuscula alia quae feci* absque omni dubio tractatus De corpore Christi et De sacrameuto Altaris intelligit. Septem Quodlibeta certe non sunt fructus laboris unius anni. Nihil igitur obstat quominus pars quaestionum quodlibetalium praecesserit pars vero secuta fuerit Summam Logicae. Mutua relatio horum duorum operum aptius et tutius determinari poterit in introductione ad editionem criticam quaestionum quodlibetalium. D e 1 o c o compositionis Summae Logicae non habemus nisi coniecturam, quae tamen, nostro iudicio, satis rationabilis est. Quandocumque enim, sive docendo sive scribendo, tali exemplo uti volumus in quo nomen alicuius regni vel civitatis occurrit, nihil magis consentaneum est quam ut assumamus in exemplum nomen regni vel civitatis in qua docemus vel scribimus. Mirum esset si Ockham aliter fecisset. Exempla de A n g 1 i a iam initio operis occurrunt. Dicit enim Parte I, c. 5, lin. 50: "sicut dicimus quod iste est Anglicus et non Anglia"; cap. 15, lin. 101-03: "subiectum esset Romae et praedicatum in Anglia, quod absurdum est". 7

Cod. Oxonii, Mcrton 293, f. llOva.

8

Edidit Ph. Bochner, Franciscan Institute Publications, Philosophy Serie* 2, St. Bonaventure, N. Y .

1945, 16 R . 9

Cod. cit., f. 124vb.

OCEHAM, SUMMA LOGICAB

^

4*

50*

INTROD UCTIO

Exemplum de civitate affert Parte III-3, c. 45, lin. 23-25: "puta, si sciret eam quando Sortes est Romae responderet uno modo, et si sciret eam quando Sortes est Londinii responderet alio modo ad multa impertinentia". Ita habet maxima pars codicum manuscriptorum, ut supra in eorum descriptione indicavimus, exceptis utique illis in quibus amanuenses Londinio substituerunt nomen civitatis in qua scripserunt, ut 'Aretiis', < Bononiae , l 'Parisiis', 'in Sancto Marino', 4in Francia\ < Tiburi\ etc. Haec quidem exempla non probant, sed suggerunt, Summam Logicae L o nd i n i i in A n g l i a fuisse compositam. Hoc confirmatur, primo, eo quod simile exemplum occurrit etiam in Expositione in libros Physicorum, initio libri III, ubi Ockham agit de natura motus: "sicut via ad Londonias, distincta a Londoniis, terminatur ad Londonias" 10 . Et hoc opus, ut iam diximus, usque ad quartum librum inclusive praecessit Summam Logicae, inde vero a quinto libro eidem successit. Idem confirmatur, secundo, per QuodlibetVll, q. 24 (alias 18), ubi haec leguntur: "Ita Deus potest facere corpus quod est Londoniis esse Romae subito, absque hoc quod unquam sit in medio" n . Editio quidem argentoratensis habet < Argentinae\ unus codex 'Dublini\ alius 'Coloniae\ sed hoc solum confirmat quod initio diximus de consuetudine scriptorum et doctorum. His omnibus consideratis, nostro iudicio, prudenter assumi potest Summam Logicae Londinii in Anglia fuisse scriptam. Et si in Anglia, tunc ante medietatem a. 1324, quo tempore Ockham iussu Pontificis Ioannis XXII Avenionem profectus est, numquam in Angliam reversurus 12 . Tempus exactum itineris suscepti ignoramus. Sed si Inceptor, ut veri simile est, eo tempore in munere docendi occupatus erat, iter probabiliter anno scholastico finito seu post festum Pentecostes (die 3 Iunii) aggressus est, forsitan in spe ante initium proximi anni scholaris seu ante festum S. Francisci (die 4 Octobris) in Angliam revertendi 1 8 . Haec nostra coniectura infirmari videtur eo quod Ockham in Summa Logicaet Parte III—1, c. 4, lin. 35-40, citat M a g i s t r u m A b s t r a c t i o n u m , qui creditur esse Franciscus de Mayronis, qui titulum atque officium magistri solum initio anni scholaris 1323-24 sibi assumpsit 14 . Nonne mirum esset si iam eodem anno cum tali titulo proprio nominaretur ? 10

Cod. cit., f. 55vb.

11

Ed. Argentinac 1491. - Nota, quod ubi aderant magistri, quaestiones quodlibetales disputare ad

eorum officium pertinebat. Studium Oxoniense non erat sine magistro, et Ockham non erat magister actu regens, qua de causa mirum esset si ipse quaestiones suas quodlibetales Oxonii disputare potuisset. 11

C f . L. Baudry, Guillaume d'Occam cit., pp. 96-123.

u

Lectiones in scholis non universitariis Ordinis currebant a festo S. Francisci (4 Oct.) usque ad

festum Pentecostes, quod a. 1324 cecidit in dicm 3 Iunii. Cf. A. Carlini, "Constitutiones Generales O. F. M. a. 1316 Assisii conditae", Archivum Frandscanum Historicum, IV (1911), 290. - Ockham Avenione die 26 Maii a. 1328 aufugit. In Epistola autem ad Fratres Minores scribit: "Noveritis (et cuncti noverint Christiani) quod fere quattuor annis integris in Avenione mansi, antequam cognoscerem praesidentem ibidem pravitatem haereticam incurrisse". Guillelmi de Ockham Opera Politica, III, ed. H. S. Offler, Mancunii 1956, 6. 14

C f . Ph. Boehner, William Ockham, Summa Logicae cit., p. xii; Walter Burleigh, De puritate artis

logicae tractatus longior cit., p. viii. - Ioannes XXII, in epistola sua die 24 Maii 1323 data, iniunxit Thomae

DE TEMPORE ET LOCO COMPOSITIONIS

51*

Nostro tamen iudicio Franciscus de Mayronis et Magister Abstractionum differunt. Etenim titulus honorificus Francisci in antiquis tabulis est 'Doctor Acutus' vel 'Doctor Illuminatus' 15 . Primus, ni fallimur, qui titulum 'Magister Abstractionum' ei attribuit, est Mauritius de Portu Hibernicus (0'Fihely). Is enim a. 1504, in epistola dedicatoria, quae praemissa est editioni operum Francisci ab eodem paratae, haec dicit: "Ille enim arcana quaedam et abstracta diligentissimus imprimis indagator invenit. Quo factum est ut abstractionum magister merito dici meruerit" 16 . Nomen 'Magister Abstractionum' hucusque apud quatuor auctores nobis occurrit. Omnes sunt Anglici et omnes in prima mcdietate saeculi XIV scripserunt. Opiniones autem et sententias quas hi auctores Magistro Abstractionum adscribunt, in operibus Francisci de Mayronis in vanum quaesivimus. Sed scire quisnam iste Magister Abstractionum fuerit, esset magni momenti non solum pro tempore compositionis Summae Logicae sed etiam - immo magis - pro fontibus eiusdem. Idem enim auctor, scmel nominatus, posset latere sub non paucis 'quidam* et 'alii\ Ideoque operae pretium iudicavimus sententias ei adscriptas hic recensere, eo fine ut quem nos invenire non potuimus, alii detegere valeant. a) Guillelmus de Ockham, Summa Logicae, III—1, c. 4, lin. 35-40: "Ex isto sequitur quod tales syllogismi sunt boni omne coloratum est; omne album est coloratum; ergo omne album est; omne animal est homo; omnis asinus est animal; ergo omnis asinus est homo\ Et ideo errat Magister Abstractionum assignando in praedictis syllogismis fallaciam accidentis, cum isti syllogismi regulentur per dici de omni et sint de se evidentes". b) Ps.-Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 51: "Ex quo patet quod illi qui ita volunt limitare primas species suppositionis ut non ponant nisi duas vel tres - et est Rogerius et Magister Abstractionum et Hokam - nimis errant" 17. Idem, cap. 54: "Et si dicatur quod numquam est dicendum quod illud signum 'omne' teneatur collective vel divisive nisi quando est pluralis numeri, - licet enim Magister Abstractionum dicat hoc, non credo tamen sibi in hoc. Non enim video quare non posset ita bene fieri illa divisio quando ly omne est numeri singularis sicut quando est pluralis, nisi aliqua ratio assignetur, quam tamen nondum ipse assignat" 18. c) Ioannes de Reading, In I Sententiarum, Prol., q. 8: "Circa tertium dubium, ubi dicitur quod Christus non potest esse subiectum theologiae quia includit duas naturas, quarum una est contingens, et de tali composito nihil necessario dicitur, quia haec non est necessaria 'omnis homo albus est homo albus\ Contra istud potest argui primo quod haec sit vera necessario 'omnis homo albus est albus'; etiam de Bailly, cancelkrio Universitatis Parisiensis ut Franckco de Mayronis magisterium et licentiam in theologia conferret. H. Denifle - Ae. Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis, n. 823 (II-I, Parisiis 1891, 272s.). 15

Cf. B. Roth, Franz von Mayronis, O. F. M. (Franziskanische Forschungen 3, W e r l in W . 1936,

14-17). 16

Franciscus de Mayronis, Commentarius in IV Sententiarum etc., Venetiis 1520, f. l v . Mauritius

tamen iam a. 1513 e vita migraverat. 17

Cod. Bononiae, Bibl. Univ. 2635, f. 83v.

18

Ibidem, f. 87r.

52*

INTROD UCTIO

ista 'Christus est Christus', quia in utraque idem praedicatur de se. Sed nulla propositio est verior quam ubi idem praedicatur de se, secundum Magistrum Abstractionum, igitur etc. ...Item, secundum Magistrum Abstractionum idem non potest dividi a se nec diminui a se ipso. Sed homo albus est idem sibi ipsi. Igitur non dividitur a se nec diminuitur..." 19 . d) Adam de Wodeham, In I Sententiarum, dist. 3, q. 4: "Pro prima parte, quod haec sit vera 'omnis homo est animal' adducunt rationem Magistri Abstractionum in isto sophismate omne coloratum est', quia ibi, secundum eum, in talibus omne album est coloratum' notatur esse habitudinis et consequentiae et non esse actualis exsistentiae, quam vocant operationem entis. Quale esse habitudinis et consequentiae, secundum eum, notatur cum dicitur 'si album est, coloratum est'. - Sed ista responsio tantum voluntaria est absque ratione aliqua, quia aequaliter sicut hic notatur habitudo consequentiae 'album est coloratum' aeque rationaliter poneretur hic notari habitudo consequentiae 'homo albus est homo albus' vel 'homo albus est homo coloratus', quas tamen iste ponit esse falsas, posito quod nullus homo sit albus, quia aeque bona consequentia est quod 'homo coloratus est si homo albus est' sicut quod 'coloratum est si album est\.. Item, auctoritas Magistri Abstractionum videtur ibi debilis, quia dixit id quod allegatum est ut salvet illud argumentum non valere omne coloratum est; omne album est coloratum; igitur omne album est', sed esse ibi fallaciam aequivocationis. Quod utique non est verum, quia tunc nullus talis syllogismus valeret omne animal currit; omnis homo est animal; igitur omnis homo currit'. Quod tamen falsum est, cum reguletur per dici de omni, et nihil accipitur sub minori nisi pro quo fit distributio in maiori, et maior denotat quod praedicatum vere convenit cuilibet cui convenit subiectum. Igitur. - Item, per eum, ista est vera omne album est coloratum\ quia denotatur quod si album est, coloratum est. Sed si haec condicionalis sit bona, tenet per medium verum et necessarium. Et nullum assignat nisi hanc omne album est coloratum\ Igitur ipsa posita pro medio non facit fallaciam" 20 . Idem, dist. 33, q. 2: "Aliud dubium: an sufEciat illa distinaio de deitate singulorum et singulis deitatis, quam tenet Pigaz 21 , et mihi multum placuit... Omnis deitas est Pater; omnis Filius in divinis est deitas; igitur omnis Filius in divinis est Pater. Si maior distinguatur penes aequivocationem, eo quod potest fieri distributio pro singulis deitatis, et tunc est falsa... Exemplum ad hoc de solutione Magistri Abstractionum ad hoc sophisma: omne animal fuit in archa Noe" 2a . Idem, dist. 33, q. 3: "Secundo dico quod aliter potest leviter vel levius solvi... eo modo quo solvit talia sophismata de copulato extremo Magister Abstractionum, 19

Cod. Florentiae, Bibl. Nat., conv. D. 4. 95, p. 112. - Sententiam 'nulla propositio est verior' etc.

citat etiam Ockham, Parte IIK3, c. 9, lin. 149-50 eamque Boethio attribuit, apud quem revera, sententialiter saltem, legitur. 10

Cod. Cantabrigiae, Bibl. Gonville and Caius, 281/674, f. 172vb. - Nota quod Magister Abstractio-

num iuxta Ockham assignavit in talibus syllogismis fallaciam accidentis, iuxta Adam vero fallaciam aequivocationis. " Radulphus Pigaz, O. F. M., magister circa 1329. Cf. A . B. Emden, A Biographieal Register of the University of Cambridge to 1500, Cambridge 1963, 454. " Cod. Vat. lat. 955, f. 185r.

DE TEMPORE ET LOCO COMPOSITIONIS

53*

quod videlicet tales propositiones ['hoc a vel b est verum' etc.] sunt distinguendae secundum compositionem et divisionem, id est secundum quod possunt sumi pro disiunctis vel pro categoricis de distincto extremo" 28 . Ex his quatuor auctoribus Ioannes de Reading certe prius perfecit lecturam, immo et revisionem, libri Sententiarum quam Franciscus de Mayronis gradum magisterii obtineret 2 4 . Magister igitur Abstractionum quaerendus est inter auctores Ioanne de Reading priores, Anglicos, probabiliter franciscanos, in dialectica plus quam mediocriter versatos, qui etiam de fallaciis seu de sophismatibus scripserunt. Haec omnia conveniunt Guillelmo de Alnwick, saltem si Ioanni Balaeo credamus, qui inter alia opera ei adscribit Sophismatum elenchos 25 . Quod tamen ipse fuerit Magister Abstractionum, de quo auctores supra nominati loquuntur, nondum est probatum. Porro, ex testimonio Adae de Wodeham manifeste apparet quod auctor, quem Ockham Parte II, c. 4 tacito nomine impugnat, est idem quem Parte III—1, c. 4 ut Magistrum Abstractionum allegat. Ipse est igitur qui, iuxta Inceptorem, frivole et irrationabiliter distinxit inter 'esse habitudinis sive consequentiae , et 4esse quod est operatio entis'; et ''ipse est inhabilis ad percipiendum quamcumque veritatem"; et ipse est <4qui in eodem passu dixit manifeste contradictoria et videbatur propriam vocem ignorare". Dicto de loco geographico compositionis Summae Logicae, liceat unum verbum dicere etiam de loco intellectuali. Per locum autem intellectualem intendimus scholares et viros studiosos inter quos Inceptor commorabatur dum hoc opus componeret. Ex his saltem duos maxima cum probabilitate indicare possumus: Gualterum de Chatton et Adam de Wodeham. Etenim nullum dubium est quin Adam lectiones Gualteri in libros Sententiarum - probabiliter anno scholari 1322-23 28 - audierit. De hoc facto testatur reportator earundem lectionum. Chatton enim in Reportatione, libro I, d. 30, q. 2, ubi quaerit utrum unio aliquorum in uno eodemque supposito sit forma realis, impugnat opinionem Venerabilis Inceptoris. Sed Adam de Wodeham argumentationes eius bis interrumpit, quem interventum reportator fideliter litteris mandat: "Item, dicit unus, scilicet Wode., quod omnes minores [propositiones] quas accipio in argumento, - quod solum argumentum dixi ponderis - , sunt falsae apud Aristotelem; igitur ipse non habuit unde moveri ad conclusionem ,, 27 . « Ibidem, f. 192v. 14

De Ioanne de Reading videsis A. B. Emden, A Biographical Register ... of Oxford, cit., III, 1554;

Guillelmus de Ockham, Scriptum in I Sent., ed. St. Bonaventure, N. Y., I, 24*, 36*ss., 1 3 0 3 3 ; II, 22*-34*; S. Brown, "Sources of Ockham's Prologue to the Sentences", Franciscan Studies, X X V I (1966), 36-51; G. Gal, "Quaestio Ioannis de Reading de necessitate specierum intelligibilium. Defensio doctrinae Scoti", Franciscan Studies, X X I X (1969), 66-156. Iuxta E. Longpre, ("Jean Reading et le bienh. Jean Duns Sgpt^, La France Franciscaine, VII [1924], 99-10) Reading primam suam lecturam circ^a. 1322 Avenione refractavit. 15

I. Balaeus, Illustrium Maioris Britanniae scriptorum... summarium, cent. 3 (Gipeswici 1548, f. 153s.).

Balaeus asserit se hanc notitiam a Bartolomaeo Pisano sumpsisse, apud quem tamen eam non invenimus. " Cf. L. Baudry, "Gauthier de Chatton et son Commentaire des Sentences", Archives d'histoire doctrinale et litteraire du Moyenr-age, XIV (1943-45), 337-69. 17

Cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.887, f. 65ra.

54*

INTROD UCTIO

Adam alludit ad lectionem diei praecedentis, in qua Gualterus sex argumentis conatus est probare aliqua accidentia respectiva esse in rerum natura. Sed in omnibus propositionibus minoribus assumpsit Deum in rebus terrenis intervenire posse 28 . Hoc autem Aristoteles, ut Adam recte notavit, numquam admitteret. En responsio Gualteri: "Saltem principium allegatum, quia numquam est transitus de contradictorio etc., erat evidens apud Aristotelem. Stabit argumentum immediate praecedens, quia ibi transitus talis" 29 . - Haec tamen evasio potius quam responsio nobis esse videtur. Quatuor argumenta sequentia Adam tacite auscultat, sed contra quintum interpellat: "Sed dicit aliquis, scilicet Wode., quod Aristoteles difFusius tradit artem et doctrinam suam de relativis modo unius [sc. quae fundantur super aliquam qualitatem eiusdem speciei, ut similitudo etc.] quam de aliis, et de illis currunt quasi omnia dicta et exempla sua tam in Praedicamentis quam in V Metaphysicae" 80 . Chatton iterum leviter respondet: "Dico quod exempla illa currunt secundum similitudinem apud Aristotelem, non quod ita sit secundum veritatem" 81 . Iuvat hic in memoriam revocare quod capitulum 51 Partis I, quod 'discipulo Ockham' adscribitur, totum est in recensendis dictis Aristotelis de relatione et de relativis. Ergo ubi Chatton, ibi Wodeham. Sed, ut iam alibi ostendimus 82 , ubi erat Wodeham, ibi erat Ockham. De hac re ipsemet Adam testatur, cum scribit In I Sententiarum, dist. 17, q. 5: "Ad 14m respondet Ockham (mg. manu Adae: manu " Ibidcm, f . 63ra-b. •• Ibidcm, f. 65ra. ,0

Ibidem.

11

Ibidem. - Similcs altercationes inter Chatton et Wodeham probabiliter frequenter locum ha-

bebant. Dicit enim Adam, In IV Sententiarum, quaest. 5: "Et sic consequenter ad istud argumcntum quod saepe in novitate opinionum suarum feci in scholis et alibi contra cum [scil. contra Gualterum de Chatton], post diutinam deliberationem non aliter solvit ncc solverc potuit nisi tcnendo absurditates antiquorum ad quas deducit Philosophus IV Physicorum, scilicet quod condcnsatio et rarefactio non possunt naturaliter fieri (f. 157va) nisi per intromissionem vel emissionem corporum aliquorum... Nota tamen quod ipse post tempus magisterii sui posuit in Determinatione quam et ego ipse tunc - et priores alias - audivi dum legit Sententias ab eo: indivisibile naturaliter esse componibile alteri indivisibili secundum situm, quia aliter, secundum eum, non posset salvaricondensatioetrarefactio..." (cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.892, f. 157rb-va). His prae oculis habitis fadlius intelligi possunt quaedam verba aenigmatica quae leguntur in tractatu Adae De indiuisibilibus, quaest. 2. Hic Wodeham, postquam recitavit plures rationes Guillelmi ex primo tractatu De quantitate, haec dicit: "Quaere prosecutionem in illo tractatu. Et haec argumenta ferc omnia fucrant tua antequam Ockham aliquid scriberet de indivisibilibus" (cod. Florentiae, Bibl. Nat., conv. A. 3. 508, f. 140ra). Amanuensis scripsit in margine: "Nescio cui loquatur". Loquitur, nostro iudicio, secum ipso, recolens se his et similibus rationibus arguisse contra Chatton in scholis et alibi, antequam Ockham duos tractatus De quantitate composuisset et libros Physicorum Aristotelis exposuisset. - Paulo ante textum a nobis citatum amanuensis f^so remittit lcctorcs ad Summam Logicae, cum tamen auctor absque dubio loquatur de tractatu primo De quantitate seu De corpore Christi: "Secundo principaliter arguit Ockham, et bene, ad praedictam conclusionem, ubi prius, scilicet in Logica sua, quia omnis res positiva et absoluta, distincta realiter ab omni alia re, non faciens per se unum tamquam pars cum alia re, est per se in genere". Haec leguntur in tractatu De corpore Christi, quaest. 1 (ed. B. Birch, Burlington, Iowa 1930, 24, lin. 1-4). - De 'diutina deliberatione* Gualteri (vide initium huius notae) Adam mentioncm facit etiam in tractatu De indivisibilibus, quaest. 1 : "Aliter autem respondit frater Walter Chaton, et dupliciter: uno modo dum legit ante Pascha et alio modo post Pascha, habita deliberatione pleniori" (f. 136rb). " Guillelmus de Ockham, Scriptum in I Sent., (ed. St. Bonaventure, N. Y. 1967, I, 30*).

DE TEMPORE ET LOCO COMPOSITIONIS

55*

sua in margine reportationis meae) quod ille [scilicet Chatton] male intellexit articulum..." 88 . Si igitur, ut supra vidimus, Ockham erat Londinii, ibi erant, eadem probabilitate, etiam Chatton et Wodeham. Omnes tres erant de ordine Fratrum Minorum et socii Provinciae Angliae, Ockham vero et Wodeham erant insuper socii Custodiae Londiniensis. Chatton, ut notum est, saltem bis legit super Sententias 34 . Fructus primae lectionis, super omnes quatuor libros, vocatur Reportatio; fructus vero secundae lectionis, ex qua solum prologus et pars libri primi superest, vocatur Lectura. Nullum documentum certum hucusque nobis occurrit quo locus harum lectionum determinari possit. Reportatio tamen certe in Anglia ortum habuit, nam libro I, d. 30, q. 1, Gualterus his verbis introducit opinionem Petri Aureoli de relationibus: "Quarta est transmarina" 35 . Ex eodem loco erui potest hanc lecturam non fuisse factam Oxonii, sicut aliquando nos ipsi credidimus 86, sed in alia civitate. De opinione enim quae in margine Richardo de Campsall adscribitur, auctor haec dicit: "Una est de Villa, quae negat omnem respectum ab absolutis" 87 . 'Villa' absque dubio est 'Villa Oxoniae', sicut Oxonium eo tempore vocabatur 88 . Nonne mirum esset si ita loqueretur dum ipsemet in Villa legeret ? Alibi quoque mentionem facit de Villa, ut ex. gr. libro I, d. 38, qu. 1, ubi agit de futuris contingentibus: "Tertia opinio, quae currebat in Villa, tempore quo audivimus in Villa philosophica tyronorum" 89 . Praeterea Quodlibeta Inceptoris, quae propter exemplum ibi adductum Londinii videntur esse disputata, tam intime connexa sunt cum Reportatione Gualteri quod plures quacstiones quodlibetales non intelligeremus nisi quaestiones Gualteri simul legeremus 40 . Quandoque enim Ockham, vel reportator Quodlibetorum, non curavit scribere obiectiones sed solum responsiones. Obiectiones tamen - semper contra sententias Guillelmi - frequenter inveniri possunt in quaestionibus Gualteri, qui in solo primo libro Reportationis plus quam centum sententias confratris sui recitavit et reprobavit. Omnes autem illas sententias desumpsit ex Scripto Guillelmi in primum librum Sententiarum. Ockham, nostro quidem iudicio, Quodlibeta praecise eo fine disputavit et scripsit ut obiectiones et impugnationes adversariorum suosum solveret et retunderet. Sicut iam vidimus, Gualterus de Chatton in Lectura sua Summam Logicae non n

Cod. Vat. lat. 955, f. 161v. Hoc quidem Ockham alibi et alio quoque tempore facere potuissct,

sed non est facile assignare locum magis probabilem quam illum ubi Chatton actu legebat; et Ockham Angliam reliquit uno anno post quam Chatton lectiones suas, ab Adamo reportatas, finivit. 9A

Vide hic supra, notas 26 et 32.

»5 Cod. cit., f. 62va. " Cf. G. Gal, "Gualteri de Chatton et Guillelmi de Ockham controversia de natura conceptus universalis", Franciscan Studies, XXVII (1967), 194. 87

Cod. cit., f. 62va.

18

Cf. A. G. Little, "The Franciscan School at Oxford in the thirteenth Ccntury", Archiuum Frartr-

ciscanum Histcricum, X I X (1926), 820. " Cod. cit., f. 73ra. 40

x

Cf. L. Baudry, Guillaume d'Occam cit., pp. 66-76; J. Murdoch et E. S y n a r v ^ T w o Questions

of the Continuum: Walter Chatton (?), O. F. M. and Adam Wodeham, O. F^M^.", Franciscan Studies, X X V I (1966), 212-88; praesertim p. 220.

56*

INTROD UCTIO

semel citat 41 , sed eam in Reportatione nec semel allegat. Ex hoc, si argumentum ex silentio aliquid valet, conici potest Summam Logicae post Reportationem fuisse compositam. Reportatio autem maxima cum probabilitate finita est anno 1323. Omnibus igitur summatim collectis, locus quem Summa Logicae in actuositate scientifica Guillelmi de Ockham occupat, sic circumscribi posse videtur: Ockham initio aestatis anni 1319 finivit lecturam Sententiarum Oxonii. Per biennium ibidem mansit, quo tempore perfecit ea quae statuta Universitatis ab incepturis exigebant: "Post lecturam insuper libri sententiarum, ad minus per biennium vel fere studio incepturus insistat, antequam scandat cathedram magistralem" 42 . Hoc tempore Bibliam biblice legit, in disputationibus publicis munus opponentis et respondentis sustinuit et publice praedicavit. Biennio tamen finito cathedram magistralem ascendere non potuit, probabiliter quia seniores eum in illo officio praecesserunt. Qua de causa iussu superiorum Londinium profectus est, ut in studio generali praecepta philosophiae iuvenibus traderet. Hic exposuit librum Porphyrii et ex libris Aristotelis Praedicamenta, Perihermenias, De elenchis et primos quatuor libros Physicorum. Postquam exposuit quartum librum Physicorum, composuit Summam Logicae, forsitan tempore vacationum aestivarum, anno 1323 48 . Haec enim non erat pars curriculi studiorum sicut erant expositiones librorum Aristotelis. Haec utique in coniectura posita sunt et exempli gratia dicta; non sicut res revera se habuerunt, sed sicut se habere potuerunt.

CAP.

V

De Logica reali contra Ockham Richardo adscripta

de

Campsall

Specialis mentio facienda est hic de hoc opere, quod primo V. Doucet notum fecit, deinde vero E. Synan fusius illustravit l . Propositum huius auctoris erat Summam Logicae Venerabilis Inceptoris de capitulo in capitulum refutare et penitus evertere. Opus istud mutilum est et in unico codice manuscripto asservatur, Bononiae, Univ. 2635, ff. lr-lOOv. Constat 63 capitulis ex quibus 61 contra Partem I Summae Logicae directa sunt, capitula vero 62-63 contra primum capitulum Partis II. Utrum autem auctor destructionem Summae Logicae usque ad finem prosecutus sit necne, nescimus, sed ut iam supra indicavimus, promisit se etiam de obligationibus et de insolubilibus tractaturum 2. 41

Cf. supra, cap. II, nota 2.

41

Ut dicunt Statuta Universitatis Oxoniemis (ed. cit., p. 50).

41

Ut supra, n o u 13, iam diximus, schola in studiis non universitariis Ordinis currebat a festo S. Fran-

cisci (4 Oct.) usque ad festum Pentecostes. Anno 1323 inter festum Pentecostes (15 Maii) et S. Francisci numerabantur 109 dies. Auctori Operis Nonaginta Dierum plus quam satis ad exarandum opus cuius fere dimidia pars non est nisi compendium operum prius redactorum. Regulas etiam consequentiarum, quae sunt materia Partis III-3, probabiliter iam collectas habebat inde a tempore quo studiis philosophicis vacabat. 1

Vide supra, cap. II, notam 1.

1

U t diximiu supra, cap. II. Videsis ibi notas 18 et 19.

DE LOGICA HJEALI CONTRA OCKHAM

57*

Si huic auctori credatur, Ockham erat logicae penitus ignarus, qui in toto suo opere nihil fecit nisi errores erroribus cumulare. Multa scripsit ridiculosa, frivola, irrationabilia, asinina et absurda; doctrinam et dicta Aristotelis pervertit; Ioanni Duns Scoto attribuit tales opiniones quales nec Scotus nec ullus sanae mentis unquam tenuit; argumenta sua quae doctrinae Scoti opponit plus ostendunt dementiam quam efficaciam 8 . Sed haec, licet non parvi momenti, ad editores Summae Logicae stricte non spectant ; ad eos tamen pertinent paragraphi et quandoque paginae integrae quas iste auctor e Summa Logicae, et quidem ex optimo quodam codice, excerpsit. Haec est ratio cur in apparatu Partis I etiam lectiones horum locorum excerptorum indicavimus et per Camp. significavimus. Quomodo se habent ad invicem textus a Ps.-Campsall citati et textus codicum nostrorum ? Sunt omnino identici. Si hic atque illic occurrunt sententiae Inceptori adscriptae quae in Summa Logicae non leguntur, hoc neminem debet movere. Auctor enim novit et quandoque citat, sive expresse sive tacite, Scriptum in Libros Sententiarum Guillelmi. Ita ex. gr. in capitulo 42, ubi agit de quantitate discreta 4, prae oculis habuit Scriptum, I, d. 24, qq. 1-2 et d. 30, q. 4. Unum solum locum invenimus ubi codex Ps.-Richardi plus habuit quam codices nostri. In Parte I, c. 43, lin. 221-22 nostra editio habet: "Immo sequeretur quod propositio scripta vere alteraretur per hoc quod musca volat. Quae omnia sunt absurda et simpliciter falsa". Loco huius sententiae apud Ps-Campsall, cap. 40, haec leguntur: "Sequitur tertio quod quando musca volat quod aliquid exsistens in mente mea vere alteraretur; et per consequens ad motum unius parvae muscae possent causari res infinitae, quia omnes angeli et omnes homines possent formare istam propositionem quando musca non volat: musca volat. Planum est quod omnes essent falsae; sed quando musca volat, omnes essent verae. Et per consequens si veritas esset aliqua talis res adveniens orationi, causarentur tot res ad motum muscae quot sunt angeli et homines, cum per positum quilibet haberet unam talem propositionem" 5. Undenam sumpserit auctor haec verba, nondum scimus. Similia leguntur apud Ockham, Quodlibet V, q. 24, non tamen eisdem verbis. Praeterea ibi quoque - sicut in Summa Logicae - sermo est de propositione scripta in libro. Num Ps.-Campsall dictum breve Inceptoris proprio Marte pluribus verbis evolvit, an Ockham ipse, quod prius prolixius scripserat, postea ad formam breviorem reduxit ? Quod autem auctor huius Logicae realis non sit verus Richardus de Campsall, qui anno 1305 factus est Magister Artium in Universitate Oxoniensi 6, facili nego• Cf. cum his ea quae Ockham dicit contra Magutrum Abstractionum, Parte II, c. 4; vide etiam hic supra, cap. IV. - Quid causae est cur isti auctores tam accrbe sibi adversentur ? Sola differentia opinionum an etiam rationes privatae ? Adam de Wodeham, In IV Sententiarum, quaestione de quantitate, ubi loquitur de 'calumnia multorum damnantium quantitalem csse substantiam', addit: "licet rion ex scientia procedat talis calumnia" (cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.892, f. 132va). Verbis 'non exsciei^tia' substitui possent non solum verba 'ex ignorantia' sed etiam 'ex invidia'. 4

Cod. cit., f. 56v-60r.

6

Cod. cit., f. 49r.

6

Cf. A. B. Emden, A Biographical Register... of Oxford cit., I, 344s.

x

58*

INTROD UCTIO

tio probari potest. Plura enim quae ex positionibus veri Campsall nota sunt, aperte contradicunt opinionibus quas Ps.-Campsall profitetur. a) Prima contradictio respicit naturam generis et quaestionem cum hac intime connexam: utrum Deus sit in genere. In codice Florentino, Bibl. Nat., conv. B. 4. 1618, qui inter alia continct expositionem Venerabilis Inceptoris in librum De elenchis sophisticis Aristotelis, statim post ' e x p 1 i c i t ' huius operis legitur exceptum quod in margine 'Camsal' adscribitur. Hoc autem excerptum, forsitan ab ipsomet Ockham in fine autographi sui scriptum, incipit verbis: "Contra ponentes naturam generis, speciei et difFerentiae quod sint quaedam res extra intellectum". In hoc excerpto verus Campsall sine ulla ambiguitate docet primo: "quod genus et species et huiusmodi universalia non sunt res extra animam, ita quod sit aliqua res communis, - ut communiter imaginatur quae sit communis multis. Sed sunt formae universales exsistentes in anima sicut in subiecto, quae tamen sunt formae singulares in essendo, sicut alia accidentia in anima". Secundo, iuxta eum, aliquid est in genere dupliciter: "Uno modo quia essentialiter ordinantur in recta linea praedicamentali secundum sub et supra. Et isto modo solae intentiones universales in anima, cuiusmodi sunt species et genera, dicuntur esse in genere... Aliter dicuntur aliqua esse in genere quia essentialiter significantur per intentionem quae est in tali ordine praedicamentali". Planum est, ut iam loco suo indicavimus, hanc esse unam ex tribus opinionibus de natura conceptus universalis quas Ockham in Summa Logicae, Parte I, c. 12, lin. 30-39 recitat. Hoc idem extractum prae oculis habet etiam capitulo 14, lin. 15-22, ubi explicat quomodo possit universale dici singulare. Eadem opinio adscribitur Richardo de Campsall etiam in Reportatione Gualteri de Chatton 7 . Tabula huic operi praemissa, quoad distinctionem octavam libri I, haec habet: "Utrum Deus sit in genere. Et ibi ponitur Campsale et improbatur etiam illud quod dicit Camsale (!) quod idem est in diversis praedicamentis" 8 . In textu vero, initio distinctionis octavae, Chatton his verbis, nobis iam familiaribus, recitat opinionem improbandam: "Primus [articulus] erit de forma quaestionis, an Deus sit in genere. Et est opinio quod sic. Et primo dicit opinio quid est genus quid species. Genus est conceptus per se significans plura differentia specie, et species est [conceptus] significans plura differentia numero et convenientia praeterquam solo numero. - Secundo dicunt quod esse in genere est dupliciter: vel scilicet esse partem lineae praedicamentalis, compositae ex diversis conceptibus ordinatis secundum sub et supra, per se significantibus res. Alio modo, esse rem per se significatam illis conceptibus. Et hoc supposito dicunt tertio quod nullum inconveniens est dicere Deum esse in genere, quia nec est inconveniens quod aliquid quod est conceptus noster, et nihil aliud quam [cod.: vel aliquid] conceptus noster, per se significet Deum... Quarto addunt quod non solum est in uno genere, puta substantiae, sed in multis generibus, puta in genere relationis et aliis generibus relativis, quia si-

7

Cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.887.

8

Ibidem, f. 3rb.

DE LOGICA HJEALI CONTRA OCKHAM

59*

gnificatur per multos conceptus, tam substantiae quam generum respectivorum... Et respondet ad articulum...". "Ista opinio est probabilis et leviter posset sustineri, ut mihi videtur. Teneo tamen contradictoriam, quod Deus nullo modo est in genere, cum doctoribus. Et ad hoc arguo sic...M 9. Audiamus nunc auctorem Logicae contra Ockham, cap. 18: "Uli enim qui ponunt quod genus non est nisi quidam conceptus mentis qui potest univoce et in quid de pluribus praedicari, habent dicerc quod non solum res creatae quae non sunt partes illarum rerum, ad difFerentiam materiae et formae, non solum inquam tales res sunt in genere, sed etiam quod primum esse, qui est Deus gloriosus, sit in genere, quia unus conceptus potest in quid praedicari de eo et de aliis rebus. Et ego Kamsal auribus meis audivi unum solemnem Oxoniae, qui ista determinatione publica dixit hoc verum esse et quod sine periculo potest dici. Et licet, ut credo, non possit illud per rationes formaliter improbari, est tamen auctoritas Philosophi in primo De caelo et mundo expresse ad oppositum ,, 10 . Idem auctor, initio eiusdem capituli directe contradicit vero Richardo de Campsall: <4De primo dico, sicut prius, quod genus non potest esse conceptus, nec vox, nec aliquod signum voluntarie institutum, nisi vocando genus illud quod significat genus et supponit pro genere" n . Igitur si auctor extracti quod incipit 'Contra ponentes naturam generis' et opinionis a Gualtero de Chatton recitatae est verus Richardus de Campsall, auctor Logicae contra Ockham non est idem Campsall. Sed quid de verbis 'ego Kamsal' ? Nomen 'Kamsal' sine dubio aderat, sed ad signiflcandum opinionem quam auctor recitabat. Forsitan erat in margine, unde in textum migravit, vel inter lineas, vel in alio loco in serie verborum, puta 'ego auribus meis audivi Kamsal, unum solemnen Oxoniae\ Praeterea, auctores scholastici non solebant nomina sua cum tanta vi subnotare nisi in iuramentis et in actibus publicis. Tandem, verus Richardus de Campsall totam vitam suam in servitio Universitatis Oxoniensis peregit. Nonnc mirum esset si auctor, Oxonii scribens, diceret 'audivi... Oxoniae' ? Amanuensis, cum vcrba 'ego Kamsal* legeret, credidit se aliquid novi detexisse, et statim scripsit in margine: "Nota hic auctorem huius operis. Est enim Kampsal et non Ioannes de Rodintone, sicut aliqui putant" 12 . Deinde idem nomen addidit etiam in initio et in fine operis. b) Richardus de Campsall, in Quaestionibus super libro Priorum Aristotelis, quaest. 1, § 1. 46, his verbis assignat divisionem suppositionis: "Pro tertio advertendum est quod suppositio triplex est: simplex, materialis et personalis" 18. Auctor vero Lo-

9

Ibidem, f. 35vb, incipiendo numerationem ab initio distinctionis primae, quam praecedunt ta-

bula et prologus cum propria numeratione (ff. 2r-37r). 10

Cod. Bononiae, Bibl. Univ. 2635, f. 21v.

11

Ibidem, f. 20r.

N

11

Ibidem, f. 21v.

u

Ed. E. A. Synan, The Work of Richard Campsall, I (Pontifical Institute of Mediaeval Studies,

Studies and Text 14, Toronto 1968, 44).

60*

INTROD UCTIO

gicae contra Ockham, sicut supra, ubi de Magistro Abstractionum erat sermo 14 , iam vidimus, de eadem re, cap. 51, haec habet: "Qui ita volunt limitare primas species suppositionis ut non ponant nisi duas vel tres, - et est Rogerius et Magister Abstractionum et Hokam - , nimis errant" 15. c) Tertio consideranda est quaestio utrum relationes distinguantur realiter a rebus absolutis. De hac re Gualterus de Chatton, Reportatio, I, d. 3, q. 1, non minus quam octo opiniones recitat. Quinta, iuxta notam marginalem, est 'opinio Camsal', quam Chatton his verbis adducit: "Una est de Villa, quae negat omnem respectum distinctum ab absolutis. Et ponit quod fundamentum et albedo, quae dicitur esse similis, - et ita de aliis significatur per conceptum similitudinis, sed denominat extrinsece terminum" 18 . Opinio auctoris Logicae contra Ockham, qui de hoc problemate in cap. 43 non minus quam per duodecim paginas (fF. 60r-66v) agit, ab hac opinione toto caelo differt. En conclusio sua "Propter istas rationes et auctoritates videtur mihi quod relatio distinguatur realiter ab omnibus rebus absolutis" 17 . Oppositio igitur inter hos duos auctores est tanta qua maior vix cogitari potest. Quis tunc est auctor huius operis ? Num Ioannes de Rodyngton, quem, iuxta notam marginalem amanuensis, aliqui putabant esse auctorem ? Ioannes, qui circa 1333-34 rexit studium Oxoniense 18 , certe non est auctor, quia saltem in una quaestione directe contradicit vero auctori. Etenim idem sensit de relationibus ac verus Richardus de Campsall, cuius opinionem nunc citavimus. Ecce conclusio Ioannis, In I Sententiarum, dist. 30, qu. unica: "Istis suppositis pono illam conclusionem principalem quae [cod.: est] est quod nulla [cod.: una] relatio est ponenda res distincta a rebus absolutis, quia si ponitur aliquis respectus res distincta, haec maxime videtur de unione [cod.: visione] materiae ad forman vel accidentis ad subiectum. Sed talis respectus non est ponendus..." 19 . Praeterea Ioannes de Rodyngton, qui, ut fertur, fuit vir sanctissimus, non ita fideliter adhaeret doctrinae Doaoris Subtilis nec ita acriter impugnat doctrinam Inceptoris sicut auctor Logicae contra Ockham. Si aliquis diceret auctorem esse Ioannem de Reading, facilius ei crederemus. Iste auctor, nostro iudicio, est ex ordine Fratrum Minorum, qui Duns Scotum velut Doctorem per excellentiam veneratur, sequitur atque defendit. Iam aliquot ex libris Physicorum Aristotelis exposuit et praesertim capitulum de vacuo prolixe tractavit 20 . Veri simile nobis videtur eum etiam de rebus logicis scripsisse et aliqua dixisse quae Guillelmo de Ockham frivola et ridiculosa visa sunt quaeque in Summa Logicae reprobantur. Ex. gr. abstractiones ex adverbiis factae, ut 'ubilitas', 'quandoleitas' etc. Etiam ipse, sicut Magister Abstractionum, distinxit definitionem in na-

14

Supra, cap. IV, b.

15

Cod. cit., f. 83v.

18

Cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.887, f. 62va.

17

Cod. Bononiae, Univ. 2635, f. 63r.

18

Cf. A. B. Emden, A Biographical Register... of Oxford cit., III, 1583s.

19

Cod. Vat. lat. 5306, f. 103vb.

80

Cod. Bononiae, Univ. 2635, f. 53v-54r.

DE LOGICA HJEALI CONTRA OCKHAM

61*

turalem, metaphysicalem ct logicalem et 'esse' in esse quod est operatio entis et quod est habitudinis sive consequentiae, sicut in notis, suis locis, indicavimus. Per hoc faciliter explicaretur acrimonia auctoris contra Ockham, praesertim si contentio inter eos coram scholaribus communibus locum habebat. Mirum est tamen quod Ps.-Campsall nullum verbum dicit de processu contra Ockham in Curia Romana instituto vel de sententia excommunicationis contra eum lata 21 . Num redactio Logicae contra Ockham eventus istos praecessit ? Genus dicendi auctoris miro modo simile est modo loquendi Gualteri de Chatton. Eadem est etiam habitudo erga Scotum. Invenimus etiam principium seu regulam quae a Chatton vocatur 'propositio mea\ quaeque apud eum eodem officio fungitur ac 'rasorium' seu principium oeconomiae apud Ockham. Ambo enim requirunt rationem sufficientem ad aliquam propositionem verificandam, sed unus exprimit sufficientiam in forma negativa, seu 4non plus quam necessarium', alius in forma positiva, seu €non minus quam necessarium'. Ecce forma principii in Logica contra Ockham, cap. 41: "Quandocumque aliqua propositio affirmativa verificatur pro rebus, si una res non sufficit ad verificandum talem propositionem, oportet ponere duas; et si duae non sufficiunt, tres; et sic in infinitum" 2a . Eodem principio probat Chatton, Reportatio, I, d. 30, q. 1, esse in universo res relativas: "Dico igitur quod oportet ponere accidentia respectiva... Arguo sic: propositio affirmativa, quae quando verificatur, solum verificatur pro rebus: si tres res non sufficiunt ad verificandum eam, oportet ponere quartam, et sic deinceps" 28 . Et reportator, vel amanuensis, notat in margine: "Achilles eorum". Multa alia indicia afferri possent ad ostendendum auctorem Logicae contra Ockham esse Gualterum de Chatton, sed non desunt alia quae eius auctoritatem excludere videntur 24 . Verus igitur auctor huius opcris nos latet 2S, probabiliter quia ipsemet occultarc sc desiderabat; sed ei a tergo stare videtur Gualterus de Chatton, qui probabiliter eum ad opus suscipiendum incitavit, et ei in eo exsequendo adstitit. Logica contra Ockham, nostro quidem iudicio, non multum post Summam Logicae composita est, et probabiliter in eadem domo studiorum in qua Ockham eo tempore commorabatur, seu Londinii, ut supra, cap. IV, vidimus. Etenim sicut 11

Hoc sinc dubio fecisset cap. 40 (f. 50v), ubi aspernatur quod ipsemet esset ab Ockham haerc-

seos accusatus. Inceptor enim, Parte I, c. 43, lin. 223, dicit quod si veritas et falsitas essent qualitates, propositionibus inhaerentes, "in theologia sequeretur haeresis manifesta". Cui Pi.-Campsall replicat cap. 40: "sine dubio valde derisorium est quod tales homines velint alios reputare haercticos propter sophisticationes pueriles, nam illud argumentum ita est contra eos sicut contra quoscumque" (f. 50v). - Nota fastidium in verbis 'tales homines' expressum. " Cod. cit., f. 52r. » Cod. Paris., Bibl. Nat. lat. 15.887, f. 63r. 1 4 Dici utique posset, sed probare difficile esset, quod Gualterus opiniones suai mutavit. Aliquando enim aliam opinionem tenuit ante Pascha et aliam post Pascha, ut dicit Wodeham, quem citavimus supra, cap. IV, nota 31. M

Vercellino de Vercellis, O. P., qui floruit circa a. 1460, adscribitur "Logica contra Ocham, quam

inscripsit: Anti-Ocham". Cf. J. Quetif - J. Echard, Scriptores Ordinis Praedicatorum (I, Parisiis 1719, 825). Sed auctor nostrae Logicae contra Ockham ccrtc non erat ex ordine Fratrum Praedicatorum.

62*

INTROD UCTIO

Inceptor in suis quaestionibus quodlibetalibus respondet ad impugnationes Gualteri de Chatton, ita partim in eisdem partim vero in duobus tractatibus De quantitate (De corpore Christi et De sacramento Altaris) respondere videtur ad accusationes Ps.Richardi de Campsall. Hoc maxime apparet in quaestionibus 20-39 Quodlibet IV, quae fere omnes de quantitate agunt et quodammodo parant rationes et argumenta pro duobus tractatibus De quantitate 2fl. Hae tamen quaestiones non pertinent ad Quodlibet IV, sed sunt addititiae. Ockham hic in quaestionibus 30-33 singillatim quaerit: a) utrum possit evidenter probari quod quantitas sit res absoluta, distincta a substantia et qualitate; b) utrum per principia fidei possit sufScienter probari quod quantitas sit res absoluta, [alia] a substantia et qualitate; c) utrum intentio Philosophi sit ponere quantitatem distinctam a substantia et qualitate; d) utrum intentio Sanctorum sit ponere quantitatem mediam inter substantiam et qualitatem. Multa argumenta, hic in aciem ordinata, contra rationes Ps.-Richardi de Campsall directa esse videntur, qui in capitulo 41 sui operis impugnavit opinionem Guillelmi de quantitate "rationibus philosophicis et theologicis et auctoritatibus M 27 . Ockham tamen in his quaestionibus non respondet solum ad rationes Ps.Richardi de Campsall sed etiam ad argumenta aliorum. Eo enim tempore positionem eius probabiliter iam plures alii impugnare coeperunt et controversia facta est magis magisque acerba 28 . Inde motus est Inceptor ad componendum duos tractatus De quantitate, ut suam positionem plane et plene explicaret simul ac contra accusationes adversariorum defenderet; seu verbis ipsius in fine prologi secundi tractatus: 4
CAP.

De Tractatu

minori

VI

et de Elementario

Logicae

Praeter magnam Summam Logicae, in praesenti volumine editam, duo alii tractatus logici Guillelmo de Ockham adscribuntur. Unus vocatur Tractatus minor, alius Elementarium seu Tractatus medius. Primum detexit V. Doucet in codice 690 bibliothecae communalis Assisiensis, alterum vero A. Van Leeuwen, Monachii in codice 4379 bibliothecae Status. Ambo viri studiosi de inventis suis certiorem fecerunt P L Boehner, qui a. 1951 mentem suam de authenticitate horum tractatuum hoc modo expressit 1 : C u m e parte criticae internae nulla appareat obiectio contra authentici16

Cf. de his A. Van Leuwen, "L'£glise, regle de foi, dans les dcrits de Guillaume d'Occam", Ephe-

merides theologicae lovanienses, XI (1934), 251, n. 4; L. Baudry, Guillaume d'Occam cit., p. 76. 17

Cod. Bononiae, Univ., 2635, ff. 50v-56v.

18

Nota verba Adae de Wodeham de 'calumina multorum damnantium quantitatem esse substan-

tiam et qualitatem', quae citavimus supra, in nota 3. " Guillelmus de Ockham, De Sacramento Altaris, Prologus (ed. T. B. Birch cit., p. 160, lin. 10-12). 1

Ph. Boehner, 'Three Sums of Logic attributed to William Ockham", Franciscan Studies, XI (1951),

173-93; Collected Articles cit., pp. 70-96.

DUBIA CIRCA TRACTATUM MINOREM ET ELEMENTARIUM

63*

tatem, et evidentia externa aperte pro auctoritate Guillelmi de Ockham loquatur, facere non possumus quin indici operum eius genuinorum duos alios tractatus logicos addamus: Elementarium vel Tractatum logicae medium et Tractatum logicae minorem. E. Buytaert, in introductionibus ad editiones horum tractatuum, argumenta Ph. Boehner iterum tractavit atque confirmavit et eodem tempore etiam codices manuscriptos minutatim descripsit. E. Buytaert consideravit has editiones velut provisorias, quousque scilicet alii codices manuscripti innotescerent; qua de causa eas in periodico nostro Franciscan Studies typis mandavit 2 . Quantum ad locum et tempus compositionis horum tractatuum spectat, idem editor persuasum habet ambos tractatus Monachii in Bavaria fuisse conscriptos. Praecessit autem Tractatus minor, qui circa 1342-45 lucem vidit; cui paulo post, circa 1342-47, successit Elementarium. Hucusque nec novi codices manuscripti innotuerunt nec nova argumenta pro vel contra authencititatem horum operum in lucem venerunt. U n u m solum testimonium occurrit nobis in Logica Nicolai de Orbellis ( f 1455), tract. 4, c. 3: "Est autem 'directe concludere , maiorem extremitatem praedicari de minori in conclusione. Cuius ratio est, ut ait Ocham in sua m i n o r i l o g i c a , quia quando syllogismus est ex veris et termini ordinantur secundum superius et inferius, in tali conclusione praedicatur quod natum est [proprie] praedicari et subicitur quod natum est magis proprie subici, quia praedicatur superius de inferiori" 8 . Hae sententiae verbotenus leguntur in Elementario 4 . Hoc igitur opus, centum circa annis post eius ortum, notum erat Nicolao de Orbellis sub nomine L o g i c a m i n o r. Hoc et aliis argumentis minime obstantibus, liceat nobis quaedam dubia de authenticitate horum operum manifestare. Et primo de authenticitate Tractatus minoris. T a m Ph. Boehner quam E. Buytaert sine ulla haesitatione assumpserunt hoc opusculum in unico codice manuscripto Guillelmo de Ockham esse adscriptum. Etenim subscriptio in codice Assisiensi sic sonat: "Explicit minor tractatus nove loyce fratris Gwilemi ocham". Ipsi haec verba intellexerunt de tractatu minori q u e m Ockham scripsit; sed, nostro iudicio, eadem verba intelligi possent etiam de tractatu minori novae logicae q u a m Ockham scripsit, et tunc opus quod Inceptori adscribitur esset Summa Logicae et nihil diceretur de auctore tractatus minoris seu de compilatore qui Summam Logicae in formam minorem reduxit. 'Novitas' etiam, ut planum est, ad doctrinam in Summa traditam referenda est. Tractatus minor olim conservabatur etiam Herbipoli, in codice 1-63 bibliothecae conventus Fratrum Minorum Conventualium. Iste quidem codex tempore belli 1

"Tractatus Logicae Minor of Ockham", Franciscan Studies, X X I V (1964), 34-100; "The Elemen-

tarium Logicae of Ockham", ibidem, X X V (1965), 151-276; X X V I (1966), 66-173. - Infra, cum locos horum tractatuum citabimus, numcri Romani indicabunt annum periodici, numeri vero Arabici paginas eiusdem anni. a

Nicolaus mortuus est a. 1455. 4

/

Logica Magistri Nicolai de Orbellis una cum textu Petri Hispani, tract. IV, c. 3 (Venetiis 1516, f. 38va-b). Frattdscan Studies, X X V , 221.

64*

INTROD UCTIO

destructus est, sed L. Maier Colophonem eius iam pridem adnotavit nobisque servavit 5 . En subscriptio seu pars subscriptionis a L. Maier servata: "Explicit compendium logice Oquam collectum ab eodem et scriptum... per manus Fratris Hugonis Kuenemani A. D. 1345...". Hic iterum quaeri potest, ut prius: compendium logicae q u o d Ockham scripsit aut compendium logicae q u a m Ockham scripsit ? Si secundo modo, nihil dicitur hic de compilatore compendii! Praeterea, quid sibi volunt verba 'collectum ab eodem' ? Compendium quod ipsemet Ockham collegit aut compendium quod aliquis alius ab eodem seu e scriptis ipsius Ockham collegit ? Quantum ad fontes Tractatus minoris spectat, auctor seu potius collector secus ac Ockham in Summa Logicae - frequenter recurrit ad Tractatus seu Summulas Petri Hispani 6 , ad Introductiones Guillelmi de Shyreswode et ad tractatum De fallaciis Thomae Aquinati adscriptum. De decem praedicamentis auctor in 46 lineis se expedit, ex quibus quantitati sex, relationi vero tres dedicantur. Mira moderatio haec! Ubicumque enim Ockham in haec praedicamenta inciderit, facere non potuit quin opinionem suam inveteratam diffuse proponeret et opiniones contrarias reprobaret. Capitulum De fallaciis, praeter omnem proportionem, 20 ex 45 paginis occupat. Praeterea, Ockham tam in Expositione in librum de elenchis sophisticis quam in Summa Logicae prudenter omisit citare etymon ineptum amphiboliae. Tamen in Tractatu minori legimus 7 : "Et dicitur secundum quosdam ab amphi quod est dubium et bole quod est scientia et logos quod est sermo, quasi dubia scientia sermonis". Boethius in libro De divisione 8 amphiboliam iterum atque iterum dicit esse orationem ambiguam; et Ockham librum illum attente perlegit, nam integrum capitulum inde excerpsit. Non desunt praeterea sententiae quae in Tractatu minori velut dicta 'quorundam' referuntur, quas tamen Inceptor in Summa Logicae propria auctoritate enuntiavit. Ex. gr. "a q u o d a m vocatur immobilis" 9 ; Ma q u o d a m vocatur sensus compositionis" 1 0 ; "penes istum modum, s e c u n d u m q u o s d a m , possunt distingui omnes orationes... S e c u n d u m a l i q u o s tales propositiones sunt distinguendae secundum compositionem et divisionem" 1 1 ; " D i c i t u r autem quod iste modus compositionis coincidit cum primo modo amphibologiae quantum 5

L. Maicr, "Aufzeichnungen aus vernichtctcn Handschriften des Wiirzburger Minoritenkloster",

Archivum Franciscanum Historicum, XLIV (1951), 191-209. Verba citata leguntur p. 194. Quoad nomen 'Oquam' cf. supra, cap. I, cod. n. 57. 6

Cf. ex. gr. cap. II: De propositionibus (Francisuux Studies X X I V , 61-65) et Petrus Hispanus, Trac-

tatus seu Summulae Logicales, tract. I, nn. 7-16 (ed. L. M. de Rijk, Assen 1972, 3-9); et cap. IV: De argumentis (ibidem, pp. 69-75) et Petrus Hispanus, ibidem, tract. IV, nn. 1-14 et tract. V, nn. 1-3 (ed. cit., pp. 43-58), ordine tamen haud servato. 7

Francisam Studies, XXTV, 84. Cf. Petrus Hispanus, loco cit., tract. VII, n. 44 (ed. cit., p. 106);

Thomas Aquinas (?), De fallaciis ad quosdam nobiles aitistas, cap. 5. 8

PL 64, 875-92.

• Franciscan Studies, X X I V , 68. Cf. Ockham, Summa Logicae, Pars I, c. 70, lin. 86-88. 10

Ibidem, p. 76. Cf. Pars 111-1, c. 20, lin. 14-17.

11

Ibidem, p. 85, Cf. Pars II, c. 9, lin. 12-13: "Propositio modalis primo modo dicta est distinguenda

secundum compositionem et divisionem". Idem, Parte II, c. 24, lin. 6-8. Cf. infra, nota 17.

DUBIA CIRCA TRACTATUM MINOREM ET ELEMENTARIUM

65*

ad orationes in quibus ponuntur dictiones inter terminos facientes propositiones hypotheticas. Etiam d i c i t u r quod penes secundum modum distinguendae sunt propositiones, in quibus ponitur dictum propositionis cum dictione faciente propositionem modalem" 12 etc. Tractatus denique iste, si capitulum De fallaciis excipies, vix potest dici 'tractatus logicae'. Non enim continet nisi rudia elementa logicae, quae non sufficeret pueris initia dialecticae studentibus. Imaginari non valemus, cur Ockham hunc tractatum composuerit. Etenim quicumque alius, etiam discipulus mediocris ingenii, meliorem eo scribere potuisset, si Summae Logicae Venerabilis Inceptoris attente studuisset. Elementarium sine ambiguitate Guillelmo de Ockham adscribitur et authenticitas eius, ut vidimus, etiam a Nicolao de Orbellis confirmatur. DifFicultates tamen contra authenticitatem eius non sunt minores nec pauciores quam contra authenticitatem Tractatus minoris. Primum dubium occurrit nobis legentibus prologum 13 , qui plane fictitius esse nobis videtur. Tot enim ineptias tam inepte dictas apud Ockham nullibi legimus. Idem valet de epilogo 14 , in quo auctor asserit se propter hoc opusculum detractiones et persecutiones exspectare. Sed nihil est in toto Elementario quod alicui scandalo esse posset. Etenim omnes considerationes theologicae et exempla, quibus Summa Logicae scatet, hic scrupulose omissa sunt. Si circa authenticitatem Elementarii nullum dubium haberemus, de authenticitate prologi et epilogi nihilominus dubitaremus. Proportio etiam inter partes Elementarii desideratur. De terminis, de universalibus et de praedicamentis habemus tredecim paginas, de fallaciis vero octoginta. Elementarium, sicut et Tractatus minor maxima ex parte derivat e Summa Logicae, sed auctor praeter eam prae manibus habuit etiam Scriptum in libros Sententiarum et Expositionem in libros Physicorum Venerabilis Inceptoris 1 5 . Praeterea non pauca exscripsit ex Tractatibus Petri Hispani, ex Introductionibus Guillelmi de Shyreswode et ex tractatu De fallaciis Thomae Aquinati adscripto. Novit etiam expositionem Gualteri Burlaei In Artem Veterem. Partem paragraphorum De appellatione et De copulatione fere verbotenus descripsit ex capitulis homonymis Gualteri Burlaei in libro De puritate artis logicae 18. Praeterea, etiam in Elementario, sicut in Tractatu minori, non paucae opiniones et sententiae, quas Ockham in Summa Logicae, propria auctoritate proprioque nomine enuntiaverat, velut opiniones ' q u o r u n d a m ' proponuntur. Si ageretur de sententiis audacibus, talis modus agendi explicari posset, sed agitur de rebus in quibus non refert unam aliamve opinionem tenere. En pauca exemphu "Et d i c u n t Ibidcm, p. 87. Cf. Pars IIM, c. 5, lin. 76^80; c. 8, lin. 34^37. Franciscan Studies, X X V , 170. 1 4 Ibidem, XXVI, 173. 1 5 Cf. Franciscan Studies, XXVI, 67-71; Scriptum in I Sent., Prologus, q. 3 (ed. St. Bonaventure, N. Y., It 129-43); Expositio Physicorum Aristot, Prologus (ed. G. Mohan, Franciscan Studies,V [1945], 235-46). 12 18

1 8 Cf. Franciscan Studies, X X V , 217ss.; Gualterus Burlaeus, De puritate artis logkae tractatus longior, tract. I, pars 2 et 3 (ed. cit., pp. 47-59). Ockham in Summa Logicae hos tractatus penitus neglexit.

ockham, summa logicae

5*

66*

INTROD UCTIO

q u i d a m quod propositio modalis est taliter distinguenda, scilicet secundum compositionem et divisionem" 1 7 ; "Et vocatur a m u l t i s syllogismus expositorius , , 1 8 ; "Kis visis n o n n u 11 i s apparet quod secundum intentionem Aristotelis duo sunt modi principales istius fallaciae" 19 etc. In capitulo de syllogismis modalibus opinio Gualteri Burlaei his verbis introducitur: "Sunt autem quidam docti in logica, qui probare nituntur..." 20 . Modus loquendi, Inceptori magis proprius, esset talis: Sunt autem quidam ignorantes logicam, qui probare nituntur... Ockham in Summa Logicae, III-4, c. 2, lin. 15-16, reiecta defmitione aliorum, assignat definitionem magis propriam aequivocationis, his verbis: 4<Et ideo dicendum est quod aequivocatio magis proprie defmitur sic: aequivocatio est multorum vocatio sub eadem voce vel sub eodem signo". Haec definitio tam in Tractatu minori quam in Elementario neglecta est. Exemplum quod Guillelmus in Summa Logicae, III-4, c. 11, lin. 165-69, adduxerat ad illustrandum secundum modum principalem fallaciae accidentis, in Tractatu minori 21 et in Elementario 22 adducitur ad illustrandam fallaciam aequivocationis. Si Ockham mentem suam mutavit, iure suo usus est, sed cur non facit mentionem de opinione mutata ? Solutio adaequata quaestionis de authenticitate Tractatus minoris et Elementarii longam dissertationem requireret: fontes imprimis singularum sententiarum indicandae essent, deinde doctrina cum doctrina et modus dicendi cum modo dicendi Venerabilis Inceptoris comparanda essent. Qua de causa paucis quae hic adumbravimus, non intendimus haec opera a Guillelmo de Ockham abiudicare, sed solum lectores monere: authenticitas horum tractatuum nondum est sufficienter demonstrata. Et etiam authenticitate semel demonstrata, adhuc cavendum erit ne elementa ab Ockham aliena dictis eius sint immixta. Scriptores enim amborum codicum collectores erant, quibus - forsitan intuitu examinis subeundi - magis cordi erat sibi de quolibet problemate logicali sufficientem scientiam comparare quam opera singulorum auctorum, quae prae manibus habebant, pure et fideliter describere.

17

Frandscan Studies, X X V , 194. In Summa Logicae, Part II, c. 2, lin. 11-12, diccbat: "Propositio

modalis primo modo dicta semper est distinguenda secundum compositionem et divisionem". Idem, Parte II, c. 24, lin. 6-8; et Parte III-l, c. 20, lin. 14-16. Cf. hic supra, nota 11. 18

Ibidem X X V , 232. Ita semper vocat Ockham syllogismum ex singularibus in tertia figura, ex.

gr. Parte II, c. 27 et Parte III-l, c. 16. 1B

Ibidem, X X V I , 137. Ockham, Parte III-4, c. 11, lin. 32-03, dicit: "Ad cuius evidcntiam est scien-

dum quod duo sunt modi principales istius fallaciae". ,0

Ibidem, X X V , 237s. Cf. Gualtcrus Burlaeus, In Perihermenias Aristot., II, c. 2 (Super Artem Ve-

terem, Venetiis 1541, f. 89r-v). 11

Ibidem, X X I V , 9 1 : "Hic enim proprie est fellacia aequivocationis: Iste canis est eius, iste canis

est pater, ergo est pater eius; et non est proprie fallacia accidentis...". 11

Ibidem, X X V I , 145: "Propter quod sic arguendo: Iste canis est tuus, iste canis est pater, ergo

iste canis est pater tuus, non est proprie fallacia accidentis sed magis fallacia aequivocationis, licet non strictissime". Ibidem, paulo ante, per verba "sicut dixi in Logica", remittit lectorem ad locum Tractatus Minoris quem citavimus nota 21. "Logica" igitur pro auctore Elementarii est TracUUus Minor.

DE RATIONE EDITIONIS CAP.

De ratione

editionis

67*

vn et de codicibus

collatis

Via ac ratio qua editionem criticam Summae logicae paravimus eadem nimirum est qua Opera Theologica I et II edidimus. Eam autem methodum, cum bonae memoriae V. Doucet, vocavimus 'rationalem', quae scilicet non confidit in magno numero codicum collatorum sed potius in prudenti selectione eorum qui textui critice restituendo positive conferunt, dimissis aliis qui nonnisi numerum lectionum variantium et siglorum m u l t i p l i c a r e n t S u m m a Logicae est opus magnae molis et in 65 codicibus manuscriptis exstat. Quicumque tot codices conferre tentaret, sine dubio prius videret vitae quam operis finem. Hoc accidit Philotheo Boehner, qui pro parte quam edidit plus quam viginti codices contulit; idem evenit Innocentio Dahm, qui aliquot annis post mortem Ph. Boehner onus revisionis simul ac continuationis huius editionis suscepit et textum criticum fide non minus quam 33 codicum stabilire conatus est. Hic est locus considerandi admonitionem illam evangelicam de homine qui vult turrim aedificare 2 : si opus inceptum vult consummare, debet prius computare sumptus necessarios ad perficiendum et tunc solum ponere fundamentum. Hac consideratione ducti duo ante oculos habuimus: unum quod fundamentum quod posuimus sufficiens sit ad textum critice restituendum; aliud quod non sit tam latum quod super eo aedificare vires nostras excederet et laborem multorum annorum exigeret. Ideoque nonnisi octo codices et unam editionem elegimus ad conferendum. Codices autem collati pertinent ad quatuor familias principales (largo sensu, ut diximus, sumendo familias) et in quatuor vel quinque regionibus ab invicem longe distantibus conscripti sunt, auctore adhuc in vivis. Si hoc non obstante omnes eundem textum transmittunt, - demptis utique lectionibus variantibus mirum esset si ille textus aliunde quam ab archetypo proveniret. d) Inter codices collatos duo specialiter eminent tum antiquitate tum cura qua scripti sunt. Unus est cod. Vat. Burghes, 151 (D) 8 . Idem amanuensis in eodem codice (ff. lr-30v) scripsit abbreviationem sic dictae Expositionis Aureae, in fine vero (ff. 131v-148r) secundum tractatum De quantitate seu De sacramento Altaris. Praeter haec scripsit etiam magnam partem (ff. lr-126r) cod. Vat. Burghes. 68, qui continet abbreviationem Scripti in I Sententiarum, quae abbreviatio provenit a quadam redactione quae medium locum tenet inter redactionem incompletam et completam 4 . Nostro quidem iudicio abbreviator et scriptor idem est. Etenim licet Summa Logicae in hoc codice contenta non sit abbreviatio, occurrunt in ea quaedam indicia quae abbreviatorem Scripti in I Sententiarum produnt. Verbi-^gratia ubi longiores citationes Aristotelis per 'etc.' detruncantur, vel ubi - missis exemplis ab auctore 1

Cf. Guilldmus dc Ockham, Scriptum in I Sent. (ed. St. Bonaventure, N. Y., I, 38*).

1

Lucae 14, 28-30.

• Descriptionem videsis supra, cap. 1, num. 53. 4

De hoc codice plura apud Guillelmum de Ockham, Scriptum in I Sent. (ed. St. Bonaventure, N. Y.,

I, 23*-26*).

68*

INTROD UCTIO

cumulatis - dicitur: "exempla quaere ex te ipso" 5 . Huiusmodi abbreviationes in Scripto frequentissime occurrunt, hic vero nonnisi ter vel quater. Iste amanuensis nimirum verba, sententias et doctrinam Guillelmi de Ockham plene intellexit et ex optimo exemplari descripsit. Hic atque illic occurrunt nonnulli lapsus calami, pauca omittuntur propter homoeoteleuton, paucissima vero, ut meminimus, voluntarie. Lectiones autem variantes plerumque tales sunt quae sensum propositionum nullatenus mutant. Prologus, Epistola et cap. 51 desunt. Inter Partem III-3, c. 18, lin. 416 et Partem III—4, c. 3, lin. 52 senio excidit. Porro, et hoc non est parvi momenti, iste codex in catalogo anni 1369 Bibliothecae Apostolicae Avenionensis iam apparet ut codex n. 883. Forsitan scriptus est Avenione et eodem tempore quo ipse Ockham ibidem commorabatur, seu inter a. 1324 et 1328. Iste codex Ph. Boehner non innotuit nisi postquam editionem a se paratam typographo tradiderat. b) Fere eiusdem valoris est cod. Vat. lat. 949 (V4), qui scriptus esse videtur in Germania, in quodam scriptorio fratrum Eremitarum S. Augustini 6 . Nomina enim scriptorum Augustinianorum in marginibus frequenter apparent. In summo f. 3r, ubi incipit Summa Logicae, adhuc legi potest numerus - valde evanidus MCCCXXXV, qui probabiliter significat annum quo amanuensis hoc opus scribere coepit. Scriptor optimo exemplari usus est, accuratissime scripsit, et verba, sententias et doctrinam Venerabilis Inceptoris non minus quam scriptor codicis D intellexit. c) Huic codici omni sub aspectu proxime accedit cod. Cantabrigiae, Gonville et Caius 364/571, (C) quem finivit Conradus de Niphet, ex ordine Eremitarum S. Augustini, anno 1341, die 5 Iunii, anno vero aetatis 22, cum Magdeburgi studiis vacaret 7 . Exscripsit autem - paucis capitulis Partis I exceptis - idem exemplar quod amanuensis codicis V 4 , et ita C et V 4 illud exemplar inter se perfecte reddunt. Conradus etiam, sicut scriptores codicum D et V 4 , omnia quae scripsit perfecte intellexit, paucis utique lapsibus non consideratis. Quod quidem mirum non est: anno enim aetatis 22 probabiliter iam magnam partem studiorum philosophicorum absolverat et totam dialecticam penitus perceperat et in recenti memoria tenebat. In isto codice iam adsunt Prologus, Epistola et cap. 51. Lectiones variantes huius codicis fere per totum opus eaedem sunt ac codicis V 4 , exceptis aliquot capitulis ubi magis conveniunt cum lectionibus codicis Patavini, Univ. 616 (I). U t r u m scriptor Inceptorem, cuius imago in ultima pagina delineata est, de facie viderit necne, nescimus. d) Non minoris momenti est cod. Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.) O. 67 (A 1 ) quem exaravit Arno Petri ex ordine Fratrum Minorum, de custodia Norvegiae, a. 1339, d u m Visbiae in insula Gothlandiae (Visby in Gotland) commoraba5 6 7

Ut dicit ex. gr. Parte III-3, c. 2, lin. 121. Vide supra, cap. 1, num. 54. Ibidem, num. 30.

DE RATIONE EDITIONIS

69 4

tur 8 . Sine dubio plura exemplaria Summae Logicae prae manibus habebat, quod ex eo apparet quod non raro adnotat quid 'alia littera' vel 'alii libri' habuerint. Nihilominus exemplar, quod principaliter exscripsit, maxima cum probabilitate erat illud quod frater Ioannes Nicolai, de custodia Lincopensi, provinciae Daciae, scripserat "quando studuit Parisius anno 1329". Iste enim Nicolaus, ut f. 123v legimus, scripsit extracta ex opere Gualteri Burlaei quod De puritate artis logicae tractatus lortgior inscribitur, eaque his introduxit verbis: "Post praecedentem Summam editam a Fratre W . compilavit Burle aliam../. Vix dubitari potest quin Arno Petri "praecedentem S u m m a m " descripsit, simul cum extractis ex opere Burlaei. Ad cap. 29 Partis I notat: "Istud capitulum 29 non fuit in exemplari primo de quo scripsi, sed inveni postea in alio". In codice nostro leguntur Prologus, Epistola (ad fratrem Guillelmum de Ambersbergh, quicumque iste fuerit) et cap. 51. Utrum haec ex 'exemplari primo' sumpserit an ex alio, scriptor non dicit. Isti quatuor codices, scilicet DV 4 CA X (hoc ordine) nostro iudicio sunt excellentes et soli sufficerent ad textum Summae Logicae critice restituendum. In omnibus quidem occurrunt nonnulli errores et omissiones, sed ut omnes eodem modo errent vel eadem verba omittant, haud est veri simile. Inde est quod haec quatuor sigla, scilicet A^CDV 4 , rarissime in apparatu simul concurrunt. Aliquantulum inferior est textus aliorum quatuor codicum quorum lectiones etiam constanter notavimus. Differentia inde praesertim provenit quod amanuenses quatuor praecedentium erant viri studiosi in logica versati, scriptores vero quatuor ultimorum dialecticae erant ignari vel in ea minus instructi. Propter hoc una quidem ex parte proniores erant ad errandum, sed alia ex parte minus est timendum ne verbis vel sententiis auctoris propria placita substituerint. e) Huiusmodi est cod. Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.) Q. 259 (A), quem Ph. Boehner primum exscripsit et cuius lectiones saepe contra plures alios recepit 9 . Finitus autem est iste codex die 23 Februarii a. 1339 "more Gallorum". Mos autem Gallorum erat novum annum a Pasqua incipere. More igitur moderno codex finitus est die 23 Februarii 1340, statuto contra doctrinas ockhamisticas, paulo ante edito, minime obstante 10 . Locus autem ubi scriptus est videtur esse Parisius, quia Parte III-4, c. 3, lin. 33, exemplo auctoris 'aqua currit, igitur aqua habet pedes', amanuensis substituit 'Secana currit, igitur Secana habet pedes\ Desunt Prologus et cap. 51, sed adest Epistola, tractatus autem De obligationibus et De insolubilibus bis habentur, et quidem diverse et in diversis locis. Unde conici potest amanuensi duo saltem exemplaria praesto fuisse. f ) T u m antiquitas tum locus ubi scriptus est comm^ndat cod. Basileae, Univ. F. II. 25 (B), qui finitus est die 1 Februarii a. 1342, more Britannorum, more vero 8

Ibidem, num. 47.

9

Ibidem, num. 31.

10

Cf. "Statutum facultatis artium quod doctrina Okamica non dogmatizetur", datum Parisiis, die

25 Septembris. a. 1339. Apud H. Dcnifle - Ae. Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis, num. 1023 (II, Parisiis 1891, 485s.); cf. etiam R . Pasque, Das Pariser Nominalistenstatut (Quellen und Studien zur Geschichte der Philosophie, XIV, Berlin 1970).

70*

INTROD UCTIO

moderno a. 1343 n . Scriptus autem est "in Oxonia", ubi exemplar fide dignum et ab autographo non multum remotum sine dubio aderat. Et scriptor, si rationabiliter egit, exemplar optimum quod invenire poterat tran&cripsit. Prologus et Epistola alia manu huic codici praemissa sunt, et cap. 51 desideratur. Propter hoc non credimus quod proveniat ab exemplari Adae de Wodeham. Textus huius codicis maxima ex parte est bonus, solum hic atque illic est minus accuratus. g ) Idem dicendum est de codice Patavino, Univ. 616 (I) i a , qui - exemplo "in Francia" non obstante - videtur esse scriptus in Italia, quia scriptura similis est illi quae vocatur 'littera Bononiensis'. Iste codex Ph. Boehner non erat notus. h) Codex Florentiae, Bibl. Medicea-Laurentiana, Plut XII s., 2 (K) scriptus est manu Germanica in prima medietate saeculi XIV 18 . Scriptor forsitan fuit Ioannes de Boino (Boynum, Peina, Peine in Hannover). Etenim Parte III—3, c. 32, lin. 140, ubi Ockham exempli gratia dicit 'Ioannes salvabitur\ amanuensis huius codicis (si non scriptor eius exemplaris) habet 'Ioannes Boinensis cito salvabitur'; et iterum, lin. 145, loco 'iste qui est praedestinatus* substituit 'iste Ioannes Boinensis, qui est praedestinatus*. Idem scriptor (vel scriptor eius exemplaris), ut iam diximus in capitulis 1 et 2, attribuit tabulam capitulorum ipsi Inceptori; i m m o ipsummet introducit loquentem: "Hanc tabulam trado tibi carissime frater" etc. Fictitia nobis videntur haec verba; si quis tamen ea ut authentica recipere velit, non contendimus. De cetero scriptor sine mente et ratione scripsit et nihil curavit de sensu verborum vel sententiarum. Ex. gr. pro 'loci ostensivum' non haesitat scribere 'loyci omnes unum' et loco Trequenter' ipse legit 'ter, quater*. Saepe omittit verba et sententias, praesertim propter homoeoteleuton. Qua de causa omissiones raro notavimus. Hunc codicem Ph. Boehner non vidit. i) Praeter hos codices constanter collatos frequcnter consuluimus cod. Florentiae, Bibl. Medicea-Laurentiana, Plut. XII s., 4 (F), qui est optime scriptus et splendide ornatus et non solum tabula capitulorum sed etiam indice alphabetico doctrinae est instructus 14 . Scriptor erat in logica bene versatus et etiam Latine doctus. Inde est quod sermonem Latinum auctoris non raro corrigit. Hunc codicem substituimus codici D pro parte quae ex eo excidit. Non raro occurrit in apparatu lectionum variantium abbreviatio Gem., qua significavimus cod. S. Geminiani, Bibl. Commun. 26, quem in casibus dubiis saepe aspeximus 15 . Scriptor huius attribuit cap. 51 Partis I 'discipulo Ockham'. Si necessitas exegit, alios quoque codices inspeximus.

11

Cf. supra, cap. 1, num. 18.

" Ibidem, num. 9. u

Ibidem, num. 33.

14

Ibidem, num. 3.

18

Ibidem, num. 10.

DE RATIONE EDITIONIS

71*

k) Ex editionibus notavimus lectiones variantes editionis Ph. Boehner pro partibus I—III—1, pro partibus vero III-2 - III-4 lectiones editionis Marci de Benevento, quae prodiit Venetiis a. 1508. Textus editionis Ph. Boehner est optimus et paulo tantum differt ab eo quem nos fide octo codicum manuscriptorum restituimus. Huiusmodi vero differentia (unum vel duo verba per paginam) non inde provenit quod ipse triplo plures quam nos codices contulit sed potius ex eo quod ipse lectiones et ordinem verborum codicis A, quem primum exscripserat, saepe contra lectiones aliorum codicum recepit, si differentia, suo iudicio, non erat 'logice significativa'. Praeterea Boehner non satis attendit differentiam inter quaedam verba, ut aliquid-aliquod, aliqua-alia, aliquod-aliud, quiddam-quoddam, quodlibet-quidlibet etc., quae tamen multum differunt. Paucissimos invenimus errores qui significationem sententiarum mutarent. Ex. gr. Parte I, c. 74, lin. 49, ubi nos habemus 'exclusiva* ipse habet 'inclusiva'; Parte II, c. 26, lin. 31, ponit 'non' ubi non pertinet; ibidem, c. 36, lin. 13 loco 'sive' habet 'sine'; Parte III—1, c. 42, lin. 71, omisit 'non\ Alii errores parvi sunt momenti, ut ex. gr. in Prologo, lin. 51, loco " A d studiosos itaque, preces...", Boehner legit cum antiquis editionibus "Ad studiosas itaque preces... , , j in Epistola vero, lin. 6, loco "nequeam contraire, experiar...", ipse cum codice A et cum editionibus habet "nequaquam contraire experiar". Pauca verba et pauciores sententiae hic atque illic incuria typothetarum et correctoris omissae sunt. R e s prorsus aliter se habet cum editione Marci de Benevento, quae altera vice prodiit Venetiis 1508, et cuius editionis lectiones inde a Parte III-2 notavimus. Ista editio tot et talibus scatet mendis typographicis ut ex ea genuinam Guillelmi de Ockham doctrinam intelligere et discere impossibile sit. Errores, quibus maiores cogitari non possunt, inde proveniunt quod typothetae frequenter omiserunt vel addiderunt adverbium 'non' ubi non debuissent. Praeterea ex 'possibile , fecerunt < impossibile , vel vice versa. < Contentum , factum est < concretum , J 'genus' vero 'Deus'. 'Reputant' evasit 'repugnans*, < depositio , autem < dispositio , . Loco 'eiusdem praedicamenti , scripserunt 'eius de praesenti'. Et plurima id generis, quibus similia in nullo codice manuscripto leguntur. Marcus de Benevento, probabiliter studiis vel aliis negotiis occupatus, editioni et impressioni interdum tantum attendit et plagulas (si quidem plagulas accepit) non recognovit. Lectiones editionum per E significavimus. Editiones igitur et codices ex integro collati indicabuntur signis AA^BCDEIKV 4 . Iuxta locos ubi exarati sunt, codex B scriptus est in Anglia, A 1 in Suetia, A et D in Gallia, C K V 4 in Germania, I vero probabiliter in Italia. Ex his A C V 4 velut una familia considerari possunt, etiamsi A ab aliis duobus non raro discordet. A X DK quandoque lectiones communes habent, unam tamen familiam ncrn constituunt. Qui solum ad tractatum De fallaciis aspiceret, codices AVBI velut unam perfectam familiam consideraret. Omnes tamen ab una eademque redactione^ consequenter ab uno eodemque autographo, proveniunt; nec est aliqua differentia inter hos codices quo ad doctrinam. Diversitas non respicit significationem sententiarum, sed potius numerum et ordinem verborum quibus eadem sententia, significatione nullatenus mutata, exprimi potest. Amanuenses, ut notum est, verba synonyma verbis synonymis

72*

INTROD UCTIO

libenter et frequenter substituunt, ut ex. gr. dicendum, notandum, sciendum, intelligendum; vel dicitur, accipitur, sumitur; item, praeterea, similiter; quia non, non enim, et plurima huiusmodi. Quibusdam placet quaedam verba semel tantum in eadem sententia exprimere, aliis vero eadem ter, quater repetere. Huiusmodi tamen lectiones variantes, etsi minimi momenti, notavimus (excepta additione vel omissione verbi 'est\ nisi in pluribus simul occurrit), quia editor non solum doctrinam sed, quantum possibile est, etiam ipsa verba auctoris restituere debet. Non notavimus errores manifestos, nisi raro, ut res curiosas. Ad errores manifestos adnumeravimus etiam verba ab uno solo codice omissa, praesertim si sententia sine illis verbis non esset congrua vel integra. R a r o tantum indicavimus variationes quae respiciunt verba 'iste-ille', 'istudillud' et ea quae ab his sunt ducta. Scriptores enim ipsi has differentias saepe vel non attenderunt vel non expresserunt. Inversiones et transpositiones verborum ibi solum notavimus ubi ex eis variatio in significatione sententiarum sequeretur. Differentias quae ad rationem scribendi spectant non notavimus; has enim notare, fuisset numerum lectionum variantium ultra modum et sine necessitate vel utilitate multiplicare. Numerus lectionum variantium ad fere 25.000 ascendit. Mille ex his perpensis (Pars III-2, cap. 1-13) haec ratio inter eas apparuit: 605 in uno solo ex novem testibus (octo codices et una editio) occurrunt; 238 in duobus; 128 in tribus; 22 in quatuor; 7 vero in quinque vel pluribus. Si septem ex novem testibus in una eademque lectione consentiunt, vix dubitari potest quin ea ab autographo proveniat. Et res in hac editione ita se habet in 971 ex 1000 casibus. Difficultates et dubia crescunt, numero testium consentientium decrescente, qua de causa lectiones variantes, simul cum doctrina et locis parallelis, attentius considerandae sunt. Quaedam difScultates sine dubio ipsi auctori imputari debent, qui saepe tumultuarie scripsit, velut homo cuius mens velocius quam calamus currebat. Nonnulla problemata iam scriptores vel lectores codicum animadverterunt et in marginibus notaverunt, ut ex. gr.: dubito de hoc; crede si vis; miror de tanto errore; forsitan littera corrupta est; melius diceretur; credo quod textus male stet, et alia huiusmodi. Hoc confirmat etiam Adam de Wodeham 1 8 , qui postquam verbotenus recitavit unum paragraphum Summae Logicae (Pars III—1, c. 4, lin. 161-66), sic prosequitur: "Haec ille. Ipse dicit hic unum falsum et dat artem falsam, magis credo quod [ex] defectu animadversionis actualis dicti sui quam ex defectu habitus logici. M i n o r enim uniformiter accepta sub est vera...". Editores, ut consentaneum est, non potuerunt singulas 25.000 lectionum variantium per horas ponderare; sed viri studiosi, qui uni alterive problemati student et omnes locos similes colligunt et inter se comparant, id facere poterunt. Cui igitur non placet lectio quam recepimus, eligat aliam ex apparatu. Eo enim fine, et non ornamenti gratia, additus est. Editores tamen antequam textum criticum huius operis restituerent, plura milia paginarum Venerabilis Inceptoris non semel nec bis, sed duodecies legerunt.

16

In I Scnt.y d. 26, q. 2 (cod. Gonville et Caius 281/674, f. 250vb).

DE RATIONE EDITIONIS *

73*

*

Iustum est imprimis ut gratissimam Philothei Boehner et Innocentii Dahm memoriam hic revocemus eisque debitum laudis et magnae aestimationis tribuamus pro multis laboribus quibus viam editionis huius operis paraverunt. Maximas habemus gratias Adm. Rev. P. Damiano McElrath, Praesidi Universitatis S. Bonaventurae, sine cuius benevolentia erga Institutum Franciscanum eiusque incepta haec editio nec parari nec typis mandari potuisset. Praeterea de hac et de futuris editionibus optime meruerunt Dispensatores Donationis Publicae ad Artes Liberales Promovendas (National Endowment for the Humanities) et Legati a De Rance Instituti (De Rance, Inc.), qui labores Instituti Franciscani dignos iudicaverunt quos subsidiis aequatis munifice sustentarent. Memores sumus etiam beneficii a Consilio Americano Doctarum Societatum (American Council of Learned Societies) nobis elargiti, quod effecit ut partem saltem codicum manuscriptorum Summae Logicae in ipsis bibliothecis ubi asservantur examinare possemus. Rev. P. Caesar Cenci peramice simul ac perite curavit ut impressio huius voluminis ordinata et pulcra evaderet. Frater tandem Ericus Carpine et Soror Iustina Grothe interdum humaniter nobis adfuerunt.

SIGLA CODICUM MANUSCRIPTORUM

Codices constanter A A1 B C D E I K V4

= = = = = = = = =

Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.) Q. 259 Erfordiae, Bibl. Civit. (Amplon.) 67 Basileae, Bibl. Univ. F. II. 25 Cantabrigiae, Bibl. Coll. Gonville et Caius 464/571 Bibl. Apost. Vaticana, Burghes. 151 Editio Ph. Boehner usque ad finem Partis III—1; exinde Venetiis 1508 Patavii, Bibl. Univ. 616 Florentiae, Bibl. Laur., Plut. XII s., 2 Bibl. Apost. Vaticana, lat. 949 Codices

Camp. F Gem. O

collati

fiequenter

collati

(Ps.-Campsall) = Bononiae, Bibl. Univ. 2635 = Florentiae, Bibl. Laur., Plut. XII s., 1 = S. Geminiani, Bibl. Commun. 26 = Bibl. Apost. Vaticana, Ottob. lat. 2071

SIGLA L I B R O R U M PG PL

= Patrologia Graeca, ed. J.-P. Migne = Patrologia Latina, ed. J.-P. Migne

ABBREVIATIONES add. alii canc. codd. del. edd.

= = = = = =

addit f. = folium codices collati, uno excepto hom. = homoeoteleuton cancellavit p. = pagina, post codices s. lin. = supra lineam delevit praem. = praemittit editiones trp. = transponit, invertit [...] = includunt verba ab editoribus addita

SUMMA

LOGICAE

PARS I DE T E R M I N I S

/ ockham, summa logicae

[PROLOGUS FRATRIS ET MAGISTRI ADAM DE ANGLIA] Quam magnos veritatis sectatoribus afferat fructus sermocinalis 5 scientia, quam logicam dicimus, multorum peritorum docet auctoritas, ratioque et experientia liquido comprobat et convincit Unde A r i st o t e 1 e s 2 , auctor praecipuus huius scientiae, nunc introductoriam methodum, nunc sciendi modum, nunc scientiam omnibus communem et viam veritatis appellat, dans ex his intelligere quod nulli ad sapientiam 10 patet accessus nisi in scientia logica erudito. A v e r r o e s quoque, A r i s t o t e l i s interpres, in Physicis8 dialecticam dicit esse «instrumentum discernendi verum a falso». Ipsa namque cuncta dubia definit, cunctas Scripturarum difficultates dissolvit et penetrat, ut testatur doctor egregius A u g u s t i n u s 4 . 15 Cum enim duo sint actus sapientis ad alterum, tnon mentiri de quibus novit et mentientem manifestare posse », ut scribitur in Elenchis6, hoc autem fieri nequit absque discretione veri a falso, quod solum praestat haec methodus, luculenter apparet eam fore perutilem speculanti. At vero haec sola facultatem praebet arguendi in omni problemate, 20 omneque genus sophismatum dissolvere docet et demonstrationis meP r o l . - 1-3 Prologus... Anglia] Primus prologus dc commrndarione srirnriar logicalis et huius tractatus ct auctoris A 1 , Incipit praefario huius operis K, Incipit prologus fratrii et magistri Adam de Anglia in logicam sui magistri fratris Guillermi de Ocham egregissimi bachalarii theologiae O (= Vat. Ottob. lat. 2071) 1-53 seu totum prol. ex codd. adhibitis om. ADV 4 , habet alia manu B 6 ratioque et] ratio quoque ac K 10 scientia om. CIK || logica] logices A 1 , logicis IK 11 dialect.] logicam K 12 namque] quoque A 1 12-13 definit] difTidlia A l 13 Scripturarum diffic.] Scripturas CIK || dissolvit et penetrat] enumerat (eradicat K) atque eviscerat CIK 14 egregius] eximius K 16 posse] possit B, om. CIK 17 hoc... nequit] at vero hoc solum cum non possit A 1 18 haec] hoc E || lucul. apparet] communiter K 20 sophismatum] sophismatis CK, solvere et add. B || et] ac K, necnon B, om. C

PROL. - 1 Adam hic imitatur primam sententiam Boethii De divisione: "Quam 8 Aristot., magnos studiosis afferat fructus scientia dividendi..." (PL 64* 875 D). 8 Topica, I, c. 2 (lOla 25-101b 4). Averroes, In Aristo^hysicam, I, t. 35 (ed. Iun4 August., De doctrina christ., II, c. 31, n. 48 (PL 34, 58). tina, IV, f. l l v b ) . 5 Aristot., De sophist. elenchis, c. 1 (165a 24-27).

4

PROLOGUS

dium invenire; mentem quoque a vinculis, quibus heu detinetur, absolvit atque libertati restituit. Quemadmodum enim vincula corporis membra ligant, necnon et officia ad quae instituta sunt prohibent, sic falsa argumenta et sophistica, ut docet A r i s t o t e l e s 8 , mentem nectunt. Similiter haec ars errorum caliginem detegit, actus dirigit humanae ra- 25 tionis instar lucis. Quinimmo et luci comparata invenitur prior. Sicut enim exclusa hac luce corporea actus humani aut nulli essent aut errabundi et saepe in praeiudicium operanti, sic absque huius facultatis peritia actus rationis. Cernimus namque plurimos, hac scientia praetermissa volentes » intendere disciplinae, multifarie oberrare, errores varios docendo seminare, opiniones absurditate plenas confingere sine modo et ordine, et penitus non intelligibiles sermones prolixos texere et ordinare, simile quiddam patientes languidorum somniis ac fictionibus poetarum, rationes nullius omnino vigoris velut insolubiles ponderantes, vim pro- 35 priae vocis ignorantes, qui eo periculosius errant quo se existimant prae aliis sapientes, audacter sine differentia falsa pro veris auditorum auribus ingerentes. Praemissae itaque utilitatis, quam logica administrat, intuitu motus, praeclarus ille philosophus peripateticus A r i s t o t e l e s eam artifi- 40 ciose composuit7, quam quia propter obscuritatem Graeci sermonis in 21 a] ab et add. errorum B . vinculis] errorum add. A 1 .; heu] frequenter B, om. A X EK |[ detinetur] devincitur B constituta K

22 atque] perfecue add. K „' vincula] seu compedes add. K

24 sophistica] sophismata K

24-25 Similiter] Praeterea A X B

25 errorum] ignorantiae B

poreae add. K '! invenitur] esse add. B 29 actus] humanae add. C

u

actus] actusque B

27 corporea] corporali C, om. K

30 namque] enim C, philosophos add. A 1

32 absurd. plenas] absurdos plures CI I! conf.] colligere I 34 quiddam] quoddam E, quidem A X I

23 instituta]

ut docet Arist.] secundum Arist. K „ nectunt] ligant K 26 lucis] cor28 saepe] semper K plurimos] non nullos K

33 prolixos om. K |! ordinare] ordiri A X BI

patientes] languoribus vel add. K

37 sapientes] et add. A X B

41 composuit... quia lectionem codd. A X B vide in nota 7 7 Codices A 1 et B hic addunt: "sed non Cf. Aristot., ib. (165a 13-17). ] sine latentia (iras. A ) cui famosa cuiusdam poetae attestatur doctrina de Aristotele, inter aliorum philosophorum compendioso opera tractatu comprehensa dicentis (ut testatur famosa doctrina poetarum sic inquiens B ) : 'Verborum turbator adest et turbine multos | Turbat Aristoteles noster, gaudetque latere. | Sic logicam tractat quod non tractasse videtur. | Non quod oberret in hoc, sed quod velamine verbi | Omnia sic velat, quod vix labor ista revelat. | Qui (quod A 1 ) tamen idcirco vestit sua dicta latebris | Ne sua prosternens secreta suumque relinquens | Arcanum mundo tandem vilescere cogat'. Quia igitur ipsius doctrina tum propter ipsius (huiusmodi B) latentiam in se, tum etiam...". Versus hos (ut G. Mohan notavit) scripsit Alanus de Insulis, Anticlaudianus, III, c. 1 (PL 210, 511 B ) ; Alanus 6

EPISTOLA PROOEMIALIS

5

Latinum translati quis assequi sine temporis diuturnitate vix poterat, posteriores in his sufficienter edocti, varia opuscula ordinantes, iter facile ad eam satagentibus praebuerunt. Inter quos sane praecipuum existimo ve45 nerabilem doctorem fratrem G u i l l e l m u m , natione Anglicum, ordine Minorem, sed ingenii perspicacitate et doctrinae veritate sublimem. Siquidem hic doctor eximius, multorum saepe pulsatus precibus, totius huius methodi considerationem plene et limpide ac seriose composuit, initians a terminis ut a prioribus, deinde cetera prosecutus, usque 50 ad finem perduxit. Ad studiosos itaque, preces pro hoc praeclaro licet compendioso volumine geminantes, stilum dirigens, sed universis prodesse cupiens, exorsus est ita dicens:

[EPISTOLA PROOEMIALIS GUILLELMI DE OCKHAM] Dudum me, frater et amice carissime, tuis litteris studebas inducere ut aliquas regulas artis logicae in unum tractatum colligerem ac tuae 5 dilectioni transmitterem. Cum igitur tui profectus ac veritatis amore inductus tuis precibus nequeam contraire, experiar quod hortaris remque 44 eam] dicta EO ' Inter quos] in quo CI ! sane praec. om. C 44-45 venerabilem] illum et realem (essentialem B) add. A J B 45 doctorem] humanam naturam et ingenium excedentem quantum fas est recipere ab altis luminibus divinis homini rationali pro statu isto add. O i' fratrem om. CI \\ Guillelmum] Wilhelmum B, Willelmum A^C, Guilielmum I, Okam add. B, de Ockam add. O 45-46 ordine Minorem] de ordine fratrum minorum B 46 perspicacitate] perspicuitate A X E |j veritate] virtute K i i sublimem] sub cuius ferula me fuisse fateor non verecunde in hac scientia et aliis pluribus professorem eiusdem ordinis praelibati add. O 48 seriose] serenose K 49 initians] incipiens A X B 50 perduxit] complevit B 51 studiosos] studiosas E !: preces om. C 52 geminantes] geminantium A^B, gementes C, quemdam sibi dilectum add. A X B : universis] cunctis K 53 exorsus om. K dicens] Explicit prologus primus add. A 1 , dudum me frater add. B, Explicit pracfatio incipit epistola infra scripti operis add. K, Explicit prologus fratris Adam O Epist. - 1-2 Epistola... Ockham] Incipit prooemialis epistola auctoris ad fratrem Willelmum de Ambersberg ordinis minorum de provincia Angliae A 1 , Secundus prologus B, Prologus fratris Willelmi dicti Occam in logicam suam C, Incipit opus Occham I, Inripit prologus fratris Guilermi de Ockam, quorum uterque est eiusdem ordinis, ut patet in prologo praedicto O 3-28 seu totam epistolam ex codd. collatis om. DV 4 4 ac] quae C, collectumque IK 5 dilectioni] discretioni A 5-6 tui... inductus] nimio tui devictus amore A 6 nequeam] nequaquam AE || remque] rem quidem I

vero respicit Boethium, De syllogismo categorico, I: "...statui ego quoque in res obscurissimas aliquem quodam modo pontem ponere*,. si quid suo more Aristoteles nominum verborumque mutatione turbavit, nos intelligentiae servientes ad consuetum vocabulum reducamus" (PL 64, 793 C).

6

EPISTOLA PBOOEMIALIS

mihi diffialem, sed tam tibi quam mihi, ut aestimo, fructuosam aggrediar. Logica enim est omnium artium aptissimum instrumentum, sine qua nulla scientia perfecte sciri potest, quae non more materialium in- 10 strumentorum usu crebro consumitur, sed per cuiuslibet alterius scientiae studiosum exercitium continuum recipit incrementum. Sicut enim mechanicus sui instrumenti perfecta carens notitia utendo eodem recipit pleniorem, sic in solidis logicae principiis eruditus dum aliis scientiis operam impendit sollicite simul istius artis maiorem adquirit peritiam. 15 Unde illud vulgare « ars logica labilis ars est»1 in solis sapientiale studium negligentibus locum reputo obtinere. Logicae igitur considerationis continentiam prosequendo, a terminis ut a prioribus exordium assumendum est, deinde de propositionibus, postremo de syllogismis et aliis speciebus argumentationis perscrutatio 20 subsequetur. Et quia plerumque contingit ante magnam experientiam logicae subtilitatibus theologiae aliarumque Facultatum iuniores impendere studium, ac per hoc in difficultates eis inexplicabiles incidunt, quae tamen aliis parvae sunt aut nullae, et in multiplices prolabuntur errores, veras demonstrationes tamquam sophismata respuentes et sophisticatio- 25 nes pro demonstrationibus recipientes, tractatum hunc duxi scribendum, nonnumquam in processu regulas per exempla tam philosophica quam theologica declarando.

10 nulla] alia adL A 1 || perfecte om. I evidens K || utendo] vero add. B

adquirit] recipit A 1 || peritiam] notitiam C K pientiale] fundamentum et add. C

16 ars 1 om. C !! ars 1 om. I 22 iuniores] minores C

23-24 quae tamen trp. Cl

24-26 et... recipientes om. K

26 recip.] recitantes I

phisticas sed certas add. B || tam... quam] sophistica et B

13 perfecta]

15 sollicite] sollicitudine add. (mg.) K

1&-28 Logicae... dedarando om. A

sequetur] arguendi perscrutando prosequetur B incidunt] non add. CI

12 studiosum] studium BC, et add. C

14 solidis] solidum CI

solis] solum A X CE ii sa20-21 argum. ... sub23 in] facultautes et C il

24 aliis] vel A 1 , om. B |l et in multip. om. B 27 in processu om. EK I! regulas] non so28 declarando] Explicit uterque prologus

add. B, Explicit prologus iste fratris Guilhelmi Minoris add. C, Explicit epistola add. K, Explicit prologus fratris Guliermi de Ocham directus discipulo praedicto [sc. Adam Wodebam] add. O

EPIST. - 1 Cf. Raimundus Lullus, De venatione substantiae accidentis et compositi: "Quoniam logica est scientia difficilis, labilis et prolixa...". Codices recenset P. Glorieux, RJpertoire des mattres en theologie de Paris, n. 335 dw (II, Paris 1934, 165). Nota bene: si quandoque aliquem auctorem cum verbo 'conferatur' indicamus, haud intendimus asserere Ockham illum auctorem revera prae oculis habuisse.

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

7

[ C A P . 1 . D E DEFINITIONE TERMINI ET EIUS DIVISIONE IN GENERALL]

Omnes logicae tractatores intendunt astruere quod argumenta ex propositionibus et propositiones ex terminis componuntur. Unde ter5 minus aliud non est quam pars propinqua propositionis. Definiens enim terminum A r i s t o t e l e s , I Priorum1, dicit: «Terminum voco in quem resolvitur propositio, ut praedicatum et de quo praedicatur, vel apposito vel diviso esse vel non esse». Sed quamvis omnis terminus pars sit propositionis, vel esse possit, io non omnes termini tamen eiusdem sunt naturae; et ideo ad perfectam notitiam terminorum habendam oportet aliquas divisiones terminorum praecognoscere. Est autem sciendum quod sicut secundum B o e t h i u m , i n l Perihermenias a, triplex est oratio, scilicet scripta, prolata et concepta, is tantum habens esse in intellectu, sic triplex est terminus, scilicet scriptus, prolatus et conceptus. Terminus scriptus est pars propositionis descriptae in aliquo corpore, quae oculo corporali videtur vel videri potest. Terminus prolatus est pars propositionis ab ore prolatae et natae audiri aure corporali. Terminus conceptus est intentio seu passio animae aliquid 20 naturaliter significans vel consignificans, nata esse pars propositionis mentalis, et pro eodem nata supponere. Unde isti termini concepti et propositiones ex eis compositae sunt illa verba mentalia quae beatus A u g u s t i n u s , XV De Trinitate8, dicit nullius esse linguae, quia tantum in mente manent et exterius proferri non possunt, quamvis voces 25 tamquam signa subordinata eis pronuntientur exterius. Dico autem voces esse signa subordinata conceptibus seu intentioCap. 1 . - 3 argumcnta] ex syllogismis ct syllogismi add. A 5 quam] nisi DK 6 voco] cssc K 7 et] vel ABCIV 4 , subiectum add. B 8 apposito] composito B C V 4 9 sit] dicatur C V \ om. A |! vel... possit mg. I, om. B 11 notitiam] cognitionem A |[ divisiones] distinctiones A C V 4 13 autem] itaque 11! sicut om. BK ;! 1] libro BI, om. V 4 14 concepta] et ista est add. (mg.) B 16 propos.] orationis DK ;; descriptae] descripta C 18 propos.] orationis DK ;; prolatae] prolata C 'I natae] nata B C V 4 18 aure] auris CIV 4 , auditu A, auditu add. C V 4 19 corporali] perceptibilis I |! seu] vel DK, sive I 'j animae om. DK aliquid om. CV 4 20 vel] et B 21 et... supponere mg. I, om. A*BDK 23 quia] quae AEI 24 quamvis] per add. K, add. mg. I 25 eis om. A*DK 26-27 seu... animae om. K

CAP. 1. - 1 Aristot., Anal. Priora, I, c. 1 (24b 16-18). Ockham utitur versione 2 Boethius, In librum De interpretatione, Boethii. ed. 2a, I, cap. De signis (PL 8 August., De Trinit., XV, c. 10, n. 19; c. 12, n. 22; c. 27, n. 50 64, 407 B). (PL 42, 1071, 1075, 1097).

8

PA&S I CAP.

2

nibus animae, non quia proprie acdpiendo hoc vocabulum 'signa' ipsae voces semper significent ipsos conceptus animae primo et proprie, sed quia voces imponuntur ad significandum illa eadem quae per conceptus mentis significantur, ita quod conceptus primo naturaliter signi- 30 ficat aliquid et secundario vox significat illud idem, in tantum quod voce instituta ad significandum aliquid significatum per conceptum mentis, si conceptus ille mutaret significatum suum eo ipso ipsa vox, sine nova institutione, suum significatum permutaret. Et pro tanto dicit P h i l o s o p h u s 4 quod voces sunt «earum quae sunt in anima pas- » sionum n o t a e S i c etiam intendit B o e t h i u s 5 quando dicit voces significare conceptus. Et universaliter omnes auctores, dicendo quod omnes voces significant passiones vel sunt notae earum, non aliud intendunt nisi quod voces sunt signa secundario significantia illa quae per passiones animae primario importantur, quamvis aliquae voces primario 40 importent passiones animae seu conceptus, quae tamen secundario important alias animae intentiones, sicut i n f e r i u s ostendetur8. Et sicut dictum est de vocibus respectu passionum seu intentionum seu conceptuum, eodem modo proportionaliter, quantum ad hoc, tenen45 dum est de his quae sunt in scripto respectu vocum. Inter istos autem terminos ahquae differentiae reperiuntur. Una est quod conceptus seu passio animae naturaliter significat quidquid significat, terminus autem prolatus vel scriptus nihil significat nisi secundum voluntariam institutionem. Ex quo sequitur alia differentia, videlicet quod terminus prolatus vel scriptus ad placitum potest mutare suum 50 significatum, terminus autem conceptus non mutat suum significatum ad placitum cuiuscumque. Propter tamen p r o t e r v o s est sciendum quod signum dupliciter accipitur. Uno modo pro omni illo quod apprehensum ahquid 27 animac om. D || signa] signum K propric om. D

28 scmpcr om. A A X D K !' animac om. C V 4 j; primo et

29 imponuntur] primo add. Camp. || signif.] dcsignandum C

cipaliter ct add. Camp.

32 aliquid] aliquod AA^EV 4 , quod add. Camp.

add. A, est add. Camp. tione] impositionc Camp.

33 ille mutaret] illi mutarcnt A C V 4 37 dicendo] diccntcs A J E K V 4

significare conccptus K, animac add. s. lin. A add. tng, I

40 animac om.

tiones] sivc passioncs add. I

ACKV4

34 institu-

37-38 quod... passiones] voces

38 omnes om. A X D

earum] passioncm add. K,

43 respectu] suanim add. C | intentionum seu om. K 47 animae om. A C V 4

42 inten44-45 tcnen-

48-50 nihil... scriptus om.

51 mutat] potest mutare K

Aristot., Periherm., c. 1 (16a 3-4). ed. 2a, I, cap. De signis (PL 64, 407 C). 4

ipso] et add. C

41 seu] vel A C V 4 , om. K ;i conceptus om. K

dum est] intelligendum cst (p. propor.) D K (hom.) D K

h

30 primo] ct prin-

significatum] naturaliter

5

Boethius, In librum De 6 Infra, cap. 12.

interpretatione,

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

9

55 aliud facit in cognitionem venire, quamvis non faciat mentem venire in primam cognitionem eius, sicut a 1 i b i est ostensum7, sed in actualem post habitualem eiusdem. Et sic vox naturaliter significat, sicut quilibet effectus significat saltem suam causam; sicut etiam circulus significat vinum in taberna. Sed tam generaliter non loquor hic de signo. Aliter 60 accipitur signum pro illo quod aliquid facit in cognitionem venire et natum est pro illo supponere vel tali addi in propositione, cuiusmodi sunt syncategoremata et verba et illae partes orationis quaefinitamsignificationem non habent, vel quodnatum est componi ex talibus, cuiusmodi est oratio. Et sic accipiendo hoc vocabulum 'signum' vox nullius est 65 signum naturale.

[CAP. 2 . D E DIVISIONE TERMINI, ET QUOD DIVERSIMODE POTEST ACCIPI HOC NOMEN 'TERMINUS' IN SPECIALL]

Est autem sciendum quod hoc nomen 'terminus' tripliciter accipitur. Uno modo vocatur terminus omne illud quod potest esse copula 5 vel extremum propositionis categoricae, subiectum videlicet vel praedicatum, vel etiam determinatio extremi vel verbi. Et isto modo etiam una propositio potest esse terminus, sicut potest esse pars propositionis. Haec enim vera est 'homo est animal: est propositio vera', in qua haec tota propositio 'homo est animal' est subiectum, et 'propositio vera' io est praedicatum. Aliter accipitur hoc nomen 'terminus' secundum quod distinguitur contra orationem; et sic omne incomplexum vocatur terminus. Et sic de termino in praecedenti capitulo sum locutus. Tertio modo accipitur
Guillemus de Ockham, Scriptum in I Sent., d. 3, q. 9 ( O p e r a Theol. II, ed. St. Bonaventure, N. Y. 1970, 544ss.), ubi agit de vestigio et de imagine. Respicitur definitio signi data ab August., De doctrina christ., II, c. 1, n. 1 (PL 34, 35). 7

10

PA&S I CAP. 2

positio nec interiectio est terminus; multa etiam nomina non sunt termini, scilicet nomina syncategorematica, quia talia quamvis possint esse extrema propositionum si sumantur materialiter vel simpliciter, quando tamen sumuntur significative non possunt esse extrema propositionum. Unde ista oratio 4legit: est verbum' congrua est et vera si hoc verbum 20 'legit' sumatur materialiter, si autem significative sumeretur non itelhgibilis esset. Similiter est de talibus 'omnis: est nomen'; 'ohm: est adverbium'; 4si: est coniunctio'; 'ab: est praepositio'. Et isto modo accipit P h i l o s o p h u s terminum quando definit terminum I Priorum \

Non solum autem unum incomplexum potest esse terminus, sic accepto termino, sed etiam compositum ex duobus incomplexis, scihcet compositum ex adiectivo et substantivo; et etiam compositum ex participio et adverbio vel praepositione cum suo casuali potest esse terminus, sicut potest esse subiectum vel praedicatum propositionis. In ista enim propositione 'omnis homo albus est homo' nec 'homo' nec 'albus' est subiectum, sed hoc totum 'homo albus'. Simihter hic 'currens velociter est homo' nec 4currens' nec Velociter' est subiectum, sed hoc totum 'currens velociter'. Est autem sciendum quod non tantum nomen acceptum in recto potest esse terminus, sed etiam casus obliquus potest esse terminus, quia potest esse subiectum propositionis et etiam praedicatum. Verumtamen obliquus non potest esse subiectum respectu cuiuscumque verbi: non enim bene dicitur 'hominis videt asinum', quamvis bene dicatur 'hominis est asinus'. Quomodo autem et respectu quorum verborum potest obliquus esse subiectum et respectu quorum non, ad grammaticum pertinet, cuius est constructiones vocum considerare.

16 ncc interiectio] nec argumentatio B, om. A X D K !! multa... nomina] multorum nominum C V 4 , isto modo add. A X D K

17 possint] possunt B C V 4

positio A X D K '! hoc verbum] ly K ubi I

24 1] in libro K

tamen] casus add. D K

18 propos.] propositionis A

28 etiam om. A C V 4

22 olim]

35 nomen acceptum] casus B

37 Verum-

38 obliquus] terminus add. I ' subiectum] praedicatum D K

38-39 non

enim] quia non D K

40 potest] casus add. DK, terminus add. I

structionum naturas D

vocum] vocis B

1

20 oratio] pro-

21 sumatur] sumeretur AC, sumetur V 4 , ibi add. D

Aristot., Anal Priora, I, c. 1 (24a 16-18).

42 constructiones vocum] con-

25

30

35

40

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

11

[CAP. 3 . D E DIVISIONE TERMINI INCOMPLEXI]

Visa aequivocatione istius nominis 'terminus' prosequendum est de divisionibus termini incomplexi. Unde non solum terminus incomplexus dividitur in terminum prolatum, scriptum et conceptum, sed s etiam singula membra consimilibus divisionibus subdividuntur. Nam sicut vocum quaedam sunt nomina, quaedam sunt verba, quaedam sunt aliarum partium, quia quaedam sunt pronomina, quaedam participia, quaedam adverbia, quaedam coniunctiones, quaedam praepositiones \ et consimiliter est de scriptis, sic intentionum animae quaedam sunt io nomina, quaedam verba, quaedam sunt aliarum partium, quia quaedam sunt pronomina, quaedam adverbia, quaedam coniunctiones, quaedam praepositiones. Utrum autem participiis vocalibus et scriptis correspondeant in mente quaedam intentiones a verbis distinctae potest esse dubium, eo 15 quod non videtur magna necessitas talem pluralitatem ponere in mentalibus terminis. Nam verbum et participium verbi sumptum cum hoc verbo 'est' semper videntur in significando aequivalere. Propter quod sicut nominum synonymorum multiplicatio non est propter necessitatem significationis inventa, sed propter ornatum sermonis vel aliam causam 20 consimilem accidentalem, quia quidquid per omnia synonyma significatur posset per unum illorum exprimi sufficienter, et ideo multitudo conceptuum tali pluralitati synonymorum non correspondet, ita videtur quod distinctio inter verba vocalia et participia non est propter necessitatem expressionis inventa, propter quod videtur quod non oportet 25 participiis vocalibus distinctos conceptus in mente correspondere. Et de pronominibus posset esse consimilis dubitatio. Est autem inter nomina vocalia et mentalia differentia, quia quamvis omnia accidentia grammaticalia quae conveniunt nominibus mentalibus Cap. 3 . - 2 istius] huius DK ;; prosequcndum] procedendum A B tium] orationis add. A 1 , add. mg. I intmtionibus B

7 par-

10-11 verba... quaedam 8 ita CV 4 , alii om. per homot. plura verba, sed alii alia.

11 quaedam 1 ] participia, quaedam add. C propositionibus add. A propter add. BIK

6 sunt 1 om. BCI

9 est] dicendum add. K ij sic] etiam add. DK ;; sic intent.] sive 13 et scriptis om. D K

15-16 mentalibus] sive add. A

15 necessitas] utilitas V 4

18 multip.] multitudo C V 4

20 omnia] nomina AEI, omnia nomina A X K

21 posset] potest E

in]

19 vel] 26 du-

bitatio] nam istis tu legis, ego lego, distinctae orationes in mente correspondent add. AC, add. mg. I, add. sed del. V 4 {cf lin. 82-81) Hic habent Sed... propositionibus (lin 84-94) A X D, (in imo f.) I

CAP. 3. - 1 De partibus orationis cf. Priscianus, Instit. grammat., A. Krehl, Lipsiae 1819, 66-70).

II, c. 4 (I, ed.

12

PA&S I CAP.

2

etiam nominibus vocalibus sint convenientia, non tamen e converso, sed quaedam sunt communia tam istis quam illis, quaedam autem sunt pro- 30 pria nominibus vocalibus et scriptis, quia quaecumque conveniunt vocalibus, et scriptis et e converso. Accidentia communia nominibus vocalibus et mentalibus sunt casus et numerus. Sicut enim istae propositiones vocales 'homo est animaT, 'homo non est animalia, distincta habent praedicata quorum unum est numeri 35 singularis et ahud plurahs, ita propositiones mentales quarum una mens ante omnem vocem dicit quod homo est animal et aha dicit quod homo non est animaha distincta habent praedicata quorum unum potest dici numeri singularis et ahud plurahs. Similiter sicut istae propositiones vocales 'homo est homo' et 4homo non est hominis, habent distincta praedicata variata per casus, sic proportionaliter dicendum est de propositionibus in mente correspondentibus. Accidentia autem propria nominibus vocahbus et scriptis sunt genus et figura a. Talia enim accidentia nominibus propter necessitatem *s significationis non conveniunt. Unde et ahquando accidit quod duo nomina sunt synonyma et tamen sunt generum diversorum et ahquando diversarum figurarum, propter quod talem multiplicitatem non oportet naturahbus signis tribuere. Unde quaecumque pluralitas et varietas talium accidentium, quae potest competere nominibus synonymis, potest so convenienter a mentahbus amoveri. De comparatione autem, an conveniat sohs nominibus ad placitum institutis, posset esse diificultas, quam tamen quia non est magnae utihtatis pertranseo. 29 etiam] et BCIV 4

30 quaedam 1 ] aliqua K

etiam et add. conveniunt DK || nominibuj om. DK om. A^C !| est 1 ] posset dici C D 40 et om.

CV4

41 non del.

mentalibus add. B, om. C multitudinem BEI

31 conv.] nominibm add. C 34 vocales mg. D, om. A 1

37 alia] qua BDI, quae add. A 1 V4

32 et 1 ]

35 non mg. V 4 ,

39 aliud] numeri add. D

45 figura] et talia add. C, add. mg. V 4 ;; nominibus s. lin. A 1 ,

47 et* om. CIV 4

48 talem] significationum add. mg. B

49 naturalibus] mentalibus K " varietas] variabilitas D

multip.]

52 solis] solum

AA X EIK

In cod. A (f. 4rb) hic notatur in margine: "Nota contra modistam, scil. Michaelem. Concorda eos sic: quia ille loquitur de compositione vocali, aliter eundo ad proprietatem". Agitur de Michaele de Marbasio (Marbaix), qui in Summa modorum sigttificandi scribit: "Secundo... aliqui antiqui grammatici posuemnt figuram non esse aliquem modum significandi... Sed revera isti simpliciter peccant, quia figura est aliquis [modus] significandi, cum in re designet aliquem modum essendi, ut patet ex dictis" (cod. Paris., Nat. lat. 15.136, f. 22r). 2

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

13

55

De qualitate posset esse consimilis difficultas, quam a 1 i a s pertractabo in sua radice 8. Per praedicta autem potest studiosus evidenter perpendere quod quamvis aliquando ex sola variatione accidentium terminorum, scilicet casus, numeri et comparationis, propter tamen rem significatam, potest 60 propositio una verificari et alia falsificari, hoc tamen numquam accidit propter genus et figuram. Quamvis enim fiequenter ad congruitatem orationis habendam oportet aspicere ad genus, - haec enim est congrua 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur -, tamen supposita congruitate nihil refert cuius 65 generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum. Sed certe, cuius numeri vel casus sit subiectum vel praedicatum, ad sciendum an propositio sit vera vel falsa oportet aspicere. Haec enim est vera 'homo est animaT et haec falsa 'homo est animalia', et sic de ahis. Et sicut nominibus vocalibus et scriptis quaedam sunt accidentia 70 propria, quaedam communia illis et mentahbus, consimihter de verborum accidentibus est dicendum. Communia sunt modus, genus, numerus, tempus, persona. De modo patet, nam alia oratio mentahs correspondet isti orationi vocali 'Sortes legit' et isti aha 'utinam Sortes legeret'. De genere patet, nam alia oratio mentalis correspondet isti 75 orationi vocah 'Sortes amat' et isti 'Sortes amatur'. Verumtamen in mente non sunt nisi tria genera, nam deponentia et communia vocaha non sunt propter necessitatem significationis inventa, cum verba communia aequivaleant activis et passivis et deponentia neutris vel activis, et ideo non oportet talem plurahtatem in verbis mentahbus ponere. ao De numero etiam patet, nam distinctae orationes mentales correspondent istis 'tu legis', 'vos legitis'. Idem patet de tempore, nam istis 55 qualitatc] quantitate IK ;j consimilis] dubitatio sive add. A 1 generis BDK, quod corr. V 4 , add. s. lin. A 1 , et add. A A X E

57 autem om. IK

positio quantum ad veritatem et falsitatem sicut I, sicut add. K |j tamen om. AEIK add. A X D ;i est 1 ] vir add. A X D 'j quod] quae BCIV 4 aspicere verba alii aliter ordinant A X D K ;| corresp.] in mente add. K neutrum add. mg. I

65 Sed] semper add. D K

66-67 ad... falsa om. A 1

de add. A C E V 4 jj et scriptis mg. I, om. B

om. A 1

60 accidit] con-

61 Quamvis] licet A C V 4 ;; enim om. D K [| frequenter] saepe A C V 4

tingit A C V 4

78 vel] et A C V 4

75 et] alia add. D K

63 est 1 ] vir 65-67 Sed...

67-68 Haec... aliis om. DK

73 isti 1 ] similiter add. C V 4

69 sicut]

74 genere] similiter add.

76 genera] scil. activum, passivum et

79 ponere] inveniri B, reperiri I

80 numero] persona DK ,; patet] hoc add. D K

59 casus]

compar.] compositionis CV 4 , varietur pro-

80-81 De... legjstis

81 legis] ego lego add. A ;i vos legitis]

ego lego D K

Agitur de qualitate nominum, quae distinguitur in proprium et appellativum. 8

14

PAfcS I CAP.

5

tu legis', 'tu legisti' distinctae orationes mentales correspondent. Hoc idem patet de persona, ut istis 'tu legis', 'ego lego' aliae correspondent. Sed quod oporteat ponere talia nomina mentalia et verba et adverbia et coniunctiones et praepositiones ex hoc convincitur quod omni 85 orationi vocali correspondet alia mentalis in mente, et ideo sicut illae partes propositionis vocalis quae sunt propter necessitatem significationis impositae sunt distinctae, sic partes propositionis mentalis correspondenter sunt distinctae. Propter quod sicut nomina vocalia et verba et adverbia et coniunctiones et praepositiones sunt necessariae diversis » propositionibus et orationibus vocalibus, ita quod impossibile est omnia exprimere per nomina et verba solum quae possunt per illa et alias partes exprimi, sic etiam distinctae partes consimiles sunt necessariae mentalibus propositionibus. Accidentia autem propria verbis institutis sunt coniugatio et figura. 95 Tamen quandoque verba diversarum coniugationum possunt esse synonyma et similiter verba diversae figurae. Per praedicta potest studiosus faciliter advertere quomodo proportionaliter de aliis partibus orationis et earum accidentibus est dicendum. Nec miretur aliquis quod dico aliqua nomina et verba esse mentalia, 100 sed prius legat B o e t h i u m super Perihermenias 4, et hoc ibidem inveniet. Et ideo quando A r i s t o t e l e s 5 tam nomen quam verbum definit per vocem, accipit ibi nomen et verbum magis stricte, scilicet pro nomine et verbo vocali. 4

82 mentales] in mente A K

82-83 Hoc... corresp. om. A 1

numero DK, sequitur Accidentia (/m. 95) A X D K 26) A J D , habuit prius in mg., hic in columna I, om. K D, oratio add. I

84 et... et] vel... vel A C V 4

86 alia] aliqua

88 propos.] orationis C

88-89 corresp.]

87 propositionis] orationis C V 4

correspondentes BCEI

91 omnia] ea D

92 quae] etiam add. mg. I |i illa] istas B, illas I

94 propos.] redeunt ad lin. 27 Est auem A X D

93 necessariae] etiam in D

vocalibus add. A, prolatis et scriptis add. mg. I || institutis nam... correspondent (ut Jin. 81-82) add. B || possunt] possint D

83 patet om. C V 4 || persona]

84-94 Sed... propositionibus habuerunt prius (lin.

96 Tamen] quia A, cum D jj quandoque] quoniam K

97 diversae figurae] divenarum figurarum A

esse] vocalia et aliqua add. A 1

95 verbis] videlicet

ad placitum add. A1!, add. s. lin. C > j figura] 100 dico] quod add. AE ij

101 prius om. A X D K |1 ibidem] idem A K

Boethius, In librum De interpretatione, ed. 2a, I, cap. De signis (PL 64, 5 Aristot., Periherm.9 405-14). cap. 2: "Nomen est vox significativa secundum placitum, cuius nulla pars est significativa separata" (16a 19-21); cap. 3: "Verbum autem est quod consignificat tempus, cuius pars nihil extra significat" (16b 6-7). Verba sunt versionis Boethii, iuxta editionem a L. Minio-Paluello curatam (Aristoteles Latinus, II, 1-2, Bruges-Paris 1965). Sententias Aristotelis, etiam infra, iuxta hanc editionem (dummodo habeatur) referemus. 4

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

15

[CAP. 4 . D E DIVISIONE TERMINORUM IN TERMINOS CATEGOREMATICOS ET SYNCATEGOREMATICOS, QUAE EST COMMUNIS TAM TERMINIS MENTALIBUS QUAM VOCALIBUS]

Adhuc aliter dividitur terminus, tam vocalis quam mentalis, quia 5 terminorum quidam sunt categorematici, quidam syncategorematicix. Termini categorematici finitam et certam habent significationem, sicut hoc nomen 'homo' significat omnes homines et hoc nomen 'animaT omnia animalia, et hoc nomen 'albedo' omnes albedinesa. Termini autem syncategorematici, cuiusmodi sunt tales 'omnis', io 'nullus', 'aliquis', 'totus', 'praeter', 'tantum', 'inquantum' et huiusmodi, non habent finitam significationem et certam, nec significant ahquas res distinctas a rebus significatis per categoremata, immo sicut in algorismo cifra per se posita nihil significat, sed addita alteri figurae facit eam significare, ita syncategorema proprie loquendo nihil significat, 15 sed magis additum alteri facit ipsum ahquid significare sive facit ipsum pro ahquo vel aliquibus modo determinato supponere vel ahud officium circa categorema exercet. Unde hoc syncategorema
CAP. 4. - 1 Cf. Priscianus, Instit. grammat., II, c. 4, n. 15 (ed. A. Krehl, I, 66); Guillelmus de Shireswode (Sherwood), Syncategoremata (ed. J. R . 0'DonneIl, 2 Mediaeval Studiesf III [1941], 43-93). Cf. Boahius+Jntroductio ad syllogismos categoricos: "Nomen enim omnc ceitum aliquid definitumqOe v significat, ut homo, 8 Infra, Pars II, c. 4. equus, canis et cetera" (PL 64, 764 D).

16

PAfcS I CAP. 5

significativa quia aliquid determinate significat, sed quia facit aliud significare vel supponere vel stare pro aliquo, sicut declaratum est. Et sicut hoc nomen 'omnis' nihil determinate et finite significat, secundum modum loquendi B o e t h i i 4 , sic est de omnibus syncategore- 20 matibus et universaliter de coniunctionibus et praepositionibus. De quibusdam autem adverbiis aliter est, quia quaedam eorum determinate significant illa quae significant nomina categorematica, quamvis alio modo significandi important.

[CAP. 5 . D E DIVISIONE NOMINIS PER CONCRETUM ET ABSTRACTUM]

Omissis autem aliis partibus orationis, de nominibus est dicendum, et primo de divisione nominis per concretum et abstractum est disserendum K Et est advertendum quod concretum et abstractum sunt nomina 5 consimile principium secundum vocem habentia, sed non consimiliter terminantur, sicut patet quod 'iustus' et 'iustitia', Tortis' et 'fortitudo',
add. A K ;| facit] aliquando add. K ;i aliud] aliquid BE 28 vel 1 ] seu AA^V 4 , om. K) aliquibus add. DK, determinate add. A || declaratum] determinatum sic] dicendum add. E 33 significant] important DK !! categorematica] 34 important om. D

Cap. 5. - 5 Et est] Est igitur DK !i nomina om. A A * C D K V 4 6 secundum] circa DK 7 quod] de istis A, om. DK 8 animalitas] et consimilia add. A C V 4 simili] consimili ADI || vel] et B C V 4 || vel syllaba om. I 15 etiam s. lin. A, om. CV4 4 Cf. Boethius, In librum De interpretatione, infinitis (PL 64, 552s.); vide etiam notam 2.

ed. 2a, IV, cap. De

enuntiationibus

CAP. 5. - 1 Cf. Aristot., Praedicamenta, c. 1 (la 13-15); Boethius, In Categorias AristotI, cap. De denominativis (PL 64, 167s.); Anselmus, De grammatico seu Quomodo grammaticus sit substantia et qualitas (ed. F. S. Schmitt, Edimburgi 1946, 14568); Guillelmus de Ockham, Expositio libri Praedicamentorum Aristot., cap. 3 (ed. Bononiae 1496).

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

17

nullo modo significat nec per consequens aliquo modo supponit pro eadem, sicut se habent 'iustus' et 'iustitia', 'album' et 'albedo' et consimilia. Nam 'iustus' vere supponit pro homine quando dicitur 'iustus est virtuosus'; non enim potest supponere pro iustitia, quia iu20 stitia quamvis sit virtus non tamen est virtuosa. Hoc nomen vero 'iustitia' supponit pro quahtate et non pro homine. Et propter hoc accidit quod praedicatio talis concreti de abstracto est impossibihs, quia semper concretum tale et abstractum pro distinctis rebus supponunt. Sunt autem, ad praesens, tres species seu differentiae talium nomi25 num inferiores. Prima est quando abstractum supponit pro accidente vel forma quacumque realiter inhaerente subiecto et concretum supponit pro subiecto eiusdem accidentis vel formae vel e converso. Primo modo est de tahbus 'albedo-album', 'calor-cahdum', <sciens-scientia,, loquendo de creaturis. Et sic de aliis. Nam in omnibus tahbus abstractum 30 supponit pro accidente inhaerente subiecto et concretum supponit pro subiecto eiusdem. E converso autem accidit de tahbus 'ignis-igneus', nam 'ignis' supponit pro subiecto et 'igneus', quod est concretum, pro accidente eiusdem. Dicimus enim quod calor est igneus et non ignis; similiter dicimus quod ista scientia est humana et non homo. 35 Secunda differentia talium nominum est quando concretum supponit pro parte et abstractum pro toto vel e converso, sicut in istis 'anima-animatum'; homo enim est animatus et non anima, et ita 'animatuni supponit pro homine et 'anima' pro parte eius. Hic autem 'anima est humana' et 'anima non est homo', 'homo', quod est 40 abstractum, supponit pro toto et 'humanum' pro anima, quae est pars. Est autem advertendum quod quandoque idem concretum accipitur aequivoce, quia quandoque idem concretum est tam in prima quam in secunda differentia, sicut hoc nomen
19 iustus cst virtuosus] homo cst iustum est homo virtuosus K 22 talis] tcrmini add. K 24 autem] quantum add. IK ; spccies seu mg. V 4 24-25 species... inferiores] talium nominum dififorentiae quasi (seu B) tres species inferiores BEI 25 quando] quia quandoque B 25-26 vel... subiecto] inhaerente vel forma quacumque in subiecto C V 4 30 accidente] vel forma add. mg. I 33 eiusdem om. A B |! enim orru A C V 4 34 ista om. BK 35 quando] quod quandoque BI || concretuni] in istis add. I 37 non] est add. DIK 37-38 et 1 ... eius om. A C V 4 38 eius] e converso autem sicut homo et humanum add. mg. I 40 humanum] humana AV 4 , et add. mg. quod est concretum A i anima... pars] parte vel anima B pars] eius add. A K 41 concretum] abstractum A 1 42 idem concretum om. BEIK |j tam om. B quam] quandoque B 44 quod om. CK

ocxham, summa logicae

2

18

PARS I CAP. 5

altera pars, est animatum. Et sicut est de isto nomine ita est de multis aliis, quod sic possunt aequivoce accipi. Tertia differentia talium nominum est quando concretum et abstractum supponunt pro distinctis rebus, quarum tamen neutra est subiectum nec pars alterius. Et hoc contingit fieri multis modis: nam tales res quan- so doque se habent sicut causa et efFectus, sicut dicimus quod hoc opus est humanum et non homo; quandoque sicut signum et significatum, sicut dicimus quod difFerentia hominis est differentia essentialis, non quia est essentia, sed quia est signum alicuius partis essentiae; quandoque sicut locus et locatum, sicut dicimus quod iste est Anglicus et non Anglia. 55 Multis etiam aliis modis contingit hoc fieri, quae discutienda ingeniosis dimitto. Et sicut in primis duobus modis aliquod concretum supponit pro parte vel pro forma et abstractum pro toto vel subiecto, et aliquando accidit e converso, ita est in proposito. Nam quandoque concretum sup- 60 ponit pro effectu vel significato et abstractum pro causa vel signo, et aliquando e converso. Et sic est de ceteris contentis sub isto modo. Et sicut contingit idem nomen esse concretum primis duobus modis, sed tunc accipitur aequivoce, ita contingit idem concretum esse concretum primo modo et tertio, immo omnibus tribus modis potest esse 65 concretum. Et ideo isti tres modi inferiores ad primum modum principalem non sic distinguuntur quod unus eorum universaliter negetur a reliquo, sed sic quod quilibet ab alio particulariter amovetur, quod sufficit ad distinctionem talium. Similiter etiam non est inconveniens quod idem nomen respectu diversorum sit concretum et abstractum. 70 Sciendum est quod quandoque habemus concretum aequivalenter, cui tamen nullum abstractum propter penuriam nominum correspondet, sicut est de hoc nomine 'studiosus' quando accipitur pro virtuoso.

46 pars] compositi add. AA^DE, hominis add. K 50-51 quandoque] sic add. A \ om. D K Anglia] Noricus (!)... Norvegia A 1 om. BI

59 pro 1 om. B D K V 4

contentis] concretis K

50 nec] vel C D K V 4 |j res] termini D K

54 signum] essentiae alicuius vel add. A 57 dimitto] obmitto A, committo I, relinquo K 60 est] accidit A^K, om. A D

71 Sciendum] etiam add. A^DEK

67 univ.] uniformiter B

58 duobus

62 aliquando om. C V 4 ||

64 tunc] est nomen aequivocum seu add. A X D K

66 tres] duo B J| primum om. A A 1

55 Anglicus...

65 tertio] secundo A X I

68 partic.] negctur et add. I

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

19

[CAP. 6. QUOD NOMEN CONCRETUM ET ABSTRACTUM ALIQUANDO IDEM SIGNIFICANT]

Praeter modum praedictum nominum concretorum et abstractorum sunt multi alii, quorum unus est quod nomen concretum et abstractum 5 quandoque sunt synonyma. Sed ne in aequivoco procedatur, sciendum quod hoc nomen 'synonyma' duphciter accipitur, scihcet stricte et large. Stricte dicuntur illa synonyma quibus omnes utentes intendunt simphciter uti pro eodem, et sic non loquor hic de synonymis Large dicuntur illa synonyma quae simpliciter idem significant omnibus modis, io ita quod nihil aliquo modo significatur per unum quin eodem modo significetur per reliquum, quamvis non omnes utentes credant ipsa idem significare, sed decepti aestiment ahquid significari per unum quod non significatur per reliquum, sicut si ahqui aestimarent quod hoc nomen 'Deus' importaret unum totum et 'deitas' partem eius. 15 Isto secundo modo intendo uti in isto capitulo, et in multis aliis, hoc nomine 'synonyma\ Et dico quod concretum et abstractum quandoque sunt synonyma, sicut secundum intentionem P h i l o s o p h i 1 ista nomina sunt synonyma 'Deus' et 'deitas', 'homo' et 'humanitas', 'animal - animahtas,, 'equus' et 'equinitas'. Et hinc est quod multa 20 nomina habemus consimilia concretis tahbus, non tamen abstractis consimiha. Quamvis enim auctores frequenter ponant hoc nomen
synonyma] synonymum BCEI 7 omncs om. AI 8 hic om. A C V 4 || synon.] illa syn. om. A C V 4 12 aestiment] credunt DK 14 et] hoc nomen add. A om. K !! et 1 om. A X DI 19 animal] et add. AE || et om. A X DI 20 talibus] huiusi| tamen] habemus add. A X D

CAP. 6. - 1 Cf. Priscianus, Instit. grammat., II, c. 5, n. 29: "Synonyma sunt quae, sicut diximus, diversis nominibus idem significant, ut ensis, mucro, gladius" 2 'Synonymum' apud Aristotelem idem est ac 'univocum'. (ed. A. Krehl, I, 75). Cf. Praedicamenta, c. 1 (la 8-12). Intentio Philosophi apparet ex eo quod, ut dicetur infra, cap. 45, ipse numquam facit distinctionem inter significationem concreti et abstracti: 'quantum' et 'quantitas' idem significant. Concreta et abastracta idem significare asserit etiam Petrus Ioannis Olivi, Quaestiones in II Sententiarum, q. 18: "Item, abstractum et concretum seu ideih sumptum abstractive et concretive omnino dicit idipsum; sed esse et essentia sunt huiusmodi" (ed/ B. Jansen, Bibliotheca Franciscana Scholastica Medii Aevi IV, Quaracchi 1922, 151); cf. Scotus, Ordinatio, I, d. 27, qq. 1-3, n. 85 (ed. Vaticana, VI, 98).

20

PAfcS I CAP.

5

na 'bovinitas', 'asineitas', 'caprineitas', 'albedineitas', 'nigredineitas', 25 'coloreitas', 'dulcedineitas', quamvis istis nominibus 'bos', 'asinus', 'capra', 'albedo', 'nigredo', 'color', 'dulcedo' frequenter utamur. Immo sicut apud a n t i q u o s p h i l o s o p h o s ista nomina sunt synonyma 'calor-caliditas', , ita ista erunt synonyma apud eos 'equus-equinitas', 'homo-humanitas\ Nec in tahbus curabant 30 distinguere inter nomina concreta et abstracta quantum ad significationem, quamvis unum illorum haberet plures syllabas et formam abstractorum primo modo dictorum et aliud non, sed magis formam concretorum primo modo dictorum. Nec tali diversitate talium nominum utebantur nisi causa ornatus locutionis vel ahqua alia causa accidentali, 35 sicut nec nominibus synonymis. Sub isto modo nominum concretorum et abstractorum, secundum intentionem P h i l o s o p h i et C o m m e n t a t o r i s , comprehenduntur omnia nomina substantiarum concreta et abstracta ficta ab eis, quae nec pro accidente nec pro parte nec pro toto illius quod impor- 40 tatur per nomen concretum secundum formam nec pro aliqua re disparata ab eo supponunt, cuiusmodi secundum e o s sunt 'animalitas', 'equinitas' et huiusmodi. Non enim animahtas stat pro ahquo accidente animahs, nec pro parte nec pro ahquo toto cuius pars sit animal, nec 45 pro re ahqua extrinseca totaliter ab animali distincta. Sub eodem etiam modo contincntur omnia nomina abstracta quae in genere quantitatis collocantur et omnia nomina quae sunt propriae passiones istorum quae in genere quantitatis continentur, et hoc secundum opinionem i 11 o r u m qui ponunt quod quantitas non est aha res a substantia et qualitate 8, non autem secundum opinionem i 11 0- 50 r u m qui ponunt quantitatem esse rem absolutam, distinctam reahter tam a substantia quam a qualitate 4. Unde secundum primam opinionem 'quantum' et 'quantitas' sunt nomina synonyma, et similiter 'longum' et 'longitudo', 'latum> et 'latitudo\ 'profundum' et 'pro55 funditas', 'plura' et 'plurahtas', et sic de aliis. 25-26 Haec abstracta vario modo a variis scribuntur. 30 homo-humanitas om. C V 4 39 substantiarum om. A

'} concreta mg. B, om. A^DEK

41-42 disparata] distincta IK

42 cuiusmodi] nomina add. B

41

j| propriae] important A 1 , om. A aliam add. I

4

Cf. infra, cap. 48.

45 aliqua]

47 sunt s. lin. et add. vel A 1

49 illorum qui ponunt] illam quae ponit A C V 4

55 plura et pluralitas] planum et planitas B

Vide infra, cap. 44.

33 formam om. D K

nomen] abstractum et add. I

44 aliquo om. C K V 4

46 etiam om. CIV 4 ;; abstracta] et concreta add. mg. I

alia A A 1

8

27 capra om. C V 4 , utamur] utantur DIK

33-34 et... dictonim om. (hom.) C V 4

51 esse]

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

21

Ad eundem etiam modum reducuntur omnia nomina concreta et abstracta quae ad figuram pertinent, secundum opinionem i 11 o r u m qui ponunt quod figura non est alia res a quantitate sive a substantia et qualitate, et sic de aliis speciebus qualitatis. Unde illi habent ponere quod 60 'figura' et 'figuratum', 'rectum' et 'rectitudo', 'curvum' et <curvitas,, et 'cavitas', 'simum' et 'simitas', 'angulare' et 'angulus', 'convexum' et 'convexitas' et huiusmodi sunt nomina synonyma. Et haec omnia intelligenda sunt si nullum illorum nominum includat aliquam dictionem aequivalenter quam aliud non includit. 65 Et non solum talia nomina concreta et abstracta sunt synonyma, sicut dicere habent sic opinantes, quin etiam, secundum opinionem i 11 or u m qui ponunt quod relatio non est aliqua res distincta realiter a rebus absolutis5, nomina concreta et abstracta relativa sunt nomina synonyma, sicut 'pater' et 'paternitas', 'simile' et <similitudo,J 'causa' et 70 'causalitas', 'potentia' et 'potentialitas', 'risibile' et 'risibilitas', 'aptum' et 'aptitudo', 'habile' et 'habilitas', 'capax' et 'capacitas', 'duplum' et 'dupleitas', 'calefactivum' et 'calefactivitas', et sic de aliis. Verumtamen possent sic opinantes de relatione salvare quod talia concreta et abstracta non essent nomina synonyma, ponendo quod abstrac75 tum supponeret pro duobus simul, ut similitudo supponat pro duobus similibus. Et ita haec esset falsa 'simile est similitudo\ haec tamen vera 'similia sunt similitudo'. Possent etiam omnes praedicti opinantes salvare quod nulla nomina talia concreta et abstracta sunt synonyma per unum modum de quo diso cetur i n f e r i u s 8 . Et tunc possent dicere quod semper in talibus praedicatio concreti de abstracto falsa est. Qui autem tenent praedictas opiniones et modum dicendi inferius tenere volunt, si dicant consequenter, concedere debent in omnibus talibus praedicationem concreti de abstracto et e converso. Unde primi 56 rcducuntur om. DK quantitatis EK

58 alia res] aliqua res alia A 1 , rcs distincta K

62-64 Et... includit mg. I

66 quin] sed CI, om. V 4

nem A, determinationem C V 4 72 potentia... calef. 1 om. C

74 essent] sunt K

75 simul] ct concrctum pro uno add. mg. I

tamen] ct haec A, sed haec tunc DK, est add. BI 79 sunt] possunt esse C, nomina add. DK opiniones] praedictam opinionem A B 5

Infra, cap. 49-50.

8

59 qualitatis]

64 dictionem] denominatio-

69-72 causa... calef. 1 om. K

71 habile et habilitas] hinnibile et hinnibilitas AB(?)E

possunt I |; de rclatione om. A*BDI A X BDI

63 omnia om. EK

nomina om. A A X K

ut] quod add. D

70-

73 possent]

ponendo] scilicct add.

76 esset] est A C V 4

:

haec

78 nulla mg. B, s.Iin. I, om. K j| nomina om. C V 4

82 autem] dicunt vel D, dicunt et K, om. A || praedictas 83 concederc] tcncrc A X D

Cap. 8.

^

22

PARS I CAP.

5

opinantes concedere habent tales praedicationes 'homo est humanitas,> 85 'animal est animahtas', et per consequens habent concedere tales 4humanitas currit', 'animahtas est alba', et sic de consimilibus. Secundi etiam habent concedere tales propositiones 'substantia est quantitas', 'quahtas est quantitas', 'substantia est longitudo', 'quahtas est latitudo', et per consequens tales 'quantitas currit,, 'longitudo dis- 90 putat', 'latitudo loquitur', et sic de consimihbus. Tertii autem habent concedere tales propositiones 4 substantia est figura', 'curvitas est substantia', 'figura est alba', 'figura comedit', et sic de consimihbus. Quarti etiam haberent concedere tales 'relatio est substantia', 4qua- 95 htas est relatio', 'homo est relatio', 'similitudo currit,, 'paternitas est fihatio', 'similitudo est dupleitas', et sic de consimihbus. Quahter autem concedentes radices priorum opinionum possent negare tales propositiones, ostendetur i n f e r i u s 7 . Per quem etiam modum possunt negari tales propositiones 4 materia est privatio 4 aer 100 est tenebra', 'homo est caecitas', 'anima est peccatum originale', 'anima est ignorantia', 'homo est negatio', 'corpus Christi est mors', non obstante quod a 1 i q u i 8 concederent quod 'privatio', 'tenebra', 'caedtas' et huiusmodi non importarent ahquid a parte rei, distinctum quocumque modo a subiecto, puta ab homine, materia et huiusmodi. 105

85 praedicationcs] propositioncs 87

animalitas] humanitas

ACV4

88-94 Secundi... consim. in imo f CIV 4 || qualitas 1 ] quantitas I tales propositiones D

A X I, 88

A1

om. D K

consequens] consequenter

DK

Secundi etiam] secundo modo etiam opinantes

86

per

DK

89 qualitas 1 ... quantitas trp.

88 tales prop.] istas C V 4

90 tales] habent concedere omnes tales A 1 , habent etiam concedere

91 consim.] aliis BI

92 autem] etiam DK, om. BEI

A C V 4 || haberent] habent BDI !! tales] propositiones add. BEDC 96-97 est filiatio] comedit I bovis) V 4 || anima] Adam A 1

100 possunt] possint C V 4 , possent D K 102 corpus... mors om. A^BD

95 etiam] autem

95-96 qualitas] quantitas I 101 homo] oculus (
105 homine] a add. C, et add.

A A X B E || et om. A V 4 i| huiusmodi] concreta add. I 8 Ipse Ockham. Cf. Summa Cap. 8. Physicorum, Pars I, c. 10: "Primo tamen ostendendum est quod privatio non est aliquid imaginabile extra animam distinctum a materia et forma et composito... ,, (ed. Romae 1637, 12). 7

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

23

[CAP. 7 . INQUIRIT PER RATIONEM UTRUM HUIUSMODI NOMINA CONCRETA ET ABSTRACTA 'HOMO' ET 'HUMANRRAS' ^ANIMAL' ET 'ANIMALRRAS' ET HUIUSMODI SINT NOMINA SYNONYMA]

Quia dictum est esse de intentione A r i s t o t e l i s et C o m5 m e n t a t o r i s sui 'hominem' et 'humanitatem' esse nomina synonyma \ aliquantulum a principali proposito disgrediendo, quomodo verum sit et quomodo non, et an secundum veritatem sint synonyma, declarare curabo. Unde dico quod A r i s t o t e l e s opinabatur quod nulla res imaio ginabilis importatur per hoc nomen 'homo' quin eodem modo importetur per hoc nomen 'humanitas' et e converso. Cuius ratio est quia secundum eum nulla res est hic inferius nisi materia et forma vel compositum vel accidens; sed nullum istorum, sicut inductive patet, plus importatur per unum istorum nominum quam per rehquum. Et hoc 15 supposito patet quod haec sit falsa 'anima intehectiva est humanitas'. Nec valet cavillatio a 1 i q u o r u m 2 dicentium quod
24

PARS I CAP.

5

teitas', secundum sic fingentes, nec e converso; ergo 'homo' non significat ahquam rem quae non significetur per hoc nomen 'humanitas', nec e converso. Probatio assumpti: quia si alterum istorum nominum 'Sortes' et 'sorteitas' significat aliquid quod non significatur per reliquum, vel est natura specifica, et manifestum est quod illa aequaliter 30 significatur per utrumque vel per neutrum; vel est materia vel forma vel compositum vel accidens, quae omnia sic dicentes negant; vel est differentia individualis illa quam ponunt, quod dici non potest ab eis. Nam, secundum e o s, Sortes addit ultra naturam specificam differentiam individualem et similiter sorteitas addit ultra naturam specificam diffe- as rentiam individualem, quia aliter sorteitas nullo modo differret ab humanitate, et per consequens, secundum modum eorum arguendi, sicut humanitas est in Platone ita sorteitas esset in Platone. Relinquitur igitur quod nihil a parte rei possunt ponere significari per hoc nomen 'Sortes' quin eodem modo significetur per hoc nomen 'sorteitas', nec e converso, 40 et per consequens 'Sortes' et 'sorteitas' nullo modo distinguuntur a parte rei. Et per consequens oportet eos concedere quod haec est vera 'Sortes est sorteitas', ex qua sequitur quod Sortes est haec humanitas, demonstrando sorteitatem. Et per consequens 'Sortes est humanitas', - ab inferiori ad superius [sine distributione] a parte praedicati-, et sequitur 'Sortes 45 est humanitas, igitur homo est humanitas'. Et si hoc, nihil significatur per hoc nomen 'homo' quin significetur per hoc nomen 'humanitas, nec e converso. Ex quibus omnibus sequitur quod, secundum viam A r is t o t e l i s , nihil significatur per hoc nomen 'homo' quin significetur per hoc nomen 'humanitas' et e converso. Et hoc dico esse de inten- 50 tione eius; et ideo vel concederet istam de virtute sermonis 'homo est humanitas' vel negaret eam solum propter aliquod syncategorema aequivalenter inclusum in altero istorum nominum, sicut i n f e r i u s ostendetur5. Sed quamvis haec fuerit intentio A r i s t o t e l i s , tamen secun- 55 29 et om. A V 4

30 vel] illud add. A^DK ;; illa om. BEI

cam mg. B, om. A D K V 4 41-42 Sortes... consequens om. E D !! qua] quo K

31 est om. A J D I

37 arguendi] loquendi A X D K 42 est] sit B, erit C D V 4

|j quod] haec add. BI

; haec om. B

43 sorteitas] secundum eos add.

44 sorteitatem] hanc sorteitatem Camp.,

Sor I ;,' per consequens] sequitur ultra, igitur A X DK, alia lirtera : et per consequens add. m^. A 1 distributione ita Camp. ;i sequitur] ultra DK, om. A A C V 4 , om. D K A K || hoc om. BI 6

34 specifi-

38 est] esset C ; essct] est A J D I

45 sine

45-46 Sortes est humanitas 1 ] et e converso add.

46 humanitas 1 ] ab inferiori ad superius a parte subiecti add. AM3K |j si hoc] sic 48 omnibus om. A X D K

Cf. infra, cap. 8.

52 vel] si add. I ji eam] negaret add. I

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

25

dum veritatem theologorum non est sic dicendum. Non enim ista nomina sunt synonyma 'homo' et 'humanitas', quamvis concederetur quod neutrum istorum aliquod syncategorema aequivalenter includeret. Immo ista nomina possunt pro distinctis rebus supponere et aliquam rem 60 significat vel consignificat unum nomen quam reliquum nomen nullo modo significat. Nam hoc nomen 'homo' vere supponit pro Filio Dei, et ideo Filium Dei significat vel aliquo modo importat, hoc autem nomen 'humanitas' non supponit pro Filio Dei nec aliquo modo Filium Dei significat, non plus quam hoc nomen 'albedo'. Propter quod ista est 65 concedenda 'Filius Dei est homo', haec autem falsa est 'Filius Dei est humanitas\ Et ita, cum non quidlibet quod per unum istorum importatur, eodem modo importetur per reliquum, non sunt synonyma. Qualiter autem ista nomina non omnino idem significant, videri faciliter potest si definitiones exprimentes quid nominis eorum inspi70 ciantur. Hoc enim nomen
|i conccderetur] concedcrent A J D

vcrsis K ;; aliquam rem] aliquid A J D K , aliam rcm V 4 A^BEK

62 hoc autem] sed hoc DK

cedenda] totaliter tcncnda A libct ABCEIV 4

1

64 significat] importat

ct non illa add. D !| vidcri] verificari B

sunt] nomina add. D K 69 potest] poterit BI

lectiva] a nullo supposito suppositam (!) sive add. Camp.

75 Hoc autem] sed hoc DK add. I

79 a nullo] non... ab aliquo B

licct DK, scd A l

68 nomina] synonyma V 4 , 70 nihil] non K

alio 1 ] aliquo BK, supposito add. K 81 altera] sui add. I

71 intel-

aliquo] alio A^D, alio B ' persona]

73 supponit] praecise et add. DK

76 dando... naturam om. DK H essc om. A C V 4

AA^BE jl sustentatam] susceptam C V 4

65 con-

66 quidlibet] quod-

72 sustentetur C Camp., susten-ficetur

AA X DI, sustentificetur B V 4 (etiam infia, sed non semper eodem modo) filii Dei et add. mg. vel divina A 1

nomcn 1 om.

non om. C

A1

falsa] neganda K j est 1 ] et neganda add. A X D

67 eodcm modo om. DK

59 distinctis] di-

60 quam] quod A^CDIKV 4

74 quod] hoc D K 77 alio 1 ] aliquo 78 posset] homo

83 alio] aliquo BCEIK

(

quamvis]

26

PARS I CAP.

5

haec sit falsa de virtute sermonis 'Sortes est suppositum sustentans talem naturam'. Quod enim haec sit falsa, patet: quia si Sortes sit suppositum 85 sustentans talem naturam, quaero, pro quo supponit hoc nomen 'Sortes' ? Si pro illa natura, igitur illa natura est sustentans talem naturam; quod falsum est, quia ipsa non sustentat se ipsam. Si supponit pro aliquo aho ab illa natura, hoc est impossibile, quia vel supponit pro parte illius naturae, vel pro ahqua substantia disparata ab illa natura, vel pro uno 90 composito ex illa natura et ahquo aho; quorum quodhbet est de se falsum, et ex dicendis i n f e r i u s satis apparebit falsitas ipsius. Et si d i c a t u r quod Sortes supponit pro uno composito ex natura et differentia individuali, quod compositum sustentat naturam, hoc n o n v a l e t , quia sicut i n f e r i u s ostendetur8, nullum est tale 95 compositum. Simihter, hoc dato non evaditur ratio, nam si Sortes sustentat naturam, oportet quod ahquam naturam individuam sustentet. Sed nullam naturam individuam sustentat, quia quaelibet natura individua includit talem differentiam, secundum i s t o s, et ita unum compositum ex natura et differentia individuali sustentaret unum com- ioo positum ex natura et differentia individuali, quod est absurdum. Nec valet dicere quod subiectum in ista 'Sortes sustentat naturam humanam' supponit pro uno composito ex natura singulari et negatione dependentiae ad aliud suppositum: tum quia tunc Sortes esset compositus ex affirmatione et negatione, quod est absurdum, cum nihil ios reale substantiale possit componi ex talibus; tum quia nullum tale compositum potest sustentare naturam, cum natura non possit ad tale compositum dependere. Relinquitur igitur quod haec est falsa de virtute sermonis 'Sortes est suppositum sustentans naturam humanam'; haec tamen est vera 'Sortes est natura composita ex corpore et anima intel- no lectiva, a nullo sustentata', et propter hoc est homo. Haec autem 'Fihus Dei est homo' non est vera quia Filius Dei sit talis natura composita ex corpore et anima intellectiva, sed quia Fihus Dei est suppositum sustentans talem naturam et terminans dependentiam eius. 84 sit] cst A 1

85 enim] etiam I, om. A C E V 4

supponet A X D, supponeret I B !| uno] supposito add. A X D K ipsius] illius A^CD, om. K munem add. B

91 de se] per se AI, om. A X D K

99 ita] tunc A^DK

8

104 tum om. D K V 4

92 apparebit] patebit A X D || 97 naturam] com-

105 compositus] compositum A X BDI

111 hoc] natura add. B, illa natura add. I

113 intellectiva] a nullo sustentificata add. mg. I

Infra, cap. 16 et 17.

89 supponit]

substantia] alia A 1 11 pro] aliquo add.

94 compositum] suppositum D, non add. A 1

109-10 haec... Sortcs] Sortes tamen A X DEKI ideo add. A 1

88 ipsa] idem A, natura K

90 aliqua] alia B, alia add. I

112 non]

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

27

115

Ex praecLictis possunt elici diversae conclusiones. Una, quod quamvis haec concederetur 4homo est humanitas', haec tamen est falsa 'omnis homo est humanitas'; immo haec esset vera 'ahquis homo non est humanitas'. Si enim neutrum istorum nominum 'homo', 'humanitas' includeret aliquod syncategorema aequivalenter, haec esset conce120 denda 'homo est humanitas', quia hic homo esset humanitas, demonstrando Sortem, quia non posset dari quod subiectum et praedicatum pro distinctis supponerent sed pro eadem re; et per consequens propositio esset vera si nullum syncategorema nec ahqua determinatio aequivalenter includeretur. Hoc tamen concesso haec esset falsa 'omnis homo 125 est humanitas', quia haberet unam singularem falsam, scihcet istam Chic homo est humanitas', demonstrando Fihum Dei. Et ita istae duae starent simul pro diversis singularibus 'homo est humanitas', 'homo non est humanitas'. Et qui vellet istud concedere, deberet consequenter dicere quod ali130 quando abstractum praedicatur de concreto et e converso. Et non tantum hoc, immo deberet dicere quod abstractum affirmatur et negatur vere de concreto particulariter sumpto et e converso, quamvis non universahter sumpto nisi forte successive. Oporteret etiam concedere quod tale concretum de eodem vere affirmatur et negatur successive. Unde 135 haec nunc est vera 'haec humanitas est homo', demonstrando humanitatem quae est Sortes, secundum istam opinionem. Et si ista humanitas assumeretur a Verbo vel ab alia persona divina, haec esset falsa 4haec humanitas est homo', et hoc quia hoc nomen 'homo' numquam supponit pro illa re, scilicet pro illa humanitate nisi quando non est unita. 140 Et ideo quia ahquando potest esse unita et ahquando non unita, ideo ahquando supponit pro ea et ahquando non. Et ideo ahquando concretum praedicatur de abstracto et ahquando non, et similiter e converso. Aha conclusio potest colligi ex praedictis, videhcet quod omnis propositio composita ex tah concreto et abstracto, vel ahquo aequivalenti tah 145 concreto, per quam ratione verbi vel alicuius determinationis additae denotantur illa pro quibus stant subiectum et praedicatum esse distincta, 115 Una] est add. C V 4 A*D, sed K

116 haec om. CV*

122 distinctis] rebus add. A 1

129-30 aliquando om. C V 4

1 1 7 aliquis] omnis K "l26 homo] non add.C

132 et e converso om^ A C V 4

118 Si enim] et si 129 istud] illud B C D

t 3 3 Oporteret] oportet A X CE

134 affirmatur et negatur] potest affirmari et negari A X D, affirmaretur et negaretur CI in Sorte B C 140 unita* om. CI

137 alia] aliqua BDK

141 et 1 om. BCI :i non] potest supponere add. A, vel potest non supponere add. V 4

141-42 concretum] vere add. D ratione add. A J K

136 Sortes]

140 et 141 atfquando... aliquando] quandoque... quandoque A 142 et 1 om. BCI

alicuius] alterius add. A C

143 praedictis] dictis A^DK

146 denotantur] denotatur A A X C I

145 vel]

28

PARS I CAP.

5

falsa est si sit universalis; et hoc dum aliqua natura tahs non est assumpta. Cuius ratio est quia talia concreta et abstracta non supponunt pro distinctis rebus nisi ratione personae divinae sustentantis naturam humanam in Christo. Hoc patet, quia si sic, oporteret quod unum supponeret iso pro parte et ahud pro toto, vel illa duo pro duabus partibus, vel pro duabus substantiis totaliter distinctis, vel unum pro substantia et ahud pro accidente; quorum quodhbet manifestum est esse falsum. Non igitur supponunt pro distinctis rebus nisi quando unum illorum supponit pro persona divina. Ex quo sequitur quod propositio denotans illa esse 155 distincta falsa est. Ex quo sequitur quod omnes tales propositiones de virtute sermonis, hoc est secundum proprietatem sermonis, falsae sunt 'omnis homo habet humanitatem', 'omnis humanitas est in homine', omne animal habet animahtatem, et huiusmodi. Et hoc, quia cum nihil habeat se nec 160 ahquid sit in se, et per tales propositiones denotatur quod illud pro quo supponit subiectum habet illud pro quo supponit praedicatum, vel illud pro quo supponit subiectum est in illo pro quo supponit praedicatum, et hoc est falsum, cum subiectum et praedicatum supponant pro eodem, manifestum est quod tales propositiones sunt falsae. Unde sicut secun- 1« dum A n s e l m u m , Motiologion, cap. 167, non proprie dicitur quod summa natura, scihcet Deus, habet iustitiam, sed proprie dicitur quod summa natura est iustitia, ita non proprie dicitur quod iste homo, demonstrando Sortem, habet humanitatem, sed proprie dicitur quod est humanitas. Et ideo sicut tales propositiones recipiuntur et usitantur a 170 S a n c t i s 8 'Deus habet iustitiam', 'Deus habet sapientiam, bonitatem, intelhgentiam', 'in Deo est sapientia' et huiusmodi, quae tamen secundum proprietatem sermonis verae non sunt, secundum A n s e 1m u m, ita tales conceduntur 'homo habet humanitatem', 'humanitas 150 Hoc] hacc BD quibus A C V 4

152 ct om. A C I V 4

157 quo] hoc A D K

154 illorum] istorum BI, om. DK

160 quia om.

159-60 omne... animalitatem] animalitas est in homine, homo habet animalitatem K A C !, se] ipsum add. BCI

162 habet illud] sit in isto add. B, vel est in isto add. mg. A

quia DK !| supponant] supponunt A D V 4 , stant K ! eodem] et ex hoc add. D K AAXBI

169 proprie... cst] quod est proprie C D K

170 et 1 ] etiam add. BI !| usitantur] verificantur E

155 quo]

159 omnis om. D K

158 hoc cst] loqucndo D

164 cum]

165 sicut mg. V 4 , om.

proprie dicitur om. BIV 4 || est] proprie add. BI 171 sapientiam] Deus habet add. D

telligentiam] intellectum A^BD, et add. BI, om. K i| sapientia] bonitas add. D

172 in-

173 verae non]

£dsae A

Anselmus, Monol., Coloss. 2, 3. 7

c. 16 (ed. F. S. Schmitt, 30).

8

Cf. I Tim. 6, 16;

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

29

175 est in Sorte 9 et huiusmodi, quae tamen secundum proprietatem sermonis verae non sunt. Ex isto sequitur ulterius quod tales propositiones de virtute sermonis falsae sunt 'humanitas subsistit in supposito proprio', 'humanitas dependet a supposito proprio', proprium suppositum terminat depenlsodentiam naturae', sed magis posset concedi quod humanitas est suppositum. Unde sciendum quod nisi ahquod syncategorema impediat istam praedicationem 'humanitas est suppositum', debet concedi absolute. Verumtamen humanitas non esset suppositum, hoc concesso, nisi quando 185 non esset unita. Si enim esset unita, statim desineret esse suppositum. Et ideo hoc nomen 'suppositum' connotat quod non sit unita, ut haec sit definitio exprimens quid nominis suppositi, vel aequivalens ei: suppositum est res completa, una et non plures, a nullo supposito sustentata. Ita quod loco istius nominis 'suppositum' hcitum sit ponere totam 190 istam orationem et e converso, quando sumuntur significative. Quo facto facile est videre quae propositiones debent negari et quae concedi.

[CAP. 8. DE NOMINIBUS ABSTRACTIS QUAE AEQUIVALENTER ALIQUA SYNCATEGOREMATA VEL AUQUAS DETERMINATIONES ADVERBIALES COINCLUDUNT]

Pertractatis quibusdam quae principali proposito impertinentia vi5 debantur, necessaria tamen, ad intentum redeundo de aho modo nominum concretorum et abstractorum tractabitur, ex quo ahqua quae praedicta sunt patefieri possunt. Sunt enim quaedam nomina abstracta, vel esse possunt, ad placitum instituentium, quae aequivalenter ahqua syncategoremata vel ahquas io determinationes adverbiales, vel ahas, includant, ita quod abstractum in significando aequivaleat concreto vel alteri termino sumpto cum ahquo syncategoremate vel aliqua aha dictione vel dictionibus. Possunt enim 175 quae] et A A X D V 4 177 propositiones om. ABCEV 4 178 humanitas»] vel A V 4 1 178-179 humanitas ... proprio om. D 179 a supposito proprio] ad proprium suppositum A 1 , ex subiecto proprio K 180 naturae] humankatis K, om. D || est] homo sive add. A V 4 180-81 suppositum] et e conveno add. CI 189 istius] illius BDV 4 191 est] erit A V 4 Cap. 8 . - 5 intentum] propositum A J D

£ concretorum et om. DK )j quo] qua B, quibus CI,

quaedam add. C || aliqua] alia C 10 vel alias om. Cl 41 includant] coinckidant D do] non add. mg. I 12 alia] determinarione add. B, om. CDIK

11 significan-

30

PARS I CAP. 8

utentes, si voluerint, uti una dictione loco plurium, sicut loco istius totius 'omnis homo' possem uti hac dictione a et loco istius totius 'tantum homo' possem uti hoc vocabulo b, et sic de aliis. Et si ita esset, 15 possibile esset quod concretum et abstractum non supponerent pro distinctis rebus nec significarent distinctas res, et tamen quod praedicatio unius de altero esset falsa et quod aliquid praedicaretur de uno et non de alio. Si enim istud abstractum 'humanitas' aequivaleret in significando isti toti 'homo secundum quod homo' vel 'homo in quantum homo', 20 haec esset vera 'homo currit' et haec falsa 'humanitas currit', sicut ista est falsa 'homo in quantum homo currit'. Similiter si hoc nomen 'humanitas' aequivaleret isti toti 'homo necessario', ita quod haec dictio 'humanitas' poneretur loco istius totius 'homo necessario', haec esset falsa 'humanitas est homo' sicut haec est falsa 'homo necessario est 25 homo', nam nullus homo necessario est homo, sed contingenter tantum; et eodem modo haec esset falsa 'humanitas est alba' sicut ista est falsa 'homo necessario est albus'. Et per talem modum potest salvari ubicumque placet quod concretum et abstractum non significant distinctas res nec pro distinctis rebus supponunt, et tamen praedicatio 30 unius de alio est simpliciter falsa, et quod aliquid praedicatur de uno quod non praedicatur de reliquo. Et sic possent a 1 i q u i 1 dicere quod quantitas non est alia res a substantia et qualitate, et tamen quod quaelibet talis est falsa 'substantia est quantitas', 'qualitas est quantitas'. Si enim hoc nomen 'quantitas' aequivaleret isti toti in significando, vel 35 alicui consimili, 'necessario quantum quamdiu manet in rerum natura', haec esset falsa - etiam tenendo illam opinionem - 'substantia est quantitas' sicut ista est falsa 'substantia necessario est quanta quamdiu manet in rerum natura'. Et sicut dicitur de ista, ita posset dici de multis aliis, tam in divinis quam in creaturis. 40 Per aliquem enim talem modum posset salvari quod essentia divina et intellectus et voluntas nullo modo distinguuntur in Deo, et tamen 13-14 totius] orarionis add. K ne] vocali C || todus* om. AI termino C || homo" om. AI mg. I

14-15 posscm... possem] posscnt... posscnt IV 4 18 praedicaretur] praedicetur A A X D V 4 22 ista] haec DK, om. A 1

23-24 ita... necessario mg. C, om. A K

versas A B C

31 alio] altero CI

aliqua add. B !! quod om. ABCEI

23 humanitas] in significando add.

27 ista] haec A X B D K

29-30 distinctas] di-

32 praedicatur om. B K j| reliquo] alio A D K V 4 34 quantitas] et add. A X D

14 dictio-

20 toti] concreto A .

33 est]

36 alicui] alteri A V 4 !j quan-

tum om. AI ii natura] quaelibet talis substantia est necessario quantitas, qualitas est quantitas esset falsa add. K

37 opinionem] quae probat (ponit K) quod add. A X K

quanritas A C , quantum A*B

1

Cf. infra, cap. 44.

38 est falsa om. A C || quanta]

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

31

haec esset vera 'Deus intelligit per intellectum' et haec falsa 'Deus intelhgit per voluntatem'. Similiter posset dici quod anima nullo modo 45 distinguitur ab intellectu et voluntate, et tamen haec esset vera 'intellectus intelligit' et non ista Voluntas intelhgit'. Et ita de multis aliis. Unde in talibus magis reputo difficultatem vocalem, dependentem ex logica, quam realem. Propter quod nescientes logicam quaternos innumeros circa taha inutihter replent, facientes difficultatem ubi nulla est, 50 et deserentes difficultatem quam investigare deberent. Est autem advertendum quod quamvis in vulgari locutione abstracta talia, aequivalentia multis dictionibus tahbus in significando, raro vel numquam locum habeant, in dictis tamen p h i l o s o p h o r u m et S a n c t o r u m frequenter inveniuntur abstracta usitata sic accipi. 55 Unde sic accipit A v i c e n n a , V Metaphysicae 2, dicens: «Equinitas non est aliud nisi equinitas tantum; ipsa enim ex se nec est unum nec multa, nec exsistens in his sensibihbus nec in anima». Nihil enim ahud intelligebat nisi quod equus non definitur nec per unum nec per multa, nec per esse in anima nec per esse in re extra, ita quod nullum istorum 6o ponitur in definitione eius. Et ita volebat quod hoc nomen 'equinitas', secundum quod tunc utebatur eo, aequivaleret in significando multis dictionibus, sive simul proferantur sive mediante verbo et copula. Unde non intendebat quod equinitas esset aliqua res et tamen quod illa res realiter non esset una nec plures, nec in effectu extra animam nec in 65 anima, - hoc enim impossibile est et absurdum sed intendebat quod nihil tale ponitur in definitione eius. Et quod haec sit intentio sua satis patet intuenti verba eius. Unde dicit 8 : « Cum ipsum», supple universale, « fuerit homo vel equus, haec intentio est alia praeter intentionem universalitatis quae est humanitas vel equinitas. Definitio enim equini70 tatis est praeter definitionem universalitatis, nec universahtas continetur in definitione equinitatis. Equinitas enim habet definitionem quae non eget universalitate Ex istis et aliis verbis suis, quae propter brevitatem omitto, satis patet quod non plus intendit nisi quod nihil tale ponitur in definitione equi 43 et haec] haec autem D K et consequenter K, om. B tentes A

56 ex] de A*DK

C, add. std del. I

2

47 Unde] et ita A*D,

• est} difficultas add. DK

50 deserentes] dimit-

57 anima] hoc enim impossibile est et absurdum (v. lin. 65) add.

58 intelligebat] intelligit D, intendebat dicere A V 4 \\ nec 1 om. A E V 4

tendebat] Avicenna add. D sic add. AA X DI

46 ita] est add. BIV 4 ii aliis om. BK

49 nulla] non CI

64 una] res add. CI

63 in-

67 patet] apparet A X D V 4 !' eius] sua C !| dicit]

70 praeter def.] alia a definitione A V 4

74 plus] amplius A V 4

Avicenna, Metaph., V, c. 1 (ed. Venetiis 1508, f. 86va).

8

Avicenna, ibidem.

32

PARS I CAP. 8

vel equinitatis. Et ita vult quod in illis verbis hoc nomen 'equinitas' 75 aequivaleat in significando pluribus dictionibus. Ahter enim non sequeretur ista 'unum et multa et huiusmodi non ponuntur in definitione equinitatis, igitur equinitas non est una', sicut non sequitur 'album non ponitur in definitione hominis, igitur homo non est albus'. Per praedicta posset prohiberi, secundum unam o p i n i o n e m 4 , so talis modus arguendi, qui secundum vocem videtur syllogisticus 'omnis res absoluta est substantia vel qualitas; quantitas est res absoluta; ergo quantitas est substantia vel quahtas', sicut iste modus arguendi omne b est a\ c est b\ igitur c est a prohiberi potest ipsis vocabuhs alio modo institutis. Si enim b significet idem quod homo, et a idem quod animal, 85 et c idem quod hoc totum 'tantum risibile', ita quod semper loco istius totius 'tantum risibile' sit hcitum ponere hoc vocabulum c et e converso, tunc sicut non sequitur 'omnis homo est animal; tantum risibile est homo; igitur tantum risibile est animaT, ita non sequitur omne b est a\ c est b\ ergo c est a. Et itaper modum istum nominum abstractorum 90 possunt salvari multa dicta auctorum, quae tamen de virtute sermonis videntur esse falsa. Non solum autem potest abstractum sic aequivalere multis dictionibus in significando, sed hoc etiam potest convenire concretis et aliis dictionibus. Sic enim concedunt in logica e r u d i t i 5 quod hoc si- 95 gnum 'totus' includit suum distribuibile, ut aequivaleat isti 'quaelibet pars', quando sumitur syncategorematice. Unde ista 'totus Sortes est minor Sorte' aequivalet isti 'quaehbet pars Sortis est minor Sorte'. Similiter hoc signum 'quidlibet' includit suum distribuibile, ut aequivaleat isti 'omne ens'; aliter enim haec non esset intelhgibihs 'quidhbet 100 est homo vel non homo'. Sic etiam est de multis verbis, nam cum dicitur 'curro' subintelligitur pronomen primae personae, et ita hoc ver77 ista mg. A, del. V 4 , consequentia add. mg. I, si enim ly equinitas aequivaleat huic toti 'equinitas per se primo modo* vel huic 'equus per se primo modo* tunc planum est quod sequitur. Similiter sequeretur in secundo exemplo de albo et homine si homo in signi£cando aequivaleat isti toti 'hoxno per se primo modo' add. sed (per va-cat) del. A 1 potest C, possit E

84 alio] aliquo A 1 BCDIK, tali add. K dentur... falsa] sunt falsa vel videntur A dico add. D

78 equinitatis] sed ex hoc non sequitur add. I

81 videtur] est DK, esse add. A A 1 87 totius om. K V 4

88 sicut mg. V 4 , om. A B

93 abstractum] salvari add. C

99 quidlibet] quaelibet A, quilibet B K V 4 , quodlibet CEI

libet A K , quodlibet EI

101 nam s.lin. B, om. ACEIK

80 posset]

83 quantitas... qualitas] etc. D K 92 vi-

96 isti] huic DK, quod 100 quidlibet] qui-

102 ita] ibi add. D V 4

6 Cf. Guillelmus de Shireswode, Syncategoremata, Cf. infra, cap. 44. cap. Totum (ed. cit., p. 54); Petrus Hispanus, Summulae Logicales, tract. XII, nn. 12.45 12.50 (ed. L M . Bocheriski, Taurini 1947, 125s.). 4

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

33

bum 'curro1 aequivalet sibi ipsi et pronomini. Et ita est de multis aliis, quod maxime necessarium est scire propter mentem auctorum habendam. 105 Non solum autem aliquando una dictio aequivalet multis dictionibus in significando, sed etiam addita alteri totum resultans aequivalet composito ex pluribus, inter quae illud cui additur aliquando mutatur vel secundum casum vel secundum modum vel tempus; ahquando autem illud simpliciter in resolvendo et ultimate explicando quod importatur 110 per illam orationem auferendum est. Unde quando dicitur 'totus Sortes est minor Sorte', si 'totus' syncategorematice accipiatur aequivalet isti cquaelibet pars Sortis est minor Sorte', ubi loco istius recti 'Sortes' ponitur iste obliquus 'Sortis', et loco istius dictionis 'totus' ponuntur istae duae dictiones 'quaelibet pars\ Ita dicerent a 1 i q u i 8 quod ista 115 propositio 'generatio formae est in instanti' aequivalet isti 'una pars formae non producitur ante aliam, sed omnes simuT, ubi haec copula 'est' ablata est. Sic possent a 1 i q u i dicere quod ista cquantitas est res absoluta' aequivalet isti 'distantia partium et extensio, etsi non esset substantia nec qualitas, esset res absoluta si esset in rerum natura'. Et si 120 ita esset, manifestum esset quod iste discursus non valeret 'omnis res absoluta est substantia vel qualitas; quantitas est res absoluta; ergo quantitas est substantia vel qualitas'. Et s i d i c a t u r quod per istam viam possem impedire quemcumque syllogismum, dicendo in aliquo terminorum aliquod tale aequi125 valenter includi, d i c e n d u m quod ad sciendum an ahquis discursus valeat, oportet praesupponere significata vocabulorum, et secundum hoc iudicandum est de discursu an sit bonus vel non. Et quia de multis terminis est certum quod secundum usum omnium nihil tale includunt aequivalenter, ideo simpliciter iuxta regulas traditas est concedendum 130 quod syllogismus valet vel non valet. De omni tamen discursu proposito

103 pronomini] cgo add. A 1 105 Non... autem] et non DI 107 vel om. DIK 108 vel 1 ] aliquando IK 109 ultimate] in add. D ,i quod] quid A^BD 111 si] ly add. DK 113 Sortis] et loco illius recti Sortes ponitur iste obliquus Sorte add. B 114-15 ista propos.] Averrois add. C, om. DK 115 formae] Sortis BC 116 formae] Sortis B 117 est*] et hoc verum est secimdum vocem tantum add. A X DK 117-^3 Sic... dicendum in imo f D 117 Sic] etiam add. A X DK || ista] propositio add. A^DK 118 et] vel C, est I 121-22 quantitas... qualitas] etc. DK 123-03 Et... dicendum mg. B, in imo f I 123 per] secundum CI 123-24 quemcumque] omnem CIK 124 terminorum] termino CIV 4 ;; aliquod] aliquid CI 127 iudicandum] videndum IK, videndum vel iudicandum A 1 127-28 terminis om. ACDKI 130 proposito om. E

Sub 'aliqui' saepe ipsemet Ockham latitat. Cf. Summa IV, c. 1 (ed. cit., pp. 85s.). 8

ockham, summa logicab

Physicorum,

pars

3

34

PARS I CAP.

8

posset logicus iudicare an valeat, resolvendo terminos in suas definitiones exprimentes quid nominis, quo facto potest per regulas certas evidenter cognoscere quid de eo est dicendum. Ad praedictum autem modum nominum abstractorum possent reduci omnia abstracta privativa et negativa et etiam omnia verbalia et 135 multa alia, de quibus inferius perscrutabitur. Et per talem modum faciliter possent negari omnes tales propositiones 'materia est privatio', 4aer est tenebra', 'anima est peccatum' et huiusmodi. Per istum etiam modum possunt salvari tales 'Deus non facit peccatum', 'Deus non est auctor mali', et huiusmodi. Et qualiter tales consequentiae non 140 valent 'hoc est malum; Deus facit hoc; igitur Deus facit malum', in t r a c t a t u d e f a l l a c i i s ostendetur 7.

[CAP. 9. DE NOMINIBUS CONCRETIS ET ABSTRACTIS QUORUM ABSTRACTA NON SUPPONUNT NISI PRO MULTIS SIMUL SUMPTIS ET CONCRETA PRO UNO SOLO VERIFICARI POSSUNT]

Restat adhuc de alio modo nominum concretorum et abstractorum disserere \ Unde quaedam sunt abstracta quae non supponunt nisi pro s multis simul sumptis, concreta autem pro uno solo verificari possunt, sicut se habent 'populus' et 'popularis', 'plebs' et 'plebeius'. Quilibet enim homo quamvis possit esse plebeius et popularis, nullus tamen homo populus vel plebs esse potest. Inter nomina talia i 11 i 2 qui ponunt numerum non esse aliam rem a rebus numeratis computare debent 10 omnia nomina abstracta et concreta numerorum, si concreta et abstracta inter talia reperiantur. Unde secundum talem opinionem debet concedi quod homines sunt numerus et multa animalia sunt numerus et 131 posset] potest A X I || est] sit CI

131-32 defmitiones] exprimendo vel add. B

134-42 Ad... ostendetur trp. p. qualitas (lin. 122) A 1

|| nominum] concretorum et add. A 1 138 et huiusmodi om. CI

136 quibus] omnibus add. C

etiam om. A C V 4

133 quid] quod AE

134 autem] igitur B, etiam CI

139 possunt] possent A X C

137 omnes mg. I, om. A V 4 140 auctor] amator

V 4 || et huiusmodi om. CI i Et 1 ] etiam add. A^CDK |j non om. C Cap. 9. - 4-5 Rjestat... Unde] Item, sciendum quod C om. B

9 potest] Item add. A V 4

7 sicut] sic A A X C

11 nomina] synonyma B || et] nomina add. B

8 et] vel CI, 13 et]

quod CI 7

Infra, Pars III, tract. 6, c. 6.

CAP. 9. 2

1

C f . Priscianus, Instit. grammatI,

C f . infra, cap. 44, in fine.

c. 6, n. 31 (ed. A . Krehl, I, 76).

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

35

quod anguli sunt ternarius, quaternarius et sic de aliis, nisi forte 15 velint talem praedicationem negare, dicendo quod tales termini in significando aequivalent multis dictionibus, modo quo dictum est in praecedenti capitulo de multis dictionibus, saltem secundum usum auctorum. Et de concretis et abstractis ista sufficiant, quamvis forte alii modi nominum concretorum et abstractorum possent assignari. Nec aliquis 20 me reprehendat si in hoc opere aliqua praetermitto, quia non promitto me omnia velle discutere et nihil perscrutandum studiosis relinquere, sed aliqua brevia ad utilitatem simplicium velle percurrere.

[CAP. 1 0 . DE DIVISIONE NOMINUM IN MERE ABSOLUTA ET CONNOTATIVA]

Postquam de nominibus concretis et abstractis est discussum, nunc de aha divisione nominum, quibus scholasticifrequenterutuntur, est di5 cendum \ Unde sciendum quod nominum quaedam sunt absoluta mere, quaedam sunt connotativa. Nomina mere absoluta sunt illa quae non significant ahquid principaliter et ahud vel idem secundario, sed quidquid significatur per illud nomen, aeque primo significatur, sicut patet de hoc nomine 'animaT quod non significat nisi boves, asinos et 10 homines, et sic de aliis animahbus, et non significat unum primo et ahud secundario, ita quod oporteat ahquid significari in recto et ahud in obhquo, nec in definitione exprimente quid nominis oportet ponere taha distincta in diversis casibus vel aliquod verbum adiectivum 8. Immo, proprie loquendo taha nomina non habent definitionem exprimentem 15 quid nominis, quia proprie loquendo unius nominis habentis definitionem exprimentem quid nominis est una definitio exphcans quid nomi14 quod] trei K, tres add. C, om. BI j; qiutern.] numerus C, quatuor sunt K, quinarius V 4 15 velint] vellent ABIV 4 17 auctorum] antiquorum A V 4 19 nominum] talium CI 1922 Nec... percurrere om. C 21 discutere] discernere AI || perscnitandum|| scrutandum AA*BV 4 Cap. 10. - 3 discussum] discursum IK 4 scholastici] logici C !! frequenter om. CK 6 quaodam] autem add. A r I V 4 7 vel idem om. CK 8 illud] idem BEV 4 , illa A, om. K || nomen om. AKV4 11 aliud] aliquid A X DIK 12 talia] aliqua add. I, om. C 14 nomina om. B C 16 una] tantum add. I

explicans] exprimens B C

CAP. 10. - 1 C. Prand, Geschichte der Logik im Abendlande, ID, c. 19 (Leipzig 8 Cf. Pri1867, 364) suspicatus est hoc capitulum ab editoribus fuisse additum. scianus, Instit. grammatII, c. 6, n. 31: "Absolutum est quod per se intelligitur et non eget alterius coniunctione nominis, ut Deus, rado" (ed. A. Krehl, I, 77). De termino 'connotare' cf. Thomas Aquinas, Summa theol., I, q. 41, a. 5, ad 3.

36

PAas i CAP. 10

nis, sic scilicet quod talis nominis non sunt diversae orationes exprimentes quid nominis habentes partes distinctas, quarum aliqua significat aliquid quod non eodem modo importatur per aliquam partem alterius orationis. Sed talia quantum ad quid nominis possunt aliquo modo plu- 20 ribus orationibus non easdem res secundum suas partes significantibus explicari, et ideo nulla earum est proprie definitio exprimens quid nominis. Verbi gratia 'angelus' est nomen mere absolutum, saltem si non sit nomen officii sed tantum substantiae. Et istius nominis non est aliqua una definitio exprimens quid nominis, nam unus explicat quid hoc no- 25 men significat, sic dicendo 'intelligo per angelum substantiam abstractam a materia'; alius sic 'angelus est substantia intellectualis et incorruptibilis'; alius sic 'angelus est substantia simplex, non componens cum alio\ Et ita bene explicat unus quid significat hoc nomen sicut ahus. Et tamen ahquis terminus positus in una oratione significat aliquid quod 30 non significatur eodem modo per terminum alterius orationis, et ideo nulla earum est proprie definitio exprimens quid nominis. Et ita est de nominibus mere absolutis quod stricte loquendo nullum eorum habet definitionem exprimentem quid nominis. Talia autem nomina sunt huiusmodi 'homo', 'animar, Ccapra', 'lapis', 'arbor', 'ignis', 'terra', 'aqua', 35 'caelum', 'albedo',
add. I I explicat] cxprimit C materia K

aliud A

20 orationis] definitionis K 25 unus] exprimit sive

25-27 quid... materia] sic : angelus est aliqua substantia absoluta a

26-27 abstractam] absolutam I

27-28 incorrupt.] incorporalis A*DK

19 aliquam] aliam AA^EIV 4

24 tantum subst.] natura secundum se tantum B

BCKV4

27 intellectualis] intellectiva D, integralis V 4

29 quid] nominis vel quid add. C

alterius orationis] positum in altera oratione A K 40 unum] terminum add. B C V 4

31 terminum] aliquem

32 de] multis add. BCI

41 aliud] alium C V 4

enim definitur dicetur quod est aliquid informatum albedine vel aliquid habens albedinem K om. A A X B E V 4

44 illud ...quod 1 ] idem quod A A 1 , om. E

39 aliquid]

42-46 nam... albedinem] si 42 album

47 Potest] poiset B C i! in] cum A V 4

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

37

exprimente quid nominis, sicut si quaeras, quid significat hoc nomen 'causa', potest dici quod idem quod haec oratio 'ahquid ad cuius esse 50 sequitur aliud' vel 'aliquid potens producere aliud', vel ahquid huiusmodi. Huiusmodi autem nomina connotativa sunt omnia nomina concreta primo modo dicta, de quibus dictum est in quinto capitulo. Et hoc quia talia concreta significant unum in recto et aliud in obliquo; hoc 55 est dictu, in definitione exprimente quid nominis debet poni unus rectus, significans unam rem, et alius obhquus, significans aliam rem, sicut patet de omnibus talibus 'iustus', 'albus',
48 quacras] quaeratur ACEI 54 et] aliquid idem vel add. D

56 alius] unus A X DK, casus add. CI

BCI

nomina om. B C

60 sua] una K

63-64 Unde... cura om. C

trp. ABEV 4 , om. C

66 hoc 1 ] omne A

67 etiam] enim ABEV 4

50 potens om. DK unus] casus add.

59 nomina] connotativa add. A 1 , om. CI !: omnia

61 enim om. A B V 4

hoc nomen add. C BC

haec] tota add. B

55 dictu] dictum BCEIK, quod add. C V \ om. A 1

definiatur] debet (debeat I) definiri CI,

63 Unde] quia I

65 commune nomen

commune] nomen A A 1 li nomen om. A A J B E , hoc 3 om.

68 illos] istos B, eos CI

71 res] subsuntia (mg.) I

72 par-

tem... parte] partes distantes (corr. ex distinctai) a partibus I ;: distantem a parte] extra partem vel partes distinctas a partibus C 8

Infra, cap. 44.

73 non... nisi] est K I, est] aliud add. C

76 latitudo] altitudo EI

PARS I CAP. 11

38

bent ponere quod omnia contenta in aliis praedicamentis a substantia et qualitate sunt nomina connotativa; et etiam quaedam de genere qualitatis sunt connotativa, sicut ostendetur i n f e r i u s 4 . so Sub istis etiam nominibus comprehenduntur omnia talia Verum', 'bonuni, ita quod anima significatur per rectum et actus intelhgendi per aliam ss partem. Hoc autem nomen 'intelhgibile' est nomen connotativum, et significat intehectum tam in recto quam in obliquo, quia definitio sua est ista 'intelligibile est aliquid apprehensibile ab intellectu'. Ibi intellectus significatur per hoc nomen 'aliquid', et per istum obliquum 'intellectu' significatur etiam intellectus. Et eodem modo dicendum est *> de Vero' et 'bono', quia 'verum,, quod ponitur convertibile cum 'ente\ significat idem quod 'inteUigibile,. 'Bonum' etiam, quod est convertibile cum 'ente', significat idem quod haec oratio 'aliquid secundum rectam rationem vohbile vel diligibile'.

[CAP.

11.

DE

DIVISIONE N O M I N U M

SIGNIHCANTIUM A D

P U T A IN N O M I N A PRIMAE IMPOSITIONIS ET IN SECUNDAE

PLACITUM,

NOMINA

IMPOSITIONIS]

Positis divisionibus quae possunt competere tam terminis naturahter significantibus quam etiam terminis ad placitum institutis, dicendum est 5 de quibusdam divisionibus competentibus terminis ad placitum institutis1. Est autem prima divisio talis: nominum ad placitum significantium 79 nomina om. AA X BDV*

79-80 qualitatis] quantitatis A V 4

81-84 Sub... istud] intel-

lectus etiam est nomen connoutivum et habet talem definitionem exprimentem quid nominis K 83 quod] inteJlectus add. D men om. B C K

84 istud] scilicet add. A V 4

87-88 significat... ista] definitur sic K

add. CI || Ibi] ubi A X D, om. K

85 per 1 ] obliquum per add. I

86 no-

88 aliquid] apprehensum ab intellectu vel

88-89 Ibi intellectus mg. C, sicut et quidlibet aliud add. A*D, om. K

90 significatur... intellectus] et ita in definitione intelligibilis ponitur intellectus tam in recto quam in obliquo K, om. BCI || est om. A C V 4

94 vel] et AE

Cap. 11. - 4 divis.] nominum add. DK 4

5 etiam om. CI : est] modo add. A X DK

Ibidem.

CAP. 11. - 1 Cf. Boethius, In Categorias Aristot., I (PL 64, 159); In librum De interpretatione, ed. la, cap. De nomine (PL 64, 301-06); Avicenna, Logica, I, cc. 5-6 (ed. Venetiis 1508, ff. 5v-6r).

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

39

quaedam sunt nomina primae impositionis et quaedam sunt nomina secundae impositionis. Nomina secundae impositionis sunt nomina im10 posita ad significandum signa ad placitum instituta et illa quae consequuntur talia signa, sed nonnisi dum sunt signa. Verumtamen hoc commune nomen secundae impositionis, potest dupliciter accipi. Scilicet large, et tunc omne illud est nomen secundae impositionis quod significat voces ad placitum institutas, sed 15 nonnisi quando sunt ad placitum institutae, sive illud nomen sit commune etiam intentionibus animae quae sunt signa naturaha sive non. Taha autem nomina sunt hufusmodi 'nomen', 'pronomen', 'coniunctio', Verbum', 'casus', 'numerus', 'modus', 'tempus' et huiusmodi, accipiendo ista vocabula illo modo quo utitur eis grammaticus. Et vocantur ista 20 nomina 'nomina nominum', quia non imponuntur nisi ad significandum partes orationis, et hoc nonnisi dum istae partes sunt significativae. Illa enim nomina quae praedicantur de vocibus ita quando non sunt significativae sicut quando sunt significativae, non vocantur nomina secundae impositionis. Et ideo taha nomina 'qualitas', 'prolatum', 'vox' 25 et huiusmodi, quamvis significent voces ad placitum institutas et verificentur de eis, quia tamen ita significarent eas si non essent significativae sicut nunc, ideo non sunt nomina secundae impositionis. Sed nomen' est nomen secundae impositionis, quia ista vox 'homo', nec aliqua aha, antequam imponebatur ad significandum non erat nomen, 30 et similiter
16 naturalia om. K

isu CI

quando] dum AI ;; sive] etiam add.

15 nonnisi] nisi B

18 numerus] figura add. A X DK, om. I

add. CIV 4 ,! non trp. p. quando (lin. 23) B C V 4 nec I, et quaelibet K

11 talia] nomina et add. C V 4

10-11 conseq.] sequuntur A B C E

13 et] proprie. Large add. C, stricte add. I

29 impon.] imponeretur C K

36 scilicet om. DK

22 quae] ita add. D || ita] scilicet

26 easj eadem A, sic add. A V 4

39 primae] secundae K

28-29 nec aliqua]

33 signa] quae sunt add. D

34 talia]

40 scilicet] uno modo K, om. A C V 4 j|

nomina 1 om. B C K \

40

PARS I CAP. 11

positionis sunt nomina primae impositionis. Et sic talia signa syncategorematica 'omnis', 'nullus', 'aliquis', 'quilibet' et huiusmodi sunt nomina primae impositionis. Aliter potest accipi stricte, et tunc sola nomina categorematica, quae non sunt nomina secundae impositionis, vocantur nomina primae impositionis, et non nomina syncategorematica. 45 Nomina autem primae impositionis, stricte accipiendo nomen primae impositionis', sunt in duplici difFerentia, quia quaedam sunt nomina primae intentionis et quaedam sunt nomina secundae intentionis. Nomina secundae intentionis vocantur illa nomina quae praecise imposita sunt ad significandum intentiones animae, vel praecise inten- 50 tiones animae quae sunt signa naturaha, et alia signa ad placitum instituta vel consequentia taha signa. Et talia nomina sunt omnia talia 'genus', 'species', 'universale', 'praedicabile' et huiusmodi, quia talia nomina non significant nisi intentiones animae quae sunt signa naturalia vel signa voluntarie instituta. 55 Unde potest dici quod hoc commune nomen secundae intentionis' potest accipi stricte et large. Large illud dicitur nomen secundae intentionis quod significat intentiones animae quae sunt naturaha signa, sive etiam significet signa ad placitum instituta tantum dum sunt signa sive non. Et sic ahquod nomen secundae intentionis et primae impositionis 60 est etiam nomen secundae impositionis. Stricte autem illud solum dicitur nomen secundae intentionis quod praecise significat intentiones animae quae sunt naturalia signa; et sic accipiendo nullum nomen secundae intentionis est nomen secundae impositionis. Nomina autem primae intentionis vocantur omnia alia nomina a 65 praedictis, quae videhcet significant ahquas res quae non sunt signa, nec consequentia talia signa, cuiusmodi sunt omnia talia 'homo', 'animar, 'Sortes', 'Plato', 'albedo', 'album', 'ens', 'verum', 'bonum' et huiusmodi, quorum ahqua significant praecise res quae non sunt signa nata supponere pro aliis, aliqua significant talia signa et simul cum hoc 70 alias res. 41-42 syncat.] puta add. DK impos. om. B C K

42 aliquis om. CIK

48 nomina 1 om. IK

I! alia] etiam add. A C D K , add. m%. A 1 mina talia K || omnia] nomina A V 4 B, om. DK

45 et... syncat. om. A^DK

50-51 vel... animae om. A C V 4

52 Et... talia 3 ] sicut sunt talia nomina CI, et huiusmodi sunt no53 talia om. DK

taliaa , huiusmodi A X D

57 stricte] dupliciter, stricte scil. A 1

59 significet] significent ACI

D f tamen add. K |! dum sunt signa] sive sint signa significantia Gem. mae impositionis. Et sic aliquod nomen secundae intentionis add. V 4 men primae impositionis et secundo Gem. dae] primae C aliaCV4

46-47 nomen...

51 naturalia s. lirt. B, om. DK

61 etiam om. A C E V 4

68 Plato] Arno add. A 1 || album om. BK

54 naturalia m^. tantum] tamen

60 intentionis] est nomen pri60-61 et... est] primo erit no63 nullum om. B C D

64 secun-

70 aliis] illis K, et add. A X D ; aliqua]

DB DIVISIONIBUS TERMINORUM

41

Ex quibus omnibus colligi potest quod quaedam nomina significant praecise signa ad placitum instituta, et nonnisi dum sunt signa, quaedam autem praecise significant signa tam ad placitum instituta quam signa 75 naturalia. Quaedam vero significant praecise res quae non sunt signa talia, quae sunt partes propositionis; quaedam indiflferenter significant tales res quae non sunt partes propositionis nec orationis et etiam signa talia, cuiusmodi sunt talia nomina 'res', 'ens', 'aliquid' et huiusmodi.

[CAP. 12. QUID EST INTENTIO PRIMA ET QUID SECUNDA ET QUOMODO DISTINGUUNTUR AB INVICEM]

Et quia dictum est in praecedenti capitulo quod quaedam sunt nomina primae intentionis et quaedam secundae intentionis, et ignorantia s significationum vocabulorum multis est errandi occasio, ideo incidenter videndum est quid sit intentio prima et quid secunda, et quomodo distinguuntur Est autem primo sciendum quod intentio animae vocatur quiddam in anima, natum significare aliud. Unde, sicut dictum est p r i u s 2 , 10 ad modum quo scriptura est secundarium signum respectu vocum, quia inter omnia signa ad placitum instituta voces obtinent principatum, ita voces secundaria signa sunt illorum quorum intentiones animae sunt signa primaria. Et pro tanto dicit A r i s t o t e l e s 8 quod voces sunt «earum quae sunt in anima passionum notae». Illud autem exsistens in 15 anima quod est signum rei, ex quo propositio mentalis componitur ad modum quo propositio vocalis componitur ex vocibus, aliquando vo74 autem orn. BEI j! signa 1 ] sed tamen add. A J D K , sed add. V 4 ;! signa1 om. CK ABEI 76 sunt] sint CD 77 tales] praecise V 4 , om. A C res] praecise add. A quaedam significant res add. C V 4 78 aliquid] unum add. EIK Cap. 12. - 4 quaedam] sunt add. A, nomina add. C V 4 ; intentionis om. IK add. s.lin. I add. DV 4

5 signif.] significationis A X D 8 quiddam] quoddam ABCEIK

11 omnia om. A V 4 j; ita] sic C, om. B

6 sit] est A^BD, om. V 4 9 aliud] aliquid K

75 vero om. orationis]

et 1 ] quia add. AC, ne quid 1 ] quae C, intentio 10 quia] sicut add. C

13 pro tanto] propter hoc V 4

CAP. 12. - 1 Cf. Avicenna, Logica, I, cc. 5-7 (ed. cit., ff. 5v-7r); MctaphI, c. 2: "Subiectum vero logicae, sicut scisti, sunt intentioncs intellectae secundo, quae apponuntur intentionibus primo intellectis" (ed. cit., f. 70va); Richardus de Campsall, Quaestiones super librum Priorum Analeticorum, q. 1, nn. 1.37 - 1.44 (ed. E. A. Synan, [The Works of Richard of Campsall, I. Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 2 Supra, cap. 3. 8 Aristot., PeriStudies and Texts 17], Toronto 1968, 43s.) herm.t cap. 1 (16a 3-4).

42

PARS I CAP. 11

catur intentio animae, aliquando conceptus animae, aliquando passio animae, aliquando similitudo rei, et B o e t h i u s in commento super Perihermenias 4 vocat intellectum. Unde vult quod propositio mentalis componitur ex intellectibus: non quidem ex intellectibus qui sunt rea- 20 liter animae intellectivae, sed ex intellectibus qui sunt quaedam signa in anima significantia alia et ex quibus propositio mentalis componitur. Unde quandocumque ahquis profert propositionem vocalem, prius format interius unam propositionem mentalem, quae nullius idiomatis est, in tantum quod multi frequenter formant interius propositiones 25 quas tamen propter defectum idiomatis exprimere nesciunt. Partes tahum propositionum mentahum vocantur conceptus, intentiones, simihtudines et intellectus. Sed quid est illud in anima quod est tale signum ? Dicendum quod circa istum articulum diversae sunt opiniones. 30 A1 i q u i dicunt quod non est nisi quoddam fictum per animam 5. A1 i i, quod est quaedam qualitas subiective exsistens in anima, distincta ab actu intelligendi8. A 1 i i dicunt quod est actus intelhgendi7. Et 18 supcr] librum add. DK 20-21 non... intellectibus om. (hom.) A X D K 21 intellectibus] intentionibus A B C V 4 , sive intentionibus add. I ; qui] quae A B d V 4 22 et om. A C V 4 23 quandoc.] quando A C V 4 25 propos.] mentales add. C, aliquas add. I 26 idiomatis] exterius add. A K i! exprimere] proferre vel explicare K 27 vocantur] istae add. I, passio add. K 31 quoddam] quiddam A X D 33 ab] intellectu et ab add. B 4 Boethius, In librum De interpretatione, ed. la, I, cap. De signis et ed. 2a, cap. 5 Henricus de Harclay, Quaestiones De signis (PL 64, 297s., 407). disputatae, q. 3 (De universali): "Tu dicis: ergo universale est figmentum ?... Dico quod duplex est figmentum: figmentum philosophicum et poeticum" (ed. G. Gal, "Henricus de Harclay: quaestio de significato conceptus universalis", Franciscan Studies, X X X I [1971], 225); quondam erat opinio ipsius Ockham, Scriptum in I Sent., d. 2, q. 8 (ed. St. Bonaventure, N. Y., II, 271-89); finalem vero sententiam Venera6 Richardus de Campsall, bilis Inceptoris invenies ibidem, pp. 289-92. Contra ponentes naturam generis... extra intellectum: "Uno modo... solae intentiones universales in anima... dicuntur esse in genere... Unde omnia quae sunt in genere primo modo sunt quaedam formae et qualitates in anima, cum sint intentiones exsistentes in anima subiective, et per consequens sunt in genere qualitatis, quia in una eius specie" (cod. Florentiae, Bibl. Nat. conv. B. 4. 1618, f. 93v). Codex iste continet expositionem Guillemi de Ockham in Prophyrium, Praedicamenta, Perihermenias et in librum Elenchorum, quam sequitur notula Richardi de Campsall de 7 Exempli gratia Iacobus de Viterbio, Quodlibet natura generis. I, q. 1: "Mihi tamen ad praesens videtur magis rationabiliter dici quod conceptus et actus intelligendi dicant eandem rem absolutam" (ed. Eelcko Ypma, Wiirzburg 1968, 7); Gualterus de Chatton, de quo videsis G. Gal, "Gualteri de Chatton" cit., pp. 191212; et finaliter ipse Ockham, ubi supra, nota 5.

DB DIVISIONIBUS TBRMINORUM

43

pro istis est ratio ista quia 'frustxa fit per plura quod potest fieri per 35 pauciora'. Omnia autem quae salvantur ponendo aliquid distinctum ab actu intelligendi possunt salvari sine tali distincto, eo quod supponere pro alio et significare aliud ita potest competere actui intelligendi sicut alii signo. Igitur praeter actum intelligendi non oportet aliquid aliud ponere. 40 De istis autem opinionibus i n f e r i u s perscrutabitur 8, ideo pro nunc sufficiat quod intentio est quiddam in anima, quod est signum naturaliter significans aliquid pro quo potest supponere vel quod potest esse pars propositionis mentalis. Tale autem signum duplex est. Unum, quod est signum alicuius rei 45 quae non est tale signum, sive significet tale signum simul cum hoc sive non, et illud vocatur intentio prima; quahs est illa intentio animae quae est praedicabilis de omnibiis hominibus et similiter intentio praedicabilis de omnibus albedinibus et nigredinibus et sic de ahis. Verumtamen sciendum est quod 'intentio prima' dupliciter acci50 pitur: stricte et large. Large dicitur 'intentio prima, omne signum intentionale exsistens in anima quod non significat intentiones vel signa praecise, sive sit signum stricte accipiendo 'signum' pro illo quod sic significat quod natum est supponere in propositione pro suo significato sive sit signum large accipiendo 'signum', illo modo quo dicimus ss syncategorema significare. Et isto modo verba mentalia et syncategoremata mentaha et coniunctiones et huiusmodi possunt dici intentiones primae. Stricte autem vocatur intentio prima nomen mentale, natum pro suo significato supponere. Intentio autem secunda est illa quae est signum tahum intentionum 60 primarum, cuiusmodi sunt tales intentiones 'genus', 'species' et huiusmodi. Sicut enim de omnibus hominibus praedicatur una intentio communis omnibus hominibus, sic dicendo 'iste homo est ^0^0', 'ille homo est homo\ et sic de singulis, ita de illis intentionibus quae significant et supponunt pro rebus praedicatur una intentio communis 34 istis] illo (isto I) ultimo CI

quia] quodV 4 , om. CIK

37 aliud] aliquid CK, om. I ;' ita potest] potest aeque bene C perscr. om. B j| ideo] sed C, igitur D 42 significans] aliud vel add. K || animae om. D K

47 quae est om.

ACV4

gnum 1 ] pro add. A V || dicimus] etiam add. C

8

Infra, cap. 14, 15 et 40.

45 non om. K

56 mentalia om. C

40 De...

quiddam] quoddam A B C E 46 illa om. A C V 4

, omnibuff] pluribus et add. scil. de omnibus C

tiones om. C K ,! species] praedicatum, subiectum add. K praedicantur de DK

competere] ipsi add. DK, om. I

41 nunc] modo BEIKV 4

44 signum om. C V 4

36 possunt] possent AIV 4

et 1 ] verba add. IV 4

63 ille] iste C V 4

54 si60 inten-

64 supponunt pro]

44

PARS I CAP. 11

eis, sic dicendo 'haec species est species', 'illa species est species', et 65 sic de aliis. Similiter sic dicendo 'lapis est genus', 'animal est genus', 'color est genus', et sic de aliis, praedicatur una intentio de intentionibus, ad modum quo in talibus 'homo est nomen', 'asinus est nomen', 'albedo est nomen praedicatur unum nomen de diversis nominibus. Et ideo sicut nomina secundae impositionis significant ad placitum no- 70 mina primae impositionis, ita secunda intentio naturahter significat primam. Et sicut nomen primae impositionis significat aha quam nomina, ita prima intentio significat ahas res quam intentiones. Potest etiam dici quod intentio secunda potest accipi stricte pro intentione quae significat praecise primas intentiones, vel large pro inten- 75 tione quae significat intentiones et signa ad placitum instituta, si tamen sit ahqua tahs.

[ C A P . 1 3 . D E DIVISIONE NOMINUM ET TERMINORUM IN AEQUIVOCA, UNTVOCA ET DENOMINATIVA, ET QUID EST AEQUIVOCUM ET QUOT MODIS DICITUR]

Sequitur post praedicta tractare de divisione terminorum ad placitum institutorum quae est per aequivocum, univocum et denominati- 5 vum. Quamvis enim A r i s t o t e l e s in Praedicamentis tractet de aequivocis, univocis et denominativis \ tamen ad praesens intendo tantum de univocis et aequivocis tractare, quia de denominativis dictum est s u p e r i u s 2 . Est autem primo sciendum quod sola vox vel ahud signum ad pla- 10 citum institutum est aequivocum vel univocum, et ideo intentio animae vel conceptus non est aequivocus nec univocus proprie loquendo. 65 eis om. CI !| dicendo] animal est genus add. DK, homo est genus add. K ' illa... species4 om. BCI

66 animal est genus om. DK

est nomen om. A V 4

67 de 1 ] communis A 1 , aliis add. I

70 impositionis] intentionis K

71 impositionis] intentionis B

mam] intentionem add. CI j' sicut] nomina primae impo^itionis vel add. A 1 ;

accipi stricte] sumi large et stricte. Stricte C

citum instituta CV 4 , et categorematica add. (ultra) V 4 Cap. 13. - 5 et denom. om.

ABEV 4

72 pri-

nomen... significat]

nomina... significant CI ;; primae impos.] secimdae intentionis B !| alia] aliud, aliqua I tamen A X DK

68 asinus

74 etiam]

76-77 tamen... talis] sint talia ad pla77 talis] intentio add. mg. A 1

6-9 Quamvis... superius in imo f . B, om. A J D K

6 Quamvis enim] Est autem primo sciendum quod CI

10 quod] Arist. in Praedic. tractat de aequi-

vocis, univocis et denominativis, et quia add. B ['. aliud] aliquod ABCE

11 aequivocum] et deno-

minativum add. A |i animae om. DK

CAP. 13. -

Expositio

1

Aristot., Praedicamenta,

libri Praedicamentorum

Aristot.f

c. 1 ( l a 1-15); cf. Guillelmus de Ockham,

cap. 1-2 (ed. cit.).

2

Supra, cap. 5-10.

DE DIVISIONLBUS TBRMINORUM

45

Est autem vox illa aequivoca quae significans plura non est signum subordinatum uni conceptui, sed est signum unum pluribus conceptibus 15 seu intentionibus animae subordinatum. Et hoc intendit A r i s t ot e 1 e s quando dicit8 nomen commune esse idem, sed rationem substantialem esse diversam, hoc est, conceptus vel intentiones animae, cuiusmodi sunt descriptiones et definitiones et etiam conceptus simplices, sunt diversi, tamen vox una est. Hoc expresse patet de dictione di20 versorum idiomatum, nam in uno idiomate imponitur ad significandum illud idem quod significatur per talem conceptum et in alio imponitur ad significandum illud idem quod significatur per ahum conceptum, et ita pluribus conceptibus seu passionibus animae subordinatur in significando. 25 Tale autem aequivocum est duplex 4. Unum est aequivocum a casu, quando scilicet vox pluribus conceptibus subordinatur, et ita uni ac si non subordinaretur alteri et ita significat unum ac si non significaret ahud, sicut est de hoc nomine 'Sortes', quod imponitur pluribus hominibus. Aliud est aequivocum a consilio, quando vox primo imponitur 30 alicui vel aliquibus et subordinatur uni conceptui et postea propter ahquam simihtudinem primi significati ad ahquid aliud vel propter ahquam aliam rationem imponitur illi alteri, ita quod non imponeretur illi alteri nisi quia primo imponebatur alii, sicut est de hoc nomine 'homo\ Primo enim imponebatur ad significandum omnia animaha 35 rationaha, ita quod imponebatur ad significandum omne illud quod continetur sub hoc conceptu 'animal rationale', postea autem utentes, videntes similitudinem inter talem hominem et imaginem hominis, utebantur quandoque hoc nomine 'homo' pro tah imagine, ita quod nisi hoc nomen 'homo' fuisset primo impositum hominibus, non uterentur nec imponerent hoc nomen 'homo' ad significandum vel standum pro tah imagine; et propter hoc dicitur 'aequivocum a consilio'5. 16 sed] secundum illud nomen add. mg. V 4 , add. E ceteri C, similiter D K

B ;j alio] autem idiomate add. A X D, modo add. B om. CI

26 conceptibus] animae add. A 1

29 quando] scilicet add. C D K

32 aliam] causam vel add. B, om. C

primo] prius A V 4

21 et om. AA^BDI

23 ita] sic C, in add. A X I

in om.

25 aequivocum 1

27 non 1 om. K '! ita] ideo A D V 4 , sic A 1 , bene add. C

34 Primo] homo A C I V 4 i; enim] primo add. AIV 4 39 homo om. A X D

18 et 1 ] vel A D V 4 j| et 1 ] vel A V 4 || etiam]

19 una] eadem CI li dictione] dictionibus C

33 alii] alteri A , aliis C

36 conceptu] communi C i! autem om. A V 4

40 nec... homo] hoc nomine B, eo K

40-41 ad...

standum om. K 4 Cf. Boethius, Itt Categorias Aristot., ibidem (la 1-2). Aristot., I 5 (PL 64, 166 B). Cf. Guillelmus de Ockham, Scriptum in I Sent., d. 2, qq. 4 et 9 (ed. St. Bonaventure, N. Y., II, 139s., 327). Ibi, p. 327, lin. 18 tollendum 8

46

PARS I CAP. 13

UnivocuIIl, autem dicitur omne illud quod est subordinatum uni conceptui, sive significet plura sive non. Tamen proprie loquendo non est univocum nisi significet vel natum sit significare plura aeque primo, ita tamen quod non significet illa plura nisi quia una intentio animae significat illa, ita quod sit signum subordinatum in significando uni signo naturali, quod est intentio seu conceptus animae. Talis autem divisio non tantum competit nominibus sed etiam verbis et universaliter cuilibetparti orationis, immo etiam sic quod aliquid potest esse aequivocum eo quod potest esse diversarum partium orationis, puta tam nomen quam verbum vel tam nomen quam participium vel adverbium, et sic de aliis partibus orationis. Est autem intelligendum quod ista divisio terminorum per aequivocum et univocum non est simpliciter per opposita, ita quod haec sit omnino falsa 'aliquod aequivocum est univocum>, immo vera est, quia vere et realiter eadem vox est aequivoca et univoca sed non respectu eorundem, sicut idem est pater et filius, non tamen respectu eiusdem, et idem est simile et dissimile non tamen eidem per idem. Unde si sit aliqua dictio diversorum idiomatum, manifestum est quod potest esse univoca in utroque idiomate. Unde ille qui sciret alterum idioma tantum, nullam propositionem in qua poneretur distingueret, scienti tamen utrumque idioma est aequivoca. Unde scientes utrumque idioma in multis casibus distinguerent propositiones in quibus talis dictio poneretur, et ita idem terminus est uni univocus et alteri aequivocus. Ex praedictis colligi potest quod non semper univocum habet unam definitionem, quia non semper proprie definitur. Et ideo quando A r is t o t e l e s 8 dicit quod «univoca sunt illa quorum nomen commune est et ratio substantialis eadem accipit pro intentione animae cui tamquam primario signo vox subordinatur. Est autem sciendum quod 'univocuni dupliciter accipitur, scilicet large, pro omni voce vel signo ad placitum instituto correspondente uni <

45 quia om. D K ]' una om. C V 4 conceptui K

telligendum] sciendum C K I, om. A X K

46 illa] plura add. A X K

48 tantum] solum A X C D K , om. A

54 simpliciter per trp. D K V 4

57 respectu om. A X D

mate et add. A X K |! utroque] altero A X K unum add. V 4 |l commune] ctc. A V 4

47 quod... animae] scilicet

49-52 immo... orationis om. K

58 eidem] et add. CI 62 est] esset C K 68 est... eadem om. A V 4

53 in-

55 aliquod] aliquid V 4 , aliquando 60 esse] aequivoca in uno idio66 semper om. D K subst.] substantiae CDC

67 quorum] 71 large]

et stricte. Large add. C i| corresp.] correspondens BCD, tantum add. K

est verbum 'impositionibus' ab editoribus additum; verbum vero 'diversis' proba6 Aristot., Praedicamenta, biliter ipse Ockham perperam repetiit. c. 1 (la 6-7).

45

50

55

60

65

70

DE UNIVERSALIBUS

47

conceptui; aliter accipitur stricte, pro aliquo tali praedicabili per se primo modo de aliquibus quibus est univocum, vel de pronomine demonstrante aliquam rem. 75 Terminus autem denominativus, ad praesens, dupliciter potest accipi, scilicet stricte, et sic terminus incipiens sicut abstractum incipit et non habens consimilem finem et significans accidens dicitur terminus denominativus, sicut a Tortitudine' Tortis', a 'iustus'. Aliter dicitur large terminus habens consimile principium cum abstracto, sed 80 non consimilem finem, sive significet accidens sive non, sicut ab
[CAP. 1 4 . D E HOC COMMUNI
Cum non sufficiat logico tam generalis notitia terminorum, sed oportet cognoscere terminos in speciali magis, ideo postquam de di5 visionibus generalibus terminorum tractatum est, de quibusdam contentis sub aliquibus illarum divisionum prosequendum est. Est autem primo tractandum de terminis secundae intentionis, secundo de terminis primae intentionis. Dictum autem est quod termini secundae intentionis sunt tales 'universale', 'genus', 'species' etc., io ideo de ilhs quae ponuntur quinque universaha est modo dicendum. Primo tamen dicendum est de hoc communi
74 aliquam] talem add. A 1 , rem] talium DK

nem] sive terminationem add. CI fortis et A 1 , et add. DI

82-83 Et... supplebuntur om. BCI, in locis suis add. D, ideo etc. add. V 4

8 est] prius add. A X DK, autem add. B

huiusmodi BK, et add. D V 4 primo A^DK, est add. I quia A V 4 7

77 fi-

77-78 terminus... fortis] sicut a fortitudine dicitur denominative

Cap. 14. - 3 Cum] autem add. DK || tam] tantum D K tem om. A C V 4

75 potest accipi]

76 et sic] et large. Terminus denominativus stricte sumptus est A 1 , om. D

4 oportet] oporteat AIV 4

7 au-

9 genus] praedicabile add. A l l| etc.] et

10 ponuntur] dicuntur CI lj quinque om. CIK || est] hoc CI 11 hoc] termino add. C

11-12 quod... univenali ortu D K

modo]

11 quod]

12 singulari] particulari C

Cf. infra, Pars III, tract. 6, cc. 2-4.

CAP. 14. - 1 Ockham de universalibus diffuse tractavit in Scripto in I Sent., d. 2, qq. 4-8 (ed. St. Bonaventure, N.Y., II, 99-292); in Expositione in librum Porphyrii ie praedicabilibus, prooem., § 2 (ed. E. A. Moody, St. Bonaveftture, N.Y. 1965, 9-16).

48

PAfcS I CAP. 14

Est autem primo sciendum quod 'singulare' dupliciter accipitur. Uno modo hoc nomen 'singulare' significat omne illud quod est unum et non plura. Et isto modo t e n e n t e s quod universale est quaedam 15 quahtas mentis praedicabihs de pluribus, non tamen pro se sed pro illis pluribus, dicere habent quod quodhbet universale est vere et reahter singulare2: quia sicut quaehbet vox, quantumcumque communis per institutionem, est vere et realiter singularis et una numero quia est una et non plures, ita intentio animae, significans plures res extra, est vere et 20 reahter singularis et una numero, quia est una et non plures res, quamvis significet plures res. Aliter accipitur hoc nomen 4 singulare ' pro omni illo quod est unum et non plura, nec est natum esse signum plurium. Et sic accipiendo 'singulare' nullum universale est singulare, quia quodhbet universale 25 natum est esse signum plurium et natum est praedicari de pluribus. Unde vocando universale aliquid quod non est unum numero, - quam acceptionem m u 11 i attribuunt universali8 -, dico quod nihil est universale nisi forte abuteris isto vocabulo, dicendo populum esse unum universale, quia non est unum sed multa; sed illud puerile esset. 30 Dicendum est igitur quod quodhbet universale est una res singularis, et ideo non est universale nisi per significationem, quia est signum plurium. Et hoc est quod dicit A v i c e n n a , V Metaphysicae 4 : « Una forma apud intellectum est relata ad multitudinem, et secundum hunc respectum est universale, quoniam ipsum est intentio in intehectu, cuius 35 comparatio non variatur ad quodcumque acceperis Et sequitur: « Haec 13 autem] ittque CI ;| primo om. A X D

14 U n o ] Primo CI !j omne om. A V 4

et D, om. B K :j quantumc.] quaecumque A, universalis in significando et add. K BCDDC i! una] res numero add. A 1 enim A 1 , est add. D

18 quia]

19 et 1 ... numero om.

20 plures] res, quamvis significet plures res add. A 1 ij ita] ista

20-22 intentio... res] quod qualitas talis mentis quantumcumque multa signi-

ficet est una et non plures K

21 una 1 ] res numero add. D

23 omni om. A X BDEK

24 non] est add. BD ,, plura] et est signum alicuius singularis. Primo modo acapiendo singulare add. A jj nec... signum] et non est significativum C

27 aliquid] illud CI

28 est] sic add. A 1

versale] tale add. K, add. tng. D |j isto vocabulo] significato vocabuli A X CDIK praedicationem A^I, per praedicationem vel significationem C, pro significatione K BD i; relau] lata A V 4 , relativa B

29 uni-

32 per signif.] per 34 est] erit

34-35 hunc respectum] hanc relationem K

Cf. Richardus de Campsall, Contra ponentes naturam generis... extra intellectum: "Ideo dicendum est quod genus et species et huiusmodi universalia non sunt res extra animam... sed sunt formae universales exsistentes in anima sicut in subiecto, quae tamen sunt formae singulares in essendo sicut alia accidentia in anima" (cod. cit., f. 93va); Campsall testimonio affert Avicennam, Metaph.t V, c. 2 8 Cf. Scotus, Opus Oxon.t II, d. 3, q. 1, n. 8 (ed. Wadding, (ed. cit., f. 87va). 4 Avicenna, Metaph.f VI, 360s.). V, c. 1 (ed. cit., f. 87rb). 2

DB UNTVERSALLBUS

49

forma, quamvis in comparatione individuorum sit universalis, tamen in comparatione animae singularis, in qua imprimitur, est individua. Ipsa enim est una ex formis quae sunt in intellectu ». Vult dicere quod uni40 versale est una intentio singularis ipsius animae, nata praedicari de pluribus, ita quod propter hoc quod est nata praedicari de pluribus, non pro se sed pro illis pluribus, ipsa dicitur universalis; propter hoc autem quod est una forma, exsistens realiter in intellectu, dicitur singularis. Et ita 'singulare' primo modo dictum praedicatur de universali, non tamen 45 secundo modo dictum; ad modum quo dicimus quod sol est causa universahs, et tamen vere est res particularis et singularis, et per consequens vere est causa singularis et particularis. Dicitur enim sol causa universalis, quia est causa plurium, scilicet omnium istorum inferiorum generabilium et corruptibilium. Dicitur autem causa particularis, quia 50 est una causa et non plures causae. Sic intentio animae dicitur universalis, quia est signum praedicabile de pluribus; et dicitur etiam singularis, quia est una res et non plures res. Verumtamen sciendum quod universale duplex est. Quoddam est universale naturaliter, quod scilicet naturaliter est signum praedicabile 55 de pluribus, ad modum, proportionaliter, quo fumus naturaliter significat ignem et gemitus infirmi dolorem et risus interiorem laetitiam. Et tale universale non est nisi intentio animae, ita quod nulla substantia extra animam nec aliquod accidens extra animam est tale universale. Et de tali universali loquar in sequentibus capitulis. Aliud est universale per 60 voluntariam institutionem. Et sic vox prolata, quae est vere una quahtas numero, est universalis, quia scilicet est signum voluntarie institutum ad significandum plura. Unde sicut vox dicitur communis, ita potest dici universahs; sed hoc non habet ex natura rei sed ex placito instituentium tantum.

38 animac om. K : in qua imprimitur] cui imponitur K 40 animae] vcl in anima add. mg. I 41 ita... pluribus del. (per va-cat) A 1 , om. K 42 autem om. A X D 47 causa1 om. AB || et particularis om. DK jj Dicitur... sol] dicimus enim quod sol est A X DK 48 plurium] multorum effectuum CI 49 autem] etiam C, om. I particularis] et singularis add. CI 50 non] est add. AXD 51 pluribus] multis BCI, et add. CI ,. etiam] autem A X E, enim AV 4 , om. CI 52 est... res 1 ] non est plures res sed una A 1 res1 om. CIK 54 naturaliter] naturale B 56 dolorem om. A V 4 58 aliquod om. B C 59 est] vere add. C 61 scilicet om. A C V 4 62 ita] sic etiam C 63 sed] et BCI, 64 tantum] solum ( p . sed) DK

ockham, summa logicae

4

50

PAfcS I CAP. 14

[CAP. 1 5 . QUOD UNIVERSALE NON SIT ALIQUA RES EXTRA ANIMAM]

Et quia non sufficit ista narrare nisi manifesta ratione probentur, ideo pro praedictis aliquas rationes adducam, necnon et auctoritatibus confirmabo Quod enim nullum universale sit aliqua substantia extra animam 5 exsistens evidenter probari potest. Primo quidem sic: nullum universale est substantia singularis et una numero. Si enim diceretur quod sic, sequeretur quod Sortes esset aliquod universale, quia non est maior ratio quare unum universale sit una substantia singularis quam alia. Nulla igitur substantia singularis est aliquod universale, sed omnis substantia 10 est una numero et singularis, quia omnis substantia vel est una res et non plures vel est plures res. Si est una et non plures, est una numero; hoc enim ab omnibus vocatur unum numero. Si autem aliqua substantia est plures res, vel est plures res singulares vel plures res universales. Si primum detur, sequitur quod ahqua substantia esset plures substantiae 15 singulares, et per consequens eadem ratione ahqua substantia esset plures homines; et tunc, quamvis universale distingueretur a particulari uno, non tamen distingueretur a particularibus. Si autcm ahqua substantia esset plures res universales, accipio unam istarum rerum universalium et quaero: aut est plures res aut una et non plures. Si secundum 20 detur, sequitur quod est singularis; si primum detur, quaero: aut est plures res singulares aut plures res universales. Et ita vel erit processus Cap. 15. - 2 Et] sed CI, nisi] etiam add. C

6 quidem om. A^K

8 aliquod om. ACIK

CEI Camp., quod A A X B D K V 4 \\ una] magis (mg.) V 4 , haec Camp., mg. B, om. A A X C I aliud CE

9-11 Nulla... singularis om. A

res A V 4 ;! vel om. A A M V 4

10 aliquod om. B K ,; sed om. CI

12 plures 1 ] tunc add. Camp.

15 sequitur quod] tunc eadem ratione posset concedi D K homines, quia aliqua substantia add. DK

9 quare

alia] reliquum A, 11 substantia]

14 vel*] est add. A D ;; res* om. A X K aliqua] una Camp. ! substantia] est plures

16-17 et... homines] et non potest assignari ratio quod

essent (sunt K) magis istae substantiae singulares quam illae DK, et non posset dari ratio quare magis essent istae res singulares quam illae add. mg. Camp. 18 a partic.] ab omnibus K, a pluribus Camp.

16 ratione] posset concedi quod add. mg. Camp.

19 csset] est D Camp., sit K ; accipio] accipiam A X DK,

illam add. K li unam] rem add. A ij istarum] illarum BCDIK

rerum om. D K

20 et quaero mg. If

om. C f et quaeram A X DK, de illa (re A 1 ) add. A X D K ;i plures 1 ] una AA^CI 1| res] universaliter add. K, om. B i! una et non om. CI

20-21 secimdum... primum trp. A A X C I

21 quaero] ut prius add. A X D

22 plures 1 om. C K jj res 1 om. A^BCIK • vel om. A V 4

CAP. 15. - 1 Cf. supra, cap. 14, nota 1. Argumenta sequentibus similia occurrunt apud Henricum de Harclay (cf. G. Gal, "Henricus de Harclay" cit., pp. 186-234) et apud Richardum de Campsall, Contra ponentes naturam generis... extra intellectum (cod. cit., f. 93v); recitantur atque refutantur a Gualtero Burlaeo in Tractatu de universalibus (ed. cum commentario In Artem Veterem, Venetiis 1541, ff. 2vb-6rb).

DB UNTVERSALLBUS

51

in infinitum vel stabitur quod nulla substantia est universalis ita quod non singularis, ex quo relinquitur quod nulla substantia est universalis. 25 Item, si aliquod universale esset substantia una, exsistens in substantiis singularibus, distincta ab eis, sequeretur quod posset esse sine eis, quia omnis res prior naturaliter alia potest per divinam potentiam esse sine ea; sed consequens est absurdum. Item, si opinio ista esset vera, nullum individuum posset creari si 30 aliquod individuum praeexsisteret, quia non totum caperet esse de nihilo si universale quod est in eo prius fiiit in alio. Propter idem etiam sequeretur quod Deus non posset unum individuum substantiae adnihilare nisi cetera individua destrueret, quia si adnihilaret ahquod individuum, destrueret totum quod est de essentia individui, et per consequens de35 strueret illud universale quod est in eo et in aliis, et per consequens aha non manerent, cum non possent manere sine parte sua, quale ponitur illud universale. Item, tale universale non posset poni ahquid totahter extra essentiam individui; esset igitur de essentia individui, et per consequens indi40 viduum componeretur ex universalibus, et ita individuum non esset magis singulare quam universale. Item, sequeretur quod ahquid de essentia Christi esset miserum et damnatum, quia illa natura communis exsistens reahter in Christo et in damnato esset damnata, quia in Iuda. Hoc autem absurdum est. 45 Ahae multae rationes adduci possent, quas causa brevitatis pertranseo, et eandem conclusionem confirmo per auctoritates. Primo, per A r i s t o t e l e m , VII Metaphysicae a, ubi ex intentione istam tractans quaestionem an universale sit substantia, demonstrat quod 23-24 nulla... singularis] ista substantia est ita singularis quod non universalis Camp. sit add. BE

25 Item] Amplius CI „ substantiis] suis Camp., om C D K V 4

eis] divina potentia add. A V 4

27 res] quae est add. D

( 2 W 0 si 1 ... individuum ita et Camp.) K V 4 i.i etiam om. ABCE

39-40 indiv.] magis A 1

38 Item] Amplius CI !| extra]

40 non om. A X DK

43 illa] ista CI, om. DK

exsistit in Iuda et est damnata, igitur in Christo B

41 tingulare... univ. 43-44 et... Iuda] realiter

43 et] vel communis C, om. I || in] Iuda add.

44 quia in Iuda s.lin. A 1 , om. K || Iuda] esset damnata add. Camp.

45 Aliae] Praeter has CI, autem add. A V 4 etiam add. A X D

34 essentia] esse V 4 , illius add. A X DK

36 possent] possint D V 4 Camp.

trp. A^BDIKV 4 , sed (vel I) e converso add. CI K, add. sed dcl. A 1 , om. DIV 4

29 Item]

!| individuum] individui BE

31 alio] et add. DK i; Propter om. CI |j idem] item C, illud

33 aliquod] unum A V 4

34-05 destrueret] totum add. CI animam vel extra add. A

28 sed consequens] quod A V 4

30 aliquod] aliquid BE, aliud add. DK

Adhuc CI |i si] sed E

24 non]

26 quod] tunc A V 4 ||

45-46 petranseo] dimitto CK, obmittit Camp.

48 demonstrat] determinate dicit A V 4 , detexminat Camp.

* Aristot., Metaph., VII. c. 13, t. 44 (1038b 8-9).

47 ubi]

52

PABS I CAP.

36

nullum universale est substantia. Unde dicit: «Impossibile est substantiam esse quodcumque universaliter dictorum». 50 Item, X Metaphysicae dicit8: « Si itaque nullum universalium esse substantiam est possibile, sicut in sermonibus de substantia et ente dictum est, nec ipsum hoc substantiam ut aliquid unum praeter multa Ex quibus patet quod secundum intentionem A r i s t o t e l i s nullum universale est substantia, quamvis supponat pro substantiis. 55 4 Item, C o m m e n t a t o r , VII Metaphysicae, commento 44 : «In individuo non est substantia nisi materia et forma particularis, ex quibus componitur ». Item, ibidem, commento 45 5 : « Dicamus igitur quod impossibile est ut aliquod illorum quae dicuntur universalia sit substantia ahcuius 60 rei, etsi declarent substantias rerum». Item, ibidem, commento 47 6 : «Impossibile est ut ista sint partes substantiarum exsistentium per se Item, VIII Metaphysicae, commento 2 7 : « Universale non est substantia neque genus ». 65 8 Item, X Metaphysicae, commento [6] : «Cum universalia non sint substantiae, manifestum est quod ens commune non est substantia exsistens extra animam». Ex praedictis auctoritatibus pluribusque aliis colligi potest quod nullum universale est substantia, qualitercumque consideretur. Unde 70 consideratio intellectus non facit quod aliquid sit substantia vel non sit substantia, quamvis significatio termini faciat quod de ipso, non pro se, praedicetur hoc nomen 'substantia' vel non praedicetur. Sicut si iste terminus 'canis' in ista propositione 'canis est animaT stet pro animali latrabili vera est, si pro caelesti sidere falsa est. Quod tamen 75 49 dicit] quod add. A^CDDC ista quia AB, ita hoc I substantia C add. C

51 Item] Praeterea CI || dicit] sic B, om. C K

52 possibile] impossibile AIK, quod corr. C

ut] vel K V 4 , nec A, erit CI 57 individuo] inquit add. D

quod B D V 4 ;i aliquod] aliquid Avcrr., Camp.

aliquid] aliqua C

54 quibus] quo CI

59 Dicamus] inquit add. D ;; igitur om. BCIK

56 44] dicit 60 ut]

61 etsi] determinaiit seu add. D, determinet vel add. K

62 ista] scil. universalia add. K, universalia add. Camp. om. BCI Camp. ;; 6 V 4 , om. alii

|| itaque]

53 hoc substantiam] haec

64 Item, VIII] Adhuc IV CI j| comm. 2

73 vel] aliud vel add. I ; non praedicetur 1 ] aliud C Camp.

8 Aristot., Metaph., 4 Averroes, In X, c. 2, t. 6 (1053b 17-19). Aristot. 5 Averroes, ibidem, t. 45 (f. Metaph., VII, t. 44 (ed. Iuntina, VIII, f. 92vb). 8 Averroes, ibidem, t. 47 (f. 93va); sed ibi legitur 'exsistentes' et non 93ra). < exsistentium\ 7 Averroes, ibidem, VIII, t. 2 (f. 99ra). 8 Averroes, ibidem, X, t. 6 (f. 120rb).

DB UNTVERSALLBUS

53

eadem res propter unam considerationem sit substantia et propter aliam non sit substantia est impossibile. Et ideo simpliciter concedendum est quod nullum universale est substantia, qualitercumque consideretur. Sed quodlibet universale est 80 intentio animae, quae secundum unam opinionem probabilem ab actu intelligendi non differt9. Unde d i c u n t 1 0 quod intellectio qua intelligo hominem est signum naturale hominum, ita naturale sicut gemitus est signum infirmitatis vel tristitiae seu doloris; et est tale signum quod potest stare pro hominibus in propositionibus mentalibus, sicut 85 vox potest stare pro rebus in propositionibus vocalibus. Quod enim universale sit intentio animae, satis exprimit A v ic e n n a , V Metaphysicae, ubi dicit11: «Dico ergo quod universale dicitur tribus modis. Dicitur enim universale secundum hoc quod praedicatur in actu de multis, sicut 'homo', et dicitur universale intentio 90 quam possibile est praedicari de multis». Et sequitur:« Dicitur etiam universale intentio quam nihil prohibet opinari quin praedicetur de multis Ex quibus aliisque multis patet quod universale est intentio animae nata praedicari de multis. Quod etiam ratione confirmari potest, nam omne universale, se95 cundum omnes, est de multis praedicabile; sed sola intentio animae vel signum voluntarie institutum natum est praedicari et non substantia aliqua; ergo sola intentio animae vel signum voluntarie institutum est universale. Sed nunc non utor 'universali' pro signo voluntarie instituto, sed pro illo quod naturaliter est universale. 100 Quod enim substantia non sit nata praedicari patet, quia si sic, sequeretur quod propositio componeretur ex substantiis particularibus, et per consequens subiectum esset Romae et praedicatum in Anglia, quod absurdum est. 76 aliam] considerationem add. C V 4

78 simpliciter om. CI

81 differt] distinguitur CI

82 naturale] commune A 1 , universale D, omnium add. CI, significans add. A V 4 , add. mg. Camp. || hominum] hominem A V 4 Camp., est add. A X C, et add. BDIK 84-85 siait... vocalibus om. BK om. C K i| ergo om. CDC

82-83 gemitus] infirmorum add. A 1

86-87 exprimit Avicenna] patet per Avicennam CI 88 secimdum om. CI

89 in om. CE

consimiliter C, similiter I Camp.

91 opinari] ex natura rei add. C

96 praedicari] de multis add. B C

97 vel] solum add. A 1

100-01 sequeretur quod om. K

ADK

propositione add. D glia] Norvegia

90 sequitur]

94 Quod] Et IV 4 , Ex C

98 non om. A

100 enim] autem

101 substantiis] singularibus vel add. A

et] de aliqua

102 consequens] esset concedendum quod add. DK ; esset] est B, erit CI

M

An-

A1

Ut dictum est supra, cap. 12. 11 Avicenna, Metaph., 12, in fine. 9

87 Dico

et om. A B V 4

Hoc dixit ipsemet Ockham, supra, cap. V, c. 1 (ed. cit., f. 86va). \ 10

\

54

PABS I CAP. 36

Item, propositio non est nisi in mente vel in voce vel in scripto; igitur partes eius non sunt nisi in mente vel in voce vel in scripto; hu- 105 iusmodi autem non sunt substantiae particulares. Constat igitur quod nulla propositio ex substantiis componi potest. Componitur autem propositio ex universahbus, universaha igitur non sunt substantiae ullo modo.

[CAP. 1 6 . D E OPINIONE CIRCA ESSE UNIVERSALIS: QUOMODO HABET ESSE EXTRA ANIMAM? CONTRA SCOTUM]

Quamvis multis sit perspicuum quod universale non sit aliqua substantia extra animam exsistens in individuis, distincta realter ab eis, videtur tamen a 1 i q u i b u s quod universale est ahquo modo extra 5 animam in individuis, non quidem distinctum reahter ab eis, sed tantum distinctum formaliter ab eisdem Unde dicunt quod in Sorte est natura humana, quae contrahitur ad Sortem per unam differentiam individualem, quae ab illa natura non distinguitur realiter sed formaliter. Unde non sunt duae res, una tamen non est formahter aha. 10 Sed ista opinio omnino improbabihs videtur mihi. Primo, quia in creaturis numquam potest esse ahqua distinctio quahscumque extra animam nisi ubi res distinctae sunt; si igitur inter istam naturam et istam differentiam sit quahscumque distinctio, oportet quod sint res reahter distinctae. Assumptum probo per formam syllogisticam sic: ista natura non est 15 distincta formaliter ab ista natura; haec differentia individualis est distincta formahter ab hac natura; igitur haec differentia individuahs non est haec natura. Item, eadem res non est communis et propria; sed secundum e o s i 106 Corotat] restat CI

107 subst.] particularibus add. K

108 ullo] nullo BI

Cap. 16. - 3 sit 1 ] est A^CIV 4 7 in] eodem add. B, omni add. I 8 ad] ipsum add. A 1 differentiam] naturam DK 9 natura] differentia Camp. 11 improb.] irrationalis CI, impossibilis rt add. ut V 4 , absurda et improbabilis Camp. 15 sic] etiam per syllogismum expositorium sic add. C 15-16 ista... ista] hac... haec Camp. 17 haec] ista A X CDIK 19 Item] Amplius CI

CAP. 16. - 1 Doctrinam Scoti de conceptu universali, de natura communi et de principio individuationis vide praesertim in Opere Oxon., II, d. 3, qq. 1-6 (ed. W a d ding, VI, 334-421), quam, multo diffusius quam hic, impugnavit Ockham in Scripto in I Sent., d. 2, q. 6 (ed. St. Bonaventure, N.Y., II, 160-224); hoc capitulum recitat atque reprobat Pseudo Richardus de Campsall in sua Logica contra Ockham, cuius partem huc spectantem edidit E. A. Synan, "The Universal and Supposition in a Logica Attributed to Richard of Campsall", Nine Mediaeval Thinkers (Pontifical Institute of Mediaeval Studies. Studies and Texts 1), Toronto 1955, 183-232.

DB UNTVERSALLBUS

55

20 difFerentia individualis est propria, universale autem est commune; igitur nullum universale et difFerentia individualis sunt eadem res. Item, eidem rei creatae non possunt convenire opposita; commune autem et proprium sunt opposita; ergo eadem res non est communis et propria. Quod tamen sequeretur si difFerentia individualis et natura 25 communis essent eadem res. Item, si natura communis esset eadem realiter cum difFerentia individuali, igitur tot essent realiter naturae communes quot sunt difFerentiae individuales, et per consequens nullum eorum esset commune, sed quodlibet esset proprium* difFerentiac cui est eadem realiter. 30 Item, quaelibet res se ipsa vel per aliquid sibi intrinsecum distinguitur a quocumque distinguitur; sed alia est humanitas Sortis et alia Platonis; igitur se ipsis distinguuntur; non igitur per difFerentias additas. Item, secundum sententiam A r i s t o t e l i s * quaecumque difFerunt specie, difFerunt numero; sed natura hominis et natura asini se » ipsis distinguuntur specie, ergo se ipsis distinguuntur numero; ergo se ipsa quaelibet illarum est una numero. Item, illud quod per nullam potentiam potest competere pluribus, per nullam potentiam est praedicabile de pluribus; sed talis natura, si sit eadem realiter cum difFerentia individuah, per nullam potentiam 40 potest convenire pluribus, quia nullo modo potest competere alteri individuo; ergo per nullam potentiam potest esse praedicabile de pluribus, et per consequens per nullam potentiam potest esse universale. Item, accipio iham difFerentiam individualem et naturam quam contrahit et quaero: aut inter ea est maior distinctio quam inter duo 45 individua aut minor. Non maior, quia non difFerunt reahter, individua autem difFerunt reahter. Nec minor, quia tunc essent eiusdem rationis, 20 univcrsale... munis A

commune] natura... communis V 4 , igitur difFerentia individualis non est com-

22 Item] Adhuc I

23 autem om. CI

28 nullum... commune ita codd. Camp. A, eorum add. A 1 maliter Gemom. 31 et om. A X D

proprium] propria A, sicut add. C K

30 Item] Amplius CI

alia 1 om. CI

guuntur] diffenmt B AJD

24 si] propria add. I

eorum om. CI

differentiae] individuali add. I

realiter] for^-

aliquid] aliquod AA^CE, aliud V 4 , aliud add. K

32 distinguuntur] vel per aliquid sibi intrinsecum add. K

38 si] cum CI

41 praedicabile] praedicabilis D

45 realiter] duo add. A 1

25 res] realiter add. C

29 quodlibet] quidlibet A^DV 4 , quaelibet

35 distin-

40 convenire] competere CI I1 competere] convenire 43 Item] Amplius CI

44 aut] utrum CI I; est] sit CI

45-46 individua... realiter om. DK

Ita (etiam Pseudo Campsall, art. cit., p. 19T) pro: niiU^earum esset com3 Cf. Aristot., Metaph., V, c. 9; X, c. 3, 1.12 munis, sed quaelibet esset propria. (1018a 12-15; 1054b 27 - 1055a 2). 2

56

PAfiS I CAP.

24

sicut duo individua sunt eiusdem rationis, et per consequens si unum est de se unum numero et reliquum erit de se unum numero. Item, quaero: aut natura est difFerentia individualis aut non. Si sic, arguo syllogistice sic: haec differentia individualis est propria et non so communis; haec differentia individualis est natura; ergo natura est propria et non communis. Quod est intentum. Similiter arguo syllogistice sic: haec differentia individualis non est distincta formahter a differentia individuah; haec differentia individuahs est natura; ergo natura non est distincta formahter a differentia individuah. - Si autem detur quod 55 haec differentia individualis non est natura, habetur intentum, nam sequitur: differentia individualis non est natura, ergo differentia individuahs non est realiter natura; quia ex opposito consequentis sequitur oppositum antecedentis, sic arguendo: differentia individuahs est reahter natura; ergo differentia individualis est natura. Consequentia patet, «) quia a determinabih, sumpto cum determinatione non distrahente nec diminuente, ad determinabile per se sumptum est bona consequentia. 'Realiter' autem non est determinatio distrahens nec diminuens. Igitur sequitur: differentia individualis est realiter natura, ergo differentia individuahs est natura. 65 Dicendum est igitur quod in creaturis nulla est talis distinctio formahs, sed quaecumque in creaturis sunt distincta, realiter sunt distincta, et sunt res distinctae si utrumque illorum sit vera res. Unde sicut in creaturis tales modi arguendi numquam negari debent 'hoc est a, hoc est b, ergo b est a\ nec tales 'hoc non est a9 hoc est b, igitur b non est 70 a\ ita numquam debet negari in creaturis quin quandocumque contradictoria verificantur de aliquibus, illa sunt distincta, nisi aliqua determinatio vel ahquod syncategorema sit causa talis verificationis; quod in proposito poni non debet. Et ideo debemus dicere cum p h i 1 o s op h i s quod in substantia particulari nihil est substantiale penitus nisi 75 forma particularis et materia particularis vel ahquid compositum ex tahbus. Et ideo non est imaginandum quod in Sorte sit humanitas vel 47 sicut... rationis om. (hom.) B V 4 add. V 4 i: erit] est A X I, om. B C individualis add. B V 4 Camp.

48 se 1 ] et realiter add. A

50-53 est... individualis trp. p. individuali (lin. 55) A V 4

est intentum om. A D V 4 ;| syllogistice om. CIV 4

55 autem om. CI

56-57 sequitur] haec add. D

58 consequentis om. DK

quia (nam K) sequitur DK

61 quia] per hanc regulam DK

63 non] nec B D V 4 '{, distrahens] destruens C Camp. etc. DK

70 <1* om. D

add. D K

74 dicere] ponere A X D, om. K

le] substantia CI

unum 1 ] in add. AI / et] realiter

49 Item] Praeterea CI i aut natura mg. CI ; non] est differentia

hoc*] non add. A A 1

76 et] vel CIK

52 Quod

56 natura] igitur add. A X D

59 antecedentis om. DK

sic arguendo]

distrahente] destruente C V 4 Camp.

nec] vere add. C

64-65 sequitur... natura]

71 in creaturis om. A V 4 74-75 philosophis] Philosopho CI

72 aliquibus] quod 75 substantia-

DB UNTVERSALLBUS

57

natura humana distincta a Sorte quocumque modo, cui addatur una differentia individuahs, contrahens illam naturam, sed quidquid imagina80 bile substantiale exsistens in Sorte vel est materia particularis vel forma particularis vel ahquid compositum ex his. Et ideo omnis essentia et quidditas et quidquid est substantiae, si sit realiter extra animam, vel est simpliciter et absolute materia vel forma vel compositum ex his, vel substantia immaterialis abstracta, secundum doctrinam P e r i p a t e85 t i c o r u m .

[CAP. 1 7 . D E SOLUTIONE DUBIORUM QUAE MOVERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Et quoniam solutio dubiorum est veritatis manifestatio, ideo contra praedicta ahquae obiectiones sunt ponendae, ut solvantur. Multis enim s non parvae auctoritatis viris videtur quod universale sit aliquo modo extra animam et de essentia substantiarum particularium. Ad quod probandum nonnullas rationes et auctoritates adducunt. Unde dicunt1 quod quando ahqua realiter conveniunt et realiter differunt, per ahud conveniunt et per aliud differunt. Sortes autem et 10 Plato conveniunt realiter et realiter differunt; igitur distinctis conveniunt et differunt; sed conveniunt in humanitate et etiam in materia et forma; igitur includunt aliqua praeter ista, quibus distinguuntur. Illa vocant differentias individuales. Item, plus conveniunt Sortes et Plato quam Sortes et asinus; igitur 15 in aliquo conveniunt Sortes et Plato in quo non conveniunt Sortes et asinus; sed non conveniunt in ahquo uno numeraliter; igitur illud in quo conveniunt non est unum numero; igitur est aliquid commune. 79 individualis om. D K

81-83 Et... his mg. B C

82 quidquid est] quod quid DI

84 immaterialis] vel add. B Cap. 17. - 3 Et] sed BI

4 sunt... solventur] solvendae ponentur A^BDK, s. p. quae suo loco

solventur C, s. p. et solvendae I , enim] autem CI part.] singularium, praedicabile de eis C

8 Unde dicunt] Primo igitur arguitur sic I diffenmt om. (hom.) DK

CAP. 17. II, 354s.).

1

12 aliqua... ista] aliquid aliud vel alia A AV4

15-16

in 1 ...

subst.

et] etiam C 9-10 Sortes...

10-11 conveniunt 1 ... diffcrunt om. A V 4

' vocant] vocantur A C V 4 , ipsi add. I

14-16 asinus... asinus] angelus... angelus non est unum numero C

essentia] primarum add. I

7 nonnullas] nullas K

9 aliud... aliud] aliquid... aliquid C

10 et] etiam add. A

ma] scilicet Petrus et Martinus add. K add. I ' dist.] et add. A J C K

6 et] sit add. CI

Ad quod] et ad hoc C

11 for-

quibus] realiter

13 differentias] differentiae A C V 4

numeraliter] sed illud in quo conveniunt

17 aliquid] aliquod A l B I V 4 , aliud C

Cf. Scotus, Ordinatio, I, d. 2, p. 2, qq. l-4^tK 398 (ed. Vaticana,

58

PABS I CAP.

36

Item, X Metaphysicae 2 : In omni genere est unum primum quod est mensura omnium aliorum quae sunt in illo genere. Sed nullum singulare est mensura omnium aliorum, quia non omnium individuorum 20 eiusdem speciei; igitur est aliquid praeter individuum. Item, omne superius est de essentia inferioris, igitur universale est de essentia substantiae; sed non-substantia non est de essentia substantiae; igitur aliquod universale est substantia. Item, si nullum universale esset substantia, igitur omnia universalia 25 essent accidentia, et per consequens omnia praedicamenta essent accidentia, et ita praedicamentum substantiae esset accidens, et per consequens aliquod accidens esset per se superius ad substantiam. Immo sequeretur quod idem esset superius ad se, quia illa universalia non possent poni nisi in genere qualitatis si sint accidentia, et per consequens 30 praedicamentum qualitatis esset commune ad omnia universalia; igitur esset commune ad hoc universale quod est praedicamentum quahtatis. Ahae rationes et auctoritates innumerae adducuntur pro ista opinione, quas causa brevitatis omitto ad praesens, dicturus de eis in diversis locis i n f e r i u s 8 . 35 4 Et ad istas respondeo. Ad p r i m u m concedo quod Sortes et Plato realiter conveniunt et realiter differunt, quia realiter conveniunt specifice et realiter differunt numeraliter. Et per idem conveniunt specifice et differunt numerahter, sicut a 1 i i 5 habent dicere quod differentia individuahs per idem convenit realiter cum natura et differt 40 formahter. Et s i d i c a s quod idem non est causa convenientiae et differentiae, d i c e n d u m quod verum est quod idem non est causa convenientiae et differentiae oppositae ilh convenientiae, quo modo non est in proposito, nam inter convenientiam specificam et differentiam nume- 45 ralem nulla est penitus oppositio. Concedendum est igitur quod Sortes per idem convenit specifice cum Platone et differt numeraliter ab eodem. 18 Item] Amplius C, Ukerius I 19 omnium om. BD aliorum] illorum A C V 4 quae... genere om. BDIK 22 Item] Adhuc CI essentia] natura sui C 23 substantiac 1 ] Sortis A, singularis B, particularis add. A 1 : non 1 ] nulla I, om. C non 1 om. I 24 est] in plus quam add. A, add. mg. B, add. sed d?1. V* substantia] quod est contra praedicta add. DK, igitur etc. add. A V 4 25 Item] Amplius CI 25-26 igitur... accidentia] omne universale esset accidens A X D 30 si sint] si essent CI, ex quo sunt K 34 quas] ego add. I dicturus] u m e n add. A 1 36 Et om. CDI 1 istas] primum istorum CI, rationes add. B 38 specifice] specie A V 4 , in specie B 38-39 specifice] specie B 40-41 pcr... formaliter] et natura per ipsos conveniunt realiter licet non formaliter et in illis conveniunt et difFerunt A 45 differentiam] individualem vel add. B 46 nulla] non CI

*~Aristot., Metapk, X, c. 1, t. 3 (1052b 31-32). s Scilicet Scotistae. pra, lin. 8-13.

8

Cf. Pars n, c. 2.

* Su-

DB UNIYERSALEBUS

59

S e c u n d u m etiam argumentum8 non movet: non enim sequitur 4Sortes et Plato plus conveniunt quam Sortes et asinus, igitur in aliquo 50 plus conveniunt', sed sufficit quod se ipsis plus conveniant. Unde dico quod Sortes per animam suam intellectivam plus convenit cum Platone quam cum asino, et se toto plus convenit cum Platone quam cum asino. Unde de virtute sermonis non debet concedi quod Sortes et Plato conveniunt in aliquo quod est de essentia eorum, sed debet concedi quod 55 conveniunt aliquibus, quia formis suis et se ipsis; quamvis si per contradictionem esset una natura in illis, convenirent in illa, sicut si - per contradictionem - Deus esset fatuus, male regeret mundum. Ad a 1 i u d 7 dicendum est quod quamvis unum individuum non sit mensura omnium individuorum eiusdem generis vel eiusdem speciei 60 specialissimae, idem tamen individuum potest esse mensura individuorum alterius generis vel individuorum multorum eiusdem speciei, et hoc sufficit pro intentione A r i s t o t e l i s . Ad ahud 8 dicendum est quod loquendo de vi vocis et secundum proprietatem sermonis concedi debet quod nullum universale est de 65 essentia cuiuscumque substantiae. Omne enim universale est intentio animae vel ahquod signum voluntarie institutum; nuhum autem tale est de essentia substantiae* et ideo nuhum genus, nec aliqua species nec ahquod universale est de essentia substantiae cuiuscumque, sed magis proprie loquendo debet dici quod universale exprimit vel explicat na70 turam substantiae, hoc est naturam quae est substantia. Et hoc est quod dicit C o m m e n t a t o r , VII Metaphysicae 9, « quod impossibile est quod ahquod illorum quae dicuntur universalia sit substantia ahcuius rei, etsi declarent substantias rerum Unde omnes auctoritates quae sonant universaha esse de essentia substantiarum vel esse in substantiis vel esse 49-52 asinus... asino... asino] angelus... angelo... angelo A V 4 52 et... asino 1 orn. (kom.) BI AA^DKV4

50 sed sufficit] sufficit enim DK

53 Plato] non add. B, plus add. K

58 non om. K

55-57 quamvis... mundum om.

59 omnium] aliorum add. C K

61 multorum] maiorum D,

vel maiorum add. A 1 , et sequitur : Item, alia littera addit 'licet non omnium'. Philosophus enim vel principaliter vel solum loquitur de illis quae sunt eiusdem speciei, sicut patet per exempla sua ibi et de illis quae habent individua quorum aliqua sunt maiora aliqua minora. Et vult quod aliquid minus aliis sit mensura aliorum, non tamen omnium individuorum illius speciei, sed tantum illorum quae non sunt ita parva add. sed del. per va-cat et notat in mg. Ista littera secundum aliquos vacat A 1

61 speciei]

puta si species habeat gradus poterit esse mensura illorum individuorum quae habent potiores gradus add. K

63 Ad aliud] Aliud etiam non procedit C

om. A V 4

67 substantiae] cuiuscumque add. D K

taph.] comm. 12 add. C

72 illorum] eoram CI

65 Omne enim] quia omne DK

66 autem

67-68 nec 1 ... universale om. DK dicuntur] sunt A V 4

7 Supra, lin. 18-21. 8 Supra, lin. 22-24. Supra, lin. 14-17. roes, In Aristot. Metaph., VII, t. 45 (ed. Iuntina, VIII, f. 93ra). 6

/

/

71 Me-

74 vel 1 ] et A C 9

Aver-

60

PAfiS I CAP.

24

partes substantiarum, debent sic intelligi quod auctores non intendunt 75 nisi quod talia universalia declarant, exprimunt, explicant, important et significant substantias rerum. Et si d i c a s : nomina communia, puta talia 'homo', 'animar et huiusmodi, significant aliquas res substantiales et non significant substantias singulares, quia tunc 'homo' significaret omnes homines, quod «> videtur falsum, igitur taha nomina significant aliquas substantias praeter substantias singulares: D i c e n d u m est quod talia nomina significant praecise res singulares. Unde hoc nomen 'homo' nullam rem significat nisi illam quae est homo singularis, et ideo numquam supponit pro substantia nisi ss quando supponit pro homine particulari. Et ideo concedendum est quod hoc nomen 'homo' aeque primo significat omnes homines particulares, nec tamen propter hoc sequitur quod hoc nomen 'homo' sit vox aequivoca, et hoc quia quamvis significet plura aeque primo, tamen unica impositione significat illa et subordinatur in significando illa plura *> tantum uni conceptui et non pluribus, propter quod univoce praedicatur de eis. Ad u l t i m u m 1 0 habent dicere illi quiponunt intentiones animae esse qualitates mentis, quod omnia universalia sunt accidentia. Non tamen omnia universaha sunt signa accidentium, sed aliqua sunt signa 95 substantiarum tantum et illa quae sunt tantum signa substantiarum constituunt praedicamentum substantiae, alia constituunt alia praedicamenta. Concedendum est igitur quod praedicamentum substantiae est accidens, quamvis declaret substantias et non accidentia. Et ideo concedendum est quod aliquod accidens, illud scilicet quod est signum tan- 100 tum substantiarum, est per se superius ad substantiam. Nec est hoc magis inconveniens quam dicere quod ahqua vox est nomen multarum substantiarum. 75-76 auctores... nisi] auctoritatcs intelligunt I, om. C K gnificant om. CI

78 dicas] dicatur A C K V 4 ,

79 aliquas] alias EV 4 , om. CI non add. s.lirt. I A A 1 ;: sit] est BEIV 4 CI i! animae om. A K

significant] aliquas add. A, om. CI

84 illam] rem I, rem add. A K 89 hoc] ideo add. C 94 esse om. IK

76 explicant om. BCI

contra add. CI, quod add. K 80 homo] non C

87-88 partic.] singulares K 90 plura om. DK

81 nomina] 88 nec] non

93 habent dicere] dicerent

95 universalia] vel accidentia add. C

97 alia 1 ] autem uni-

versalia quae (quod D) sunt signa (significant K) accidentium (accidentia K) add. A J D K dicamenta] accidentium add. A K

77 et si-

J; talia om. A X CI

100 scilicet] accidens add. A J D , est] unum add. CI

97-98 prao101 ad

subst.] ad suas substantias CI

Supra, lin. 25-32. Ponentes intentiones animae esse qualitates mentis vide supra, cap. 12, nota 6. 10

DB UNTVERSALLBUS

61

Sed n u m q u i d idem est superius ad se ipsum? P o t e s t d i c i los quod non, quia ad hoc quod aliquid sit superius ad ahud requiritur distinctio inter illa. Et ideo potest dici quod non omnia universalia sunt per se inferiora ad hoc commune 'qualitas', quamvis omnia universalia sint qualitates, quia hoc commune 'qualitas' est quahtas, non tamen est inferius ad illud sed est ipsummet. no E t s i d i c a t u r : idem non praedicatur de diversis praedicamentis, igitur quahtas non est communis ad diversa praedicamenta, d i c e nd u m est quod sive idem praedicetur de diversis praedicamentis quando stant significative sive non, tamen quando illa praedicamenta stant et supponunt non significative non est inconveniens idem praedicari de ii5 diversis praedicamentis. Unde si in ista 'substantia est qualitas' subiectum stet materiahter vel simpliciter pro intentione, ipsa est vera. Et eodem modo ista est vera 'quantitas est qualitas', si 'quantitas' non stet significative: et ita idem praedicatur de diversis praedicamentis. Sicut istae duae 'substantia est vox', 'quantitas est vox' verae sunt si 120 subiecta supponant materialiter et non significative. Et s i d i c a s : qualitas spiritualis est in plus quam quodcumque praedicamentum, eo quod praedicatur de pluribus, nam praedicatur de omnibus praedicamentis, et nullum praedicamentum praedicatur de omnibus praedicamentis: 125 D i c e n d u m est quod qualitas spiritualis non praedicatur de omnibus praedicamentis significative sumptis, sed tantum pro signis sumptis, et propter hoc non sequitur quod sit in plus quam quodcumque praedicamentum. Nam superioritas et inferioritas inter ahqua sumitur ex hoc quod unum significative sumptum praedicatur de pluribus quam i^oaliud significative sumptum. Unde ista est difficultas tahs qualis est de isto nomine 'dictio', nam hoc nomen est unum contentum sub nomine, nam hoc nomen 'dictio' est nomen, et non omne nomen est hoc nomen 'dictio'. Et tamen hoc nomen 'dictio' est quodammodo superius ad omnia nomina et ad hoc nomen nomen', nam omne no135 men est dictio, sed non omnis dictio est nomen. 104 idem] nihil K 105 aliud] aliquid BDI jj requiritur] quod sit add. C 108 sint] vere add. A X K qualitas 1 ] quod est qualitas C, om. BI 110 dicatur] quod add. C D K praedicam.] quando stat significarive add. CI 111 praedic.] cuius contrarium dictum est add. A*DK 112 idem] universale B 113 stant] stat C 115-16 subiectum stet] substantia V 4 117 quantitas 1 ] qualitas C 119 duae s.lin. A 1 , om. BCI 120 subiecta] iscae CI, substantia A 121 dicas] quod add. CI ;; quodc.] aliud add. A 1 122 nam] quia B C 123 nullum] aliud CI 126-27 pro... sumptis] sumptis pro signis BD 130 talis om. A B E V 4 131 isto] hoc A X K i nomen] dictio add. C K I! unum] nomen add. B j| sub] hoc add. CI 132 nam] quia D K 133 quodammodo] quodam A B V 4 , quid C

62

PABS I CAP.

36

Et ita videtur quod idem respectu eiusdem est superius et inferius. Quod potest solvi dicendo quod argumentum concluderet si in omnibus propositionibus quibus probatur conclusio termini supponerent uniformiter. Nunc autem aliter est in proposito. Si tamen hoc vocetur 'inferius' de quo ahquo modo supponente praedicatur ahud et de pluribus, uo quamvis illud si aliter supponeret non praedicaretur de eo universahter sumpto, potest concedi quod idem respectu eiusdem est superius et inferius, sed tunc 'superius' et 'inferius' non sunt opposita sed disparata.

[CAP. 1 8 . D E QUINQUE UNIVERSALIBUS ET EORUM SUFFICIBNTLA]

Ostenso quid est universale, videndum est quot ponuntur species universahum K Ponuntur autem quinque universaha, quorum sufficientia et numerus potest sic accipi. Omne universale est de multis praedicabile: aut igitur praedicatur in quid de multis aut non in quid. Si in quid, ita quod convenienter per illud contingit respondere ad quaestionem factam per quid de aliquo, hoc contingit dupliciter. Quia aut illa multa de quibus praedicatur sunt omnia similia, ita quod omnia essentiahter conveniunt, nisi forte unum componatur ex pluribus aeque similibus, et sic est species speciahssima. Aut non omnia de quibus praedicatur praedicto modo conveniunt, sed contingit reperire ahqua duo quae simphciter secundum se tota et secundum suas partes, si habeant partes, sunt dissimilia, sicut est de 4animali\ Nam 'animaT praedicatur de homine et asino, et maior est similitudo substantiahs inter duos homines quam inter hominem et asinum. Simihter est de 'colore' respectu albedinis et nigredinis, nam nec haec nigredo nec ahqua pars huius nigredinis tantum convenit cum hac albedine vel ahqua parte huius albedinis quantum una albedo convenit cum aha, et propter hoc intentio praedicabihs de albe137 omnibus] talibus CI 138 propos.] in add. A 1 , add. s. lin. V 4 |l probatur] pracdicatur A X BEI, pracdicantur V 4 , om. A j! conclusio] communes ABEV 4 , tales F Gcm. 140 ct] ctiam add. K 141 universaliter] uniformiter AEI, uni-ter B, u-r A X V 4 143 opposita] contraiia (mg.) B Cap. 18. - 3 cst] sit A A X C !i ponuntur] sunt A A 1 4 quorum om. A V 4 9 omnia 1 ] omnes A, omnino CDIK || similia... omnia 1 ] similes... omnes A |; essent.] aequaliter A X DI 9-10 conveniunt] unicuiquc add. A X DK 13 si... partes om. ABE 14 et] de add. BCI 17 nec mg. B, om. DI 18 quantum] quam IV 4 19 albedo] nigredo CDK

CAP. 18. - 1 De quinque universalibus seu de praedicabilibus cf. Guillelmus de Ockham, Expositio itt librum Porphyrii De praedicabilibus (ed. E. A. Moody).

5

10

15

DE UNTVmSAI.IBUS

63

20 dine et nigredine non est species specialissima sed genus. Sed albedo est species specialissima respectu albedinum, quia quamvis aliquando una albedo plus conveniat cum una albedine quam cum alia, sicut duae albedines aeque intensae plus convenire videntur quam albedo intensa et remissa, tamen semper altera illarum albedinum tantum convenit cum 25 aliqua parte alterius quantum quaecumque duae albedines conveniunt inter se. Et propter hoc 'albedo' est species speciahssima et non genus respectu albedinum. Verumtamen sciendum est quod tam genus quam species duphciter accipitur, scilicet large et stricte. Stricte autem vocatur genus illud per 30 quod convenienter respondetur ad quaestionem factam per 'quid' de ahqua re per pronomen demonstrans illam rem2. Sicut si quaeratur 4quid est hoc', demonstrando Sortem, convenienter respondetur dicendo quod est animal vel homo et sic de aliis generibus. Et consimihter est de specie. Large autem dicitur genus vel species omne illud per quod conve35 nienter respondetur ad quaestionem factam per 'quid est' per nomen connotativum, quod non est mere absolutum. Sicut si quaeratur 'quid est album', convenienter respondetur quod est coloratum. Et tamen si quaereres quaestionem cquid est' per pronomen demonstrativum, numquam contingit convenienter respondere per 'coloratum'. Quidquid 40 enim demonstrares per hoc pronomen 'hoc', sic quaerendo 'quid es£ hoc', numquam convenienter respondebis quod est coloratum. Quia sic quaerendo vel demonstras subiectum albedinis, et tunc manifestum est quod non convenienter respondes; vel demonstras albedinem, et manifestum est quod non convenienter respondes per 'coloratum', nam albedo 45 non est colorata; vel demonstras unum aggregatum, et manifestum est quod non convenienter respondes, quia illud aggregatum non est coloratum, sicut i n f e r i u s ostendetur 8 ; vel demonstras illum terminum, et manifestum est quod ille terminus non est coloratus. Patet igitur quod 21 albedinum] albedinis A

aliquando om. CI

22 una] alia A 1

cumque] quantumcumque B C ;; quaecumque om. I 31 re] aut add. B

32 quod] hoc add. A X C D

33 vel] et D K i. generibus] et speciebus add.

A A X K V 4 ; Et cons.] et similiter CIV 4 , quia eodem modo K stionem] interrogationem C || factam om. DK j, per om. A D K om. A C E

38-39 numquam] numquid D

respondetur CI, responderes K

34 per s.lin. V 4 , om. A B 36 non om. D

41 hoc] album I, quod add. B || resp.]

43-44 vel... respondes mg. C, om. (hom.) I

45 colorata] coloratum I j| et] similiter add. A 1

44 per] quod est C

47 illum] unum A

Quaestio fit per pronomen, non responsio. Cf. lin. 38 et 52. cap. 20. 2

35 qua©-

38 quaestionem

39 contingit om. BCI || respondere] responde(bi I)tur

40 demonst.] demonstres A^DI ;; sic om. A K V 4

BCI

25 quantum quae-

29 genus] et etiam species omnes add. K

8

Cf. infia,

64

PAfiS I CAP.

24

ad talem quaestionem 'quid est album* convenienter respondetur per 'coloratum', et propter hoc 'coloratum' potest dici genus, large sumendo » genus. Quia tamen per 'coloratum' non convenienter respondetur ad quaestionem 'quid est' factam per pronomen demonstrativum, ideo non est genus, stricte sumendo hoc vocabulum 'genus'. Et eodem modo, proportionahter, est de specie. Et est ista distinctio necessaria, quia sine ea non possunt salvari 55 multae auctoritates A r i s t o t e l i s et ahorum a u c t o r u m quin repugnent; sed per eam exponendae sunt, quia multae regulae intelliguntur de genere et specie primo modo dictis, quae non intelliguntur de aliis, sicut in processu patebit. Si autem non praedicatur tale praedicabile in quid, vel hoc est quia exprimit partem rei unam et non aliam, nihil extrinsecum exprimendo, et sic est differentia. Sicut 'rationale', si sit differentia hominis, exprimit partem hominis, scihcet formam et non materiam. Vel exprimit sive importat ahquid quod non est pars rei, et tunc vel praedicatur contingenter vel necessario: si contingenter, sic vocatur accidens, si necessario, 65 sic vocatur proprium. Verumtamen sciendum est quod ahquando illud extrinsecum importatum potest esse una propositio sine cuius veritate [non] potest esse exsistere vere praedicari de ahquo, sicut secundum p o n e n t e s quantitatem non esse aham rem a substantia et quahtate 4, hoc nomen 'quan- 70 titas' importat istam propositionem esse veram, si formetur, quando praedicatur de aliquo 'hoc habet partem distantem a parte'. Est etiam sciendum quod secundum multas o p i n i o n e s idem potest esse genus large accipiendo hoc nomen 'genus' respectu ahquorum, et proprium vel accidens respectu ahorum. Sicut quantitas respectu 75 ahquorum est genus, puta respectu corporis, lineae, superficiei et huiusmodi, et tamen secundum opinionem quae ponit quantitatem non esse aliam rem a substantia et quahtate respectu substantiae et quahtatis est

49 per om. A C dere A X B C D men CI

50-51 krge... genus om. BCI

52 factam per trp. p. quaestionem BK

j| per] et B

53 vocabulum] no-

63 formam... materiam] animam intellectivam quae est forma et non materiam K || sive]

simul A, seu B, et D K

68 [non] E Gem., om. A A X B C D I K V 4

dum] istos add. C, istos vel add. I tum C ;; puta] scilicet A V 4 add. A, om. B 4

51 conv. respondetur] contingit respon-

Cf. infra, cap. 44.

75 aliorum] aliquorum B C

73 etiam] autem A^CI |! secu»76 aliquorum] aliarum quantita-

77 quae] non add. sed del. V 4 |j non om. A V 4

78 rem] distinctam

DB UNTVERSALLBUS

65

accidens vel proprium. Sed hoc est impossibile de genere, stricte su00 mendo hoc nomen 'genus'. Et hoc idem dicendum est de specie. Et s i d i c a s: ens est universale, et similiter unum, et tamen non est genus: Simihter hoc commune 'universale' est universale, et tamen non est genus nec species: ss Ad p r i m u m istorum p o t e s t d i c i quod illa est divisio universalium quae non praedicantur de omnibus, 'ens' autem praedicatur de omnibus5. De uno autem est alia ratio, quia 'unum' potest assignari esse accidens vel proprium. Ad s e c u n d u m potest dici quod hoc commune 'universale' est 90 genus, et ideo genus praedicatur de specie, non pro se sed pro specie.

[CAP. 1 9 . DE INDIVIDUO QUOD CONTINETUR SUB QUOLIBET UNIVERSALL]

5

His praemissis de universali dicendum est de quinque universahbus in speciali. Primo tamen dicendum est de individuo, quod continetur sub quolibet universali. 79 est imposs.] esse possibile A X BD add. A*BDI 81 est] unum add. B quod est add. C universale 1 ] universale neque ACEI 85 istorum om. DK

, genere] substantiae add. I 80 genus] est impossibile 82 genus] nec species add. C 83 commune] nomen BI, enim add. CI 1 et tamen] ita tamen quod C 84 nec] 87 autem om. CI 90 genus1 om. A C

Cap. 19. - 4 Primo tamen] Et primo DK , dicendum] considerandum C, om. K

Hic codex N 1 (Neapoli, Bibl. Nat. VIII. E. 98) addit: "Nota quod ideo non potest ens comprehendi sub isto 'universali' quia non est genus. Tamen si ratio generis praecise consistat in 'praedicari de pluribus specie differentibus et in eo quod quid est' et ens praedicetur in quid de his de quibus praedicatur, secundum A r i s t o t e l e m , IV Metaphysicae, et praedicatur de pluribus difFerentibus specie, quia de omnibus, difficile est negare quin ens sit genus. Et quia intellectus qui movetur ex istis praecise ad eandem intentionem generis circa intentiones primas debet conformiter enti eandem intentionem attribuere, praesertim cum secundum omnes theologos moderni temporis, seu potius philosophantes, ens sit commune univocum enti primo et ceteris entibus omnibus, et ideo enti convenit unus conceptus in mente. Nec obstat philosophia quae clamat quod ens non sit univocum omnibus praedicamentis, quia ut i n f e r i u s o s t e n d e t u r , conceptus entis potest esse univocus omnibus rebus. Et non obstante quod sit univocus omnibus rebus - maxime secundum i 11 o s qui ponunt nullam rem nisi substantiam et qualitatem - et tamen sunt plura praedicamenta. Sed istud non oportet pro nunc discutere". Cf. infira, cap. 38, nota 1, additio cod. 26 S. Geminiani. 5

ockham, summa logicae

5

66

PABS I CAP.

36

Et est sciendum primo quod apud logicos ista nomina convertibilia sunt 'individuum', 'singulare', 'suppositum', quamvis apud theologos 'individuum' et 'suppositum' non convertantur, quia apud eos suppositum non est nisi substantia, accidens autem est individuum. Sed in isto capitulo utendum est istis nominibus illo modo quo logici utun- 10 tur eis. Apud logicum autem 'individuum' tripliciter accipitur. Nam uno modo dicitur individuum illud quod est una res numero et non plures, et sic potest concedi quod quodlibet universale est individuum. Aliter dicitur individuum res extra animam, quae est una et non plures, nec 15 est signum alicuius; et sic quaelibet substantia est individuum. Tertio modo dicitur individuum signum proprium uni, quod vocatur terminus discretus; et sic dicit P o r p h y r i u s 1 quod individuum est quod praedicatur de uno solo. Ista autem definitio non potest intelligi de re exsistente extra animam, puta de Sorte et Platone et huiusmodi, quia 20 res tahs non praedicatur de uno nec de pluribus; ideo oportet quod intelhgatur de ahquo signo proprio uni, quod non potest praedicari nisi de uno; hoc est non praedicatur de aliquo convertibiliter, quod potest supponere pro pluribus in eadem propositione. Tale autem individuum tripliciter potest assignari. Quia aliquod 25 est nomen proprium ahcuius, sicut hoc nomen 'Sortes' et hoc nomen 'Plato'. Ahquod autem est pronomen demonstrativum, sicut hic 'hoc est homo', demonstrando Sortem. Aliquando autem est pronomen demonstrativum sumptum cum aliquo termino communi, sicut 'hic 30 homo', Tioc animaT, 'iste lapis', et sic de aliis. Et sicut distinguitur de hoc nomine findividuum', ita potest distingui de hoc nomine 'singulare' et de hoc nomine 'suppositum'. Unde2 et 8 individuum] singulare A V 4 modo CI est] illud add. D

10 istis nominibus] eis I, istis vocabulis K

14 sic] isto

17 dicitur] accipitur A C

18 dicit Porph.] dicitur a Porphyrio DK, dicit Philos. V 4 ||

19 autem om. CI

21 non] nec CI |j dc uno] nec dc se A V 4 |! ideo] immo B,

sed CI I! quod] ibi add. CI

25 assignari] vel distingui add. CI

26 Sortes... nomen' om. CI

27 Aliquod] aliud C, aliquando I ;i autem om. BCIK ]! est] sicut add. C, proprium add. V 4 || pronomen] proprium A, nomen proprium D !! sicut] est add. A V 4 29 aliquo] alio add. V 4 ;; termino] determinabili A X D K

hoc] homo B V 4

28 est 1 ] nomen C

30 iste lapis om. E j| iste] hic CI

32 et

om. BCEI 1 Porphyrius, Isagoge, cap. De specie (versio Boethii, ed. L. Minio2 Cf. Aristot., Anal Paluello, Aristoteles Latinus I, 6-7, Bruges-Paris 1966, 13). Poster., I, c. 22 (83a 1-2). Iuxta Aristotelem dicere 'lignum est album' est praedicatio per se; dicere autem 'album est lignum' est praedicatio per accidens. Cf. etiam R o bertus Grossatesta, In Aristot. Anal. Poster., I, t. 86 (ed. Venetiis 1521, f. 24vb).

DB UNTVERSALLBUS

67

apud a n t i q u o s , sicut puerulus didici, supposita termini communis alicuius duplicia sunt, scilicet per se et per accidens. Sicut istius termini 35 falbum' supposita per se sunt 4hoc album', 'illud album\ supposita per accidens sunt Sortes et Plato et iste asinus. Quod non potest intelligi nisi accipiendo hoc nomen 'suppositum/ pro individuis quae sunt signa rerum; quia loquendo de supposito quod est a parte rei et non signum ahcuius, impossibile est quod ahqua sint supposita ahcuius termini per 40 se et ahqua per accidens. Sed aliter accipiendo suppositum, scihcet pro termino proprio uni, quod dicitur suppositum quia de iho praedicatur illud commune, non pro se sed pro suo significato, illa dicuntur supposita per se ahcuius termini communis quae sunt pronomina demonstrativa sumpta cum eodem termino communi; nomina autem propria et 45 pronomina demonstrativa dicuntur supposita per accidens eiusdem termini. Et est differentia magna inter ista individua sive supposita et illa, nam impossibile est unum contrariorum vere praedicari de supposito per se alterius contrarii, sicut haec est impossibihs 'hoc album est nigrum', sed de supposito per accidens unius contrarii potest praedicari 50 aliud contrarium, quamvis non dum est suppositum illius, sicut si Sortes sit modo suppositum albi, adhuc est haec possibilis 'Sortes est niger', et hoc quia idem potest esse suppositum per accidens duorum contrariorum successive, quamvis non simul.

[CAP. 2 0 . DE GENERE: QUID EST GENUS?]

Post haec dicendum est de quinque universahbus, et primo, sequendo P o r p h y r i u m , dicendum est de genere. Definitur autem genus a P h i l o s o p h o 1 eta P o r p h y r i o 1 5 sic: « Genus est quod praedicatur de pluribus differentibus specie in eo quod quid 33 antiquos] aliquos D, lofdcos K i| puerulus] parvulus B positum] supposita A A X B D E cuius 1 termini] rei A, om. K bilis] hoc... impossibile C V 4

38 non] est add. BEI

35 album 1 ] albedo C

37 sup-

39 alicuius 1 ] rei add, A , rei sic add. I || aii-

43 termini om. B C E V 4 \\ communis om. A X D

48 haec... impossi-

49 per accidens om. K V 4 i! potest] vere add. A X D

add. C, add. mg. I || non dum] nondum AE || sicut] sic AE || si om. C K

50 non] possit 51 albi] nigri A V 4 |)

haec possibilis] hoc possibile K V 4 || niger] albus A B V 4 , tamen de eodem Sorte poterit esse verum 'hic Sones est niger' add. K

53 simul] sicut quilibet studiosus potest applicare add. A 1

Cap. 2 0 . - 4 Philos. et a om. A X D || et a Porph. om. I

CAP. 20. - ^Aristot., Topica, cap. De genere (ed. cit., pp. 6s.).

I, c. 5 (102a 31-32).

1

Porphyrius,

hagogt,

68

PABS I CAP.

36

Circa quam definitionem primo notandum est quod genus non est aliqua res extra animam, de essentia illorum de quibus praedicatur, sed est quaedam intentio animae, praedicabilis de multis, non quidem pro se sed pro rebus quas significat. Unde sicut quando profero istam proposi- io tionem 4homo est animal', vox praedicatur de voce, non tamen praedicatur vox de voce pro voce, quia non intendimus uti ipsa voce pro se ipsa, sed pro re quam significat, et ita praedicatur de re. Sic est de intentione generis, quia non praedicatur pro se sed pro re quam significat. Et ideo quando genus praedicatur de specie non denotatur quod subiec- is tum sit praedicatum, nec quod praedicatum reahter conveniat subiecto in esse reah, sed denotatur quod illud quod importatur per subiectum est illud quod importatur per praedicatum. Ista autem intentio quae est genus non praedicatur de rebus extra animam, quia illae non subiciuntur, sed praedicatur de signis tahum 20 rerum, de quarum essentia tamen non est genus, sicut nec intentio animae est de essentia rei extra. Ex quo sequitur quod genus non est pars speciei. Et non solum hoc, sed etiam nec genus importat partem speciei, immo genus importat totum. Non enim illa intentio plus importat materiam quam formam 25 nec e converso, proprie loquendo de 'importare' seu 'significare'. Improprie tamen utendo vocabulo potest dici quod genus ahquando importat materiam et non formam; quod non est ahud quam dicere quod in quohbet significato per tale genus invenitur materia eiusdem rationis, non autem aliqua forma eiusdem rationis. 30 Verumtamen non omne genus, etiam isto modo loquendo, significat materiam rei, quia aliquod est genus quod est commune praecise ad simplicia, carentia compositione ex materia et forma, sicut est de 'colore', quod non est commune nisi ad colores, qui non componuntur ex materia et forma. Et ideo omnes auctoritates p h i l o s o p h o r u m 8 35 quae ponunt quod genus est pars rei vel quod est materia rei vel consi7 notandum] vidcndum A V 4 , sciendum B 1 1 - 1 2 tamen... voce 1 om. A X C 13 et... re a om. A C

AXD AV4,

et sic

A1,

9 multis] pluribus A X C K

10 Unde om. CI

12 pro 1 ] se add. A 1 " intendimus] hic (in D) illa propositionc add. de re 1 ] non pro se sed pro re quam significat V 4 ,, de] pro A X I || Sic] ita

sicut CD, autem add. K

13-14 est... significat] cum dicitur : genus praedicatur de

specie, non denotatur quod genus fsitj species, nec quando dicitur : homo est animal C illae] nam illae intentiones C ceptus et add. mg. generis A

21 tamen om. A^CK

26 nec e convero om. A A X K V 4

gnificare I, mg. B, om. K , seu significare om. ACEI loquendi I, om. C 8

26 importare] materia C, si-

31 etiam] de add. I, om. A A X K i| loquendo]

35 et forma om. BIK i! Et om. A X B C

Cf. Aristot., Metaph.y,

20 quia

23 quo] quibus A V 4 j| genus] con-

36 vel] et BCI

c. 28, t. 33 (1024 29 - 1024b 16).

DB UNTVERSALLBUS

69

milia, sic glossari debent quod ideo genus dicitur pars rei vel materia, quia est quasi pars materialis definitionis vel descriptionis. Sicut enim in naturalibus materia praesupponitur formae et forma advenit sibi, ita si 40 aliqua res debeat dcfiniri, primo ponendum est genus, secundo addendae sunt differentiae essentiales vel accidentales. Et ideo genus est pars definitionis et primum in definitione, ad modum, aliquo modo, quo materia est primum in composito. Et propter hoc, et propter nihil aliud, dicunt auctores quod genus est materia et pars rei. 45 Et s i d i c a s: si genus est pars definitionis et definitio est eadem realiter cum definito, igitur est pars definiti, d i c e n d u m est quod de virtute sermonis ista est simpliciter falsa 'definitio est eadem realiter cum definito'; sed ista est simpliciter vera 'definitio et definitum significant idem\ Nec aliud intendunt auctores. 30 Secundo notandum est quod genus praedicatur de speciebus et individuis. Tamen aliter est de genere stricte sumpto et large sumpto. Nam omne genus stricte sumptum requirit res distinctas dissimiles, pro quibus illa de quibus praedicatur genus supponunt. Non sic autem est de genere large sumpto, immo sufficit quod illa de quibus praedicatur et quae sup55 ponunt pro aliis sint communia et ab invicem se removentia. Sicut si non esset possibile quod esset aliqua res substantialis nisi homo, adhuc
[CAP. 2 1 . DE SPECIE]

Speciem similiter definiunt p h i l o s o p h i 1 dicentes quod «species est illud quod praedicatur de pluribus differentibus numero in eo quod quid». 37 vel materia] rei add. E, om. A K V 4 BCEK

40 debeat] debet A X C D

43 in composito] in definitione compositi I

V 4 '; et propter 1 om. A B quod AA^BE

44 auctores] auaoritates A 1 , doctores B " et] sive C, vel D V 4

51 et] aliter de genere add. A 1

distinctas] disparatas A, vel add. mg. V 4 , om. K sunt I

42 aliquo modo om.

43 et 1 ] ideo et add. A " propter 1 hoc] ideo

sumpto 1 om. CI

45 si 1 ]

52 requirit] aliquas add. K ||

55 sint] sunt AE, sicut, et add. (p. communia)

57 vel] et A J C K 'j multitudo] praedicaretur de istis communibus vel mulritudo add. CI Cap. 2 1 . - 2 similiter] autem A 1 , sic C, om. I

CAP. 21. - 1 Porphyrius, Isagoge, Praedicamenta, c. 5 (3a 37-39).

cap. De specie

(ed. cit., p. 9); cf. Aristot.,

70

PABS I CAP.

36

Circa quam dicendum est, sicut de genere, quod species est intentio 5 animae, quae non est de essentia individuorum, quamvis sit praedicabilis de eis. DifFert autem ista intentio ab intentione quae est genus, non tamquam totum a parte, quia realiter et proprie loquendo nec genus est pars speciei nec species est pars generis, sed in hoc differunt quod species est io communis ad pauciora quam genus suum, ita quod genus est signum plurium et species pauciorum. Unde sicut hoc nomen 'animaT significat plura, quia significat omnia animalia, hoc autem nomen 'homo' significat pauciora, quia significat tantum homines, ita est de genere et specie. Et hoc est speciem esse partem subiectivam generis, scilicet speciem is significare pauciora quam genus. Sic etiam haec vox 'homo' potest dici pars huius vocis 'animar, hoc est haec vox 'homo* significat pauciora quam haec vox 'animaT. Et sic accipiunt omnes recte loquentes istum terminum 'pars subiectiva'. Simihter sicut genus non praedicatur de speciebus pro se sed pro 20 rebus quas significat, ita species non praedicatur de pluribus pro se sed pro rebus. Ipsa enim species non est plura, quamvis praedicetur de pluribus. Nec etiam species est realiter in individuo, tunc enim esset pars individui, quod manifestum est esse falsum: tum quia nec est materia nec forma; tum quia aliqua sunt individua quae non habent partes, et 25 per consequens species non est pars individui, sed est signum individui, immo significat omnes res individuales contentas sub ea. Est autem sciendum quod intentionum, quae sunt genera et species, quaedam sunt genera generahssima, quaedam sunt genera et species subalternae, quaedam sunt species speciahssimae. 30 Est autem genus generahssimum quod non habet genus supra se, hoc est genus generalissimum est illud de quo universahter sumpto non praedicatur ahud genus et simul de alio, quamvis secundum aliquam o p i n i o n e m de genere generalissimo praedicetur particulariter ahquod ahud genus. Unde a 1 i q u i * ponunt quod haec est vera 'sub- 35 5 quam] quod C, definitionem add. A X DK, sciendum est et add. (ultra) A 1 !! dicendum] sciendum D |J sicut de genere] quod ita dicendum cst de specie sicut dictum est scilicet D add. CI

10 est pars om. CI \\ quod] quia BI, om. C

CI, est signum add. D |! pauciorum] paucorum ABI tantum add. C

15 Et om. CI

speciebus] pluribus A 25 sunt] sint E

11 suum om. A K V 4

14 tantum] omnes C, om. I K V 4 ,; homines]

subiectivam] substantivam V 4 , om. I

21 pluribus] individuis add. CI

27 immo] hocest I

20 dc] pluribus add. V 4 ;;

24 manif. est esse] cst CI ; nec] non CI

28 intent.] intentioncs BCI ;; quae] quaedam A X B

aliquod BEK || et... alio] sed bene praedicatur de alio I, om. A^BEIK 1

8 non] autem 12 species] sua add.

33 aliud]

34 part. om. AA X BEIK

"Secundum opinionem suam M , notatur in margine cod. C. Cf. infra, cap. 44.

DB UNTVERSALLBUS

40

45

71

stantia est quantitas', quia tamen non ponunt istam esse veram 'omnis substantia est quantitas', ideo possunt salvare quod substantia est genus generalissimum. Quamvis etiam aliter possent salvare, scilicet dicendo quod genus generalissimum est illud de quo universaliter sumpto non praedicatur in quid aliud genus. Nunc autem quamvis dicerent istam esse veram 'substantia est quantitas', non tamen dicerent quod quantitas praedicatur in quid de substantia universaliter sumpta. Species autem specialissima est intentio non habens speciem sub se, hoc est species specialissima de nullo communi praedicatur in quid, quamvis de multis singularibus possit praedicari in quid. Media autem inter speciem speciahssimam et genus generahssimum vocantur genera et species subalternae.

[CAP. 2 2 . DE COMPARATIONE GENERIS ET SPECIEI AD INVICEM]

5

10

Viso quid est genus et quid species, istae intentiones secundum communes proprietates et proprias sunt ad invicem comparandae \ DifFerunt autem in hoc quod genus praedicatur de specie, sed species non praedicatur de genere. Quod non est intelhgendum quod species nullo modo praedicetur de genere: hoc enim impossibile est, cum genus praedicetur de specie, et per consequens species de genere. Sequitur enim per conversionem 'homo est animal, igitur animal est homo'; et ita si genus praedicatur de specie sequitur necessario quod species praedicatur de genere. Et ideo sic intelhgenda est differentia quod quando genus actualiter continet sub se diversa individua diversarum specierum tunc genus vere praedicatur de specie universaliter sumpta, sed species tunc non praedicatur de genere universaliter sumpto, quam38 possent] possunt AB, possint A^E, possit C, posset I ;j salvare] salvari CI, et melius add. A X D || scilicet] sic A X K, om. CI special.] Unde ipsa C

40 quamvis om. A V 4

41 quantitas] non add. mg. B

45 singularibus] communibus A*BD, non communibus CI

D, om. C || praedicari mg. V 4 , praedicetur C, non add. A X D 46 vocantur] sunt C, et add. D

44 h o c . .

possit] possint

Media autem] omnia autem quae sunt I

47 species] et dicimtur species add. A J D H subalt.] ideo. etc. add. A V 4 ,

de quibus sufficienter patet cognitis extremis, scil. genere generalissimo et specie jpecialissima add. A X D Cap. 2 2 . - 5 Differimt autem] Circa quod sciendum quod genus et specics diflferunt K species] species autem B C tur om. CDC

6 quod] quasi DK, quia V 4

11 est] ista add. CI

8 genere] praedicatur add. C K

5-6 sed 9 igi-

12 diversa] omnia A, multa CI

CAP. 22. - 1 Cf. Porphvrius, Isagoge, cap. De communibus generis propriis generis et speciei (ed. cit., pp. 23s.).

et speciei et De

72

PABS I CAP.

36

vis praedicetur de genere particulariter sumpto. Unde haec modo est vera 'omnis homo est animaT, sed haec est falsa omne animal est homo', quamvis haec sit vera 'animal est homo', ex quo haec particularis, quae cum indefinita convertitur, vera est 'ahquod animal est homo\ Verumtamen si nullum animal esset in rerum natura nisi homo, haec tunc esset vera omne animal est homo' sicut ista 'omnis homo est animal\ Et ita species potest praedicari de genere non tantum particulariter sed etiam universaliter, sed non quando diversa individua diversarum specierum sunt in rerum natura. Est etiam advertendum quod quamvis genus praedicetur de specie, praedicatio tamen illa non semper est necessaria, sicut haec non est necessaria 'homo est animal\ Si enim nullus homo esset, haec esset falsa 'homo est animar sicut haec esset falsa 'aliquod compositum ex corpore et anima intellectiva est animaT, propter falsam implicationem. Quamvis autem ista sit contingens 'homo est animal\ ista tamen condicionahs est necessaria 'si homo est, animal est\ Alia difFerentia ponitur, videlicet quod genus continet speciem, species autem non continet genus. Quod est sic intelhgendum quod genus natum est praedicari de pluribus, - hoc enim hic 'continere' vocatur -, species autem non potest praedicari de pluribus quam genus suum. Alia diflferentia ponitur quod genus est prius naturahter quam species. Quae non est intelligenda sicut sonat, quasi prius natura sit illa intentio quae est genus quam illa intentio quae est species, quia illaintentio quae est species potest esse in anima sine illa intentione quae est genus sicut e converso. Unde non quilibet quando format propositionem talem 'Sortes est homo' oportet quod habeat omnes intentiones in anima quae sunt genera ad Sortem. Sed per istam propositionem 'genus est prius natura quam species' nihil ahud intendunt auctores nisi quod genus est communius quam species. Propter quod non oportet quamvis esse exsistere praedicetur de genere quod praedicetur de quahbet eius specie, immo potest vere negari ab ahqua specie, quamvis vere praedicetur de genere, sed e converso est impossibile. Et hoc non est aliud quam dicere 21 spccics] non add. K

21-22 partic.] sumpto add. A

26 haec] tunc ista B, ista C, hic ista I teria et forma scilicet add. CI add. D tura A 1

falsa] omnis add. K

36 quasi] quod A C V 4 , quia I

43 oportet] quod add. CIV 4 sibile] possibile I

27 esset] est ACE, tunc add. D <; ex] ma-

29 autem] tamen CDI : ista] haec CIK

33 pluribus] quam species add. A

39 fbrmat] unam add. A 1

24 ctiam] autcm A^CIKV 4 29-30 condic.] semper

35 ponitur] est sdl. BD, scil. add. I

naturaliter] na-

37^38 quia... potest] ita quod... non possit C

40 in anima om. CEIKV 4

42 intendunt] intelligunt A J C I K

45 ab aliqua] ab alia A, de qualibet eius C, eius add. I

46 impos-

15

20

25

ao

35

40

45

DB UNTVERSALLBUS

73

quod tales consequentiae sunt bonae 'homo est, igitur animal est', sed non e converso; 'lapis est, igitur substantia est' et non e converso. Aha difFerentia ponitur, quae est quod interemptis generibus interi50 muntur species. Quaenon est intelligenda de interemptione reali, sic quod si genus corrumpatur oportet speciem corrumpi realiter et non e converso. Hoc enim falsum est. Quamvis enim haec intentio 'animaT, quae est genus praedicabile de homine et asino, cesset esse in anima mea et per consequens corrumpatur, non oportet hanc intentionem 'homo', quae 55 est species, desinere esse in anima mea. Sed praedicta differentia intelhgenda est de interemptione logicali, hoc est: a negatione generis ad negationem speciei est bona consequentia. Sicut sequitur 'animal non est, igitur homo non est', sed e converso non sequitur. Similiter sequitur 'a non est animal, igitur a non est homo', sed non e converso. Si60 militer sequitur 'nullum animal currit, igitur nullus homo currit', sed non e converso. Ahae differentiae multae ponuntur, de quibus a 1 i b i dixi2, et quarum intellectus elici possunt ex dictis et dicendis, ideo de ipsis pertranseo. 65 Conveniunt autem genus et species in hoc quod utrumque de pluribus est praedicabile. Quod quidem secundum veritatem theologiae verum est. Quamvis enim non sit nisi unus sol, possunt tamen per divinam potentiam esse plures. Similiter, quamvis non esset nisi unus angelus in una specie, posset tamen Deus, si sibi placeret, producere plu70 res angelos eiusdem speciei, quamvis P h i l o s o p h u s hoc negaret. Ponitur autem alia convenientia inter genus et speciem, scilicet quod utrumque prius est ad illud de quo praedicatur. Quae non est intelhgenda sic quod prius in rerum natura sit tam genus quam species quam individuum. Hoc enim falsum est. Potest enim individuum esse sine 75 anima, species autem et genus sine anima esse non possunt. Sed ideo 48 lapis... e converso] animal est, igitur homo est A om. CI

et] sed A^DIK

49 quae est] talis D,

50 species] et non e converso add. A ; sic] scilicet B, sicut I ; quod om. I

add. A B E V 4 :j mea om. A C K V 4

54 corrumpatur] tamen add. A*D

59-60 a 1 ... sequitur om. (hom.) B C

59-61 Similiter... e converso omK (hom.) A 1

verso] et sic de aliis K

60 sed] et CI

tem A 1

69 sibi om. A X B

om. BK

72 praedic.] dicitur CI

63 ipsis] ad praesens add. D

Scilicet in Expositione A. Moody, pp. 114-19).

59 sed... e con-

68 potentiam] volunta-

placeret] suae benedictae voluntati add. A 1

71 autem] etiam D,

73 sic] sicut sonat, scil. A 1 ; quod] species sit add. K (| prius]

de genere declaratum est respectu speciei quod prius add. C 2

53 et] de

58-59 sequitur om. A B D

in librum Porphyrii

rerum om. CI

De praedicabilibus,

quam] ipsum add. K

cap. 9 (ed. E.

74

PABS I CAP. 36

utrumque dicitur prius, quia ab individuo ad genus et speciem est bona consequentia, et non e converso. Tertia convenientia ponitur quod tam genus quam species est quoddam totum. Quae intelligenda est accipiendo 'totum' pro
[CAP. 2 3 . D E DIFFERENTIA]

Tertia species universalium est difFerentia. Quae ut sciatur perfectius, sciendum est quod, sicut dicit P o r p h y r i u s 1 , hoc nomen differentia tripliciter accipitur, scilicet communiter, proprie et magis proprie. Communiter dicitur differentia omne illud quod non praedicatur in 5 quid de ahquo, praedicatur tamen de eo et ab alio removetur. Et differentia sic accepta communis est ad differentiam magis proprie dictam et ad proprium et ad accidens. Unde commune est ad tres species universalium, scilicet differentiam, proprium et accidens. Proprie dicitur differentia illud quod est proprium uni et non potest io competere alteri. Vel, secundum P o r p h y r i u m , differentia proprie dicta est illud quod competit alicui, et non potest sibi exsistenti successive competere et non competere; quod vocatur accidens inseparabile, de quo dicetur i n f e r i u s 2 . Differentia vero magis proprie dicta est differentia specifica. « Potest autem et alia divisio differentiae assignari, quae tamen praecedenti non repugnat, ut dicatur quod hoc vocabulum 'differentia' potest quadruphciter accipi, scilicet stricte, large, largius et largissime. Stricte dicitur differentia quae per se primo modo praedicatur de ahquo, et non indicat ahquid extrinsecum rei, pro qua supponit illud de 20 quo praedicatur. Et sic est unum quinque universalium, de quo in hac parte loquendum est. Large dicitur differentia illud quod necessario praedicatur de aliquo, 76 ab] aliquo add. B add. A 1

77 ct] sed D, om. A 1

79 commun.] alitcr non cst intelligcndum

Cap. 2 3 . - 2 Quae] quod A 1 , quam V 4 4 scil. om. CK 5 differentia om. CI 6 aliquo] subiecto B, altero K ;j eo] aliquo A |j alio] aliquo B, eo I 11 alteri] pluribus C 12 alicui] et alicui non add. C, alteri add. E 15 vero] quia A 1 , tamen C, om. K 16 autem] tamen CI, etiam D 17-18 potest... accipi] accipitur CI 18 stricte] et add. B C V 4 jj et om. AA^BC 20 extrin.] intrinsecum D !| illud] idem V 4 21 quinque univ.] de quinque universalibus CIK 21-22 hac parte] hoc capitulo CIK

CAP. 23. cap. 25.

1

Porphyrius, Isagoge,

cap. De differentia

(ed. cit., p. 14).

2

Infra,

DB UNTVERSALLBUS

75

quod non omnibus potest convenire. Et sic potest dici quod 'risibile' 25 est diflferentia hominis, quia haec est necessaria 'homo est risibihs'. Largius dicitur difFerentia ihud quod praedicatur de ahquo et non potest virtute naturae successive affirmari et negari de illo, [iho] remanente. Et tale vocatur accidens inseparabile. Largissime dicitur difFerentia omne illud quod praedicatur de uno 30 et non de omnibus. Et sic etiam accidens separabile dicitur difFerentia. Sicut si Sortes sit albus et Plato niger, dici potest quod 'album' est difFerentia Sortis, quia Sortes est albus et non Plato. Dimittendo autem pro nunc ista ultima membra, dicendum est de primo. 35 Et est intelligendum quod difFerentia non est de essentia rei, sed est quaedam intentio animae, praedicabihs de contentis non in quid. Quae intentio ideo dicitur difFerentia quia cum non praedicetur in quid, est tamen medium concludendi negativam, in qua negatur illud cuius est difFerentia ab alio. Sicut 4 rationale' est medium concludendi negativam, 40 quae negat hominem ab asino et aliis quae non sunt homines, sic arguendo 'omnis homo est rationahs; nuhus asinus est rationalis; igitur nullus asinus est homo\ Unde non est imaginandum quod difFerentia est ahquid intrinsecum speciei per quod una species distinguitur ab alia; tunc enim difFerentia 45 non esset universale, sed esset materia vel forma vel totum compositum ex materia et forma. Sed difFerentia est quoddam praedicabile proprium uni speciei et non conveniens alteri, et vocatur difFerentia essentiahs, non quia est de essentia rei, sed quia exprimit partem essentiae rei et nihil extrinsecum rei. Unde difFerentia, de qua est nunc sermo, semper expriso mit partem rei, et aliqua difFerentia exprimit partem materialem, ahqua exprimit partem formalem. Sicut ista difFerentia hominis 'rationale' exprimit animam intellectivam, ad modum quo 'album' exprimit albedinem et 'animatum' animam. Haec autem difFerentia 'materiale' exprimit, consimihter et proportionahter, materiam et eodem 55 modo quo animam. Et ideo eodem modo est difFerentia. 27-28 remanente] re manente A X D eorum add. A 1 , illorum add. D sub genere add. C tionale B

39 alio] aliquo B

43 est 1 ] sit AE

33 autetn, om. CI

40 et] ab add. AA X I

45 totum om. A X I

50 aliqua 1 ] alia C |j exprimit om. A X IC partem materialem sicut haec add. A X D sicut CI

31 album] albedo A

35 Et est] et quidem C, est quidem I, est igitur D

34 primo] 36 contentis]

41 rationalis 1 ] animal ra-

46 materia et forma] eis C, illis I, om. B

53 Haec autem] sed aliqua A 1 , et aliqoa D, exprimit 54 proport. om. CI || et om. A X BD

55

quo]

76

PABS I CAP. 36

Et ideo falsum est de vi vocis quod multi m o d e r n i 8 dicunt quod differentia accipitur tantum a forma et non a materia, quia differentia ita accipitur a materia sicut a forma. Quamvis tamen aliqua differentia accipitur a materia et aliqua a forma, omnis tamen differentia quando ponitur in definitione assimi- 60 latur formae. Quia sicut forma advenit materiae et praesupponit eam, ita omnis differentia in definitione advenit generi, et primo ponendum est genus, secundo differentia, sive differentia ponenda accipiatur a forma sive a materia. Unde si corpus debeat definiri, sic debet definiri 'corpus est substantia materialis', ubi primo ponitur 'substantia' tamquam 65 genus, secundo 'materialis' tamquam differentia, et tamen sumitur [a materia] et importat principaliter materiam. Ex praedictis sequitur quod nulla species, quae est praecise communis simplicibus carentibus compositione ex materia et forma, habet differentiam essentialem, quia non habet partem, quamvis multas possit TO habere differentias accidentales. Ex isto sequitur ulterius quod nulla species, quae est praecise simplicium, est definibihs definitione proprie dicta sive sit in genere substantiae sive in quocumque alio praedicamento, quamvis definitione data per additamentum tahs species definiri possit. Et ideo omnes auctoritates quae volunt quod omne genus 75 dividitur per differentias et quod species habet differentiam constitutivam et huiusmodi, dupliciter exponi possunt. Uno modo ut loquantur tantum de generibus et speciebus habentibus differentias tales, ut sensus istius omne genus dividitur per diffe^entias, sit iste omne genus habens differentias tales per eas dividitur'. Aliter exponi possunt, ut 80 omnes tales propositiones auctorum intelligantur accipiendo indifferenter differentiam pro differentia essentiah et accidentali, sive pro differentia stricte et largius dicta. Ulterius sciendum est quod per tales propositiones 'differentia est qua abundat species a genere', 'differentia est constitutiva speciei', 'dif- 85 57 differentia 1 ] illa add. I, om. K om. CI !! et aliqua] alia A A X E V 4 ponenda om. CI om. C D BCI

58 ita] illa BV 4 , ista C, bene add. A 1

62 et] ideo add. A

66 secundo] ponitur add. D ,j materialis] materiale A A W

67 principaliter om. A V 4 74 talis om. A V 4

sive CI I sive] etiam add. CI

4

69 simplicibus] pluribus add. K

66-67 sumitur... et 73 sive 1 ] sit add.

76 differentias] oppositas add. C | quod] omnis add. A 1 , etiam

add. D ;! habet] aliam add. K, aliquam add. V 4 loquatur AI, loquuntur C V 4

59 differentia

63 secundo] ponenda est add. D \\ diff

77 ut] quod add. C K

80 eas] easdem A V 4

77-78

loquantur]

82 differentiam om. A K V 4

83 et] sive etiam A 1 , vel I i i largius] large CI

|| et]

84 per om. C D

8 Ex. gr. Thomas Aquinas, Summa theol., I, q. 76, a. 1: "Sed contra: secundum Philosophum, in VIII Metaph. [1043a 2-19] differentia sumitur a forma rei".

DB UNTVERSALLBUS

77

ferentia dividit genus in suas species', 'differentia est illud quo differunt singula', 'differentia est pars speciei', et per huiusmodi, non intelligunt a u c t o r e s 4 quod differentia sit aliquid reale in specie, sed praecise intendunt quod differentia est praedicabile proprium alicui, quod debet 90 esse pars definitionis ipsius. Et ideo 'species differentia abundat a genere', hoc est differentia ponitur in definitione speciei et non in definitione generis. Simihter 'differentia est constitutiva speciei', hoc est differentia complet definitionem speciei. Simihter 'differentia est illud quo differunt singula', hoc est differentia est propria per praedicationem uni et non 95 alteri, et est medium concludendi unum negari ab alio. Simihter 'differentia est pars speciei', hoc est differentia exprimit partem ilhus quod significatur per speciem vel est pars definitionis quae significat idem quod species. Similiter, quando dicit P o r p h y r i u s 5 quod differentiae sunt potestate in genere, non intendit nisi quod differentia non praeioo dicatur de genere universaliter sumpto sed tantum particulariter sumpto. Est igitur differentia quaedam intentio animae, exprimens determinatam partem rei, praedicabilis in quale de eisdem de quibus species, cum qua convertitur, praedicatur in quid. Quod autem differentia sit quaedam intentio animae, patet per hoc quod est quoddam universale. 105 Sed universale, sicut ostensum est prius 8 , non est nisiintentio animae, nisi forte signum voluntarie institutum vocetur universale; sed de tah universali, quod est ad placitum universale, nunc non loquor, sed de illo quod ex natura sua habet quod sit universale. Quod sit exprimens partem rei patet, quia oportet quod significet uoaliquid a parte rei. Et non significat praecise totum, quia tunc nullo modo distingueretur a specie; igitur significat partem rei vel ahquid extrinsecum. Sed nullum extrinsecum significat, quia tunc esset proprium vel accidens; relinquitur igitur quod significat partem rei. Unde 86 suas] duas A V 4

87 pcr om. CI

B ;; proprium] uni vel add. A 1 pria] proprium A C , alicui add. CI

uni om. CI

ab a. I, unam negativam de alia K losophum A V 4 om. A X BD

intelligunt] intendunt A A l V 4

93 illud quo] qua CI

ti

103 autem] enim A X BI

94 pro-

95 alteri] alii CI :! unum... alio] u. negativorum

98 quod 1 ] significat add. D ;; dicit Porph.] dicitur per Phi-

99 potesute] praecise A, in potentia B, positae K, tantum add. B

nisi B, solum add. D

104 quoddam om. CI

109 Quod] differentia add. A 1

112 extrinsecum] explicitum B, intrinsecum C, om. K

105 Sed univ. om. BK

101 animae 107 sed]

111 aliquid] intrinsecum vel add. D

113 accidens] rei add. I

Cf. Porphyrius, Isagoge, cap. De differentia generis et differentiae (ed. cit., pp. 14-19, 21ss.). 8 Supra, cap. 15-17. 4

891 praedicabile] aliquid

differunt] a se add. C, ad se add. I

et De communibus (et propriis) 5 Porphyrius, ibidem, p. 23.

78

PABS I CAP.

36

semper diflferentia exprimit partem rei, isto modo quo album exprimit albedinem. Et ideo semper difFerentia est unum concretum, vel deberet 115 esse concretum, cui correspondere deberet unum abstractum, significans praecise partem rei, ad modum quo albedo correspondet albo; et semper illud abstractum deberet supponere pro parte et concretum pro toto composito ex alia parte et illa. Quod autem difFerentia praedicatur in quale patet, quia per difFeren- 120 tiam non respondetur ad quaestionem factam per quid de aliquo, sed per quale. Si enim quaeras, qualis est homo, convenienter respondetur quod est rationalis vel materialis; praedicatur igitur in quale, et de eisdem praedicatur de quibus praedicatur species, quia convertibihs est cum specie. Ex quo patet quod nullo modo concedendum est quod anima 125 est difFerentia corporis, sed animatum; nec ratio est differentia hominis, sed rationale. [CAP. 2 4 . D E PROPRIO]

Postquam tractatum est de differentia, sequitur videre de proprio \ quod quatuor modis accipitur. Uno modo dicitur proprium illud quod convenit uni speciei vel uni generi, non tamen oportet quod conveniat omnibus contentis sub 5 illa specie vel sub illo genere. Sicut hoc commune 'g^ammaticum, dicitur proprium homini, quia convenit soh homini, non tamen convenit omni homini; non enim omnis homo est grammaticus. Simihter 'moveri motu progressivo' dicitur proprium animah, quia non convenit nisi animali; non tamen convenit omni animah. 10 Secundo modo dicitur proprium illud quod convenit omni individuo ahcuius speciei, non tamen soli, sicut si dicerem quod 'bipes' est proprium homini. Tertio modo dicitur proprium quod convenit ahcui universaliter 114 isto] co A V 4 , illo DI, primo A 1 || exprimit] vel significat add. CI tnm om. CI

116 esse] unum add. BD

122 resp.] respondcbitur CIV 4 cies] in quid add. A 1

1 1 7 semper] simpliciter C

115-16 vel... concre120 autem om. BCI

123 vel] et DK, om. B !j materialis] mortalis A, om. B

126 animatum] sic add. A, sicut add. K, sed add. V 4

124 spe-

127 rationale] ideo

etc. A V 4 Cap. 2 4 . - 2 tractatum] determinatum CI

3 quod... accipitur] circa quod sciendum quod

proprium quatuor modis accipi potest A D !! accipitur] dicitur et add. sive accipitur K orru AC

6 commune] nomen A K

convenit 1 om. A K

CAP. 24. -

9 moveri] movere E 1

Porphyrius, Isagoge,

4 illud

7 proprium] commune C || quia... homini om. (hom.) CI || 12 alicuius] eiusdem C

cap. De proprio

(ed. cit., pp. 19s.).

DB UNIVHRSAIIBUS

79

15 sumpto, non tamen omni tempore, sed aliquo tempore convenit cuilibet individuo et aliquo tempore sibi non convenit. Sicut si omnis homo in senectute canesceret, tunc 'canescere' esset proprium homini isto tertio modo. Quarto modo dicitur proprium omne ihud quod convenit alicui 20 communi universahter sumpto, et nulh ahi nisi ilh communi et contentis sub illo, ita quod est convertibile cum illo, necessario praedicabile de eodem, saltem si esse exsistere praedicetur de illo. Et proprium sic acceptum est unum de quinque universahbus, aha autem magis continentur sub accidente. Et sic 'risibile' est proprium homini; sic enim 25 competit omni homini et soh et semper quod Deus non posset facere aliquem hominem exsistere quin ille esset risibihs, quia vere posset ridere, ita quod non includeret contradictionem ipsum ridere, et per consequens esset risibilis; hoc enim voco risibile. Et ita 'risibile' est proprium homini, 'ridens' autem non est proprium homini, sed magis 30 est accidens. Et ideo non sunt idem ista duo praedicabilia 'ridens' et 'risibile'; in tantum enim differunt quod unum illorum affirmatur de ahquo a quo negatur reliauum. Ad istum autem quartum modum pertinent illae passiones quae non tantum conveniunt superioribus sed etiam inferioribus. Unde omne 35 proprium est alicui proprium, non tamen est cuihbet proprium, et ideo passio generis praedicatur de specie, non tamen est propria speciei. Est autem notandum quod proprium non est ahqua res inhaerens reahter illi cuius est proprium; tunc enim non esset universale, nec competeret ahcui communi universahter sumpto, nec praedicaretur de plu40 ribus. Non solum autem tenendum est quod proprium non semper est inhaerens subiecto cuius dicitur proprium, immo etiam tenendum est quod proprium non semper importat rem absolutam inhaerentem ilh quod importatur per subiectum, sed ahquando importat rem distinctam ab illa re importata per subiectum et extrinsecum sibi. Et hoc ahquando 45 affirmative, ahquando negative. Affirmative, sicut 'calefactivum', 'crea15 sumpto] vcl cuilibet add. I

15-18 non... modo] non sempcr sed quandoque (aliquando V 4 )

convenit cuilibet individuo et quandoque (aliquando V 4 ) non, ut canescere (homini add. A) 15-16 convenit... convenit] competit... competit E

AV4

15-16 cuilibet individuo] aliquo i. vel cuili-

bet C || conveniL.. tempore om. (hom.) B

17 isto om. CEK

21 illo 1 ] cuius est et add. mg. B, et add. D

22 de»] eodem et de add. C || illo] eodem A 1 , isto B C

24 homini] hominis A B V 4 A^CIV 4

25 semper] ita add. CI |; quod] quia A X BE

29 ridens] ridere (mg.) A

33 illae] istae BI, aliae D

38 realiter om. C K i illi] alicui A E K V 4 , rei add. V 4 dum A V 4

20 nulli] non et add. convenit D

40-42 semper... non mg. B, om. D

cuius] cui A B E V 4

27 ipsum] posse add.

37 Est autem] Et est A K V 4 40 tenendum] intelligen-

44 extrins.] cxtrirnrcam DI

80

PAfiS I CAP. 24

tivum, et huiusmodi. Unde 4 calefactivum' non importat rem inhaerentem illi quod est calefactivum, sed importat rem quae produci potest ab eo; et hoc loquendo de primo subiecto ipsius. Simihter 'creativum' non importat rem inhaerentem Deo, sed importat rem natam produci a Deo. Negativae passiones sunt sicut 'immortale', 'incorruptibile', so 'immateriale' et huiusmodi. Ahquando tamen propria important res inhaerentes vel natas esse inhaerentes ilh quod importatur per subiectum, sicut huiusmodi passiones 'dealbabile', 'alterabile', 'calefactibile', 'beatificabile' et huiusmodi. Secundo est notandum quod quaehbet propositio affirmativa sim- 55 pliciter, non aequivalens negativae, in qua praedicatur proprium, est aequivalens uni de possibih. Et hoc quia si non aequivaleret propositioni de possibili, illa posset per divinam potentiam esse falsa simul cum veritate propositionis in qua esse exsistere enuntiatur de subiecto. Unde quaelibet talis est contingens 'substantia est quanta', 'omnis ignis est 60 calidus', 'homo ridet', et sic de ahis. Sed tales propositiones 'omnis homo est susceptibilis disciplinae', omne corpus est mobile', 'omnis homo est risibihs' necessariae sunt, sic quod non possunt esse falsae cum veritate propositionis in qua enuntiatur esse de subiecto, et aequivalent propositionibus de possibih. Sicut ista 'omnis homo est risibihs' aequi- 65 valet isti 'omrris homo potest ridere'; et hoc forte accipiendo subiectum in illa de possibili pro eo quod est, per quod una c a v i l l a t i o puerilis excludi posset. Ratio autem quare aliae propositiones sunt contingentes, ita quod possunt esse falsae simul cum veritate propositionis in qua enuntiatur 70 esse de subiecto, est quia Deus potest omnem rem creatam facere sine aha, saltem priorem sine posteriore. Breviter igitur, quasi recapitulando, dicendum est quod proprium, secundum quod hic loquimur de proprio quod est distinctum universale ab ahis universalibus, est quaedam intentio praedicabihs de ahquo 75 adaequate et convertibiliter in quale, connotans affirmative vel negative aliquid extrinsecum ilh quod importatur per subiectum. Non tamen oportet quod semper illud extrinsecum sit ahqua res extra animam, 47 est calef.] importatur per subiectum C inhaer.] inhaerere A^BCE, om. A possibilis et add. omnis K

50 a Deo] ab eo I, ab eo sive a Deo K

56 negativae] necessariae add. C

64 esse] exsistere add. ACE, tunc add. K

67-68 per... posset] et ista cavillatio potest excludi C steriore] sive (vel K) posteriorem IK

73 quasi om. BCI

vert.] convertibili A X D, et add. B, de aliquo add. CI

52 esse

60 est contingens] esset 67 est] potest esse C

69 aliae] aliquae B, tales B 75 aliquo] subiecto A X C D

72 sine po76 con-

DE UNIYERSALIBUS

81

exsistens realiter in rerum natnra, sed forte aliquando sufficit quod sit 80 aliquid possibile in rerum natura, vel forte aliqua propositio exsistens vel potens in mente exsistere. Et consimiliter debet dici, proportionaliter, de passione quae praedicatur per se secundo modo de subiecto, quia non est res inhaerens rei extra animam, - tunc enim non esset praedicabilis de aliquo, nec esset universale, nec posset esse praedicatum conclusionis 85 demonstrationis, nec principii demonstrationis, quae tamen omnia competunt passioni -, sed est intentio animae.

[CAP. 2 5 . D E ACCIDENTE]

Accidens ponitur esse quintum contentum sub universali. Et definiunt p h i 1 o s o p h i sic accidens 1 : « Accidens est quod adest et abest praeter subiecti corruptionem ». 5 Ad cuius definitionis evidentiam sciendum est quod accidens quadrupliciter accipi potest. Uno modo dicitur accidens aliqua res reahter inhaerens substantiae, ad modum quo calor est reahter in igne et albedo in pariete. Et sic accipiendo 'accidens' verificatur praedicta definitio, quia nullum accidens est in ahquo subiecto quin saltem per divinam 10 potentiam possit ab illo subiecto auferri sine corruptione subiecti. Sed sic accipiendo 'accidens' pro ahquo extra animam, non ponitur quintum universale, nam accidens quod est unum quinque universahum est praedicabile de pluribus, quale non est accidens extra animam, nisi forte vox vel ahquod signum voluntarie institutum. 15 Ahter dicitur accidens omne illud quod contingenter potest praedicari de aliquo, ita quod stante veritate propositionis in qua enuntiatur esse de subiecto potest illud praedicari et non praedicari de illo. Et tam 80 aliquid] aliquod DI ! possibilc] praedicabile ABEI !; aliqua} nulla C 83 res] extra animam add. I

84 universale] universalis CIV 4

principii] principium B I K V 4

86 sed... animae] ideo etc. A V 4 , om. A X C K

Cap. 2 5 . - 2 quintum] unum K ;. Et] quod CI potest adesse et abesse K

7 substantiae] vel subiecto CIK modo I, om. A

3 accidens1 om. ACIK

5 definitionis om. CI

3 et] vel E

9 quia] quod C V 4

3-4 adest et abest]

5-6 quadr.] accipkur vel add. K

10 possit] posset A^DIV 4 || subiecto] aliquo

11 non] quod A \ ponitur] aliquod add. D

salium A 2 D , non est verum add. A

82 quia] quod CI

85 nec] vel CI, etiam add. D ||

1 1 - 1 2 quintum univ.] quinque univer-

12 est] ponitur B |j unum... univ.] quintum universale AE,

aliquod quinque praedicabilium vel universalium A 1 , de quinque universalibus CI \\ quinque om. B | universalium] universale B

!:

est] et et add. unum D

13 est] aliquod add. A X D

14 aliquod] aliud

A A * K V 4 ;| voluntarie] ad placitum A X CI ,; instit.] dicetur accidens add. B

CAP. 25. -

1

Porphyrius, Isagoge,

OCKHAM, SUMMA LOCICAfi

cap. De accidente (ed. cit., p. 20).

6

82

PABS I CAP.

36

generaliter accipiendo accidens non est inconveniens attribuere aliquod accidens Deo, immo tale accidens attribuit A n s e 1 m u s Deo, sicut patet Monologion, cap. 24 8. Verumtamen Deus non suscipit tale accidens 20 realiter in se, sicut declarat i b i d e m, quia accidens sic dictum non est nisi quoddam praedicabile quod potest contingenter praedicari de aliquo. Et tunc in definitione accidentis non accipitur 'adesse et abesse' pro advenire et recedere realiter, sed pro advenire et recedere per praedicationem, hoc est quod aliquando praedicatur et aliquando non prae- 25 dicatur. Tertio modo dicitur accidens aliquod praedicabile quod contingenter praedicatur de aliquo et potest successive affirmari et negari de eodem, tamper mutationem propriam illius quod importatur per subiectum quam alienam. Et sic, secundum A n s e l m u m , relationes multae 30 sunt accidentia, quia possunt advenire et recedere, hoc est praedicari et negari per mutationem illius quod importatur per subiectum et per mutationem alterius. Quarto dicitur accidens aliquod praedicabile quod non importat ahquam rem absolutam inhaerentem substantiae, sed potest contingenter 35 praedicari de ahquo, sed nonnisi per mutationem ilhus quod importatur per subiectum. Et sic dicerent t e n e n t e s quod quantitas non est ahqua res distincta a substantia et qualitate 8 quod quantitas est accidens, quia non potest successive affirmari et negari de subiecto nisi per mutationem, saltem localem, ilhus quod importatur per subiectum. Unde 40 dicerent quod ahquid est maior quantitas nunc quam prius, per hoc solum quod partes illius magis distant nunc quam prius, quod per solum motum localem partium contingere potest secundum e o s. Verumtamen sciendum quod quamvis secundum veritatem nullum est accidens quin possit per divinam potentiam auferri a substantia4, ipsa 45 manente, tamen P h i l o s o p h u s hoc negaret. Unde diceret quod 18-19 attribucrc... Deo] quod acridens Dco attribuetur CI 25 A 1 , 34 C

23 et 1 ] vel ABDE

vel D, pro add. A 1

25 et om. A A ^ V 4

substantiam add. B |j Ans.] Augustinum B om. A K

35 subst.] subiecto ACEI

19 accidens om. BCI

20 24]

24 advenire 1 ... realiter] advenientia et recedentia reali CI || et 1 ] 30 quam] per add. A X D

alienam] aliam A, alterius

34 Quarto] modo add. A^CK '! aliquod om. AE || non 36 dc aliquo om. CI

alia DIV 4 |J distincta] ct absoluta add. C, om. B D I K V 4 44 sciendum] est add. B D V 4 |j secundum] rci add. K

h

38 aliqua... est om. A jj aliqua]

quantitas] non add. K

42 illius] eius CDI

46 Unde... quod] quia A V 4

8 Cf. infra, cap. 44. Anselmus, Monol., cap. 25 (ed. F. S. Schmitt, p. 43). "Istud dictum contradicit illud quod dictum est in 'quarto modo' capituli praecedentis, nisi caute intelligatur", notat in margine V 4 . 2

4

DE UNIYERSALIBUS

83

multa sunt accidentia in corporibus caelestibus quae ab eis auferri non possunt. Accidens autem dividitur in accidens separabile et accidens insepa50 rabile. Accidens separabile est quod per naturam auferri potest sine corruptione subiecti; accidens autem inseparabile est illud quod per naturam auferri non potest sine corruptione subiecti, quamvis per divinam potentiam possit auferri. DifFert autem accidens inseparabile a proprio, quia quamvis acci55 dens inseparabile non possit auferri naturaliter a subiecto illo cuius dicitur accidens inseparabile, tamen consimile accidens auferri potest ab alio subiecto sine illius corruptione. Sicut quamvis nigredo corvi non possit naturaliter auferri a corvo sine corruptione corvi, tamen nigredo potest naturaliter auferri a Sorte, sine corruptione Sortis. Proprium autem de 60 nullo potest auferri sine corruptione rei, ita quod non plus est separabile ab uno quam ab alio sine corruptione rei. Recapitulando igitur aliqua quae dicta sunt de universalibus, dicendum est quod quodlibet universale est quaedam intentio animae significans plura, pro quibus significatis potest supponere. Et ideo una intentio 65 distincta ab alia praedicatur de ea, non quidem pro se sed pro re quam significat. Et ideo per tales propositiones ubi una intentio praedicatur de alia non denotatur quod una intentio sit alia, sed denotatur frequenter quod illud quod importatur per unam intentionem est illud quod importatur per aliam. 70 Huiusmodi autem universalia non sunt res extra animam. Propter quod non sunt de essentia rerum nec partes rerum extra, sed sunt quaedam entia in anima, distincta inter se et a rebus extra, quarum aliqua sunt signa rerum extra, aliqua sunt signa illorum signorum. Sicut hoc nomen 'universale' est commune ad omnia universalia, et per consequens est 75 signum omnium ahorum universalium a se. Et ideo potest concedi quod illud universale quod est praedicabile de (juinque universalibus, non ta47 corporibus] supra add. A X B 51 illud om. A X C add. K

49 autem] igitur BCI, om. A 1 |j acridensa om. A A X B E

52-53 divinam potentiam] potentiam divinam dictam A V 4 , accidens inseparabile

53 possit] posset I, potest K

55 naturaliter om. I i dicitur] subiectum add. I

corruptione] sine corruptionc subiecti illius ab alio subiecto A 1 eius BCI, eorum K

58 nigredo] Sortis add. I

BDIV 4 , de quo praedicabatur add. A 1 quolibet universali quod A V 4 stantia B , i frequenter om. A V 4

57 illius]

60 auferri] removeri (mg.) A 1 , non praedicari

61 rei] eius C, subiecti K

63 quod... universale] de

65 ea] alia CI I! re] significata vel pro re add. B 68 illud 1 ] idem add. A 1

67 alia 1 ] sub-

70 res] realiter add. A 1

r u m 1 ] rei CI || nec] per consequens add. CI |j rerum 1 ] rei BCI 75 signum] supremum A V 4 \\ aliorum univ. trp. C I K V 4

56-57 ab...

56 alio] aliquo BCI

71 re-

73 aliqua] autem add. CDI

84

PABS I CAP. 36

men pro se sed pro universalibus, est genus ad universalia; sicut aliqua dictio praedicabilis de omnibus dictionibus est nomen, et non verbum, nec participium, nec coniunctio etc. Et haec de universalibus sufficiant. Qui autem pleniorem notitiam ao voluerit habere de universalibus et proprietatibus eorum, poterit legere librum P o r p h y r i i , ubi istam materiam multo difFusius pertractavi5. Ideo illa quae sunt hic dimissa, ibi poterunt inveniri.

[CAP. 2 6 . DE DEHNITIONE: QUOT MODIS DICITUR DEFINITIO?]

Quoniam logici non solum utuntur praedictis vocabuhs secundae intentionis, sed etiam multi termini ahi secundae intentionis et etiam secundae impositionis frequenter in usum veniunt, ne studentes per ignorantiam significationis eorum in inquisitione veritatis retardentur, volo nunc compendiose de aliquibus eorum ad instructionem simphcium pertractare. Terminorum autem quibus utuntur logici quidam sunt communes omnibus universalibus, quidam sunt proprii ahquibus eorum, quidam competunt ahquibus eorum simul acceptis, quidam competunt uni respectu alterius. Termini qui competunt pluribus simul acceptis sunt ut definitio et descriptio. Definitio autem dupliciter accipitur \ Quaedam est definitio exprimens quid rei et quaedam est definitio exprimens quid nominis. Defi77 pro 1 ] illu add. CI !| ad] omnia add. K j| aliqua] autem C 78 omnibus] pluribus I 78-79 est... etc.] est commune ad nomen et adverbium et ad participium et coniunctioncm ctc. C 78 ct om. A B j- non verbum om. B 79 nec 1 ] vel B 80 Et om. A J I , de] quinque add. A 1 univ.] ad praesens dicta add. A 1 81 et] de add. D ,; eorum om. D V 4 82 multo om. BK j| pertr.] tractavi BCI 83 Idco illa] Unde isu C Cap. 2 6 . - 7 volo] volui CI 10-11 quidam 1 ... eorum om. (hom.) A X C 14 accipitur] dicitur A^BDIK, quia add. D j; Quaedam] enim add. A X B

11 acceptis] sumptis A X D 15 et om. A A X E V 4

Guillelmus de Ockham, Expositionis in libros Artis Logicae Prooemium sitio in librum Prophyrii De praedicabilibus (ed. E. A. Moody). 5

et Expo-

CAP. 26. - 1 Cf. Aristot., Anal. Poster., II, c. 13 (96a 20 - 97b 39); Topica, I, c. 5; VI (lOlb 38 - 102b 26; 139a 24 - 151b 24); Marius Victorinus, Liber de definitione (inter opera Boethii, PL 64, 891-910); Damascenus, Dialectica, cap. 8 (PG 94, 551-58); versio Roberti Grossatesta (ed. O. A. Colligan, Franciscan Institute Publications, Text Series 6, St. Bonaventure, N.Y. 1953, 15ss.); Gualterus Burlaeus, De definitione (ed. H. Shapiro et F. Scott, Mediaeval Studies, XXVU [1965], 337-40).

5

10

15

DE VOCABULIS LOGICAE

85

nitio exprimens quid rei dupliciter accipitur, scilicet large, et sic comprehendit definitionem stricte sumptam et etiam descriptivam definitionem. Aliter accipitur hoc nomen 'definitio' stricte, et sic est sermo compendiosus, exprimens totam naturam rei, nec aliquid extrinsecum rei 20 definitae declarans. Hoc autem dupliciter fieri potest. Nam quandoque in tali sermone ponuntur casus obliqui exprimentes partes rei essentiales, sicut si definiam hominem sic dicendo 'homo est substantia composita ex corpore et anima intellectiva'; isti enim obliqui 'corpore et anima intehectiva' 25 partes rei exprimunt. Et ista potest vocari definitio naturalis. Aha est definitio in qua nuhus ponitur casus obhquus, sed ponitur genus in recto et similiter in recto ponitur differentia, vel ponuntur differentiae exprimentes partes rei definitae, ad modum quo 'album' exprimit albedinem. Et ideo sicut 'album' quamvis exprimat albedinem non 30 tamen supponit pro albedine sed tantum pro subiecto albedinis, ita differentiae illae quamvis exprimant partes rei non tamen supponunt pro partibus rei sed praecise pro toto composito ex partibus ihis. Talis est ista definitio hominis 'animal rationale' vel ista 'substantia animata sensibilis rationalis'. Nam istae differentiae 'animata', 'sensibihs', 'rationahs' 35 supponunt pro homine, quia homo est rationalis, animatus et sensibihs, tamen important partem hominis, sicut abstracta correspondentia eis important partem vel partes hominis, quamvis non eodem modo. Et ista potest vocari definitio metaphysicahs, quia sic metaphysicus definiret hominem. 40 Sed praeter istas duas definitiones nulla potest esse aha nisi forte illa cuius quaelibet pars est in plus et totum aequale 2. Et ideo truffaticum est ihud quod dicunt a 1 i q u i 8 quod hominis quaedam est definitio 16 duplicitcr accipitur] potest accipi d. BI, potest esse duplex C 17 etiam om. DK 19-20 nec... definitae] vel aliquid intrinsecum definitive A 23 substantia] corporea add. A V 4 24 intellectiva* om. CI 25 naturalis] materialis A 1 26 nullus ponitur] non ponitur CI 27 ponuntur] exprimuntur C 27-28 differentiae] si sunt plures add. A 1 29 Et... quamvis] ideo q. album CI 30 ita] et add. CI 31 exprimant] quid et add. A 1 34 differentiae] substantia add. A 1 35 rationalis] et add. BD 38 potest] esse vel add. B 41 truffaticum] truunnicum AA X D, ridiculosum CI, vanum V 4 2 De qua cf. Aristot., Anal. Poster., II, c. 13 (96a 2 4 - 96b 14; Damascenus, Dialectica, c. 15 (PG 94, 578); versio Roberti Grossatesta, c. 7 (ed. cit., pp. 8s.) 8 Ps. - Richardus de Campsall, in sua Logica contra Ockham, cap. 24 dicit: "Quantum ad secundum dico quod sicut est dare unam defmitionem naturalem et aliam metaphysicalem, ita est dare unam logicalem , , (cod. Bononiae, Univ. 2635, f. 30r). - De verbo 'truffaticum 1 cf. Du Cange, Glossarium, ad verbum: "Trufa, Truffa, Trupha, Fraus, nequitia, iocus".

86

PAfiS I CAP. 24

logicalis, quaedam naturalis, quaedam metaphysicalis; quia logicus cum non tractet de homine, eo quod non tractat de rebus quae non sunt signa, non habet hominem definire, sed habet docere quomodo aliae 45 scientiae tractantes de homine ipsum definire debent. Et ideo logicus nullam definitionem hominis assignare debet, nisi forte gratia exempli, et tunc illa definitio quae gratia exemph ponitur debet esse naturalis vel metaphysicahs. Et sicut vanum est dicere quod quaedam est definitio naturahs, so quaedam metaphysicalis, quaedam logicalis, ita vanum est dicere quod quidam homo est naturahs, quidam metaphysicahs, quidam logicalis. Et simihter, quamvis posset dici quod quaedam definitio hominis est naturalis, quaedam metaphysicahs propter diversitatem partium istarum orationum, tamen totahter irrationale et falsum est ponere quod 55 quidam homo est naturalis, quidam metaphysicalis4. Nam si sit quidam homo naturahs, quidam metaphysicalis, aut intelligitur quod est ahqua res extra animam et vera substantia quae est homo naturalis, et aha vera substantia quae est homo metaphysicahs, aut intelligitur quod ahquis conceptus mentis vel vox est homo naturahs et alius metaphysicahs. & Primum dari non potest, quia quaero: quomodo ilh homines qui sunt substantiae distinguuntur ? Aut unus est pars alterius, aut sunt quaedam tota secundum se tota distincta, aut ahquid est pars utriusque, quamvis non omne quod est pars unius sit pars alterius. Primum et secundum dari non possunt, sicut evidenter patet. Nec tertium dici potest, quia 65 cum homo naturahs non componatur nisi ex materia et forma, oporteret quod vel materia vel forma non esset pars alterius illorum hominum, et tunc alter illorum, scihcet homo metaphysicalis vel naturahs esset materia tantum vel forma tantum, quod est absurdum. Nec valet dicere quod ahter considerat metaphysicus hominem et TO ahter naturahs, et propter hoc homo consideratus a metaphysico distin43 naturalis] ct add. BD ccrc C

45 doccrc] dicerc A V 4

56 naturalis] ct add. CI

A 1 , conceptus est add. D

48 illa] ista BCI

59 homo mg. I, om. A X K

61 sunt] sic A X D

55 poncrc] di-

60 alius] alia I, homo add.

62 substantiae] sic I, om. A X D ;; distinguuntur] se

habent ad invicem add. A X D || A u t 1 ] sic quod add. A X D !• aut 1 ] sic quod add. D A A ^ C E V 4 j| forma] tantum add. V 4 ,| illorum om. E

68 vel] homo add. D

67 vel 1 om. 71 aliter] homo

add. I, om. A B C E V 4 4 Cf. Ps. - Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 24: "Secundo sciendum quod sicut conceditur quod quaedam est definitio naturalis et quaedam metaphysicalis et quaedam logicalis, ita ad bonum intellectum potest concedi quod quidam homo est metaphysicalis et quidam naturalis et quidam logicalis" (cod. cit., f. 30v).

DE VOCABULIS LOGICAE

87

guitur ab homine considerato a naturah. Quia quamvis ita esset, ex hoc non sequeretur quod unus homo esset metaphysicahs et alius naturahs, sed sequeretur quod tantum esset diversa consideratio eiusdem hominis. 75 Sicut si Sortes videat Platonem clare et Socrates obscure, quamvis visio unius et alterius sit diversa, tamen Plato visus non est alius, ita quamvis consideratio naturalis de homine et metaphysicahs sit aha, tamen homo consideratus non est ahus. Sic igitur non est alia res quae sit homo naturalis et aha quae sit homo metaphysicahs. 80 Nec potest dici quod sit alius conceptus vel vox, quia iste conceptus vel erit definitio vel pars definitionis vel ahquod praedicabile de homine, et patet quod quidquid dicatur, nihil est ad propositum. Ex quibus omnibus constat quod definitiones possunt esse distinctae, quamvis definitum sit idem. Verumtamen licet definitiones sint distinc85 tae, tamen illae definitiones idem significant, et quidquid significatur per unam vel per partem unius significatur per aliam vel per partem alterius, quamvis partes differunt in modo significandi, quia aliqua pars unius est alterius casus a parte alterius. Est autem sciendum quod quamvis de quocumque praedicatur defi90 nitio significative sumpta de eodem praedicatur definitum significative sumptum et e converso, et quamvis ahqua propositio composita ex definitione et definito hypothetica et etiam de possibili vel aequivalens tah sit necessaria, sicut ista est necessaria 'si homo est, animal rationale est' et e converso, et similiter ista 'omnis homo potest esse animal ratio95 nale' - sumendo subiectum pro eo quod potest esse - et e converso, tamen nulla propositio tahs affirmativa mere de inesse et mere de praesenti est necessaria. Unde ista est simpliciter contingens 'homo est animal rationale' sicut ista 'homo est substantia composita ex corpore et anima intellectiva', et hoc quia si nullus homo esset, quaelibet talis esset 100 falsa. Verumtamen A r i s t o t e l e s , qui ponit quod tales sunt necessariae 'homo est animaT, 'asinus est animaT, poneret quod tales sunt necessariae 5. 72 cx hoc] adhuc V 4 alius om. (hom.) A K et alia add. B

75 Socrates] Sortes AI 76 ita] quod add. B

78 alia] aliqua A X DK

j| licet] illae add. D

94 ista] est necessaria add. D, om. CIV 4

76-78 ita...

84 idem] omnino add. K

87 alterius] ipsius A A X V 4 , illius DK .; quamvis] 92 etiam] syncategorema add. K

100-01 tales... necessariae] quaelibet talis est necessaria CI,

101 asinus... animal" om. BI, et huismodi add. A 1 -j poneret] etiam add. DI |i tales] iam

dictae add. A X CDI 5

79 sit] res naturalis add. K

86 per 1 et per 4 om. A X D

87-88 quamvis... alterius om. (hom.) A A X D K

et licet V 4 si add. B

76 Plato] Sortes ABDIV 4

77 metaph.] metaphysici D, metaphysica IV 4 !j alia]

sunt] essent A*CDI

Cf. Aristot., Anal. Priora, I, c. 15: "Ex necessitate enimhomo animaT (34b 16-17).

88

PABS I CAP. 26

Ex praedictis colligi potest quod definitio non est eadem cum definito, quia, secundum omnes, definitio est sermo vel mentalis vel vocalis vel scriptus, et per consequens non est eadem realiter cum re nec 105 cum una dictione. Verumtamen definitio significat idem quod definitum. Et sic intelligunt recte loquentes quando dicunt quod definitio et definitum sunt idem realiter, hoc est significant idem. Sciendum est autem quod definitio sic stricte sumpta non est nisi sohus substantiae tamquam rei expressae per definitionem, et ideo acci- uo piendo definitum pro nomine convertibili cum definitione, talis definitio non est nisi nominum, non verborum nec aliarum partium orationis. Definitio autem exprimens quid nominis est oratio exphcite declarans quid per unam dictionem importatur, sicut aliquis volens docere ahum quid significat hoc nomen 'album' dicit quod significat idem 115 quod haec oratio 'aliquid habens albedinem\ Et ista definitio potest esse nominum, non solum illorum de quibus potest vere affirmari esse in rerum natura sed etiam illorum de quibus talis praedicatio est impossibihs. Et sic Vacuum', 'non ens', 'impossibile',
105-106 re ncc cum om. E

107 rectc loquentes] boni logices A ;; lo-

quentcs] scientes CI ;j quando] quod BV 4 , om. AE , dicunt] dictum est B, om. AE om. B C

112 non 1 ] vcl A D K , nec A X I

nec] vel A D K

chimcn add. CI, et huiusmodi add. D, add. mo. I

123 utroque] utrobique B C

minc CI !! sit... dcfinitio] sic haec est (sed exp.) V 4 , om. K est A X K ; capra] homine BCIV 4

109 autcm

114 sicut] si CIK

119 hircoc.] 125 capra] ho-

127 capra] homine BCI

128 et 1 ]

129 bove] vel ex homine et leone add. A 1 , qui termini add.

A X D, tamen add. K ii est] sic dicendo: chimaera est (!) animal compositum ex capra etc. idem significat. Quod istc sit intellectus huius dicti patet in fine capituli add. A 1

131 alia est] falsa est C, nulla est I

!! sicut om. A X I 8

Priscianus, Instit. grammat.,

XVII, c. 23, nn. 168-172 (ed. A. Krehl, II, 89-94).

DE VOCABULIS LOGICAE

89

ita frequenter una oratio pro alia ponitur. Verumtamen condicionalis ex tali definito et definitione composita vera est. Ista enim vera est 'si 135 aliquid est chimaera, ipsum est compositum ex homine et leone' et e converso. Non solum autem nomina possunt definiri definitione tali, sed etiam omnes partes orationis sic possunt definiri, scilicet verba, coniunctiones etc. Sic definiuntur talia adverbia 'ubi' 'quando', 'quot', coniunctiones 140 et huiusmodi. Et tunc non debet definitio praedicari de definito mediante hoc verbo 'est\ utroque significative sumpto, sed hoc totum 'idem significare, vel ahquid tale debet de illis, materialiter sumptis, verificari; vel alia oratio debet de illo verificari, ipso materiahter sumpto, sic dicendo 'ubi: est adverbium interrogativum loci', 'quando: est adver145 bium interrogativum temporis', et sic de ahis.

[CAP. 2 7 . D E HOC NOMINE

< DESCRIP^O , ]

Descriptio est sermo compendiosus ex accidentibus et propriis compositus. Unde dicit D a m a s c e n u s in Logica sua, cap. 141: «Descriptio ex accidentibus componitur, id est propriis et accidentibus. Verbi 5 gratia 'homo est risibile, erecte ambulativum, latas habens ungues'. Haec enim omnia accidentalia sunt. Propter quod et descriptio dicitur ut obumbrans et non substantialem exsistentiam subiecti manifestans sed consequentia ». Ex verbis huius auctoritatis evidenter datur intelhgi quod in de10 scriptione nihil debet poni quod praedicafur in quid vel per se primo modo de descripto; et in hoc differt descriptio a definitione. Secundo, ex praedicta auctoritate sequitur quod accidens non solum accipitur pro aliqua re inhaerente alteri sed pro praedicabili de ali134 tali] isto C, illo I i! et] ista add. C, illa add. I dicionalis add. K

135 homine] capra K

om. CI ii verba] et adverbia add. CI modo I, om. D i, coniunctiones om. A X DK

Ista... est 1 ] sicut ista D, om. A ! enim] con-

leone] bove CIK, vel bove add. A 1

138 sic... definiri

139 Sic] enim add. CI ,. talia] verba sive add. D 141 sumpto] assumpto CI, om. K

ficari om. (hom.) A K ;; alia] alio modo C, aliqua D

debet om. A X V 4 :, ipso om. BCI

quot] quo-

143 vel... verisumpto om. CI

Cap. 27. - 4 ex... accidentibus*] est accidentibus C, est compos. ex p. et a. K, ex a. comp. et p. V 4

5 gratia] sic describitur add. D

nomina A ; et om. BCI notans I

est] animal add. BI

7 subiecti corr. irt rei V 4 , om. K

ambulat.] ambulans et CI

6 omnia]

8 consequentia] communia A, con-

13 sed] etiam add. A*DK

CAP. 27. - 1 Damascenus, Dialectica, Grossatesta, cap. 14 (ed. cit., p. 16).

cap. 8 (PG 94, 554 B); versio Roberti

90

PABS I CAP.

36

quo contingenter, sicut dictum est p r i u s a , quia cum secundum praedictum D o c t o r e m descriptio componatur ex accidentibus subiecti, et descriptio non componatur nisi ex praedicabilibus de subiecto, oportet quod vocet ipsa praedicabilia de descripto accidentia, quae non possunt esse nisi conceptus vel voces vel scripta. Sequitur, tertio, ex praedictis quod non semper descriptio et descriptum sunt convertibilia, quia cum accidentia contingenter praedicentur de aliquo, potest descriptum praedicari de aliquo quamvis descriptio non praedicetur de eo. Tamen hoc non contingit nisi propter imperfectionem ilhus de quo praedicatur descriptum. Unde potest homo sic describi 'homo est bipes, duas habens manus', addendo sibi ahqua alia quae non possunt competere nisi homini; quo facto illa descriptio potest negari ab ahquo carente manibus, de quo tamen praedicatur descriptum. Sed hoc est propter hoc quod illud individuum non est perfectum. Verumtamen potest dici quod descriptio dupliciter accipi potest, scilicet large, et sic loquitur iste D o c t o r de descriptione, vel potest accipi stricte, et sic non componitur ex accidentibus sed ex propriis; et sic semper convertuntur descriptio et descriptum.

15

20

25

30

[CAP. 2 8 . D E DESCRIPTIVA DEFINITIONE]

Descriptiva autem definitio est mixta ex substantialibus et accidentahbus. Verbi gratia chomo est animal rationale, erecte ambulativum, latas habens ungues', secundum D a m a s c e n u m , ubi prius \ Ex quo patet quod aliquis sermo praecise componitur ex praedicabihbus 5 per se primo modo, et ille est definitio; aliquis ex illis quae non praedicantur per se primo modo, et ille ahquando est descriptio; aliquis componitur ex utrisque, et ille est descriptiva definitio. Quia tamen omnis definitio et omnis descriptio et omnis descriptiva definitio est 14 cum om. C D vere add. D tibus A 1

27 quod] quia C V 4

17 de] subiecto add. D i; descripto]

25-26 descriptio] non add. IV 4

30 D o a o r ] auctor CI

26 potest]

31 non om. A \\ accid.] acciden-

32 semper om. CI.

Cap. 2 8 . - 6 2

16 componatur] componitur B D V 4

20 accidentia] non add. s.lin. V 4

subiecto A 1

aliquis] aliquando CI, componitur add. D, est add. CI

S u p r a , cap. 25.

CAP. 28. -

1

S u p r a , cap. 27, nota 1.

7 aliquando om. CI

DE VOCABULIS LOGICAE

91

10 sermo, ideo nulla talis est eadem realiter cum definito vel descripto, quamvis significent idem. [CAP. 2 9 . DE ISTIS TERMINIS 'DENNRRUM' ET 'DESCRIPTUM']

Quia ostensum est quid est definitio et quid descriptio, ideo videndum est quid est definitum et quid descriptum. Sciendum est autem quod 'definitum' dupliciter accipitur. Uno modo pro illo cuius partes 5 vel essentia per definitionem exprimuntur, et sic definitio est ipsarum substantiarum singularium, sicut ista dcfinitio 'animal rationale' est definitio omnium hominum, quia essentia omnium hominum per istam definitionem importatur. Unde per istam definitionem nullius rei essentia importatur nisi hominis particularis, quia nulla res est quae sit io animal rationale nisi iste homo vel ille, et sic de singuhs. Et isto modo accipiendo definitum, concedendum est quod substantia particularis definitur. Aliter accipitur 4 definitum' pro aliquo convertibili cum definitione, de quo definitio adaequate praedicatur. Et sic definitum est una 15 dictio convertibilis cum definitione, significans illud idem praecise quod significat definitio. Et isto modo non definiuntur singularia sed praecise species, quia sola species est convertibilis cum definitione et nullum singulare. Et per istam distinctionem de definito possunt glossari multae aucto20 ritates A r i s t o t e l i s ^ e t C o m m e n t a t o r i s 2 , quarum aliquae dicunt quod definitiones sunt singularium et ahquae nonnisi specierum. Et sicut dictum est de definito, ita debet distingui de descripto: quod potest accipi vel pro dictione de qua primo, non pro se sed pro re, dicitur descriptio; vel potest accipi pro re importata per illud nomen et 25 per illam descriptionem. 10 vcl descripto om. A D Cap. 29. - 2-25 seu totum cap. in imo f.A1 3 est 1 ] nunc add. D \\ est 1 ] sit CI 6 substantiarum] rerum CI 7-8 essentia... importatur om. A 7-8 essentia... definitionem* om. A 1 7-8 essentia... Unde om. K 7-9 essentia... quia om. (hom.) D 8 importatur... rei om. B 8-9 essentia] nihil B 10 nisi] sit add. K 16 sign.] et add. AE 21 dicunt] sunt A K V 4 , sunt et dicunt CI • definitiones] aliquae add. B ;; nonnisi] non sed C 22 distingui] dici V 4 25 descriptionem] dictionem C, quid descriptum et quid definitum. Istud capitulum 29 non fuit in exemplari de quo scripsi sed inveni postea in alio add. A 1

CAP. 29. - 1 Cf. Aristot., Metaph, VII, c. 4, t. 16; c. 15, t. 53 (1030b 4-14; 2 Averroes, In Aristot. Metaph., VII, tt. 16 et 53 (ed. Iun1039b 20 - 1040a 10). tina, Vin, ff. 78r, 95r).

92

PABS I CAP. 36

[CAP. 3 0 . D E ISTO TERMINO 'SUBIECTUM']

Dicto de terminis qui non competunt alicui uni universali, cuiusmodi sunt 'definitio' et 'descriptio' et huiusmodi, quia nullum unum universale est definitio vel descriptio sed quaelibet definitio et descriptio ex pluribus universahbus est composita, dicendum est nunc de terminis 5 consequentibus quodlibet universale, cuiusmodi termini sunt 'subiectum' et 'praedicatum, et huiusmodi. Et de subiecto quidem est primo sciendum quod, sicut dicit D am a s c e n u s in Logica sua, cap. 8 «Subiectum dicitur duphciter: hoc quidem ad exsistentiam, hoc autem ad praedicationem. Et ad exsisten- 10 tiam quidem, quemadmodum subicitur substantia accidentibus. In ipsa enim habent esse et extra ipsam non substant. Quod autem ad praedicationem, subiectum est particulare ». Ex quo colligi potest quod ahquid dicitur subiectum, quia realiter substat alteri rei inhaerenti sibi et sibi advenienti realiter. Et sic subiectum accipitur duphciter, stricte scihcet, is et sic dicitur subiectum respectu accidentium realiter inhaerentium sibi, sine quibus potest subsistere. Large autem dicitur subiectum omnis res quae alteri substat, sive illa res cui substat sit accidens inhaerens realiter sive sit forma substantialis informans rem cui adhaeret, et sic materia dicitur subiectum respectu formarum substantialium. 20 Ahter autem dicitur subiectum, quia est pars propositionis praececedens copulam a, de quo ahquid praedicatur, sicut in ista propositione 'homo est animal', 'homo' est subiectum, quia de homine praedicatur animal. Et subiectum sic acceptum potest multipliciter accipi. Uno modo dicitur subiectum large omne illud quod potest in quacumque 25 propositione vera vel falsa subici. Et sic quodhbet universale respectu alterius potest esse subiectum, sicut patet in tahbus propositionibus omne animal est asinus', 'omnis albedo est corvus', et sic de aliis. Aliter accipitur subiectum stricte, et sic dicitur subiectum illud Cap. 3 0 . - 6 univcrsalc] pcr sc add. I

tcrmini om. AIV 4

sunt] tales add. A

B, dicendum add. A 1 , om. A ;; primo] prius B, et A 1 , dicendum add. B om. BI

10 autem] quidem A D K

ii Quod] quantum AIK substantia add. CI 27 propos. om. C D citur A 1 , sumitur D

8 quidem] quid

9 dupliciter] duplex A,

11-12 In... enim] quae in ipsa V 4

12 ipsam] ipsum C V 4

15 scilicet] et large. Stricte add. A 1

14 alteri] alicui C, alii I 19 adhaeret] inhaeret A E V 4

21 autem om. EK

28 corvus] corpus C, color K

29 Aliter] Aut I, autem C

dicitur] illud add. D

16 sic]

22 quo] qua BI accipitur] di-

subiectum] omne add. AE, quando add. CDI, quia add. V 4

CAP. 30. - 1 Damascenus, Dialectica; Grossatesta, cap. 8 (ed. cit., p. 10). (PL 64, 797ss.).

2

cap. 16 (PG 94, 582 A); versio Roberti Cf. Boethius, De syllogismo categorico, I

DE VOCABULIS LOGICAE

93

30 quod subicitur in propositione vera ubi est directa praedicatio; et sic est homo subiectum respectu animahs, sed non e converso. Tertio dicitur subiectum magis stricte, scihcet ihud quod est subiectum in conclusione demonstrata, quae scitur vel nata est sciri scientia proprie dicta. Et sic accipiendo subiectum, quot sunt conclusiones ha35 bentes distincta subiecta, tot sunt subiecta in ista scientia aggregata; et sic in logica sunt multa subiecta, et simihter in metaphysica et in naturali philosophia. Ahter accipitur subiectum strictissime pro ahquo primo ahqua primitate inter talia subiecta. Et sic ahquando subiectum comunissimum 40 inter taha subiecta vocatur subiectum, et aliquando ihud quod est perfectius, et sic de aliis primitatibus. Hoc tamen est commune omnibus quod quodhbet istorum est subiectum per praedicationem.

[CAP. 3 1 . D E ISTO TERMINO 'PRAEDICATUM']

Sicut subiectum dicitur illa pars propositionis quae praecedit copulam, ita illa pars propositionis quae sequitur copulam dicitur praedicatum. 5 Volunt tamen a 1 i q u i quod praedicatum est copula cum illo quod sequitur copulam. Sed quia ista controversia dependet ex significato vocabuh, quod ad placitum est utentium, ideo de hoc nunc pertranseo. Et qualitercumque dicatur praedicatum, multiphciter accipitur. Uno 10 modo omne ihud quod est alterum extremum propositionis et non est subiectum; et sic quihbet terminus potest esse praedicatum qui praedicari potest in propositione vera vel falsa. Aliter accipitur praedicatum quod praedicatur in propositione vera in qua est directa praedicatio. Et sic 'animaT est praedicatum respectu
CAP. 31. -

1

10 modo] dicitur praedicatum add. A 11 qui] quia CDIV 4 13 vera] et add. A A X D V 4 16 subiecto] scilicet V 4 , om. A

Aristot., Topica, I, cc. 5-6 (lOlb 38 - 103a 5).

94

PABS I CAP. 36

distinguit quatuor praedicata, scilicet genus, definitionem, proprium et accidens, et sub genere comprehendit differentiam. Ubi non enumeratur species, quia quamvis species praedicetur de individuis, quia tamen 20 individua non possunt esse subiecta in propositionibus scitis scientia proprie dicta, ideo inter illa praedicata species non enumeratur. Copula autem vocatur verbum copulans praedicatum cum subiecto.

[CAP. 3 2 . QUOMODO PRAEDICATUM DICITUR INESSE SUBIECTO ?]

Sicut autem praedicatum praedicatur de subiecto, ita dicimus praedicatum esse in subiecto, et praedicatum convenire subiecto, et praedicatum inesse subiecto, et praedicatum inhaerere subiecto. Quae non sunt intelligenda ac si praedicatum poneretur reahter inhaerere subiecto, illo 5 modo quo albedo inest parieti, sed omnia taha significant idem quod <praedicari>, nec ahter accipienda sunt nisi pro 'praedicari'. Et isto modo omnia accidentia, quae sunt novem praedicamenta, possunt dici esse in substantia sicut in subiecto, non quidem per realem inhaerentiam, secundum opinionem m u l t o r u m , sed per praedicationem veram. 10 Sic enim quantitas est accidens, secundum opinionem a l i q u o r u m 1 , et est in substantia, non quia semper inhaeret realiter ipsi substantiae, sed quia contingenter praedicatur de substantia, ita quod substantia permanente est haec vera, secundum a 1 i q u o s, 'substantia est quantitas' et eadem permanente poterit esse falsa. 15 Consimihter taha vocabula 'advenire', 'recedere', 'accedere', 'adesse', 'abesse' frequenter pro 'praedicari' accipiuntur. Sic enim dicit venerabihs A n s e l m u s , Monologion, cap. 25 a : « Omnium quippe quae accidentia dicuntur, quaedam nonnisi cum ahqua participantis variatione adesse vel abesse posse intelhguntur, ut omnes colores; aha nullam omni- 20 no accedendo vel recedendo mutationem circa illud de quo dicuntur 18 dcfinitioncm] diffcrcntiam B, spccicm C subiectum C

20 spccics* om. C D

23 cum subiecto] ct

Cap. 32. - 2 praedicatur] dicitur praedicari A 1 3 convcnire] inhaerere C 4-5 Quae... subiecto om. (hom.) A K 5 inhaerere] inhaerens CI 6 inest] inhaeret D 8 esse om. A B K 10 opin. multorum] quod opinantur multi D 14-15 est... permanente om. (hom.) A K 16 Cons.] consequenter C || advenirc, rccedere] advenientia, recedentia C i! accedere] accidentia C, subesse I 18 Ans.] in add. C D !, cap. 25 om. AEDIV* 19 quaedam om. A X CDI ; nonnisi] non simt niii A, nisi I || cum] substantia vel cum add. A, om. CI 20 vel] et BE 20-21 alia... omnino] aliam naturam non A 21 accedendo vel rec.] accipiendo vel recipiendo CI

CAP. 32. - 1 Cf. infra, cap. 44. p. 43).

2

Anselmus, Monol., cap. 25 (ed. F. S. Schmitt,

DE VOCABULIS LOGICAE

95

efEcere noscuntur, ut quaedam relationes Ubi A n s e l m u s accipit 4adesse' et 'abesse', 'accedere' et Vecedere' pro 'praedicari'. Sic etiam 'participare' apud 1 o g i c o s 8 accipitur pro 4 subici \

[CAP. 3 3 . D E ISTO TERMINO 'SIGNIFICARE']

'Significare' multipliciter accipitur apud 1 o g i c o s. Nam uno modo dicitur signum aliquid significare quando supponit vel natum est supponere pro illo, ita scilicet quod de pronomine demonstrante illud s per hoc verbum 'est' illud nomen praedicatur. Et sic significat Sortem; haec enim est vera 'iste est albus\ demonstrando Sortem. Sic 'rationale' significat hominem; haec enim est vera 'iste est rationahs', demonstrando hominem. Et sic de multis aliis concretis. Aliter accipitur 'significare' quando illud signum in aliqua proposi10 tione de praeterito vel de futuro vel de praesenti vel in ahqua propositione vera de modo potest pro illo supponere. Et sic 'album' non tantum significat illud quod nunc est album, sed etiam illud quod potest esse album; nam in ista propositione 'album potest currere', accipiendo subiectum pro eo quod potest esse, subiectum supponit pro his quae 15 possunt esse alba. Accipiendo 'significare' primo modo et 'significatum' sibi correspondens, per solam mutationem rei frequenter vox et etiam conceptus cadit a suo significato, hoc est, ahquid cessat significari quod prius significabatur. Secundo modo accipiendo 'significare' et 'significatum' sibi correspondens, vox vel conceptus per solam mutationem rei 20 extra non cadit a suo significato. Ahter accipitur 'significare' quando illud dicitur significari a quo ipsa vox imponitur vel illud quod primo modo significatur per conceptum principalem vel vocem principalem. Et sic dicimus quod 'album' significat albedinem, quia 'albedo' significat albedinem, pro qua tamen 25 albedine non supponit hoc signum 'album\ Sic 'rationale', si sit differentia, significat animam intellectivam. Cap. 3 3 . - 3 supponit] pro aliquo add. K 4 illo] aliquo A 5 pcr hoc verbum] mediantc hoc verbo A X CDI album] albedo C, rationale K 6 Sic] etiam add. A*BE 12 etiam om. ABEK ii esse] vel erit vel fiiit add. A 14 subiectum 1 ] album C, om. K 17 significari] significare C 20 extra mg. A 1 , om. A C D K 23 vel... principalem1 om. BK 24 quia... albedineni1 om. A K 25 Sic] etiam add. A 1 25-26 differentia] hominis add. CDI 26 intellecuvam] pro qua tamen non supponit add. CIKV 4

» Cf. Aristot., Topica, IV, c. 1 (121a 10-19).

96

PAfiS I CAP. 33

Aliter accipitur 'significare' communissime quando aliquod signum quod est natum esse pars propositionis vel natum est esse propositio vel oratio aliquid importat, sive principaliter sive secundario, sive in recto sive in obliquo, sive det intelligere sive connotet illud, vel quocumque 30 alio modo significet, sive significet illud affirmative sive negative, quo modo hoc nomen 'caecus' significat visum, quia negative, et hoc nomen 'im^late^iale, significat negative materiam, et hoc nomen 'nihiT sive 'non-aliquid' significat ahquid, sed tamen negative; de quo modo significandi loquitur A n s e 1 m u s, De casu diaboli K 35 Significare igitur secundum aliquam sui significationem competit cuilibet universali. « Universale enimsecundum D a m a s c e n u m in Logica sua, cap. 48 « est quod multa significat, ut 'homo', 'animaT Omne enim universale vel significat plura primo modo vel secundo, quia omne universale praedicatur de pluribus, vel in propositione de 40 inesse et de praesenti, vel in propositione de praeterito vel de fiituro, vel de modo. Ex quo patet quod errant i 11 i qui dicunt quod haec vox 'homo' non significat omnes homines. Cum enim hoc universale 'homo,J secundum praefatum D o c t o r e m , significet plura, et non significet plures res quae non sunt homines, oportet quod significet plures homi- 45 nes. Quod concedendum est, quia nihil significatur per hominem nisi homo, et non plus unus homo quam ahus. Universale igitur omne significat plura. Sed universale quod est genus vel species, quod praedicatur de pronomine demonstrante ahquam rem, non significat plura nisi primo modo vel secundo accipiendo 50 'significare'. Rehqua autem universaha significant aliqua primo modo vel secundo, et aliqua etiam tertio modo vel quarto, quia omne ahud universale significat ahquid in recto et ahquid in obliquo, sicut patet de 'rationali', 'risibili', 'albo' et sic de consimihbus. 27 commun.] communiiu CI >| quando] quarto C, quam I, si cst add. C add. C

30 illud] illa C, significatum add. A l

consignificet IK, om. B ;| sive 1 ] vel ABE gnif.] acceptionem A 1 A^DK, om. C

44 significet] significat C V 4

51 aliqua] plura AE, om. A X CDI

53 aliquid 1 ] plura AE, om. D

36 aJiquam] aliam V 4 !j si-

41 et] vel V 4 i| vel 1 ] et C4

48 plura] individua omnia A, omnia K

cimdo] modo add. D AAJCDI

34 tamen om. A E K V 4

40 vel] ut C, et add. A 1 , om. I

do] possibili C, possibili add. I

29 aliquid] quod

31 alio om. AEV* ii sivc 1 ] vcl AE |! lignificet 1 ] 42 m o -

45 plures 1 ] res quae sunt add. 49 aliquam] veram C

50 se-

52 etiam om. C K V 4 i| modo om.

54 rat.] et add. AA^E |i albo] albedine C, albcdo I

Anselmus, De casu diaboli, c. 11 (ed. F. S. Schmitt, pp. 248-51). Damascenus, Dialectica, cap. 65 (PG 94, 659 A); versio Roberti Grossatesta, cap. 48 (ed. cit., p. 50). 1

2

DE VOCABULIS LOGICAE

97

[CAP. 3 4 . DE ISTO TERMINO 'DIVIDI']

Non solum autem universale significat plura, sed etiam in plura dividitur. Sed 'dividi' multipliciter accipitur. Aliquid enim dividi dicitur 5 quando alicuius totius per realem sectionem una pars ab alia separatur, sicut carpentarius dividit lignum et latomus lapidem et faber ferrum. Aliter accipitur 'dividi' quando sub aliquo uno, cuius una pars non separatur ab alia, plura sumuntur, sicut si dividam hanc vocem 'canis' in sua significata, sic dicendo 'canis alius latrabile animal, alius caeleste io sidus' etc., non separo unam partem istius vocis ab alia, sed plura ad quae est ista vox communis sub illo communi accipio. Et sic loquuntur 1 o g i c i de divisione « Sunt autem secundum D a m a s c e n u m , in Logica sua, cap. 2 12 , « octo modi divisivi: vel ut genus in species, ut animal dividitur in 15 rationale et irrationale. Vel ut species in individua, ut 'homo' dividitur in Petrum et Paulum et reliquos secundum partem hominis. Vel ut totum in partes, et hoc duphciter: vel in similes partes vel in dissimiles partes. Similes quidem partes illae sunt quando partes suscipiunt nomen et definitionem totius et ad invicem, ut cum dividimus carnem in multas 20 carnes et unaquaeque pars carnis caro dicitur et definitionem carnis suscipit. Dissimiles partes sunt cum partes neque nomen neque definitionem, neque totius neque ad invicem, suscipiunt, ut quando dividimus Socratem in caput et manus et pedes. Neque enim caput neque manus neque pedes suscipiunt nomen vel definitionem Socratis, neque ad invi25 cem. Vel ut aequivoca vox in diversa significata; et hoc duphciter: vel ut totum vel ut pars». Et exemplificat ibidem: «Vel ut substantia in accidentia, ut cum dico 'hominum hi quidem sunt albi hi autem nigri. Vel ut accidens in substantias, ut cum dico 'alborum haec quidem aniCap. 3 4 . - 4 dividi 1 dicitur] dividitur AI 5 quando] sicut A, aut K || realem] divisionem vel add. A 1 j| sectionem] divisionem B 7 quando] quia A X BCD || aliquo om. A K V 4 8 sicut] unde V 4 10 etc.] alius bellua marina A, aut B, et V 4 11 illo] isto CDI 13 in... sua om. A B E K V 4 14 12] 13 A, 22 BV 4 15 species] dividitur add. B 16 et 1 ] Ioannem et add. K j| sec. partem] particulares 1 4 C i| hominis] homines A C D 17 in om. AEV 19 totius] divisim add. K 21 cum partes] illae quae A 22 neque 1 CD Dam., nec I, om. A A J B E K V 4 neque 1 ] nec ABE, divisim add. K 23 Socratem BCI Dam., Sortem A A X D E K V 4 24 Socratis BCIV 4 Dam.t Sortis AA X EK 24-25 invicem] neque divisim add. K 25 vox] scil. vox dividitur A, om. K j[ diversa] sua A C 26 veJ 1 ] partes vel add. I 27 autem] quidem A E K V 4 28 ut 1 ] cum AA^DIV 4 || accidens] dividitur add. A X CDI 2 Damascenus, CAP. 34. - 1 Cf. Boethius, De divisione (PL 64, 875-92). Dialectica, cap. 6 (PG 94, 550s.); versio Roberti Grossatesta, cap. 12 (ed. cit., p. 14).

ocxham, summa logicae

7

98

PABS I CAP. 36

mata haec autem inanimata\ Vel ut accidens in accidentia, ut cum dico 'frigidorum haec quidem sicca haec autem humida'. Vel ut ab uno et 30 ad unum: ab uno quidem ut a medicinah medicinahs hber, medicinale instrumentum; ad unum autem ut sanativum8 [pharmacum] sanativus cibus ad sanitatem Est autem advertendum quod quamvis in praedictis modis dividendi accipiatur unum, sub quo sine reali divisione et reah separatione unius 35 partis ab alia accipiuntur plura, tamen in ahquibus modis illud quod dividitur importat aliquid quod potest realiter dividi in illa quae importantur per dividentia, scihcet in tertio et quarto modo. In aliis autem modis non sic: non enim quando dicitur 'hominumalii albi, alii nigri' ahquod totum dividitur in suas partes reales ubi illae partes separantur 40 reahter inter se. Est autem advertendum quod quando dividitur substantia in accidentia vel accidens in substantias vel accidens in accidentia, accipitur ibi hoc nomen 'accidens' pro praedicabih contingenter de ahquo, ipso quod importatur per subiectum permanente in rerum natura. Et ita patet 45 quod frequenter in auctoritatibus accipitur accidens non pro ahqua re accidentah reahter inhaerente substantiae, sed pro contingenter praedicabili de substantia. Si enim praedictus a u c t o r accepisset 'accidens' pro re realiter alteri inhaerente, debuit dixisse quod 'homo dividitur in albedinem et nigredinem', non cin homines albos et nigros', et simihter 50 debuit dixisse de aliis.

[CAP. 3 5 . D E ISTO TERMINO 'TOTUM']

'Totum' multiphciter accipitur. Uno modo dicitur ahquid complectens plures partes, sine quibus in rerum natura esse non potest. Si29 autem] quidem A E K V 4 30 frigidorum] alborum A A X D autem] quidem D V 4 32 ut] aliquid add. A 1 ; sanativum] urina A, aqua CE, sanativa urina add. A*D, dicuntur quae sunt ad sanitatem ticut add. B, sanativa et add. (p. urina et aqua) ACE 33 ad sanitatem] ad unum enim respiciunt sanitatem Dam., om. AA^BDIV 4 35 sine] non B U reali] tali CI ;; et] sine add. D 38 ct] in add. KV4 40 suas] duas A X D I u b i ] licet ABE, ut I. vel K, nisi V 4 separantur] separentur V 4 42 autem] etiam D V 4 43 ibi om. BK 47 substantiae] subiecto C || pro] aliquo add. C 50 nigred.] vel A, et add. CE 51 aliis] multis add. B Cap. 35. - 2 accipitur] dicitur K, scil. essentiale et subiectivum add. mg. I, totum enim add. BE l| dicitur] totum add. CDK 3 plures] multas A^CD, om. I 8

Versio Roberti Grossatesta habet "sanativum pharmacum".

DE VOCABULIS LOGICAB

99

cut impossibile est quod homo sit sine anima rationali exsistente et s corpore; et similiter impossibile est quod aer sit nisi tam materia quam forma sit; similiter impossibile est quod hoc lignum sit nisi haec pars sit. Et tunc semper pars est de essentia totius et non e converso. Aliter accipitur 'totum' pro ahquo communi ad multa. Et sic genus dicitur totum respectu specierum; et species dicitur totum respectu individuorum. 10 Et tunc 'totum' idem est quod
[CAP.

36.

D E ISTO TERMINO


Post praedicta dicendum est de oppositis Et est sciendum quod hoc nomen 'opposita* significat tam res extra animam et in anima, quam signa rerum. Sed omnes res extra animam, quae non sunt signa, si sint 5 oppositae, non opponuntur nisi contrarie; vel secundum unam o p in i o n e m ahquae opponuntur relative 2. Hoc patet: nam omnes res quae sunt oppositae vel sunt res absolutae, et tunc non potest inter eas esse oppositio nisi contraria tantum, sicut inductive patet; vel sunt relativae, et tunc non possunt esse oppositae nisi vel contrarie vel relative; 4 sit] in rerum natura add. A l i| sine... exsistente] nisi anima rationalis sit A V 4 4-5 sine... sit om. (/iom.) K 4-5 et corpore A 1 , et suo corpore (mg.) B, sine corpore C, et corpus sit Ef om. ADIV 4 5 similiter om. AEV 4 6 pars] et illa add. C 7 semper om. CI 8 communi ad] quod communicat C 10 commune] omne A^C 13 pars*] vero V 4 14 communis] commune A^BCDDC Cap. 3 6 . - 3 et] quam CI

quam] etiam add. CI

4 sint] sunt CDIV 4

7 res om. CDI

Cf. Aristot., Metaph., V, c. 26, t. 31 (1023b 26 - 1024a 10); ibidem de parte, cap. 25, t. 30 (1023b 12-25); Boethius, De divisione (PL 64, 887s.). 1

CAP. 36. - 1 Cf. Aristot., Praedicamenta, cap. 10-11 ( l l b 16 - 14a 25); Boethius, In Categorias Aristot., IV, cap. De oppositis (PL 64, 263-83); Guillelmus de Ockham, 2 Cf, infra, lin. 120-26. Expositio libri Praedicamentorum Aristot., cap. 17 (ed. cit.).

100

PABS I CAP. 36

vel una est absoluta et alia relativa, et si ita sit, non opponuntur. Unde 10 quando aliquae res sic se habent quod possunt sibi succedere in eodem subiecto, si non possunt esse simul in eo, si sint formae absolutae sunt contrariae. Tamen, sicut dicetur i n f e r i u s 8 , in tali contrarietate sunt gradus. Sed si loquamur de oppositione quae est inter signa rerum, cuius- 15 modi sunt conceptus, voces et scripturae, sic hoc nomen 'opposita' secundum P e r i p a t e t i c o s tam de complexis quam de incomplexis praedicatur 4. Complexorum autem oppositorum potest triplex modus assignari. Quaedam enim opponuntur contradictorie, quando scilicet aliquae pro- 20 positiones habent idem subiectum et idem praedicatum sed una est affirmativa et alia negativa. Sed hoc non sufficit, sed oportet quod una sit universalis et aha particularis vel indefinita, vel quod utraque sit singularis. Verbi gratia istae opponuntur contradictorie 'omnis homo est animar, 'aliquis homo non est animal', simihter istae 'omnis homo 25 est animaT, 'homo non est animaT, et hoc quia indefinita, quando subiectum sumitur significative, semper convertitur cum particulari. Et ideo universalis contradicit tam particulari quam indefinitae. Similiter istae contradicunt 'nullus homo est animal' et 'aliquis homo est animal' sive 'homo est animar. Istae etiam contradicunt 'Sortes est animal', 30 'Sortes non est animal,. Aliquae autem propositiones opponuntur contrarie, scilicet universahs affirmativa et universalis negativa. Et hoc verum est quando subiecta sumuntur significative, ahter non oportet. Sicut istae non opponuntur contrarie 'omnis homo: est terminus communis cum signo 35 universah', 'nullus homo: est terminus communis cum signo universali\ Pro tertio modo oppositionis non habemus nomen impositum. Est tamen tertius modus quando ahquae propositiones nec sunt contradictoriae nec contrariae, sed inferunt propositiones contradictorias, 10 si om. A X B C D ' ica sit] sic C, sic illa K j; sit om. A^BDI sive A

12 si 1 ] sed IKV 4

tamen add. CI

25 istae] illae AEV 4 , om. BIK

quidam add. C om. A^C

15 quae est] secundum quod sunt C

et hoc om. BD '; quia om. A A 1

25-26 omnis... animal 1 om. B

36 universali 1 ] determi-

37 Pro om. A A X D I || habemus]

38 Est tamen] est autem B, et est istc D |' modus] oppositionis add. A

Cf. infra, lin. 58s. (PL 64, 761-94). 8

29 et

32 autem] etiam D, tamen K V 4

34 subiecta] sub aliqua I, supponunt et add. A

natus add. ACIK, et add. AE j| universali 1 ] determinatus add. A C I aliquid add. A X BE

22 Sed] 26 animal 1 ]

27 subiectum] eius add. D, om. A K

30-31 Sortes... Sortes] iste homo... iste homo D

33 hoc] semper add. D

11 sibi succederc] esse succes20 aliquae om. B K

4

Cf. Boethius, Introductio

ad syllogismos

categoricos

DE VOCABULIS LOGICAE

101

40 vel una infert contradictoriam alterius; et propter hoc nuho modo possunt esse simul verae. Sicut istae propositiones opponuntur 'nullum animal currit', 'aliquis homo currit', non tamen contrarie nec contradictorie, quia non habent idem subiectum. Sed opponuntur, quia ista 'aliquis homo currit' infert contradictoriam istius 'nuhum animal currit', 45 quia sequitur 'aliquis homo currit, ergo ahquod animal currit'. Ex praedictis patet quod propositiones subalternae et subcontrariae non opponuntur, quia possunt simul esse verae. Oppositorum autem incomplexorum quatuor modi ponuntur. Quia quaedam incomplexa sunt contraria, scilicet illa quae significant quidquid 50 significant positive et affirmative, non negative; hoc est in definitione exprimente quid nominis eorum nulla negatio nec ahquid aequivalens negationi debet poni, et simul cum hoc quod illa non possunt verificari de eodem pro eodem simul sed successive; vel significant res quae possunt successive inesse eidem, non simul, quamvis non possint verificari 55 de eodem nec simul nec successive. Exemplum primi: sicut est de 'albo' et 'nigro', quia isti termini nihil significant negative et tamen isti termini significative sumpti non possunt verificari de eodem pro eodem simul, sed successive possunt. Verumtamen, sicut dicetur i n f e r i u s 5 , in isto modo sunt gradus. Exemplum secundi est de 'albedine' et 'ni60 gredine', quia isti termini significant tales res, qui tamen termini nec simul nec successive possunt verificari de eodem pro eodem. Et in isto modo, sicut in priori, sunt gradus. Quaedam autem opposita incomplexa sunt privatio et habitus, et sunt illa quorum unum significat quidquid significat positive, alterum 65 autem aliquid significat positive, et illud idem quod suum oppositum significat affirmative ipsum significat negative. Quod patere potest ex definitione exprimente quid nominis ipsius, quia in illa definitione negatio praecedit habitum oppositum sibi. Sic se habent 'visus' et 'caecitas'; nam 'visus' quidquid significat affirmative significat, quia in sua 70 definitione exprimente quid nominis nulla negatio debet poni; sed 'caecitas' vel 'caecus' significat aliquid affirmative et aliquid negative, quia 43 Scd] ideo add. D 52 quod om. BK (ipsi A) termini add. A K

48 ponuntur] possunt assignari A X CDI

53 pro... sed] nec simul nec D 55 sicut om. BE

tive et isti termini I, om. (hom.) D alterum affirmative A mative] positive C 5

56-57 nihil... termini] significant affirmative et nega-

64 significat 1 ] negative add. A

65 autem... illud om. C

50 affirm.] ct add. BI

54 successive om. A A X D E , quamvis]

idem] aliud I

70 nominis] ipsius add. A X B

Videsis vocem 'Contrarietas' in indice III.

64-66 positive... negative] 68 Sic] sicut A*CI

69 affir-

102

PABS I CAP. 36

'caecus' definitur sic 'caecus est ille qui non habet visum quem natus est habere', ubi aliquid praeponitur negationi et significatum ilhus importatur per 'caecum' afiirmative, et aliquid sequitur negationem et significatum ilhus importatur per 'caecum* negative. Si autem illud TS idem, propter sequentem particulam, dicatur importari affirmative, non curo; sufficit enim mihi quod negative importetur. Nec est inconveniens idem per idem importari affirmative et negative, sicut dictum est p r i us8 quod idem per idem potest significari in recto et in obliquo. Istam autem distinctionem, scilicet significare ahquid affirmative so vel negative, insinuat A n s e 1 m u s, De casu diaboli, cap. 11, ubi dicit sic 7 : « Constat, quoniam, haec vox, scilicet 'nihiT, quantum ad significationem nullatenus differt ab eo quod dico 'non aliquid\ Nihil quoque hoc apertius quam quod haec vox, scilicet 'non aliquid', omnem rem penitus et omne quod est aliquid in intellectu removendum, nec omnino K ullam rem aut penitus quod ahquid sit in intellectu retinendum sua significatione constituit. Sed quoniam remotio alicuius rei nullatenus significari potest nisi cum significatione ipsius cuius significatur remotio, - nullus enim intelhgit quid significet 'non-homo' nisi intelhgendo quid sit 'homo' necesse est ut haec vox quae est 'non-ahquid\ 90 destruendo illud quod est aliquid significet ahquid ». Et sequitur: « Significat ahquid removendo, et non significat aliquid constituendo Et sequitur: « Hoc itaque modo non repugnat malum nihil esse et mah nomen esse significativum, si sic aliquid perimendo significat ut nulhus rei sit constitutivum 95 Ex his verbis ahisque pluribus quae ibidem scribit A n s e 1 m u s evidenter habetur quod aliquod incomplexum aliquid significat removendo, perimendo, negando et ahquod incomplexum ahquid significat constituendo et affirmando. Ex quo sequitur quod privatio non est aliquid in re extra animam,100 distinctum quocumque modo a quohbet positivo, sicut caecitas non est 73 praeponitur] praesupponitur C per D ii affirmative] vel negative add. A signare A1!

M affirmative] in recto A 1

83 eo] hac AE, hoc K, om. I Ans.

|| homo] et ideo add. B V 4

76 propter]

dist.] definitionem A B " signif.] as-

81 vel] et BE, aliquid A X V 4

84 quod om. CI

86 ullam] nullam CI

add. C

75 Si autem] sed quod A, si tantum B 80 autem] enim CI

negative] in obliquo A 1

85 pcnitus] possibilem A A X B D

88 ipsius] eius A^C, eius ipsius (!) D

in om. K V 4

90 sit] significct A X BI

91 aliquid 1 ] Quod vero... aut aliquid (quod continuo sequitur in Anselmo)

92 aliquid 1 om. A E V 4

96 scribit] subdit A A X C I

101 modo om. CDI i; est] aliquid

add. A^CK 7 Anselmus, De casu diaboli, cap. 11 (ed. F. S. Schmitt, Hic, paulo superius. p. 249s.). Verba 'in' (lin. 85) et 'aliquicT1-2 (lin. 92) in Anselmo non leguntur. 8

DE VOCABULIS LOGICAE

103

a parte rei in oculo, dicente A n s e 1 m o, ubi prius8: « Multa dicuntur secundum formam quae non sunt secundum rem, ut 'timere' secundum formam vocis dicitur activum, cum sit passivum secundum rem. Ita 105 quoque dicitur 'caecitas' aliquid secundum formam loquendi, cum non sit aliquid secundum rem. Sicut enim dicimus de aliquo quia habet visum et visus est in eo, ita dicimus quia habet caecitatem et caecitas est in eo, cum haec non sit ahquid sed potius non-ahquid; et hanc habere non est ahquid, immo eo carere quod est ahquid. Caecitas namque non est 110 ahud quam non-visus aut absentia visus ubi visus debet esse. Non-visus vero vel absentia visus non magis est ahquid ubi debet esse visus quam ubi non debet esse. Quare caecitas non magis est ahquid in oculo quia ibi debet esse visus quam non-visus vel absentia visus in lapide ubi visus non debet esse». n5 Ex ista auctoritate patet quod caecitas non est ahquid a parte rei in oculo exsistens, et per consequens nullibi est a parte rei. Et ideo illa quae sunt extra animam non opponuntur privative, sed signa rerum, quorum unum significat aliquid affirmative et ahquid negative rehquum vero significat ahquid tantum affirmative, privative opponuntur. 120 Relative autem opponuntur nomina relativa quae non possunt de eodem respectu eiusdem verificari. Et hoc verum est sive res extra animam ahquae opponantur relative sive non. Nec propter hoc quod dico 'nomina relativa' nego relationem esse extra animam, quia 'relativum' potest dici tam de re quam de nomine rci. Quod enim sint ahqua no125 mina relativa patet per g r a m m a t i c o s 9 , qui nomen relativum ponunt esse unam speciem nominum. Incomplexa autem contradictoria sunt illa quorum unum significat ahquid vel aliqua affirmative et ahud significat praecise illud vel illa negative, nihil affirmative significando. Sicut 'homo' significat omnes homines 130 affirmative et 'non-homo' significat eosdem homines negative, nihil de102 dicente Anselmo] dicit enim Ans. A X CDI 104 dicitur] dicit A X CDI ,| activum] actionem D 106 dicimus] dico CI Ans., quod A A X B E V 4 ideo om. DI

quia] quod AA^BE, qui K 109 immo] est add. ABE

118 affirmative] tantum add. C

118-119 reliquum... affirmative (v. lin. 63-66)

103 formam] vocum add. C, vocis add. IK 105 quoque] quod C, etiam D, quae om. A 107 dicimus] de alio add. D

quia CDIK

1 1 6 nullibi] nihil A 1 , nusquam C V 4 |J et] aliud(!) add. C

om. A B C E K V 4

121

aliquid'] aliud K V 4 eiusdem] significari vel

add. A ;; verificari] et unum oportet quod ponatur in definitione alterius add. K \ sive] aliquae add. B 122 aliquae] alicui C, quae K

relative om. C D

129 nihil] vel I, om. C

|i homines

om. A X BD

Anselmus, loco cit., p. 250. 27 (ed. A. Krehl, I, 74). 8

9

Cf. Priscianus, Instit. grammat.,

II, c. 5, n.

104

PABS I CAP. 36

terminate vel finite affirmative significando. Quod addo propter c av i l l a t i o n e m quae posset fieri, dicendo quod 'non-homo' significat asinum, ex quo supponit pro asino, sic dicendo 'asinus est nonhomo\ Et est sciendum quod quodlibet istorum oppositorum est vere in se 135 quoddam ens positivum et absolutum, et de quolibet eorum pro se sumpto verificatur 'ens reale\ Unde si in ista 'non-ens est ens' subiectum supponeret pro se, vera esset, quia illud subiectum vere est ens, cum sit subiectum et pars propositionis ; nulla autem propositio componitur ex non-entibus. 140 Et si p r o t e r v i a t u r quod tunc unum oppositorum praedicaretur de rehquo, d i c e n d u m est quod non est inconveniens unum oppositorum praedicari de reliquo, non significative sed simpliciter vel materiahter sumpto. Sic enim tales sunt verae 'non-dictio est dictio\ 'non-incomplexum est incomplexum', 'non-pars est pars\ et sic de 145 multis aliis, sicut haec est vera quando profertur 'non-vox est vox\ Si enim subiectum supponat pro se, certum est quod illud est vox, quia haec vox quam profero 'non-vox' est vox. Et ista de oppositis ad praesens sufficiant, quia multa hic omissa super librum Praedicamentorum exposui10. wo

[CAP. 3 7 . D E ISTO TERMINO 'PASSIO']

Restat nunc de uno vocabulo, quo 1 o g i c i tractando de demonstratione fiequenter utuntur, disserere, scilicet de isto vocabulo 'passio'. Et est sciendum quod quamvis multipliciter accipi possit, sicut dixi super Praedicamenta \ tamen secundum quod logicus utitur 'passione' s passio non est ahqua res extra animam, inhaerens illi cuius dicitur passio, 131 vel] et V 4 , om, A 1 || finite] vel add. A^DI, om. C est ens', 'non ens est ens* add. K pars om. D 143 sed om. C K

141 proterv.] dicendo add. A 1 145

D

147

139 et

142 est1 om. CIV 4

illud] idem

B,

ibidcm

V4

149 ista] ad propositum add. A J D , in proposito add. C, cst pro-

positum add. I ;| praesens] dicu add. CI Cap. 37. - 4 quamvis] passio add. D 10

|| oppos.] verc add. D

incomplcxum 1 ] complexum

147-48 quia... v o x 1 om. (hom.) CI

135 oppositorum] complexorum 'ens

137 reale] praedicari add. I , ista] propositione add. A 1

149-150 quia... exposui om. CI 6 illi] alicui A A X V 4

Guillelmus de Ockham, ubi supra, nota 1.

CAP. 37. - 1 Guillelmus de Ockham, Expositio in librum Praedicamentorum tot.t cap. 14: De qualitate (ed. cit.).

Aris-

DE VOCABULIS LOGICAE

105

sed passio est quoddam praedicabile mentale vel vocale vel scriptum, praedicabile per se secundo modo de subiecto cuius dicitur passio. Quamvis proprie et stricte loquendo passio non sit nisi tale praedicabile 10 mentale et non vocale neque scriptum, secundario tamen et improprie vox vel scriptura potest dici passio, illo modo quo dicimus quod in ista propositione prolata 'omnis homo est risibilis' praedicatur passio de suo subiecto. Quod autem passio non sit res extra animam, quae non est signum 15 praedicabile, patet. Quia secundum p h i l o s o p h o s passio praedicatur per se secundo modo de suo subiectosed solus conceptus vel vox vel scriptum praedicatur, cum propositio non componatur nisi ex talibus et non ex rebus extra, igitur res extra non est passio. Item, entis sunt passiones; sed non inhaerent illi communi, mani20 festum est; igitur etc. Item, secundum p h i l o s o p h o s omnis passio est primo alicuius universahs; sed nulla res extra est inhaerens primo ahcui universah; igitur etc. Item, de Deo praedicantur passiones propriae sibi; sed Deo non 25 inhaerent ahquae aliae res; igitur passio non est talis res inhaerens suo subiecto. Dicendum est igitur quod passio non est nisi quoddam praedicabile secundo modo dicendi per se de suo subiecto, et ideo omnis passio potest esse pars propositionis, et per consequens non est tahs res extra. Ex quo 30 sequitur quod non est impossibile subiectum esse in rerum natura sine sua passione, nec est impossibile passionem esse in rerum natura sine suo subiecto. Et ideo quod dicunt a u c t o r e s quod subiectum non potest esse sine sua passione 8, exponendum est quod nihil ahud intendunt nisi quod passio non potest vere per propositionem negativam removeri a 35 suo subiecto, maxime si esse exsistere praedicetur de illo subiecto. Unde ista propositio est impossibihs 'Deus non est creativus', et tamen Deus potest esse et fiiit quando praedicatum non erat in rerum natura. Est etiam sciendum quod semper passio supponit pro illo eodem pro 8 diatur] cssc add. EKV4 ad
inhaerentes A X B D 25 aliae om. A X C V4

9 passio... tale] sit universale K

14 sit] talis add. CI

16 solus] solum C

communi] ens add. Camp.

21 sec. philos. om. A X V 4

27 praedic.] per se add. A X V 4 Camp.

|| extra] animam add. A 1

12 praedicatur] propria

19 entis] in communi add. A

inhacrent]

primo] passio AA X BEK

29 res] inhaerens subiecto et res add.

33 sine] propria add. A l

8 Cf. Scotus, OrdiCf. Aristot., Anal. Poster., I, c. 4 (73a 37 - 73b 5). natio, I, d. 3, pars 2, q. unica, n. 326 (ed. Vaticana, III, 196s.). 2

106

PABS I CAP. 36

quo subiectum supponit, quamvis aliquid aliud ab illo significet aliquo modo, scilicet in recto vel in obliquo, vel affirmative vel negative. Unde 40 et quaedam passiones vocantur positivae et quaedam negativae. Ex praedictis patere potest quomodo 'unum' est passio entis et realiter distinguitur ab illo ente cuius est passio, scilicet ab illo communi, et tamen idem significat quod illud commune; tamen alio modo, sicut patet per definitionem exprimentem quid nominis. Unde generaliter 45 verum est quod subiectum et passio sua non sunt idem realiter, quamvis supponant pro eodem, et quamvis praedicatio unius de alio sit necessaria.

[CAP. 3 8 . D E ISTO TERMINO 'ENS']

Dicto de terminis quibusdam secundae intentionis et quibusdam secundae impositionis, videndum est de terminis primae intentionis, cuiusmodi ponuntur praedicamenta. Primo tamen dicendum est de quibusdam communibus omnibus, sive sint res quae non sunt signa sive 5 sint signa, cuiusmodi sunt 'ens' et 'unum'. Circa 'ens' autem est primo sciendum quod ens dupliciter accipi potest. Uno modo accipitur hoc nomen 'ens' secundum quod sibi correspondet unus conceptus communis omnibus rebus, praedicabihs de omnibus in quid, illo modo quo transcendens potest in quid praedicari10 Quod enim omnibus rebus sit unus conceptus communis praedicabihs de omnibus rebus ex hoc persuaderi potest: quia si non sit aliquis talis conceptus communis, ergo diversis rebus sunt diversi conceptus 41 et 1 ] etiam A V \ om. CI \\ positivae] aflFirmativae CI ! et 1 om. ACIV 4 om. D

47 et... necessaria

Cap. 3 8 . - 2 quibusdam om. CI 2-3 secundae impos.] primae intentionis C 3 intent.] impositionis K 5 signa] rerum add. D 6 cuiusmodi] sicut CI 7 autem om. C K V 4 10 omnibus] rebus add. A X D !' praedicari] Et... significat (vide notam i) add. Gem. 11 enim] autem CI 12 de] pro BDI |j quia] quod DI 13 communis] omnibus rebus add. D Camp., om. BV 4

CAP. 38. - 1 De unitate conceptus entis per longum et latum egit Ockham in Scripto in I Sent., d. 2, q. 9 (ed. St. Bonaventure, N.Y., II, 292-336); cod. 26 Bibl. Commun. S. Geminiani hic addit (alia manu) in margine: "Et sic dixi quod ens praedicatur univoce de primo ente et omnibus entibus, et sic dico quod rebus diversorum praedicamentorum est aliquis communis conceptus. Et tamen ens non praedicatur univoce de omnibus praedicamentis, ut in primo (?) declaratur, quia non omnia praedicamenta significant eodem modo illa quae significant, quia aut plura simul aut non plura simul. Exempluni: sicut similitudo significat". Cf. additio codicis N 1 , supra, cap. 18, nota 5.

DB ENTB BT UNO

107

communes, qui sunt a et b. Sed ostendo quod aliquis conceptus est 15 communior tam a quam b, praedicabilis de quocumque, puta de c, gratia exempli: quia sicut possunt formari tales tres propositiones vocales 'c est b\ 'c est a\ 'c est aliquid', ita possunt in mente tales tres propositiones formari quarum duae sunt dubiae et tertia est scita. Nam possibile est quod aliquis dubitet utramque istarum 'c est b\ 'c est a et tamen quod 20 sciat istam 'c est aliquid'. Quo dato arguo sic: duae istarum propositionum sunt dubiae et una est scita, et istae tres habent idem subiectum, igitur habent distincta praedicata; quia si non, eadem propositio esset scita et dubia, ex quo duae sunt hic dubiae. Si habent distincta praedicata, igitur ahud praedicatum est in ista 'c est aliquid' quod non est prae25 dicatum in aliqua istarum 'c est b\ 'c est a\ igitur illud praedicatum est distinctum ab illis. Sed manifestum est quod illud praedicatum non est minus commune nec convertibile cum ahquo illorum, igitur est communius quam ahquod illorum. Quod est propositum: scilicet quod aliquis conceptus mentis ahus ab istis inferioribus est communis cuilibet 30 enti. Quod concedendum est, nam de omni ente vel de pronomine demonstrante quodcumque ens potest idem conceptus mentis vere praedicari, sicut eadem vox potest de quohbet vere praedicari. Tamen non obstante quod sic sit unus conceptus communis omni enti, tamen hoc nomen 'ens' est aequivocum, quia non praedicatur de 35 omnibus subicibihbus, quando significative sumuntur, secundum unum conceptum, sed sibi diversi conceptus correspondent, sicut super Porphyrium declaravi Ulterius sciendum est quod secundum P h i l o s o p h u m , V Metaphysicae 8 : «Ens dicitur hoc quidem secundum accidens, illud vero 40 secundum se». Quae distinctio non est intelligenda quod ahquod ens sit per se, ahud per accidens, sed ostendit ibi diversum modum prae14 sunt] sint DI Camp. |j ct om. C D '' cst] sit CI ipso a quam ipso CI, quam a ct Camp.

15 communior] prior D " tam a quam] tam praedicatur a. b. add. V 4

quocumque] quibuscumque

praedicatur C ;| de ita B D V 4 Camp., om. alii \ c] d. e. f. g. C, d. c. I sit CDI

21 una] tertia C

24 aliud] aliquod AE, aliquid B (hom.) A D

22-24 quia... praedicata om. (hom.) A*BD

puta] 18 est]

23 dubiae] sed add. CI 27-28 igitur... illorum om.

quod non est] quam sit A X D

28 aliquod] aliquid C Camp.

34 ens] non add. K || non om. B

17 tres om. C K

33 sic om. CDI !; conceptus] mentis add. A K

35 sumuntur] sumitur C

40 quod] quasi A A X V 4

41 sit...

per 1 ] unum non sit ens secundum se et aliquod secundum D j| se] et add. A V 4 ;i aliud] aliquod CI

Guillelmus de Ockham, Expositio in librum Porphyrii 8 Aristot., Metaph., 3, § 10 (ed. E. A. Moody, pp. 44-47). 7-8). 2

De praedicabilibus, cap. V, c. 7, t. 13 (1017a

108

PARS I CAP. 38

dicandi unius de reliquo mediante hoc verbo 'est\ Quod satis claret per exempla P h i l o s o p h i 4 , quia dicit quod dicimus 'musicum secundum accidens est iustum', et simihter 'musicum secundum accidens est homo\ et musicum dicimus aedificare secundum accidens. Ex quo 45 patet quod non loquitur nisi de diverso modo praedicandi ahcuius de ahquo, quia ahquid dicitur de ahquo per se et ahquid dicitur de aliquo per accidens. Quod enim ahqua res non sit ens per se et ahqua per accidens patet, quia nulla res est quin sit substantia vel accidens; sed tam substantia quam 50 accidens est ens per se; igitur etc. Hoc tamen non obstante ahquid praedicatur de ahquo per se et aliquid per accidens. Simihter dividitur ens in ens in potentia et in ens in actu. Quod non est intelligendum quod ahquid quod non est in rerum natura, sed potest 55 esse, sit vere ens, et ahquid ahud quod est in rerum natura sit etiam ens. Sed A r i s t o t e l e s dividendo 'ens' in potentiam et in actum, V Metaphysicae6, intendit quod hoc nomen 'ens' de ahquo praedicatur mediante hoc verbo 'est' in propositione mere de inesse, non aequivalenti propositioni de possibili, sic dicendo 'Sortes est ens\ 'albedo est 60 ens'; de ahquo autem non praedicatur nisi in propositione de possibih, vel aequivalenti propositioni de possibih, sic dicendo 'Antichristus potest esse ens' sive 'Antichristus est ens in potentia', et sic de ahis. Unde vult i b i d e m quod ens est dicibile potestate et actu, sicut sciens et quiescens, et tamen nihil est sciens vel quiescens nisi actualiter sit sciens vel 65 quiescens. De aliis divisionibus entis a 1 i a s patebit8. Et ista causa brevitatis ad praesens sufficiant.

42 claret] clarum cst AE, declarat B, patet C musicum] iustus... musicus B C cuius C

54 dividitur] distinguitur A K

56 natura] nec add. A, non add. K

etiam] vere add. V 4

61 ens] et huiusmodi add. D, om. A om. A

64 ens om. A C I V 4

44 iustum...

46 alicuius] unius A, unius ali-

50 quia] nam CI \\ quin] quae non IK, vel add. A 1

49 aliqua] alia AE

res per se et add. A X B

43 dicimus] quod add. DI

45 secundum] per A * D V 4

51 est]

55 est 1 ] sic add. B ;; quod 1 ] quasi A X D 57 in 1 om. DI

60 ens] hacc add. B C V 4

62 vel... possibili] praedicatur mediante hoc verbo potest I,

65-66 et... quiescens om. (hom.) A K

65-66 nisi... quiescens] quin

sit vere ens (mg.) V 4 5 Aristot., Metaph., Aristot., ibidem (1017a 8-10). V, c. 7, t. 14 (1017a 6 35 - 1017b 9). Fors sit an Ockham cogitet de expositione Metaphysicae Aristotelis, quam tamen perficere non potuit. Cf. infra, cap. 40. 4

DE ENTB ET UNO

109

[CAP. 3 9 . D E ISTO TERMINO 'UNXJM']

'Unum' autem est passio entis, quia est praedicabile de ente per se secundo modo, et hoc quia significat aliquid quod non eodem modo significatur per ens, quamvis aho modo significatur per ens. Nam 'ens' 5 quidquid significat positive et affirmative significat; 'unum' vero significat quodhbet significatum per 'ens' tam positive et affirmative quam negative et remotive. Quod patet per definitionem exprimentem quid nominis ipsius. 'Unum' tamen multipliciter dicitur, quia secundum P h i 1 o s o10 p h u m, V Metaphysicae 1 : « Unum dicitur ahud secundum accidens, aliud secundum se». Quod sic est intelhgendum quod hoc nomen 'unum' de aliquibus praedicatur per accidens, ita quod propositio iha est per accidens, sicut haec est per accidens 'Coriscus et musicus sunt unum', similiter ista est per accidens 'iustum et musicum sunt unum\ 15 Cum hoc tamen stat quod tales sunt verae 'musicum et iustum sunt per se unum' et 'musicus et Coriscus sunt per se unum\ Et si inveniantur in a u c t o r i b u s 2 tales propositiones 'musicum et album sunt unum per accidens', 'musicus per accidens est unum cum Corisco', debent exponi, ut per istas intelhgantur tales 'haec est per accidens: musicum et 20 album sunt unum', 'haec est per accidens: musicus et Coriscus sunt unum\ Quahter autem istae propositiones distinguuntur et non aequipollent, ostendetur i n f e r i u s . Unum secundum se dicitur illud de quo vel de quibus dicitur unum non per accidens sed per se. Et quamvis P h i l o s o p h u s , V Meta25 physicae 8, ponat multos modos unius per se, tamen ad praesens sufficiat ponere tres modos unius quibus 1 o g i c i frequenter utuntur. Unde quaedam dicuntur unum numero, hoc est de quibusdam terminis supponentibus pro eodem verificatur hoc praedicabile 'unum numero', sic dicendo 'iste homo et Sortes sunt unum numero', ' Marcus et 30 Tulhus sunt unum numero'. Et ideo quod dicit A r i s t o t e l e s , V Metaphysicae 4, quod « unum numero sunt quorum materia est una », Cap. 39. - 4 quamvis... cns1 om. AK 12 aliquibus] aliquo AA X EI || pracdicatur] dicitur BCI |j pcr] se ita quod propositio est pcr sc dc aliquo pcr add. AE 14 cst per arridrm om. CI 15 talcs] propositiones add. K 17 propos. om. CI 19 haec] hoc C 20 haec] hoc BCI 26 unius] per se add. A X C 2 Cf. Aristot., CAP. 39. - 1 Aristot., Metaph., V, c. 6, t. 7 (1015b 16-17). 8 loco cit. (1015b 17-36). Aristot., loco cit., c. 6, tt. 7-12 (1015b 16 - 1017 a 6). 4 Aristot., loco cit., c. 6, t. 12 (1016b 32-33).

110

PABS I CAP. 36

intelligendum est quod tunc dicuntur unum numero quando non sunt distincta nec secundum materiam nec secundum formam. Quaedam autem dicuntur unum specie, quorum scilicet est eadem species, ita quod semper quaecumque sunt unum specie sunt simpliciter 35 plura vel unum numero, dicente A r i s t o t e l e , I Topicorum 5 : «Idem specie sunt quae cum sint plura », ita, supple, si non sint unum numero, «sub eadem specie continentur ». Genere autem sunt illa unum quae sub eodem genere continentur, ita quod quaecumque sunt unum genere sunt simpliciter plura specie et *o numero, vel sunt unum specie, dicente A r i s t o t e l e 8 : « Quaecumque numero, specie unum; sed quaecumque specie, non omnia numero. Sed genere omnia sunt unum, quaecumque et specie; quaecumque vero genere, non omnia specie Ex istis verbis sequitur quod nihil est unum specie nisi sit unum 45 numero vel plura numero. Et ideo impossibile est quod sit aliqua natura quae sit una specie et non sit una numero nec plures res numero. Similiter impossibile est quod sit aliqua natura una genere nisi illa sit una specie vel plura specie. Et ideo dicendum est quod plura individua sunt unum specie, et so quod unum individuum est unum specie cum alio individuo. Similiter plura individua diversarum specierum sunt unum genere, et unum individuum unius speciei est unum genere cum alio individuo alterius speciei, sicut Sortes et iste asinus sunt unum genere, hoc est de Sorte et isto asino natum est unum genus praedicari. Simihter Sortes et Plato 55 sunt unum specie, hoc est Sortes et Plato sub una specie continentur, vel Sortes et Plato sunt illa a quibus potest abstrahi una species communis eis. Et si d i c a t u r quod tunc non essent unum realiter, d i c e nd u m est quod sunt unum reahter, accipiendo 'unum' secundum quod dicitur de illis quae sunt unum specie; quia Sortes et Plato sunt reahter «> illa a quibus potest abstrahi una species. Et ita concedendum est quod est ahqua unitas minor unitate numerali7, sed ipsamet individua sunt 35 quaecumque] quandocumque V 4 39 quae] quaecumque C |! eodem] uno I 42 numero, specie trp. A A X B E 43 sunt om. CIV 4 47 una] natura add. I 48 natura] quae sit add. C || illa om. CIK 54 iste om. CI |! asinus] Gabriel C || et 1 ] Platone ct add. A 55 isto om. B C I K V 4 ;| asino] Gabrieli C 56 una] eadcm A 1 57 abstrahi] unus conceptui vel add. A 1 61 quibus] realiter add. A 5 Aristot., Topica, I, c. 7 (103a 10-11). 6 Aristot., Metaph., V, c. 6, t. 12 7 Cf. Scotus, Opus Oxon., II, d. 3, q. 1, n. 7: "...aliqua (1016b 36 - 1017a 2). est unitas in re realis absque omni operatione intellectus, minor unitate numerali sive unitate propria singularis" (ed. Wadding, VI, 357).

DE PRAEDICAMENTIS

111

unum realiter, illo modo accipiendo unum, ita quod nihil imaginabile distinctum ab individuo vel individuis est unum, illo modo accipiendo 65 unum. [CAP. 4 0 . D E ISTO TERMINO 'PRAEDICAMENTUM']

Post praedicta restat dicere de inferioribus ad 'ens', quae ponuntur decem praedicamenta Est autem sciendum quod hoc nomen 'praedicamentum' est nomen 5 secundae intentionis sicut hoc nomen 'genus', quamvis illa de quibus praedicatur sint incomplexa primae intentionis. Verumtamen praedicamentum duphciter accipitur. Uno modo pro toto ordine ahquorum ordinatorum secundum superius et inferius, aho modo accipitur pro primo et communissimo in ordine illo. Et isto se10 cundo modo accipiendo praedicamentum, quodhbet praedicamentum est unum incomplexum primae intentionis, et hoc quia significat res quae non sunt signa. Accipiendo autem praedicamentum primo modo, sic potest dici quod quandoque in aliquo tah ordine sunt incomplexa primae intentionis, et aliqua sunt incomplexa secundae intentionis. Vel 15 potest dici quod aliqua taha sunt primae intentionis et ahqua secundae intentionis. Sicut secundum o p i n i o n e m quae ponit quod intentio vel conceptus est quahtas subiective exsistens in mente 2, hoc commune 'genus' est in praedicamento qualitatis vel relationis, nam omne genus est qualitas secundum illam opinionem. Et hoc commune 'genus' est 20 secunda intentio vel nomen secundae intentionis, hoc autem commune 'color' est prima intentio. Et consimihter potest dici de multis aliis. Et s i d i c a s quod intentio prima non est superior ad intentionem secundam: Similiter, intentio prima non praedicatur de intentione secunda 25 nec e converso: 64 vel] et BCI Cap. 4 0 . - 2 dicere] videre ABE 10 praedic.1 om. B C 11 hoc] ideo add. C || lignif.] rem vel add. A*BD 13 quandoque] aliqua B, quandocumque I 13-15 quandoque... quod om. CK 13 incomplexa] aliqua A*D 17 in] ipsa anima vel add. A 1 H mente] tunc add. ACIV 4 19 commune] nomen A 20 autem] nomen add. K 21 aliis om. A K

CAP. 40. - 1 De praedicamentis ex professo et multo diffusius egit Ockham in Expositione libri Praedicamentorum Aristot. (ed. Bononiae 1496); de quantitate autem et de relatione iterum atque iterum tractat in variis operibus philosophico-theolo2 De hac opinione videsis supra, cap. 12. gicis.

112

PABS I CAP. 40

Similiter, ens rationis non potest esse in praedicamento reali; intentio autem secunda est ens rationis; igitur non est in praedicamento reali: Ad primum istorum dicendum est quod intentio prima est superior ad intentionem secundam, sicut 'ens' est intentio prima et tamen est superius ad intentionem secundam; omnis enim intentio secunda est ens, 30 et non e converso. Ad secundum dicendum est quod quamvis intentio prima non praedicetur de intentione secunda si utraque intentio supponat pro se ipsa, - tunc enim oporteret concedere quod intentio secunda esset intentio prima, quod falsum est -, tamen intentio prima potest praedicari de in- 35 tentione secunda, non pro se sed pro intentione secunda. Unde ista 'genus substantiae est qualitas' vera est, non tamen verificatur hoc praedicatum 'qualitas' pro se sed pro intentione secunda, quae est genus. Sicut in ista propositione prolata nomen est qualitas' praedicatur nomen primae impositionis de nomine secundae impositionis, non pro se 40 sed pro nomine secundae impositionis, et tamen nullum nomen secundae impositionis est nomen primae impositionis. Ad tertium dicendum quod iste terminus 'esse in praedicamento' dupliciter accipitur. Uno modo pro illo quod sic est in praedicamento quod de pronomine demonstrante ipsum praedicatur primum ilhus *s praedicamenti sumptum significative. Et sic accipiendo 'esse in praedicamento' nihil est in genere substantiae nisi substantia particularis, quia nihil est substantia nisi substantia particularis. Et sic accipiendo 'esse in praedicamento' omnia universalia, etiam importantia praecise substantias, sunt in praedicamento quahtatis, quia quodhbet universale est qua- so litas. Ahter accipitur 'esse in praedicamento' pro illo de quo significative sumpto praedicatur primum ilhus praedicamenti significative sumptum. Et sic quaedam universaha sunt in genere substantiae, quia de quibusdam universalibus significative sumptis praedicatur 'substantia' quando sumitur significative, sic dicendo 'omnis homo est substantia', omne animal 55 est substantia', 'omnis lapis est substantia' et sic de ahis. Quaedam autem universalia sic sunt in praedicamento quahtatis, et sic de aliis. Et ideo 27 est 1 ] potest esse C om. C

est 1 om. C

29 secundam] intentio autem secunda est ens add. C j| ens] quae add. B,

31 et... converso om. K V 4

33 secimda] nec e converso add. CI 37 substantiae om. A V 4

37-38 vera... qualitas] supponit, non V 4

intentionis imposidonis(!) I 41-42 secundae 1 ... primae trp. CI A^CDI (hom.) AIK

32 quamvis] licet CI

34-35 secunda... prima 1 trp. CI

41 pro] ipso add. D

35 potest] simul add. K

40 impos. 1 ] intentionis I || impos. 1 ]

| nomine... impos.] intentione secunda V 4

43 dicendum] est add. A A X I V 4

47 genere] praedicamento C ;i nisi] praecise add. A 1 53 genere] praedicamento A^CD

32-33 prima... secunda trp. B

44 accipitur] potest accipi 47-48 quia... particularis om.

56-57 Quaedam... aliis om. (hom.) A B K

DE PRAEDICAMENTIS

113

illa propositio accepta 'ens rationis non potest esse in praedicamento reali' falsa est, sive accipiatur 'esse in praedicamento' uno modo sive alio. 6o Verumtamen sciendum est quod secundum o p i n i o n e m quae ponit quod intentio, conceptus sive passio animae est qualitas mentis8, non ideo dicitur aliquid 'ens rationis' quia non sit vera res exsistens in rerum natura, sed ideo dicitur ens rationis quia non est nisi in ratione, quo mens utitur pro alio vel propter aliud. Et sic omnes propositiones 65 et consequentiae et termini mentales sunt entia rationis, et tamen vere sunt realiter exsistentia in rerum natura, et entia perfectiora et realiora quam qualitates quaecumque corporales. Et ideo quod C o m m e nt a t o r 4 et P h i l o s o p h u s 5 dividunt ens primo in ens reale et in ens rationis, sive in ens in anima et in ens extra animam, et postea ens 70 reale in decem praedicamenta, non est divisio per simphciter opposita, illo modo quo animal dividitur in animal rationale et irrationale, sed magis est divisio vocis in significationes, illo modo quo A r i s t o t e 1 e s in I Priorum 8 dividit contingens in contingens necessarium et ad utrumhbet et possibile commune. Et ideo sicut unum istorum trium 75 membrorum praedicatur de aho, - haec enim est vera 'contingens necessarium est possibile', simihter ista 'contingens ad utrumlibet est possibile'-, ita non obstante illa divisione entis haec est vera 'ens rationis est ens reale\ accipiendo ' ens reale' pro iho quod est vera quahtas exsistens in rerum natura. Si tamen accipiatur 'ens reale' vel 'extra animam' prae80 cise pro illo quod non est in anima, tunc divisio entis in decem praedicamenta non est divisio per se communis in sua inferiora, sed est consimihs et aequivalens isti divisioni 'ens reale extra animam quoddam importatur per hoc praedicamentum, quoddam per illud', et sic de singuhs; vel tah 'omne reale ens extra animam vel est in tah praedicamento vel in 85 tali\ Cum hoc tamen stat quod etiam in ilhs praedicamentis sunt multa quae non sunt entia extra animam.

58 illa] alia B, haec C add. A * D V 4

59 esse in s.lin. C, om. BI \\ praedicamento om. A B C K |l alio] modo

66 sunt] entia add. CI

69 in* om. A^BC

78 reale 1 ] rationis C ;i vera] substantia vel A 1 , prima I 81 per se om. A K V 4

68 in 1 om. A X C D

67 quod] cum AE, quia I

71 et] in animal add. C V 4 83 praed.] et add. BDE

73 et] contingens add. C 79 vel] ens add. B 84 in 1 om. BDI

74 et] in add. B 80 entis] realis add. A

85 hoc] quo A K V 4 || ta-

men] etiam A 1 , om. K 8 Vide notam 2. 4 Avcrroes, In Aristot. Metaph., VI, t. 8 (ed. Iuntina, VIII, 5 Aristot., Metaph., 6 Aristot., f. 72r). VI, c. 4, t. 8 (1027b 17 - 1028b 6). Anal. Priora, I, c. 3 et 13 (25a 27-41; 32b 4-13).

OCKHAM, SUMMA LOGJCAE

8

114

PARS I CAP. 41

[CAP. 4 1 . DE NUMERO PRAEDICAMENTORUM]

His praemissis videndum est de numero praedicamentorum1. Ponuntur autem ab omnibus auctoribus decem praedicamenta, sed in modo ponendi, ut mihi videtur, multi m o d e r n i discordant ab a n t i q u i s. Nam multi ponunt quod in omni praedicamento sunt 5 multa ordinabilia secundum superius et inferius, ita quod superius per se primo modo et in recto praedicatur de quolibet inferiori, tali praedicatione qualis est haec omne a est b\ Unde ut talem praedicationem habeant, de adverbiis fingunt nomina abstracta, sicut de 'quando', quod est adverbium, fingunt tale abstractum 'quandalitas' et de 'ubi' hoc no- 10 men 'ubitas', et sic de aliis. Sed a n t i q u i, ut mihi videtur, non posuerunt talem ordinem in quohbet praedicamento, et ideo hoc nomine 'praedicamentum' et simihter tahbus nominibus 'genus', 'species' et consimihbus magis large utebantur quam faciunt multi m o d e r n i. Unde quando dixerunt 15 semper superius praedicari de inferiori et quodlibet praedicamentum habere sub se species, extendebant <praedicari, ad verba, quo modo dicimus quod 'ambulat' praedicatur de homine, sic dicendo 4homo ambulat', simihter 'iste calceatur', 'iste armatur\ Extendebant etiam praedicationem ad praedicationem adverbiorum et praepositionum cum 20 casuahbus suis, sicut exercemus in tahbus propositionibus 'iste est hodie', ciste fuit heri', 'iste est in domo', 'iste est in civitate'. Et ita in quolibet praedicamento invenitur ahqua talium praedicationum. Non tamen oportet quod ibi sit semper praedicatio propria recti de recto. Et ideo non omnis ordo superioris et inferioris est secundum praedicationem, 25 stricte accipiendo praedicationem, sed ahquis est in consequendo et in praedicando, large accipiendo praedicationem. Et quia intentio a n t i q u o r u m mihi videtur rationabihor, ideo Cap. 41. - 5 multi] modcrni add. K 6-7 per se om. BIK 7 et] etiam add. B 8 qualis... haec om. BIK || b] c est a, igitur c cst b add. A 1 10 ubi mg. V 4 , virtute I, fingunt add. D 10-11 hoc nomen om. A C K V 4 11 ubitas] ubilitas A, ubietas C, ubcitas D, virtualitas I 12 antiqui] aliqui add. CI \\ ordinem] praedicamentorum add. A 1 13 quolibct praed.] quibuslibet (quibusdam A) praedicamentis A K V 4 praedicamentum] vel praedicaoim add. A 1 , praedicatum add. D 17 species] plures add. BCI i, verba] adverbia BV 4 , universalia I, om. K 18 dicendo] iste add. A 19 etiam om. BK 23 invenitur] inveniuntur CI, om. A 24 propria] et add. BI 26 consequendo] concedendo A 1 , connotando K 28 antiquorum] ut add. A 1 , add. s.Jirt. V 4 j| videtur] esse add. A, est probabilior et add. A 1 , est add. s.lin. V 4

CAP, 41. - 1 Cf. Guillelmus de Ockham, Quodlibet 1491), ubi plura hic dicta verbotenus recurrunt.

V, q. 22 (ed. Argentinae

DE PRAEDICAMENTIS

115

ipsam prosequendo primo ostendam quod haec fiiit eorum intentio. 30 Quod probari potest primo per A r i s t o t e l e m enumerantem praedicamenta, ubi sic exprimit ea 2 : « Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur singulum aut significat substantiam aut qualitatem aut quantitatem aut ad aliquid aut ubi aut quando aut situm esse aut habitum aut facere aut p a t i E t postea exemplificans dicit: « Ubi, ut in 35 loco; quando autem, ut in tempore, ut heri; situm esse vero, ut sedet aut iacet; habere, ut calceatus, armatus; facere vero, ut secare, urere; pati, ut secari, u r i I d e m etiam patet in capitulo De facere et pati8. Item, D a m a s c e n u s in Logica sua, cap. 32, dicitsic4: «Oportet cognoscere quod decem sunt omnia praedicamenta, id est generahssima genera sub quibus refertur omnis vox simpliciter dicta. Sunt autem haec: substantia, ut lapis; quantum, ut duo, tria; ad ahquid, ut pater, fihus; quale, ut album, nigrum; ubi, ut in Tyro, in Damasco, hoc autem loci ostensivum est; quando, ut heri, cras, hoc autem temporis est ostensivum; habere, ut vestimentum induere; situm esse, ut stare, sedere; 45 facere, ut urere; pati, ut uri». Et isti duo a u c t o r e s , unus sanctus et ahus philosophus, sufficiant ad probandum quod per praedicamenta non intelhgunt nisi quaedam incomplexa continentia sub se diversas voces vel intentiones animae, de quibus tamen non praedicantur praedicatione propria et in recto. 50 Ad cuius evidentiam sciendum est quod secundum intentionem a n t i q u o r u m exsistentia in praedicamentis non sunt nisi quaedam incomplexa ex quibus affirmatio et negatio, scilicet propositiones affirmativae et negativae, natae sunt constitui. Propter quod dicit A r i s t ot e 1 e s, ubi prius5: «Singula igitur eorum quae dicta sunt ipsa quidem 55 secundum se in nulla affirmatione dicuntur, horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit». 34 pati] ut secari ct uri add. C

33-34 habitum] habcre A*BE

35 autem om. A^BCE || in tempore ut om. ABEIKV 4 om. A X BE

36 vero om. BE

tur] ponitur C, reponitur Camp.

38 sic] quod BCI, om. AE

35 vero

39 omnia om. C V 4

omnis om. CI I! simpliciter] communiter C

quantitas C j| pater] et add. AAKDIV 4 haec BV 4 , hic I

34-37 Et... pati om. I

35-37 situm... uri] etc. C

40 refer41

quantum]

42 quale... nigrum] qualitas, albedo, nigredo C || hoc]

43 loci ostensivum] loyci omncs unum K

46 philos.] Porphyrius V 4 , ad praesens add. C

44 vestimentum] vestitum BIV 4

48 continentia] contentiva CI

53 negativae]

aptae add. C 8 Aristot., ibidem, cap. Aristot., Praedicamenta, cap. 4 ( l b 25 - 2a 4). 4 9 ( l l b 8-14). Damascenus, Dialectica, cap. 48 (PG 94, 622 C); versio 5 Aristot., Praedicamenta, Roberti Grossatesta, cap. 32 (ed. cit., p. 29). cap. 4 (2a 4-7). 2

116

PARS I CAP. 41

Et similiter dicit D a m a s c e n u s , sicut dictum est6, quod sub decem praedicamentis « refertur omnis vox simpliciter dicta hoc est omnis vox categorematica, quae non est affirmatio vel negatio. Et ita constat esse de intentione eorum quod illa quae sunt in praedicamentis 60 sunt incomplexa ex quibus sunt propositiones natae componi. Et hoc est verum tam de incomplexis mentalibus quam vocahbus; mentaha tamen principaliora sunt, sicut dictum est p r i u s 7 . Sumitur autem distinctio istorum praedicamentorum, sicut innuit C o m m e n t a t o r VII Metaphysicae 8, ex distinctione interrogativo- 65 rum de substantia sive de individuo substantiae. Unde secundum quod ad diversas quaestiones factas de substantia per diversa incomplexa respondetur, secundum hoc diversa in diversis praedicamentis collocantur. Unde omnia incomplexa per quae convenienter respondetur ad quaestionem factam per 'quid est' de ahquo individuo substantiae sunt in 70 praedicamento substantiae, cuiusmodi sunt omnia taha 'homo', 'animaT, 'lapis', 'corpus', 'terra', 'ignis', 'sol', 'luna' et huiusmodi. Illa autem per quae convenienter respondetur ad quaestionem factam per 'quale' de substantia sunt in genere quahtatis, cuiusmodi sunt taha 'album', 'calidum', 'sciens', 'quadratum', longum', 'latum', et sic de aliis. Illa 75 autem per quae respondetur ad quaestionem factam per 'quantum' de substantia vel substantiis demonstratis continentur in genere quantitatis, cuiusmodi sunt taha 'bicubitum',
58 pracdic.] pracdicamenta A X BD 62 quam] de add. AE

59 v o x ] dictio A ii categorematica] categorica E rogationum I alia CI

69 Unde] ad add. A X DI

73 convenienter om. A X EI

camento K H album] nigrum add. CI 76 quae] convenienter add. A X C nere] praedicamento CDC cuius] de substantia add. A 1

70 factam om. CIV 4 „ per om. A^BCIV 4

72 Illa]

74 substantia] demonstrau add. C , in genere] sub praedi75 sic de aliis] huiusmodi DI, huiusmodi add. C |j Hla] alia C

77 substantia] demonstrata add. CI ;| continentur] sunt CI J| g©78 talia om. CI || Illa] alia C 79-80 consimile] consimilem A X CDI

nomen A K , verbum add. C, nomen add. I, om. V 4

79 quae] convenienter add. A 1 || 80 nobis om. B C || unum]

81 Hla] alia C !| convenienter om. C I K V 4

7 Supra, cap. 40, lin. 64-67. Vide notam 4. Metaph., VII, t. 14 (ed. Iuntina, VIII, f. 77v). 8

refcrtur] reponitur C 65-66 interrog.] inter-

8

Averroes, In Aristot.

DE PRAEDICAMENTIS

117

mari vel in terra', ideo ista incomplexa, pro quanto non sunt affirmationes vel negationes, dicuntur in genere ubi. Similiter ad quaestionem factam de substantia demonstrata per 'quando' numquam respondetur nisi per adverbia vel per praepositiones cum suis casualibus, sicut si quaeratur 90 'quando fiiit Sortes' convenienter respondetur quod fuit heri vel in tali die, ideo praecise talia sunt in genere quando. Similiter ad quaestionem factam per hoc totum 'quid facit Sortes' convenienter respondetur per verba, sicut quod calefacit vel ambulat, ideo taha sunt in genere actionis. Et sic, proportionahter, est de aliis, quamvis forte propter penuriam no95 minum aliquando interrogativa propria praedicamentis et generaha nobis deficiant. Ex isto sequitur quod taha concreta 'album', 'nigrum', ' calidum', amarum' magis directe sunt in genere qualitatis quam eorum abstracta. Propter quod P h i l o s o p h u s , in Praedicamentis 9, exemplificans de looihis quae sunt in praedicamento qualitatis dicit: « Qualitas, ut album». Verumtamen accipiendo praedicamentum qualitatis pro ahquo quod universahter removetur a substantia, sic talia concreta non sunt in genere qualitatis sed praecise abstracta. Et sic intellexi ahquando, quando d i x i talia abstracta esse in genere per se et concreta per reductionem. 105 Sed in tahbus magis est difficultas verbalis quam reahs, ideo ad praesens pertranseo. Et sufficiat scire quod omne incomplexum per quod responderi potest ad ahquam quaestionem factam de substantia est in ahquo praedicamento, sive illud sit adverbium sive verbum sive nomen sive praepo110 sitio cum suo casuah. Aha autem incomplexa non sunt in aliquo praedicamento; propter quod coniunctiones et syncategoremata in nuho praedicamento reponuntur. Per taha enim 'si\ 'et', 'omnis', 'nullus' ad nullam quaestionem de individuo substantiae respondetur. Si autem per ahqua taha poterit aliquo modo responderi ad aliquam quaestionem cer115 tam, hcet non ad omnem, illa possunt ad ahquod praedicamentum reduci. ncgationcs] sunt vcl add. D

87 vcl] ct CDI monstrator E, om. A

89 pcr om. A A * C

om. A A X E V 4 ,; vel] quod fuit add. C add. B

;

dicuntur] sunt A X C

91 ideo] unde A K

93 quod om. C V 4 ; gencre] scilicet add. A*D

98 directe om. CI

100 praedicamento] genere A J I

nere] praedicamento A X D, substantiae add. A 1 venienter add. K .. aliquam om. B C K

102 sic] tunc CI, om. A

112 nullus] et huiusmodi add. D

omnem] communcm C

Aristot., Praedicamenta,

92 factam] de substantia demonstrata 94 penuriam] vocabulorum vel add. K

107 scire] pro nunc add. A X D

factam de substantia convenienter D, om. A K V 4

9

88 dcmonstrata] de-

90 rcspondctur] rcsponderi potest A J D !l quod fuit

cap. 4 (lb 29).

102-03 ge108 potest] con-

113 de... respondetur]

115 licet] et BIK, vel C, om. A

; non ad

118

PARS I CAP. 41

[CAP. 4 2 . D E PRAEDICAAIENTO SUBSTANTIAE]

Expeditis quibusdam generalibus circa praedicamenta, quamvis multa alia possent dici, de singulis in speciali dicendum est, et primo de substantia. Circa quam primo considerandum est quod substantia multipliciter 5 accipitur. Uno modo substantia dicitur quaecumque res distincta ab aliis, sicut frequenter talia inveniuntur in a u c t o r i b u s 1 'substantia albedinis', 'substantia coloris', et sic de aliis. Aliter dicitur substantia magis stricte omnis res quae non est accidens realiter inhaerens alteri. Et sic substantia dicitur tam de materia quam de forma quam etiam de com- io posito ex utrisque. Aliter dicitur substantia strictissime de illo quod nec est accidens alteri inhaerens nec est pars alicuius essentiahs, quamvis possit componere cum ahquo accidente. Et isto modo substantia ponitur genus generalissimum. Quod secundum A r i s t o t e l e m 1 dividitur in substantias pri- is mas et secundas. Sed non est intelhgendum quod ista sit divisio alicuius communis praedicabilis de suis dividentibus per se sive de pronominibus demonstrantibus illa dividentia. Demonstrando enim quamcumque substantiam secundam haec est falsa 'haec est substantia'. Unde haec est vera 'nulla secunda substantia est substantia', quae patere potest ex prae- 20 cedentibus. Probatum est enim p r i u s 8 quod nullum universale est substantia; omnis autem secunda substantia est quoddam universale, cum sit genus vel species secundum A r i s t o t e l e m ; nulla igitur secunda substantia est substantia. Item, secundum doctrinam A r i s t o t e l i s 4 quidquid negatur 25 universahter ab omnibus contentis immediate sub ahquo communi negatur universahter ab illo communi; sed substantia secunda negatur ab omnibus immediate contentis sub substantia; igitur negatur universaliter a substantia. Est igitur haec vera 'nulla substantia est secunda substantia',

AXD

Cap. 42. - 3 in spec.] nunc in spec. aliquid D 6 Uno] enim add. A X I |j dicitur] large add. 4 10 etiam om. A K V 15 Quod] etiam add. A 1 16 et] substantias add. A 17 per]

pro A X BD, de I 20 secunda... substantia1] substantia est secunda substantia BDIV 4 in principio A 22 quoddam om. AA X BE 2 5 0 0 Itcm... substantia1 om. D universalitcr add. Camp.

21 prius] 27 negatur]

CAP. 42. - 1 Cf. Thomas Aquinas, Scriptum in I Sent., d. 25, a. 1, q. 1 ad 7: "Uno modo substantia idem est quod essentia... et hoc significatur cum quaeritur: 2 Aristot., Praedicamenta, 8 Suquid est albedo? Color". cap. 5 (2a 11-17). 4 pra, cap. 15-17. Aristot., Praedicamenta, cap. 5 (2a 35 - 2b 6).

DE PRAEDICAMENTIS

119

30 et per consequens nulla secunda substantia est substantia. Assumptum patet, nam haec est vera 'nulla substantia corporea est secunda substantia' et haec similiter nulla substantia incorporea est secunda substantia'. Quod-prima sit vera, et per consequens secunda, eadem ratione, patet per eandem regulam, nam haec est vera 'nullum corpus animatum est 35 substantia secunda' et similiter ista 'nullum corpus inanimatum est substantia secunda'. Et quod prima istarum sit vera, et eadem ratione secunda, probari potest per eandem regulam, nam haec est vera 'nullum corpus animatum sensibile est substantia secunda' et haec simihter 'nullum corpus animatum insensibile est secunda substantia'. Et quod prima 40 istarum sit vera, et eadem ratione secunda, adhuc probari potest per eandem regulam, nam haec est vera 'nullum corpus animatum sensibile rationale est secunda substantia' et eadem ratione ista 'nullum corpus animatum sensibile irrationale est secunda substantia'. Et quod prima istarum sit vera patet, nam sua convertibilis est vera 'nullus homo est 45 secunda substantia', quae evidenter patet ex hoc quod quaehbet singularis est vera. Relinquitur igitur, secundum doctrinam A r i s t o t e 1 i s, quod haec est simphciter vera 'nulla substantia est secunda substantia', et ideo quacumque substantia secunda inferiori ad generahssimum demonstrata, haec est simpliciter falsa 'haec est substantia\ 50 Et ideo dicendum est quod ista divisio non est nisi divisio unius nominis communis in nomina minus communia, ut sit aequivalens isti divisioni: nominum importantium seu significantium substantias extra animam quaedam sunt nomina propria uni substantiae, et illa nomina vocantur hic primae substantiae; quaedam autem nomina sunt com55 munia multis substantiis, et illa nomina vocantur secundae substantiae. Quae nomina postea dividuntur, quia quaedam sunt genera et quaedam sunt species, quae tamen omnia vere sunt qualitates. Et ita omnia illa nomina communia quae vocantur secundae substantiae sunt in praedicamento quahtatis, accipiendo 'esse in praedicamento' pro eo de cuius pronomine demonstrante ipsum praedicatur 'qualitas'. Omnia tamen illa sunt in praedicamento substantiae, accipiendo 'esse in praedicamento' 30 pcr cons.] universaliter sequitur Camp.

substantia*] et patet per conversionem add. Camp.

33-46 Quod... igitur] Sed omnis substantia est corporea vel incorporea, igitur etc. Maior potest probari inductivc quantum ad utramque partem, quia quaelibet singularis utriusque partis illius maioris est vera. Et ideo D

34 regulam] rationem K Camp.

35 et... ista om. A K V 4

rum E, om. A 1 .j et] per consequens add. A ;' eadem ratione] per consequens C eadem ratione illa ABE laris] singularum AE 54 hic] nomina add. C

40 et... secunda om. A*CI

43 sensibile om. A C Camp.

48 ad] genus add. A ]| gencr.] genus C V 4 57 omnia 1 om. C V 4

36 istarum] isto38 haec similiter]

58 nomina om. DI

45-46 singu-

51 communis om. A I K V 4

120

PARS I CAP. 41

pro illo de quo significative sumpto praedicatur 'substantia'. Unde in ista propositione 'homo est animal' vel 'homo est substantia', 'homo' non supponit pro se sed pro suo significato. Si enim supponeret pro se haec esset falsa 4homo est substantia' et haec vera 'homo est quahtas'. 65 Sicut si haec vox 'homo' supponat pro se haec est falsa 'homo est substantia' et haec vera 'homo est vox et qualitas'. Et ita secundae substantiae non sunt nisi quaedam nomina et quahtates praecise significantes substantias, et propter hoc et non propter aliud dicuntur esse in praedicamento substantiae. TO Et quod illud sit consonum dictis auctorum patet, nam P h i 1 os o p h u s dicit in Praedicamentis 5 quod « Omnis substantia videtur hoc ahquid significare. Et de primis substantiis indubitabile et verum est quod hoc ahquid significantEx quo patet quod A r i s t o t e l e s vult quod substantia prima significat hoc aliquid; sed substantia parti- 75 cularis exsistens extra animam non significat hoc ahquid, sed ipsa significatur; igitur primam substantiam vocat hic A r i s t o t e l e s nomen substantiae particularis exsistentis extra animam. Et eadem ratione, et multo fortius, debet vocare secundas substantias ipsamet nomina. Item, B o e t h i u s vult in diversis locis super Praedicamenta 8 so quod P h i l o s o p h u s in libro illo tractat de vocibus, et ita per consequens vocat primas substantias et secundas ipsas voces. Similiter, A r i s t o t e l e s 7 dicit substantias primas et secundas esse in praedicamento substantiae, et ibidem 8 ponit illa quae sunt in praedicamento substantiae esse incomplexa ex quibus componuntur ss propositiones. Propositiones autem non componuntur ex substantiis extra animam exsistentibus. Igitur etc. Item, D a m a s c e n u s 9 ponit voces collocari sub praedicamento substantiae. Non est igitur dissonum dictis a n t i q u o r u m dicere quod A r i s t o t e l e s vocat substantias secundas nomina communia *> substantiarum. 65 haec 1 ] esset add. CI cum add. A 1

65-67 qualitas... est om. (hom.) D

A X C D I e s s e om. DIV 4

71 illud] hoc BE

ipsemet Camp., ideo K, idem V 4

67 ita] et tamen BC, cum DI,

69 substantias] reales add. A, secundas add. V 4 || et 1 ] ideo

68 sunt] sint A X DI

77 hic] ibi A V 4

85 substantiae om. E

79 vocare] ipsas add. D

84 ibidem]

90 communia] sccundarum add. C

8 Boethius, In Caiegorias Aristot., ibidem (3b 10-12). Aristot., I (PL 64, 7 8 159 C, 161ss.). Aristot., Praedicamenta, cap. 5 (2a 11-17). Aristot., ibidem, 9 Damascenus, Dialectica, cap. 2 (la 16-19). cap. 46 (PG 94, 618 A); versio Burgundionis, cap. 30: "Ens dividitur in substantiam et accidens; non ut genus in species, sed ut aequivoca vox in ea quae ab uno et ad unum" (versio cit., p. 26). 5

PRAEDICAMENTIS

DE

121

Nec istis obstat illud quod dicit A r i s t o t e l e s 1 0 quod species sunt magis substantiae quam genera, quia per tales propositiones non plus intendit^iisi quod convenientius respondetur ad quaestionem fac95 tam per *<juid est' de substantia demonstrata per speciem quam per genus. i t ideo talis propositio 'species est magis substantia quam genus' fklsa est de virtute sermonis, sed vera est secundum mentem quam habuit d e e a P h i l o s o p h u s . Breviter igitur dicendum est quod tahs divisio est divisio in nomina, 100 quorum ahqua sunt propria, ahqua communia. Nomina propria dicuntur substantiae primae, nomina communia dicuntur substantiae secundae. Verumtamen sciendum est quod P h i l o s o p h u s in Praedicamentis aequivoce utitur termino 'primae substantiae'. Nam aliquando 105 utitur illo pro ipsis nominibus substantiarum exsistentium extra animam, sicut ibi 1 1 : «Primae substantiae significant hoc aliquid»; ahquando pro ipsis substantiis exsistentibus extra animam, sicut ibi 1 2 : «Substantia est quae proprie et principahter » etc. Propter quod quando P h i 1 o s op h u s dicit18 quod «omnia alia aut de subiectis principalibus dicuntur 110 substantiis aut in subiectis eisdem s u n t v o c a t ibi subiecta non quidem subsistentia reahter aliis sed subiecta propositionum. Unde sicut dicit D a m a s c e n u s in Logica sua, cap. 8 1 4 , subiectum dupliciter accipitur, scihcet secundum exsistentiam, et sic substantia singularis exsistens extra animam est subiectum accidentium; vel ad praedicationem, et sic parti115 culare est subiectum ad universalius. Et isto secundo modo accipit P h il o s o p h u s subiecta quando dicit secundas substantias dici de subiecto. Et ita substantiae primae non sunt subiecta reahter subsistentia substantiis secundis, sed sunt subiecta per praedicationem. Ex quo patet quod P h i l o s o p h u s quandoque vocat substantias primas nomina et signa 92-93 species... genera trp. V 4

94 plus om. CDI j| intendit] intelligit A X CI

99 divisio 1 ] nominis add. A

Arist. A C

104 utitur] isto add. C i termino] terminis B, nominibus K, om. A 105 illo] illis BK, illa C, eo D |j etc.] et maxime dicitur substare C 11 subiectis]

subiectum CI

114 ad] secundum BCI

substantiae] puta illo termino add. A

106-07 Primae... ibi om. (hom.) D V 4 109 subiectis] substantiis ABCEI

substantiis A A J C I ;; eisdem] eius B, eis CDI

enim C

98 Philos.]

100 aliqua] quaedam A K V 4 , alia I, sunt add. BD 108 et om. A D E V 4 110 substantiis om. ACEI

112 subiectum] substantia et add.

115-16 Et... subiecto om. (hom.) A K

116 subiecta]

119 quandoque] quando A 1 , aliquando V 4 , om. K

1 1 Aristot., ibidem (3b 10-12). Aristot., Praedicamenta, cap. 5 (2b 7-8). 18 14 Damascenus, Aristot., ibidem (2a 11-12). Aristot., ibidem (2a 34-35). Dialectica, cap. 16 (PG 94, 582 A); versio Roberti Grossatesta, cap. 8 (ed. cit., p. 10). 10

12

122

PARS I CAP. 41

substantiarum exsistentium extxa animam, nam dicit secundas substantias 120 dici de substantiis primis tamquam de subiectis; quod non potest esse nisi per praedicationem. Igitur substantia prima in praedicatione est subiectum et secunda substantia est praedicatum; sed nulla propositio componitur ex substantiis extra animam; igitur illa prima substantia quae est subiectum propositionis respectu secundae substantiae non est 125 substantia exsistens extra animam. Propter quod quando dicit A r i s t o t e l e s 1 5 quod destructis primis substantiis impossibile est aliquid aliorum remanere, non intelligit de destructione reali et consistentia reali, sed intelligit de destructione per propositionem negativam, sub isto sensu: quando esse exsistere non 130 praedicatur de aliquo contento sub aliquo communi tunc esse exsistere vere negatur ab illo communi et a proprietatibus et accidentibus propriis illi communi. Nihil aliud intendens nisi quod tales consequentiae bonae sunt: iste homo non est, ille homo non est, et sic de singulis; igitur nullus homo est; igitur nullum risibile est; igitur nullum grammaticum est; 135 igitur nulla grammatica est; igitur nulla logica est. Si enim intelligeret de destructione reah falsum diceret. Quamvis enim nullus lapis esset, hoc genus 'lapis' posset remanere; adhuc enim posset aliquis formare istam propositionem 'nullus homo est lapis' et istam 'nullus lapis est asinus'; quod non posset facere nisi partes propositionis essent, et per consequens 140 hoc genus 'lapis' esset. Tunc tamen de nullo vere affirmative praedicaretur in propositione mere de inesse et mere de praesenti.

[CAP. 4 3 . D E PROPRIETATIBUS SUBSTANTIAE]

Viso quae ponuntur in linea praedicamentali substantiae, videndum est de quibusdam proprietatibus substantiae. Ponit autem A r i s t o t e l e s in Praedicamentis 1 unam proprieta120 dicit] Philos. add. C 121 de 1 ] subiectis add. D i primis... subiectis] secundis in propositione A 127 quando orn. BK 128 substantiis mg. B, om. A X DI 129 destructione1] logicali quae cst add. A 135 nullum grammat.] nullus grammaticus C V 4 136 igitur*... est 1 ] et sic de (singulis add. A 1 ) aliis A^D, om. CK 137 wiim 0m. A V 4 ;: esset] adhuc add. A J D 138 lapis] esset et remancret et add. A 1 \\ enim] etiam A^CI, quia D, om. B 139 nullus 1 ] omnis ABDI ji nullus 1 ... lapis 1 ] omnis lapis est A 1 , asinus om. A 1 140 partes propos.] propositiones A J I X 141 vere om. AA EV* Cap. 43. - 2 substantiae om. D K V 4 15

Aristot., Praedicamenta,

CAP. 43. -

1

cap. 5 (2b 5-6).

Aristot., Praedicamenta,

cap. 5 (3a 7-10).

DE PRAEDICAMENTIS

123

5 tem substantiae quam dicit esse communem omni substantiae, scilicet tam primae quam secundae, videlicet quod substantia non est in aliquo subiecto. Quae si intelligatur de substantia exsistente extra animam, manifesta est; nulla enim talis est in aliquo subiecto. Si autem intelligatur de substantiis primis et secundis quae sunt nomina substantiarum exsi10 stentium extra animam, sic per istam propositionem 'substantia non est in subiecto' debet intelligi ista propositio, quae est actus signatus, 'de nullo nomine substantiae proprio vel communi significative sumpto praedicatur esse in subiecto, sed removetur a quolibet tali significative sumpto esse in subiecto'. Unde quaelibet talis vera est 'homo non est in 15 subiecto', 'animal non est in subiecto', 'Sortes non est in subiecto', et sic de aliis. Tamen si tales termini supponerent pro se et non pro suis significatis vere posset dici quod sunt in subiectis, sicut vere dicitur quod sunt partes propositionum, et per consequens vel sunt conceptus mentis vel voces vel scripta. 20 Sed c o n t r a illud videtur esse A r i s t o t e l e s 2 , nam de secundis substantiis concedit quod dicuntur de subiecto, et negat eas esse in subiecto; sed accipiendo uniformiter secundas substantias, non plus competit eis unum quam ahud: D i c e n d u m quod P h i l o s o p h u s non uniformiter accipit, 25 nec hoc est necessarium; sed frequenter utile est propter brevitatem difformiter accipere eundem terminum. Unde per talem propositionem nihil ahud intelhgit nisi quod nomina communia substantiarum praedicantur de subiectis. Et tamen de eisdem eodem modo supponentibus quo supponunt in illis actibus exercitis non verificatur 'esse in subiecto'. 30 Unde haec est vera 'Sortes est animaT, et de animali eodem modo supponente quo supponit in ista 'Sortes est animaT non verificatur esse in subiecto, quia si sic supponat 'animaT haec est falsa 'animal est in subiecto'. Alia proprietas substantiae ponitur 8, quae est quod omnibus substantiis secundis convenit praedicari univoce, non tamen convenit tan35 tum substantiis secundis sed etiam differentiis, quamvis ista proprietas non conveniat primis substantiis. Sciendum est quod nihil praedicatur univoce proprie loquendo nisi 5 scil. s.lin. A, om. A^K 16 sic] ita A J C I 23 eis] sibi A B E K V 4 vera K 2

13-14 scd... subiecto om. (hom.) D K

15 animal... subiccto1 om. A B

17 sunt] essent CI . dicitur] potcst dici A 1 30 et] tamen add. A V 4

33 quae est] talis D

22 plus] tunc add. V 4

32 quia... subiecto mg. C, om. A 1 j! falsa]

37 est] tamen add. D || praedicatur] ponitur B, est quod dicatur K

Aristot., loco cit. (3a 7-15).

8

Aristot., Praedicamenta,

cap. 5 (3a 33 - 3b 9).

124

PARS I CAP. 41

quod est commune ad multa, hoc est nisi illud quod significat multa vel natum est significare multa. Et ideo quia substantiae primae sunt propriae, et non significantes multa, ideo non praedicantur univoce. Secundae 40 autem substantiae significant multa. Hoc enim nomen 'homo' non significat primo unam naturam communem omnibus hominibus, sicut multi e r r a n t e s 4 imaginantur, sed significat primo omnes homines particulares, sicut auctoritate D a m a s c e n i prius ostensum est5. Ille enim qui primo instituit hanc vocem 'homo', videns aliquem hominem 45 particularem, instituit hanc vocem ad significandum illum hominem et quamhbet talem substantiam quahs est ille homo. Unde de natura communi non oportuit eum cogitare, cum non sit ahqua talis natura communis. Non tamen est haec vox 'homo' aequivoca, quamvis significet multa aeque primo, quia est signum subordinatum uni conceptui et 50 non pluribus in significando illos plures homines aeque primo. Tertia proprietas 8 substantiae assignatur haec, scihcet quod prima substantia significat hoc aliquid, secunda autem substantia significat quale quid. Et ex ista proprietate manifeste patet quod cum significare sive hoc ahquid sive quale quid non competat substantiis extra animam 55 exsistentibus sed tantum signis talium substantiarum, substantiae primae et secundae vocantur signa propria et communia substantiarum extra animam exsistentium. Quod concedendum est. Est tamen advertendum quod significare hoc aliquid non est aliud quam significare unum et non plura, significare autem quale quid est 60 esse natum significare plura. Et ideo quando dicit A r i s t o t e l e s quod substantiae secundae significant quale quid, non intendit quod substantiae secundae significant ahquam qualitatem vel aliquid reale adveniens individuo, - hoc enim simpliciter falsum est, sicut potest patere ex praedictis sed intendit quod significant plura et non unum so- « 39 rignificare] plura vel add. A 1 rem vel add. A 1

40 non 1 ] sunt add. D , signif.] significant A V 4

44 sicut... est om. A V 4 K

46 vocem] homo add. D K V 4

52 substantiae om. A K V 4 P haec om. A B E K V 4

BDV4

61 Arist.] Philos. CI

53 autem om. BCI

42 unam] 47 natura om.

55 sive 1 om. A A 1

64 adveniens] ipsi add. K

Cf. supra, cap. 16. Ps.-Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 40 dicit: "Sciendum est etiam quod nihil est univocum proprie et stricte loquendo nisi quod importat unum primo et principaliter et secundario plura, sicut 'homo' primo et principaliter importat naturam humanam, secundario vero omnia singularia significat" (cod. cit., f. 48r); Ps.-Campsall haec dicit arguendo contra ea 5 Supra, cap. 33, nota 2. 6 Aristot., Praequae Inceptor in hoc capitulo dicit. dicamenta, cap. 5 (3b 10-23). 4

DE PRAEDICAMENTIS

125

lum. Quod evidenter probatur ex littera sua in Praedicamentis, sicut patetin e x p o s i t i o n e quam edidi super eundem librum 7. Quarta proprietas substantiae est quod substantiae nihil est contrarium 8. Circa quod sciendum est quod contrarietas dupliciter accipitur. 70 Uno modo pro proprietate quadam terminorum, illo modo quo dicimus quod 'album' et 'nigrum' sunt contraria, quia impossibile est istos duos terminos 'album' et 'nigrum' de eodem et pro eodem simul verificari. Aliter accipitur pro quadam proprietate conveniente rebus, et sic potest accipi tripliciter, scilicet stricte, large et largissime. Stricte dicuntur illae 75 res contrariae quae in eodem subiecto mutuo se expellunt et partibiliter in eodem subiecto adquiruntur vel adquiri possunt, saltem naturaliter; et isto modo nulla substantia contrariatur alteri. Large dicuntur illae res contrariae quae mutuo se expellunt in eodem, quamvis naturaliter partibiliter adquiri non possunt in eodem subiecto primo. Et sic formae 80 substantiales sunt contrariae, quia mutuo se expellunt in eadem materia. Largissime dicuntur illa contraria quae componuntur ex talibus contrariis. Et sic aer et ignis dicuntur contraria, quia componuntur ex formis substantialibus contrariis, secundo modo loquendo de hoc vocabulo 'contraria'. Primo modo substantiae nihil est contrarium, sed secundo ss modo et tertio substantia contrariatur substantiae. Primo modo loquitur P h i l o s o p h u s in Praedicamentis9, aliter loquitur ahbi10 de contrariis. Quinta proprietas substantiae11 est quod substantia non suscipit magis et minus. Quae sic est intelligenda: de nulla substantia una numero praedicatur primo ahquod commune in genere substantiae cum hoc 90 adverbio 'magis' et postea cum hoc adverbio <minus\ nec e converso. Unde non est possibile quod istae duae, vel consimiles, successive verifi68 substanliae om. CI om. CI

69 quod] quam AEK

72 album et nigrum om. CI

K ji rebus mg. (cx pluribus) V 4 , pluribus A K

70 proprietate] contrarietate B

simul] et semel add. CI

74-76 Stricte 1 ...naturaliter tum in col. tum in imo f . A 1

78 eodem] subiecto primo add. mg. A

78-79 partib.] particulariter IK

82 quia] quae B C ,i ex] talibus add. C

83 vocabulo] verbo CI

contraria sed add. mg. A add. I i i una om. AI

91 non est possibile] est impossibile A K V 4

79 sic] isto modo D

84 contraria] substantiae est

84-85 Primo... substantiae mg. A, om. (hom.) K numero om. AXD

71 duos

73 accipitur] contrarietas add.

88 de] natura sua

89 praedicatur] potest verificari C i j primo onu A^C 91 istac] propositiones add. C

Guillelmus de Ockham, Expositio libri Praedicamentorum Aristot., cap. 9, ad 8 Aristot., Praedicamenta, verba: Non autem simpliciter (ed. cit.). cap. 5 (3b 9 Aristot., loco cit., et cap. 10-11 ( l l b 16 - 14a 25). 10 Aristot., 24-32). Metaph., V, c. 10 (1018a 25-31); in indice operum Aristotelis (ed. Firmin-Didot, 1 1 Aristot., V, Parisiis 1873, 198-99) 'contraria' quatuor columnas occupant. Praedicamenta, cap. 5 (3b 33 - 4a 9). 7

126

PARS I CAP. 41

centur 'Sortes est magis homo nunc quam prius vel magis animal nunc quam prius', 'Sortes est minus homo vel minus animal nunc quam prius'. Unde de nullo supponente pro substantia potest aliquod tale praedicatum verificari 'hoc est magis homo vel magis animal nunc quam prius', 95 'hoc est minus homo vel minus animal nunc quam prius', sicut de eodem numero contingit vere dicere 'hoc est magis album nunc quam prius'. Sexta proprietas substantiae est quod substantia, cum sit una et eadem numero, est susceptiva successive contrariorum, sicut idem homo 100 numero est primo niger et postea albus. Haec autem proprietas ita convenit substantiae quod nulli alii potest convenire, sicut dicit A r i s t ot e 1 e s in Praedicamentis. Unde dicit ibidem sic12: « Maxime vero videtur proprium esse substantiae quod, cum unum et idem numero sit, susceptibile est contrariorum. Et in aliis quidem non habebit quis quid 105 proferat quaecumque non sunt substantiae, quod cum sit unum et idem numero sit susceptibile contrariorum; et velut color hic, cum sit unum numero, non erit album et nigrum, neque actio ahqua, cum sit una et eadem, erit prava et studiosa; simihter autem et in aliis quae non sunt substantiae. Substantia vero, cum unum et idem numero sit, capax est 110 contrariorum; ut quidam homo, cum unum et idem numero sit, aliquando est niger ahquando albus, sic et cahdus et frigidus, pravus et studiosus. In nulhs autem aliis ahquid tale videtur Ex isto patet quod de intentione A r i s t o t e l i s fiiit quod suscipere reahter contraria successive soli substantiae competit, ita quod impossibile est ahquid ahud 115 a substantia reahter suscipere contraria. Ex quo, tamquam ex principio, sequuntur duo esse de mente A r is t o t e 1 i s, sive secundum veritatem sint vera sive falsa. Primum est quod non est de mente A r i s t o t e l i s quod quantitas sit quoddam accidens reahter distinctum a substantia18, inhaerens reahter ilh, et realiter 120 92-93 vel... prius 1 om. CI dicatum om. AI

93 prius 1 ] erat add. A K

95-96 magis... est om. (hom.) CI

94 nullo] termino add. A 1

add. B |! homo... minus 1 om. A B j| de] subiecto add. A X D BCI |i numero] sic add. E 107 et om. BE

etc. D

quaecumque C

102 alii] alteri CIK

105 susceptibile] susceptibilis B | hic] hoc E

94-95 prae-

96 hoc... prius om. (hom.) K || est] magis vel 104 esse om.

106-13 quaecumquc... videtur]

109 eadem] numero add. BC, non add. C |j quae]

111 quidam AK2I Boeth., quidem ABE

1 1 1 - 1 2 aliquando] quidem add. CI

1 1 2 niger... albus] calidus... frigidus A l || fic] similiter V 4 , om. A X B || et 1 ] vel B, om. AHZJ j| calidus et frigidus] aliquando albus A 1 , vel add. B, et add. A1! auctoriute D |j patet] inductive add. A

113 isto] quo C, qua et add.

114-15 suscipere... quod om. (hom.) A l D

vel C E V 4 12

Aristot, ibidem (4a 10-22).

18

Cf. infra, cap. 44.

118 sive 1 ]

DE PRAEDICAMENTIS

127

exsistens subiectum qualitatum corporalium, sicut multi m o d e r n i 1 4 dicunt quod quantitas est unum accidens exsistens in substantia et realiter subiectum qualitatum. Si enim ita esset, sequeretur necessario quod aliquid aliud a substantia, exsistens unumetidemnumero, esset susceptivum 125 contrariorum per propriam mutationem, quia illa quantitas primo reciperet unam qualitatem contrariam et postea aliam. Immo, quantitas immediatius et prius susciperet contraria quam substantia, cum substantia, secundum e o s, non sit immediatum subiectum qualitatum contrariarum sed mediatum tantum, nec per consequens suscipit contraria 130 nisi mediante quantitate 15. Aliud sequitur esse de mente A r i s t o t e l i s , quod nullum accidens est subiectum alterius accidentis, saltem accidentis habentis contrarium. Si enim sic esset, ahud a substantia susciperet contraria successive. Et ex isto sequitor quod est contra mentem A r i s t o t e l i s di135 cere quod intellectus et voluntas sunt quaedam accidentia ipsius animae intellectivae 16, in quibus accidentibus primo recipiantur intellectiones et volitiones et tales actus et habitus. Et eodem modo potentiae sensitivae, secundum e u m, non sunt quaedam accidentia recipientia alia accidentia. Sequitur etiam, secundum e u m, quod relationes non sunt 140 quaedam res distinctae reahter a substantia, subiective exsisistentes in quantitate et qualitate, quae sint accidentia reahter exsistentia in substantia. Unde intentio A r i s t o t e l i s est quod omne accidens est immediate exsistens in substantia, ita quod inter substantiam et quodcumque 145 accidens suum nihil est medium in ratione subiecti. Unde A r i s t ot e 1 e s, ut magis explanet intentionem suam per dubiorum remorio121-23 sicut... qualitatum om. K 127 susciperet] reciperet CI om. A K

122-23 quantitas... qualitatum om. CI

131 Aliud] etiam add. D

132 accidentis* om. CI

tra] extra A K V 4 [' mentem] intentionem CI ;; est 1 om. CI

123 cnim om. A C I

129 tantum om. A C V 4 ' consequens] substantia add. A 141 sint] sunt A E V 4

contraria

134 quod] etiam add. CI ; con143 Unde] Est iuque CI

145 Unde] et add. A, etiam add. D

Ex. gr. Guillelmus de Militona, Quaestiones de sacramentis, tract. IV, pars VI, q. 24: "Et si hoc, cum quantitas sit primum accidens substantiae super quam superordinantur alia accidentia, et ideo est quantitas secundum praedicamentum" (ed. G. Gal, Bibliotheca Franciscana Scholastica Medii Aevi XXIH, Quaracchi 1961, 620); Thomas Aquinas, Summa theol., III, q. 77, a. 2; Albertus Magnus, De praedicamentis, tract. III, c. 1 (Opera omnia, I, ed. A. Borgnet, Parisiis 1890, 194s.). 15 Codex C hic notat in margine: "Istud est pro opinione Iacobi de Viterbio, m 16 Cf. Thomas AquiQuodlibet, q. 4". Sed nihil invenimus ibi de quantitate. nas, Summa theol, I, q. 54, a. 3; q. 77, a. 1; q. 79, a. 1. 14

128

PARS I CAP. 41

nem, obicit contra se ipsum per orationem et opinionem, quae non sunt substantiae et tamen videntur suscipere contraria; eadem enim oratio est primo vera et postea falsa. Et solvens dicit 17 : «Sed si quis hoc suscipiat sed tamen in modo suscipiendi differt; nam ea quae in substan- iso tiis sunt ipsa mutata susceptibilia sunt contrariorum. Frigidum enim de calido factum mutatum est, alteratum enim factum est; et nigrum ex albo et studiosum ex pravo: similiter autem in aliis unumquodque mutationem suscipiens susceptibile est contrariorum. Oratio autem et opinio ipsa quidem immobilia omnino perseverant, cum vero res movetur 155 contrarium fit circa eam, ut quod sedeat aliquis, oratio vero permanet eadem, cum vero res mota, aliquando quidem vera aliquando quidem falsa. Similiter autem et in opinione. Quapropter solummodo substantiae proprium est eo quod secundum sui mutationem captabilis sit cont r a r i o r u m 1 6 0 Ex ista solutione patet quod intentio sua est quod nihil ahud a substantia potest moveri ab uno contrariorum ad rehquum, quod tamen falsum esset si quantitas esset immediatum subiectum quahtatum et tamen differret realiter a substantia. Et ideo quod oratio ahquando est vera ahquando falsa, hoc non est quia ipsa oratio mutatur et ahquando re- 165 cipit realiter veritatem et ahquando falsitatem, sed hoc est propter mutationem alicuius substantiae, saltem localem. Unde ad evidentiam istius solutionis est sciendum quod tam hoc nomen 'contraria' quam hoc verbum 'suscipere' accipitur aequivoce. Hoc enim nomen 'contraria', sicut tactum est p r i u s 18, duphciter, ad 170 praesens, accipitur. Nam uno modo verificatur de ahquibus pro ipsis rebus extra, sicut dicimus quod albedo et nigredo sunt contraria. Aliter verificatur de terminis, sicut dicimus quod isti termini 'album' et
150 sed om. AA^BE

159 captabilis] susceptiblis C

ista oratione I II patet] manifirste in textu add. D est add. A D V 4

166 et om. A^CDV 4

170-71 ad praesens om. CI

17

157 mota]

161 ista solutione] isto B, cuius sol. D,

162 ad] recipiendum add. CI

165 aliquando]

169 hoc] nomen vel add. D || verbum] nomen A A 1

171 aliquibus] terminis add. A X D, add. s.lin. A

tibus add. CI j| Aliter] aliquandoACIK

151 su-

154 est om. CIV 4 \\ autem] vero

156 circa eam om. A X I K V 4 \\ ut om. A K V 4 || sedeat] si dicat A B

est add. A 1 , fit add. C

om. CI

150-60 nam... contrarionun] etc. D

153 autem] est C, et I, et add. A X K V 4

174 eodem] termino add. CI

172 rebus] exsisten175 sicut] simul A,

176 solis] solum AA^E

Aristot., PraedicamentcL, cap. 5 (4a 28 - 4b 4).

18

Supra, lin. 68-74.

DE PRAEDICAMENTIS

129

modo dicta dupliciter accipi possunt, scilicet stricte, et tunc dicuntur contraria quia significant res contrarias. Aliter potest hoc vocabulum 'contraria' accipi large, et tunc dicuntur illa contraria quae non possunt 180 de eodem pro eodem simul verificari sed successive. 'Suscipere' autem dupliciter accipitur, scilicet per realem inexsistentiam vel per praedicationem. Accipiendo 'contraria' primo modo, oratio nullo modo suscipit contraria. Sed accipiendo 'contraria' secundo modo, scihcet pro terminis, et hoc large, et 'suscipere' secundo modo, 185 sic oratio suscipit contraria, hoc est dictu oratio non recipit in se tamquam accidens in subiecto aliqua contraria, sed de oratione praedicantur contraria successive, non quidem contraria quae sunt res contrariae mutuo se expellentes, sed termini qui non possunt de eodem pro eodem simul verificari sed successive. Substantia autem recipit realiter per 190 inhaerentiam contraria in se tamquam accidentia in subiecto. Et hoc est quod subdit A r i s t o t e l e s 1 9 : «Si quis autem et hoc recipiat, opinionem scilicet et orationem dicens susceptibiha esse contrariorum», scilicet per realem inhaerentiam, «non est verum», quia oratio non recipit realiter contraria. Et subdit: « Oratio namque et opi195 nio susceptibilia contrariorum esse dicuntur », hoc est oratio et opinio sunt susceptibilia contrariorum per praedicationem, «non in eo quod ipsamet aliquid contrariorum suscipiant», supple per realem inhaerentiam, «sed in eo quod circa alterum aliqua passio facta sit. Nam in eo quod res est vel non est dicitur oratio vera vel falsa, non in eo quod 200 captabilis sit contrariorum. Simpliciter autem a nullo neque oratio movetur neque opinio Vult dicere quod quamvis ista contraria Verum' et Talsum* successive verificentur de eadem oratione, sicut ista oratio manens eadem numero 'tu sedes' est primo vera et postea falsa, tamen ista oratio non recipit reali205 ter contraria, quia per hoc quod ista oratio est falsa quae prius fuit vera, nihil est realiter in oratione ista magis nunc quam prius. Sed ideo prae180 pro eodcm om. A X CD 181 autem] etiam D, contraria add. V 4 181-82 inexsist.] exsistentiam CI, inhaerentiam K 182-83 oratio] sic C 183 modo] substantia add. C 185 oratio 1 ] non add. mg. A 1 ,, contraria] successive add. K diau] dictum CDEK , rccipit] suscipit A 1 , suscipit vel recipit K, contraria add. A 1 188 eodem 1 ] et add. AXD 189 recipit] suscipit A X B 190 tamquam] accidens vel add. K 192 recipiat] suscipiat A X D ; scilicet om BI 197 aliquid] aliquod A X DIV 4 198 in 1 om. BI passio] variatio K 199 vel 1 ] aut ABEV 4 , dicitur] est AD, constat V 4 , om. B ;, falsa] dicitur add. A B V 4 19^-201 non... opinio] etc. D. 202 et] vel A A 1 , om. DV 4 206 ista] illa AE, om. C nunc om. ABDEKV 4 ;, prius] fuit add. AV 4 , vel minus add. A 1 ideo] non B, om. C 19

Aristot., Praedicamenta,

ockham, summa 1-ogicae

cap. 5 (4b 4-11).

9

130

PARS I CAP. 43

cise nunc dicitur falsa et non prius, quia nunc significat aliter esse a parte rei quam est et prius significavit ita esse a parte rei sicut fuit. Unde nunc significat te sedere, et tamen non sedes, ideo est falsa; et prius fiiit vera, quia prius sedisti, sicut ista oratio significavit. Et tamen ista oratio 210 nihil recipit in se nec mutatur in aliquo. Propter quod subdit A r i s t ot e 1 e s 2 0 : « Quapropter non erunt susceptibilia contrariorum, cum nulla in eis passio facta sit Ex isto processu A r i s t o t e l i s evidenter apparet quod de intentione sua non est quod veritas et falsitas propositionum sunt quaedam 215 qualitates propositionum inhaerentes eis. Si enim ita esset, sequeretur quod propositio quae est aliquando vera, aliquando falsa, reahter susciperet contraria. Sequeretur etiam quod quandocumque aliquid movetur extra me et postea quiescit quod una quahtas nova esset in anima cuiuslibet formantis talem propositionem 'hoc movetur' et alia deperderetur. 220 Immo sequeretur quod propositio scripta vere alteraretur per hoc quod musca volat. Quae omnia sunt absurda et simpliciter falsa. Immo videtur quod in theologia sequeretur haeresis manifesta. Nam si veritas et falsitas propositionum sunt tales qualitates propositionum sicut albedo et nigredo sunt qualitates corporum, tunc quandocumque 225 veritas aliqua erit, haec erit vera 'haec veritas est', sicut quandocumque aliqua albedo erit, haec erit vera 'haec albedo est\ Et eodem modo de qualibet falsitate. Tunc accipio falsitatem istius propositionis 'Deus aliquid creat de novo': haec per illam opinionem est una qualitas propositionis, inhaerens sibi, et per consequens est alia res a Deo. Tunc quaero: 230 aut ista res potest creari a Deo aut non potest. Si non potest, igitur est aliquid aliud a Deo quod a Deo creari non potest; quod est contra Evangelistam,

dicentem 2 1 : Otnnia per ipsum facta sunt et sine ipso

factum est nihil. Si potest creari a Deo de novo, ponatur in esse. Tunc 208 est] fuit A, prius A 1 :; et] quia A 1

: fuit] prius C

sedebas K j| sicut] tamen (s.tin.) C ; significavit... oratio om. CI paret] patct A E K V 4 homo add. K

215 sunt] sint A C

221 Immo] primo modo CI

209 nunc om. CI

2 1 0 sedisti]

213 passio] variatio K

217-18 susciperct] reciperet A K V 4

214 ap-

220 hoc] scil.

221-22 Immo... falsa] Sequitur 3° quod quando musca

volat quod(!) aliquid exsistens in mentc mea vere alteraretur et per consequens ad motum unius parvae muscae possent causari res infinitae, quia omnes angeli et omnes homines possent formare istam propositionem quando musca non volat 'musca volat*. Planum est quod omnes essent falsae ; sed quando musca volat essent verae. Et per consequens si veritas esset aliqua talis res adveniens orationi, causarentur tot res ad motum muscae quot sunt angeli et homines, cum per positum, quilibct haberet unam talem propositionem. Sed omnia ista videntur absurda, crgo etc. Camp. om. C

228 qualibet] quacumque CI

evangclicam veritatem D

224 sunt] sint CDI

234 de] ex A X B i' esse] quod creetur add. D

^Aristot., loco cit. (4b 11-13).

227 haec 2 ] aliqua K

229 creat] causat (ita rt infia) A X B D

21

Ioan. 1, 3.

233 Evang.]

DE PRAEDICAMENTIS

131

235 erit haec vera 'haec falsitas de novo a Deo creatur'; et sequitur 'haec falsitas de novo a Deo creatur, igitur aliquid de novo creatur'; et ultra 'igitur haec est vera: aliquid de novo creatur a Deo\ et per consequens non est falsa; et ultra 'igitur haec falsitas istius propositionis non est'; et ultra 'igitur non creatur a Deo de novo\ Patet igitur quod falsi240 tas non est tahs quahtas propositionis. Quid igitur est veritas et falsitas? Dico quod A r i s t o t e l e s diceret quod veritas et falsitas non sunt res distinctae realiter a propositione vera vel falsa. Et ideo nisi ista abstracta Veritas* et 'falsitas' includant ahqua syncategoremata vel ahquas dictiones aequivalentes, haec 245 est concedenda Veritas est propositio vera et falsitas est propositio falsa'. Sed numquid argumentum praecedens procedit contra istum modum ponendi veritatem et falsitatem ? Dicendum est quod non, quia posito quod haec esset vera Veritas est propositio vera et falsitas est propositio falsa', tunc esset haec propositio falsa 'quandocumque haec 25ofalsitas erit, haec erit vera: haec falsitas est\ Et ideo concedendum esset quod haec falsitas istius propositionis 'Deus aliquid creat de novo' potest creari a Deo de novo. Haec tamen est impossibihs 'haec falsitas creatur a Deo\ sicut haec est vera 'album potest esse nigrum\ haec tamen est impossibihs 'album est nigrum'. 255 Et ratio quare ista opinio potest sic dicere et non praecedens, est ista: quia scilicet ista opinio habet dicere quod ista nomina Veritas' et 'falsitas' non sunt nomina simpliciter absoluta sed connotativa; prior autem opinio habet dicere quod sunt nomina mere absoluta, sicut ista 'albedo', 'nigredo', 'calor' et
235-236 et... creatur om. A B C D K

236 igitur... creatur om. A l

239 novo] et per consequens aliquid causatur de novo a Deo et non causatur de novo a Deo, quod contradictionem manifestam includit add. Camp. tionis add. BI

244 aliquas] alias A X D add. mg. A C

quod] vcritas et add. C

241 falsitas] proposi-

242 sunt] aliae add. D lj res om. ABEV 4 , absolutae add. D 245 est 1 ] csset CI

252 est] simpliciter add. A X BD

258 nomina om. CI

248 csset] sit CI

243 vel] et A B V 4

250 est] est propositio falsa

257 absoluta] sicut albedo et nigredo add. I

259 frigus] et huiusmodi add. D

260 autcm om. CI

Ockham de hoc problemate ex professo agit Quodlibet V, q. 24, ubi quaerit: Utrum veritas complexa et falsitas distinguantur ab ipso complexo (ed. cit.). 28 Aristot., Praedicamenta, cap. 5 (4b 17-19). 22

132

PARS I CAP. 43

unum et idem numero, secundum sui mutationem contrariorum esse susceptibilis dicitur. Et de substantia quidem haec dicta s u n t 2 6 5

[CAP. 4 4 . DE PRAEDICAMENTO QUANTITATIS]

Sequitur nunc disserere de praedicamento quantitatis. Circa quod est primo sciendum quod hoc commune 'quantitas' est quaedam intentio animae, habens sub se multa contenta ordinata secundum superius et inferius. Et quia communiter ponitur a m o d e r- 5 n i s 1 quod quaehbet quantitas est quaedam res distincta realiter et totaliter a substantia et qualitate, ita quod quantitas continua est unum accidens medium inter substantiam et qualitatem, quae ponitur esse subiective in substantia et esse subiectum qualitatum. Similiter ponitur quod quantitas discreta est quaedam res distincta realiter a substantiis, et 10 idem ponitur de loco et tempore. Ideo de ista opinione perscrutandum est. Primo autem volo ostendere quod ista opinio est contra mentem A r i s t o t e l i s . Secundo ponam aliquas rationes contra eam. Tertio recitabo opinionem contrariam, quae mihi videtur esse de mente A r i- 15 s t o t e 1 i s, sive sit vera sive falsa, sive catholica sive haeretica. Quod autem ista opinio sit contra mentem A r i s t o t e l i s , ostensum est in praecedenti capitulo 2, quia secundum eum, sicut dictum est ibi, nullum accidens distinctum realiter a substantia est susceptivum contrariorum per sui mutationem. Si autem quantitas esset accidens et 20 subiectum qualitatum, manifestum est quod mutaretur in recipiendo qualitatem, et ita per mutationem sui in se reciperet contraria, quod est contra mentem A r i s t o t e l i s . Item, de mente A r i s t o t e l i s est, sicut patet IV Physicorum 8, quod aer potest condensari sine mutatione omnium qualitatum vel ali- 25 quarum. Unde quando aer condensatur, non oportet quod deperdat 265 dicitur om. BI ,j sunt] sint D, sufficiant A A X E K Cap. 44. - 6-7 totaliter] formaliter K 13 autem] igitur I, om. A V 4 hypothetica B sicut patet om. CDI

10-11 et idem] similiter I

15 mihi] vere add. C, om. A 1

18 sicut] ut CI, secundum A 1 25-26 vel aliquarum om. CI

11 Ideo] imprimis D

16 catholica... haeretica] categorica...

22 ita] sic A D

24 Item] Similiter CI ,,

26 non] amittit nec add. K

CAP. 44. - 1 Cf. cap. 43, nota 1; Aegidius Romanus, Theoremata de corpore Christi, propos. 39 (ed. Venetiis 1502, f. 107rb); E. A. Moody, "Ockham and Aegi2 Supra, cap. 43. dius of R o m e " , Franciscati Studies, IX (1949), 417-42. 8 Aristot., Physica, IV, c. 9, t. 84 (217a 21 - 217b 12).

DE PRAEDICAMENTIS

133

aliquam qualitatem, vel saltem non oportet quod amittat omnem qualitatem quam habuit prius. Ex quo arguo: quando aer condensatur, aut manet tota quantitas praecedens, et praecise illa quae prius, aut non. Si 30 sic, igitur eadem quantitas est nunc minor quam prius per hoc solum quod partes quantitatis propinquius iacent nunc quam prius; igitur cum partes substantiae sint eodem modo propinquius iacentes nunc quam prius, et propter ahud non ponitur quantitas, videtur quantitas esse superflua. Si autem non manet tota quantitas quae prius, igitur ahqua pars 35 deperditur; et cum ad corruptionem subiecti immediati corrumpatur accidens eius, sequitur quod non omnis qualitas manet, quod est contra Aristotelem. Item, de mente A r i s t o t e l i s 4 est quod omne accidens est in aliquo subiecto primo, ita quod si sit accidens partibile, una pars ilhus 40 accidentis est in una parte subiecti et alia pars accidentis in alia parte subiecti, sicut tota albedo est in toto corpore et pars albedinis est in parte corporis. Si autem sit accidens indivisibile, est in aliquo subiecto indivisibili primo. Ex quo arguo quod punctus non sit alia res a linea, nec linea aha res a superficie, nec superficies alia res a corpore; et eadem 45 ratione corpus non est alia res a substantia et qualitate secundum e u m. Quod autem ex praedicto principio sequatur quod punctus non sit alia res a linea, probo sic. Si punctus sit accidens absolutum, distinctum a substantia, igitur est in aliquo subiecto primo. Tunc quaero: aut in substantia aut in linea. Non in substantia, quia aut in substantia divisibili, 50 quod est impossibile, quia tunc pars esset in parte, et ita punctus esset accidens divisibile, quod negant. Aut est in substantia indivisibih, quod est impossibile, quia secundum A r i s t o t e l e m 5 in genere substantiae non est nisi materia et forma et compositum, quorum quodhbet, secundum e u m, est divisibile. Sic igitur punctus non est accidens indi27 amittat] commutet C 32 eodem] eadem DI, sicut add. I

28 quo] hoc CIV 4

31-33

in illa parte quantitatis corrumpetur et per consequens add. Camp. Amplius CI

40 accidentis2] est add. A l I f

42 indivis 1 .] igitur add. CI ficic om. C Camp.

36 quod 1 ] qualitas quae erat qualitas] quantitas I

essentialiter erit add. K

48 quaero om. A^D

aut in substantia indivisibili. Non primum D imposs.] nec contingit dare secundum D

alia res 1 om. A B C E

46 autem] praedicto modo add. D, om. C

47 sic] quia

50 quod est imposs.]

51 quod 1 ] isti add. A 1 , ipsi add. D

Aristot., Metaph., VII, c. 1, tt. 2-3 (1028-a 18-29). VIII, c. 1, t. 3 (1042a 27-31). 4

43-44 nec... super-

corpore] continente add. CI

aut] est add. CV 4 , igitur add. D 51 quod'] negatur et add. C

38 Item]

41 est 1 om. AA^BEV 4

43 alia res] aliqua res alia A, aliqua alia res K 44 res 1 om. IV 4

44-45 eadcm ratione] per consequens CI add. A X D, om. A

igitur... prius om. (hom.) A C

33 quantitas 8 ] non A, om. B

51-52 Aut...

54 accidens om. BI 5

Aristot.,

Metaph.,

134

PARS I CAP. 43

visibile exsistens subiective in aliqua substantia immediate tamquam in 55 subiecto primo. Nec est primo in linea, nec in parte lineae, tamquam in subiecto primo, quia linea, et quaelibet pars lineae, est divisibilis, et per consequens non est subiectum primum accidentis indivisibilis. Sic igitur patet quod de mente A r i s t o t e l i s est quod punctus non est accidens indivisibile; et eadem ratione linea non est accidens indivisibile 60 secundum latitudinem distinctum realiter a superficie; et eadem ratione nec superficies est accidens indivisibile secundum profunditatem distinctum realiter et totaliter a corpore. Et A r i s t o t e l e s non plus ponit corpus, quod est quantitas, esse distinctum realiter a substantia quam ponit lineam et superficiem distingui a corpore. 65 Propter quod mihi videtur quod de intentione A r i s t o t e l i s est quod quantitas continua non est res absoluta realiter et totaliter distincta a corpore. Ideo contra istam opinionem communem m o d e r n o r u m intendo aliquas rationes, etiam theologicas, recitare, sive concludant sive 70 non, saltem valeant quantum valere possunt. Unde arguo sic primo: omnem rem absolutam, priorem alia, potest Deus conservare sine mutatione locali eiusdem et rem posteriorem destruere. Cum igitur, secundum opinionem communem, hoc lignum sit quaedam substantia habens partes, quarum una est sub parte quantitatis inhaerentis toti et alia pars 75 substantiae ligni sub alia parte quantitatis, et ista res substantiahs est prior natura illa quantitate inhaerente sibi, poterit Deus sine mutatione locali istius substantiae conservare eam et destruere illam quantitatem. Quod si sit possibile, ponatur in esse. Quo facto quaero: aut ista substantia habet partem distantem a parte aut non. Si sic, igitur est quanta sine so quantitate addita, igitur illa superfluit. Si non habet partem distantem a parte et prius distabant illae partes, igitur sunt mutatae localiter, quod est contra hypothesim. Item 8, omne quod per se ipsum et per partes suas intrinsecas est 56 nec 1 ] vel A^DIV 4 , aut C 60 accidens1 indiv.] accidens absolutum realiter distinctum a linea C, distinctum a linea add. s.liru A 61 latit.] longitudinem A J B , et longitudinem add. K 63 totaliter] formaliter K, componitur V 4 , corporalitcr (sed del.) Camp., om C 64 csse om. A A X E 67 absoluta om. CI 68 corpore] substantia V 4 Camp. 69 istam] conclusionem et add. K || communcm modernorum] modernam CI 70 etiam] et V 4 , om. CDI theologicas] catholicas K 71 quantum] quod A A X V 4 , quod quod D 72-73 mutatione] reali vel add. V 4 73 poster.] prioremD. 75 sub] una add. s.lin. Camp. 75-76 inhaerentis... quantitatis mg. A, om. I 80 quanta] quantum C, quantitas IV 4 81-82 habet... parte om. A X D 82 partes] subiecti add. A K || mutatae] motae C 82-83 quod... hypothesim om. A K

Quidam lector codicis V 4 notavit in margine: "Ista ratio et plures sequentes videntur sumptae ab Aegidio". Sed Aegidius, ut notavimus supra, nota 1, tenet opi6

DE PRAEDICAMENTIS

135

85 praesens alicui quanto, ita quod totum est praesens toti et partes partibus, per se ipsum et per partes suas intrinsecas habet partem distantem a parte; omne autem tale per se et per partes suas est quantum. Sed substantia materialis per se ipsam et per partes suas est praesens alicui toti quanto, puta saltem illi quantitati informanti eam, si sit talis quantitas 90 informans eam. Igitur per se ipsam et per partes suas habet partem situaliter distantem a parte; igitur per se ipsam et per partes suas est quanta. Item, quod quantitas non sit tale accidens medium inter substantiam et qualitatem et subiectum quahtatum, potest probari per sacramentum Altaris. Quia si sic, qualitates remanentes in sacramento Altaris 95 essent in quantitate subiective. Consequens videtur falsum multis, igitur antecedens. Falsitatem consequentis probo. Primo, quia tunc illae qualitates non essent per se subsistentes, quod est contra M a g i s t r u m , libro IV Sententiarum 7, ubi loquens de colore, sapore, pondere et huiusmodi quahtatibus, dicit quod talia accidentia sunt ibi per se subsistentia. ioo Similiter, si quantitas esset subiectum illarum quahtatum, illa quantitas vere esset ponderosa et alba et sapida. Consequens est contra Glossam, De consecratione, distinctione secunda, super illud capitulum 'Si per neghgentiam', ubi dicit Glossa 8 quod «ponderositas remanet ibi cum aliis accidentibus, tamen nihil est ibi ponderosum 105 Istae rationes probant quod quantitas longa, lata et profiinda non est res distincta a substantia et qualitate. Quod autem linea non sit distincta a superficie, probo. Quia si linea esset tahs res alia, continuans superficies ad invicem, dividatur illa superficies. Qua divisa, quaero: aut est aliqua linea nova aut solum linea 110 prior manet. Si est aliqua linea nova, erunt infinitae novae, quia diviso 87 se] ipsum add. A C V 4 " suas] intrinsecas add. A 1 toti] toto E 92 Item] Amplius CI add. CI add. D alia A J C I

88 suas] intrinsecas add. mg. I, om. CIV 4

89 illi] toti add. A 1 :; sit] aliqua add. C accidens] aliquid add. C

96 Primo om. A J D

90-91 habet... suas om. (hom.) CI

93 et... qualitatum om. CI

97 Magistrum] Sententiarum add. I

101 Consequens] quod CI 109-10 solum... prior] sola prima CI

103 ubi] ibi A V 4

95 falsum] in

98 ubi] qui ACI, sed 109 est] ibi add. C !! aliqua]

110 infinitae] lineae add. CIK ;; novae] lineae A

nionem quam Ockham impugnat. Forsitan lector cogitaverit de ratione qua Aegidius, Theoremata de corpore Christi, propos. 36, probat quantitatem per se ipsam individuari: "Si ergo omnia per quantitatem ad locum determinantur, quantitas formaliter loquendo non determinabitur per aliquid aliud: se ipsa est ergo hic et 7 Petrus Lombardus, Liber Sententiarum, nunc" (ed. cit., f. 105vb). IV, d. 12, 8 c. 1 (ed. Quaracchi 1916, 808). Decretum Gratiani cum Glossis, III, De consecrationibus, dist. 2, c. 27: Si per negligentiam, ad verba 'In terram' (ed. Lugduni 1609, 1884).

136

PARS I CAP. 43

corpore infinitae superficies erunt, habentes infinitas lineas, sicut divisa superficie erunt infinita puncta terminantia infinitas lineas. Si nulla linea sit nova, igitur remanet illa quae praefuit, et non magis cum una parte superficiei quam cum alia. Igitur vel remanebit per se vel remanebit in distinctis locis cum utraque superficie; quorum utrumque est 115 absurdum, igitur et illud ex quo sequitur. Item, si linea sit aha res a superficie et punctus a linea, igitur poterit Deus conservare lineam et destruere punctum. Quo facto, quaero: aut linea est finita aut infinita. Non infinita, manifestum est, igitur finita, et tamen sine puncto. Igitur frustra ponitur punctus terminans lineam. 120 Similiter, posset Deus conservare lineam destruendo omnia puncta. Quo facto adhuc linea esset linea, et per consequens quantitas; et non quantitas discreta, igitur continua; igitur vere esset continua, quamvis non esset ibi aliqua alia res a partibus lineae copulans partes ad invicem. Frustra igitur ponuntur talia puncta distincta a linea. Et eadem ratione 125 frustra ponuntur lineae distinctae a superficiebus, et eadem ratione frustra ponuntur superficies distinctae a corporibus. Ideo est a 1 i a o p i n i o de quantitate 9 , quae mihi videtur esse de mente A r i s t o t e l i s , sive sit haeretica sive cathohca, quam volo nunc recitare, quamvis nolim eam asserere. Et ideo quando istam opi- 130 nionem posui et scripsi super p h i l o s o p h i a m 1 0 , non scripsi eam tamquam meam sed tamquam A r i s t o t e l i s , quam exposui ut mihi videbatur, et eodem modo nunc sine assertione recitabo eam. Est autem ista opinio, quam etiam multi t h e o 1 o g i 1 1 tenent et 113 igitur] solum add. A X D j; illa] ista C, linea D, prior V 4 corr. in lineis B V 4 militer CI om. CI

115-16 quorum... sequitur om. A K 119 igitur] erit add. B, est add. IV 4

124 aliqua om. A J I

rarione] Similiter CI quando D

quae praefuit om. V 4

116 ex quo] quod E

115 locis 117 Item] Si-

121 Similiter] Sic C, sed I

122 linea 1

126-27 lineae... ponuntur om. (hom.) B V 4 Camp.

126 eadem

129 sive*] sit add. A V 4

130 quando] quod BDV 4 , quia CI

132 meam] veram A i; quam] quem A 1 , quamvis B V 4

131 et]

134 multi] catholici add. D

9 Cf. Avicenna, Metaph., III, c. 1: "...de praedicamento quantitatis multis visum fuit lineam, superficiem et mensuram corporalem ponere in praedicamento substantiae. Nec sufficit eis hoc, sed etiam posuerunt hoc esse principium substan10 Guillelmus de Ockham, Expositio tiae" (ed. cit., f. 78ra). libri Praedicamento11 Cf. Petrus Ioannis Olivi, Quaestiones rum Aristot., cap. 10 (ed. cit.). in II Sent., q. 58: "Quidam autem alii eiusdem opinionis dicunt ad hoc quod quantitas seu extcnsio nihil penitus addit realiter differens ad materiam quantam vel ad formas extensas et quantas, nisi forte unionem et situm et positionem suarum partium" (ed. cit., V, 440); Tractatus de quantitate (ed. cum Quolibet, Venetiis 1509, ff. 49vb53ra); opinionibus Petri Ioannis fidelissime adhaeret Petrus de Trabibus, de quo

DE PRAEDICAMENTIS

137

135 tenuerunt, scilicet quod nulla quantitas est realiter distincta a substantia et qualitate, sive tales propositiones 'substantia est quantitas', 'qualitas est quantitas' sint concedendae sive non. Et de quantitate quidem continua permanente tenetur per istum modum, scilicet quod quantitas continua permanens nihil aliud est nisi res una habens partem situaliter i4odistantem a parte, ita quod ista duo 'quantitas continua permanens' et 'res una habens partem distantem a parte' sint aequivalentia in significando, in tantum quod erunt termini convertibiles, nisi aliquis modus syncategorematicus vel aliqua determinatio inclusa aequivalenter in uno impediat convertibilitatem et praedicationem unius de alio. Et 145 ideo, cum substantia habeat partem situaliter distantem a parte, et similiter qualitas, aliqua quantitas non erit aha res a substantia, et aliqua quantitas non erit alia res a qualitate. Nec videtur multum consonum theologiae dicere quod Deus non possit facere istas partes substantiae distare situaliter nisi rem aliam abso150 lutam coniungat eisdem. Quod si potest facere, vere ista substantia habebit partem distantem a parte sine re absoluta addita eis, et per consequens erit quanta sine alia re absoluta. Et idem argumentum fieri potest de qualitate. Et ideo, cum substantia possit esse quanta sine quantitate quae sit aha res, et simihter quahtas, quantitas talis media inter substan155 tiam et quahtatem videtur omnino superfluere. Propter quod dicunt quod nulla quantitas est alia a substantia et qualitate, sicut nulla est res habens partem situaliter distantem a parte nisi substantia et qualitas. Unde et de sacramento Altaris dicunt quod post consecrationem corporis Christi una quantitas, quae praecessit, i6oerat eadem realiter cum substantia panis, et illa non manet; sed praeter 136 qualitate] et hoc add. CI

138 tenetur] ponitur D

stantem] situaliter add. A 1 .; sint] sunt ACI, sic V 4 A A 1 CV4

146 qualitas... quantitas] quantitas a quantitate K

147 non... res om.

BV4

151 partem] situaliter add. A 1 luta] addita D

quod] quia A^BD, om. A

143 aliqua] alia A X B V 4

149 possit] posset

AA^EV 4

152 alia om. A^BDV 4

154 alia] aliqua C V 4

141 di-

144 alio] altero

aliqua 1 ] aut A, ideo C, alia V 4

rem] tertiam vel add. B

aliam] aliquam C

re] addita add. B, de novo add. D

156 dicunt quod om. CI

alia] res add. CE

abso160 rea-

liter om. B V 4 ;j illa] substantia add. K

cf. G. Gal, "Commentarius Petri de Trabibus in IV librum Sententiarum", Archivum Franciscanum Historicum, XLV (1952), 1-38; de quantitate ibi, pp. 26s. Ambo hi auctores saepe fingunt se non proprias sed aliorum opiniones recitare. Vide praesertim A. Maier, "Das Problem der Quantitat oder der raumliche Ausdehnung", Metaphysische Hintergrunde der Spatscholastischen Naturphilosophie, Roma 1955, 139-223.

138

PARS I CAP. 43

illam manet una quantitas quae est eadem cum qualitateia, in qua tamen quantitate non est aliqua qualitas subiective, sed omnia accidentia remanentia post consecrationem remanent simul cum corpore Christi sine omni subiecto, quia per se subsistentia. Sic igitur dicunt de quantitate continua. 165 De quantitate autem discreta dicunt quod numerus nihil aliud est quam ipsae res numeratae18. Unde dicunt quod sicut unitas rei non est ahquod accidens additum illi rei quae est una, ita numerus non est ahquod accidens additum illis rebus quae sunt numeratae. Quod autem unitas non sit aliquod accidens additum rei quae est 170 una, potest ostendi, quia si sit accidens, secundum omnes oportet quod sit respectivum vel absolutum. Non respectivum, quia nullum terminum realem habere potest. Unde ad hoc quod ahquid sit unum, non oportet quod sit ahcuius unum, nec quod sit alicui unum, et sic de aliis casibus sub quibus ahquid dicitur ad aliud. Nec est accidens absolutum, 175 quia tunc vel esset qualitas, quod evidenter patet esse falsum, vel est quantitas, et tunc vel continua vel discreta, quorum utrumque patet esse falsum. Reliquitur igitur quod unitas non est aliquod accidens reahter distinctum ab illo quod est unum et additum sibi in re extra. Et eadem ratione nec numerus erit accidens additum rebus numeratis. iso

161 una] vcra A B V \ quod corr. D ditum] illi add, A X CI

164 quia] sunt add. A*D

171 sit] aliquod add. K

K V 4 ;; Non] est accidens add. D ;: resp. 1 ] relativum B V 4 potest E

174 nec] oportet add. K

potest C

179 realiter om. A V 4

168 illi om. B C

172 sit] accidens add. C D

170 ad-

resp. 1 ] relativum

173 habere potest] haberet A X BD, haberi

176 est] esset A, om. A X D

177 patet] apparet A 1 ,

180 erit] est A X BCE

Cf. Petrus de Trabibus, In IV Sent., d. 10, a. 1, q. 3: "Dicunt ergo isti quod substantia panis cum sua propria quantitate transit in corpus Christi, et tamen facta translatione quantitas remanet... sed illa quantitas non est quantitas panis per se sed 18 Olivi, Quodlihet accidentium eius" (G. Gal, art. cit., p. 27). III, q. 4: "...una de praecipuis radicibus errorum qui sunt et fuerunt circa hanc materiam est quod cogitaverunt quod unitas addat aliquid realiter diversum ad illud quod per ipsam vel secundum ipsam est unum; et consimiliter quod multitudo addat aliquid realiter ad ipsa multa, quod quam sit impossibile, satis alibi est ostensum" (ed. cit., f. 21ra); Tractatus de quantitate, ad XVII (ed. cit., f. 52va); Quaestiones in II Sent., q. 14 (ed. cit., IV, 256-72), ubi tamen discussionem (p. 271), his verbis concludit: "Quid autem hic sit veritatis, meliorum iudicio derelinquo; si tamen aliquam haberem tenere, illam quae ponit quod aliquid addat tenerem, quia solemnior et communior est, licet neutram ob materiae profunditatem scirem sustinere ad plenum". 12

DE

PRAEDICAMENTIS

139

De loco etiam et tempore dicunt quod non sunt res aliae distinctae. Sed de hoc in libro Physicorum perscrutatum est14. De oratione autem dicunt quod non est nisi ipsae voces prolatae. Istis visis consequenter habent positores praedictae opinionis ponere 185 quod punctus, linea, superficies et corpus et numerus non sunt res totahter distinctae et reahter nec inter se nec a substantia et qualitate. Verumtamen, secundum e o s, non obstante identitate illorum quae importantur per omnia ista, tamen ista praedicabilia sunt distincta et sunt distinctae species quantitatis. Aliquando enim praedicabilia ha190 bent eadem significata et tamen in tantum distinguuntur quod praedicatio unius de aho est impossibihs. Isti enim termini 'homo' et 'homines' idem significant, et tamen haec est impossibihs 'homo est homines'. Ita est in proposito quod omnia ista easdem res significant et tamen sunt distinctae species et distincta praedicabilia.

[CAP. 4 5 . D E OBIECTIONIBUS CONTRA PRAEDICTAM OPINIONEM]

Ut autem magis pateat intentio sic opinantium, ponendae sunt aliquae obiectiones propter quas videtur quod praedicta opinio sit contra mentem A r i s t o t e l i s et suorum sequacium. 5 Et primo videtur dicere oppositum in libro Praedicamentorum ubi dicit quod multum album non est quantum nisi per accidens. Si tamen quantitas esset quahtas, album esset per se quantum, immo esset per se quantitas. Item, dicit idem V Metaphysicae a ; « Secundum accidens vero dicto181 etiam] autem C, om. BV*

' distinctae om. A A X D E V 4

Pracdicamentorum CI I! persc.] pertractandum C, pertractatum V 4 add. A 1

188 ista om. BI

182 Physic.] philosophiae A, 187 identitate] omnium

191 alio] altero A C ; impossibilis] incompossibilis A

Cap. 45. - 5 Et... videtur] Et hoc probatur primo, quia videtur A l D , et hoc patet. Videtur enim primo K

5-6 Et... dicit] Et primo arguitur sic. In Praedicamentis videtur dicere Arist. (Philos. I) CI

7 esset] substantia et add. CI ; qualitas] substantia A ; immo] ideo et add. qualitas I

9 Item... Metaph.]

II Mctaph. dicit Philos. CI, V Metaph. dicere videtur idem per hunc modum dicens B, dicens add. A B V 4 14 Guillelmus de Ockham, Expositio itt libros Physicorum Aristot., IV, c. 4, t. 33 (211a 23ss.), post textum: Quottiam autem dicimus (cod. Oxon., Merton 293, ff. 85ss.). Eadem habentur fere verbotenus in Tractatu de successivis G. de Ockham adscripto (ed. Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications, Philosophy Series 1, St. Bonaventure, N.Y. 1944, 69-122).

CAP. 45. - 1 Aristot., Praedicamenta, V, c. 13, t. 18 (1020a 26-28).

cap. 6 (5b 1-2).

2

Aristot.,

Metaph.,

140

PARS I CAP. 43

rum quantorum hoc quidem sic dicitur sicut dictum est, quod musicum 10 quantum et album, per esse quantum quidem cui i n s u n t E x quo sequitur quod album inest alicui quod est quantum per se, et album est tantum quantum per illud; et ita albedo non est quantitas. Item, ibidem8: « Alia dicuntur secundum se quanta, alia secundum accidens: ut linea quantum aliquid secundum se, musicum vero secun- 15 dum accidens». Item, A r i s t o t e l e s in Praedicamentis 4 ponit quod aliquae sunt quantitates habentes positionem quarum partes copulantur ad aliquem terminum communem, sicut partes lineae ad punctum, partes superfificiei ad hneam et partes corporis ad superficiem. Sed partes ahcuius non 20 copulantur ad ahquam partem eiusdem totius; igitur punctus distinguitur a linea et linea a superficie et superficies a corpore. Item, in libro Posteriorum 5 dicit quod punctus est indivisibilis; quod non competit lineae neque superficiei. Item, vult quod unitas est indivisibilis8; et per consequens non est 25 corpus nec linea nec superficies, nec est punctus; igitur est aliquid praeter ista et praeter numerum, quia unitas non est numerus; cuius oppositum asserit praedicta opinio. Item, I Physicorum7 contra P a r m e n i d e m et M e l i s s u m probat plura esse si substantia et quantum sunt; quod non valeret si sub- 30 stantia esset quantitas. Sed istis non obstantibus mihi videtur quod p r a e d i c t a o p i n i o sequitur ex principiis A r i s t o t e l i s , sive sit vera sive falsa. Est autem intelhgendum primo quod P h i l o s o p h u s in diversis locis aequivoce utitur istis vocabulis 'per se' et 4per accidens'. Quantum 35 autem ad praesens sufficit: A r i s t o t e l e s in locis allegatis non accipit 'per se' et 4per accidens' ita generaliter sicut in I Posteriorum 8. 10 musicum] multum C, cst add. V 4

11 quidem] contingit C

12 alicui] per se add. K !| cst 1 ] actu add. B V 4 dicitur add. D ;i Alia] aliqua CI, igitur A 1 musicum A, multum C

CI ii Physic.] per hoc add. A 33 ex] praedictis add. K

seamdum 1 ] per A X B

17 Item] Similiter CI

rius CI I quod 1 ] et per consequens C

13 illud] aliud K

insunt] haec add. V 4

non om. K

14 ibidem]

15 musicum] mutatum vel

20 alicuius] totius add. A X B

25 Item] Similiter CI, ibidem add. D

23 Item] Ulte29 Item] Amplius

30 probat] Philos. add. CI j subst.] est add. CI || simt] est CI 35-36 Quantum autem] sed quantum CI

36 sufHcit] scire quod

add. A, quod add. K 4 Aristot., Praedicamenta, Aristot., ibidem (1020a 14-17). cap. 6 (4b 20 5 8 Aristot., Metaph., 5a 6). Aristot., Anal. Poster., II, c. 12 (95b 5-6). III, 7 Aristot., Physica, c. 12, t. 11 (999a 2). I, c. 2, tt. 13-15 (185a 20 - 185b 5). 8 Aristot., Anal. Poster., I, c. 4 (73a 34 - 73b 24). 8

DE PRAEDICAMENTIS

141

Sed illam propositionem dicit esse 4per se' quae vera est, et simul cum hoc praedicatum nihil connotat quin ahquid tale consimili modo signi40 ficandi connotetur per subiectum, ita quod evidentem contradictionem includit illam propositionem esse falsam simul cum veritate propositionis enuntiantis esse de subiecto. Vel propositionem 'per se' praecise vocat illam in qua praedicatur pars definitionis de definito, vel definitio de definito, vel idem de se, 45 vel synonymum de synonymo; aliam autem propositionem vocat propositionem per accidens. Et per istud patet ad primas instantias9. Quando enim dicitur quod 'multum album non est quantum nisi per accidens', intendit P h i 1 os o p h u s dicere quod haec est per accidens 'album est quantum', 50 propter hoc quod hoc praedicatum 'quantum' connotat vel significat partem distare a parte, hoc autem subiectum 'album' nihil tale connotat; propter quod hoc praedicatum 'quantum' non debet poni in definitione albi nec e converso. Cum hoc tamen stat quod album vere et realiter sit quantum et simihter quod sit vere quantitas. Unde P h i 1 oss s o p h u s non plus concedit quod album est quantum quam quod album est quantitas: sicut igitur vere et realiter album est quantum, quamvis per accidens, ita vere et reahter, secundum intentionem P h i1 o s o p h i, album est quantitas, quamvis per accidens. Quod autem haec sit intentio P h i 1 o s o p h i patet per eundem, 60 ubi prius. Unde postquam enumeravit species quantitatis et difFerentias earum dicit sic 10: « Proprie autem quantitates hae solae sunt quas diximus, alia vero omnia secundum accidens; ad hoc autem aspicientes et alias dicimus quantitates esse, ut multum album dicitur eo quod superficies multa sit». Ex quo colligi potest quod intendit quod de aliis ab illis 65 ibi enumeratis vere dicitur hoc praedicabile 'quantitas', ut album vere dicatur quantitas, quamvis non proprie sed per accidens. Unde dicit: « Ad hoc autem aspicientes et alias dicimus quantitates esse », [id est] et de aliis dicitur hoc nomen 'quantitas', quamvis non per se sed per 42 subiecto] vel praedicare add. B istud] Per ista CI, enim add. A add. V 4

44 vel.. definito 1 om. (hom.) BI ,, de 1 ] inest V 4

49 haec] hoc BCI

59 Philos.] Arist. A X B D V 4

eundem] Aristot. add. D

om. CI ! hoc] haec D Arist. (iuxta versionem Boethii) titas mg. B, om. A X D

52 quod om. CIV 4

66 proprie] per se K

60 Unde] ubi CI

63 dicitur om. CI

47 Et...

hoc] istud add. CI, tale 62 omnia

65-66 ut... quan-

67 hoc] hacc B Arist. ; autem om. BCI

A 1 , hoc est K, om. alii 9

Supra, lin. 5-8.

10

Aristot., Praedicamenta,

cap. 6 (5a 38 - 5b 2).

id est

142

PARS I CAP. 45

accidens, de illis autem dicitur per se et proprie, et hoc quia hoc praedicabile 'quantitas' ponitur in definitione eorum. Non sic autem ponitur 70 in definitione albi, nec musici nec hominis nec lapidis. Unde sciendum est quod numquam P h i l o s o p h u s facit distinctionem quantum ad significationem inter ista duo nomina, quorum unum est abstractum et alterum concretum, 'quantum' et 'quantitas', sed quidquid concedit de uno concedit et de rehquo et indifferenter 75 ponit unum vel aliud. Unde apud eum synonyma sunt, nisi forte abstractum includat ahquod syncategorema vel aliam dictionem aequivalentem quantum ad significationem. Per idem ad secundam auctoritatemn, quod album et musicum dicuntur quanta per accidens, quia istae propositiones 'album est so quantum', 'musicum est quantum' et consimiles non sunt per se ita quod in eis praedicetur pars definitionis de definito. Et quando dicitur quod sunt quanta per illud cui insunt, non accipit 'inesse' per realem inexsistentiam sed per praedicationem. Unde haec non est vera 'album est quantum' nisi quia superficies, quae praedicatur de albo, est quanta. 85 Haec enim est primo vera 'superficies est quanta'. Et propterea quia album praedicatur de superficie et e converso, ideo haec est vera 'album est quantum'. Per idem ad aliam auctoritatem12: quod ideo dicit aha esse quanta per se, puta lineam, corpus et huiusmodi, quia tales propositiones sunt 90 per se 'linea est quantitas', 'corpus est quantitas' et huiusmodi. Aha autem sunt per accidens, quia tales propositiones sunt per accidens 'album est quantitas', 'musicum est quantitas'. Ad ahud de Praedicamentis 18 dicendum est quod non est intentio P h i l o s o p h i dicere quod quantitates habentes positionem habeant 95 partes copulatas ad ahquam rem distinctam totahter ab ilhs partibus, quia tah rei, secundum eum, nullum posset subiectum assignari. Oporteret etiam quod esset per se in genere, cum non possit poni pars ahcuius 69-70 praedicabile] praedicatum B V 4 tum] sicut simt add. CI patet add. D

80 quanta] quantum CI

inhaerentiam vel add. A 87 et] vel A X CDIK ter] realiter C 11

74 alterum] aliud CIV 4 |; concre-

77 aliam] aliquam A X C D

79 idem]

81 musicum] multum A, musicus I

83-84 inexsistcntiam] inhaerentiam CI

85 de... quanta] cst alba dc quanto A multum A

71 nec] et A A X E

76 vel aliud] et reliquum A X CI

86 est 1 ] primo add. CI

89 alia] aliqua A C I

84 album] non add. K propterca quia om. ABCEEK

92 sunt 1 ] quanta add. A*D

94 est 1 om. CIV 4 || intentio] de mente A 1 , mens D

83 realem]

93 musicum]

96 aliquam] aliam A X I || totali-

98 possit] posset AEI

Supra, lin. 9-13.

12

Supra, lin. 14-16.

18

Supra, lin. 17-22.

DE PRAEDICAMENTIS

143

exsistentis in genere; et ita esset quantitas vel substantia vel qualitas etc., 100 quorum quodlibet est falsum. Sed intendit P h i l o s o p h u s quod una pars extenditur ad aliam partem, ita quod nihil est penitus medium inter illas partes; et quod hoc est de ratione continui permanentis quod partes sint ad se protensae mutuo, ita quod si una non sit protensa usque ad aliam non erit ex eis unum continuum. 105 Et ista est differentia inter quantitatem continuam et discretam, secundum A r i s t o t e l e m , quia ad quantitatem discretam nihil refert an illa quae constituunt quantitatem discretam sint distincta loco et situ vel non, an etiam inter ea sit medium vel non sit medium. Unde ad hoc quod duo homines sint duo nihil refert an inter illos duos homines sit iio medium vel non sit medium. Ita enim sunt duo quando nihil est medium inter eos sicut quando distant ab invicem per centum leucas, nec in aliquo propter propinquitatem vel distantiam variatur ista praedicatio istius praedicati 'duo' de istis hominibus, immo si simul essent in eodem loco ita essent duo sicut si non essent in eodem loco. Non sic 115 autem est de partibus continui, quia ad hoc quod sint continuae oportet quod nihil sit medium inter eas, sed oportet quod una sit protensa usque ad aliam, et tamen quod distent situ, et quod faciant unam rem numero, quia aliter non sunt continuae. Si enim non constituant unam rem numero, vel non sint usque ad se protensae mutuo, vel non sint distantes i2oloco vel situ non sunt continuae. Nullum autem praedictorum requiritur ad quantitatem discretam. Et propter hoc dicit A r i s t o t e l e s quod partes copulantur ad terminum communem, hoc est sunt ad se protensae, simul cum hoc quod non sunt in eodem loco, in tantum quod si esset ahquod indivisibile, illud terminaret utrumque. Non sic 125 autem est de quantitate discreta, quia partes non sunt necessario ad se protensae, immo ita possunt constituere quantitatem si aliquid sit medium sicut si nihil sit medium. Et propter idem dicit quod partes quantitatis continuae habent positionem, quia ad hoc quod sint partes quantitatis continuae oportet 130 quod situaliter distet una ab alia, ita quod contingat dicere quod una 100 est] potest esse A*D titatem add. A 1

110 sit medium* om. BEK propter add. D

102 quod 1 ] quia CI

ista om. C V 4

111 ab invicem om. A A X E I K V 4

112 propter] istzmadd. C |j vel]

113 istius] huius A X D

118 continuae] continua E

114 ita] isti B C V 4

essent] sint A B C

1 1 7 tamen quod] cum hoc non A, tamen

119 sint distantes] indistantes A

om. V 4 11 continuae] nisi omnia ista concurrant add. K tem] discretam add. A 1

105 et 1 ] quan-

108 sit medium 1 om. B C E K V 4

115 quod] partes add. D , continuae] ad invicem add. D non B

103 una] pars add. A J K

quia] quod D

106 Arist.] Anselmum I

120 vel] et AA^E,

125 partes] eius add. A X D

130 contingat] vere add. A X V 4 , add. s.lin. B

126 quantita-

144

PARS I CAP. 45

pars est ibi et alia hic et alia alibi. Ad quantitatem autem discretam non requiritur talis distantia situalis, sicut dictum est. Unde materia et forma vere sunt duae res, et tamen situaliter non distant. Ad aliud 14 dicendum est quod quando P h i l o s o p h u s dicit punctum esse indivisibilem, vel loquitur secundum opinionem famosam, 135 vel loquitur condicionahter: quod punctus esset indivisibilis si esset aha res a quantitate. Vel per illam propositionem 'punctus est indivisibilis' intelhgit istam 'una pars continui extenditur ad aliam sine ahquo divisibili medio inter illas partes', sicut per istam 'partes lineae copulantur ad terminum communem' intelligit istam 'partes lineae protenduntur ad i*o se sine ahquo medio intercepto'. Ad aliud 15 dicendum est quod P h i l o s o p h u s non intendit quod unitas sit quaedam res omni parte carens, quia talis res nulla potest esse in istis inferioribus secundum e u m, sed per istam propositionem 'unitas est indivisibihs' intelligit istam 'illud quod est unum non est145 plura\ Et quod haec sit intentio sua declaravi per eundem II Physicorum 18, ideo hic causa brevitatis omitto. Ad ultimum17 dicendum est quod P h i l o s o p h u s non intendit probare multa esse si substantia et quantum sint, per hoc quod substantia non est quantitas, sed per hoc quod impossibile est quod aliquid sit150 quantum nisi contineat partium pluralitatem. Et ita necessario si substantia et quantum sunt, multa sunt, quia scilicet partes illius quantitatis sunt. Et hoc sufficit P h i l o s o p h o contra illos antiquos. Sic igitur dico quod intentio A r i s t o t e l i s fuit negare omne indivisibile in istis inferioribus, nisi forte ponat animam intellectivam 155 indivisibilem. Voluit etiam ponere quod omnis res vel est substantia vel qualitas. Et si inveniatur aliquando dicere substantiam non esse quantitatem, vel qualitatem non esse quantitatem, intelligit quod haec propo131 hic et alia 1 om. A X V 4 scilicet add. K

autem om. BCIV 4

alia] aliqua A C

138 intelligit] intendit BCIV 4

149 hoc] scilicet add. D

K, om. ACI ; antiquos] auctores V 4 vel 1 ] accidens vel add. CI

136 condic.]

140 ad] aliquem add. B

138-139 divis.] indivisibili A B C

142 dic. om. A*BDE ;j est om. A*BDEV 4 ibi add. A 1

132 requiritur] quod sit add. C

137 quantit.] distincta add. I , illam] istam A^BC, aliam V 4 144 istds] his CI

146 II] 3° CI

152 quantitatis] quanti A X D

155 intellectivam] esse add. C

148 intendit]

153 sunt] multae add. 156 etiam] autem A J C

158 vel] nec C ;, non... quantit. om. B V 4

14 Supra, lin. 23-24. 15 Supra, lin. 25-28. 18 Guillelmus de Ockham, Expositio in libros Physicorum Aristot., III, c. 7, t. 68 (207b 5-7): "...sicut unus homo est unus homo et non multi homines; ergo sub uno non contingit accipere numerum minorem, cum omnis numerus sit plura uno. Ergo ibi contingit stare 17 Supra, lin. 29-31. ad indivisibile" (cod. cit., f. 74ra).

DE PRAEDICAMENTIS

145

sitio non est per se 'substantia est quantitas' nec etiam ista 'qualitas est i6o quantitas'. Et hoc quia hoc nomen 'quantitas' si accipiatur pro quantitate continua permanente connotat unam partem ab aha distare situaliter, non sic autem hoc nomen 'substantia* vel 'quahtas'. Dico igitur quod intentio A r i s t o t e l i s et multorum a 1 i or u m fuit quod omnis quantitas non est ahqua res totahter distincta a 165 substantia et qualitate, nec punctus, linea, superficies et corpus sunt res inter se secundum se totas distinctae. Tenentes autem communem opinionem m o d e r n o r u m dicerent18 quod punctus est alia res a linea, copulans et continuans partes lineae ad invicem; linea autem est aha res a superficie, continuans et co170 pulans partes superficiei; superficies autem est alia res a corpore, continuans et copulans partes corporis ad invicem; numerus quoque est aha res a rebus numeratis, et accidens exsistens in eis; et simihter oratio est aha res a voce prolata et quantitas eius. Idem etiam dicerent de loco et tempore quod sunt distinctae res inter se et ab omnibus supra dictis.

[CAP. 4 6 . DE ILLIS QUAE PONUNTUR IN GENERE QUANTITATIS]

Visa varietate opinionum circa distinctionem et identitatem quantitatis cum substantia et quahtate secundum utramque opinionem, videndum est de illis quae ponuntur in genere quantitatis. Et primo secun5 dum opinionem primam, quae mihi videtur esse P h i l o s o p h i . Unde secundum illam opinionem dico quod omne illud per quod 159 ista] est per se add. D

161 permanente] permanenti BCI

164 aliqua] alia

ACIV 4 , om. K distincta] alia add. K 165 et" om. A^BCV 4 167-68 dicerent] dicunt A J C I 168 punctus] non add. A res] totaliter distincta add. D et continuans om. BC Cap. 4 6 . - 5 primam] propriam C

Omnia haec tenet et contra Ockham iterum affirmat Gualterus Burlaeus, In Praedicamenta Aristot., cap. De quantitate (In Artem Veterem, ed. cit., ff. 30vb-31va); redactio prima huius operis (Londinii, Mus. Britann., cod. Royal 12 F XIX, ff. 5rb-8vb) Summam Logicae Venerabilis Inceptoris certe praecessit. Etiam Ps.Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 41-42 (ff. 50v-60r) defendit 'opinionem contra ea quae Ockham in hoc capitulo dicit; idem Ps.-Campsall, ut ipsemet fatetur (cod. cit., f. 54r), prolixe tractavit de quantitate exponendo capitulum de vacuo quarti libri Physicorum Aristotelis. Cum ista Expositio ignoretur, nescimus utrum Ockham hic contra eam arguat necne. 18

OCKHAM, SUMMA LOCiCA£

10

146

PAKS I CAP. 46

responderi potest ad quaestionem factam per 'quantum* reponendum est in genere quantitatis. Et accipio hic hoc interrogativum 'quantum' secundum quod est commune et quasi generale ad 'quantum' stricte sumptum et ad 'quot\ 10 Potest autem per tale interrogativum quaeri de pluribus, ita quod interrogativum est expressivum plurium, sicut si quaeram 'quot sunt hic intus\ 4quot homines sunt hic\ Et tunc illud per quod respondetur ad talem quaestionem est inter quantitates discretas connumerandum, quando scilicet exprimit plurahtatem. Et isto modo numerus est quan- 15 titas discreta, quia si quaeratur 'quot sunt isti homines' et respondeam 'tres', illud per quod respondeo exprimit plura. Isto etiam modo oratio est quantitas discreta, quia quaerendo de oratione 'quanta est\ intelhgitur quaestio de pluralitate syllabarum et quantitate earum. Ahter enim contingeret uniformiter quaerere de una littera et de una syllaba, cum 20 possit esse longa et brevis, et ideo illud per quod respondetur debet esse expressivum plurium, et propter hoc inter quantitates discretas connumeratur. Si autem interrogativum quantitatis non sit expressivum plurium, oportet quod sit expressivum unius, habentis plures partes distantes 25 situahter ab invicem. Et tunc vel exprimit distantiam secundum longitudinem et sic est linea; vel secundum latitudinem, et sic est superficies; vel secundum profunditatem, et sic est corpus. Vel quaerit de loco vel de tempore, et sic ista duo 'locus' et 'tempus' reponuntur in genere 30 quantitatis. Ad cuius evidentiam sciendum est quod ista duo 'locus' et 'tempus' non ita per se pertinent ad genus quantitatis sicut alia, sed de loco et tempore diversa ratio quaerenda est. Unde tempus ideo non ponitur ita per se de genere quantitatis sicut alia, quia tempus non significat praecise rem exsistentem in rerum natura sicut alia. Unde linea, superficies, 35 corpus et numerus significant res praecise exsistentes, non significando nec connotando ahquid nisi rem exsistentem. Tempus autem, sicut motus, connotat vel significat rem non exsistentem vel in actu vel in potentia. Unde secundum istam o p i n i o n e m tempus non est ahqua 7 respon.] ponendum B V \ om. D add. A 1

9 quasi lac. V 4 , om. CI

15-16 Et... discreta rep. C V 4

supponendo K) simpliciter add. A C K ligitur] intclligatur CIV 4 28 vel»] ct D C

17 plura] pluralitatem A 1

19 quaestio] quantum C, om. BI

33 tempus] non add. A 1

significando] consignificando A^BDK

11 interrogativum] quantum

16 discreta] et numerus est quantitas supponente (sumpto C,

ita om. CI

18 est 1 ] si add. I

21 et 1 ] vel C V 4

34 de] in BI, om. A 1

37 sicut] et add. A X D V 4

18-19 intel-

26 vel om. C V 4 36 et om. ACTV 4 H

39-40 aliqua... realiter orru Qiom.) CI

DE PRAEDICAMENTIS

147

40 res distincta realiter a motu \ nec motus est aliqua res distincta realiter a rebus permanentibus. Immo motus non importat nisi quod una res habet aliam partem post aliam, vel quod una coniungitur uni post aliam, vel quod coniungeretur sibi si aliqua res quiescens esset sibi approximata. Et ita motus non est aliqua res distincta realiter a rebus 45 permanentibus, et eodem modo nec tempus. Et propter hoc non ponitur tempus nisi quasi per accidens vel quasi passio rerum permanentium exsistentium in genere quantitatis. Et consimihter motus potest poni in genere quantitatis, sicut ponit A r i s t o t e l e s V Metaphysicae2. De loco autem alia ratio danda est. Unde locus non dicitur esse per 50 se in genere quantitatis, quia locus non est ahquid distinctum a superficie. Et simul cum hoc, cum veritate propositionis enuntiantis locum de subiecto ahquo non potest locus variis modis et cum variis determinationibus connotantibus quantitatem successive verificari de eodem absque consimili variatione consimihs praedicationis superficiei vel lineae 55 vel corporis de eodem. Verbi gratia sit haec modo vera €a est locus' stante ista propositione 'a est locus' non possunt tales verificari successive 'a est maior locus', 'a est minor locus', 'a est longior', 'a est brevior' et sic de consimihbus, nisi tales etiam successive verificentur 'a est maior superficies', 'a est minor superficies'; vel tales la est maior linea', (a est 60 minor linea'; vel tales ga est longius corpus vel brevius corpus'. Et universaliter nullae tales determinationes repugnantes additae huic praedicabih 'loco' possunt successive verificari de loco nisi simul verificentur si addantur alicui istorum trium 'linea', 'superficies', 'corpus'. Et ex isto patet ratio quare non obstante quod ista o p i n i o ponat 65 quod linea, corpus et superficies non sunt distinctae res, sicut nec locus distinguitur ab eis, tamen magis per se pertinent ad genus quantitatis quam locus, quia scilicet non obstante quod significent eandem rem, tamen possunt tales successive verificari €a est longior', fa est brevior', 40 aliqua] alia A V 4 pars add. I

42 aliam 1 ] unam 1 DI || partcm] rem D, om. C K ij una] rei add. DK,

46 accidem] quantiutis add. A

50 aliquid] aliquod E

tione CI ;; praedicationis] vel add. A V 4 , vel variatione add. C 57 brevior] locus add. C add. BI

58 de] aliis add. A X V 4 j; tales] propositiones add. K

60 vel 1 ] a est add. K 64 ista om. CI

ACV4

54 variatione] verifica-

56 tales] propositioncs add. K

61-62 praedicabili] termino B

59 linea] vel

63 addantur] addatur

65 et om. A C I V 4

Cf. Olivi, Tractatus de quantitate: "Ad 16. dicendum... ostendendo quod tempus nullo modo possit realiter differre a motu, et quod ad hoc nullum in2 Aristot., Metaph., conveniens sequitur..." (ed. cit., f. 52rb). V, c. 13, t. 18 (1020a 29-32). 1

148

PARS I CAP. 46

quamvis nullae tales verificentur 'a est latius', la est minus latum', 'a est proftlnclius,, 'a est minus profundum'. 70 Ex praedictis patet quod locus non est ita distinctum praedicabile a linea, superficie et corpore sicut ipsa sunt distincta inter se. Ex praedictis etiam colligi potest quod prima et essentialior divisio et distinctio illorum quae sunt in genere quantitatis sumitur per hoc quod illud per quod respondetur ad interrogativum factum per 'quan- 75 tum', large accipiendo 'quantum', vel est expressivum plurium, et sic cst numerus, vel est expressivum unius compositi ex pluribus, et sic sumitur magnitudo, quae dividitur aliquo modo in lineam, superficiem et corpus. Et ita nec oratio nec locus nec tempus continentur ibi in ista divisione, sed magis sunt passiones vel accidentia eorum. so 8 Et isto modo dividendi utitur P h i l o s o p h u s , V Metaphysicae , ubi enumerando illa quae sunt quanta per se et primo, non ponit nisi numerum, lineam, superficiem ct corpus. Unde primo describens 'quantum' dicit sic: « Quantum vero dicitur quod est divisibile in ea quae insunt, quorum utrumque aut singulum, unum aliquid et hoc ahquid 85 natum est esse Per primam particulam scilicet 'divisibile in ea quae insunt' excluduntur tempus et oratio et motus, quia quodhbet istorum importat aliquid quod non est vel importat aliquid quod est negative, et hoc saltem vel respectu alicuius vel simpliciter. Iste est modus loquendi A n s e 1 m i, De casu diaboli4, qui est multum necessarius in diversis 90 difficultatibus. Et propter hoc ista non ponuntur primo quanta. Per secundam particulam possunt excludi omnia accidentia et omnes formae et materiae, quia talia non sunt nata esse 'hoc aliquid\ Sed tunc accipitur 'quantum' stricte, pro illo scilicet quod est per se exsistens, non innitens alteri nec tamquam pars nec tamquam accidens alterius. 95 Et sic, secundum istam o p i n i o n e m, sumendo 'quantum' stricte, sola substantia composita ex materia et forma - vel, secundum opinionem A r i s t o t e l i s , corpus caeleste - est quantum. Et ideo P h i 1 o s op h u s postea enumerando illa quae sic dicuntur quanta, dicit sic 5 : «Multitudo igitur quantum ahquid si numerabilis fuerit; m a g n i t u d o 100 71 praedictis] quibus C, etiam add. D 74 per] ex D 75 interrog. factum] interrogationem factam CIK 78 aliquo modo om. CI 79 ita] ideo CI ista] illa A X DIV 4 85 singulum] significat C, signum I : et] per A, ad A 1 , aut D, om. V 4 90 necessarius] etiam add. CI diversis] multis AXI, casibus et add. A 91 diffic.] facultatibus CI 94 scilicet om. CI 100 magnitudo om. CI 4 Anselmus, De casu diaboli, cap. 11 (ed. Aristot., ibidem (1020a 7-8). 5 F. S. Schmitt, p. 249ss.). Aristot., loco cit. (1020a 8-14). 8

DE PRAEDICAMENTIS

149

autem si mensurabilis fuerit. Dicitur autem multitudo quoddam divisibile potestate in non continua; magnitudo autem quod in continua. Magnitudinis autem, quae quidem ad unum continua, longitudo; quae autem ad duo, latitudo; quae autem ad tria, profiinditas. Horum autem pluraNslitas finita, numerus; sed longitudo, linea; latitudo, superficies; profunditas, corpus». Ex quo patet quod ista quatuor, lineam, superficiem, corpus et numerum praecise enumerat, et ita nec tempus nec orationem nec locum, propter rationes p r i u s positas. 110 Post praedicta sciendum est quod aliqua quae ponuntur in genere quantitatis sunt illa per quae respondetur ad quaestionem factam per 'quantum', et sic 'bicubitum', 4 tricubitum', 'duo', 'tria', et sic de consimilibus, sunt in genere quantitatis. Alia dicuntur in genere quantitatis quia sunt communia per se primo modo ad talia, et sic linea, superficies, 115 corpus, numerus sunt in genere quantitatis.

[CAP. 4 7 . DE PROPRIETATIBUS QUANTTTATIS]

Iuxta praedictam opinionem videndum est de proprietatibus quantitatis. Ponit autem A r i s t o t e l e s 1 tria esse propria quantitati. Quorum 5 primum est quod quantitati nihil est contrarium, sicut linea non est contraria superficiei nec bicubitum contrariatur tricubito. Sed ex ista proprietate evidenter videtur haberi quod quantitas non est substantia neque qualitas, quia si quantitas esset quahtas, cum quahtati aliquid sit contrarium, quantitati etiam aliquid esset contrarium: io Ad hoc d i c e n d u m e s t - quod dictum est p r i u s 2 - istum terminum 'contraria' multipliciter accipi posse. Verumtamen P h i 1 os o p h u s in negando quantitati aliquid esse contrarium accipit ccon101 autcm 1 ] aut AV 4 , quod C A V 4 , quo C

quoddam] quid A 1 , quidem D, quod V 4

autem 1 ] quidem D, om. A C

ct numcrus AIV 4

110 est om. CIV 4

103 quac 1 ] qui

107-08 lineam... numerum] linea, superficies, corpus 111 quae] convenienter add. D

112 de] aliis add. B

115 corpus] ct add. A X E Cap. 47. - 4 Ponit autem] Circa quod sciendum quod D nia K

7 videtur haberi] potest haberi C, habetur I

8-9 qualitati] cxtensae add. D

autem om. A A X C

8 neque] nec A^BDE

propria] commuqualitas] tunc add. D

12 accipit] istum terminum add. A 1

CAP. 47. - 1 Aristot., Praedicamenta, lin. 68-74, 168-180.

cap. 6 (5b 11 - 6a 35).

2

Supra, cap. 43,

150

PARS I CAP. 4 7

pro termino aliquo importante res contrarias aliis praecise, quae scilicet ideo dicuntur contrariae quia non possunt simul in eodem exsistere sed successive, et simul cum hoc partibiliter adquiri possunt. 15 Sic autem accipiendo 'contraria' manifestum est quod nulla per se contenta in genere quantitatis tamquam de aliis praedicabiha contrariantur, nam nullum est per se contentum in illo genere cuius quodhbet significatum vel consignificatum contrariatur et repugnat significato vel consignificato alterius. Patet inductive. Et ita concederent sic opinantes 20 quod haec est vera 'alicui quantitati ahquid contrariatur', accipiendo 'contrariari' pro 'repugnare reahter inesse eidem simul, quamvis non successive'. Haec tamen est vera 'nulla contenta in genere quantitatis per se contrariantur', accipiendo 'contrariari' illo modo quo dictum est. Unde quamvis albedo et nigredo contrarientur, tamen isti termini 'bicubitum', 25 'tricubitum' non contrariantur, nec isti 'duo', 'tria', nec isti 'linea' et 'superficies', et sic de aliis. Et ita albedo tricubita contrariatur nigredini bicubitae, et ita quantitas una reahter contrariatur quantitati alteri. Et tamen isti termini ' bicubitum', 'tricubitum' non contrariantur, quia 'bicubitum' significat albedinem eodem modo quo significat nigredi- 30 nem, quae tamen albedo contrariatur nigredini. Breviter igitur dicendum est quod intentio Aristotehs est quod haec est vera 'quantitas contrariatur quantitati' si termini supponant personaliter pro re extra. Haec tamen vera est 'nulli termini per se contenti in genere quantitatis contrariantur sic quod semper important res con- 35 trarias'. Et istam propositionem intelligit A r i s t o t e l e s 8 quando dicit quod quantitati nihil est contrarium. Secunda proprietas est quod quantitas non suscipit magis et minus, hoc est nullum contentum sub genere quantitatis praedicatur de aliquo ahquando cum hoc adverbio 'magis', aliquando cum hoc adverbio 'minus\ Sicut non dicitur quod ista res est ahquando magis bicubita, ahquando minus bicubita, ad modum quo dicimus quod hoc corpus aliquando est magis album, ahquando minus album; nec etiam dicimus 13 aliis praccisc om. A X D I- aliis] aliquas B particularitcr I, om. A add. V 4

14 dicuntur] dicantur A l C I V 4

19 ct] vcl DI, om. A 1

23 tamcn] cnim A X D

25 quamvis] accipicndo contrariari isto modo add. I

tricubitalis CI

26 isti 1 ] tcrmini add. A C I V 4

25-26 bicub., tricub.] bicubitalis,

duo] ct add. DIV 4 • ct om. ABE

non add. AA^BDIV 4 || nigredini] albcdini ABDIV 4 , nec c converso add. A particulariter add. I

39 hoc est] haec est vera C

est add. C D V 4 || etiam om. A A J C V 4 8

Aristot., loco cit. (5b 1).

15 partibilitcr]

24 contrariari] pcr sc

42 aliquando] est add. DIV 4

31 albedo]

33-34

personaliter]

43 aliquando]

DE PRAEDICAMENTIS

151

quod ista tria sunt magis tria quam illa, sicut dicimus quod hoc est magis 45 album quam illud. Tertia proprietas est quod quantitas dicitur aequahs vel inaequahs alteri quantitati, sicut unum corpus dicitur aequale vel inaequale alteri. Simihter est de aliis. Ex ista proprietate patet quod non est intentio P h i 1 o s o p h i 50 negare qualitatem esse quantitatem, nec substantiam esse quantitatem, nam secundum P h i l o s o p h u m 4 haec proprietas est maxime propria quantitati, et per consequens est convertibilis cum quantitate. Igitur de quocumque dicitur haec proprietas, de eodem dicitur quantitas. Sed haec est vera simpliciter, quamvis non sit per se vera 'unum lignum est 55 aequale alteri' et 'unum album est aequale alteri' et 'una nigredo est aequahs alteri nigredini vel albedini'. Igitur haec est simphciter vera 'substantia est quantitas' et similiter ista 'quahtas est quantitas', quamvis sit per accidens. Nec valet dicere quod non omne aequale vel inaequale est quantitas, 60 quia non est proprie proprium quantitati esse aequale vel inaequale, sed est sibi proprie proprium quod secundum eam aliquid dicitur aequale vel inaequale. Quia non dicit P h i l o s o p h u s quod secundum quantitatem aliquid dicitur aequale vel inaequale, sed dicit quod hoc est proprie proprium quantitati quod quantitas est aequalis vel inaequalis. 65 Unde dicit sic 5 : « Proprium autem quantitatis maxime est quod aequale vel inaequale dicitur. Singulum enim earum quae dictae sunt quantitatum aequale dicitur et inaequale, ut corpus aequale vel inaequale dicitur, et numerus aequahs vel inaequahs dicitur, dicitur tempus aequale vel inaequale; simihter et in aliis singulis quae dicta sunt aequale vel inae70 quale dicitur ». Ex istis verbis apparet quod dicit ipsas quantitates esse aequales vel inaequales, et non aliud secundum eas esse aequale vel inaequale. Et ideo dicendum est quod sicut albedo et substantia est aequahs vel inaequalis alteri, quamvis per accidens, ita substantia, secundum opinio44 illa] alia I, tria add. D (hom.) CI

49 Philos.] Aristot. C

om. A A l |i albedini om. A A 1

57 quamvis] si non C, non add. K

quantitas] proprietas C, quia proprietas add. I 68-69 et... inaequale om. C

BD

54 sit om. A B C V 4

55-56 nigredo... nigredini] magnitudo... magnitudini K 60 proprie om. A C V 4

68-70 et... dicitur] etc. D

59 omne] esse C, est I 66-67 quantitatum] et add. 68 diritur* om. B

om. A C I V 4 4

Aristot., ibidem (6a 26-27).

5

55 unum... ct om.

56 vel] inaequalis add. K,

Aristot., ibidem (6a 26-30).

69 ct

152

PARS I CAP. 47

nem A r i s t o t e l i s ; et similiter qualitas est quantitas, quamvis per 75 accidens. Nec istis obstat illud quod postea dicit P h i l o s o p h u s quod in aliis praedicamentis non dicitur aliquid aequale vel inaequale, quia non intendit negare quin de contentis in aliis praedicamentis praedicetur 'aequale' vel 'inaequale', sed intendit dicere quod in aliis non dicitur per ao se aequale vel inaequale sed per accidens tantum. Et hoc insinuat cum dicit 8 : «In ceteris vero quae quantitates non suntsupple, per se, « non multum videtur aequale vel inaequale dici», quia de illis non per se, sed solum per accidens aequale vel inaequale dicitur. Cum hoc tamen stat quod vere de aliis dicitur aequale vel inaequale, et eodem modo quan- 85 titas praedicatur de eisdem.

[CAP. 4 8 . QUALITER RESPONDENDUM EST SUSTINENDO QUANTITATEM ESSE ALIAM REM ABSOLUTAM, DISTINCTAM A SUBSTANTIA ET QUALITATE ET QUOMODO EXPONENDUS EST ARISTOTELES]

Secundum opinionem autem quae ponit quantitatem esse aliam rem absolutam a substantia et qualitate, et quod punctus, linea et super- 5 ficies et corpus inter se reahter distinguuntur \ aliter debet dici. Unde secundum opinionem illam dimensiones sunt quaedam res informantes substantiam et sustentantes qualitates corporales, ita quod substantia non est dimensio sed est subiectum dimensionis; nec quahtas est dimensio sed est subiective exsistens in dimensione. Et tunc quantitas ™ vel habet partes copulatas ad terminum communem vel non habet tales partes copulatas ad terminum communem. Si detur primum, vel illae partes omnes sunt permanentes: et tunc vel sunt extensae secundum longitudinem tantum, et sic est linea; vel secundum longitudinem et latitudinem, et sic est superficies; vel secundum longitudinem, latitudinem et profunditatem, et sic est corpus. 77 istis] illi B, om. ACIV 4 85 modo] quod add. A 1

80 sed] et ideo dicendum est quod tantum A

in] de BDV 4

85-86 quantitas] vere add. D

Cap. 48. - 4-39 seu totum cap. alia manu in summo f . Gem.

5 rem] aliquam add. C i punctus]

et add. CIV 4 8 sustentantes... corporales] substantes qualitati (quantitati I) corporali (corporum I) CI 10 exsistens om. A X D 11-12 habet 1 ... communem om. CI 14-16 sic... sic... sic] tunc... tunc... tunc D 8

Aristot., i b i d e m (6a 31-32).

CAP. 48. -

1

C f . auctores citati supra, cap. 43, nota 14 et cap. 44, nota 1.

DE PRAEDICAMENTIS

153

Locus autem a m u l t i s * ponitur esse idem realiter cum superficie. Si autem non omnes partes sunt permanentes, sic est tempus. Si autem partes non copulantur ad terminum communem, vel igitur illae 20 partes sunt permanentes, et tunc est numerus; vel non sunt permanentes, et tunc est oratio. Et ita ista ponuntur in genere quantitatis: linea, superficies, corpus, locus, tempus, numerus et oratio. Punctus autem, instans et unitas non ponuntur in genere quantitatis per se sed per reductionem 8. 25 Aliter autem dividitur quantitas, quia quaedam est habens positionem, et sic sunt istae species: linea, superficies, corpus et locus; quaedam autem non habens positionem, et sic sunt istae species: tempus, numerus et oratio. Prima autem proprietas quantitatis est non habere contrarium, quia 30 quamvis quahtas exsistens subiective in quantitate habeat contrarium, ipsa tamen quantitas non habet contrarium, sicut inductive patet. Secunda proprietas est quod quantitas non suscipit magis et minus, quia una quantitas non est magis quantitas quam alia. Tertia proprietas est quod secundum quantitatem aliquid dicitur 35 aequale vel inaequale, ita quod ipsa quantitas per se et primo est aequalis vel inaequahs, et secundario et per accidens substantia sustentans quantitatem et qualitas exsistens in quantitate subiective est aequalis vel inaequalis. Et de quantitate ista sufficiant.

[ C A P . 4 9 . D E PRAEDICAMENTO 'AD ALIQUID']

Tertium praedicamentum quod ponit A r i s t o t e l e s 1 vocatur 'ad aliquid' sive relatio. 17 idcm realitcr] eadem res ACIV 4 19 non] omnes add. C ad] aliquem add. A 1 20 tunc] sic AI sunt 1 om. A C 23 unitas] numerus B 25 autem om. A X BDE 26 sic om. CV4 27 autem] est add. DE habens] habent A C sunt] ipsius add. A 1 35 primo] modo add. A1 36 et 1 ] vcl CI n accidens] etiam add. CI.

* Ex. gr. Thomas Aquinas, Scriptum in II Sent., d. 12, q. 1, a. 5 ad 2: "Lo3 Ita etiam cus est idem per essentiam quod superficies corporis locantis". Albertus Magnus, De praedicamentis, tract. III, c. 1 (ed. A. Borgnet, I, 195a); ibidem, pp. 194-221, plurima leguntur de divisione et de proprietatibus quantitatis. CAP. 49. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 7 (6a 36 - 8b 20). Cf. G. Mohan, "The Quaestio de relatione, attributed to William Ockham", Franciscan Studies, XI (1951), 273-303.

154

PARS I CAP. 47

Et est primo sciendum quod sicut sunt opiniones contrariae de quantitate ita sunt contrariae opiniones de 4ad aliquid' sive de relatione. 5 Q u i d a m 2 enim ponunt quod relatio non est aliqua res extra animam distincta realiter et totaliter a re absoluta et a rebus absolutis. Et de ista opinione reputo fuisse A r i s t o t e l e m et alios philosophos sequentes eum. A1 i i 8 autem ponunt quod relatio est quaedam res quae non io plus est res absoluta quam homo est asinus, sed est distincta reahter et totaliter a re absoluta et a rebus absolutis. Et de ista opinione sunt multi t h e o l o g i , quam etiam ahquando credidi fuisse opinionem A r is t o t e l i s , sed nunc mihi videtur quod opinio contraria sequitur ex principiis suis. Unde istam materiam de relativis primo volo prosequi is secundum opinionem primam, secundo secundum opinionem secundam. Tractando autem istam materiam i u x t a p r i m a m o p i n i o n e m, primo ponam modum ponendi et ostendam quod opinio illa est A r i s t o t e l i s ; secundo confirmabo eam per ahquas rationes; tertio obiciam contra eam et respondebo illo modo quo responderet 20 A r i s t o t e l e s , ut mihi videtur; quarto prosequar de illis quae in isto praedicamento ponuntur. Est autem ista opinio quod praeter res absolutas, scilicet substantias et quahtates nulla res est imaginabilis, nec in actu nec in potentia. Verumtamen illas easdem res diversa nomina diversimode significant. Quia 25 5 de 1 ] esse add. V 4 et C, et add. I AC

15 suis] Arist. A C D

om. CI

ad s.lin. V 4 , om. BI

12 multi] adhuc add. D

11 plus et quam... asinus om. D 13 etiam] ego D, et V 4 , om. B

17 primam] secundam C

est'] vel A 1 , opinionem om.

19 aliquas] falsas add. I

23 scil.

24 ct om. A C I V 4

Haec erat opinio Stoicorum, iuxta Simplicium, In Aristot. Categorias, cap. 7 (ed. C. Kalbfleisch, Commentaria in Aristot. Graeca, VIII, Berolini 1907, 169-72). Eandem opinionem diffuse 'recitat' Olivi, Quaestiones in II Sent., q. 54 (ed. cit., V, 260-63); similiter Quodlibet III, q. 2 (ed. cit., f. 20v); tempore Guillelmo de Ockham viciniori similem sententiam professi sunt inter alios Henricus de Harclay, Quaestiones disputatae, q. 2 (cod. Vat. Burgh. 171, ff. 3vb-7vb); Richardus de Campsall, sicut refert Gualterus de Chatton, In I Sent. (Reportatio), d. 30, q. 1, a. 2: "Secundus articulus est ponere quatuor opiniones negantium relationes esse res distinctas ab absolutis. Una est de Villa, quae negat omnem respectum distinctum ab absolutis" (cod. Paris. Nat. lat., 15,887, f. 62va). In margine: "5a 3 Cf. Thomas opinio Camsal". 'Villa' absque dubio est 'Villa Oxoniae*. Aquinas, Summa theol., I, q. 28, art. 1-2; Scotus, Quaestiones in Metaph. Aristot., V, q. 11 (ed. Wadding, IV, 633-43); Thomas de Wylton, Quodlibet, q. 15 (cod. Vat. Burgh. 36, ff. 90vb-94rb). 2

DE PRAEDICAMENTIS

155

aliqua nomina sic sua significata significant quod absolute possunt de aliquo praedicari absque hoc quod addatur eis ahquis casus obhquus, sicut ahquis est homo, quamvis non sit ahcuius homo vel alicui homo, et sic de aliis casibus obhquis. Ahqua autem nomina sic sua significata 30 significat quod de nullo verificari possunt nisi vere et convenienter possit eis addi casus obhquus alterius dictionis, sicut impossibile est quod ahquis sit pater nisi sit ahcuius pater, et impossibile est quod aliquis sit simihs nisi alicui sit similis, ita quod ista nomina 'pater', 'filius', 'causa', 'causatum', 'simihs' et huiusmodi de nullo possunt vere affirmari si significa35 tive sumantur nisi vere et convenienter possit eis addi respectu eiusdem ahquis casus obhquus. Et omnia taha nomina vocantur nomina relativa. Et secundum unam o p i n i o n e m omnis res pro qua potest tale nomen in propositione vera supponere est vera relatio, ut sic 'relatio' non sit nomen secundae intentionis, nec secundae impositionis, sed sit no40 men primae intentionis, quia quando significative sumitur pro re, quae non est signum, potest supponere, ut sic haec sit vera 'homo est relatio', 'Sortes est relatio', ex hoc ipso quod Sortes est similis vel pater alterius. Et quamvis secundum usum t h e o l o g o r u m 4 oporteat con45 cedere quod ahqua res extra animam, quae non est signum incomplexum alterius ex quo nata est componi propositio, sit relatio, tamen puto quod A r i s t o t e l e s nihil posuit relativum nec 'ad aliquid' nec relationem nisi solum nomen ex quo nata est propositio mentalis, vocahs vel scripta componi. Et ideo secundum opinionem A r i s t o t e l i s , ut aestimo, 50 'relatio' sive 'ad aliquid' sive etiam 'relativum' erat nomen secundae impositionis vel nomen secundae intentionis et non nomen primae 27 aliquis om. A X B

26 nomina] sunt nomina quae A 1

28 aliquis] homo add. C ! vel... homo s om. A^C filius nisi alicuius filius et add. B 35 eis] eisdem BCDI viam K

obliquus] alterius dictionis add. I

32 et] similiter add. I

33 pater] et add. A A X D E

36 nomina* om. CI

47 posuit] ponit A^D, posuisset I

37 omnis] eadem K

est om. AA^BDE „ sit 8 ]

34 vere affirmari] verificari D 38 sic] una B

50 etiam] nomen add. A, om. B C

44 usum] 51 primae]

secundae K

'Secundum usum theologorum , relationes in divinis (paternitas, filiatio, processio) constituunt personas divinas, iuxta dictum Boethii, Quomodo Trinitas unus Deus, cap. 6: "...substantia continet unitatem, relatio multiplicat trinitatem" (PL 64, 1255 A); Guillelmus de Ockham, Sent., I, d. 26, q. 3; d. 30, q. 1 et d. 30, q. 4 (ed. Lugduni 1495) problema relationis tam sub aspectu philosophico quam sub aspectu theologico per longum et latum pertractat; similiter in Quolibet VI, qq. 8-25 (ed. Argentinae 1491). 4

156

PAHS I CAP. 49

intentionis. Et ideo secundum suam opinionem non debet concedi quod homo est relatio vel albedo est relatio, sed debet concedi quod hoc nomen 'pater' est relativum, et non debet concedi quod iste homo qui est pater est relativum. 55 Et quod ista sit opinio A r i s t o t e l i s potest persuaderi. Primo, quia P h i l o s o p h u s in Praedicamentis 5 definiens 'ad aliquid' dicit quod « ad ahquid taha dicuntur quaecumque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet aliter ad a l i u d E t exemplificat8 quomodo aliquid dicitur ad aliud diversimode, quia ahquid sub habi- 60 tudine casus genitivi, aliquid sub habitudine casus ablativi vel dativi. Ex hoc arguo sic: nihil dicitur alterius sub habitudine casus genitivi vel ad ahud sub aho casu nisi nomen; sed omne ad aliquid dicitur ad aliud sub ahqua habitudine tah casuali; igitur omne ad aliquid est nomen. Unde et omnes e x p o s i t o r e s 7 dicunt quod ad aliquid sub aliqua habi- 65 tudine casuah ad ahud dicitur; tale autem quid nonnisi nominibus competere potest. Relinquitur igitur, secundum P h i l o s o p h u m , quod 'ad ahquid' est nomen importans suum significatum, sic quod non potest pro eo convenienter supponere nisi possit sibi addi aliquis casus 70 obhquus. Nec valet dicere8 quod P h i l o s o p h u s istam definitionem relativorum reprehendit versus finem capituli9, quia P h i l o s o p h u s ibidem non intendit quod ista definitio ab aliquibus relativis removeatur, sed dicit ibidem quod ista definitio convenit omnibus relativis, non tamen est convertibihs, sed est in plus, sicut patebit i n f e r i u s . Et 75 ita omne relativum est tale nomen secundum e u m, sicut patet per ipsum ibidem. Per quem etiam ibidem patet quod substantias primas et 52 intentionis] impositionis A (hom.) A A * D

54 non om. B ;; istc] ille D V 4 dicuntur add. A

suam] unam CI " non om. A

52-54 quod... concedi om. (hom.) A X D

57 dicit] dicens A 1 , sic add. I

59 aliud]

62 casus] ablativi vel dativi vel add. C

63 sub 1 ]

iste homo] relatio C

61 aliquid] aliud add. I

aliquo add. A 1 , alio] aliquo B . omne] nomen add. A, add. sed del. A 1 quod add. A ;; autem] igitur CI, om. B convenientcr add. CI

52-53 quod... concedi om.

53 vel... relatio 1 om. (hom.) C V 4

66 aliud] aliquid ABE , tale]

quid] quidem AE, quod B, quaedam(?) V 4 , om. A J C

76 ita] ideo CI

omne] nomen add. C I K V 4

69 nisi]

77 ibidem] locum I ;; et]

substantias add. A 1 6 Aristot., ibidem (6a 37 Aristot., Praedicametita, cap. 7 (6a 36-37). 7 Ex. gr. Boethius, In Categorias 7b 14). Aristot., II, cap. De relativis (PL 64, 8 Ut dicit ex. gr. Gualterus Chatton, loco cit., q. 2: "Item, ipse corrigit 217). definitionem relativorum quam assignaverant Stoici 'aliorum dicuntur* etc., dicens quod 'hoc ipsum quod sunt ad aliud sunt', non tantum 'dicuntur' (cod. cit., f. 9 Aristot., loco cit. (8a 31-33). 65ra). 5

DE PRAEDICAMENTIS

157

secundas vocat nomina substantiarum, quia aliquas substantias ponit quae dicuntur aliorum, sed illae res non dicuntur aliorum sed nomina 80 tantum, quamvis sint aliorum. Item, P h i l o s o p h u s in Praedicamentis 10 ponit quod omnia relativa dicuntur ad convertentiam si convenienter assignentur. Ubi etiam ponit quod ubi deficiunt nobis nomina, licitum est fingere nomina ad quae alia relativa dicuntur. Ex istis arguo sic: nos non assignamus nisi 85 nomina, sicut nec utimur nisi nominibus; cum igitur nos assignemus relativa, ipsa nomina erunt relativa. Praeterea, secundum intentionem P h i 1 o s o p h i l l , nos fingimus relativa ad quae dicuntur aha; sed non fingimus nisi nomina; igitur ipsa nomina sunt relativa. Et s i d i c a s quod secundum P h i l o s o p h u m non fingimus 90 relativa sed fingimus nomina relativorum; unde dicit P h i 1 o s op h u s 12: « Aliquotiens et forte nomina fingere necesse est, si non fuerit nomen impositum ad quod convenienter assignetur Igitur videtur quod possumus fingere nomen relativum et non ipsum relativum: Sed istud n o n v a l e t ad intentionem P h i l o s o p h i , quia 95 ipse intendit quod fingimus ipsum relativum. Quando enim non est nomen relativum impositum ad significandum correspondens alteri correlativo, tunc licitum est fingere nomen relativum. Unde dicit quod «necesse est fingere si non fuerit nomen impositum ad quod convenienter assignetur et per consequens ad nomen fictum assignatur relalootivum; sed non assignatur nisi ad relativum; igitur ipsum nomen est relativum. Hoc idem patet per e u n d e m, ibidem, nam postquam exemplificavit quomodo relativa aliqua dicuntur ad convertentiam, subdit18: « Similiter autem et in aliis; sed casu aliquotiens differunt secundum lo105 cutionem». Ex quo patet quod dicit relativa differre casu; sed sola nomina differunt casu; igitur secundum eum sola nomina sunt relativa. Item, quod non ponat relationes esse alias res, potest persuaderi sic: si relatio esset aha res, quandocumque adveniret alicui, illa res vere haberet rem novam in se, et per consequens vere mutaretur; quod est 79 illae] ipsae D, istae V 4 , om. A 1 ;; illae res] isti respectus C 84 alia relativa] talia relative C sicut V 4 , illud BD

95 ipsum] nomen B

100 nomen] non B, non add. I 108 alia] aliqua CI

90 relativa] nomina add. C

;

82 convenienter] recte D

91 est] erit BD

94 istud] sic A,

96 signif.] alterum add. C

98 est] erit D

107 res] a rebus absolutis add. D m sic] quia B, quia add. D, om. I

res 1 ] cui adveniret add. D

11 Vide notam sequentem. Aristot., ibidem (6b 28). 18 loco cit. (7a 5-7). Aristot., ibidem (6b 32-33). 10

12

Aristot.,

158

PARS I CAP. 49

contra e u m, V Physicorum14, ubi ponit relationem advenire ipso nihil 110 mutato. Item, secundum P h i l o s o p h u m , V Metaphysicae15, «calefactivum est ad calefactibile »; igitur si relatio esset aha res in calefactivo, esset talis res ad illud calefactibile quod nihil est. Item, tunc essent in eodem res infinitae actuahter. Probatio: nam ista 115 res est calefactiva illius hgni et etiam infinitorum, scilicet sol, secundum P h i l o s o p h u m , quia sol calefacit infinita corpora; igitur cuiushbet illorum est modo calefactivus. Si igitur relatio sit aha res, tot erunt res actualiter exsistentes in sole quot erunt celefacta a sole. Sed sol calefacit infinita, igitur infinitae res, quarum quaelibet secundum se tota est 120 distincta ab alia, modo sunt in sole. Quod est contra P h i 1 o s op h u m, VI Physicorum 18, negantem talia infinita esse in rerum natura. Nec valet dicere quod ad omnia illa calefactibilia est una relatio, et non variantur relationes secundum variationem terminorum, quia eadem facilitate dicetur quod respectu omnium non oportet ponere nec unam 125 talem relationem, sed sufficit quod sit una res quae potest appellari diversis nominibus, vel eodem nomine, adiectis sibi diversis casibus obliquis. Similiter, qua ratione dicis quod respectu omnium eiusdem rationis sufficit unica relatio, eadem ratione et aeque faciliter dicam ego quod 130 respectu quorumcumque, etiam specie et genere distinctorum, sufficit una relatio, ita quod non oportet ponere tales relationes extra animam distinctas specie. Sic igitur mihi videtur quod opinio A r i s t o t e l i s fiiit quod sola nomina sunt ad aliquid vel relativa. Et isti opinioni concordant 135 multi g r a m m a t i c i , ponentes ad aliquid vel relativum esse speciem nominis. Unde P r i s c i a n u s , in Maiori Volumine, libro III, cap. De nomine17, enumerans multas species nominis, inter ahas enumerat 'ad 110 advenire] alicui add. C K 110-11 ipso... mutato] sine illius mutatione cui advcnit D, ipso non mutato Gem. 1 1 1 mutato C, mutante AA^BEI, quod corr. V 4 112 sec. Philos.] Philosophus A C V 4 , om. I 115 narn] quia D 118 res 1 om. A V 4 119-21 Scd... sole om. {hom.) A l D 120 tota] totam CDC 123 una] unica A C K V 4 126 talem om. A X D V 4 j| relationem om. BCI |; potestj possit C D 127 adiectis] adiectivo additis A, additis C 129 dicis] dicit BCI 131 etiam] sive A 1 , et V 4 , om. CI 132 ponere] plures add. A X DI 136 relativum] relationem B 138 alias] illas CIV 4 14 Aristot., Physica, V, c. 2, t. 10: "Neque est in ad aliquid: contingit enim 15 Aristot., altero mutato veram esse alterum non mutans" (225b 11-13). 16 Aristot., Physicat Metaph., V, c. 15, t. 20 (1020b 28-29). sed potius III, c. 5, 17 Priscianus, Instit. grammat., tt. 35-36 (204a 8 - 206 a 8). II, c. 5, n. 28 (ed. A. Krehl, I, 75).

DE PRAEDICAMENTIS

159

aliquid', dicens: «Ad aliquid dictum est quod sine mtellectu illius ad 140 quod dictum est proferri non potest, ut 'filius', 'servus'. Nam dicendo filium etiam patrem, et dicendo servum dominum quoque intelligo; quod si intereat, una interimit illud quod ab eo intelligitur ». Eandem sententiam dicunt alii g r a m m a t i c i, sequentes praedictum auctorem.

[ C A P . 5 0 . Q U O D RELATIO NON SIT ALIA RES A RE ABSOLUTA]

5

10

15

20

Pro ista opinione possunt nonnullae rationes adduci, sive concludant sive non, ad praesens non curo. Unde arguitur sic: si relatio esset res extra animam, distincta realiter a re absoluta, sequeretur quod potentia materiae primae, qua potest recipere formam, esset alia res a materia; consequens est falsum, quia tunc essent in materia infinitae res, ex quo potest successive infinitas formas recipere. Item, si esset talis alia res, quandocumque asinus moveretur localiter hic inferius, quodhbet corpus caeleste mutaretur et reciperet ahquam rem de novo in se, quia aliter distaret ab isto asino nunc quam prius, et si distantia esset aha res, vere perderet unam rem et aliam de novo reciperet. Item, tunc in isto corpore essent infinitae res. Probatio: quia a qualibet parte alterius corporis distat realiter; sed partes alterius corporis sunt infinitae; igitur in isto corpore sunt distantiae infinitae ad infinitas partes alterius corporis. Praeterea, istud hgnum est duplum ad suam medietatem. Si igitur illa dupleitas sit talis res aha ab isto duplo, eadem ratione relatio qua istud lignum excedit medietatem suae medietatis erit res aha existens in isto ligno, et eadem ratione ad quamlibet medietatem cuiuscumque medietatis erit aha res in isto hgno. Cum igitur in isto hgno sint tales partes eiusdem proportionis infinitae, et non est eadem proportio istius totius 141 eriam] et A C V 4 , iam IK, iam add. C „ patrem] pater intelligitur I, iam intelligo add. A, intelligo add. C

142 interimit] interimunt A, interimitur B, interimi E

143 praedictum aucto-

rem] eandem auctoritatem I Cap. 5 0 . - 2 Pro] Visa opinione, alias pro A ; ista] autem add. A X D immensae C, etiam mille V 4 10 quodl.] quodcumque A X D aliam add. CI etiam add. Camp. exttittrm

V4

4 essct] aliqua add. A 1

11 et] per consequens add. BEI

16 alterius om. BCI 19 erit] est A A X C

[\ nonnullae] multae A,

5 primae om. BCIV 4

18 dupleitas] duplicitas CIK 20 et om. IV 4

6 est om. B D V 4

12 alia] aliqua A X CI : unam] 21

ii duplo] ct add. CIV 4 , alia res] aliqua res alia

160

PARS I CAP.

47

ligni ad quascumque duas illarum partium, sequitur quod in isto ligno erunt relationes infinitae, distinctae specie. S i d i c a t u r 1 : illae partes illius ligni non sunt in actu sed in potentia, et ideo relationes illae non sunt infinitae actu, c o n t r a : illae partes sunt in rerum natura, quia aliter ens componeretur ex non-ente; igitur relationes correspondentes istis partibus sunt in rerum natura, et per consequens res infinitae, distinctae specie, sunt in isto ligno. Praeterea, hoc lignum realiter est duplum ad suam medietatem, igitur in hoc ligno est realiter et actualiter relatio dupleitatis ad suam medietatem. Sed non plus est una pars in actu quam alia, quia omnes partes sunt similes; igitur quaehbet alia pars est in actu, ita quod ad eam potest esse relatio realis. Ergo ad quamhbet erit relatio realis et actualis; et illae partes sunt infinitae; igitur in isto ligno sunt infinitae relationes. Praeterea, si aliqua relatio sit talis res, dupleitas erit talis res. Tunc quaero: aut illa dupleitas a ad b est accidens divisibile aut indivisibile. Non potest dici quod sit accidens indivisibile: tum quia in isto ligno nullum est accidens indivisibile quod denominet totum illud lignum; tum quia quaero de primo subiecto ilhus accidentis: aut est divisibile aut indivisibile. Non indivisibile, manifestum est. Igitur oportet quod sit subiectum divisibile; sed subiectum divisibile non potest esse primum subiectum accidentis indivisibilis; igitur illud accidens non est indivisibile. Nec potest dici quod est accidens divisibile et extensum, quia quaero de partibus illius accidentis: aut sunt similes aut dissimiles. Si similes, igitur conveniunt in nomine et definitione totius, et per consequens quaehbet pars dupleitatis erit dupleitas; et per consequens quaehbet pars erit dupla ad illud ad quod totum est duplum, quod est absurdum. Si sint partes dissimiles, igitur distinguuntur specie, et per consequens si componant unam rem, oportet quod una illarum rerum sit actus et alia potentia, et per consequens dupleitas componeretur ex actu et potentia. Simihter, si una pars esset actus et aha potentia, et actus et potentia 23 duas] medietates add. A*D om. IV 4

32 plus] prius CI

25 dicatur] quod add. DK

quia] quando A X D, tamen A, cum V 4

35 infinitae 1 ] in ligno A J D , et add. isto A 1 pleitas... res om. D „ erit] est A X CI om.

AlD

43

igitur...

indivisibUe

26 actu om. A C V 4

, relationes] partes A, rationes V 4 , reales add. D

37 aut 1 ] accidens add. A C I K V 4 om.

AXD

27 quia

34 erit] est A^C, potest esse B 36 du-

40 de] illo add. CI ; primo

45 Si] sunt add. A J D

47 erit] est A X BE

50 rerum om. A C I V 4

Cf. similis responsio Gualteri de Chatton ad simile argumentum In I Sent. (Reportatio), d. 30, q. 1, a. 4: "Respondeo: aut procedit de relatione modo potentiae, et tunc nego consequentiam" (cod. cit., f. 63va). 1

25

30

35

40

45

50

DE PRAEDICAMENTIS

161

quando faciunt unum non distant situaliter, oporteret quod illae partes non distarent situaliter, et per consequens non constituerent unum exten55 sum nisi ponantur aliae partes praeter illas. Item, pro ista opinione potest argui t h e o l o g i c e sic a : omnem rem quam potest Deus facere mediante causa secunda efficiente potest per se facere sine omni causa secunda efficiente. Cum igitur in isto efficiente ponatur quidam talis respectus efficientiae causatus a Deo mediante 60 causa secunda, poterit Deus illum respectum facere sine hoc quod ahqua causa secunda efficiat simul cum Deo. Ponatur igitur in esse, si sit possibile. Quo posito probo quod positum sit impossibile: quia si Deus efficit istum respectum in isto, igitur illud est efficiens, quia tunc sicut in quocumque est albedo illud est album, ita in quo erit ille respectus effi65 cientiae illud erit efficiens. Sed si illud est efficiens, et non est efficiens nisi respectus, igitur non solus Deus efficit istum respectum. Et ita ex posito sequitur suum oppositum, et per consequens non est possibile. Praeterea, omnem rem quam Deus conservat sine aha re, potuit vel potest producere de novo etsi illa alia res non sit nec unquam fuerit. 70 Si ergo paternitas qua pater refertur ad filium sit aha res a patre et fiho, et Deus eam conservat sine generatione, quia illa praeterita est, igitur potest vel potuit Deus istam paternitatem de novo producere etsi numquam fiiisset illa generatio, et per consequens poterit ahquis pater esse illius quem non genuit. 75 Item, ponatur quod Deus creet de nihilo unum hominem, post quem creet ahos homines, et postea ahi generentur. Quo posito arguo sic: qualis res et in aliquo istorum hominum potest Deus de sua potentia absoluta facere talem rem in isto homine; sed fihatio est in uno ihorum hominum; igitur potest Deus facere talem fihationem in isto. Et 80 per consequens, isto posito, iste erit fihus, et nonnisi hominis. Et non 53 oporteret] tunc add. D 59 quidam] quidem CIV 4 , om. D

54 unum] compositum add. I

58 secunda] faciente vel add. A

62 Quo posito probo] sec. regulam Philos. I Priorum, quo(!)

posito possibili in esse nullum sequitur impossibile vel I j; quod] illud add. A jj positum] totum A X K 63 tunc om. DIV 4 materia add. A om. I

65 est 1 ] erit CEI jj est 1 ] erit A^E, om. I

74 quem] quod C

66 posito] opposito V 4

72 vel] poterat vel add. I

j| alia] aliqua CI, in A

68 sine]

73 aliquis] aliquid C,

75-76 post qucm] prius quam AE, postea C, post hunc I

75-76 post... generentur] et omnes alios adnihilet et postea alii generentur ab isto, per positum, de novo Camp. add. CI

77 istorum] illorum D

78 rem] esse C, om. I || homine] qui numquam fiiit prius

78-79 illorum] istorum A X C V 4

79 talem] rem scilicet add. K

80 i*te] ille

A C E ji nonniii] cum non erit filius nisi D |j hominis] filius add. I

2

Cf. Olivi, Quaestiones

OCXHAM, SUMMA LOGICAE

in II Sent., q. 28 (ed. cit., IV, 494s.).

11

162

PARS I CAP.

47

est aliquis alius homo ab isto nisi iunior eo, per causum; igitur iste homo erit filius hominis iunioris se, quod contradictionem videtur includere. Ahae rationes innumerae possent adduci pro ista opinione, quas causa brevitatis omitto 8.

[ C A P . 5 1 . D E OBIECTIONIBUS QUAE POSSENT FEERI CONTRA PRAEDICTA]

Et quod haec non sit opinio A r i s t o t e l i s , fortasse quis obiciet \ Primo quidem ex dictis in Categoriis 2, ubi enumerans praedicamenta dicit: « Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur singulum 5 aut significat substantiam aut quantitatem aut qualitatem», et sic de aliis. Ex quo videtur intendere distinctas res distinctis generibus importari, et ita cum relatio sit unum decem generum, importabit rem aham ab his quae per aha genera importantur. Praeterea, in eodem dicit8: « Ad ahquid sunt quaecumque hoc ipsum 10 quod sunt ahorum dicuntur». Per quod excluduntur substantiae, quae licet sint ahorum, non tamen sunt ad aliquid. Hoc autem non videtur verum de terminis nec de rebus extra quas absolutas dicunt. Relinquitur igitur esse ahquid ahud ab his cui competat esse ad ahquid. 81 alius om. A A X C 82 hominis om. A A X D E 83 Aliae] etiam add. D ,. innumerae] idem videntur innuere et CI ,; pro... opinone] multae aliae rationes CI J| quas] ad praesens add. I Cap. 51. - Hoc cap. ex codd. constanter collatis om. ABDIV 4 , sed V 4 notat in mg. : Hic cst defectus unius capituli quod sic incipit 'Et quod haec* ; in K hoc cap. legitur in tabula capitulorum cum nota: Istud cap. praecedit in ordine cap. qualitatis [quod est cap. 55] ; cod. 26 S. Gem. notat in mg. : Discipulus Ocam [probabiliter Adam Wodeham], et scribit solum usque ad inducitur (lin. 119). Pro hoc cap. contulimus etiam codd. F ( = Flor., Laur. XII s. 4) et O ( = Vat. Ottob. lat. 2071) niam in supradictis A 1 primis generibus F (aliquid F) lunt A x F O K

3 Et] Sed FO

4 quidem... in] quo-

6-7 ct... aliis] aut ad aliquid etc. A 1

8 decem generum] de decem

10 eodem] loco add. C, libro add. FO

11 aliorum dicuntur] ad aliud

13 verum... dicunt] de rebus absolutis A 1

14 aliquid 1 ] aliud A L

Rationes innumeras adduxit Ockham pro ista opinione in suo commentario In I Sent.t d. 30 et 31 (ed. Lugduni 1495); in Expositione libri Praedicamentorum Aristot., cap. 12 (ed. cit.); et adducet in Quolibet VI et VII (ed. Argentinae 1491). 8

CAP. 51. - 1 Capitulum istud, quod in pluribus codicibus manuscriptis desideratur, in quibusdam vero alio loco legitur, probabiliter ab Adam Wodeham (Woodham) redactum est, auctore Summae utique volente vel saltem consentiente. Cod. Bibl. commun. S. Geminiani, 26, qui solum partem huius capituli habet, et 2 Aristot., quidem post cap. 54, notat in margine: "Discipulus Occam". 8 Praedicamenta, cap. 4 ( l b 25-27). Aristot., ibidem, cap. 7 (6a 36-37).

DE PRAEDICAMENTIS

15

20

25

30

35

40

163

Adhuc, quomodo vera erunt quae A r i s t o t e l e s 4 ibidem docet de relativis, ut quod contrarietas inest in relatione, et quod relatio suscipit magis et minus, et quod relativa sunt simul natura? De terminis enim et rebus absolutis, ut videtur, verificari non possunt. Hoc etiam persuaderi videtur rationibus ex principiis A r i s t ot e 1 i s 5 deductis: «Impossibile enim est idem simul esse et non esse »; sed absoluta sunt relatione transeunte; necesse est igitur ea esse distincta. Ulterius, passio realiter differt a subiecto, cum realiter demonstretur de eo; et idem non demonstratur realiter de se ipso. Aequale autem et inaequale, et nonnulla relativa, sunt passiones, cum sit proprium quantitati aequale vel inaequale dici, et qualitati simile vel dissimile, ut docet A r i s t o t e l e s in Praedicamentis 8. Igitur etc. Item, quod est principium operationis realis necesse est esse reale. Relatio autem videtur esse huiusmodi: ahqua namque aliter et aliter proportionata et ordinata faciunt delectationem, quam non facerent indeterminata proportione, vel ordine circumscripto. Amplius, quomodo salvabitur distinctio decem praedicamentorum7, quorum septem ponuntur relativa; et distinctio entis creati in absolutum et respectivum; aut entis extra animam in decem categorias ? Quomodo etiam consueta et communes locutiones stare poterunt, ut quod pater paternitate est pater; et filius fihatione est fihus; et simihs simihtudine est similis, non enim nihilo est similis; aut quod relatio est accidens, et his simiha ? Impossibile quoque videtur sine respectu unionis astruere quem ad modum uniatur forma materiae, pars parti in continuo, accidens suo subiecto et spiritus naturae corporeae. Unionem 8 namque spirituum ad

16 inest] est CFO

17 enim] vero O, om, A X C

in relatione] relationi A 1

quia add. A 1 , nulla add. C

19 etiam] autem C E K O

24 nonnulla] alia add. FK ;; passiones] aliorum add. F 27 esse] ens add. O autem C et

AXF

ex] aliis add. A 1

18 absolutis]

21 sunt] habent esse A 1

25 vel 1 ] et A x O |; dissimile] dici add. A X K

28 huiusm.] prindpium, quare etc. C h aliqua] alia CF || namque] enim A 1 ,

30 indeterm.] indebite A 1 , in detenninata EF, destrucu O |j propor.] ordinata A 1 j| vel] 32 septem... relativa] tria ponuntur absoluta et septem relativa sive respectiva A 1 || distincrio]

divisio O, om. A 1

3 W 7 Quomodo... similia trp. p. fatetur (lin. 42) A 1

huiusmodi ; et similiter non-ens non est similis F

36 non... quod] et

nihilo O, relatio A^CEK

6 Aristot., Metaph., Aristot., ibidem (6b 15 - 8a 12). III, c. 2, t. 4 8 7 Gual(996b 3). Aristot., Praedicamenta, cap. 6 et 8 (6a 26-27; l l a 15-16). terus de Chatton, In I Sent. (Reportatio), d. 30, q. 1, a. 1 quaerit an negantes rela8 Haec tiones reales possint salvare decem praedicamenta (cod. cit., ff. 62v-63ra). sententia cuiusdam antiquioris auctoris esse videtur. 4

164

PARS I CAP. 51

naturas corporeas non solum Lex Christiana sed et omnis natio, ritus et secta fatetur; et hoc ipsum apud magos, pythones et ceteros superstitionum huiusmodi sectatores familiarissimum est. Si praedicta etiam opinio esset vera tunc idem esset in diversis praedicamentis, quod A r i s t o t e l e s 9 non recipit, ut videtur, cum apud 45 eum propositio negativa in qua unum praedicamentum negatur ab aho sit immediata. Ex his forsan putabit aliquis P h i l o s o p h u m ahter esse opinatum quam superius ostensum est. Sed diligenter consideranti non debet propter has rationes videri ambiguum A r i s t o t e l e m talia entia so extra animam nullatenus posuisse. Quod enim primo inducitur10 non arguit distinctionem rerum correspondentem ilhs distinctis incomplexis, sicut nec arguitur distinctio rerum in Deo ex hoc quod dicimus nominum divinorum alia significare iustitiam, alia sapientiam, alia bonitatem, alia potentiam, et sic de aliis; 55 vel in equo ex hoc quod dicimus nominum de equo dictorum ahqua significare equi substantiam, aliqua mobihtatem, aliqua corruptibihtatem, et sic de ahis. Sed est sensus tahum locutionum quod terminorum de Deo dictorum quidam important quod Deus iustus est, quidam quod sapiens, quidam quod bonus, et sic de aliis; et quod terminorum de equo dictorum quidam significant quid equus sit, quidam quod mobihs, quidam quod corruptibilis, et sic de aliis. Eodem modo in proposito: 'singulum incomplexorum aut significat substantiam, aut quantitatem etc/, sensus est quod quidam terminorum significant quid res est, quidam qualis est, quidam quanta est, quidam ad quid est, puta cui 65 simihs vel aequahs, quidam quid agit, quidam quid patitur etc. Manifestius igitur A r i s t o t e l e s expressit naturam praedicamentorum V Metaphysicae n , dicens: « Quoniam igitur praedicamentorum aha quid est significant, alia quale, aha quantum, aha ad ahquid » 41 nario] actio C, ratio F, om. A 1 46 alio] altero A X E, praedicamento add. FO 54-55 alia 1 - 4 ] aliqua A x O qua 1 -*] alia EF

42 pythones om. A X CEK 50 propter] per A x O

43 huiusm. om. AKT.EK 51 posuisse] finxisse F

56 vel] etiam add. F j| vel 1 ... equo] sicut etiam nec A 1

57 equi... aliqua 1 om. E ;; mobil.] nobilitatem CEK

56-57 ali-

57-58 corrupt.] poten-

tiam, aliqua diligibilitatem, aliqua intelligibilitatem, aliqua sanitatem, aliqua creationem, aliqua passionem C, possibilitatem, alia creationem passivam F, aliqua potentialitatem, aliqua diligibilitatem, aliqua intelligibilitatem, aliqua creationem passivam O, om. K bilis] mortalis C, nobilis sit K

61 quid] quod FO

62-63 proposito] cum dicitur add. F

61-62 mo-

65 quid] aliquid A X CE

67 igitur] autem F H naturam] numerum C 9

4-9.

Aristot., Anal. Poster., I, c. 2 et 32 (72a 8; 88b 17-21). 1 1 Aristot., Metaph., V, c. 7, t. 14 (1017a 24-27).

10

Supra, lin.

DE PRAEDICAMENTIS

165

70 etc. Est ergo mens A r i s t o t e l i s non qui termini quas res significent, sed intendit ostendere quomodo aliqui termini sunt absoluti, aliqui connotativi, aliqui relativi, sicut a 1 i b i 1 2 sufficienter declaratum est. Eodem modo ad aliud 18 dicendum est quod secundum mentem A r i s t o t e l i s ipsi termini proprie dicuntur ad aliquid seu relativi 75 'qui hoc ipsum quod sunt ahorum dicuntur', hoc est ex hoc quod sunt tales termini sic significantes ahquid, aliud dant intelhgere, ita quod nulla propositio in qua praedicatur talis terminus de aliquo potest sciri nisi sciatur determinate illud quod dat intelhgere. Et propterea tales termini 'caput', 4ala', 'manus' et huiusmodi non sunt ad aliquid: quoso cumque enim horum viso potest sciri quid tale sit, puta 'caput', 'ala', 'manus', quamvis ignoretur cuius sit. Quo modo autem sit in relatione contrarietas: considerandum est quod contraria quandoque dicuntur quorum unum non compatitur secum ahud reahter, ita quod ad utrumque potest esse motus proprie, 85 sicut albedo et nigredo sunt contraria. Quandoque vero dicuntur contraria termini qui non possunt simul de eodem respectu eiusdem verificari. Et hoc modo contrarietas est in terminis relativis, ut 'simile' et
70 mens] intcntio F

tcrmini alias et alias A 1 , quod tcrmini tamquam K 77 de] subiecto add. FO talis A x F O ;; tale sit trp. A 1 add. O

90 vel] et A X C

qui... quas O, quod tam tcrmini quam EF, quod 75 est] quod add. CF

79 caput... manus] angelus, apostolus A 1

76 aliud] aliquid A X F 80 quid] quod CFO 11 tale]

80-81 caput... manus] angelus vel apostolus A 1 lux] nix C

92 compar.] praedicationcm F

89 eiusdcm] simul 98 seu] in altero vel

add. F j| alicuius] subiecti add. A1 12 Cf. Guillelmus de Ockham, Expositio libri Praedicamentorum 18 Supra, lin. 10-14. et 12 (ed. cit.).

Aristotcap.

7

166

PABS I CAP. 51

res quarum una necessario exigat aliam et e converso, sed ex hoc quod si esse exsistere praedicatur de uno significative accepto, necessario verificabitur de aho, eodem modo sumpto. Sequitur enim cduplum est, ergo dimidium est' et e converso. Ad aliud14 dicendum facihter, concedendo conclusionem quod abso- 105 luta reahter distinguuntur a relationibus, quia relationes dicuntur termini relativi, qui reahter distinguuntur a rebus extra. Saepe tamen hic modus arguendi decipit imperitos, ut cogat ad plurahtatem rerum, quas in rei veritate ponere non oportet; ut 'creatio est, conservatio non est, igitur creatio distinguitur a conservatione'. Sed quando tahs modus arguendi 110 teneat, in s e q u e n t i b u s apparebit. S i d i c a s quod album realiter de non-simih fit simile, circumscripto omni termino, ergo ahquid habet quod non habuit, d i c o quod album de non-simih fit realiter simile per hoc solum quod fit unum ahud album et non per adventum cuiuscumque novae rei in ipso. Quem- ns admodum enim Deus de non creante fit creans et columna de nondextera fit dextera sine quacumque re nova recepta in eis, sic in proposito existimandum est. Quod vero inducitur de passione et suo subiecto15, facihter solvitur praecognito quid est passio demonstrabilis: quae non est ahquid realiter 120 exsistens extra in subiecto, sed est quoddam praedicabile per se secundo modo de subiecto, natum supponere pro eodem pro quo subiectum supponit. Et hoc modo 'simile' vel 'dissimile', 'aequale' vel 'inaequale' dicuntur passiones quahtatis vel quantitatis. Ex hoc 16 etiam quod experimur diversos effectus causari per hoc 125 quod ahqua aliter et aliter disponuntur et ordinantur non est putandum relationem, quam significant, esse causam illorum, sed absoluta potius quae sic et aliter proportionantur. Sicut enim causa nunc potest ahquid causare quod non prius fiiit ex hoc solo quod est approximata passo, et 105 conclus.] scilicet add. F

107 qui O, quia alii i| modus] loquendi vel add. O

108 cogat

ad] cogantur concedere A, ponendam add. O !| plural.] plurificationcm C !! rerum] extra add. A l 111 sequentibus] dicetur vel add. A l consimile A 1 j| album] albedo K

112 album... simile 1 ] aliquando de non consimili potest ficri 113 quod 1 ] prius add. A^CF

propter A 1 [| unum] sicut add. C, nigrum aut add. K 1 1 6 enim Deus] dicimus quod A

114 simile] hoc est add. A 1

118 exist.] dicendum A 1 , intelligendum C

passio add. FO || demonstr.] de natura add. C i1 quae] quia A 1 , om FO 125 experimur] exprimitur CF

diversos] diversorum C

120 passio] nam 128 sic]

128 nunc] non CF,

om. A x O K

Ibidem, lin. 15-21.

16

per]

121 cxtra om. FO

127 causam] terminum F

ordinantur add. F !j et] vel A 1 ; aliter] disponuntur vel add. A 1 , et aliter add. F

14

1

115 adventum cuiusc.] additionem alicuius K

Ibidem, lin. 22-26.

18

Ibidem, lin. 27-30.

DE PRAEDICAMENTIS

167

130 non propter additionem cuiuscumque novae rei, sic et in musicis et picturis aliqua diversimode proportionata causant delectationem quam aliter non causarent. Quod vero consequenter additur de distinctione praedicamentorum 1 7 , quibusdam facit difficultatem. Et iam dixit A v i c e n n a 1 8 135 illam esse famosam tantum, et ideo nemo cogitur eam sine efficaci probatione tenere. P e r i p a t e t i c i vero, dictis A r i s t o t e l i s inhaerentes, habent ahter dicere, videhcet quod distinctio praedicamentorum non sumitur ex distinctione rerum quas important sed potius ex distinctione interrogatorum de individuo substantiae, ut docet A v e r r o e s 140 vn Metaphysicae19. Non enim putandum est decem genera esse res extra animam, aut significare decem res quarum nulla significatur nisi per unum illorum, sed doctrina P e r i p a t e t i c o r u m astruit decem genera fore decem terminos easdem res aliter et aliter importantes. Quemadmodum enim octo partes orationis20 possunt esse distinctae et 1*5 tamen significare idem, ut 'album', 'albescens', 'albescere', 'albe', sic cum distinctione praedicamentorum potest stare identitas rerum quas important. Simihter distinctio entis per absolutum et respectivum21 non est entis in quantum ens sed terminorum, sicut distinctio per abstractum et coniso cretum, per proprium et appellativum, per adiectivum et substantivum, cum nulla res proprie dicatur absoluta vel respectiva. Quare enim diceretur absoluta? Aut quia distinguitur a quohbet aho: et tunc relatio, quam m o d e r n i ponunt extra, esset absoluta, cum ponant eam 130 et 1 ] in add. FO

133 additur] adnectitur EK, adiungitur O

Avic.] distinctionem add. F

135 eam om. A X C

E, evidenti K, ratione vel add. A 1 quasdam add. CF

diversos modos significandi add. A 1 add. C, cst distinctio add. A 1 etiam diflfcrant F

sine] ratione add. F

cfficaci] sufficienti C, efficicnti

140 genera] praedicamenta K

141 nulla] una non F

143 fore] essc A 1

albc] albescit O, om. A X C

151 cum] undc F, ut O

133-34 praedic. ... Avic.]

134 iam] ideo O, tamen add. F i|

in tria absoluta et septem respectiva. Dicendum est divisionem A 1

; esse] decem add. K |i res] 145 idem] licet secimdum

sic] ita A x O

149 sed] est

151-52 Quare... diceretur] quamvis

152 tunc] ideo CF

18 Avicenna, Sufficientia, Ibidem, lin. 31. II, c. 2: "Nos enim non cogimur observare hanc regulam famosam qua dicitur quod decem sunt genera quorum uniuscuiusque est certissima generalitas et quod nihil est extra ipsa" (ed. Venetiis, f. 25va); cf. Olivi, Quaestiones in II Sent., q. 58: "Ad tertiam dicunt quod Aristoteles nulla sufficienti ratione, immo fere nulla ratione, probat suum dictum, sed absque ratione creditur sibi tanquam deo huius saeculi" (ed. cit., V, 482). 19 Averroes, In Aristot, Metaph., 20 PrisciaVII, t. 2 (ed. Iuntina, VIII, f. 72v). 21 Supra, lin. 32-33. nus, Instit. grammat., II, c. 4, n. 15-17 (ed. A. Krehl, I, 66s.). 17

168

PARS I CAP. 51

distingui realiter a quolibet alio. Aut quia non coexigit aliquid aliud seu non dependet ad aliquid aliud: et sic nullum accidens esset absolutum, 155 nec forma substantialis, nec aliqua creatura; horum enim quodlibet alio indiget et ab aho dependet ut sit. Aut dicitur absoluta quia potest per se intelligi, non requirens terminum suae cognitionis: et tunc materia et omnia accidentia et divinitas non essent absoluta, si secundum opinionem m u l t o r u m nec materia sine forma nec accidens sine su-160 biecto nec deitas sine personis potest intelhgi. Vel si haec dixeris posse per se intelligi, nulla omnino remanet ratio quin etiam illa forma respectiva possit per se intelligi. Et quod additur 22 de divisione entis extra animam, patet evidenter litteram VI Metaphysicae28 intuenti quod illa non est divisio rerum extra 165 sed terminorum, sicut et illa quae ponuntur in Praedicamentis et V Metaphysicae u. Tum quia dicit compositionem et divisionem ahud esse ab his quae mens copulat et dividit; tum quia postremo subiungit 25 quod «ens dicitur multipliciter, sicut dictum est in his quae de quotiens. Hoc enim significat quid est, hoc autem quale aut quantum» ITO etc. Constat autem quod haec non possunt competere rebus sed terminis, quorum proprie est compositio, divisio et significatio. Quae vero consueta sunt dici de relationibus28, multa impropria, nonnulla falsa et fabulosa esse constat, sicut latissime patet perscrutanti volumina de his edita a m o d e r n i s 2 7 , licet eorum aliqua verum 175 habeant intellectum, ut quod pater paternitate est pater et fihus filiatione est fihus et simihs simihtudine est similis, et his simiha. In quibus locu154 alio om. FO || Aut] hoc immo add. AK3F

cst add. F

154-55

non drl. F

non...

159 et* om. A 1 i; divinitas] dcitas EK, om. A 1 ,i si] quia F

sine materia nec add. A 1 \\ nec 1 ] subiectum sine accidente nec add. A 1 161-63 Vel... intelligi om. A X E 162 quin etiam] etiam cum F

aliud F

161 nec... personis om. A 1

162-63 nulla... intelligi] et hoc differenter, ut credo C, om. K 164 quod] postea add. A 1 [\ evidenter] per add. A^CO, ad add. sed del. F

165 VI] 5° A 1 , VII F !! intuenti om. A X C !; extra] animam add. O non add. O

156 substant.] 160 nec 1 ] forma

166 et om. A x O

167 quia]

170 significat] quod add. A 1 !! est om. F • quale] hoc add. A X C ! aut] autem A^C, 171 rebus] relationibus F

174 nonnulla] non vera F, vero add. A 1

175 verum]

nullum F 28 Aristot., Metaph., Supra, lin. 33. VI, c. 4, t. 8 (1027b 29-34). 25 Aristot., Aristot., Metaph., V, cc. 7-30, tt. 13-35 (1017a 7 - 1025 a 34). 28 Supra, lin. 33-37. 27 Praeter Metaph., VII, c. 1, t. 1 (1028a 10-12). expositores libri Praedicamentorum Aristotelis, de relatione multa scripserunt etiam theologi, praesertim cum distinctiones 30-31 Libri I Sententiarum exponerent. Cf. Gualterus Burlaeus, De relativis (ed. H. Shapiro et M. J. Kiteley, Franciscan Studies, x x n (1962), 159-71); Haervaei Natalis, De relatione contra Durandum et Durandi de S. Porciano, O. P. Quodl. Parisq. 2 (ed. T. Takada, Kyoto 1966). 22

24

DE PRAEDICAMENTIS

169

tionibus non oportet fingere rem aliquam per quam pater sit pater et filius sit filius et similis sit similis. Nec oportet multiplicare res in talibus 180 lucutionibus 'columna est dextera dexteritate>, 'Deus est creans creatione, bonus bonitate, iustus iustitia, potens potentia', 'accidens inhaeret inhaerentia,> 'subiectum subicitur subiectione', 'aptum est aptum aptitudine', 'chimaera est nihil nihilitate', 'caecus est caecus caecitate', 'corpus est mobile mobilitate,) et sic de aliis innumeris. 185 Exphcite igitur et absque ambiguitate loquendo quaehbet harum propositionum resolvenda est in duas, utendo descriptione loco nominis, ut: Pater est pater paternitate, id est pater est pater quia genuit filium; filius est filius filiatione, id est fihus est filius quia genitus est; simihs est similis similitudine, id est similis est similis quia habet quahtatem eius190 dem speciei cum aho. Et sic de aliis. Si vero hic modus ponendi displiceat, possunt aliter salvari huiusmodi locutiones absque rerum multiplicatione, ponendo quod abstractum et concretum, puta pater et paternitas, fihus et filiatio, similis et similitudo idem significant. Et tunc erit sensus: pater est pater paterni195 tate, id est se ipso, sicut Deus est creator creatione activa, id est se ipso, quia creatio activa non dicit rem additam Deo; et Deus est bonus bonitate, id est se ipso, cum eius bonitas non sit aliud quam ipse. Quahter etiam concedendum est relationem esse accidens, docet A n s e 1 m u s, Monologion, cap. 25 28. Non enim dicitur accidens quia 200 sit forma reahter informans substantiam de qua dicitur, sicut albedo, sed quia est quoddam praedicabile de aliquo contingenter, quod potest successive affirmari et negari propter transmutationem ilhus de quo dicitur vel alterius, ut aequahtas et similitudo, dominus, creator etc. Nec ihud quod subiungitur de materia et forma29, subiecto et acci205 dente, toto et partibus, et spiritibus unitis corporibus concludit rem relativam mediam inter illa unita. Eadem enim quaestio remaneret de illa re media: quomodo facit unum cum eo in quo poneretur? Aut enim se 179 similis 1 ] sicut add. A J F O 182 est aptum 1 om. C O

181 potentia] nec in talibus add. A 1 ,

185 Explicite] exemplificando A 1 , absque exceptione C

litudinem vel quia habet (id est A 1 ) add. A 2 C om. O

189 habet] simi-

191 ponendi] exponendi A x F O ' salvari] declarari A 1 ,

197 quam ipse] a se ipso et add. similiter Deus est vivens vita, id est

196 et] similiter A 1

se ipso ; ipse enim est sua vita, ut expressissime 2° De caelo et mundo A 1 200 substantiam de qua] subiectum de quo CF modi F

similiter add. F

204 et 1 ] abstractis F

199 25] dicens add. A 1

203 dominus] Deus C, et dc Deo O . etc.] et huius-

subiecto] substantia A 1 , om. F

205-06 relativam] esse add. F

207 poneretur] subiective add. FO 28

38-43.

Anselmus, Monol.,

cap. 25 (ed. F. S. Schmitt, p. 43).

29

Supra, lin.

PARS i CAP. 51

170

ipsa, et eadem ratione standum fiiit in primis unibilibus; aut alia unione, et tunc procedetur in infinitum. Ponatur enim illa res media per quamcumque potentiam separata ab unibilibus, deinde uniatur illis sicut acci- 210 dens suo subiecto: quomodo de non unita fiet unita? An per aliam rem mediam ? Et redit pristina diflicultas. Ideo dicendum est breviter sicut docet A r i s t o t e l e s , VTO Metaphysicae ubi quaerens quomodo materia et forma faciunt unum, reddit causam dicens quod illud est actus et illud potentia, quia horum 215 quodhbet suo modo est alteri unibile, quia unum est actus et ahud potentia aut utrumque actus et potentia. Non quidem semper actus informans sed quandoque informans, quandoque movens, quandoque regens et gubernans. Et aliis modis. Ex dictis quoque manifestum est quod nullum est inconveniens 220 apud A r i s t o t e l e m eandem rem per diversa praedicamenta importari, cum ponat scibile et scientiam, sensibile et sensum in praedicamento relationis et in aliis praedicamentis81. Nec obstat quod dicit82 immediatam propositionem in qua unum praedicamentum removetur ab alio, quia hoc non est propter diversita- 225 tem rerum quas important, sed quia unum non praedicatur de alio praedicatione directa et primo modo dicendi per se sed per accidens. Exemplum: eadem res importatur per creationem et conservationem, et tamen unum vere negatur ab alio. Sic et hic. Sic igitur A r i s t o t e l e s opinatus est de relativis quaemadmo- 23° dum dictum est. Opinio vero contraria duphcem videtur habere radicem. Una quidem radix est quia nonnulh nimis innituntur proprietati sermonis vulgatae philosophiae, quae multis praebuit occasionem erroris. Tum quia defectuose

translata; tum quia propter 88 obscuritatem Graeci sermonis in Latinum 235 208 rarionc] tunc add. O om. A X E

209 tunc proced.] erit processus A 1 , procederetur CE

210 illis

211 de... unita] dicuntur non unita. Aut sc ipsis et est intentum A 1 jl An] aut A x FO i|

aliam] illam et add. aut per aliam F 214 quaerens] quaerit A x O

212 Et] sic add. F ; redit] eadem quaestio et add. K

215 quod] haec est quia add. F

217 et] aut C

219 Et] sic dc add. F

C, om. A X F

233 vulgatae] vulgaris A 1

224 dicit] esse add. F

illud] haec autem F, est add. A 1 2 3 0 0 1 quemadm. ... est] sicut d. e.

234 praebuit] praebet A x O

235 tum om. A X C

8 1 Aristot., Aristot., Metaph., VIII, c. 6, t. 15 (1045a 23-45). Praedicamenta, cap. 8 (8b 29-31); Metaph., V, c. 15, t. 20 (1021a 29). Cf. Olivi, Quae82 Aristot., supra, nota 9. stiones in II Sent., q. 54 (ed. cit., V, 262). 88 Verba "propter obscuritatem Graeci sermonis in Latinum translati" leguntur etiam in Prologo, lin. 41-42, qui saltem in uno codice (O) Adamo de Wodeham adscribitur. 80

DE PRAEDICAMENTIS

171

translati male intelligitur et perversus inde quandoque intellectus elicitur; tum quia dicta auctorum falso saepissime allegantur, cum tamen etiam veraciter allegatis fidem non expediat adhibere multorum errorum labe respersis. 240 Secunda radix est multiplicare entia secundum multitudinem terminorum84, et quod quilibet terminus habet quid rei; quod tamen abusivum est et a veritate maxime abducens. Non enim quaerendum est in omnibus terminis quid rei sed tantum quid nominis in multis, quales sunt omnes termini relativi et nonnulh alii, quorum quilibet aequivalet 245 in significando longae orationi. Et ideo propositiones in quibus ponuntur resolvendae sunt et exponendae, utendo ahquotiens descriptione loco nominis, quia voces et conceptus decipiunt.

[CAP.

52.

DE

nxis

Q U A E S E C U N D U M I S T A M OPINIONEM

ESSE IN GENERE RELATIONIS VEL A D

PONUNTUR

ALIQUID]

Ista opinione sic declarata, quae mihi videtur fuisse A r i s t o t e1 i s, videndum est secundum istam opinionem de illis quae ista opinio 5 ponit esse in genere relationis. Et est primo sciendum quod secundum istam opinionem, sicut dictum est \ nihil est in genere relationis nisi nomen, et hoc vel mentale vel vocale vel scriptum; et hoc nonnisi nomen illud cui potest convenienter addi in propositione casus obhquus. io Sed sciendum est quod taha nomina quibus convenienter potest addi casus obhquus sunt in duplici differentia. Quaedam enim sunt quibus semper, quandocumque vere praedicantur de ahquo, convenienter addi potest sibi solum suum abstractum, quod est abstractum primo 236 elidtur] generatur A 1

237-39 cum... respenis om. A 1

238 allegatis] allegantur CF, allegantibus E, allegabilibus K dinem C

241 et] secundum A 1

245 longae] uni CK, uni longae A 1 tionis A X K

237 etiam] etiamsi F, om. O

240 entia] res A X F

242 abducens] alienum A 1 246 descr.] oratione F

multit.] similitu-

243 quales] cuiusmodi F 245-46 loco nominis] locu-

247 quia] quandoque add. A 1

Cap. 5 2 . - 4 est] nunc add. D

7 vcl om. A X D

8 nonnisi mg. C, nisi DV 4 , om. A X I

Cf. Olivi, Quaestiones in II Sent., q. 28: "Primo, quia ut dicunt. diversitas modorum praedicandi non necessario infert diversitatem modorum essendi, quoniam modus praedicandi potius sequitur modum intelligendi quam modum essendi" (ed. cit., IV, 485s.). 84

CAP. 52. -

1

Supra, cap. 49.

172

pars i cap.

47

modo abstractorum, de quo modo dictum est p r i u s a . Sicut est de talibus nominibus concretis 'album', 'calidum', 'dulce',
18 non s.lin. V 4 , om. D

15 calidum] frigidum add. D

mina om. A X C D V 4 :: non] solum add. V 4 , om. I alicui filius nec add. A 1 27 et] quod add. CIV 4

22 filius] similis add. D

similis 1 ] et sic de aliis add. A 1

26 sunt rep. C ,j conting.] convcnientcr C

AJI

16 nisi] si non D

17 nisi] aliquo

19 Alia] vero add. V 4 | nomina mg. V 4 , enim A C

24 vocantur] vocat Philos. A X D i scil. om. 26-27 praedicantur... conting. om. (hom.) A X D

29 determ.] aliquid add. A :: quid] quod AA^BE, quem I

vel impossibile est aliquem scire esse filium nisi sciatur cuius sit (nisi sit alicuius I) filius add. CI om. A C

41 asinus* om. A X BDE

31 similis] 34 non 1

43 non 1 ] semper add. A j| requiritur] per se add. C

8 Cf. Thomas Aquinas, Summa Supra, cap. 5, lin. 24-34. 4 Aristot., Praedicamenta, a. 7, ad 1. cap. 7 (8a 35-37). 2

20 no-

23 est] filius nisi sit

theoL, I, q. 13,

de praedicamentis

173

per se in genere relationis. Talia nomina sunt c manus\ 'caput' et huius45 modi. Unde ista manus aliquando est manus hominis aliquando non est manus hominis, quando scilicet est abscisa; quod si tunc non vocetur manus, hoc nomen 'manus' vere erit in genere relationis, et sic de consimihbus. Sic igitur omne nomen quod de nullo significative sumptum potest 50 verificari nisi vere et convenienter possit sibi addi ahquis casus obhquus ahcuius alterius dictionis quam sui abstracti, est in genere relationis. Et ista possunt vocari 'relativa secundum esse', alia autem possunt vocari 'relativa secundum dici', quia aliquando convenienter additur eis casus obliquus ahquando non. 55 Verumtamen istis vocabulis 'relativa secundum esse' et 'relativa secundum dici' philosophi non utuntur, sicut nec utuntur aliis verbis quibus m a g i s t r i 5 communiter nunc utuntur, scilicet 'relatione reali' et 'relatione rationis'. Unde talis distinctio a P h i l o s o p h o numquam invenitur, et ideo secundum eum ita vere et realiter sunt ista rela60 tiva 'causa', 'dominus' et huiusmodi sicut quaecumque alia. Unde semper vel frequenter exemplificat de domino 6, et hoc quia non potest esse dominus nisi sit alicuius servi dominus. Et ideo apud A r i s t o t e l e m nulla erat tahs distinctio inter relationem realem et relationem rationis; distinguit tamen diversos modos relativorum V Metaphysicae 7, de qui65 bus modo non est tractandum. Sed sufficat nunc scire quod [secundum] A r i s t o t e l e m omne nomen vel habens vim nominis, cuiusmodi est participium, quod de nullo significative sumptum potest verificari nisi vere et convenienter contingat sibi addere et adiungere casum obliquum alterius dictionis quam sui abstracti, est vere ad ahquid et in prae70 dicamento relationis, sive significet substantiam praecise sive quahtatem sive utrumque sive etiam connotet ahquid aliud in actu sive in potentia, sive affirmative sive negative sive quahtercumque. Et ideo omnia talia 'dominus-servus', <signum-significatum,, 'causa-causatum', 'efficienseffectus',
174
pars i cap. 52

et omnia talia in praedicamento relationis sunt 75

collocanda. Ex quo sequitur ulterius quod quandoque verba sunt in genere actionis vel passionis vel in aliquo alio praedicamento et tamen participia et nomina verbalia correspondentia eis sunt in praedicamento relationis, secundum principia A r i s t o t e l i s . so Et quod haec sit intentio sua satis insinuat V Metaphysicae, cap. De ad aliquid8, ubi enumerans modos relativorum dicit: «Alia», scilicet dicuntur relativa, « ut calefactivum ad calefactibile et sectivum ad secabile et omne activum ad p a s s i v u m E t postea sequitur: «Activa vero et passiva secundum potentiam activam et passivam sunt, et actio- 85 nes potentiarum: ut calefactivum ad calefactibile, quia potest; et iterum calefaciens ad id quod calefit, et secans ad id quod secatur, tamquam agentia». Ecce quod calefaciens potest esse de secundo modo relativorum. Unde puto quod apud A r i s t o t e l e m omnia nomina et parti- 90 cipia, quae non possunt de aliquo verificari nisi convenienter possit eis addi casus obliquus, correspondentia secundum significationem verbis activis et passivis, quae non tantum secundum vocem et formam verborum sunt activa et passiva sed vere significant quod aliquid realiter agit et aliquid realiter patitur, vel quod aliquid vere facit et aliquid vere fit, 95 sunt relativa de secundo modo, cuiusmodi sunt 'agens' et 'patiens', 'calefaciens-calefactum',
9

Aristot.,

Praedicamenta,

DE PRAEDICAMENTIS

175

ultimate oportet resolvere talem propositionem in talem 'partes talis corporis sunt sic distantes', et in tali resolutione habebitur expresse aliquod nomen vel participium quod de nullo verificari potest nisi sibi convenienter possit adiungi casus obliquus.

[CAP. 5 3 . DE PROPRIETATIBUS RELATTVORUM]

5

10

15

20

Viso quid A r i s t o t e l e s sensit de relativis videndum est de proprietatibus quas attribuit eis Et est prima proprietas quod aliquibus relativis inest contrarietas, non tamen omnibus. Quod aliquibus insit contrarietas patet, nam virtus et vitium sunt relativa et tamen sunt contraria. Sciendum quod 'contraria relativa' vocantur hic illa quae non possunt simul eidem competere per praedicationem, sed cuicumque competit unum, eidem potest successive competere ahud. Et isto modo 'pater' et Tiiius' non sunt contraria, quia idem potest simul esse pater et filius, quamvis non respectu eiusdem. Sic etiam nihil contrariatur triplo, quia cuicumque competit triplum, eidem vel potest simul aha relatio competere vel numquam. Secunda proprietas relativorum est quod suscipiunt magis et minus, quamvis non omnia, nam aliqua sumpta cum istis adverbiis 'magis' et 'minus' possunt de aliquo praedicari successive, sicut aliquid est primo magis simile alicui et postea minus simile vel e converso. Sed hoc non est possibile de triplo nec de duplo nec de aequali, et sic de multis aliis. Tertia proprietas est quod omnia relativa dicuntur ad convertentiam, hoc est cuicumque relativo potest addi casus obhquus sui corre107 expresse] et dcterminate add. CI

109 adiungi] addi A, addi vel adiungi A 1 , coniungi I,

expresse add. CI CAP. 5 3 . - 2 Viso] nunc add. CI j| est] consequenter add. C patebit add. CI |j Quod] autem add. BD add. D

8 praedic.] directam add. CI

alterum C, reliquum A A X D E tempore add. C

patet] manifeste add. CI

5 omnibus] relativis add. I, ut 7 Sciendum] tamen add. CI, est

9 unum] correlativorum add. C, relativorum add. I ij aliud]

10 filius] quae sunt expresse relativa add. CI

11 filius] et eodem

12 eidem] successive add. CI ;: vel om. A A X E ;; simul] aliqua add. A

13 num-

quam] potest sibi aliqua relatio competere. Et haec est prima proprietas relarivorum uno modo dicto(!) add. CI

15 omnia] relativa add. CI

" et postea minus om. C ;: simile 1 om. CI

16 praedicari] verificari K

17 simile 1 ] vel dissimile add. CI

18 nec 1 ] vel A X D ,; de 1 om. A X B V 4 ; aequali] nec (vel I) de

inaequali add. CI, nec de simili vel dissimili add. (ultra) I ; aliis] ut (non I) potest patere expresse inspicienti. Et haec est secunda proprietas relativorum add. CI

CAP. 53. -

1

Aristot., Praedicamenta,

19 proprietas] relativorum add. I

cap. 7 (6b 15 - 7b 14).

176

pabs i cap. 53

lativi, nisi contingat quod nomina nobis deficiant, et tunc licitum est fingere nomen, et tunc recto illius potest convenienter addi obliquus alterius; et obliquus illius potest convenienter addi recto alterius. Sicut si iste sit dominus, oportet quod sit servi dominus; et si sit similis, oportet quod sit simili similis. Similiter si 'ala' sit relativum, ita quod non sit possibile quod aliquid sit ala nisi sit alicuius ala, tunc licitum est fingere nomen sibi correspondens ad quod dicatur secundum convertentiam, ut dicatur quod est ala alati, et e converso quod alatum est ala alatum. Et sic de omnibus aliis. Sciendum est tamen quod aliquando idem nomen ponitur in recto et in obliquo. Et ista vocantur relativa similium nominum sive relationes aequiparantiae 2, sicut omne simile est simili simile' et omne aequale est aequali aequale' et sic de multis, ubi idem nomen ponitur in recto et in obliquo. Quandoque autem aliud nomen ponitur in recto et in obliquo, sicut si sit pater, est filii pater, et non oportet quod sit patris pater; et si est servus, est domini servus, et non oportet quod sit servi servus. Et ista vocantur relativa dissimilium nominum sive relativa disquiparantiae. Hoc tamen generale est quod semper licitum est addere obliquum recto illius relativi, secundum D a m a s c e n u m in Logica sua, cap. 29 8 . Quarta proprietas relativorum est quod relativa sunt simul natura. Quae est sic intelligenda quod esse exsistere non potest verificari de uno nisi verificetur de reliquo, si propositio formetur. Sicut si haec sit vera 'duplum est', haec erit vera 'dimidium est'; et si haec sit vera 'pater est', haec erit vera 'filius est' et e converso. Et eodem modo intelhgendum est quando dicitur quod 'relativa perempta se perimunt', hoc est si negativa sit vera in qua esse negatur 21 nomina] omnia I, omnia nomina C '! tunc] nobis add. A 1

22 nomen] nomina C, quia no-

mina sunt ad pladtum ut prius cst cxprcssum add. CI \\ addi] casus add. A 1 23 ct... alterius om. (hom.) C V 4 alicuius patris filius add. C1 27 quod] ala add. K

24-25 oportet quod om. BD

25 sit 1 ] est BD, alicui add. B C

28 dicatur] dicam A C I V 4 jj quod 1 ] ala add. CI

ala, ergo (ala add. I) alati ala, eo add. CI ad significandum add. CI, et add. D

32 est] alicui add. I

tertia proprietas relativorum CI, om. A K

u

converso] quia sequitur : est

33 multis] aliis add. A C I jj ponitur]

34 aliud] et aliud add. D V 4 j| et] aliud add. A£, add. mg. B

35 est] alicuius add. CI j| non... pater* om. I jj sit 1 ] alicuius add. C manifeste add. C

jj obliquus] rcctus C

24 iste om. A C I j| sit1 alicuius add. CI jj sit 1 ] £lius, oportet quod sit

42 nisi] expresse add. CI

39 secundum... 29] Et haec est 43 erit] est CIV 4 |j vera 1 ]

44 erit] est A X B C jj vera] manifeste add. CI h converso] et sic de multis aliis add. CI

45 relativa] se ponunt add. C, posita se ponunt et add. I

46 est] intelligendum sic add. CI

De differentia inter 'relativum aequiparantiae' et 'relativum disquiparantiae' 8 Nihil tale fusius agit Gualterus Burlaeus, De relativis (ed. cit., pp. 159-71). legitur ibi; implicite solum habetur cap. 50 (PG 94, 630); versio Roberti Grossatesta, cap. 34 (ed. cit., p. 33s.). 2

25

30

35

40

45

DE PRAEDICAMENTIS

177

ab uno illorum, alia negariva erit vera in qua negatur esse a reliquo. Sicut si haec sit vera 'pater non est', haec erit vera 'fihus non est', et e converso. 50 Et est sciendum quod istae regulae non sunt generales, secundum P h i l o s o p h u m in Praedicamentis 4, nam probat ibidem ex intentione quod ista proprietas non convenit omnibus relativis, sicut probat de scientia et scibili et sensu et sensibih. Et quamvis non probet de aliis, nec de aliis exemplificet, tamen in multis aliis capit instantiam sicut in 55 illis. Nam
[CAP. 5 4 . DE RELATIVIS: QUOMODO DICENDUM EST SECUNDUM TENENTES CONTRARLAM OPINIONEM, SCILICET QUOD EST QUAEDAM RES DISTINCTA A RE ABSOLUTA]

Hactenus dictum est de relativis secundum opinionem quae mihi 5 videtur A r i s t o t e l i s esse; nunc dicendum est de relativis secundum opinionem contrariam praecedenti Unde ponit iha opinio quod quaelibet relatio est res distincta reahter a suo fundamento, ita quod ponit quod similitudo qua Sortes albus est similis Platoni albo est quaedam res realiter et totahter distincta a Sorte io et ab albedine quae fundat istam simihtudinem. Et consimihter est de paternitate et filiatione et omnibus aliis quae ponuntur in genere relationis. Unde quamvis istud vocabulum 'fundamentum relationis' non sit verbum philosophicum, secundum philosophiam A r i s t o t e l i s , ta47-49 uno... convcrso] reliquo illorum, sicut patct cxpresse, ut si hacc sit vcra 'patcr non cst', haec crit similiter vera 'filius non est' ct c conveno; et si hacc sit vera 'servus non est\ haec crit similiter vera 'dominus non cst*; ct si haec sit vera 'causa non est' (similiter C) haec crit (cst C) vera 'causatum non est', et sic dc aliis CI 48 erit] est BE 51 nam] qui ACI jj ibidem] ibi B, manifeste CI, om. V 4 51-52 intentione] sua add. CI 54 capit] expressam add. CI 55 illis] apparet add. CI 56 nec] etiam sequitur add. CI 58 multis] vel (et I) quasi in infinitis aliis add. CI ,| instantiam] ut patet diligenter inspicienti add. CI CAP. 5 4 . - 5 esse om. B C add. CI 4

7 illa] alia D

est] quaedam add. A X DE

8 ponit] expresse

10 consim.] similiter E

Aristot., Praedicamenta,

CAP. 54. -

1

cap. 7 (7b 22 - 8a 12).

Cf. auctores citati supra, cap. 49, nota 3.

OCKHAM, SUMMA LOCICAE

12

178

PAKS I CAP. 54

men dicunt quod quaelibet relatio habet fiindamentum et terminum, a quorum utroque reahter distinguitur. Et quod relatio sit alia res, probatur multipliciter. Primo, quia distinctum praedicamentum res distinctas significat; relatio autem est distinctum praedicamentum; ergo etc. Item, albedo potest manere sine similitudine; igitur albedo non est simihtudo. Item, si relatio esset eadem cum suo fiindamento, sicut fundamenta sunt in diversis praedicamentis, scilicet substantia, quahtas et quantitas, ita relationes ahquae essent in praedicamento substantiae, ahquae in praedicamento quahtatis, ahquae in praedicamento quantitatis; et ita relatio non esset distinctum praedicamentum. Item, per idem fiindamentum Sortes albus est simihs Platoni albo ct dissimilis Ciceroni nigro; si igitur relatio esset eadem cum suo fiindamento, simihtudo et dissimihtudo essent eadem res, et per consequens non essent distinctae relationes. Item, si relatio esset eadem cum suo fundamento, et ad fundamentum est motus, sicut ad albedinem est motus, igitur ad relationem esset motus; quod est contra P h i l o s o p h u m , V Physicorum 2. Item, unitas universi consistit in ordine partium; si ergo relatio non est aha res, ille ordo non erit aha res; et ita universum non esset unum. Item, divisis partibus componentibus aliquod totum, manent partes et non manet unio, igitur unio est ahud a partibus. Item, in natura assumpta a Verbo non est ahquod absolutum quin consimile sit in natura mea; cum igitur illa sit unita et non mea, ahquid habet illa natura quod non habet mea; sed illud non potest esse absolutum, igitur est ahquid respectivum, quod est intentum. Propter istas rationes et alias multas, quas propter brevitatem omitto, 14-15 a... disringuitur] quorum utrumquc (a quorum utroque I) differt ab alio CI relatio rignificat res distinctas C

19 manere] perfecte add. CI

18 etc.]

21 Item] Alia ratio est ista CI

eadem] res add. A*D

22-23 qualitas et quantitas] qualitate, quantitate ACIV 4 , et sic de aliis add. CI

23 esscnt] etiam add. I

aliquae 1 ] essent etiam autem(!) I

alia ratio CI, est ista add, I ;i fundam.] praedicamentum D res add. D

28 eadem] eaedem C

25 praedic.] per se add. CI

29 relationes] per sc add. C

et difficilior CI ,; fundamentum] relationis, puta ad albedinem add. D Philos. add. CI || est motus 1 om. A X B 34 est alia 1 ] essct aliqua C AA^BCE, de I om. A 1 2

alia 1 ] aliqua B C

36 unio 1 ] non add. K

40 aliquid] aliquod AA X BE, quid I

Aristot., Physica,

26Item]

27 Ciceroni] Socrati A*BDE j| eadem] 30 Item] alia ratio est ista 31 motus 1 ] ut patet per

33 unitas] totius add. CI \\ ordine] ordinarionc CIV 4 35 Item] alia ratio sequitur add. CI i; divisis] diversis 37 aliquod] aliquid DI

39 habct] natura add. d ,

41 brevit.] ad praesens add. CI

V, c. 2, t. 10 (225b 11).

15

20

25

30

35

40

DE PRAEDICAMENTIS

45

50

55

60

179

tenetur a m u 11 i s quod relatio est res extra animam, distincta realiter ab omni re absoluta. Distinguunt tamen de relationibus quia quaedam sunt relationes reales et quaedam sunt relationes rationis, cuiusmodi sunt relationes Dei ad creaturam, et aliae quae sine omni operatione intellectus esse non possunt. Istis autem relationibus attribuuntur praedictae proprietates. Nam aliquae relationes sunt contrariae, sicut virtus et vitium, aliquae autem non sunt contrariae, sicut triplo nihil contrariatur. Item, relativa suscipiunt magis et minus, non tamen omnia, sicut d i c t u m est 8 . Item, omnia relativa dicuntur ad convertentiam. Verumtamen aliquando uni relationi reali correspondet relatio realis in alio, sicut similitudini Sortis correspondet relatio realis in alio cui est similis. Aliquando autem relationi reali in uno non correspondet relatio realis in alio sed relatio rationis tantum, sicut relationi reali qua creatura dependet a Deo non correspondet relatio realis in Deo sed rationis tantum. Similiter, relationes ponuntur simul natura, ita quod si una relatio sit, oportet quod alia relatio sit. Et haec proprietas intelligitur quando utraque relatio est realis; si autem una sit realis et aha rationis, non oportet; sicut ponitur de scientia et scibili et de sensu et sensibih.

[CAP. 55. DE PRAEDICAMENTO QUALITATIS]

Quartum praedicamentum ponitur praedicamentum qualitatisEt sicut de prioribus ita de isto primo procedendum est secundum opinio44-62 Distinguunt... sensibili C et I non tam exscribunt quam potius exponunt hunc textum, admiscendo ei dicta iti cap. praecedenti.

44 quia] quod ADE " relationes om. A X DE

45 relationes 1 om. BE

48 relationibus] videlicet relationibus rationis add. CI i| proprieta-

46 operatione] opere A X D V 4

tes] scil. omnes quatuor proprietates quae in praecedenti capitulo nominantur add. CI (lectiones C et I pro lin. 49-62

non notabimus)

50 triplo nihil] triplum nulli A V 4

58 in Deo] ad creaturam add. D, om. B , sed] relatio add. D K, esse add. A

61 una] relatio add. D

54 in alio mg. B, om. A A X E

59 relationes pon.] relativa dicuntur

62 sensibili] Hic debet poni illud cap. [scil. cap. 51] quod

positum est in tabula add. mg. K CAP. 55. - 3 de prior.] praedicamentis, videl. de «ubstantia, quantitate (et I) relatione et (similiter I) de ista dicendum est. Et ut superius de aliis praedicamentis CI 8

ita] similiter A V 4

Supra, cap. 53, lin. 14-18.

CAP. 55. -

1

Aristot., Praedicamenta,

cap. 8 (8b 25 - l l a 38).

180

PARS I CAP. 55

nem quae mihi videtur consona principiis A r i s t o t e l i s , sive sit vera sive falsa. Secundo de eodem dicendum est secundum opinionem contrariam. Videtur autem mihi quod secundum principia A r i s t o t e l i s debet poni quod praedicamentum qualitatis est quidam conceptus vel signum continens sub se omnia illa per quae respondetur convenienter ad quaestionem factam per 'quale' de substantia, quod non exprimit partem substantialem substantiae. Utrum autem magis proprie concreta vel abstracta debeant poni in praedicamento quahtatis, non est ad praesens discutiendum. Sunt autem quaedam in genere quahtatis quae important res distinctas a substantia, ita quod illa res non est substantia, sicut sunt 'albedo' et 'nigredo', 'color1, 'scientia', 'lux' et huiusmodi. Quaedam autem sunt quae ahas res a praedictis quahtatibus et substantia non important 2 , cuiusmodi sunt 'figura', 'curvitas', 'rectitudo', 'densitas', 'raritas' et huiusmodi. Ad sciendum autem quando quahtas debet poni alia res a substantia et quando non, hac arte convenit uti: quia quando ahqua praedicabilia possunt successive verificari de eodem - quae non possunt simul de eodem verificari - propter solum motum localem, non oportet quod illa praedicabiha res distinctas significent. Sed talia praedicabiha 'curvum', 'rectum' propter solum motum localem possunt de eodem verificari successive: nam quando aliquid est rectum, si postea sine alia re adveniente partes ipsius per motum localcm approximentur, ita quod minus distent quam prius, dicitur curvum; et propter hoc curvitas et rectitudo non important ahas res a rebus rectis et curvis. Et consimihter est de figura: quia per solum motum localem aliquarum partium potest ahquid fieri diversae figurae. Et ita est de raro et denso et consimilibus. Sed non sic est de albedine et nigredine, de calore et frigore et huiusmodi; non enim per hoc solum quod aliquid vel partes alicuius moventur 4-5 quae... opinionem] Aristotelis, postea secundum opinionem A 1 , om. D praecedenti add. CI om. A X D V 4 AAXCEV4

10 quaestionem] interrogationem K

17 rcs] distinctas add. K

15 et

21 convenit uti] utendum est CD, om. I i quia] quod

22-23 quae... verificari om. (Jhom.) BCI

28 prius] illud add. ABEK

6 contrariam]

11 subst.] essentialem A 1

30 quia] quod A A X E

23 illa] talia CI

26 sinc] omni add. A X CI

33 mov.] movetur E

Cf. Olivi, Quaestiones in II Sent.> q. 28: "Volunt etiam isti quod figura nihil addat ad talem positionem omnium partium in quibus figura consistit" (ed. cit., IV, 488). 2

5

io

15

20

25

30

DE PRAEDICAMENTIS

181

localiter fit aliquid calidum vel frigidum, et ideo omnia talia important 35 res distinctas a substantia. Hoc viso sciendum est quod A r i s t o t e l e s ponit quatuor modos vel quatuor species qualitatis8. Primus modus est habitus et dispositio. Et vocatur habitus omnis qualitas de difficili mobilis, sive sit spiritualis sive corporalis. Dispositio autem vocatur omnis qualitas de fa40 cili mobilis, sive sit corporalis sive spiritualis. Et secundum hoc qualitas eiusdem speciei in uno est habitus et in aho est dispositio. Et est sciendum quod sub isto modo non tantum comprehenditur illud quod importat aliam rem a substantia sed etiam illud quod quandoque non importat aliam rem. Unde omne illud sub hoc modo continetur 45 quod, faciliter vel difficiliter, propter mutationem rei removetur a subiecto. Et ut breviter dicam, omnis qualitas sub hoc modo continetur, et ideo dicitur 'species qualitatis': non quia aliqua sit qualitas quae nec sit habitus nec dispositio, sed quia aliqua qualitas non est habitus et ahqua quahtas non est dispositio; vel dicitur 'species', quia aliquid speciahus 50 connotat quam hoc nomen 'qualitas'. Aliud genus qualitatis ponitur potentia naturalis vel impotentia. Unde omnis res qua potest aliquid faciliter agere vel resistere actioni in hoc genere ponitur. Tertia species ponitur passio et passibilis qualitas. Omnis enim qua55 litas sensibilis ponitur in tertia specie qualitatis. Quartum autem genus qualitatis ponitur forma et circa aliquid constans figura, et similiter rectum et curvum et huiusmodi. Et sciendum quod 'forma' potest vocari illa qualitas propter quam aliquid dicitur pulcrum vel turpe; et ista nomina non important alias 60 res a praedictis qualitatibus et substantia. Unde notandum est quod secundum intentionem P h i 1 o s o p h i idem est in diversis speciebus quahtatis, sicut patet, quia ponit quod calor et frigiditas sunt in prima specie qualitatis, et similiter sunt in tertia 4. Ex quo patet quod non est intentionis suae ponere quod istae a se mutuo universaliter removentur, 36 viso] videndum est de modis qualitatis. Circa quod add. D om. BCI non A J C I

44 rem] a substantia add. A 1 48 nec] vel C

aliquod AE, om. I 56 qualitatis om. A X V 4 om. CI

dispositio] vel dispositione add. K

54 species] qualitatis add. C 58 sciend.] est add. AA X BE

40 sit

47 quia] quod B C " nec] 51 vel] et A V 4

52 aliquid]

54-55 qualitas] species I, spiritualis add. A 63 tertia] specie qualitatis add. K

64 ponere

istae] qualitates add. B

Aristot., Praedicamenta, 36; 9a 30-31). 8

37 quatuor om. CI

modo] vel nomine add. C

cap. 8 (8b 25 - lOa 24).

4

Aristot., loco cit. (8b

182

PARS I CAP. 55

sed quod de se mutuo, saltem particulariter, praedicantur. Et sicut ponit 65 de speciebus ita ponit etiam de praedicamentis quod de se mutuo particulariter praedicantur. Qualitati autem P h i l o s o p h u s multas attribuit proprietates5. Et ponitur prima proprietas quod qualitas suscipit contraria. Una enim quahtas alteri contrariatur, et similiter nomina concreta, importantia illas 70 quahtates in obhquo, contrariantur. Non tamen omni qualitati contrariatur quahtas, nam ahqua est qualitas quae non habet contrarium, sicut lux non habet contrarium. Secunda proprietas est quod quahtas suscipit magis et minus, quia concretum de ahquo praedicatur quandoque cum hoc adverbio 'magis' 75 et quandoque cum hoc adverbio 'minus\ Quandoque enim haec est vera 'a est magis album quam V et quandoque ista 'a est minus album quam b\ Sed ista proprietas non inest omnibus quahtatibus: non enim ahquid dicitur magis triangulus quam ahud, nec unum magis quadratum quam ahud. so Tertia proprietas qualitatis est quod secundum qualitatem ahquid dicitur simile vel dissimile. Duo enim alba sunt similia et similiter duo nigra, sed album et nigrum sunt dissimilia. Et de qualitate secundum opinionem A r i s t o t e l i s ista sufficiant, quia in Praedicamentis 8 diffuse tractavi de qualitate secundum opi- 85 nionem A r i s t o t e l i s . Quidquid enim super philosophiam scribo non tamquam meum sed tamquam Aristotelis, ut mihi videtur, dico.

[CAP. 56. DE PRAEDICAMENTO QUALITATIS SECUNDUM ALIAM OPINIONEM]

A1 i i 1 autem ponunt quod quaehbet qualitas est res distincta reahter a substantia et quantitate et rebus respectivis. Et assignant qua65 quod om. A X I l| saltem om. A*BI 75 hoc om. B C titatibus A

76 et om. A l E 81 qualitatis om. CI

65-67 Et... praedicantur om. (hom.) A B V 4 , de re add. K

77 ista] haec A, est vera add. V 4 , om. B 85 quia] quod B, om. A V 4

78 qualit.] quan-

86-87 Quidquid... dico om. K

CAP. 56. - 3 autem om. CI 8 Guillelmus de Ockham, Aristot., ibidem (lOb 12 - l l a 19). libri Praedicamentorum Aristot.f cap. 14 (ed. cit.). 5

Expositio

CAP. 56. - 1 Cf. Gualterus Burlaeus, In Praedicamenta Aristot., cap. De qualitate (In Artem Veterem, ed. cit., ff. 39ra-43vb); Ps. - Richardus de Campsall, Logica cotitra Ockham, cap. 44 (cod. cit., ff. 66v-71r).

DE PRAEDICAMENTIS

183

5 tuor species qualitatis, quarum contenta realiter inter se distinguuntur. Unde ponunt quod habitus et dispositio constituunt primam speciem qualitatis, quae distinguuntur, quia habitus est de difficih mobilis, dispositio vero de facili mobihs est. Secundam speciem ponunt esse potentiam naturalem vel impoten10 tiam, quae distinguuntur ab habitu et dispositione. Tertiam speciem ponunt passionem et passibilem quahtatem, omnem scilicet quahtatem sensibilem. Quartam speciem ponunt formam etfiguram,quam ponunt distingui reahter a substantia et qualitatibus aliarum specierum. Unde etiam di15 cunt quod quando ahquod corpus rectum curvatur vere unam rem absolutam amittit et aliam rem absolutam novam adquirit. Proprietates autem easdem quas ponit A r i s t o t e l e s ipsi attribuunt quahtati.

[CAP. 57. DE PRAEDICAMENTO ACTIONIS]

De sex praedicamentis A r i s t o t e l e s se breviter expedit\ de quibus tamen ad iuniorum utilitatem est latius disserendum. Unde quintum praedicamentum ponitur actio, quod tamen P h is l o s o p h u s , quando praedicamenta enumerat vel etiam tractat de illo praedicamento, non per nomen sed per hoc verbum 'facere' nominavit. Et consimihter per verbum, non per nomen, D a m a s c e n u s in Logica 2 sua nominat hoc praedicamentum. Unde mihi videtur quod opinio A r i s t o t e l i s erat quod praeio dicamentum illud non est nisi quaedam ordinatio verborum importantium quod aliquid facit vel agit aliquid, ita quod unum verbum de aho verbo, sumpto cum hoc pronomine 'qui', praedicatur, sic dicendo 'qui calefacit, agit vel facit'; 'qui movet facit vel agit', et sic de consimihbus. 5 contcnta] quaelibet A, concreta add. mg. I 14 qualit.] a qualibet D

15 corpus om. A X D

1

realiter om. CI

10 dist.] differunt B

16 rem om. CI

CAP. 57. - 3 iuniorum] minorum AI, quod corr. V 4 , maiorem K „ latius om. CI enumeravit A J D

tractat] tractavit A V 4

bum] sumptum add. V 4

10 illud] actionis aliud B

12 sumpto] sumptum A X I

ordin.] coordinatio A 1

5 enum.] 11 ver-

13 vel facit om. CI

CAP. 57. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 9 ( l l b 1-7); Liber sex principiorum, cap. 2 (ed. L. Minio-Paluello, Aristoteles Latinus I, 6-7, Bruges-Paris 1966, 38-41). 2 Damascenus, Dialectica, cap. 52 (PG 94, 639); versio Roberti Grossatesta, cap. 36 (ed. cit., pp. 38s.).

184

PARS I CAP. 57

Et isto modo potest salvari ibi esse genus generalissimum. Et si praecise essent in usu talia verba et participia eis correspondentia et nomina sup- 15 ponentia pro illis eisdem pro quibus supponunt verborum participia, de isto praedicamento, sicut de multis aliis, paucae forent difficultates. Tunc enim oporteret, si 'actio' esset nomen, quod supponeret pro eodem pro quo supponit 'agens', et esset planum quod actio esset res absoluta sicut agens, et quod sicut agens est substantia ita actio esset substantia. Ta- 20 men illa substantia contingenter esset actio sicut contingenter est agens, et ita verbum esset in uno praedicamento et nomen in alio, sicut agens est in praedicamento relationis, secundum opinionem A r i s t o t e l i s , sicut probatum est p r i u s s , quia 'agens' potest semper convenienter recipere obliquum adiunctum sibi, et tamen 'agere' non est in illo prae- 25 dicamento. Et tunc praedicamentum non importaret aliquam rem quae non esset de praedicamento qualitatis vel substantiae, sed importaret tam rem de praedicamento substantiae quam rem de praedicamento qualitatis. Unde sic dicendo 'ignis calefacit lignum', hoc verbum importat 30 calorem, quamvis non nominaliter sed verbaliter; propter quod non oportet quod praedicetur de calore, sicut 'album' importat albedinem, non tamen praedicatur de albedine. Pro ista opinione, sive sit vera sive falsa, possunt adduci aliquae persuasiones. Quod enim quando sic dicitur 'ignis agit vel calefacit' & non importetur ahqua res quae non sit substantia vel qualitas potest persuaderi. Primo, quia si aliqua aha res importetur, quaero: ubi est illa res ? Aut est per se subsistens aut est alteri inhaerens. Si sit per se subsistens, igitur est substantia, et tunc habetur intentum. Si sit alteri inhaerens, aut inhaeret igni calefacienti aut ligno calefacto. Si detur primum, ^o igitur omne agens et omne movens vere reciperet novam rem in se quandocumque ageret vel moveret. Et ita corpus caeleste et intelligentia continue reciperent novas res in agendo. Similiter, tunc Deus in agendo et producendo reciperet novam rem in se. Et si d i c a s quod non est simile de Deo et aliis creaturis, c o n- 45 15 vcrba] sicut add. Cl agcns om. (hom.) A X B C 28 rem 1 ] aliquam add. CIK 34 ista] Philosophi K

18 oporterct] quod add. CI

3

40 igni om. CI

20 ct...

26 praedic.] istud add. A 1

rem 1 om. A^CIV 4

30 verbum] facit add. C, calcfacit add. IK

37 alia om. A A X C I

res] quae non sit substantia vcl qualitas add. I

38 subsistens] exsistens A^BCDIKV 4 om. CI

19 quod] si essct add. K

20 substantia1] non add. A, et add. C

38-39 subsistens] exsistcns A^DIK, quod corr. C

42 i u ] tunc A V 4

Supra, cap. 52, lin. 77-97.

42-43 intellig.] intelligentiae A X C

39 tunc

DE PRAEDICAMENTIS

185

t r a: si Deus nihil recipiendo vere et realiter agit, igitur simpliciter est ibi actio sine tali re alia, igitur frustra ponitur in alio agente, cum possit vere et realiter esse agens sine tali alia re. Si autem illa res recipiatur in calefacto, igitur non denominaret 50 agens, nec illa re diceretur ignis agens. Similiter, tunc semper calefactum reciperet in se plures res, scilicet calorem et illam rem quae ponitur esse actio et aliam quae ponitur passio; quod videtur absurdum, quia ponitur pluralitas sine necessitate et sine ratione. 55 Item, potest argui sic: illa res aut est causata aut non est causata. Si non est causata, igitur est Deus. Si est causata, quaero: a quo ? Nonnisi ab agente, igitur agens producit illam rem. Quo dato quaero de illa productione illius rei sicut prius. Et erit processus in infmitum, vel stabitur quod una res producitur sine productione alia. Et eadem ratione 60 fuit standum in primo, quod calor producitur in ligno sine alia re nova in calefaciente. Item, theologice potest argui sic: omnem rem quam producit Deus mediante causa secunda potest per se immediate producere; igitur illam rem quae ponitur esse actio quando ignis agit potest Deus producere 65 immediate, sine hoc quod ignis agat. Quo facto quaero: aut ignis agit aut non. Si sic, igitur agit, et tamen solus Deus agit. Si non agit, contra: ibi est actio formaliter exsistens in igne, igitur ignis vere denominatur ab illa actione. Igitur vere agit; et ita agit et non agit, quod est impossibile. 70 Propter istas rationes et alias multas posset aliquis tenere quod actio non est aliqua res distincta ab agente et passo et producto 4. Et haec opinio, sive sit vera sive falsa, est opinio A r i s t o t e l i s , ut mihi videtur. Et ideo ponit quod hoc nomen 'actio' supponit pro ipso agente, ut haec sit vera 'actio est agens' et consimiliter 'agere est agens\ Vel 75 ponit quod talis propositio resolvenda est in aham propositionem in 47 alio] aliquo K, om. A V 4

agente] talis res alia add. A 1

50 re] ratione A, res CK, om. A 1

55-56 causata (ter)] creata (ter) A X CI

utilitate I, utilitate sive necessitate C 57 illam] aliam V 4 60 nova om. A V 4 contra positum D

! illa om. D V 4 64 esse om. CI

om. A^B ; 4

et 1

om. BCDE

Cf. Olivi, Quaestiones

C

53 necess.]

55 est1 om. A A X C E

58-59 stabitur] in hoc add. A, in primo scil. add. Camp. 65 ignis] agens add. K

agit 1 ... solus] non untum C

quod est contra hypothesim add. B

49 calefacto] calefacrivo

51 calefactum] calefactivum E, calefaciens K

agit 1 om. C D

75 ponit] posuit

66 sic... et] primum, hoc est

et tamen] et tunc non A, quia D, actu I , agit 1 ] 68 et ita agit 1 ] ita quod vere agit vel K,

ADIV 4

in II Sent., q. 25 (ed. cit., IV, 439-46).

186

PARS I CAP. 57

qua ponitur verbum sine nomine tali, ut ista 'actio agentis est' aequivaleat isti 'agens agit', et ista 'calefactio est actio' aequivaleat isti 4quod calefacit, agit', et sic de consimilibus. Hoc ostenso sciendum est quod secundum opinionem A r i s t ot e 1 i s 5 'agere' sicut et Tacere' multipliciter accipitur. Quandoque enim so idem est quod aliquid producere vel causare vel destruere; quandoque idem est quod aliquid in aliquo facere vel destruere; quandoque accipitur communiter et large, secundum quod est commune ad praedicta duo et ad movere, et sic potest poni praedicamentum. Convenit autem isti praedicamento contrarietas, nam frigefacere et 85 calefacere contraria sunt. Quae verba ideo dicuntur contraria quia important contrarias qualitates et non possunt eidem simul competere, saltem respectu eiusdem. Suscipit etiam hoc praedicamentum magis et minus, hoc est istis verbis convenienter adduntur ista adverbia 'magis' et 'minus', quamvis *> forte non omnibus. Unde convenienter dicitur 'hoc calefacit magis quam illud', et 'illud minus calefacit quam istud', et 'unus gaudet plus et ahus minus'. Haec dicta sunt secundum opinionem quae mihi videtur consona doctrinae A r i s t o t e l i s . A1 i i autem ponunt quod actio est quaedam res distincta ab agente, 95 producto et passo et a ceteris rebus absolutis6, et est quidam respectus qui ab a l i q u i b u s ponitur esse subiective in agente, ab a 1 i q u ib u s autem subiective in passo 7. Dicunt tamen quod ahquando actio est respectus realis agentis ad passum, ahquando autem est respectus rationis, sicut actio Dei non est ioo nisi quidam respectus rationis. Et proprietates praedictas, scilicet habere contrarium et suscipere magis et minus dicunt tah respectui convenire. 76 est om. CI doque] tamen add. et 1 om. (hom.) B C

80 enim] agere add. CI

ACV4

81 quandoque] autem add. A V 4

83 communiter] proprie add. C

93-94 Haec... Arist. om. A V 4

producente I ,i respectus] realis add. C

89 etiam] autem A

94 doctrinae] dictis A 1

99 tamen] aliqui B, etiam CI

82 quan92 illud 1 ... 96 producto]

100 autem om. CI

Cf. Aristot., De gener. et corrupt., I, c. 7, tt. 46-55 (323b 1 - 324b 24). Cf. Petrus Aureoli, Scriptum in I Sent., d. 27, a. 1: "Secunda quoque propositio est quod actio et passio secundum suas rationcs [ed.: relationes] formales sunt vere res extra intellectum exsistentes, differentes quidem inter se et ab agente et 7 Cf. Scotus, De anima, q. 7, n. 3: "Responpasso" (ed. Romae 1596, p. 600b). deo. Duo dico: primo, quod actio, secundum quod est praedicamentum, est in agente subiective; secundo, quod aliquo modo actio et passio sunt in patiente" (ed. Wadding, II, 501). 5

8

DE PRAEDICAMENTIS

187

[CAP. 58. DE PRAEDICAMENTO PASSIONIS]

Sextum praedicamentum ponitur praedicamentum passionis, quod A r i s t o t e l e s nominat ubique per verbum, sicut patet in Praedicamentis, cap. 1, et cap. De facere et pati1. Et secum concordare videtur 5 D a m a s c e n u s in Logica sua a, ubi similiter nominat hoc praedicamentum per verbum. Et sicut est de praecedenti praedicamento quod in eo, secundum opinionem A r i s t o t e l i s reponuntur verba, ita in hoc praedicamento verba significantia ahquid pati reponuntur. Unde omnia quae 10 dicta sunt de facere proportionaliter dicenda sunt de pati. Et ideo secundum viam suam pati et passio est illa substantia quae patitur, sicut videtur dicere D a m a s c e n u s . Unde dicit8: « Facere autem et pati substantia quaedam est taliter operans vel patiens Vel semper propositio in qua ponitur hoc verbum infinitivi modi is loco nominis vel hoc nomen 'passio' resolvenda est in propositionem in qua ponitur verbum sine nomine tali et tali infinitivo modo, ut ista 'calefieri est pati' aequivaleat isti 4quod calefit patitur' et ista 'calefactio est passio' aequivaleat ilh eidem. Sed sciendum est quod 'pati' multipliciter accipitur: scilicet pro reci20 pere aliquid ab aliquo, et sic subiectum patitur et materia recipiens formam patitur. Aliter accipitur magis generaliter, secundum quod est commune ad pati primo modo et moveri, quamvis nihil in se subiective recipiat, sicut quando ahquid movetur localiter. Tertio accipitur secundum quod est commune ad pati praedictis modis et ad causari vel pro25 duci, et sic est praedicamentum. Breviter igitur, secundum viam A r i s t o t e l i s , mihi videtur quod ipse posuit omnia verba activa mentalia in praedicamento Tacere' et omnia verba passiva mentalia in praedicamento 'pati', sive illa verba CAP. 58. - 3 nominat] nominavit AI ;; ubiquc om. CI 6 verbum] hoc vcrbum 'pati' K cst passibilis vel quae add. A tiens. Vel om. CI sio] actio A X C

12 Damasc.] in Logica sua add. A^CI i| autem om. ADE

14 verbum] patiens add. I 21 accipitur] pati add. K

23 Tertio] modo add. CEIK

5 nominat] detcrminat B, nominavit C

8 vcrba] significantia aliquid facere add. A 1 , ista add. B 16 ponitur] hoc add. IK

17 et] ut CI

11 quae] 13-14 pa18 pas-

22 et] ad add. C ;, subiectivc] successive A 1 , om. CI

24 vel] et BCIV 4 , ad add. IV 4

27 posuit] ponit A^BDI, ponat C

CAP. 58. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 4 et 9 ( l b 25 - 2a 10; l l b 1-7). Damascenus, Dialectica, cap. 36 et 52 (PG 94, 602 et 639); versio Robcrti Grossa8 Damascenus, loco cit., cap. 52 testa, cap. 20 et 36 (ed. cit., pp. 19 et 38s.). (PG 94, 639 A); versio cit., cap. 36 (ed. cit., p. 38). 2

188

PARS I CAP. 59

significent substantias sive qualitates, sive tam substantias quam qualitates. 30 A1 i i 4 autem dicunt quod passio est quidam respectus exsistens subiective in passo, correspondens respectui actionis.

[CAP. 59. DE PRAEDICAMENTO 'QUANDO']

Septimum praedicamentum ponitur 'quando', quod est ordinatio adverbiorum vel aliorum eis aequivalentium, quibus convenienter respondetur ad quaestionem factam per hoc interrogativum 'quando', secundum viam A r i s t o t e l i s 1 . Unde semper nominat illud prae- 5 dicamentum per hoc interrogativum 'quando' et non aliter; nec habemus aliquod generale commune ad illa per quae respondetur ad talem quaestionem. Et ideo secundum viam A r i s t o t e l i s , ut mihi videtur, hoc praedicamentum non importat ahquam rem distinctam a substantia et quahtate, sed importat illas easdem res, quamvis non nomi- io nahter sed adverbialiter tantum 2. Et pro ista opinione, sive sit vera sive falsa, potest argui. Nam si 'quando' sit talis res inhaerens rei temporali, cum non plus debeat poni talis res respectu unius temporis quam respectu alterius, igitur respectu temporis fiituri est talis res. Consequens falsum, quia si sit talis res in « isto quod erit cras, sine qua non potest dici quod erit cras, sicut non potest ahquid esse album sine albedine, igitur respectu cuiuslibet instantis ilhus temporis in quo erit, erit ahqua talis res in isto. Et cum illa instantia ponantur infinita, sequitur quod in isto erunt res infinitae. Simihter, istud fiiit in infinitis temporibus et in infinitis instantibus 20 igitur in eo sunt derehctae tales res infinitae. CAP. 59. - 5 Unde] ipse add. D ij nominat] Arist. add. A 1 : illud] hoc BD quando add. A 1 om. B V 4

7 ad 1 ] omnia add. CI

15 sit] aliqua add. D

1

erit*

19 ponantur] praedicantur B, quod corr. V 4

Cf. Gualterus de Chatton, In I Sent. f. 66v). 4

5-6 praedic.]

18 erit 1 ] cras add. CIK

(Reportatio),

d. 30, q. 3 (cod. cit.,

CAP. 59. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 4 et 9 (2a 2; l l b 10); Liber sex prin2 Cf. Olivi, Quaestiones cipiorum, cap. 4 (ed. cit., pp. 42-45). in II Sent., q. 58: "Praedicamentum enim quod dicitur 'quando' nihil penitus videtur differre a tempore et aevo, cum 'quando* non sit aliud quam esse in tempore seu in quacumque propria duratione" (ed. cit., V, 446).

DE PRAEDICAMENTIS

189

Et si d i c a t u r quod illa instantia non fuerunt in actu, c o nt r a: aut aliquod instans unquam fuit in actu aut nullum. Si nullum, igitur nihil est instans; si aliquod, et non plus unum quam reliquum, 25 igitur infinita fuerunt in actu. Praeterea, de omni re contingit determinate dicere quod est vel non est; igitur in isto homine vel est determinate tahs res - et accipio illam rem quae debet relinqui ex adiacentia crastinae diei - vel non est in isto homine. Si est in ipso, igitur haec est determinate vera 'iste homo erit 30 cras\ Si non est in eo, igitur sua opposita est determinate vera; quae videntur esse contra A r i s t o t e l e m , qui in futuris contingentibus negat veritatem determinatam 8. Et potest argui theologice sic. Quaero: aut in isto homine est talis res aut non est in eo. Si est in eo, et sequitur formahter 'talis res respectu 35 crastinae diei est in isto homine, igitur iste homo erit cras', sicut sequitur formahter 'in isto subiecto primo est albedo, igitur hoc est album\ et antecedens istud 'ista res est in isto homine' est sic verum quod non potest contingere etiam per divinam potentiam quin postea sit verum dicere 'haec res fuit\ igitur semper necessario erit verum dicere 'iste 40 homo fuit futurus in illa die\ et per consequens Deus non potest facere quin erit in illa die. Si autem ista res non sit in isto homine, igitur haec erit necessaria postea 'ista res non fuit in isto homine\ et sequitur formaliter 'ista res non fuit in isto homine, igitur iste non fuit futurus in illa die\ Et antecedens est necessarium, igitur consequens est neces45 sarium. Et per consequens Deus non potest continuare vitam istius hominis usque ad diem crastinam. 22 imtantia] infinita add. K quod corr. A 1

22-23 contra] quacro add. D

24 si] ct si AI, autem add. C

26 ve]] quod add. A^K

crunt et infiniu erunt, ut prius C

23 unquam] numquam A K ,

25 igitur] ista add. V 4 ! fuerunt] erunt instantia I, 27-29 igitur... homine] et accipio

illam rem quae dcbet derelinqui ex adiacentia crastinae diei : vel est in isto homine vel non A 1 27 homine om. CI : determinate om. D

talis res] res talis et add. vel non D

derelinquitur C, relinquitur I, debet derelinqui A J V 4 add. CI

28-29 vel... homine om. D

ut prius add.

AXD

non add. A om. V 4

28 isto] ipso AE, illo V 4

37 istud] illud BD, id est add.

A1

„ est 1 ]

38 potest]

40 homo] non add. I,

40-41 et... die om. (hom.) C K , quod videtur haereticum add. Camp.

42-43 et... homine om. (hom.) A B V 4 Camp.

43 iste] homo add. I, om. Camp.

43-44 futurus... die] futura in isto homine Camp.

est C

33 Et] Item A V 4 • Quaero]

necessarium et add. Camp.

39 dicere] quod add. CI ii fuit] sit C, in illo add. Camp.

, fuit] sit C, est I

28 debet relinqui]

;; diei] et tunc quaero : aut est in isto homine

non] ut V 4

fuit 1 ]

44-45 est* necessarium om. A C E V 4

46 crastinam] crastinum CI, quod absurdum est add. Camp.

Aristot., Periherm., cap. 9 (18a 2 8 - 19b 4); cf. The Tractatus de praedestinatione et de praescientia Dei et de futuris contingentihus of William of Ockham (ed. Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications, Philosophy Series 2, St. Bonaventure, N.Y. 1945). 8

190

PARS I CAP. 59

Item, si 'quando' esset talis res sicut isti o p i n a n t e s contrarium imaginantur, tunc sicut calidum est calidum calore ita illud temporale esset tale per illam rem, et per consequens sicut est impossibile aliquid esse calidum sine calore ita impossibile esset aliquid esse tale sine tali re so inhaerente sibi. Sed consequens est falsum, nam haec est vera 4Antichristus erit ante diem iudicii', et tamen in Antichristo, cum sit nihil, non est talis res. S i d i c a t u r ad omnia quod ex tempore fiituro non derelinquitur talis res antequam fiierit in illo tempore, et ideo nec iste homo nec Anti- 55 christus habet talem rem in se derelictum ex tempore futuro, c o n t r a: si sine tah re vere ista res erit cras et in tempore fiituro, eadem ratione sine tah re vere fuit in tempore praeterito et vere est nunc; igitur frustra ponuntur tales res. Praeterea, si in isto homine qui fuit heri est talis res derelicta per quam dicitur fuisse heri, sicut lignum est cahdum per calorem, igitur impossibile est quod haec sit vera 'iste homo fuit heri' sine tah re, sicut impossibile est quod lignum sit cahdum sine calore. Sed hoc videtur falsum, nam nullam contradictionem includit quod Deus conservet istum hominem sine illa re, quia potest per suam potentiam absolutam 65 istum hominem conservare et illam rem destruere. Ponatur igitur in esse. Et tunc quaero: aut iste homo fuit heri aut non fuit. Si fuit, igitur vere fuit heri sine tah re, igitur per illam rem non dicitur fiiisse heri; quod est intentum. Si non fuit heri, contra: propositio tahs de praeterito est necessaria, ita quod Deus non potest facere quin hoc fuerit, ex quo fuit. 70 Propter ista et multa aha, quae causa brevitatis omitto, posset aliquis catholicus vel haereticus tenere quod 'quando' non est talis res. Et haec fiiit opinio A r i s t o t e l i s , ut mihi videtur, et ideo numquam hoc praedicamentum per nomen sed per adverbium nominavit. A1 i i 4 autem dicunt quod 'quando' vel 'quandahtas' est quaedam 75 res respectiva, derelicta in re temporah ex adiacentia temporis, propter quam rem dicitur quod res fiiit vel erit vel est. 49 esset tale] erit temporale DC 50 tale] temporale 56 habet] aliquam add. A 1 57 et om. CDI 58 vere 1 65 illa] tali C, alia V 4 66 hominem] sine ista re add. K haec AA^C, homo V 4 71 aliquis om. Cl 72 cath. vel 76 temporali] vel quandali add. CIK 77 res] aliqua add. CI,

AXK 54 omnia] ista add. DI om. A X D 61 est] dicitur BCI 67 fuit 1 ] haeri add. I 70 hoc] haer.] dicere et add. CEK, om. D illa add. K

4 Cf. Gualterus de Chatton, In I Sent. (Reportatio), d. 30, q. 3 (cod. cit., f. 65rb); Ps. - Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 46: "Ex tali autem mensuratione oritur quidam respectus in re mensurata, quam quidem respectum ego voco 'quando* vel 'quandoleitatem' " (cod. cit., f. 75v).

DE PRAEDICAMENTIS

191

[CAP. 60. DE PRAEDICAMENTO 'UBI']

Octavum praedicamentum ponitur 'ubi\ Et de isto dico, sicut de praecedenti, quod, sicut mihi videtur, consonum est doctrinae A r is t o t e 1 i s quod 'ubi' non est aliqua res distincta a loco et ceteris rebus s absolutis, sed semper P h i l o s o p h u s hoc praedicamentum per adverbium interrogativum loci n o m i n a v i t I n quo praedicamento ponit omnia illa per quae convenienter respondetur ad quaestionem factam per hoc adverbium 'ubi'; ut si quaeratur 'ubi est Sortes', convenienter respondetur quod est in civitate vel in domo. Ideo istas praepositiones io cum suis casualibus ponit in praedicamento 4ubi\ Pro ista autem opinione potest argui quod non videtur contradictionem includere quod Deus destruat illam talem rem, si ponatur, non destruendo locum, nec illud quod locatur, nec transferendo locum vel locatum de loco ad locum. Quo facto quaero: aut illud corpus est in 15 hoc loco aut non. Si est in hoc loco, et non habet talem rem, igitur locatum est in loco sine tali re; igitur frustra ponitur. Si non est in hoc loco, et prius fuit in hoc loco, et nihil est corruptum, igitur aliquid est motum localiter; quod est contra positum. A 1 i i 2 autem ponunt quod 'ubi' sive 'ubitas' est quidam respectus 20 fiindatus in locato, procedens ex circumscriptione loci, ita quod locatum fundat talem respectum et locus terminat eum.

[CAP. 61. DE PRAEDICAMENTO POSITIONIS]

Nonum praedicamentum ponitur positio \ quod secundum opinionem A r i s t o t e l i s non significat rem distinctam a rebus absolutis, CAP. 6 0 . - 3 consonum... doctrinac] scc. intcntioncm D 4 aliqua] talis D, talis add. A 1 7 conv. respondctur] contingit rcspondcre C 9 in 1 ] tali add. A V 4 in* om. BIV 4 |, praepos.] in, infra et consimiles add. Camp. 10 ponit] posuit AV 4 , Philos. add. A X D 11 potest] sic add. A V 4 II quod] quia A X DI 19 ponunt] dicunt CI ubitas] ubietas CDIK 20 locato] loco L CAP. 6 1 . - 3 significat] aliquam add. A 1

CAP. 60. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 4 et 9 (2a 1; l l b 11-14). Cf. Liber sex 2 Cf. Gualterus de Chatton, In I Sent. principiorum, cap. 5 (ed. cit., pp. 45-48). (Reportatio), d. 30, q. 3 (cod. cit., f. 65rb); Ps.-Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 47 (cod. cit., f. 78v). CAP. 61. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 7 et 9 (6b 11-14; l l b 10). Cf. Liber sex principiorum, cap. 6 (ed. cit., pp. 48-51).

192

PARS I CAP.

59

sed significat quod partes rei sic vel sic ordinantur et situantur et approximantur 2. Unde ex hoc ipso quod ahquis est erectus, ita quod par- 5 tes vel tibiae non incurvantur nec partes earum approximantur, dicitur stare, et e converso est de sedere. In isto autem praedicamento sunt 'sedere', 'stare', 'reclinare', 'iacere' et consimiha. Et nihil in hoc praedicamento potest ahcui competere nisi quanto, cuius partes possunt diversimode approximari, propter quam io diversam approximationem diversa et contraria sive incompossibilia praedicabiha possunt eidem successive competere. Isti autem praedicamento non habemus ahquod interrogativum correspondens, sed hoc est propter vocabulorum penuriam. A 1 i i 3 autem tenent quod positio est quidam respectus inhaerens 15 toti vel partibus, ita quod ex hoc quod surgit qui sedit, habet unam rem in se quam prius non habuit, et unam aliam quam prius habuit perdit.

[CAP. 62. DE PRAEDICAMENTO HABITUS]

Decimum praedicamentum ponitur habitus Et de isto, sicut de prioribus, dico quod A r i s t o t e l e s non posuit quod significet aliquam rem distinctam a rebus permanentibus, sed significat quod una res est circa aham mobihs ad motum ipsius nisi contingat ahquod impe- 5 dimentum, quae non est pars rei nec simul cum re sed loco et situ distincta a re. In quo praedicamento ponit talia 'armatum esse', 'calceatum esse' et sic de aliis. Tamen 'habere' secundum P h i l o s o p h u m multis modis dicitur, sicut in Praedicamentis exposui 2 . io 5-6 partes] eius add. CI

4 et situantur] situaliter CIK 7 est de om. A D

8 autem om. CID

aliquis CK, aliquis add. I |j surgit... sedit] sedet... stabat K perdidit

6 nec... approximantur om. BD

15 autem om. BCEI i; tenent] dicunt A A X B E || qui] prius add. CI

16 quod] 17 perdit]

CI

CAP. 6 2 . - 5 res] pars I || ipsius] illius et add. rei D K, in Praedicamentis add. C

6 quae] quod CI

9 habere] habitus

10 sicut... Praed.] quod ibi C

3 Cf. GualCf. Olivi, Quaestiones in II Sent., q. 58 (ed. cit., V, 448). terus de Chatton, loco cit. (f. 66v); Ps. Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 48 (cod. cit., ff. 80r-Slr). 2

CAP. 62. - 1 Aristot., Praedicamenta, cap. 9 et 15 ( l l b 11-14; 15b 17-33). Cf. 2 Guillelmus de Ockham, Liber sex principiorum, cap. 7 (ed. cit., pp. 51ss.). Expositio libri Praedicamentorum Aristot., cap. 21 (cd. cit.).

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

193

A 1 i i 8 autem dicunt quod habitus est quidam respectus in ipso corpore circa aliud corpus vel in ipso corpore contento. Et de istis praedicamentis ista sufficiant.

[CAP. 63. DE SUPPOSITIONE TERMINORUM IN PROPOSITIONIBUS]

Dicto de significatione terminorum restat dicere de suppositione l9 quae est proprietas conveniens termino sed numquam nisi in propositione. Est autem primo sciendum quod suppositio accipitur duphciter, 5 scilicet large et stricte. Large accepta non distinguitur contra appellationem, sed appellatio est unum contentum sub suppositione. Ahter accipitur stricte, secundum quod distinguitur contra appellationem. Sed sic non intendo loqui de suppositione sed primo modo tantum. Et sic tam subiectum quam praedicatum supponit ; et universaliter quidquid io potest esse subiectum propositionis vel praedicatum supponit. Dicitur autem suppositio quasi pro aho positio a, ita quod quando terminus in propositione stat pro aliquo, ita quod utimur illo termino pro ahquo de quo, sive de pronomine demonstrante ipsum, ille terminus vel rectus ilhus termini si sit obhquus verificatur, supponit pro illo. Et 15 hoc saltem verum est quando terminus supponens significative accipitur. 11-13 Alii... sufficiant om. D 11 dicunt] ponunt Cl 12 aliud] aliquod BC || contento corr. in coniuncto A 1 13 Et] hacc add. CI, sic add. V 4 istis om. CI ; ista] ad praescns add. I, om. C CAP. 6 3 . - 2 signif.] significationibus A J BDE ;; restat dicere] dicendum est A 1 ;| suppos.] sola add. I 3 conv.] communis add. BD ;; tcrmino] et conveniens ei add. BD 5 scil. om. CI 6-7 Aliter accip.] accipitur autem A 1 , suppositio add. BD 9 et univ. om. I 9-10 et... supponit om. (hom.) BC 11 alio] aliquo A^DI 12 aliquo] alio A, quo I, scilicet add. A V 4 13 de 1 ] pro A || sive] sumitur 1 idem terminus I de om. AI

Cf. Gualterus de Chatton, In I Sent. (Reportatio), d. 30, q. 3 (cod. cit., f. 66ra); Ps. - Richardus de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 49 (cod. cit., f. 81v). 8

CAP. 63. - 1 Quantum ad historiam suppositionis spectat, videsis auctores citatos apud S. F. Brown, "Walter Burleigh's Treatise De Suppositionibus and its Influence on W i l l i a m of Ockham", Franciscan Studies, XXIII (1972), 15-64.—Ockham alibi etiam frequenter exponit suam opinionem de suppositione terminorum. Cf. praesertim Expositio super librum Elenchorum Aristotelis, cap. 4, ad textum: Sunt autem tres modi (166a 14-23), ubi de tertio modo aequivocationis tractat (cod. Londini, 2 Robertus Anglicus, Bibl. Lambeth. 70, ff. 270va-271rb); In Sent. I, d. 4, q. 1 etc. In Summulas Petri Hispani, cap. De suppositionibus contra quemdam R o g e r u m Daco vel Dato, qui negavit suppositionem naturalem, asserit quod "suppositio non est tantum sub aliquo positio sed p r o a l i o p o s i t i o " (cod. Vat. lat. 3049, f. 45va).

OCKHAM, SUMMA LOGICAB

13

194

PARS I CAP.

59

Et sic universaliter terminus supponit pro illo de quo - vel de pronomine demonstrante ipsum - per propositionem denotatur praedicatum praedicari, si terminus supponens sit subiectum ; si autem terminus supponens sit praedicatum, denotatur quod subiectum subicitur respectu illius, vel respectu pronominis demonstrantis ipsum, si propositio for- 20 metur. Sicut per istam 'homo est animaT denotatur quod Sortes vere est animal, ita quod haec sit vera si formetur 'hoc est animaT, demonstrando Sortem. Per istam autem 'homo est nomen' denotatur quod haec vox 'homo' sit nomen, ideo in ista supponit 'homo' pro illa voce. Simihter per istam 'album est animal' denotatur quod illa res quae est 25 alba sit animal, ita quod haec sit vera 'hoc est animaT demonstrando illam rem quae est alba; et propter hoc pro illa re subiectum supponit. Et sic, proportionaliter, dicendum est de praedicato: nam per istam 'Sortes est albus' denotatur quod Sortes est illa res quae habet albedinem, et ideo praedicatum supponit pro illa re quae habet albedinem; et si nulla res 30 haberet albedinem nisi Sortes, tunc praedicatum praecise supponeret pro Sorte. Est igitur una regula generalis quod numquam terminus in ahqua propositione, saltem quando significative accipitur, supponit pro ahquo nisi de quo vere praedicatur. 35 8 Ex quo sequitur quod falsum est, quod a 1 i q u i ignorantes dicunt, quod concretum a parte praedicati supponit pro forma; videhcet quod in ista 'Sortes est albus' li albus supponit pro albedine, nam haec est simphciter falsa 'albedo est alba', qualitercumque termini supponant. Ideo numquam concretum tale supponit pro forma tali significata per 40 suum abstractum, secundum viam A r i s t o t e l i s 4 . In aliis autem concretis, de quibus dictum est, hoc est bene possibile. 16 sic om. A X BDE i, univ... supponit] videtur supponcrc A ;i de 1 ] cuius add. I respectu illius add. I

per propos.] vel propositione A

subicitur] verificatur A

20 illius] nominis add. C K

20-21 formetur] formaretur CI, formatur B album add. B < demonstr.] dcnotando B C om. (ihom.) A X DI

30^31 si... Sortes om. A

35 quo] illo D ! praedic.] ex quo vere praedicatur add. I subiecti K

40 Ideo] Et praem. CI

pronominis] propositionis A A 1 , nominis E

22 hoc est animal] haec est vera I 29 quae] est alba et quae add. CI

30-32 et... Sorte om. C K

17 ipsum]

19 praedic.] propositionis add. A ;

29^30 et... albedinem 33 Est igitur] sit autcm B

36 Ex quo] et ex hoc BD

41 sec. ... Arist. om. BD

26 animal 1 ]

37 praedicati]

autem om. CI

Cf. Thomas Aquinas, Summa theol., III, q. 16, a. 7, ad 4. Codex C hic notat in margine: "Improbat dictum istius Burley", seu Gualterus Burlaeus improbat dictum Guillelmi de Ockham; cf. De puritate artis logicae tractatus longior pars I, c. 3, (ed. Ph. Boehner, Franciscan Institute Publications, Text Series 9, St. Bonaven4 Cf. supra, cap. 6-7. ture, N.Y. 1955, 9). 8

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

195

Eodem modo in ista 'homo est Deus' 'homo' vere supponit pro Fiho Dei, quia ille vere est homo.

[CAP. 64. DE DIVISIONE SUPPOSITIONIS]

Sciendum est autem quod suppositio primo dividitur in suppositionem personalem, simphcem et materialem. Suppositio personalis, universaliter, est illa quando terminus sup5 ponit pro suo significato, sive illud significatum sit res extra animam, sive sit vox, sive intentio animae, sive sit scriptum, sive quodcumque ahud imaginabile; ita quod quandocumque subiectum vel praedicatum propositionis supponit pro suo significato, ita quod significative tenetur, semper est suppositio personahs. Exemplum primi : sic dicendo 'omnis io homo est animaT, li homo supponit pro suis significatis, quia 'homo' non imponitur nisi ad significandum istos homines; non enim significat proprie ahquid commune eis sed ipsosmet homines, secundum D am a s c e n u m 1 . Exemplum secundi: sic dicendo omne nomen vocale est pars orationis', h nomen non supponit nisi pro vocibus; quia tamen 15 imponitur ad significandum illas voces, ideo supponit personahter. Exemplum tertii: sic dicendo 'omnis species est universale' vel 'omnis intentio animae est in anima' utrumque subiectum supponit personahter, quia supponit pro illis quibus imponitur ad significandum. Exemplum quarti: sic dicendo 'omnis dictio scripta est dictio' subiectum non 20 supponit nisi pro significatis suis, puta pro scriptis, ideo supponit personahter. Ex quo patet quod non sufficienter describunt suppositionem personalem dicentes quod suppositio personahs est quando terminus supponit pro re 2 . Sed ista est definitio quod 'suppositio personalis est 25 quando terminus supponit pro suo significato et significative'. 44 quia] puer add. K | ille] Filius Dei add. ABED CAP. 64. - Sciendum est autem] Secundo sciendum CK 5 animam] sive non add. K, om. A^CD 7 imaginabile] vel imaginatum add. K | ita] ponatur ista regula A 11 homines] particulares add. CI 13 vocale] verbale A 1 , om. A 14 orationis] propositionis IV 4 |i 11] hoc IK j| tamen] tantum B, cum C, om. I 18 quia] signiHcat illud sive add. CK 20 suis] et non pro aliis BD, om. A |j pro] dictionibui add. B 22-23 person.] aliqui add. C 23 dicentes] quando dicunt D 24 definitio] descriptio et add. eius K ; quod] eius C, suppositionis personalis DE 25 et] tenetur add. CK

CAP. 64. - 1 Ioannes Damascenus, Dialectica, berti Grossatesta, cap. 2, n. 8 ( e i cit., p. 4).

c. 10 (PG 94, 571 A); versio R o 2 Cf. Guillelmus de Shyreswode,

196

PARS I CAP.

59

Suppositio simplex est quando terminus supponit pro intentione animae, sed non tenetur significative. Verbi gratia sic dicendo 'homo est species' iste terminus 'homo' supponit pro intentione animae, quia iha intentio est species; et tamen iste terminus 'homo' non significat proprie loquendo iham intentionem, sed illa vox et iha intentio animae sunt tantum signa subordinata in significando idem, secundum modum a 1 i b i expositum 8. Ex hoc patet falsitas o p i n i o n i s communiter dicentium quod suppositio simplex est quando terminus supponit pro suo significato 4, quia suppositio simplex est quando terminus supponit pro intentione animae, quae proprie non est significatum termini, quia terminus tahs significat veras res et non intentiones animae. Suppositio materiahs est quando terminus non supponit significative, sed supponit vel pro voce vel pro scripto. Sicut patet hic 'homo est nomen', h homo supponit pro se ipso, et tamen non significat se ipsum. Simihter in ista propositione 'homo scribitur' potest esse suppositio materiahs, quia terminus supponit pro iho quod scribitur. Et est sciendum quod sicut ista triplex suppositio competit voci prolatae ita potest competere voci scriptae. Unde si scribantur istae quatuor propositiones 'homo est animaT, 'homo est species', 'homo est vox disyhaba', 'homo est dictio scripta', quaehbet istarum poterit verificari, et tamen nonnisi pro diversis, quia ihud quod est animal nullo 26 intentione] intentionibus C K est] proprie add. C K quo AXI

28 species] in ista add. D

30 intentionem] animae add. A

34-39 suppositio... significativc in imo f . A 1

simpliciter I || hic om. A X B propos.] hic A V \ om. CI

40 nomen] hic add. B 43 triplcx] duplex K

29 intentio] animae add. A \\

31 subord.] ordinata ADIV 4 38 non supponit trp. K 11] hic ADIK j| homo] hic add. C 44 voci] propositioni ACIK

33 hoc] 39 supponit] 41 in... 46 disyll.]

bisyllaba (ita et infra) I

Introductiones in logicam, cap. De suppositione: "Personalis autem, quando supponit significatum, sed pro re, quae subest, ut homo currit" (ed. M. Grabmann, Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische 8 Guillelmus de Ockham, Expositio Klasse 10, Miinchen 1937, 75). libri Periherm. Aristot., Prooemium (ed. Ph. Boehner, Traditio, IV [1946], 307-35); et su4 Cf. Guillelmus de Shyreswode, ubi supra, nota 2; Gualterus Burpra, cap. 1. laeus, De suppositionibus, (ed. S. F. Brown cit., p. 35); De puritate artis logicae tractatus longior, pars I, c. 3: "Aliqui tamen (non modicum de sua logica gloriantes add. cod. Vat. lat. 2146) reprehendunt illud dictum, scilicet quod suppositio simplex est quando terminus supponit pro suo significato; dicunt enim, reprehendendo antiquiores, quod illud est falsum et impossibile... Sed sine dubio, illud est valde irrationabiliter dictum" (ed. cit., p. 7).

30

35

40

45

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

197

modo est species, nec vox disyllaba, nec dictio scripta. Similiter illud quod est species non est animal, nec vox disyliaba, et sic de aliis. Et 50 tamen in duabus ultimis propositionibus habet terminus suppositionem materialem. Sed illa potest subdistingui, eo quod potest supponere pro voce vel pro scripto; et si essent nomina imposita, ita posset distingui suppositio pro voce vel pro scripto sicut suppositio pro significato et pro intentione animae, quarum unam vocamus personalem et aliam 55 simplicem. Sed talia nomina non habemus. Sicut autem tahs diversitas suppositionis potest competere termino vocali et scripto, ita etiam potest competere termino mentah, quia intentio potest supponere pro illo quod significat et pro se ipsa et pro voce et pro scripto. 60 Est autem sciendum quod non dicitur suppositio personalis' quia supponit pro persona, nec simplex quia supponit pro simphci, nec materiahs quia supponit pro materia, sed propter causas dictas. Et ideo isti termini 'materiale', 'personale', 'simplex' aequivoce usitantur in logica et in ahis scientiis; tamen in logica non usitantur frequenter nisi cum 65 isto addito <suppositio\

[ C A P . 6 5 . QUANDO TERMINUS IN PROPOSITIONE HABERE POTEST SUPPOSITIONEM PERSONALEM, SIMPLICEM VEL MATERIALEM]

Notandum est etiam quod semper terminus, in quacumque propositione ponatur, potest habere suppositionem personalem, nisi ex 5 voluntate utentium arctetur ad aliam, sicut terminus aequivocus in quacumque propositione potest supponere pro quohbet suo significato nisi ex voluntate utentium arctetur ad certum significatum. Sed terminus non in omni propositione potest habere suppositionem simphcem vel 48 nec 1 ... scripta] et sic dc aliis C de] multis add. A

49 disyllaba] et cetera add. AIV 4 , nec dictio scripta add. C ||

50-51 suppos. mater.] supponere materialiter K

ita A ;; quod] terminus add. A, subiectum add. B V 4 dist.] subdistingui DV 4 , vel dici add. I

53 suppositio1 om. CDI

54-55 quarum... habemus trp. p. scripto {lin. 59) A I K V 4 rio] animae add. C

58 illo] re quam A, isto B C

60 autem] etiam DIV 4 . quod] suppositio personalis add. K nalis non C ; suppos. om. K

51 subd.] subdividi I jj eo]

52 scripto] significato A , posset] possent A X DI ||

62 dictas] praedictas A C

vel] et AA^BE , pro 1 om. A A J B E

56 suppos.] propositionis A

57-58 inten-

59 et pro scripto] scripta C ;; pro om. ABDE non... person.] suppos. person. dicitur perso64 frequenter] simpliciter I

cum om. E

65 isto] hoc DI, termino add. A C E CAP. 6 5 . - 3 Hic non est capitulum notat in mg. I, non indicat cap. K 5 aliam] significationem add. mg. I

6 propos.] ponatur add. C

est om. B V 4 ; etiam om. A C

198

PARS I CAP. 59

materialem, sed tunc tantum quando terminus talis comparatur alteri extremo quod respicit intentionem animae vel vocem vel scriptum. 10 Verbi gratia in ista propositione 'homo currit' h homo non potest habere suppositionem simphcem vel materialem, quia 'currere' non respicit intentionem animae nec vocem nec scripturam. Sed in ista propositione 'homo est species', quia 'species' significat intentionem animae ideo potest habere suppositionem simphcem. Et est propositio distin- 15 guenda penes tertium modum aequivocationis, eo quod subiectum potest habere suppositionem simplicem vel personalem. Primo modo est propositio vera, quia tunc denotatur quod una intentio animae sive conceptus sit species, et hoc est verum. Secundo modo est propositio simphciter falsa, quia tunc denotatur quod aliqua res significata per ho- 20 minem sit species, quod est manifeste falsum. Eodem modo sunt tales distinguendae 'homo praedicatur de pluribus\ 'risibile est passio hominis', 'risibile praedicatur primo de homine'. Et sunt istae distinguendae tam a parte subiecti quam a parte praedicati. Similiter ista propositio est distinguenda 'animal rationale est definitio 25 hominis,, quia si habeat suppositionem simplicem est vera, si personalem est falsa. Et sic de multis tahbus, sicut de istis 'sapientia est attributum Dei', 'creativum est passio Dei', 'bonitas et sapientia sunt attributa divina', 'bonitas praedicatur de Deo', 'innascibilitas est proprietas Patris' et huiusmodi. 30 Simihter quando terminus comparatur ad ahquod extremum, respiciens vocem vel scripturam, est propositio distinguenda, eo quod tahs terminus potest habere suppositionem personalem vel materialem. Et isto modo sunt istae distinguendae 'Sortes est nomen', 'homo est vox disyllaba', 'paternitas significat proprietatem Patris'. Nam si paternitas 35 supponat materiahter, sic haec est vera 'paternitas significat proprietatem Patris', quia hoc nomen 'paternitas> significat proprietatem Patris; si autem supponat personahter, sic est falsa, quia paternitas est proprietas Patris vel est ipse Pater. Et isto modo sunt istae distinguendae 'animal 1 1 - 1 2 habere... mater.] supponere simpliciter vel materialiter C 13 scripturam] scriptum ABEK ; Primo] secundo BCI BCI ;i propos. om. ADE

18 propositio om. BCDIV 4 20 denotatur] significat C

24 Et] sic add. A, sicut add. V 4 pientia] divina add. A V 4 scriptum A K

25 Simil.] sic V 4

28-29 divina] Dei A*CIV 4

33 suppos.] rcalem add. K

talia distinguenda C Patris* om. AE

16 tcrtium] secundum C

12 vel] nec AA X IV 4

17 simpl. vcl pers.] pers. vel simpl. B C

19 conccptus] unus add. C ;; Secimdo] primo 23 primo om. A J I

21 quod] et hoc D 27 multis] aliis add. A

sicut] similiter V 4 ,; sa-

31 aliquod] aliquid C

personalem] simplicem AD, quod corr. V 4

35 disyllaba] bisyllaba CIV 4

36 propos.] ipsius add. C

37-38 si... paternitas] quia hoc nomen paternitas sic accepta non B

32 scripturam] 34 istae dist.] 37 quia...

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

199

40 rarionale significat quidditatem hominis', 'rationale significat partem hominis', 'homo albus significat aggregatum per acadens', 'homo albus est terminus compositus', et sic de multis tahbus. Potest igitur dari ista regula quod quando terminus potens habere praedictam triphcem suppositionem comparatur extremo, communi 45 incomplexis vel complexis, sive prolatis sive scriptis, semper terminus potest habere suppositionem materialem vel personalem; et est tahs propositio distinguenda. Quando vero comparatur extremo significanti intentionem animae, est distinguenda, eo quod potest habere suppositionem simphcem vel personalem. Quando autem comparatur extremo 50 communi omnibus praedictis, tunc est distinguenda, eo quod potest habere suppositionem personalem, simphcem vel materialem. Et sic est haec distinguenda 'homo praedicatur de pluribus', quia si 'homo' habeat suppositionem personalem, est falsa, quia tunc denotatur quod ahqua res significata per hunc terminum 'homo' praedicatur de pluri55 bus. Si habeat suppositionem simphcem vel materialem, sive pro voce sive pro scripto, est vera, quia tam intentio communis quam vox quam illud quod scribitur praedicatur de pluribus.

[CAP. 66. DE OBIECTIONIBUS QUAE FIERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Sed contra praedicta potest obici multipliciter. Primo sic. Haec est vera 'homo est dignissima creatura creaturarum'Quaero, quam sups positionem habet li homo ? Non personalem, quia quaehbet singularis 42 multis] aliis add. ACI ' talibus om. E 43 ista] talis BIK 45 incompl. vel compl.] in incomplexis et in complexis C sive 1 ] solum D sive 1 ] vel A X D ; semper] talis add. K 46 vel personalem mg. V 4 , om. AA X D . talis om. CI 47 vero] autem CIK, terminus add. CK 50 praediais] modis add. B 52-55 quia... pluribus mg. B 53-55 personalem... suppositionem trp. p. pluribus (lin. 57) I 53 personalem] sic add. A, tunc add. BV 4 53-57 quia... illud] si simplicem vel materialem, est vera, quia primo modo denotatur quod aliqua res significata per hunc terminum 'homo* praedicatur de pluribus, et hoc est falsum. Sed secundo modo denotatur quod intentio communis vel vox vel id quod D 54 hunc... homo] hominem C 55 voce] nomine I 56 communis] in anima CI 56-57 quam'... scribitur] scripta CI 57 pluribus] et hoc est venim add. D CAP. 66. - 3-4 Haec... vera om. A A J C

4 creatura om. A T CE

5 habet] habeat A, hic add. I !|

li om. D V 4 j quia] tunc add. CI

CAP. 66. - 1 Sic incipit Ps.-Aristotelis Liber de Pomo (ed. M . Plezia, Auctorum Graec. et Lat. Opuscula Selecta, II. Varsoviae 1960); iuxta Gualterum Burlaeum, De suppositiotiibus (ed. cit., p. 36) 'homo' in hac sententia habet suppositionem simplicem absolutam.

200

PARS I CAP.

59

est falsa, igitur habet suppositionem simplicem. Sed si suppositio simplex esset pro intentione animae, illa esset falsa, quia intentio animae non est dignissima creaturarum. Igitur suppositio simplex non est pro intentione animae. Praeterea, haec est vera 'color est primum obiectum visus'; sed si 10 'obiectum' habet suppositionem personalem, quaehbet singularis est falsa; igitur habet suppositionem simplicem. Sed si supponeret pro intentione animae, iha esset falsa, quia nuha intentio animae est primum obiectum visus, quia nuha intentio videtur; igitur suppositio simplex non est pro intentione animae. 15 Simihter, ista est vera 'homo est primo risibihs'; et non pro re singulari nec pro intentione animae; igitur pro ahquo aho Idem potest argui de istis 'ens est primo unum', 'Deus est primo persona', quia quaehbet tahs est vera, et non pro re singulari nec pro intentione animae, igitur pro ahquo aho. Et tamen subiectum habet 20 suppositionem simphcem, igitur suppositio simplex non est pro intentione animae. Praeterea, vox non praedicatur de voce nec intentio de intentione, quia tunc quaehbet propositio talis 'homo est animar esset simphciter falsa. 25 Ad primum * istorum est dicendum quod opinio dicentium quod in ista 'homo est dignissima creaturarum' subiectum habet supposidonem simphcem, est simphciter falsa; immo 'homo' habet tantum suppositionem personalem in ista. Nec ratio e o r u m valet, sed est contra e o s, nam probant quod 30 6-9 igitur... animae] nec simplicem, quia tunc, pcr dicta, supponit pro intentione animae. Sed intentio animae non est dignissima creaturarum, igitur etc. D semper add. B

10 Praetcrea] Postca A, Itcm DI

et A X BDE, respectu add. B

7 animae* om. CI

8 est]

10-11 sed... personalcm CIK, quia

11 obicctum] subiectum K

A,

i| habet... est] haberet... essct K

12 igitur] si CI, color ibi non habet suppositionem personalem, igitur add. B

12-15 habet... animae]

igitur color ibi non habet suppositionem personalem nec simplicem, quia illa intentio animae non est primum obiectum visus, igitur etc. D

12 habet suppos.] color ibi non habet suppositionem perso-

nalem, igitur B || Sed si] et tunc CI, suppo (!) alia littera sic: color habet suppositionem personalem, igitur illam non habet; nec simplicem, quia intentio animae non est primum obiectum visus, igitur suppositio etc. Ergo color habet suppositionem simplicem. Sed si add. A 1 infra) CI

16 re] aliquo A

19 re om. AA^BCEI

ista CI, multis A 1 Similiter D

20-22 pro... animae] etc. D

24 animal] Sortes cst homo add. V 4

creatura add. A B K

15 intentione] intentionibus (etiam

18 Idem] Item B, Et C, Eodem modo I, eodem modo add. C : istis]

28 homo om. CI

22 Praeterea] Item B,

26 est dicendum] dico CI

27 dignissima]

30 sed est] in aliquo, immo est magis CIK |i nam] cum add.

CI || probant] per hoc add. A 1

Ad haec tria argumenta respondet Burlaeus in libro De puritate artis 8 Hic supra, lin. 4. cae tractatus longior, pars I, c. 3 (ed. cit., pp. 12-19). 1

logi-

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

201

si 'homo' haberet suppositionem personalem quod tunc esset falsa, quia quaehbet singularis est falsa4. Sed ista ratio est contra ipsos, quia si 'homo' stet simphciter in ista et non pro ahquo singulari, igitur pro ahquo aho, et per consequens illud esset dignissima creaturarum. Sed hoc 35 est falsum, quia tunc esset nobihus omni homine. Quod est manifeste contra e o s, quia numquam commune vel species est nobilius suo singulari, cum secundum modum eorum loquendi inferius semper includat suum superius et plus. Igitur illa forma communis, cum sit pars istius hominis, non est nobihor isto homine. Et ita si subiectum in ista 'homo 40 est dignissima creaturarum, supponeret pro ahquo aho ab homine singulari, ipsa esset simphciter falsa. Ideo dicendum est quod 'homo' supponit personaliter, et est de virtute sermonis falsa, quia quaehbet singularis est falsa. Tamen secundum intentionem ponentium eam vera est, quia non intendunt quod homo 45 sit nobihor omni creatura universahter, sed quod sit nobihor omni creatura quae non est homo. Et hoc est verum inter creaturas corporales, non autem est verum de substantiis intellectuahbus. Et ita est frequenter quod propositiones authenticae et magistrales sunt falsae de virtute sermonis, et verae in sensu in quo fiunt, hoc est, ilh intendebant per eas so veras propositiones. Et ita est de ista. Ad secundum 6 dicendum quod omnes tales 'color est primum obiectum visus', 'homo est primo risibilis', 'ens est primo unum'; simihter 'homo est primo animal rationale', 'triangulus habet primo tres angulos', 'sonus est primum et adaequatum obiectum auditus', et ceterae tales 31 homo om. CI |l quod om. CI istud CI 1! ipsos] eos BE (hom.) A B

33 in ista om. CI

34 digniss.] creatura add. B

aliqua add. CI

38 istius] illius A^CIV*

creatura aid. A om. CIV 4

esset] propositio add. CIK

si] li add. B

36 eos] ipsos A C

32 ett 1 ] esset CI

vel] universale vel add. B ;; species]

39 hominis] singularis CIK ita] ideo CI

42 Ideo] Item I, om. A ;j quod] li add. CIK

ista ratio]

33-34 singulari... aliquo om. 40 digniss.]

supponit] in ista add. A 1

45 omni

47 est 1 ] re vera add. D, add. std del. A 1 Y frequenter] semper B, om. A

48 auth.]

auctorum CI ;! et orru CIV 4

48-50 sunt... ista] quae sunt falsa de virt. serm., sunt vera in

sensu quo fiunt, hoc est in sensu quem (quo C) ipsi intendunt pcr eas. Et ita est hic CI simpliciter add. D

52 ens... similiter om. C

53 angulos] etc. add. CIV 4

48 sunt] 54 et adaequ.

mg. A\ om. CIV 4

Haec ratio apud Burlaeum expressis verbis non legitur, sed habetur apud Ps.-Richardum de Campsall, Logica contra Ockham, cap. 53: "Si enim [subiecta] supponant pro individuis, falsae sunt, cum quaelibet singularis sit falsa, quia nec iste homo nec iste, et sic de singulis, est dignissima creatura creaturarum" (cod. cit., ff. 84v); fere omnia quae Inceptor in hoc capitulo dicit, impugnantur a 5 Supra, lin. 10-16. Ps.-Campsall, ibidem, fF. 84v-85v. 4

202

PARS I CAP.

59

multae, sunt simpliciter falsae de virtute sermonis, tamen illae quas 55 P h i l o s o p h u s intendebat per istas simt verae. Unde sciendum quod sicut frequenter P h i l o s o p h u s et a l i i accipiunt concretum pro abstracto et e converso 8, simihter ahquando accipiunt plurale pro singulari et e converso, ita frequenter accipiunt actum exercitum pro actu signato et e converso. Est autem actus exer- 60 citus qui importatur per hoc verbum 'est', vel ahquod huiusmodi, quod non tantum significat ahquid praedicari de ahquo sed exercet, praedicando unum de aho, sic dicendo 'homo est animaT, 4homo currit', 'homo disputat', et sic de aliis. Actus autem signatus est ille qui importatur per hoc verbum 'praedicari' vel 'subici' vel 'verificari' vel 'compe- 65 tere' vel huiusmodi, quae idem significant. Verbi gratia sic dicendo 'animal praedicatiu: de homine', hic non praedicatur animal de homine, quia in ista propositione animal subicitur et non praedicatur, et ideo est actus signatus. Et non est idem dicere 'animal praedicatur de homine' et 'homo est animaT, quia una est multiplex et alia non. Sicut non est 70 idem dicere quod genus praedicatur de hoc communi 'homo' et quod hoc commune 'homo' est genus. Nec est idem dicere 'genus praedicatur de specie' vel 'haec vox "animal" praedicatur de hac voce "homo" ' et 'species est genus' vel 'haec vox "homo" est haec vox "animal" nam primae duae sunt verae et secundae duae sunt falsae. 75 Et tamen hoc non obstante P h i l o s o p h u s accipit ahquando actum exercitum pro actu signato et ahquando e converso, et ita faciunt multi alii. Et hoc facit multos incidere in errores. Et ita est in proposito. Nam ista propositio 'homo est primo risibilis', accipiendo 'primo' sicut accipit P h i l o s o p h u s I Posterio- so rum 7, est ita falsa sicut ista 'species est genus', sed tamen actus signatus, in cuius loco ponitur, est simphciter verus. Sicut haec est vera 'de homine praedicatur primo hoc praedicatum "risibile"'; et in isto actu 55 illae] propositiones add. BE

56 Philos. ... verae] Philosophi (et alii accipiunt add. I) inten-

dunt (vel intendebant add. C) per istas, sunt verac simplicitcr CI, simpliciter add. K sibi constant) gnatus A

61 aliquod] aliquid C 66 vel] et IV 4

aliae DI

62 aliquo] alio DIV 4

68-70 hic... animal om. I

hoc communc CI, om. V41| quod 1 om. CI cie] et species est genus add. D

57 et] multi add. V 4

60 signato] sig-to A 1 , significato DI (etiam infia, alii aliter, sed non

58 aliquando] alii A^CE, autem A

71 quod 1 ]

72 cst] hoc commune add. CIK ' Nec] et non CI

74 et... vel om. D

76 aliquando om. AIV 4

64 Actus... ille] est autcm actus si70 multiplex] siniplex C

80 Philos.] Aristot. I

82 ponitur] accipitur CIK, est A 1 , actus exercitus add. A A 1

81 ita] ista CI |; tamen om. CI

83 primo trp. p. praedicatum ACI

om. AXE ;; et] in ista significatione vel add. C 8

Cf. supra, cap. 5-7.

7

73 spe-

75 nam] quia in omnibus istis DB II secundae]

Aristot., Anal. Poster., I, c. 4 (73b 32-74a 3).

1

hoc

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

203

signato tam 'homo' quam 'risibile' supponit simpliciter pro intentione 85 animae, nam de hac intentione animae praedicatur primo 'risibile', non tamen pro se sed pro singularibus. Et debet iste actus sic exerceri 'omnis homo est risibihs, et nihil ahud ab homine est risibile'; et ita in isto actu signato 'homo' supponit simphciter et pro intentione 8. Sed in actu exercito correspondente 'homo' supponit personahter et pro rebus singula90 ribus, quia nulla res potest ridere nisi res singularis. Et ideo in actu signato bene ponitur hoc incomplexum 'primo', sed in actu exercito correspondente non debet poni 'primo'. Et quia 'primo' dicit idem quod praedicari de ahquo universaliter et de nullo nisi de quo illud praedicatur, ideo tah actui signato debent correspondere duo actus exerciti. Sic » est de ista 'sonus est primum obiectum et adequatum auditus'. Nam falsa est de virtute sermonis, quia aut 'sonus' supponit pro re singulari aut pro re communi; si pro re singulari, tunc est falsa, quia quaehbet singularis est falsa; si pro re communi, tunc adhuc est falsa, quia secundum i s t o s nulla res communis apprehenditur a sensu, et ideo est 100 simpliciter falsa de virtute sermonis. Tamen forte secundum communiter loquentes et bene intelhgentes per istam intelligitur unus actus signatus, et est iste 'de sono praedicatur primo esse apprehensibile ab auditu', 84 homo] hominc V 4 add. BK, homo add. mg. V 4 suis add. B risibile A

simpliciter] quia add. DV 4

85 de] pro C

praedicatur] haec intentio add. K

Et] sed A 1 , tamen B j, debet iste] potest idem B et... intentione] animae add. A A 1 , om. CI

92 Et] hoc add. A 1 , om. AE

animae] homo A X D, homo

primo] esse add. BCK

86 pro 1 ]

88 homo] tam homo quam

90 in] isto add. A 1

91 hoc] illud C

idem] illud ADIV 4 , om. C

93 praedicari] praedicatur AA^CDI,

vere add. A 1 ' de 1 ] reliquo vel de add. C ; aliquo] alio A

de*] illo de add. BE " illud] idem A 1

94 Sic] sicut AA X CEI non I !' aut] autem AI

95 Nam] haec propositio add. BD 96-97 singulari... communi trp. BD

modo D \< ' tunc] sic V 4 , haec add. A, om. D modo D l| communi] universali K

est add. D

:l

97 si... singulari mg. B, si secundo

quia] tunc add. D

timc] sic B, om. DI

add. B V 4 : appreh.] apprchendi potest I add. CDV 4 , propositio add. (ultra) D

1

96 quia] cum A, nam CV 4 , 98 si... communi] si primo

99 istos] istam opinionem A, istum V 4 , etiam

sensu] communi exteriori add. A

et om. CI

est] illa add. A 1 , isu add. B, haec add. E

101 et] vel CI ; bene om. A X B

ideo] illa I, illa

100 falsa] quantum

per istam] per illam (p. actus) CI, om. A

102 auditu]

a potentia auditiva K

Gualterus de Chatton, Lectura Sent., I, d. 4, a. 1 allegat hunc locum, dicens: "Hic dicit Hok. in prima parte tractatus de logica, cap. 65 [non enim habuit cap. 51 nostrae editionis] quod Philosophus intendit quod 'risibile' praedicatur convertibiliter de homine et 'animal rationale' praedicatur convertibiliter de ista intentione 'homo'. Et ad istam intentionem subiectum supponit pro ipsa intentione animae. Et idem dicit in Primo, distinctione 2, quaestione 4" (cod. Paris. Nat. lat. 15886, f. 175rb). Per verba "in Primo" intelligitur Guillelmi Scriptum in I Sent., d. 2, q. 4 (ed. St. Bonaventure, N.Y., II, 99-152), ubi, praesertim inde a p. 127, multa habentur de suppositionibus terminorum. 8

204

PARS I CAP.

59

quia de hoc communi praedicatur primo tale praedicatum. Non tamen pro se sed pro singularibus, quia in tah propositione ubi subicitur hoc commune 'sonus' et praedicatur hoc praedicatum 'apprehensibile a po- 105 tentia auditiva', 'sonus' non supponit pro se et simphciter, sed supponit pro singularibus. Sicut in ista 'omnis sonus est apprehensibihs a potentia auditiva' subicitur hoc commune 'sonus', et tamen non pro se sed pro singularibus. Et ita in actu signato 'sonus' supponit simphciter et pro intentione animae, sed in actu exercito utroque supponit personahter et no pro singularibus, hoc est pro suis significatis. Exemplum de praedictis est manifestum in theologia. Nam haec est vera 'substantia intehectuahs completa, non dependens ad aliud suppositum, est primo persona' eadem ratione qua ista est vera 'homo est primo risibihs', quia eadem ratio est de una et de aha. Tunc quaero: ns aut subiectum istius propositionis supponit personahter et pro singularibus, et tunc est falsa, quia quaehbet singularis est falsa; patet inductive. Aut supponit simphciter et pro forma communi, et tunc est falsa, quia nuha forma communis, nec primo nec non primo, est persona, quia omni communi - etiam secundum e o s - repugnat ratio personae. Idem est 120 de istis 'singulare est primo unum numero', 'individuum primo distinguitur a communi', et sic de multis tahbus, quae falsae sunt de virtute sermonis, et tamen actus signati correspondentes sunt veri. Ideo dicendum est, sicut prius, quod suppositio simplex est quando terminus supponit pro intentione animae, quae est communis per prae- 125 dicationem pluribus, ahquando autem est propria uni. Et huius ratio est quia nihil est a parte rei quin sit simphciter singulare. Unde error i s t o r u m omnium qui credebant ahquid esse in re praeter singulare et quod humanitas, quae est distincta a singularibus, est ahquid in individuis et de essentia eorum, induxit eos in istos errores 130 et multos ahos logicales. Hoc tamen ad logicum non pertinet considerare, sicut dicit P o r p h y r i u s in prologo 9 , sed logicus tantum 103 quia] hoc est CI ii communi] sonus add. mg. A !| tale] hoc D, vel hoc add. B !! praedicatum] apprehensibile a potentia auditiva add. BD supponit om. AA X E

104 pro] suis add. CI

108 non... sed] nonnisi C '! pro 1 ] suis add. I

que] utrumquc B, uterque C K

112 de] cx A, pro CIV 4

106 et om. A C I |!

109 et om. A B D

1 1 0 utro-

113 intcllect.] intelligibilis IV 4

116 is-

1 1 7 est 1 ] manifcste add. B ;! quia... falsa1 om. (hom.) B

119 nec 1 ... non om. B

120 ratio] esse CI [j personae] personam C, persona I' Idem] iudicium add. B

122 multis] aliis add. B

tius] unius CI

123 et om. A X B ;| tamen... veri] verae sunt secundum intellectum unum (?) utcntium ct pcr istam intelligunt actus significatos correspondentes B om. C V 4 9

signati] eorum add. CI ;; corresp.] cis add. C

128 qui] est quod CI, quo D V 4 ;i in re] a parte rei CI

Porphyrius, Isagoge (versio Boethii, ed. cit., p. 5).

125 animar

130 eorum] et hoc add. CI

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

205

habet dicere quod suppositio simplex non est pro suo significato; sed quando terminus est communis habet dicere quod suppositio simplex 135 est pro ahquo communi suis significatis. Utrum autem illud commune sit in re vel non, ad eum non pertinet. Ad tertium dicendum est quod vox praedicatur de voce et simihter intentio de intentione, non tamen pro se sed pro re. Et ideo per talcm propositionem 'homo est animaT, quamvis vox praedicetur de voce vel 140 intentio de intentione, non denotatur quod una vox sit aha vel quod una intentio sit aha, sed denotatur quod illud pro quo stat vel supponit subiectum sit illud pro quo stat vel supponit praedicatum. Si autem adhuc o b i c i a t u r contra praedicta quod haec est vera 'piper venditur hic et Romae', et tamen nulla singularis est vera. Et 145 non est vera nisi secundum quod 'piper' supponit simpliciter; et non pro intentione; igitur suppositio simplex non est pro intentione: D i c e n d u m quod ista propositio si sit de copulato extremo est simphciter falsa, quia quaehbet singularis est falsa. Etiam secundum quod habet suppositionem simphcem est falsa, quia nullus vult emere illud 150 commune 'piper1, sive sit in re extra sive in anima, sed quihbet intendit emere ahquam rem singularem quam non habet. Sed illa propositio vera est si sit copulativa, scilicet ista piper venditur hic et piper venditur Romae', quia ambae partes sunt verae pro diversis singularibus. Unde non plus est ista vera 'piper venditur hic et Romae' quam ista 'piper 155 singulare venditur hic et Romae' 10 .

[CAP. 6 7 . DE SUPPOSITIONE MATERIALI IN SPECIALI]

Praemissa divisione suppositionis dicendum est de membris in speciah, et primo de suppositione materiah. Circa quod sciendum quod suppositio materiahs cuihbet quod quo137 A d ] propter idem praem. A 1 , per idem praem. D

135 suis signif.] sive singulari I

140 intentione] hoc tamen non est pro se sed pro re, unde A 1 j| denotatur] per cum add. A 1 140-41 vel... alia om. A 1

143 Si... obic.] sed adhuc obicitur CI 144-45 Et... vera om. A

etc. B, nec pro intentione, igitur etc. D tione 1 ] animae add. A l

147 extremo] sic add. A

falsa] et fidsa est add. BD ;: quod] piper add. BD om. BD || quilibet] emens add. BD est vera B

145 piper om. CI

149 est fiilsa om. A X BDV 4 154 non om. D

Cf. Gualterus Burlaeus, De suppositionibus

150 sive... anima

151-52 vera... ista] copulativa 154 Romae] ut est de toto prao-

dicato add. B D 10

146 inten-

148 quaelibet] sua add. I || est] simpliciter add. I

151 aliquam om. A C E

152 piper venditur 1 om. B

144-46 Et... intentione 1 ] igitur

(ed. cit., p. 54).

206

PARS I CAP.

59

cumque modo potest esse pars propositionis competere potest. Omne 5 enim tale potest esse extremum propositionis et pro voce vel scripto supponere. Et de nominibus quidem est manifestum, sicut patet in istis 'homo: est nomen', 'homo: est numeri singularis'. Hoc etiam idem patet de adverbiis, verbis, pronominibus, coniunctionibus, praepositionibus, interiectionibus, sicut patet in istis 'bene: est 10 adverbium', 'legit: est indicativi modi', 'legens: est participium', 'iste: est pronomen', 4si: est coniunctio', 4ex: est praepositio', cheu: est interiectio'. Simihter etiam propositiones et orationes talem suppositionem habere possunt, sicut patet in istis 4homo est animal: est propositio vera\ 'hominem currere: est oratio', et sic de consimihbus. 15 Et potest ista suppositio non tantum competere voci sed etiam scripto et parti propositionis mentahs, sive sit propositio sive pars propositionis et non propositio. Unde breviter, omni complexo et incomplexo competere potest. Potest autem dividi suppositio materiahs, quia quaedam est quando 20 vox vel scriptum supponit pro se, sicut in istis 'homo: est nomen', 'hominis: est genitivi casus', 'homo est animal: est propositio vera', 'bene: est adverbium', 'legit: est verbum' et huiusmodi. Quandoque autem vox vel scriptum vel conceptus mentis non supponit pro se sed pro voce vel scripto, quod tamen scriptum vel quam vocem non si- 25 gnificat. Sicut in ista propositione vocah 'animal: praedicatur de homine', haec vox 'homine' non supponit pro hac voce 'homine', quia 'animar non praedicatur de hac voce
6 vcl] pro add. AA X I

7 quidcm] quibusdam I j in] dc AEI

10 praepos.] propositionibus C V 4 , et add. CI || in] de AE |j in istis om. D

11 legit... indic.] lcgo est verbum A 1 , legit est verbum D, om. B aliis BD

19 potest] ista suppositio add. A 1

20 dividi] ista add. A

iusm.] sic de aliis B D Q u a n d o q u e ] quaedam C pro add. A X D

quam om. CI 28 illud] hoc D

ii] hoc BD, talis V 4

vel 1 ] ct A A 1

16 Et] sed CI 18 et 1 ] vel 22 hominis... casus om. BD

24 autem] quando add. C ; mentis om. IV 4

26 Sicut] cum dico add. BD

positione vocali praedicatur de homine BD (hom.) C D

11-13 modi... interiectio] et sic dc

15 oratio] vera add. AIV* |; de] aliis add. B C D

25 vel 1 ]

26-27 in... homine] animal in pro-

27 supponit] hic add. D

30 ista] propositione add. BD

A1

23 hu-

27-28 quia... homine om.

31 illud] istud A^CIV 4

35 ta-

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

207

in ista propositione 'asinus est hominis' non praedicatur haec vox 'homo' sed haec vox 'hominis\ Simihter hic 'qualitas praedicatur de subiecto in concreto', h quahtas supponit pro concretis praedicabihbus de subiecto.

[CAP.

68.

DE

SupposmoNE SIMPUCI]

Sicut autem cuihbet complexo et incomplexo potest competere suppositio materiahs, ita cuihbet complexo et incomplexo significativo vel consignificativo potest competere suppositio simplex, nam quodh5 bet tale, sive sit mentale sive vocale sive scriptum, potest supponere pro conceptu mentis, sicut patet inductive. Et sicut quandoque suppositio materialis est pro illo quod supponit, et quandoque non pro illo quod supponit sed pro aho, quod tamen non significat, ita terminus mentahs supponens simphciter quandoque 10 supponit pro se \ sicut in istis 'homo est speaes', 'animal est genus', 37 hic] sic C, in ista D, om. A

38 subiecto] concreto I, et sic de consimilibus add. D, et ce-

tera add. V 4 CAP. 6 8 . - 2 et] vel A X D !; incompl.] significativo vel consignificativo add. C 5 potest] competere et add. I s u p p o n e r e ] competere C

6 mentis] et supponere add. C

3 et] vel A X C 7-8 est...

supponit] quandoque supponit pro se, quandoque non supponit pro se B, est quando complexum vel incomplexum supponit pro se quandoque quando non supponit pro se D pro quo A

9 supponens] potest supponere A

8 non trp. p. quod 1 C

quod]

10 supponit om. A

CAP. 68. - 1 Cf. Guillelmus de Ockham, Scriptum in I Sent., d. 2, q. 4 (ed. St. Bonaventure, N.Y., II, 135, lin. 13-17), ubi codices, duobus exceptis, legunt: "...ista, inquam, pars talis propositionis [mentalis] potest habere suppositionem personalem, et tunc stat et supponit pro ipsis rebus significatis, si significent res, vel potest habere suppositionem simplicem, et tunc stat et supponit pro se ipsa". Sic legit Inceptorem etiam Gualterus de Chatton, Reportatio, I, d. 3, q. 2 : "Et hic negant aliqui distinctionem inter suppositionem simplicem et materialem in propositione ex conceptibus in mente quamvis non in propositione in voce, quia subiectum in propositione concepta, secundum e o s, vel supponit pro re extra, et tunc personaliter, vel pro conceptu ipso, et tunc simpliciter. Sed ego [dico] quod est adhuc tertia, ita quod conceptus in mente potest supponere materialiter, sicut cum dico: iste conceptus est q u a l i t a s " (ed. G. Gal, "Gualteri de Chatton" cit., pp. 209s.). Nihilominus lectio duorum codicum, quam etiam in nostram editionem recepimus, probabiliter est correctio ab ipsomet Ockham introducta. Opinione enim de universali ut ficto, velut minus probabili, relicta, dicit: "Cui non placet ista opinio de talibus fictis in esse obiectivo potest tenere quod conceptus et quodlibet universale est aliqua q u a 1 i t a s exsistens subiective in mente" (loco cit., p. 289).

208

PARS I CAP. 59

et sic de aliis; quandoque autem supponit pro alia intentione animae, quam tamen non significat, sicut in tali propositione mentali 'hominem esse animal est propositio vera'. Et sic potest dici de multis aliis.

[CAP. 69. DE SUPPOSITIONE PERSONALI]

Nunc accedendum est ad suppositionem personalem. Circa quam est sciendum quod solum categorema, quod est extremum propositionis, significative acceptum, supponit personahter. Per primum excluduntur omnia syncategoremata, sive sint nomina sive coniunctiones sive adverbia sive praepositiones sive quaecumque alia, si aha sint. Per secundum1 excluditur omne verbum, quia numquam verbum potest esse extremum propositioni$ quando accipitur significative. Et si d i c a t u r quod sic dicendo 'legere est bonum', h legere accipitur significative et tamen supponit, d i c e n d u m quod ibi 'legere' non est verbum sed est nomen, et ita est ex usu quod infinitivus modus non tantum est verbum sed nomen. Unde si 'legere' remaneret ibi verbum, et non plus esset nomen quam 'legit', non magis esset haec vera 'legere est quam ista 'legit est bonum'. Sed unde est hoc ? Dico quod hoc est ex usu loquentium. Per iham particulam 'extremum propositionis' excluditur pars extremi, quantumcumque sit nomen et categorema 2. Sicut hic 'homo albus est animal' nec 'homo' supponit nec 'albus' supponit sed totum extremum supponit. Et ideo quantumcumque ahquando partes extremorum se habeant secundum superius et inferius, non oportet consequentiam esse bonam inter ihas propositiones, quia iha regula debet intehigi quando ipsa extrema quae supponunt in propositionibus ordinantur secundumsu11 autem] etiam I, sic add. A 13 esse] hominem vel add. A \\ vera] quia in ista 'hominem esse animal* non supponit pro se sed pro ista 'homo est animal', quam tamen non significat add. B CAP. 69. - 2 personalem] in speciali add. A 1 3 est1 om. C D V 4 4 acceptum] sumptum A C 6 coniunctiones] verba BD || adverbia] interiectiones BD 6-7 si alia] si syncategoremata alia A, om. B C D 7 sint] sicut A, sumcre C || secundum] extremum A 8 quando... signif.] significative sumptum B 9 est] bonum add. (!) K 10 signif.] tantum add. A !| tamen] personaliter non add. mg. B ;; supponit] et est extremum propositionis add. A X D, personaliter add. CIV 4 |j ibi] li V 4 , li add. C 11 usu] loquentium add. A A 1 , loquendi add. I 15 hoc* om. A X BCEI 16 illam] secimdam AC, tertiam IK ! partic.] primi add. A !| extr. prop.] extremi A, om. CI 16-17 extremi] quae add. mg. C 20 secundum] sicut B C 22 secundum] sicut (etiam infra) B

2

CAP. 69. - 1 Scilicet per verba 'extremum propositionis, significative acceptum'. Cf. Burlaeus, De suppositionibus (ed. cit., pp. 31-34).

5

10

15

20

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

209

perius et inferius. Unde non sequitur 'tu es vadens ad forum, ergo tu es exsistens ad forum'; et tamen Vadens' et 'exsistens' ordinantur secun25 dum superius et inferius; sed ista extrema Vadens ad forum' et 'exsistens ad forum' non sic ordinantur, ideo consequentia non valet. Tamen aliquando consequentia valet, quia aliquando non possunt tales partes ordinari secundum superius et inferius nisi etiam tota extrema sic ordinentur vel possint sic ordinari, sicut patet hic 'homo albus - animal 30 album', 'videns hominem - videns animaT et sic de multis aliis. Et ideo frequenter est talis consequentia bona sed non semper, et ita pars extremi non supponit in tah propositione, tamen in aha propositione supponere potest. Per tertiam particulam 'significative acceptum' excluduntur catego35 remata taha quando supponunt simpliciter vel materiahter. Tunc enim, quia non accipiuntur significative, ideo personahter non supponunt, sicut hic 'homo est nomen', 'homo est species', et in consimihbus.

[CAP. 7 0 . DE DIVISIONIBUS SUPPOSITIONIS PERSONALIS]

Suppositio personahs potest dividi primo in suppositionem discretam et communem. Suppositio d i s c r e t a estin qua supponit nomen proprium ahcuius vel pronomen demonstrativum significative sumptum; 5 et tahs suppositio reddit propositionem singularem, sicut hic 'Sortes est homo', 'iste homo est homo\ et sic de ahis. Et si d i c a t u r quod haec est vera 'haec herba crescit in horto meo', et tamen subiectum non habet suppositionem discretam, d i c e n d u m est quod ista propositio est falsa de virtute sermonis; sed per 10 eam intelligitur talis propositio 'talis herba crescit in horto meo\ ubi subiectum supponit determinate. Unde advertendum est quod quando 24 exsistens1] in foro vel add. A^CDC ordinantur] hic add. CK 26 ad forum] in fbro CI || ordin.] et add. BI -j valet] est bona C 27 valct] est bona BD ; non s. lirt. A 1 , om. A 28 nisi] licet 11| rtiam om. BIV 4 29 vel... ordinari om. BD i, hic] haec C, inter ista add. BD ,j homo] est add. I;; albus] ergo add. A || animal] est add. I 30 hominem] ergo add. A multis aliis] aliis B, multis C, similibus D 31 ita] ista A, licet BD, ideo C 32 supponit] signi£cative sumptum add. A |i tali] ista B, illa D || p r o pos.] bene add. B 34 tertiam] istam B, illam DE, vero add. A X BDE 34-35 categ.] syncategoremata A 1 36 non 1 ] semper add. B CAP. 70. - 2 Suppos. 1 ] autem add. CDI !| suppos.*] personalem add. A 3 Suppos.] autem add. BI || in qua] ubi B 5 et] timc add. A || suppos.] propositio BI 7 quod om. AA X BE || horto] orto BCDIV 4 9 est1 om. AA X BE ,1 isu] haec A, illa A X DIV 4 ;; sed] et BD 10 eam] istam A, ipsam BDEI,; talis1] ista CI, haec C ulis" om. BD " herba] eiusdem speciei add. A X BD ; crescit] hic et add. B ;| ubi] ibi A 11 Unde] ubi A^CBD. quando corr. in quandoque C

OCXHAM, SUMMA LOGICAB

14

210

PARS I CAP.

59

aliqua propositio falsa est de virtute sermonis, sed tamen aliquem sensum verum habet, ipsa accepta in illo sensu, debent subiectum et praedicatum habere eandem suppositionem quam habent in illa quae de virtute sermonis est vera Suppositio personahs c o m m u n i s est quando terminus communis supponit, sicut hic 'homo currit', 'omnis homo est animal\ Suppositio personahs communis dividitur in suppositionem c o n f us a m et d e t e r m i n a t a m . Suppositio determinata est quando contingit descendere per aliquam disiunctivam ad singularia; sicut bene sequitur 'homo currit, igitur iste homo currit, vel ille', et sic de singulis. Et ideo dicitur suppositio determinata quia per talem suppositionem denotatur quod talis propositio sit vera pro aliqua singulari determinata; quae singularis determinata sola, sine veritate alterius singularis, sufficit ad verificandam talem propositionem. Sicut ad veritatem istius 'homo currit' requiritur quod ahqua certa singularis sit vera. Et quaehbet sufficit, etiam posito quod quaehbet aha esset falsa; tamen frequenter multae vel omnes sunt verae. Est igitur regula certa, quod quando sub termino communi contingit descendere ad singularia per propositionem disiunctivam, et ex quahbet singulari infertur talis propositio, tunc ille terminus habet suppositionem personalem determinatam. Et ideo in ista propositione 'homo est animaT utrumque extremum habet suppositionem determinatam, quia sequitur 'homo est animal, igitur iste homo est animal vel ille', et sic de singuhs. Similiter sequitur 'iste homo est animaT, quocumque demonstrato, 'igitur homo est animar. Simihter sequitur 'homo est animal, igitur homo est hoc animal vel illud animal vel illud', et sic de singuhs. Et bene sequitur 'homo est hoc animaT, quocumque animah demonstrato, 'igitur homo est animaT. Ideo tam 'homo' quam 'animaT habet suppositionem determinatam. 12 tamen] secundum quod add. C 17 animal om. A

15 vera] falsa AIK, quod corr. V 4

13 et] vel C

21 ille] homo currit add. A X D, homo est add. I, vel iste homo currit vel illa add.

(ultra) A 1 |! singulis] aliis add. B || ideo] etiam add. C

22 suppositionem] propositionem D K V 4

23 quod] aliqua singularis add. B i! aliqua... determ.] aliquo... determinato K veritatem talis propositionis I ; verif.] verificandum B D V 4 men... verae om. D

28 verae] falsae C

add. V 4 j| homo*] vel iste homo add. C

32 suppos.] personalem add. D

om. B C

35 quoc.] animali add. I ;; Similiter] et ex alia

35-36 Similiter... animal 1 om. (hom.) B ;; Similiter... est* om. A 1

animal om. (hom.) I

36 vel 1 ] homo est add. A C V 4

37 illud] animal add. V 4

vel 1 ] homo est add. V 4

37-38 Et... animal om. (hom.) B

38 animali om. D || animal] et add. ABE n Ideo] igitur A X I 1

Cf. Burlaeus, De suppositionibus

27-28 ta-

33 igitur] sequitur

34 vel ille] igitur hoc est hoc animal vel illud I, homo est

animal add. A X V 4 , vel ille add. BD ; est] hoc add. I parte D

25 verif. ... propos.]

26 requiritur] sufficit A

35-38 Similiter... 36-37 vel 1 illud 37 bene] etiam D

39 suppos.] personalem add. B

(ed. cit., p. 54).

15

20

25

30

35

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

40

45

50

55

60

65

70

211

Suppositdo personalis confusa est omnis suppositio personalis termini communis, quae non est determinata. Et illa dividitur, quia quaedam est suppositio c o n f u s a t a n t u m et quaedam est suppositio c o n f u s a et d i s t r i b u t i v a . Suppositio personalis confusa tantum est quando terminus communis supponit personaliter et non contingit descendere ad singularia per disiunctivam, nulla variatione facta a parte alterius extremi, sed per propositionem de disiuncto praedicato, et contingit eam inferri ex quocumque singulari. Verbi gratia in ista 'omnis homo est animaT, li animal supponit confuse tantum, quia non contingit descendere sub animah ad sua contenta per disiunctivam; quia non sequitur 'omnis homo est animal, igitur omnis homo est hoc animal, vel omnis homo est illud animal, vel omnis homo est aliud animaT et sic de singuhs. Sed bene contingit descendere ad propositionem de disiuncto praedicato ex singularibus, quia bene sequitur 'omnis homo est animal, igitur omnis homo est hoc animal vel illud', et sic de singulis; quia consequens est una categorica, composita ex hoc subiecto 'homo' et hoc praedicato 'hoc animal vel illud vel illud', et sic de singulis. Et manifestum est quod hoc praedicatum vere praedicatur de omni homine, ideo illa universalis est simpliciter vera. Et similiter ista infertur ex quohbet contento animahs, nam bene sequitur 'omnis homo est hoc animar, quocumque animali demonstrato, 'igitur omnis homo est animaT. Suppositio confusa et distributiva est quando contingit ahquo modo descendere copulative, si habeat multa contenta et ex nullo uno formaliter infertur. Sicut est in ista 'omnis homo est animaT, cuius subiectum supponit confuse et distributive: sequitur enim 'omnis homo est animal, igitur iste homo est animal et ille homo est animaT, et sic desinguhs; et non sequitur formahter 'iste homo est animaT, quocumque demonstrato, 'igitur omnis homo est animaT. Quod dixi 'aliquo modo contingit descendere', hoc dixi quia non semper eodem modo contingit descendere. Nam aliquando contingit 42 et om. AA X BE

46 disiunc.] ncc pcr copulativam add. infia, Parte II, c. 17, lin. 207

47 disiuncto] extremo add. (!) A 1 CIV 4

47-48 quocumque] quacumque AEV 4 , qualibet B

49 supponit] stat B ,i sub] ab A^BCV 4

51-52 animal 1 ... animal om. A X BCD

singularia A

53-54 singularibus] ad singularia add. A 56 et] ex add. V 4

60 nam] quia BD

66 homo 1 ... animal om. ABE

autcm add. A 1 , om. C

48 li om. contenta]

53 ex] de A, ct E, omnibus add. A X D

55 animal om. A B ;| illud] vel illud add. AA^D, add. mg. V 4

57 vel illud 1 om. BI i; hoc] cuius D

59-60 animalis] sub animali B C D nulla A

50 sua] significata et ad sua add. CI

dixi 1 ] autem quod C

59 vera] siait alia add. D j| Et om. A X BD 63 ex] ista videtur et cx add. 1,1 nullo uno]

67 quoc.] aliquo B, animali add. C

69 Quod] quia I,

modo] non add. A 1 , ! hoc dixi 1 om. A C |, non] scquitur add. I

212

PARS I CAP.

59

descendere nulla variatione facta circa propositiones nisi quod in prima subicitur vel praedicatur terminus communis, et postea accipiuntur singularia, sicut patet in exemplo praedicto. Aliquando autem contingit descendere aliqua variatione facta, immo aliquo dempto in una propositione quod accipitur in alia, quod nec est terminus communis nec 75 contentum sub termino communi. Verbi gratia sic dicendo 'omnis homo praeter Sortem currit' bene contingit ahquo modo descendere ad ahqua singularia copulative; nam bene sequitur 'omnis homo praeter Sortem currit, igitur Plato currit et Cicero currit', et sic de aliis, [aliis] a Sorte. Sed in istis singularibus aliquid dimittitur quod accipiebatur in ao universah, quod non fiiit terminus communis nec signum distribuens ipsum, scihcet dictio exceptiva cum parte extra capta. Et ita non eodem modo contingit descendere sub ista 'omnis homo praeter Sortem currit' et sub ista 'omnis homo currit', nec etiam ad omnia eadem contingit descendere. 85 Prima suppositio confiisa et distributiva vocatur suppositio confusa et distributiva m o b i l i s , secunda vocatur confusa et distributiva immobilis2.

[CAP. 7 1 . A D VIDENDUM QUANDO TERMINUS COMMUNIS HABET UNAM SUPPOSinONEM ET QUANDO ALLAM]

Istis visis videndum est quando terminus communis habet unam suppositionem personalem et quando aham. Et primo videndum est de nominibus, secundo de pronominibus relativis, quia diverae regulae 5 dantur de istis et de ihis. Est ergo primo sciendum quod quando in categorica nuhum signum universale distribuens totum extremum propositionis additur termino, 73 pracdicto] prius dicto A

74 facta] circa propositioncs add. A 1

77 aliquo modo om. ABE

79 et... currit om. A ii Cicero] Arno A 1 , Ioanncs BV 4 , Terentius K ii aliis 1 ] singulis I 79-80 a Sorte om. CIV 4

81-82 quod... ipsum om. D

dcre trp. p. descendere (lin. 83) CI, om. A V 4

82 ita] ideo IV 4

aliis1 D, om. alii

84-85 nec... descen-

87-88 mobilis... immobilis trp. B \\ vocatur] vero et add.

suppositio B CAP. 71. - 3 quando] est quod add. A V 4 7 in] aliqua propositione add.

A1,

5 nomin.] et add. A I V 4 || secundo] vidcndum est add. B

aliqua add. CI, propositione add. K V 4

8 propos. om. BD || additur]

additum D || termino] communi add. I 2

sitionibus

Haec, sicut et aliae divisiones, legitur etiam apud Burlaeum, De (ed. cit., pp. 41s.).

suppo-

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

213

nec mediate nec immediate, hoc est nec a parte eiusdem extremi nec a 10 parte extremi praecedentis, nec negatio praecedit nec ahqua dictio includens aequivalenter negationem vel signum universale, semper tahs terminus communis supponit determinate. Verbi gratia in ista 'homo est animaT nullum signum universale additur, nec negatio nec tahs dictio aequivalenter includens negationem vel signum universale, ideo uterque 15 terminus supponit determinate. Idem est dicendum de ista 'aliquis homo currit', quia signum particulare additum vel non additum non variat suppositionem personalem, quamvis faciat frequenter terminum stare personahter. Simihter in ista 'animal est omnis homo', quamvis ponatur signum universale, non tamen praecedit hunc terminum 'animaT, ideo 20 li animal supponit determinate. Simihter hic 'animal non est homo', quamvis ponatur negatio, quia tamen non praecedit istum terminum 'animaT, ideo 'animal' stat determinate. Sed in ista 'omnis homo est animar, 'homo' non habet suppositionem determinatam, quia distribuitur signo universah, nec 'animaT habet 25 suppositionem determinatam, quia sequitur mediate signum universale. Sed hic 'videns omnem hominem est animaT, quia hoc signum omnem' non distribuit totum subiectum, ideo non facit praedicatum stare nisi determinate. Unde bene sequitur 'videns omnem hominem est animal, igitur videns omnem hominem est hoc animal, vel videns omnem ho30 minem est illud animal vel illud', et sic de singuhs. Sed in ista 'omnem hominem videns est animaT, quia signum distribuit hoc totum 'hominem videns', ideo praedicatum non stat determinate. Et consimihter est de ista 'cuiuslibet hominis asinus currit', nam hic praedicatum supponit confiise tantum; in ista autem 'asinus cuiushbet hominis currit' praedi35 catum stat determinate Simihter in ista 'homo non est animar, quam10 aliqua] detcnninatio importans multitudinem nec aliqua add. V 4 ; dictio] determinatio A K , aequivalens vel add. A

11 aequiv.] aliquam add. A J B . vel... univ. del. I, om. A X BDV 4

cludens] aliquam add. A X D dicati add. A X BD

17 stare] ministrare K, tantum add. CI

20-22 Similiter... determinate om. (hom.) C

14 in-

19 univers.] a parte prae21 istum terminum om. A I V 4

22 determinate] similiter hic 'aliquis homo bis fuit videns', licet 'bis' importet multitudinem (vide \ed. lin. 10) quia tamen non praecedit hunc terminum 'homo' ideo stat determinate add. V 4 , add. in imo f . B 25 sequitur... universale] homo praecedit ly animal non immediate sed mediante signo universali B 30 vel illud] animal add. I, om. C V 4 add. A 1

omnem ita (pro omne) codd., edd.

33 ista] quod add. V 4 , hic] hoc CDI, om. B

31 totum] omnem

34 in... autem] sed in ista I

Cf. H. Denifle - Ae. Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis, I, n. 474 (I, Parisiis 1889, 558), ubi leguntur errores a Roberto Kilwardby die 18 Martii 1277 condemnati: "In L o g i c a 1 i b u s, n. 3: Item, quod non est suppositio in propositione magis pro supposito quam pro significato, et ideo idem est 1

214

PARS I CAP.

59

vis 'homo' stet vel supponat determinate, tamen 'animaT, quia negatio determinans verbum praecedit, ideo non stat determinate. Similiter in ista 'Sortes differt ab homine', praedicatum supponit non determinate, quia hoc verbum 'differt' includit negationem aequivalenter.

[CAP. 72. DE DUBHS QUAE MOVERI POSSUNT CONTRA PRAEDICTA]

Circa praedicta potest dubitari. Primo, quahter supponit 'homo' in ista 'Sortes fuit homo'; ponatur quod Sortes non sit. Simihter, quahter supponunt termini in illis de praeterito et in ilhs de futuro et de possibih et in aliis propositionibus de modo. Et est ratio dubitationis, quia dictum est p r i u s 1 quod terminus numquam supponit pro ahquo nisi de quo verificatur; sed 'homo', si Sortes non sit, non verificatur de Sorte, quia tunc est haec falsa 'Sortes est homo'; igitur non supponit pro Sorte, et per consequens non supponit determinate. Secundo est dubium de istis 'homo albus est homo', 'cantans missam est homo\ 'creans est Deus', supposito quod nullus sit albus et quod nullus cantet missam et quod Deus non creet. Pro quibus subiecta supponunt ? Quia videtur quod pro nulla re significata, quia de nulla tah verificantur; nec pro se ipsis, quia tunc non haberent suppositionem personalem; igitur non supponunt determinate pro ahquo, et per consequens non habent suppositionem determinatam. Tertium dubium est, quahter subiectum supponit in tahbus 'equus tibi promittitur\ 'viginti hbrae tibi debentur'. Et est ratio dubitationis, 38 supponit non trp. EIK

aliquibus A

7 quia] propter hoc add. B, propter hoc quod add. D

13 nullus] homo add. B

8 homo] posito A 1

materialem I j| determ.] nec penonalem add. I

15 nulla tali] re tali nulla B

14 Deus non] 17 person.]

19 Tertium est] Tertio AI ' dubium est om. V 4 ;j qua-

liter] quomodo C

dicere 'cuiuslibet hominis asinus currit' et 'asinus cuiuslibet hominis currit' Res curiosa: haec condemnatio facta est sub pontificatu Ioannis XXI seu Petri Hispani, auctoris Summularium Logicalium. 1

20

6 aliis] 9 ve-

10 igitur] homo add. K ii non 1 ] est homo, ergo non add. C

13-14 quod 1 nullus] nec quod nullus V 4 , sit qui add. I

nullus C || creet] quaero add. V 4 , quibus] ista add. K

CAP. 72. -

15

4 sit] fuerit D, sed ftiit add. CI ; Similiter] dubium

5 et 1 ] in illis add. AA X IV 4 1, et 1 ] de modo, puta add. A X D, add. std del. B

rif.] homo add. A 1 || est] esset B V 4

io

39 negationem] in se add. K

CAP. 7 2 . - 3 supponit] iste terminus add. BD potest esse add. A*BD

5

Supra, cap. 63, lin. 33-35.

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

25

30

215

quia si terminus supponat pro contentis, videntur esse falsae, cum quaelibet singularis sit falsa; et ita si terminus subiectus supponat determinate, propositio est falsa. Quartum dubium est de talibus 'iste privatur visu', 'iste est aptus natus habere visum', et sic de multis tahbus. Quintum: qualem suppositionem habet praedicatum in ista 'genera et species sunt secundae substanriae' ? Sextum de istis 'actio est res extra 'relatio est vera res', 'creatio est idem reahter cum Deo', et de huiusmodi multis. Septimum est de ista 'iste bis fuit albus'; quia videtur quod 'albus' non supponat determinate. Octavum dubium: quomodo in ista 'tantum animal est homo' subiectum et praedicatum supponant ?

Item, de talibus 'Apostolus dicit hoc', 4 Anglia pugnat', 'bibe cyphum , l prora 35 est in mari', 'bonitas tua misericorditer agit', 'clementia principis gubernat regnum' et huiusmodi 2 .

40

Ad primum 8 istorum dicendum est quod in omnibus talibus termini supponunt personaliter4. Pro quo est intelhgendum quod tunc terminus supponit personahter quando supponit pro suis significatis, vel pro his quae fuerunt sua significata vel erunt vel possunt esse. Et sic intelhgendum est prius dictum; quia dictum est prius quod uno modo 'significare' sic accipitur. Hoc tamen intelhgendum est quod non respectu cuiuscumque verbi supponit pro illis; sed pro illis quae significat stricte accipiendo 'significare' supponere potest respectu cuiuscumque 23 est] erit C D

24 Quartum dubium] Similiter quarta dubitatio AIV 4

25 multis] singulis C, aliis add. I terminum B, om. C

26-27 genera] substantia I

A J B D E j relatio... res om. B

28 Sextum] Similiter I, dubium est add. vera om. A X CD

relatio] creatio A l

res] extra animam add. A X CD

30 Septimum] Septima A, Similiter A^IV4, dubium est add. BDE ; iste] Sortes (mg.) B BD, album A X CV 4

32 Octavum dubium] Similitcr A V 4

(qualiter B) trp. p. homo ABIV 4 A X BCDK

43 cuiusc.] aiiuslibct AI

albus] subiectum

34-36 Item... huiusmodi om.

35 bonitas] voluntas IV 4

40 vel] et C

:

dubium] cst add. BD, om. C ;| quomodo

34 Item] Septima est I, est V 4

34 hoc] Philosophus add. V 4

add. A^BCD, ipse add. (ultra) A*CD primum I

est1] tamen C

26 Quintum] Quinta A, dubium add. AXE ; praedicatum]

39 quando] tcrminus

fuerunt] fuerant C !' sua om. AIV 4

41 prius]

vcrbi] si aliqua talia significet add. A D

Cf. infra, cap. 77, ubi agitur de suppositione impropria. Etiam Burlaeus, De suppositiotiibus (ed. cit., pp. 53s.), agens de suppositione impropria, affert huiusmodi exempla: pro suppositione antonomastica 'Apostolus dicit hoc'; pro synedochica 8 Supra, 'prora est in mari'; pro metonymica 4bibe cyphum* et 'Anglia pugnat*. 4 lin. 3-6. Codex B hic notat in margine: "Nota regulam contra Burley". Sed Burlaeus non negat terminum in talibus supponere personaliter; cf. De suppositionibus (ed. cit., pp. 60ss.). 2

216

PARS I CAP.

59

verbi, si aliqua talia significet. Sed pro illis quae fuerunt sua significata 45 non potest supponere nisi respectu verbi de praeterito. Et ideo quaelibet talis propositio est distinguenda, eo quod talis terminus potest supponere pro his quae sunt vel pro his quae fuerunt. Simihter pro his quae erunt non potest supponere nisi respectu verbi de futuro, et ideo iha propositio est distinguenda, eo quod terminus potest supponere pro his 50 quae sunt vel pro his quae erunt. Simihter pro his quae possunt esse significata et non sunt non potest supponere nisi respectu verbi de possibih vel de contingenti, et ideo omnes tales sunt distinguendae, eo quod subiectum potest supponere pro his quae sunt vel pro his quae possunt esse vel contingunt esse. Et ideo omnes tales sunt distinguendae 'omnis 55 homo fuit albus', omne album erit homo', omne album potest esse homo', omnem hominem contingit currere'. Intelhgendum est tamen quod ista distdnctio non cadit a parte praedicati sed tantum a parte subiecti. Unde ista non est distinguenda 'Sortes fiiit albus', 'Sortes potest esse albus'; et hoc quia praedicatum appehat 60 suam formam 5. Quod est sic intelhgendum: non quod supponat pro se vel pro conceptu, sed quod per talem propositionem denotatur quod propositio in qua ipsummet praedicatum sub propria forma, hoc est ipsummet et non aliud, praedicatur de iho pro quo subiectum supponit, vel de pronomine demonstrante ihud praecise pro quo subiectum sup- 65 ponit, fuit vera, si talis propositio sit de praeterito; vel quod erit vera, si tahs proposito sit de futuro; vel quod sit possibilis, si prima propositio sit de possibih; vel necessaria, si prima propositio sit de necessario; vel impossibihs, si prima propositio sit de impossibih; vel per se, si prima propositio sit de per se; vel per accidens, si prima propositio sit de per 70 accidens. Et sic de aliis propositionibus modahbus. Verbi gratia ad veritatem istius 'album fuit nigrum, non requiritur quod haec unquam 45 rignificct] significent BI || fuerunt] fucrant C runt] vel erunt add. B ,! Similiter] vel A, sed C add. I, non add. K

47-48 supp.] stare K

53-55 co... dist. om. (hom.) D

51 vel] et C

(hom.) A 1| quae 1 ] fuerunt vel pro his quac add. B

57 omnem... currere om. AI

59 Unde] dc add. C || dist.] distingucndum et add. a partc praedicati C de praesenti

add. K

sit1 om. B

64 ipsummet] ipsum A A 1 DEV 4

65-66

65-66 pro... supponit om. I

67 possibilis] de possibili A

69 de imposs.] impossibilis IV 4 numquam A 5

vel... supponit om. C

65 subiectum om. A 1

Cf. infra, Pars II, c. 7.

50 terminus] talis 54 quae 1 ... his1 om.

55 vel] sive BV 4 , pro his quae add. A X E

56 album 1 ] fiiit homo, omne album add. BD |! omne 1 om. AI 63 praedic.] pracdicatur add. I

48 vel] et C !i fue-

49 illa] ista A^BCE, talis A

65

62

quod 1

praecise trp. p.

66 praeterito] futuro B

68 vel 1 ] quod sit add. A 1

om.

AI

; praedicatur] per verbum supponit

A

66-68 quod...

de necess.] necessaria V 4

71 de] multis add. B |j Vcrbi gratia] undc AIV 4

72 unquam]

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

217

fiierit vera 'album est nigrum', sed requiritur quod haec fuerit vera 'hoc est nigrum,, demonstrando ahquid pro quo subiectum supponit in ista 75 'album fuit nigrum'. Simihter, ad veritatem istius Verum erit impossibile' non requiritur quod haec unquam sit vera 'verum est impossibile', sed requiritur quod haec erit vera, si formabitur, 'hoc est impossibile', demonstrando ahquid pro quo subiectum supponit in ista 'verum erit impossibile'. Similiter est de aliis. Sed de istis amphus dicetur in tractatu 80 d e p r o p o s i t i o n i b u s et d e c o n s e q u e n t i i s 6 . Ad propositum dico quod in ista 'Sortes fuit homo' praedicatum supponit pro Sorte. Et similiter est de omnibus ilhs de praeterito et de futuro et de modo, quod termini supponentes personahter supponunt pro ilhs quae sunt vel fuerunt vel erunt vel possunt esse supposita; et si non sit ahquod 85 signum, nec negatio nec ahquid tale impediens, supponunt determinate. Sed tunc ad rationem in contrarium7 dicendum est quod bene dictum est quod terminus numquam supponit pro ahquo nisi de quo verificatur. Non tamen fuit dictum quod numquam supponit pro ahquo nisi de quo verificatur per verbum de praesenti, sed sufficit quod ali90 quando verificetur per verbum de praeterito, quando supponit pro illo respectu verbi de praeterito; vel per verbum de futuro, quando supponit respectu verbi de futuro, et sic de aliis. Sicut patet in ista 'album fuit homo\ posito quod nullus homo modo sit albus, sed quod Sortes fuerit albus, tunc 'album' supponit pro Sorte, si accipiatur pro his quae fuerunt. 95 Et ideo 'album' verificatur de Sorte non per verbum de praescnti sed per verbum de praeterito, nam haec est vera 'Sortes fuit albus'. Sed adhuc restat d u b i t a t i o : pro quo praedicatum supponit hic 'Sortes fuit albus'? Si pro his quae sunt, falsa est: D i c e n d u m est quod praedicatum supponit pro his quae fuerunt, ioo sive eadem fuerunt quae sunt sive non. Et ideo in isto casu capit instan73 hoc] album add. AI istius om. BD ij erit] est A

74 aliquid] illud BD, aliquod V 4

75 ad verit.] in ista BD !!

76 unquam] numquam A, aliquando B

77 haec] aliquando add. D || erit] sit I;; si formabitur] sed sic add. B, om. K

sit] fuerit A 1 , erit B C D 78 aliquid] illud B ;; pro

quo om. B j| subi.] quod add. B

erit] est A

supponit] potest supponere I

82 Sorte] forma B " simil.] sic B \\ illis] istis BV 4 , aliis I

quia A C

84 vel 1 ] pro illis quae add. IV 4

aliis om. A 1 add. B D

80 et] in tractatu add. C K . de 1 om. BI vel 1 ] et B

86 tunc] nunc A ; bene] ideo (in ras.) I

de] pro B

verbum de add. B '! supponit] pro illo add. B

8

95 de 1 ] pro A

89 verif.] verificetur

91 de 1 ] praesenti et aliquando verificetur per

92 de] praeterito vel per verbum de add. B

de praeterito quando supponit respectu verbi de futuro (!) add. V 4 accipiendo I

83 quod] 86-92 Sed...

87 est] modo add. V 4 ; nisi] pro illo (isto B)

88-89 Non... quo] sed non oportet quod semper BD

90-91 quando 1 ... praeterito om. (hom.) BIV 4

BD

85 nec... nec] vel... vel A 1

81 praedic.

93 fuerit] fuit B C

96 praet.] futuro D

Infra, Pars II, c. 7 et Pars III-3, cc. 10-12.

7

Supra, lin. 7-11.

futuro] vel 94 si accip.]

218

PARS I CAP.

59

tiam illa regula quam dixi a 1 i a s 8, scilicet quod terminus semper supponit pro his quae sunt, ubicumque ponatur, vel potest pro eis supponere. Nam illam regulam intellexi de termino posito a parte subiecti; sed quando ponitur a parte praedicati non est universaliter vera. Unde posito quod nullus homo modo sit albus, sed quod fiierint multi homines 105 albi antea, in ista tunc 'homo fuit albus' praedicatum non potest supponere pro his quae sunt sed tantum pro his quae fuerunt. Unde generaliter praedicatum in illa de praeterito non supponit pro ahquo aho quam pro illo quod fuit, et in illa de futuro pro eo quod erit, et in illa de possibih pro eo quod potest esse. Cum hoc tamen requiritur quod ipsummet 110 praedicatum praedicetur de illo pro quo subiectum supponit, modo praedicto. Ad secundum dubium 9 dicendum est quod de virtute sermonis est concedendum, si nullus homo est albus et si nullus homo cantat missam et si Deus non creat, quod in praedictis propositionibus subiecta pro ns nullo supponunt. Et tamen sumuntur significative, quia 'sumi significative' vel 'supponere personahter' potest duphciter contingere: vel quia pro aliquo significato terminus supponit, vel quia denotatur supponere pro ahquo vel quia denotatur non supponere pro aliquo. Nam semper in propositionibus tahbus affirmativis denotatur terminus supponere pro 120 ahquo, et ideo si pro nullo supponit est propositio falsa. In propositionibus autem negativis denotatur terminus non supponere pro ahquo, vel supponere pro aliquo a quo vere negatur praedicatum, et ideo tahs 101 alias] secundum add. K CD

quod 1 ] quando B

102 eis] eisdem B

fuerint] fuerunt A X BEV 4

116-17 sumi signif.] significare I

est] sit AE

113 est1

canut] cantet ACEI

117 contingere] accipi K

quia om. AI

119 vel... aliquo 1 ] vel non supponere F, vel dcnotatur non

supponere pro aliquo K, om. (hom.) ABCI i quia om. K om. A i! aliquo] subiecto add. B

106 in... tunc] tunc in ista A 1

110 ipsummet] ipsum BIV 4

114 conced.] quod add. CIK

118-19 denotatur... quia om. (hom.) A 1

105 modo om.

104 vera] verum D

multi om. AI

108 aliquo om. AIV 4

106-07 potest supp.] supponit V 4 om. A^CI" sermonis] loquendo add. D 115 creat] creet AE

:

non del. A 1

123 vel... aliquo mg. C,

negatur] hoc add. CI

Cf. Guillelmus de Ockham, Expositio super librum Elenchorum Aristotelis, cap. 4, ad textum: Sunt autem tres modi (166a 14-23), ubi legitur: "Propter quod sciendum quod quandocumque terminus communis positus a parte subiecti comparatur verbo de praeterito, illa propositio est distinguenda eo quod subiectum potest supponere pro his quae sunt, hoc est [pro] his de quibus actualiter per verbum de praesenti verificatur, vel pro his de quibus aliquando sic verificabatur. Et hoc quia terminus, ubicumque ponatur, semper habet supponere pro his de quibus actualiter verificatur; sed ratione adiuncti solum potest supponere pro illis de quibus 9 Supra, lin. 12-18. aliquando verificabatur" (cod. cit., f. 271 ra). 8

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

219

negativa habet duas causas veritatis. Sicut ista 'homo albus non est' 125 habet duas causas veritatis: vel quia homo non est, et ideo non est albus; vel quia homo est, et tamen non est albus. In ista autem propositione 'homo albus est homo', si nullus homo sit albus subiectum sumitur significative et personahter, non quia supponit pro aliquo, sed quia denotatur supponere pro aliquo; et ideo quia pro nullo supponit, cum tamen 130 denotetur supponere pro aliquo, est propositio simpliciter falsa. Et ideo si ahquid p r i u s d i c t u m videatur isti repugnare, intelhgendum est in propositione affirmativa et vera, quia semper in propositione affirmativa et vera, si terminus stet personahter, supponit pro ahquo significato, secundum modum praeexpositum. 1^5 Et si d i c a t u r : ista non stant simul <supponit, et 'pro nullo supponit', quia sequitur 'supponit, igitur pro aliquo supponit', d i c e nd u m est quod non sequitur, sed sequitur 'supponit, igitur denotatur pro ahquo supponere, vel denotatur pro nullo supponere'. Ad tertium 10 dicendum quod tales propositiones 'equus tibi promit140 titur', 'viginti hbrae tibi debentur' de virtute sermonis sunt falsae, quia quaehbet singularis est falsa, ut patet inductive. Tamen si termini tales ponantur a parte praedicati, possunt aliquo modo concedi. Et tunc oportet dicere quod termini sequentes talia verba virtute illorum verborum habent suppositionem confusam tantum, et ideo non contingit 145 descendere disiunctive ad singularia sed tantum per disiunctum praedicatum, connumerando non tantum praesentia sed etiam futura. Unde non sequitur 'promitto tibi equum, ergo promitto tibi hunc equum vel promitto tibi illum equum', et sic de singuhs praesentibus; sed bene sequitur 'promitto tibi equum, igitur promitto tibi hunc equum vel 150 illum vel illum', et sic de singulis, connumerando omnes, tam praesen124-25 Sicut... veritatis om. (hom.) A X B istas add. C K

et... albus om. BD

126 est 1 ] albus add. D ;| albus1 om. DI

A

aliquo] personaliter pro significato C add. BD

132 et om. B C K

124 albus non est] non est albus K autem om. ABI

133 et om. B C D K

136 sequitur] terminus add. BD

om. I

134 signif. ... praeexp.] significative modo

137 est om. A X CD

lumnarum albo relicto, om. Gem. add. C, om. ABDI om. DI 10

inductive] sed add. C

147 ergo] ideo C

;

142 tunc] non add. B,

equum 1 reliqua, spatio trium co-

148 promitto tibi om. ABDI ;; equum] vel illum add. A 1 , vel istum

praesentibus om. A B C E V 4

de singulis] designando vel V 4

Supra, lin. 19-23.

pro nullo]

138 vel... supponere 1 om. CI

140 viginti] decem I librae] marchae A X C K V 4

141 ut om. ACI

143 illorum] eorum AIV 4 , istorum B

128 pro

131 aliquid] aliquod E !' isti] dicto

135 simul] terminus add. BD, ista add. I

139 tertium] dubium add. A ; dicendum] est add. A A J E | debentur] et huiusmodi add. BD

127 homo* exp. V 4 , om. C

129 quia] patet quod I

praeexposito B || praeexp.] primo expositum C non A 1

125 habet]

125-26 et... albus] albus, vel quia homo est albus et tamen non cst (!)

149 igitur... equum om. B V 4

omnes] hos I, equos add. A X IV 4

150 vel illum 1

220

PARS I CAP.

59

tes quam futuros, et hoc quia omnia taha verba aequivalenter includunt verba de futuro. Unde ista promitto tibi equum' valet istam 'tu habebis ex dono meo unum equum', et ideo in ista 'promitto tibi equurn potest li equum supponere pro futuris, sicut in ista 'tu habebis equum\ Sed n u m q u i d in ista 'promitto tibi equum' li equum supponit 155 confiise tantum, loquendo de virtute sermonis ? D i c e n d u m quod stricte loquendo h equum non supponit confiise tantum, quia non supponit, cum sit pars extremi. Et praedicta regula de suppositione determinata data est de ilhs quae stricte loquendo supponunt, quia sunt extrema propositionum et non tantum partes extremorum. Tamen 160 extendendo nomen potest dici quod li equum supponit confiise tantum, et hoc quia sequitur tale verbum. Et ita est universahter quod terminus communis sequens verbum tale, ita tamen quod sit pars extremi tantum, semper supponit confiise tantum et non determinate, personahter tamen. Unde sciendum est quod quandocumque in ahqua propositione tah 1« de praesenti vel de praeterito vel de futuro ponitur verbum virtute cuius denotatur quod ahqua propositio erit vera, vel deberet esse vera, in qua ponitur a parte praedicati terminus communis, et non denotatur de quacumque propositione in qua ponitur a parte praedicati singulare contentum sub iho communi quod erit vera, tunc ihe terminus com- 170 munis, isto modo accipiendo 'supponere' quo pars extremi potest supponere, non supponit determinate, hoc est non contingit descendere ad singularia per disiunctivam sed tantum per propositionem de disiuncto extremo vel de parte extremi disiuncta. Nunc autem per istam 'ego promitto tibi equum', virtute istius verbi 'promitto' denotatur quod haec 175 erit vera, vel quod debet esse vera ahquando, 'ego do tibi equum' vel consimihs, et non denotatur quod ahqua tahs 'ego do tibi istum equum' - quocumque equo demonstrato - erit vel debet esse vera. Et ideo non sequitur 'ego promitto tibi equum, igitur promitto tibi istum equum vel promitto tibi illum equum'. Et consimihter est de tahbus 'ego de- iso beo tibi viginti libras', 4iste tenetur Sorti in viginti marchis'. Sic igitur patet quod ista potest concedi 'ego promitto tibi equum>, et tamen ista de virtute sermonis nullo modo debet condedi 'equus tibi 151 vcrba om. B C 163 tale] de futuro add. K tantum BCDC

153 cx] dc C D " dono meo] domo mca I pars extremi] extremum

166 vel] tali add. V 4

171 isto] illo A^BIV 4

173 singularia] particularia I

159 illis] his AI

164 person.] particularitcr K

168 de] in A, a A 1

debet] deberet D \\ vera] ad minus add. D ,: do] dabo C et sic de aliis add. D

B

175 hacc om. AI

176 vel 1 ] et A^C ||

177 talis] oratio add. C K

180-81 debeo] promitto A, dabo B, do I

ginti marchis] decem libris B, centum marchis D, et similibus add. D

tamen]

169 singulare] significare AI 180 equum]

181 viginti] decem BCDI'! vi183 debet] potest A

DE SUPPOSITIONIBUS TERMINORUM

221

promittitur\ Cuius ratio est quia in ista 'equus tibi li equus 185 est subiectum et non est pars subiecti, et ideo oportet quod supponat determinate, cum neque signum neque negatio neque aliquid includens aliquid tale praecedat, et ideo oportet quod contingat descendere ad singularia. In ista autem 'promitto tibi equum' li equum non est extremum sed pars extremi, quia istud totum est praedicatum promittens 190 tibi equum', quia istae aequivalent 'ego promitto tibi equum' et 'ego sum promittens tibi equum'; et ita 'equum' est pars extremi. Et ideo sicut non oportet quod supponat, proprie loquendo, ita non oportet quod supponat determinate, et per consequens non oportet quod contingat descendere ad disiunctivam. 195 Sed n u m q u i d contingit descendere sub parte extremi ? D ic e n d u m est quod quandoque contingit descendere. Sicut bene sequitur 'iste dat Sorti equum, igitur dat sibi istum equum vel dat sibi illum', et sic de singulis. Quandoque autem non contingit descendere propter aliquam rationem specialem, qualis dicta est in proposito. Et 200 ita quamvis ista concedatur 'ego promitto tibi equum', ista tamen de virtute sermonis non est concedenda 'equus tibi promittitur\ Tamen ipsa conceditur, quia communiter accipitur pro ista 'aliquis tibi promittit equum\ Sed quare ista consequentia non valet 'aliquis tibi promittit equum, igitur equus tibi promittitur', dicetur in t r a c t a t u d e p r o 205positioneu. Ad quartum 12 dicendum est quod in talibus 'iste privatur visu' li visu, quod est pars extremi, non proprie supponit. Verumtamen isto modo quo potest supponere, supponit confiise et distributive, quia aequivalet isti 'iste nullum visum habet', ubi 'visus' negative confunditur con210 fuse et distributive. Tamen non in qualibet propositione exponente illam unam supponit confuse et distributive, quia non in affirmativa, scilicet in ista 'iste est aptus natus habere visum', sed in ista supponit aliquo 185 oportet] concedi add. I 187 pracc.] praedicatum A

186 signuxn] subiectum I j| neque] nec BIV 4 >] aliquid] aliquod EV 4

189 scd] est add. A^BIV 4 ,, quia] ibi add. C!! istud] illud B V 4

aequivalentcs sunt A || ego 1 om. D numquam K

197 dat sibi om. ABDI

194 ad] per A 1 , singularia pcr add. A C K 198 illum] equum add. A^CV 4

201 serm.] vocis A 1 i] ipsa] ista A, frequenter add. D qualiter V 4 |l valet] valeat A^CD

190 aequiv.] 195 numquid]

199 aliquam] aliam A X V 4

202 conced.] communiter add. AKD

203-04 promittit... equum] equus tibi promittitur A 1

tum] dubium add. A X BD

207 quod] quia A^CI, om. D !! extremi] et ideo add. D

supponit enim add. ATV4

209 negative om. K

203 quare] 206 quar208 supponit]

211 unam] iste privatur visu D, om. 11| supponit]

li visum add. A 1 || affirmativa] et distributiva add. I ]| scil.] sed A 11

currit.

Cf. infra, Pars II, c. 7, ubi tamen exemplum de equo promisso non oc12 Supra, lin. 24-25.

222

PARS I CAP.

59

modo determinate, scilicet pro illis quae aliquando fuerunt possibilia, non tamen pro omnibus illis, sed pro illis quae potuerunt sibi infuisse. Ad quintum 18 dicendum est quod de virtute sermonis haec est falsa 215 'genera et species sunt substanriae'. Sed haec potest concedi 'genera et species sunt secundae substantiae', et tunc h secundae substantiae supponit personahter et determinate, quia hoc nomen 'secunda substantia' imponitur ad significandum intentiones secundas, importantes veras substantias. 220 14 Et ideo falsa est o p i n i o quae ponit quod 'substantia' potest habere suppositionem simplicem et tamen supponere pro speciebus et generibus. Sed si ahquando invenitur in ahquo auctore quod genera et species sunt substantiae, debet auctoritas exponi: vel quod per actum exercitum intelligit actum signatum, ut per istam 'genera et species sunt 225 substantiae' intelhgatur ista 'de generibus et speciebus praedicatur substantia', et debet sic exerceri 'homo est substantia', 'animal est substantia', et sic de aliis. Vel debet auctoritas exponi, quod 'substantia' est aequivocum. Ahquando enim significat veras res, quae sunt substantiae distinctae reahter ab omni accidente reali et ab omni intentione secunda, 230 et tunc accipitur 'substantia' proprie. Aiiquando significat ipsas intentiones importantes substantias primo modo dictas. Et tunc sub tah intellectu concederetur ista 'genera et species sunt substantiae', accipiendo praedicatum personahter; sed tunc non acciperetur proprie sed improprie et transumptive. 235 Ad sextum 15 dicendum est quod diversi diversimode utuntur tahbus abstractis, nam aliquando utuntur eis pro rebus, aliquando utuntur eis pro nominibus. Si primo modo, tunc debet dici quod supponunt pro ilhs pro quibus supponunt sua concreta, secundum opinionem A r i st o t e 1 i s 1 8 . Et tunc istae aequipollent 'ignis est calefaciens' et 'ignis est 240 calefactio', simihter 'homo est pater' et 'homo est paternitas'. Immo 214 potucrunt] potcnint V* das substantias K

218 sec. subst.] secundac substantiac I

222 et 1 ] pero add. V 4

niantur 11! aliquo auct.] aliqua auctoritate CI, forsan add. D tunc add. D signatus add. A X D scilicet add. D add. I

224 sunt] secundae add. I || subst.] et

225 ut] videlicet add. D \\ genera] genus C D 227-28 subst.] corpus est substantia add. B 229 subst. om. A B E V 4

219 int. sec.] secun-

223 Sed] quac I || si om. D ;| inv.] inveniatur B, inve227 et] sed A V 4 , ille (iste A 1 ) actus 228 auct.] sic add. A X D J exponi]

231 ipsas] quasdam C, om. B

232 import.] sccundas

233 conced.] conceditur BI, concedi posset D, concederent et add. istam V 4

dic.] subiectum A 1 || accip.] accipitur BCI, accipictur V 4 240 calef.] calefactivus BCI

241 et] etc. E, om. A

13 Supra, lin. 26-27 sitionibus (ed.